Mga Dakilang Pilipino

University of Michigan Digital Libraries.) [Paalala ng Nagsalin: Sa orihinal na pagkalimbag, tinangal ng maykatha ang lahat ng "n" at ginamit lamang ang ~g. Dahil ninais ng maykatha na gamiting ang libro ng mga estudyante para sa kanilang pagaaral ay binalik namin ang "n" sa web version para madaling basahin ng mga kabataan ngayon. Ang plain text na edisyon naman ay hinayaan naming manatili ang porma ng orihinal na pagkalimbag ng libro.] [Transcriber's note: The author removed all the "n" and used tilde g or ~g in the original publication. Since the author intended the book as reference for students, we placed the "n" back in the web version to make it easier to read. The plain text version however retains the original form as it was published.] =SA LA~GIT N~G BAYA~G PILIPINAS.= M~GA DAKILA~G PILIPINO o A~G KAIBIGAN N~G M~GA NAGAARAL SININOP NI Jose N. Sevilla at Tolentino UPA~G MAGAMIT NA AKLAT NA BABASAH�N UNA~G PAGKALIMBAG MAYNILA, 1922 Limbagan nina Sevilla at mga kapatid at Kn. MAYNILA, K.P. HAND�G Sa kabataan n~g lahi~g Tagalog upa~g pakinaba~gan at m�gamit na is�~g mabuti~g basahin sa panah�n n~g paga�ral. Ang Kumatha. A~g karapat�n sa akl�t na it� ay ipinamamana ko sa aki~g m~ga pama~gki~g Emillo, Jes�s, Aurelio at Predesvindo Alvero y Sevilla up�~g kanil�~g pakinaba~gan ku~g sumapit sil� sa sap�t na gula~g. Jos� N. Sevilla. [Larawan: JOSE N. SEVILLA AT TOLENTINO] Nagi~g Kapit�n n~g Artilleria n~g Republica Filipina Kasa~gguni n~g �Suliranan n~g Wika� Nagi~g Gur� n~g Panitika~g Tagalog sa Colegio �La Juventud� Namatnugot n~g m~ga Pahayaga~g �Buhay Pilipinas�, �Malalaya~g Ma~gagaw� at �Katuwiran� Nagtam� n~g Ganti~g Pala~g Medalla de Plata at Diploma Sa Ta~ghala~g Panama Pacifico, 1915, Sa lilim n~g ta~ghal n~g Biblioteca de Filipinas Kasa~gguni n~g Lupo~g sa P�takar�n at Palatuntunan N~g Una~g Kapulu~ga~g Balagt�s, 1922. Kasapi sa �Ilaw at Panitik� =PAUNA~G SALITA= Isa~g sulirani~g kasalukuyan na humihi~gi n~g is�~g �gara~g paglutas ay a~g n�uukol sa pagsisikap na tayo'y magkaro�n n~g is�~g wika~g pambans� na makabibigk�s n~g bo�~g higp�t sa atin sa isa~g pagkak�watasa~g gan�p sa tul�~g n~g is�~g sarili~g wik�, up�~g mapap�natili~g lagi~g mainit, nag�alab at nakad�dar�~g ya�~g d� mati~gkal�~g mith� na pinagbubuan n~g lalo~g mahalag�~g dug� at itinul� n~g masasakl�p na luh� n~g m~ga naulila do�n sa m~ga bayani~g naiwan sa s�gupaan sa kadilim�n n~g gabi. A~g sanhi~g it� rin a~g pinagbuhatan n~g is�~g katag� n~g kapulo~g na Lope K. Santos na~g kasalukuy�~g pinagt�talunan sa Kapulungang Balagtas niya�~g ikalawa~g araw n~g Abril n~g ta�~g is�~g libo siyam na ra�n at dalawampuo't dalawa, a~g suliranin n~g pagtutur� n~g wika~g Tagalog sa m~ga p�aralan na any�'y �an�~g akl�t a~g pag�aralan n~g ati~g m~ga bat� sa wik�~g Tagalog?� Ipinagt�tap�t ko~g sa kasalukuyan, ku~g may m~ga akl�t ma~g Tagalog na n�uukol sa m~ga Balaril� n~g wik� ay tah�s na d� tum�tug�n sa m~ga pagkak�unl�d n~g wika~g Tagalog dito sa d�anang ta�~g ika dalawam puo yayam�~g a~g m~ga ya�n ay halos tinagalog lama~g sa m~ga akl�t na gay�n din a~g ur� na m~ga ib�~g wika~g Kastil� � Ingles, n~guni't di nagt�tagl�y n~g sarili~g diw� at m~ga para�n n~g wika~g Tagalog sa kanya~g sini~g na sarili~g sarili. Dahil�n a~g sanh�~g it� na~g ipinagpanay�m namin n~g kasalukuy�~g Patnugot n~g Instituto de Mujeres na nagmu~gkahi sa akin, na bila~g pa~guna~g akl�t ay lumimb�g muna n~g is�~g bab�sahi~g k�wiwilihan n~g m~ga nag�aral sa sarili~g wik�, n~guni't sinikap ko~g sa pagtug�n sa kany�~g mungkahi ay yumari n~g is�~g akl�t na ta~gi sa k�wiwilihang basahin ay k�pupulutan nam�n n~g m~ga dakil�~g huwaran sa kapit�pitaga~g halimbawa~g ipinamana sa atin n~g m~ga bant�g na m~ga kababayan na sa g�lawan n~g kanila~g kal�gayan, magi~g sa kapamayan�n, sa duno~g at sa kabayanihan man � sa pagtat�~ggol n~g m~ga dakila~g mith�, ay kin�bakas�n n~g t�pata~g pagibig sa muty� nati~g Pilipinas. A~g sa langit ng bayang Pilipinas ay nip�t n~ga sa init n~g ha~g�d na a~g wika~g Tagalog ay magi~g isa~g wika~g pagbans�, at y�yama~g a~g napili nami~g batay�n � s�ligan n~g akl�t, ay a~g kagy�t m�ukit sa pus� n~g ati~g m~ga bat� a~g sarisari~g aral na inii~gatan n~g m~ga dakila~g pa~gyayari sa sarili~g lup� ay m�ituturi~g na a~g akl�t na hand�g namin ~gay�n ay hindi b�sal, bagk�s isa~g hapy�w sa m~ga n�sulat na~g m~ga tudli~g, bak�s n~g kasaysaya~g sa m~ga dakila~g akl�t na n�uukol sa mani~gni~g na dahon n~g ati~g kasaysayan ay nagi~g pahiyas, at sa kapanahunan nam�n, ay sa m~ga pagyayari~g lum�luta~g ku~g minsan ay sa bugs� n~g kapusuk�n, kalupit�n, � kabayanihan kay� na pawang may sarili~g samy�, na ku~g ib�buk�d ay tah�s na pakikinaba~gan up�~g makayari tayo sa ati~g m~ga bat� n~g m~ga diwang malalak�, kalooba~g matitibay, k�lolw�~g d� mag�gip� n~g m~ga panuy� at hinuhod y�yama~g tah�s na gum�gal�w sa udy�k na n�sasalig sa pinakamara~g�l sa lah�t n~g udy�k na dili ib�'t n~g mani~gas na pagasa~g magi~g tap�t na an�k n~g baya~g tinubuan. Ihin�hand�g namin sa kabataan n~g lahi~g Tagalog a~g m~ga hapy�w, sip�, at sin�p na it� sa m~ga panitik n~g m~ga lalo~g lit�w na tao~g ami~g hinugutan n~g m~ga in�akala~g karapatdapat basahin, makilala, at pagaralan n~g ati~g m~ga bat� sa m~ga unang bugs� n~g pagaaral, bilang paghahand� sa kanil� na ma~gig�~g matit�bay na mu�g n~g ati~g ihin�hand�~g baya~g malus�g, malay� at karap�tdapat sa isa~g buk�s na malay�. At sa pagasa~g a~g ta~gkilik n~g m~ga mambabasa ay igagawad sa amin, ay lumuwal a~g sa langit ng Bayang Pilipinas, na tagl�y a~g lah�t n~g kakanyah�n n~g isa~g bag�~g hugis na bab�sahin. Bila~g pa~galawa~g akl�t na ami~g il�lathal� ay d� iba't "Ang aklat ng tagalog" na m�lalathal� sa dalaw�~g wik�, � sa malinaw na sabi ay sa Tagalog at Ingles, na k�pag�aralan n~g m~ga lihim na in�i~gatan n~g wik�, bu~ga n~g is�~g matam�~g pagsisinop. Dito ay magkatulo~g kami ni Dr. Paul Rodr�guez Verzosa, is�~g dalubhas�~g mapagsuys�y n~g m~ga kapakanan n~g wik� at lahi~g Tagalog. At pa~gatl� sa ta�~g it� ay isusun�d namin a~g is�~g. Maikling Balarila na k�sisinup�n n~g m~ga alituntunin at para�n n~g wik� sa kany�~g kakayah�n, m~ga paglalapilap� sa tulo~g na~g m~ga tipik at pagbabago n~g m~ga diw� n~g salit� sa pamamagitan n~g paguulit n~g panti~g � ug�t kay� sa ~gayon sa kahili~gan n~g sin�~g. Um�asa kami na sa pamamagitan n~g ta~gkilik n~g m~ga P�aralan at n~g b�ya~g mahiligin sa pagaaral ay s�sapit tayo sa pagkakaro�n n~g is�~g Bat�s na k�kali~g� sa ati~g m~ga kath� na ha~gg� ~gay�n ay l�luta~gluta~g sa dagat na wal�ng pamp�~g n~g kapabayaan. Ku~g magkakagay�n ay matitiy�k nami~g a~g wala~g maliw na punyag� n~g Kapulungang Balagtas na ami~g kin�aaniban ay d� naaksat ma�asaha~g pag�anihan n~g m~ga sagana~g biyay�. Jose N. Sevilla. =ALI MUDIN= Si Ali Mudin ay is� sa m~ga lalo~g n�pabant�g na Sult�n sa Hul�. Siy� ay an�k ni Maula na napabila~g sa m~ga lalo~g lit�w na Har� sa n�ba~gg�t na Pul�. A~g magam�~g it� kail�n ma'y hind� napasuko na~g hukb�~g kastil� an� ma~g sikap n~g ginaw� up�~g lupigin a~g kanila~g kaharian. Na~g humalili si Ali Mudin sa kany�~g am� ay sinikap n~g m~ga kastil� na magtam� sa kany� n~g is�~g k�sunduan, at sapagka't si Ali Mudin ay maibig�n sa kapayapaan ay nagpadal� sa Maynil� n~g lim�~g sug�, niyao~g Enero n~g 1737 up�~g makipagtalo sa m~ga mu~gkahi~g k�sunduan n~g m~ga k�stil�. Sa m~ga sugo~g it� ay kabila~g sin� Dadia Deila, Radia Poot Salikaya at si Panduta Mahomed Ismalis. Ang m~ga sug�~g it� n~g Sultan na si Ali Mudin ay siy�~g na~gasiw� sa pakikipagk�sund� sa m~ga kastil� na pinagtibay niya sa Hul�, at sa pinagk�sundu�n ay nabibila~g a~g m~ga sum�sun�d: I.--Maghahari sa dalaw�~g pa~gk�t na nagkak�sund� a~g kapayapaan. II.--A~g dalaw�~g pa~gk�t, o a~g m~ga moro at m~ga kristiano ay magt�lulo~g na makipagbaka sa alin ma~g kaaway nila~g dalaw�. III.--Magk�karo�n sil�~g dalaw� n~g malaya~g pagkak�lakalan. IV.--Sakali~g sino man sa dalaw�~g dako ay puminsal� sa ka~gino man sa kanil� o maghasik n~g sigal�t sa is� sa kanil�, a~g naminsal� o sanh� n~g kapinsalaan ay magb�bayad sa pininsal� n~g is�~g halag�~g h�hig�n n~g napinsal�. V.--Magpap�litan n~g bihag. Si Ali Mudin ay nag�~g tunay na Har�, at a~g kany�~g kapa~gyarihan ay kinilala n~g m~ga kastil� ha~gga~g sa niy�o~g ta�~g 1749 ay sumir� sa k�sunduan a~g m~ga kastil� at si Ali Mudin ay n�bihag at dinal� sa Maynil� niya�~g Enero n~g ta�~g n�ba~ggit. Sa pagk�bags�k ni Ali Mudin ay humalili si Bantilan, is�~g dakila~g Dat� n~g panah�~g ya�n. Nanahanan sa Maynil� si Ali Mudin na kasama n~g kany�~g an�k na si Israel na pinahintulutan n~g m~ga kastil� na makapa~garal sa P�aral�~g San Jos�. Sa bo�~g panah�~g ipinakipamayan ni Ali Mudin sa pili~g n~g m~ga kristiano ay nahikayat na pabiny�g at a~g pa~gala~g iginawad sa kany� ay Fernando I. Pagkalipas n~g il�~g panah�n, ay sinikap n~g Gobernador Obando na si Ali Mudin ay m�bal�k sa kany�~g pagk� Har�, at si Ali Mudin kasama n~g il�~g sasaky�~g pun� n~g kawal ay tumulak na patu~go sa Hul� binaka nil� a~g m~ga kut� ro�n ha~gg�~g sa na~g d� na m�ipagta~ggol n~g m~ga moro ay kanil�~g napasuk� at is�~g panibago na nam�~g k�sunduan a~g linagda�n n~g m~ga moro at n~g m~ga kagaw�d n~g m~ga kastil�. A~g m~ga sasaky�n ay lumayag na patu~go sa Zamboanga at sa pagka't di nakasama si Ali Mudin sa m~ga kastil� sa pagtulak na yaon ay sinapantah� n~g m~ga kastil� na siy� ay nagtaks�l, at siy�, kasama n~g mahigit na dalaw�~g da�~g kasamah�n ay dinakip at mul�~g ibinalik sa Maynil� at ibinila~gg� sa Fuerza de Santiago. Buhat no�n ay pinasimul�n na n~g m~ga kastil� a~g wal�~g maliw na pagbaka sa m~ga moro; ~guni't pawa~g wal�~g tagump�y na mas�sabi na kanil�~g tinamo sa Timog n~g Kapuluan. Hinil�~g ni Ali Mudin sa m~ga kastil� na a~g kany�~g an�k na si Fatima ay pahintuluta~g makapagbal�k sa Hul�, niya�~g Febrero n~g 1753 up�~g magsikap sa ikapaghar� n~g kapayapan do�n, at a~g gay�~g kahili~gan ay dini~gig at pinahintulutan n~g m~ga kastil�; bila~g bu~ga n~g paglalakb�y na it� ni Fatima ay nagtam� siy� n~g isa~g sulat buhat kay Bantilan na nagsasabi~g si Ali Mudin ay pabalikin sa Hul�, up�~g maghari~g mul� r�on at lumagd� sa isa~g bago~g k�sunduan a~g dalaw�~g dako~g dati~g magkaaway na m~ga moro at kastil�. A~g lahat n~g kahili~gan ni Bantilan ay dingi~g n~g m~ga kastil�, subalit hinil�~g na si Ali Mudin ay palayain ~guni't mam�malag� sa Maynil� sa pili~g n~g Arzobispo Rojo na siy�~g kumuha sa kany� sa Fuerza Santiago at nagbig�y sa kany� n~g is�~g t�hanan at m~ga lingk�d. Niya�~g 1762 a~g Maynil� ay sinalakay n~g m~ga Ingl�s at si Ali Mudin sa pili~g n~g limampu� katao ay lumab�s at nakibaka~g kasama n~g m~ga kastil� sa bago~g kalaban na dumadags� at humuhugos sa kamaynilaan. Ipinamalas ni Ali Mudin a~g is�~g d� karaniwa~g katapa~gan na katutub� n~g m~ga moro at lubha~g marami~g Ingl�s a~g kanil�~g pinuks� bag� ma~g a~g Luns�d ay napasok at napasuk�. A~g m~ga Ingl�s ay d� nagla�n sa Maynil� at sa kanil�~g paglayas, sa kautusan ni Simon de Anda at Zalazar ay pinapanumbalik si Ali Mudin sa Hul� upa~g muli~g lumukl�k pa kany�~g luklukang har�. Gumaw� n~g is�~g l�na~gin sa Balamba~g a~g m~ga Ingl�s na kanil�~g linibid n~g matitibay na kut� at sa d� pagkawil� dahil�n sa a~g sig�w ay d� nil� matagal�n ay lumipat sa is�~g pul� na malapit sa Hul�. A~g ganit�~g pa~gyayari ay d� minabuti n~g Sultan Mahomed at ni Israel na an�k ni Ali Mudin, sapagka't d� nil� mati�s na a~g kanil�~g lupa�n ay ariin n~g m~ga banyag�; at naghan�p sil� n~g is�~g k�ta�~g ikapagtatab�y sa m~ga ma~ggagag�. At a~g panah�~g it� ay dumat�~g niya�~g bihagin n~g m~ga kawal na Ingl�s si Dato Tente~g, is� sa m~ga malalak�s at pinan�niwalaa~g Dat�, at is� sa m~ga maiinit na araw n~g Marso niya�~g 1772 na~g makalay� na si Tente~g, ay nakipagal�m sa m~ga iba~g Dat� na sin� Dakula at Zama~ggo-Isa�k, kasama n~g il�~g kawal na sumalakay sa kinalalagy�n n~g m~ga kawal na Ingl�s, at sa ganit�~g s�gupaan ay na~g�gsitakas a~g m~ga Ingl�s sa m~ga ba~gk�~g lund�y na pinagh�bol n~g mabibil�s na sasaky�~g moro. Sinikap n~g Gobernador na Ingl�s na makipagk�sund�, ~guni't d� tinalima n~g m~ga moro at sil� ay ipinagtabuyan at sa pagtakas ay na~gaiwan nil� a~g kanil�~g m~ga sasaky�n, m~ga kany�n, baril at apat na pu� at apat na libong piso. Namat�y si Ali Mudin sa Hul�, n~g bo�~g kasiyaha~g lo�b, sapagka't n�itab�y niy� a~g m~ga manlulupig sa kany�~g bayan. Si Ali Mudin ay nag�~g tudl�an n~g d� kawasa~g pagha~g� n~g kany�~g m~ga s�kop. [Larawan: Ali Mundin] =RAH� SOLIMAN= Bago nag�~g Rah� si Solim�n, ay nag�~g katulo~g muna sa pa~ga~gasiw� n~g m~ga s�liranin dito sa Maynil�, ni Rah�~g Matand�. Si Lak�n Dul� na nan�nahanan sa Tund� ay siy� niy�~g kasama. It� ay na~g kapan�hunan ni Rah�~g Matand� na~g ta�~g 1570. No�n ay is�~g pulut�~g na~g m~ga sasaky�~g kastil� na pinamumunuan ni Martin de Goit� at Juan de Salcedo a~g dumao~g sa lu�k n~g Maynil�. Niya�~g una~g dat�~g dito nin� Goit� ay d� sila nakaluns�d pagdaka. A~g Maynil�, ay may matitibay na m~ga mu�g at sila'y pinaputuk�n at sinagup�. Nabalitaan nil�ng is� sa m~ga makapa~gyarihan do�n ay si Solim�n, kaya't nagpadal� sina Goit� rito n~g sug� na nags�says�y na sil�'y d� naparito up�~g makidigm� kund� up�~g makipagk�sund�, at a~g ganit�'y tinug�n sa pamamagitan n~g sug�, na a~g Hari sa Maynil� ay nagnanas� n~g makipagkaibigan sa m~ga kastil�. Pagta~gg�p ni Goit� n~g pakl� ni Solim�n ay nas�k siy� at a~g kany�~g m~ga tao sa ilog n~g Pasig at sil�'y lumuns�d sa is�~g bayb�y na itinakd� n~g Har�. Sinalubo~g sil� ni Rah�ng Matand� at nakipagkam�y sa kanil�, pagkaliban n~g il�~g sandali ay dumat�ng si Rah� Solim�n at nakip�gkam�y din ~guni't nagpasubal� n~g gayari: �Kam� ay nagn�nasa~g makipagkaibigan sa m~ga kastil� samantala~g sil�'y mabuti sa amin; ~guni't mah�hirapan sil� n~g gaya n~g hirap na tini�s na n~g ib�, kail�n ma't nasain nil�~g kami'y alis�n n~g puri�. Pagkara�n n~g il�~g araw si Goit� ay nagkula~g sa pagkak�ibigan sa pagpapaput�k n~g kanil�~g kany�n, at si Rah� Solim�n ay napilita~g magbago n~g kilos. Ipinawas�k nit� a~g m~ga sasaky�n nina Goit� at ipinapuks� a~g kany�~g m~ga kawal. N�pakabuti a~g pagtata~gg�l sa m~ga kut� at d� nagaw� na~g m~ga kastil� a~g makapasok ag�d, ~guni't na~g ma~gasalant� a~g m~ga tao ni Solim�n at maubos na a~g m~ga punl� ay napipilan din. At na~g makuha n~g m~ga kastil� a~g Maynil� ay sinalakay a~g bahay ni Solim�n at dito'y n�tagpu�n nil� a~g is�~g mainam na gusali, maiinam na kasa~gkapa~g sigay, m~ga damit na mariri~gal na nagkakahalag� n~g may 23.000 piso. Hind� nagtaks�l kail�n man si Solim�n, gaya n~g ipinararata~g sa kany� n~g m~ga kastil�. Siy�'y tumup�d lam�~g sa kany�~g dakila~g katu~gkulan na makibaka sa sino ma~g magn�nasa~g sumir� n~g kany�~g kapurih�~g pagkahar�, at y�yama~g a~g m~ga kastil� ay siy�~g nagpasimul� n~g pagbabaka, ay siy� ay nagta~gg�l lama~g at natalo, ~guni't hind� kail�n man nagtaks�l. A~g kany�~g pagibig sa sarili~g Lup� ay nagudy�k sa kany�~g makibaka at siy� ay nakibaka dahil do�n. Ku~g sa�n m�kikita~g ang pagguh� n~g kaharian ni Solim�n ay uta~g sa kagahaman n~g is�~g lahi~g ma~gaalipin; sa is�~g p�mahala�~g pinag�gal�w n~g lak�s n~g lak�s at di n~g lak�s n~g katuwiran. Kawawa~g baya~g malili�t na lin�lupig at gin�gahas� n~g malalak�ng bans�. A~g daigd�g ay patu~go sa pagunl�d, at buhat niya�~g 1914 na gahasain a~g Belhika, ang malalak�~g Bans� ay nagsasap� at ipinagta~gg�l a~g katwiran n~g malili�t na bayan. Panibago~g kilos sa daigd�g na bu~ga n~g mayama~g diw� n~g dakila~g Wilson sa kaamerikahan. [Larawan: Raha Soliman] =RAHA LAKAN DULA= Si Rah� Lak�n Dul� ay is� sa m~ga lalo~g bant�g na namun� sa Bayan n~g Tund�. Siy� ay is� sa m~ga kasan~ggun� ni Rah� Matand�, si Lak�n Dul� ay siy�~g P�mumu�n n~g panah�~g sin� Legaspi ay duma�~g sa ati~g luns�d, niya�~g ta�~g 1571. Na~g sumapit si Legaspi sa ati~g Lupa�n at lumuns�d sa Tund� ay n�tagpu�n niy�~g dito'y naghahar� a~g kapayapaan, nam�mayan� a~g matatalino~g m~ga bat�s, at may matit�bay na mu�g na pana~gg�l sa ma~gags�sisalakay. Kin�kilala~g Har� rito si Lak�n Dul� n~g m~ga kanugn�g na lupa�n, at a~g kaniy�~g na~gas�sakupan ay bum�bayad sa kany� n~g bu�s at lag�~g tap�t sa kany�, mag�~g sa kapayapa�n at mag�~g sa digm�. A~g m~ga sasaky�~g ins�k at Hap�n na duma�~g dito ay pawa~g nagb�bayad n~g buw�s kay Lak�n Dul�, bago lumuns�d at ma~galakal sa tagarito. Kinilala rin nam�n ni Legaspi a~g kapa~gyarihan ni Lak�n Dul� at gumaw� sil� n~g Sa~gusapan at pagkar�n n~g il�~g panah�n si Lak�n Dul� ay nag�~g kakamp� n~g Espa�a. Tumulo~g si Lak�n Dul� sa pagt�tatag dito n~g m~ga t�hanan n~g m~ga kastil� at pagkara�n n~g il�~g panah�n siy� at a~g kany�~g m~ga an�k ay napabiny�g na lah�t. A~g pa~gala~g iginawad kay Lak�n Dul� ay Carlos. Niya�~g ta�~g 1574 na a~g lupa�~g it� ay salakayin ni Lima�~g, is�~g ins�k na tulis�~g dagat, a~g Rah�~g it� at a~g kanya~g m~ga an�k ay nakilaba~g kakamp� n~g m~ga kastil� sa m~ga ins�k na nagsisalakay. Napauro~g sin� Lima�~g n~g m~ga kamp�n n~g Rah� Lak�n Dul� at a~g m~ga it� ay nagtatag n~g kanil�~g kaharian sa Pa~ggasin�n at do�'y pin�gusig sil� n~g hukb� ni Lak�n Dul� ha~gg�n~g n�patay�n sil� n~g kay rami~g alag�d at n�itaboy sil� sa lab�s n~g m~ga lupa�~g sakop n~g Rah�~g Tagalog na it� na nagpakita n~g gay�n na lama~g tapa~g. Si Lak�n Dul� ay nagkaro�n n~g tatl�~g an�k na lalaki at siy� at a~g kany�~g m~ga an�k sa kapanahunan ni Lavezares niya�~g 1572 ha~gg�~g 1575 ay patuloy sil�~g nagi~g kat�katul�~g sa pagpapalaganap n~g kakristianuhan sa Kagay�n, Kamarines, at Zambales; a~g kany�~g ap�~g si Makapag�l ay is� sa lumit�w sa tan�n niya~g m~ga kamaganak. Si Makapag�l sa kany�~g kat�patan sa Espa�a ay ginaw�~g �Maestro de Campo� at pagkatapos no�n ay nagi~g Heneral siya sa Apalit, Arayat at m~ga kabundukan n~g Zambales. Na~g magk�al�t a~g m~ga kapampa~gan at m~ga pa~ggasin�n ay d� naapul�, samantala~g hind� namagitan si Makapag�l; at na~g mul�~g sumalakay a~g m~ga ins�k sa kapanahunan ni Heneral Figueroa ay hini~g� a~g tulo~g ni Heneral Makapag�l at it� a~g humaw� sa nagsisisalakay. Sa pagkilala sa dakila~g tulo~g ni Heneral Makapag�l sa Espa�a ay sil�'y tinimaw� n~g m~ga kastil� sa an� ma~g bayarin sa P�mahala�n at a~g lah�t n~g kany�~g kamaganakan ay gay�n din. It�'y namarati ha~gg�~g sumapit a~g ta�~g 1883. Si Rah� Lak�n Dul� ay is� sa m~ga lalo~g kilala~g har� sa kapanahuna~g ya�n n~g ati~g kasaysayan. Nag�~g kakamp� siy� n~g m~ga kastil� sa pagk�'t naniwal� siy�~g a~g m~ga kastil� ay magigi~g tapat sa k�sunduan at pa~gak�. Tumulo~g siy� sa pagsalas� sa nagsisalakay na m~ga nagn�nasa~g maghar� rito at sakupin a~g kany�~g a~gk�n; at lag� siy�~g tumulo~g sa pagapul� n~g m~ga himagsikan, sapagk�'t in�akal� niy�~g a~g gay�n ay nagguguh� lam�~g n~g kapayapa�n n~g kany�~g m~ga sakop. Ku~g a~g m~ga kastil� ay hind� tumup�d sa pa~gak� at sumir� sa sa~gusapan, ay hind� kasalanan ni Lak�n-Dul�; kasalanan n~g kasakiman na n�aayos sa s�mulain ni Bism�rk na a~g malili�t ay talaga~g k�kanin n~g malalak�. Samantala~g hind� naghahar� a~g pagkakapant�ypant�y n~g m~ga tao sa har�p n~g katuwiran at a~g kawagas�n ay is�~g kabaita~g n�susulat lam�~g at d� gin�gampan�n n~g lah�t at bawa't is�, talag�~g a~g kapa~ganiban sa m~ga mali�t na Bans� ay lagi~g nakabal�. It� ang dakila~g g�wain n~g m~ga tao n~g Daigdigan. It� a~g simulai~g nasa~g pairalin n~g dakilai~g Wilson na~g siya'y mamagitan sa nagiinap�y na digmaan sa Europa. An� a~g malay natin ku~g ya�n din a~g ma~gi~g matibay na s�ligan n~g gan�p nat�~g kasarinl�n. =TOMAS PINPIN= Laki~g kapabayaan at kapabaya�~g lubh�~g pumipinsal� sa ati~g pagkabans�~g lin�~g a~g pa~gyayari~g a~g ati~g m~ga dakil�~g tao ay n�lib�~g sa lim�t at wal�~g nagukol kahit na hapy�w man lama~g na pagbabalit� sa kanil�~g m~ga kabantugan. A~g limba~gan ay is�~g dakil�~g biyay� sa katauhan, sa pagka't t�nay na mabisa~g katulo~g sa pagl�laganap n~g m~ga mith�~g bu~ga n~g m~ga kisl�p n~g diw� n~g tao ~guni't katak�tak� mand�n na a~g k�unaunaha~g manlilimb�g dito s� Kapulu�n ay hind� naka pagpapamana sa atin n~g hal�w man lama~g n~g kany�~g buhay, subal�'t gaya n~g a~g m~ga dakil�~g pa~gyayari ay nagiiwan n~g m~ga dakil�~g bak�s gayon a~g na~gyari sa ati~g kababaya~g it� na pinag�ukulan ~gayon nit�~g maigs�~g �lat. A~g limbagan ay is�~g dakila~g biyay� sa katauhan, biyaya~g mabisa~g katulo~g sa paglalaganap n~g m~ga kaha~gaha~g�~g kisl�p n~g diw� na higit sa dagidab na sumasakaalaman n~g lah�t at napapanatili at nag�gamit at sunodsunoran sa kapakan�n n~g katauhan. Ku~g a~g limbagan ay is�~g tunay na biyay� sa katauhan, d�sapal� ay karapatdapat na pagpugayan at handug�n n~g is�~g gan�p na pagturi~g a~g m~ga ta�~g na~g�katulo~g sa pagpapalaganap niya�n. Si Tom�s Pinpin, sa ~gayon sa m~ga kasulata~g am�~g n�suys�y ay siy�~g k�unaunaha~g Tagalog na naglaganap n~g limbagan sa dako~g it� n~g daigdigan. Kilal� at nahihigi~gan na siy�'y is�~g Tagalog at k�unaunaha~g manlilimb�g dito sa Filipinas at Tagalog na may d�wa~g lin�~g sa itin�t�mpal�k n~g k�unaunah�~g akl�t na �Libro~g Pag�aralan n~g m~ga Tagalog n~g Wika~g Kastil� subali't hind� n�kikilala gaya n~g malao~g d� n�balitaan a~g kany�~g pa~galan, sa pagk�'t wal�~g nagukol sa kany� n~g is�~g karapat dapat na gunit�. A~g ganit�~g m~ga kapabayaan ay d� dapat mamarati, sa pagk�'t lubha~g p�p�nsal� sa ati~g pagkabans�g kasalukuya~g tin�tawaran at ayaw kilalanin. N~guni't sino si Pinpin? Kailan siy� ipina~ganak? Saang bayan siy� Sumibol? M~ga tano~g na d� matug�n n~g tiyakan at wal�~g m~ga kasulatan matur�l yayama~g a~g karamihan n~g m�pagsas�~ggunia~g t�laan sa m~ga Simbahan ay nalipol at na wald�s n~g ati~g m~ga himagsikan. Hind� m�aari~g malimutan, hind� dapat malimutan a~g m~ga dakila~g gaw� n~g m~ga lal� pa~g dakila~g tao na gaya ni Pinpin. Sa kany�~g akl�t ay mat�tiy�k a~g kany�~g sikh�y na tayo'y m�kawatas n~g na~gamiminun� sa atin at n~g sa gay�~g para�n ay tah�s nati~g m�kilala a~g kanil�~g ur�, kara~galan at diw� dahil�n it�~g sukat na, up�~g si Pinpin ay m�kint�l sa pus� n~g tan�~g pilipino at magsikap na siy�'y m�kilala at pag-a�ralan. Uman�'y tubo~g Abukay, sak�p n~g lalawiga~g Bataan niya�~g lalawigan pinak�pamuhayam ha~gg�~g sa huli~g sandal� n~g ati~g dakila~g Balagt�s; niya�~g lalawiga~g sinibulan n~g is�~g utak na hina~gaan n~g Daigdig na ha~gga~g sa kamatayan ay pawa~g kara~galan sa kany�~g buhay a~g idinudulot sa kany�~g sarili~g lup�, n~g kagala~g-gala~g na Arellano. Sa~gayon sa is�~g akl�t na kany�~g sinulat, si Tom�s Pinpin ay tao~g Bataan, d�tapuwa't d� matur�l na~g tiyakan ku~g al�~g bayan sa Bataan a~g kanya~g kin�kitaan n~g una~g liwanag; kapabayaan n~g ati~g m~ga pa~ganay na sanh� ~gay�n n~g kapinsala�~g it�, bag� ma~g d� �il�n a~g nags�sabi~g a~g kababaya~g it� ay tub� sa bayan n~g Abukay. Talag�~g a~g m~ga dakila~g tao ay pinagaagaw�n n~g m~ga bayan, gaya halimbaw� n~g na~gyayari sa ati~g Balagt�s, na an�~g m~ga tag� Udy�~g ay an�k it� n~g baya~g ya�n, baga m�~g a~g m~ga kasulat�~g n�tunt�n n~g masipag na m�nunuys�y na si G. Hermenegildo Cruz ay tum�tiy�k na a~g ati~g Makat� ay tub� sa Pa~ginay, sakop n~g Bigaa, Bulak�n. Saan ma~g bayan sumil�~g si Pinpin, ay nakas�siy� na sa amin a~g matiy�k na siya'y is�~g Tagalog at siy�~g k�unaunaha~g manunulat na naghand�g n~g is�~g mahalag�~g akl�t n~g sini~g, sa kapakinaba~gan n~g kany�~g m~ga kalahi. Uta~g sa masikap na m�nunulat na si G. Manuel Artigas, a~g muli~g pagk�limb�g n~g �Librong Pag-aaralan Ng Mga Tagalog Ng Wikang Kastila� sa kany�~g �La Primera Imprenta en Filipinas� at do�n ay mab�bak�s n~g m~ga mairugin sa m~ga kabantugan n~g ati~g m~ga kababayan a~g m~ga mahahalag�~g aral n~g ati~g Pinpin sa kany�~g mahalag� at pan~ganay na akl�t na may gay�~g uri na kabantugan n~g p�nitika~g Tagalog. Sa kany�~g pagkamanlilimb�g ay natitiy�k na siy� ay nag�~g is�~g matap�t na aral�n ni Par� S. Jos�, at sa is�~g maigs�~g bugs� n~g panah�~g ikinatatag d�to n~g limbagan ay nak�paghand�g ag�d n~g mayama~g bu~ga n~g kany�~g diw�. Niya�~g 1610 na limbagin a~g kany�~g aklat ay nagtam�, n~g malug�d na papuri ni Pari Roque Barrionuevo sa kany�~g mu~gkahi up�~g bigy�~g pahintulot at sa il�~g katag� ay kalakip it�~g: �Y es mucho de estimar por ser su autor un natural tagalog.� Siya a~g nagi~g Patnugot n~g un�~g limbagan dito sa Pilipinas magbuhat niya�~g ta�~g 1610 gaya n~g m�tatalunt�n sa �Arte y Reglas de la Lengua Tagala� at a~g ganit�~g tu~gkulin ay ginampanan niy� han~g�~g sumapit a~g ta�~g 1630, at na~g lumipas a~g il�~g panahon ay lumipat siy� sa Limbagan n~g m~ga Pari~g Hesuitas niya�~g 1637 ha~gga~g 1639. Si Tom�s Pinp�n n~g� sa~gayon sa m~ga n�tatalunt�~g balit� ay siy�~g matand�~g kapatid n~g ati~g m~ga manlilimb�g na d� nagaksay� n~g panah�n at nagi~g s�ligan a~g katiyaga�n ha~gg�~g sa mag�~g is�~g dalubhasa~g tagapagpanuto n~g kany�~g m~ga kapanah�n gaya n~g m�kikita sa katag�~g ami~g s�sipiin dito sa kapakinaba~gan n~g ami~g m~ga mambabasa: �D� baquin ang langgam ay nacararating sa cacaon~gin ay bahaguia n~g macalacad.� Mahalaga~g aral na magagaw�~g is�~g mainam na s�ligan up�~g sapitin a~g alin m�~g matata�s na indayog n~g p�~garap�n. At it�~g sumusun�d; �ay lalo ring iquinapagpilit nang loob cong tayong lahat ay paraparag macaalam nang uicang Castila ay ang caloloua nating ay nang maiquinabang sa P. Dios nang Canyang mga Auaauang marami�. Ku~g saan mapagkikita~g sa kany�~g ban�l na pananampalataya ay d� niya naligtaan a~g m~ga kalah� na d� makinaba~g n~g biyay� no�n. Ku~g a~g na~g�una sa atin ay nagsikap na magpamana sa m~ga sumisib�l n~g bahagy� man lama~g ulat tu~gk�l dito sana'y n�pagaralan natin gay�n a~g m~ga dakila~g halimbaw� sa ati~g kapakinaba~gan. Ku~g is�~g araw ay makasapit ka giliw na mambabasa sa Liwasa~g Cervantes at do�n ay makita mo a~g is�~g bantayog ay masd�n mo si Pinp�n na nakapak� a~g mat� sa lup� at tila may mahalag�~g bagay na in�aninag; in�ap� niya marahil ku~g a~g nagi~g bu~ga n~g limbagan sa kany�~g tinubua~g lup� ay nag�~g is�~g biyay� � naghat�d sa kapa~ganyaya�n. N�lalam�n niy�~g a~g limbagan ay is�~g mabilis na pakp�k n~g diw� up�~g a~g bu~ga n~g kanil�~g m~ga likh� ay magtawira~g wal�~g pa~ganib sa malalawak na karagatan n~g daigdigan, n�lalaman niy�~g a~g limbagan ay is�~g mabut�~g para�n up�~g a~g lah�t n~g m~ga pa~gyayari ay huw�g m�liblib sa ma~g�gs�sisibol na �apuhin, at it� a~g kany�~g ginaw� ku~g kay� kahit hapy�w, ay siya'y ati~g n�babalita�n ~gay�n. N~guni't d� dapat m�kail� sa atin a~g pa~gyayari~g a~g limbagan ay isa~g mabisa~g katulo~g sa paninira~g puri. Nariy�n a~g isa~g tao~g nagpag�l sa kapakinaba~gan n~g kany�~g baya~g tinubuan. =Francisco Baltazar (Balagtas)= [Larawan: Francisco Baltazar] Hindi ma�ari~g sumulat n~g ukol sa p�nitika~g Tagalog na~g d� b�ba~ggit�n a~g pa~galan n~g dakila~g Makat� n~g Wika~g Tagalog, n~g Har� n~g m~ga ma~ga�wit, na si Francisco Baltazar. A~g maykath� n~g �Florante at Laura� ay is� sa m~ga n�pil� at namuk�d na hig�t sa is�~g mani~gn�~g na tal� at karap�tdapat na m�papili~g kina Goethe, Virgilio, Dante Aligieri na pin�pigi~g n~g m~ga �Diosa� sa kany�~g dula~g, na d� nad�daluh�n nino m�n kund� n~g m~ga tunay na diw� lamang n~g m~ga lah�. Si G. Hermenegildo H. Cruz ay nagukol sa kany� n~g is�~g mahalag�~g akl�t na k�tataluntun�n n~g kany�ng m~ga l�lo~g lihim na pina~gda�nan at b�hay. Si G. Epifanio de los Santos Crist�bal sa pagsas�lin n~g kany�~g �Florante at Laura� sa wika~g kastil� ay naninop n~g bo�~g pan�tik�~g Tagalog magbuhat n~g 1593 ha~gg�~g 1886, up�ng sa gitn� n~g masay�~g halamanan n~g p�nitik�~g Tagalog ay pagitawin siy�ng is�~g maba~g� at kaha~gaha~ga~g bul�kl�k no�n na a~g samy� ay wal�~g pagkapawi. Sa p�nit�k�~g Tagalog ~g� ay si Balagt�s a~g dakilang ta~gl�w at sa m~ga tilams�k n~g kany�~g liw�nag ay sukat mabu� a~g lalo~g maririkit na kathain. Siy�'y ipina~gan�k niya�~g ika 2 n~g Abril n~g ta�~g 1788. An�k palibhas� n~g m~ga tunay na Tagalog, si G. Juan Balagtas at Juana Cruz, at kumita n~g una~g liwanag sa m~ga lupa�~g Tagalog. Sa Pa~ginay, Bulak�n, a~g si~g�w dito na lum�likh� n~g m~ga t�lain ay gumisi~g sa kany�~g diwa~g sila~ganin na umawit tuwi na; ~guni't is�ng pag�awit na nagbabadh� n~g m~ga dakil� at lagi~g kapanah�~g m~ga aral, gaya n~g sabi ni G. Lope K. Santos, na a~g kany�ng m~ga katag� sa �Florante� ay is�~g ebanhelyo sa m~ga a~gk�~g Tagalog na nan�nir�han sa m~ga tag�~g nayon nit�~g Kapulu�n. A~g �Florante� ay inawit, binasa, pinaki~ggan, at tin�nda�n, �nul�tulit na tand�an at awitin n~g na~gak�ri~g�g na d� maruno~g bumasa, up�ng mat�nda�n at tuw� na'y tal�ntunin at paganihan ang kany�~g mayama~g diw� n~g ikapapanuto at ikapagigi~g mapalad n~g madl�. An� Mariano Ponce, si Balagt�s ay �a~g Principe n~g m~ga Makata~g Tagalog�, at an� Dr. Jos� Rizal, na~g tukuyin a~g kany�~g wal�~g kam�taya~g awit: �Ang Florante ay is�~g kath� sa wikang Tagalog, na~g kapan�huna~g a~g wika~g Tagalog ay lumulusog at dum�di~gal�. Nagaral si Balagt�s gaya n~g lah�t n~g m~ga tub� rito sa atin n~g m~ga una~g dako, sa �Cartilla�, �Misterio�, �Trisagio� at �Doctrina Cristiana�, m~ga akl�t na gin�gamit sa m~ga unang bugs� n~g pagaaral na~g kany�ng kapanahunan. An�k dukh� palibhas� at iniwi sa duyan n~g kar�lita�n, ay d� nagaw�~g lina~gin na~g gaya n~g kany�ng hilig a~g sarili~g mun� at napilita~g a~g lak�s niy� ay ilako~g ag�d, at yama~g wala~g an� ma~g kata~gia~g g�wain na mapagukulan sa pag~gagd�g buhay, ay minabuti~g m�sok na alil� sa is�~g maganak sa Bayan n~g Tund�, m�lap�t l�ma~g sa kamaynil�an (Atenas)[1] na ku~g sa�n nin�nasa~g tuklas�n a~g m~ga una~g balit� n~g karunu~gan. Buk�l palibh�s� ang kabaitan at pagk�mas�nurin, biyay� na ikinapata~g� tuw� na n~g m~ga sal�t sa ginhawa, ay kin�lugdan siy� n~g kany�~g m~ga pa~gino�n, at siy� kinali~ga~g tulad sa an�k na tunay. Pin�pa~garal siy� sa P�aral�~g San Jos�, at do�'y kin�pansin�n siy� n~g is�~g sib�l na kata~gian sa pagtul� at is�~g d� karaniwa~g talino na ikin�mah�l sa kany� n~g m~ga Gur� ro�n. Niya�~g 1835, ay nanahanan siy� sa Pandakan, at binat� siya palibhas�, ay linigal�g ang kany�~g pus� n~g himal�~g gand� ni M. A. R. (Mar�a Asunci�n Rivera) is�~g magand�~g dalaga~g Tagalog na kinabalisahan n~g tan�~g binata~g kapanah�n. Dayo siy� palibhas� sa baya~g Pandakan, ay pina~gimbuluhan siy� n~g m~ga binata~g binihag din n~g kagandahan ni Mar�a, at a~g m~ga kabasa~g�l (Adolfo sa kany�~g awit) ay lumikh� n~g m~ga pakan� na kany�~g ik�papahamak han~g�~g siy�'y m�sadl�k sa dil�m n~g is�~g kakil�kilabot na b�languan. Sa palih�~g it� n~g hirap, na ku~g sa�n lin�likh� a~g m~ga dakila~g k�lolwa, ay dito binu� a~g wal�~g kamataya~g �Florante at Laura�, tulad kay Victor Hugo n~g Francia na sa kadilim�n n~g is�~g bilan~gguan sa Bruselas kinath� a~g isa sa kany�~g m~ga dakila~g akl�t na pinamat�~g �Napoleon, el peque�o:� Na~g tamuh�n niy� a~g lay� ay nanahanan siy�~g mul� sa makasaysaya~g bayan n~g Tund�, at dito ay nakilala niy� a~g is�~g babai~g gur� sa sini~g n~g pagtul�, si ali~g Mandi~g (Agapita Bernardo Rivera) at a~g balitan Hus�n Sisiw na lub�s mas�sabi~g siy� niy�~g una~g pinagpara~g�lanan n~g kanya~g kinath�~g awit bago limbag�n. Sa atas n~g likas na pagn�nasa~g tumukl�s n~g kaligayahan sa silo~g n~g ib�~g la~git ay tinaw�d niy� a~g luok n~g Maynil� at nanirahan siy� sa Bala~g� at n�sok na tagasulat sa Hukuman, at sa m~ga pist� n~g bayan sa m~ga n�pabant�g siy�~g lubh� sa kany�~g m~ga maririkit na �Moro-moro� na siy�~g ta~gi~g liba~gan n~g m~ga panah�~g ya�n. Niya�~g 1842 ay lumipat siy� sa bayan n~g Udy�~g at dito tinama�n n~g kany�~g malas a~g is�~g babai~g pumukaw na mul� n~g kany�~g pus� si ali~g Juana Tiom~gbe~g, is�~g maharlik�~g babai na n�bihag n~g kany�~g sinumpa�n n~g is�~g wag�s, dalisay at d� magm�maliw na pagibig. An�~g kany�~g m~ga an�k na nab�buhay pa ha~gga ~gayon na dinalaw ko~g sady� upa~g makilala, ay n�ririn�g, nil�, umano, sa kanila~g tatay ku~g nan�nibugh� a~g kanila~g nanay, na a~g M. A. R. sa �Florante� ay hindi Mar�a Asunci�n Rivera, na lubha~g pum�pukaw n~g kaligalig�n ni ali~g Juana, kund� Mar�a Ana Ramos. Ku~g sa�n mapagk�kita~g a~g Makat� ni Laura ay n�tututo ri~g mama~gk� sa dalaw�~g ilog. Si Francisco Balagt�s, ay nag�~g magino� sa bayan n~g Udy�~g, at siy�'y nagtagl�y n~g m~ga katu~gkula~g �Juez Mayor de Sementera� at �Teniente Mayor�. Sa is�~g kapusuk�n n~g loob ay ginupit�n niy� n~g buh�k a~g is� niy�~g alila~g babai, na nag�~g da�n n~g is�~g panibago~g pag�usig sa kany� at mul�~g idinalaw sa map�~gangl�w na silid n~g bila~gguan. Ang ibon ay kahit piit�n sa is�~g kulu~g�~g bakal ay d� napipigila~g umawit, at si Balagt�s ay gay�n, sa lo�b n~g n�pipin�d na b�la~gguan na pawa~g pa~gl�w a~g naghahar�, pawa~g mukh�~g na~gl�lisik, pawa~g luh�, at kadalamhat�an sa pagk�kawalay sa m~ga kapilas n~g b�hay, sa gitn� n~g b�hay na ya�n, a~g kany�~g panitik ay d� na~glum� at a~g kany�~g �La India Elegante y la Negrita amante�, a~g �Orosman at Z�fira� at ib� p�~g kath�, ay binu� niy� ro�n, at lumw�l sa maliwanag at nagp�yaman n~g p�nitik�~g Tagalog. Na~g tamuh�n niy�~g pamul� a~g lay� ay dinatn�n niy�~g hugh�g na a~g kanil�~g kabuhayan dahil sa malak�~g usap�~g hinar�p n~g kany�~g asawa, at salamat sa kany�~g m~ga kath� at nabigy�n niy� n~g maginhawa~g kabuhayan a~g marami niy�~g an�k na na~ga~gaila~gan n~g kany�~g arug�. Magsalit� n~g nan�kol sa kabuhayan n~g dakila~g Hari n~g Tula~g Tagalog ay na~ga~gahulu~g�~g gumaw� n~g sapagka't wal�~g dakila~g bu~ga n~g lah�t n~g tany�g na panitik na hind� kumadl� sa m~ga dakil� niy�~g simulain, wal�~g k�liliklika~g nayon na hindi um�awit n~g kany�~g �Florante�; wal�~g sa~ggol na iniwi sa lilim n~g la~git n~g Pilipinas na hindi ipinaghele n~g kany�ng m~ga magagand�~g tul�; wal�~g dakila~g hatol na iginawad a~g m~ga nun� sa kanil�~g m~ga ap� na hind� sa simulain ni Balagt�s hinugot; wal�~g an�ma~g pa�laala n~g kaibigan sa kaibigan na hind� n�ba~ggit a~g m~ga katag� ni Balagt�s; an� pa't si Balagt�s at a~g mabuti~g gaw� ay magkapatid na tunay. Ka�liwan n~g na~galulunos, pamb�hay sa na~gl�lupayp�y na pus�, panuto n~g nagasa kamalian, at dak�la~g gur� n~g lipi~g Tagalog. Tinawag siy� sa sin�pupunan ni Bathal� niya�~g ik� 20 n~g Febrero n~g tao~g 1862, ~guni't a~g luni~gni~g n~g kany�~g wal�~g kahulilip na kaisip�n ay tum�ta~gl�w pa ha~gg� ~gay�n sa ati~g p�nitik�n at t�ta~glaw ha~gg�~g sa bukas n~g ati~g lipi. [1] Sa Florante: "Ipinadala ako sa Atenas ..." [Larawan: Francisco Baltazar] =DAHONG LUGAS NG "FLORANTE"= Sa loob at labas ng bayan cong saui caliluha,i, siang nangyayaring hari cagalinga,t, bait ay nalulugami ininis sa hucay ng dusa,t, pighati. Ang magandang asal ay ipinupucol sa laot ng dagat ng cutia,t, lingatong balang magagaling ay ibinaba�n at ilinilibing ng walang cabaong. N~guni,t, �ay! ang lilo,t, masamang loob sa trono ng puri ay ilinulucloc at sa balang sucab na may asal hayop mabangong incienso ang isinusuob. Caliluha,t, sama, ang ulo,i, nagtayo at ang cabaita,i, quimi,t, nacayuco santong catouira,i, lugami at hapo ang luha na lamang ang pinatutulo. At ang balang bibig na binubucalan ng sabing magaling at catotohanan agad binibiac at sinisicangan ng calis ng lalong dustang camatayan. Oh! tacsil na pita sa yama,t, mataas oh! hangad sa puring hanging lumilipas icao ang dahilan ng casam-ang lahat niaring nasapit co na cahabaghabag. Ipinahahayag ng pananamit mo taga Albania ca at aco,i, Persiano icao ay caauay ng baya,t, secta co sa lagay mo ngayo,i, magcatoto tayo. =JOSE CRUZ (Huseng Sisiw)= A~g pa~gala~g it� ay bago sa m~ga bata~g pandi~gig, ~guni't sa m~ga mawilihin sa Tul�~g Tagalog ay is�~g Tala~g n�pakaliwanag. Siy�'y nagi~g Gur� n~g ati~g Balagt�s sa pagtul� at lah�t halos n~g m~ga binata~g kany�~g kapanah�n ay pawa~g lumuhog sa kany� na itul� n~g m~ga panambitan, liham, lowa, at m~ga palab�s dulaan na toto�~g hina~gaan at pinapurihan n~g kany�~g m~ga kapanah�n. Sa kany�~g kabataan ay wal� siy�~g n�dam� kungdi pawa~g hirap, palibhasa'y an�k dukh�. A~g pintuan n~g P�aralan ay bahagy� na niy�~g n�pasok, at mata~gi sa p�gunahi~g pagaaral na ginampan�n n~g kany�~g ali at sa is�~g ta~gi~g gur� na nagturo sa kany� ha~gga~g 40 a�o ay wala~g mas�sabi~g tinuklas�n niy� n~g duno~g na naghat�d sa kany� sa dalubhasa~g tawag na talaisip at pasimun� na sinun�d na lagi n~g kany�~g m~ga kababat�. Uman�'y is�~g araw, na~g si Huse~g Sisiw ay bat� pa~g wawaluhi~g ta�n lama~g ay nalilig� siy� sa is�~g ilog sa may tabi n~g kanil�~g bahay at na~g m~ga sandali~g ya�n ay dalaw�~g nagh�han�p n~g t�wiran up�~g pas� ibayo at si Hus� a~g kinausap. A~g m~ga Hesuita ay hind� maruno~g n~g Tagalog at si Hus� sa tul�~g n~g kany�~g pagkapalabas� ay nakapakipagintidihan sa m~ga banyaga~g kausap sa sarili nila~g wik�. Lubh�~g n�ha~g� a~g m~ga Hesuita sa katalinuhan at pagkamagala~g n~g bat�, kay�,t nalib�~g na siy�'y kausapi~g mahab� n~g sandali. No�n ay s�dara�n a~g is�~g tao at sa pagka't hind� na na~gakapagpatuloy n~g pagtawid a~g m~ga Par�, ay inusis� na lama~g ku~g sino a~g bata~g kanil�~g n�kausap, ku~g ka~gin� an�k at ku~g sa�n nag�aral. �Siy�--an�~g m~ga Hesuita--ay is�~g �bata~g-matand� lubh�~g uminday�g n~g pagiisip.� Na~g si Hus�~g Sisiw ay magbinat� na, ay dito na kinap�nsin�n n~g is�~g kainama~g pananagalog, malalaki~g kaisipan, m~ga lal�~g n~g diw� na nak�gigisi~g n~g puso~g idlip kaya't halos in�akal� n~g m~ga kanayon na siy� ay is�~g tunay na pant�s na nakatatar�k n~g lah�t n~g lihim. It�'y nagbuhat sa wal�~g maliw niy�~g pagbabas� n~g m~ga Kas�ysayan n~g Biblia na nat�tur�l niya a~g m~ga banh�y na kaila~ganin sa pagsasalit�, na ikinapaghinala n~g madl� na siy�'y is�~g tao~g nakat�tar�k n~g lah�t n~g pagbabago~g dinaanan n~g Daigdigan buhat sa mul� at mul�. N�tuto siy�~g magis� sa saril�~g sikap n~g Filosof�a, C�nones, Teolog�a at iba pa~g m~ga karunu~gan, gay�n din n~g lat�n at griego, ta~gi pa n~g kastil� na ginagamit niy�~g para~g sarili~g wik�. Dahil�n it� na~g ku~g bakit na~g panah�~g ya�n ay lubh�~g marami~g pari~g Tagalog a~g sum�sa~gguni sa kany� n~g kanikanil�~g m~ga serm�n na paubaya~g ipinababago sa kany� ku~g mayroon siy�~g hind� mainamin na nasa~g iwast�. May is�~g lalo~g himal�~g ginaw� si Hus�~g Sisiw na~g siya'y anyayahan n~g Kura sa Bata~gan na maglab�s n~g kany�~g m~ga dul� sa Pista n~g Bayan do�n, at sabihin pa ba, dinal� niy�~g lahat a~g kany�~g m~ga sipi~g yari, na m~ga dula~g bu~ga n~g kany�~g wal�~g pag�l na panitik at ipinagpara~galan niya sa Kura na piliin a~g nasa~g palabasin sa araw n~g kapistahan, at sa masam�~g palad ay wal�~g n�pil� is� man a~g Kura; ~guni't ipinakita sa kany� a~g is�~g �Kasaysayan� na siy�~g nasa~g palabasin, at no�n din ay binasa ni Hus� at bo�~g tapa~g na nagsabi~g �Hind� tayo m�papahiy� amo~g�. Dispir�s na n~g Pista n~g Bayan na~gibigay sa kanya a~g sipi n~g �Kasaysayan� at a~g ati~g si Hus�~g Sisiw, pagkabasa~g saglit n~g kasaysayan ay tinipon a~g kany�~g m~ga �comediante� at isais�~g inanas�n n~g kanikaniy�~g s�sabihin na tila bumabasa n~g is�~g dul�~g yari at n�susulat sa wika~g Tagalog. Kin�bukasan ay nasok sa kub�l si Hus�~g Sisiw at ang kany�~g m~ga sinanay na m~ga �comediante� ay na~ganup�d n~g kan�kaniy�~g tu~gk�l sa dul� n~g bo�~g kasiyah�~g lo�b n~g lah�t at tagi~gta~g� a~g Kura na lubha~g n�mangh� sa himal�~g ya�n na ipinamalas ni Hus�~g Sisiw. At d� lam�~g it� a~g kata~gian ni Hus�~g Sisiw. Siy� ay nakadidikt� sa lim�~g tagasulat ku~g siy�'y nagmamadal�; gaya halimbaw� n~g ku~g may nagp�pagaw� sa kany� n~g an� ma~g katibayan, pa�nyaya, sulat sa pa~gi~gibig at tul� sa kara~galan ni gay�n at ni ganit�. Pina�up� niy�~g sab�y a~g m~ga tagasulat at sab�y na dinidiktah�n n~g kanikaniy�, ano pa't nakat�tapos na lah�t na sab�y at wala~g p�naghilian. Tinawag siy�~g si Hus�~g Sisiw, sa pagka't siy� ay mahiligi~g kumain n~g sisiw, kailan ma'y �ay�w siy� n~g inahin � tanda~g; magi~g sa m~ga gulayin ma'y nas� niy� a~g lalo~g mur� � wal� pa sa panahon, ku~g mak�isip siy�~g kumain n~g inihaw na baboy ay a~g kaniy�~g pinipil� ay a~g p�susuh�n pa halos. At sa pagka't it� a~g kany�~g himal�~g lah�t halos n~g kany�~g m~ga kaibigan na nagk�kauta~g n~g lo�b sa kany�~g magpasulat, ay din�dalh�n siy� n~g sisiw na lalo~g pinakamatab�. At sa pamag�t na Hus�~g Sisiw siya n�kilala n~g lah�t n~g kany�~g m~ga kapanah�n. Si Jos� Cruz ay tub� sa makasaysaya~g bayan n~g Tund� at an�~g marami ay siy� a~g talaga~g ipina~gan�k na Makat�. Nila~g siya sa maliwanag niya�~g ta�~g 1778. Uman�'y is�~g araw ay pinagdayo siy� n~g m~ga Pant�s at Dalubhasa n~g kany�~g panah�n up�~g makilala a~g dakil�~g Makat� at Gur� nina Balagt�s, �Florante� at ni Ananias Zorrilla sa �Dama In�s� nin� Juan at Prudencio Feliciano sa kanil�~g �Loco por el viento�, �D. Alejandro at Don Luis�, �Atamante at Manople�, �Jason at Medea� at Dn. Gonzalo de C�rdoba�, at kalu~guy� at lag� na~g sinambit ni ali~g Manding (Agapita Bernardo Rivera) na t�nu~gan n~g m~ga m�nunulat no�n ay na~gyari a~g ganit�~g s�gutan: --Ma~g Hus�, sa�n p� n�ro�n a~g m~ga akl�t niny�~g sa~ggunian? --M~ga Gino�, a~g aklatan ko p� ay a~g sarili~g pagiisip. In�akal� ko p� na hind� kaila~gan a~g is�~g mayam�~g aklatan ku~gdi n�sasaulo a~g m~ga linalaman no�n. Ku~g sa�n mapagkikita na si Hus�~g Sisiw ay is�~g dalubhasa~g palal�, sanh� marahil na~g hind� niy� ikin�pagpalimb�g n~g kany�~g m~ga kath�. An�~g m~ga matatand�~g ami~g n�pagtanu~g�n, si ma~g Hus� ay lubh�~g mai~gat sa kany�~g m~ga sulat at kail�n ma'y hind� siy� nasiyah�n sa m~ga hin�han~gaan na n~g ib� na kany�~g m~ga kath�, dahilan it� n~g ku~g bakit iil�n a~g kany�~g �Corrido� na nakilala at ito'y a~g �Clarita�, �Adela at Florante� at �Teodoro at Clavela�. Tu~gkol sa may mahig�t na ku~g ila~g da�~g �Comedia� at �Dul� ay na~gi~gibabaw a~g m~ga it�: �La Guerra Civil de Granada�, �Hernandez at Galisandra�, �Reyna Encantada � Casamiento por fuerza� at �Rodrigo de Vivar�. Si Huse~g Sisiw ay nagi~g Tagasuri n~g m~ga �Comedia� at �Dul� na itinata~gh�l sa �Teatro de Tondo� na ari ni G. Domingo Celis. A~g alin ma~g �Dul� � �C�media� na kany�~g bigy�n n~g �subali� ay hindi natata~gh�l do�n. A~g kanya~g pasiy� ay wala~g tutol at iginagala~g. �Ah Sayang na sayang, sayang nang pagibig sayang nang sinsing cong nahulog sa tubig cung icaw din lamang ang makasasagip, mahangay hintin cong cumati ang tubig.� It� uman� ay kany�~g tinul� n~g inip na inip na n~g k�hihintay sa is�~g katip�n na di dumal� sa tagpuan. Si Hus� ay lagi~g pidagdamutan ni Kupido. At na~g is�~g kata�n ay tinug�n siy� n~g is�~g dalaga na �Magsabi po cayo sa aquing mga magulang�, ay tinugon pagdaka n~g is�~g tul� na gayari: Sa aqu,i, huag mo nang matuimatuiranin na may magulang cang dapat sanguniin di baquin si Cristo ay nacapaghain ng Langit cay Dimas, di may magulang din? T�tapusin namin a~g ulat na it� sa pagsipi n~g il�~g tul� ni Hus�~g Sisiw bila~g al�ala sa kany�~g kabantugan, na~g huag matulad sa bul� na ginahasa n~g ha~gin; sa ba~g�~g panandalia~g linipasan n~g halimuyak � sa kawiliwili~g tinis n~g kany�~g kudyap� na nap�pawi sa pakinig, pagkalipas n~g is�~g saglit na pagkaal�w at pagkawili. Oh caauaauang buhay co sa iba Mula at sapol ay gumilio gilio na Nguni,t, magpangayon uacas man ay di pa Nagcacamit tungcol pangalang guinhaua. Ano,t, ang ganti m�ng pambayad sa aquin Ang aco,i, umasa,t, panasanasain At ilinagac mong sabing nahabilin Sa langit ang aua saca co na dinguin. Ang aua n~g langit at aua mo naman Nagcacaisa na caya cung sa bagay? Banta co,i, hindi ri,t, sa aua mong tunay Iba ang sa langit na naibibigay. Ano ang ganti mo sa taglay cong hirap. Sa langit na hintin ang maguiguing habag? Napalungi namang palad yaring palad Sa ibang suminta,t, gumilio ng tapat. =P. PEDRO PABLO PELAEZ= Isa sa m~ga lalo~g paham na tao niya�~g nags�sap�l a~g d�ana~g ta�~g lumipas, si Par� Pedro Pelaez, Doctor en Teologia, na, pag�ukulan n~gay�n nit�~g sapy�w na ulat, bila~g pabuny� sa kany�~g kadakilaan at m~ga paglili~gk�d sa Tinubua~g Lup�, sa abot n~g g�lawan n~g kany�~g pagka Par�. Sa matul�~g lalawigan n~g Laguna ay dito sumila~g a~g maril�g na si Par� Pedro Pablo Pelaez, at an�k n~g m~ga lit�w na tao. A~g kany�~g am� ay kasalukuya~g Alkalde mayor niya�~g ika 12 n~g Hunio n~g ta�~g 1812, na siy�'y iluw�l sa maliw�nag. Inal� n~g� si Par� Pedro Pelaez sa duyan n~g kaginhawahan; ~guni't sa buhay na it� n~g m~ga pagbabago ay kany�~g dinanas a~g lah�t n~g m~ga dapat danasin n~g m~ga laruan n~g palad at siy�'y naulila sa ma�ga~g panah�n n~g kany�~g kabataan at, wal� nama~g gaano~g naiwan sa kany�~g pamana, a~g am�~g pumanaw, kay�'t sa panah�n n~g kany�~g pag-�aral ay di g�gaano~g pagsasakit a~g kany�~g tinaw�d bago namulat a~g kany�~g kut�d na muni sa malawak na g�lawan n~g karunu~gan. Magl�labi~g is�~g ta�n pa lama~g siy� n~g masok sa P�arala~g Santo Tom�s sa pamamagitan n~g �beca� dahil sa kara~galan n~g kany�~g m~ga magula~g at a~g panah�n n~g kany�~g ipinagaral, ay siy�~g nagi~g s�ligan n~g pamag�t sa kany�~g Pant�s at Dalubhasa~g Par�, na iginawad sa kany� sa panah�n n~g kany�~g pamamayani sa buhay na it� n~g m~ga dalamhati. Bo�~g kasyaha~g lo�b na tinam� niy� a~g katibaya~g �Bachiller en Fiosof�a�, �Bachiller en Teolog�a�, at �Licenciado en Teologia�; Kaparahunan no�n n~g balita~g Pant�s na Pari~g kastil� na si R. P. Francisco Ayala, di nalaunan at tina~gg�p a~g katibayan sa pagk� �Doctor en Teolog�a�, k�ta�staasa~g karunu~ga~g mahihint�y na kamtin n~g is�~g Par�. Dahil sa di niy� karaniwa~g kapaham�n ay nakasapit siy� sa Koro n~g Katedral at tina~gg�p siy�~g �Can�nigo de Gracia�, ~guni't hindi niy� naami~g siy�'y mamalagi sa gay�~g para~g lim�s na katu~gkulan at siy�'y lumaban n~g p�ligsahan, at tinam� niy� a~g pamag�t na �Can�nigo Magistral�. Siy�'y may m~ga kalilihili~g m~ga serm�n na lubh�~g hina~gaan at kany�~g ipinalimb�g sa Madrid niya�~g 1860, sa kahili~gan n~g kany�~g m~ga kasamahan na nagnanasa~g magi~gat n~g kayamana~g ya�n n~g kany�~g diw�. Sa pagka �Predicador� ay n�pabant�g n~g gay�n na lama~g si Par� Pelaez, at sa kany�~g wala~g tila~g paga�ral ay tinam� niy� a~g m~ga katu~gkula~g �Juez Apost�lico�, �Comisario Subdelegado de la Santa Cruzada� at �Vicario Capitular en Sede Vacante� sa Siudad n~g Maynil�. An�~g is�~g pahayag n~g �La Patria� tu~gk�l sa Pare~g it�: �A~g m~ga karapatdapat na m~ga Prelado na sin� Ecmo. Se�or D. Jos� Segu� at Jos� Arangoren ay nagpahalat� tuw� na n~g pagtata~gi sa kakayah�~g hind� karaniwan n~g m~ga hiyas na it� ni Par� Pedro Pelaez, at itina~gi siy�~g pina~gsa~ggunian tuw� na, lalo~g lal� na n~g Preladong si G. Arangoren at siy� a~g kalihim nit�. Ya�~g dakila~g utak na n�pabant�g at nagta�s n~g gay�n na lama~g sa kany�~g lip�, ay pininsal� niya�~g lind�l n~g ta�~g 1863 na~g gumuh� a~g Katedral. Namatay siy�~g gaya n~g is�~g bayani sa kapanahuna~g a~g kany�~g karilag�n ay sumisikat, ~guni't a~g kany�~g al�ala ay lagi~g sariw� tuw� na sa kany�~g m~ga kababayan. At sa �Universidad de Santo Tom�s� bila~g al�ala sa kany�~g kadakilaan ay ginaw�~g pahiy�s a~g is� niy�~g malaki~g larawan, sa kanil�~g �Galeria de Ilustres personalidades� na inii~gatan sa bulwagan n~g nasabi~g P�aralan, bila~g ta~gl�w marahil sa na~gagsisipagaral do�n. =P. JOSE BURGOS= [Larawan: P. JOSE BURGOS] Sa Pilipinas ay marami~g dakila~g Bayani at sa m~ga it� ay kabila~g a~g huwaran n~g m~ga Pari~g pilipino na si Dr. Jos� Apolonio Burgos. Niya�~g ika 9 n~g Febrero n~g ta�~g 1837, ay sumilang sa maliwanag a~g ami~g pinag�ukulan ~gay�n nit�~g hal�w na dahon n~g m~ga Dakilang Pilipino. Siy�'y an�k n~g Teniente n~g Milisya na si G. Jos� Burgos at ni Gina~g Florencia ni Burgos, sa bayan n~g Vigan, Ilokos Sur. Si Dr. Jos� A. Burgos ay naulila sa kamusmus�n, at sa marubd�b na nas� n~g kany�~g mairugi~g in� na a~g kany�~g mun� ay m�mulat sa m~ga dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kany�~g an�k ay m�ipadal� sa Maynil�, at palibhasa'y an�k siy� n~g is�~g P�munu�~g Hukb�, a~g gay�~g nas� ay nag�~g is�~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga makapa~gyarihan n~g panah�~g ya�n. Siya'y tina~gg�p n~g wal�ng gugol sa P�arala~g San Juan de Letr�n. A~g katalinuhan niy�~g d� karaniwan ay n�buny�~g at sa ta~gl�w no�n ay kany�~g n�pans�n bat� pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa lo�b n~g P�aralan. Pan~gulo siy� palibhas� n~g tan�~g nag�aral na kany�~g kapanah�n kay�'t kany�~g tinutulan a~g gay�~g d� niy� minabuti~g n�pansin, n~guni't sa hal�p na ding�n a~g kany�~g tutol, ay siy�'y itinawalag sa P�aralan. A~g una~g binh� n~g kaapihan ay n�papunl� sa kany�~g pus�. Sa gitn� n~g gay�~g kapinsala�n ay n�ipagpatuloy din niy� a~g pagaaral sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano Garc�a ha~gg�~g siy�'y m�ihand�~g ta~ggap�n sa P�arala~g-madl� ni Sto. Tom�s. N�pata~g� siy� n~g gay�n na lama~g at sa kany�~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alag�d siy� n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g �Teolog�a�. Sa P�arala~g it� niy� tinam� a~g m~ga katibaya~g pagk� �Bachiller en F�losofia�, �Doctor en Derecho Can�nico� at �Doctor en Teologia�. Na~g matapos a~g kany�~g pag-aaral sa P�arala~g-madl� ni Santo Tom�s ay n�hira~g siy�~g mag�~g Patnugot n~g P�arala~g San Juan de Letr�n at gur� sa wika~g lat�n, wika~g ay�n sa m~ga m�nunulat n~g panah�~g ya�n ay gin�gamit niy� na~g gaya n~g pagg�mit n~g sarili~g wika. Na~g siy�'y yumakap n~g katu~gkula~g pagk� Par� at a~g k�unaunahan niy�~g �Misa� ay kany�~g ~ganap�n ay napilitan niy�~g bitiwan a~g tu~gkulin niy� sa San Juan de Letr�n, ~guni't siy�'y ilinipat na Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Tom�s, tu~gkuli~g hind� niy� pinagtagal�n at a~g hinarap ay a~g kany�~g pagk� Par�. Si Dr. Jos� A. Burgos ay nag�~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nit�~g Maynil�, nag�~g Mahistrado at Pun� sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g Eklesiastiko at Pa~gulo~g Pun� n~g pagdiriwa~g sa P�arala~g-madl� ni Sto. Tom�s. Na~g ta�~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa Pilipinas, no�n, a~g dako n~g Mindan�w ay n�sa kamay n~g m~ga Rekoletano, at sa kal�gitnaan n~g Lus�n, ay sa m~ga Pari~g tub� rito sa Kapulu�n; ~guni't n~g pabalik�n sa Kapulu�n a~g m~ga Hesuitas niya�~g ta�~g 1859 ay siy�~g isinug� sa Mindan�w at a~g m~ga Rekoletano ay ilin�pat sa gitn� n~g Lus�n na siy�~g n�sa kapamah�laan n~g m~ga �Cl�rigo� � m~ga Par�~g tagarito sa ati~g lupa�n, a~g ganit�~g panibago~g pagkawal� n~g karapat�n n~g m~ga Pari~g pilipino ay tina~ggap n~g m~ga it� na para~g is�~g malak�~g paglait � paglapasta~gan sa kanil�~g karapat�n, at a~g gay�n ay nag�~g simul� n~g is�~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bant�g na si Dr. Jos� A. Burgos. Is�~g kasulatan a~g pinasapit sa Espa�a na humihi~g� n~g kataru~gan para sa m~ga Pari~g napinsal�, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g gaw� na d� tuw� na'y nagtagump�y a~g kanil�~g kahili~gan ay nalupig n~g kapa~gyarihan n~g kanil�~g m~ga katu~ggal�, at a~g gay�~g pa~gyayari ay nag�~g simul� na n~g is�~g pipi~g paghaham�k n~g m~ga Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastil�. Ika 14 n~g Hulyo n~g ta�~g 1870 na~g sin� Par� Burgos at Jos� Guevarra ay nagpadal� n~g is�~g kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g na sa kanil�'y ibinuhat n~g m~ga �regulares� at nagmumu~gkahi~g litisin ku~g mayroon ~g� � wal�~g �filibusterismo� dito sa Pilipinas. Sa gitn� n~g alimpuy�~g it� n~g paglalaban n~g is�'t is�, sa kabila~g dako, a~g m~ga Pari~g tub� rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g m~ga Pari~g banyag�, ay n�pata�n sa Himagsika~g kawal sa Kabite niya�~g 1872, pa~gyayari~g n�gamit n~g m~ga kaaway ni Dr. Jos� A. Burgos, up�~g a~g n�sabi~g Par� at sampu ni Pari Mariano G�mez at Jacinto Zamora ay m�kasa~gk�t sa n�sabi~g himagsikan. At gaya n~g lah�t n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g kapa~gyarihan n~g ib�~g Bans�, a~g m~ga pakan� ay nagtagumpay; sa malinaw na sabi a~g tatlo~g dakil�~g Par�, ay umaky�t sa bibitay�n up�~g diligin n~g kanil�~g dug�, up�~g pagalayan n~g kanil�~g maaga~g pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga s�lar�n. Sil�'y binitay niya�~g ik� 17 n~g Pebrero n~g ta�~g 1872. Bago binitay si Dr. Jos� A. Burgos ay nagsabi n~g: �Ako'y wala~g sala�, at tinug�n n~g �Verdugo�: �Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g it� sa iy� ay laban sa aki~g kalooban, ~guni't nan�nup�d ak� n~g is�~g utos.� A~g gay�n ay pinaklih�n ni Dr. Burgos n~g gayari: �Pinatatawad kita, at nas� ko~g a~g utos ay iy�~g tuparin�. No�n ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kul�g, a~g lintik ay nagsiguhit n~g bo�~g tatal�m at a~g ul�n ay bumuhos. A~g m~ga tao~g karamiha'y luks� na dumal� sa Bagumbayan ay para~g ipinagtabuyan n~g m~ga �elemento�, at a~g tatlo~g Par� ay binitay. A~g kamatayan ni Dr. Jos� Apolonio Burgos ay m�ituturi~g nati~g: �Binh� n~g Himagsikan�. At a~g diw� n~g kany�~g ipinagta~gg�l na katuwiran n~g m~ga Par� ay nagtagump�y sa ati~g pinagpala~g Himagsikan niya�~g ta�~g 1896, na a~g una~g tagump�y na m�ituturi~g na ha~gg� gay�n ay nan�natili sa ibabaw n~g kasakim�n n~g m~ga banyag� ay a~g pagk�kilala sa karapat�n n~g m~ga Pare~g tub� rito sa atin na karamihan ay na~gagh�hawak gay�n n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g Obispo. Nag�~g gaw� tuw� na, na a~g m~ga Pari~g n�hatulan sa m~ga kalaitlait na kasalanan ay hin�hubar�n n~g pagk� Par�, at a~g gay�n ay hinili~g sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynil�; ~guni't wala~g m�kita~g matuwid a~g n�sabi~g Arzobispo kaya't d� sil� hinubar�n n~g pagk� Par� sa oras n~g kam�tayan. Si Gat Rizal, sa kany�~g paglalathal� n~g pa~galaw�~g bahagi n~g �Noli�, a~g kany�~g �Filibusterismo� ay ih�nand�g sa tatl�~g dakila~g Par� bila~g pa~gbaw�, sa m~ga upasala~g sa kanil�'y iginawad: Sa gan�~g amin a~g tatlo~g dakil�~g Par� ay d� nagk�sala kahit b�bahagy� na dapat lapatan n~g gay�~g kalupit na hatol; ~guni't sil�'y nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, up�~g a~g binh� n~g paghihimags�k ay payabu~gin n~g kanil�~g dug�. T�tapusin namin a~g ulat na it� sa m~ga salit� ni P. G�mez: �Ya�~g na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay d� na~gamamatay sa kanil�~g hihiga~g sarili�. [Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay maging Golgota ng bayang Pilipinas.] =JUAN LUNA Y NOVICIO= [Larawan: Juan Luna] Sa is�~g mali�t na bayan, sa Bad�k, Ilocos Norte, is�~g baya~g halos d� kilal� dahil sa kaliitan, ay nag�~g bant�g at kapuripuri dahil�n sa pinalad na sibul�n n~g is�~g tao~g dakil�, na wal�~g alinla~gan mas�sasabi~g siy�~g pinak�dakil� at bant�g sa lah�t n~g pintor na pilipino, siya ay si Juan Luna. Ipinagan�k siy� niya�~g ika 23 n~g Octubre n~g ta�~g 1857, is� sa m~ga an�k ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g naghand�g sa In�ng Pilipinas n~g m~ga an�k na bayani. Si Antonio a~g dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g Gobernador, at si Jos� Luna, a~g bant�g na ma~ggagamot. A~g kany�~g pagaaral ay pinasimul�n sa sarili~g bayan at kany�~g ipinagpatuloy sa �Ateneo Municipal�, ku~g sa�n siy� kinagiliwan n~g gay�n na lam�~g n~g kany�~g m~ga gur�: a~g una~g nagtur� sa kany� n~g pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siy� nagpasimul� n~g pagibig sa sini~g, na kany�~g ikin�pabant�g n~g gay�n na lama~g. Buhat sa Ateneo ay lumipat siy� sa �Academia Naval�, at na~g m�tam� niy� a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siy�'y sumakay up�~g ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kany�~g pinagarala~g pagkamandadagat. L�lab�~g anim na ta�n siy� no�n. Tinahak niy� a~g katimugan n~g dagat China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at luns�d na kany�~g dinalaw, na nakapukaw sa kany�~g pus� n~g marubd�b na nais na dumakil�. Niya�~g 1874, na~g siy�'y lalabi~gpitohi~g ta�n pa lama~g ay tina~gg�p niy� a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa matata�s na dagat. Siy�'y lubh�~g kilal� sa kany�~g pagk�mandarag�t, ~guni't hind� it� a~g tunay niy�~g hilig, at baga ma~g siy�'y hina~gaan sa kany�~g katu~gkula~g ya�n na gin�gampan�n, ay til� may bumubul�~g sa kany�~g diw� na hind� ya�n a~g kany�~g dapat na pamalagian. Samantala~g siy�'y n�glalay�g, sa Luok n~g Maynil� ay nagaral siy� n~g pintura, at a~g kany�~g nag�~g Gur� ay si G. Guerrero is�~g bant�g na pintor n~g kapanahunan. Iniwan niy� a~g pagk�mandaragat at nasok siy� sa �Academia de Bellas Artes� sa Maynil�. Dito niy� n�kilala a~g tunay na pagibig sa sini~g, sumigl� na~g sumigl� a~g kany�~g sigasig at niya�~g 1877 ay lumayag siy�~g patu~go sa Espa�a. Pagdati~g na pagdati~g niy� sa lupai~g it� n~g m~ga Hari, ay nasok siy� ag�d sa �Academia de Bellas Artes de San Fernando�, sa Madrid, at y�yama~g d� nakas�siy� sa kany�~g hilig a~g pagtutur� do�n ay bumayad siy� n~g is�~g ta~gi~g Gur� up�~g siy�'y turuan sa sarili~g tahanan at kany�~g n�hira~g si G. Alejo Vera, is� sa m~ga lalo~g dakil� at bant�g na pint�r sa Espa�a. Nag�~g matalik sil�~g magkaibigan n~g bago niy�~g Gur� at sil� ay naglakb�y sa Italia niya�~g 1878, do�n sa pinagpasikatan nin� Rafael at Miguel Angel at do�'y magkatulo~g sil�~g gumaw� sa dakila~g �Bayan n~g Sini~g�. Niya�~g magbuk�s n~g Ta~ghalan sa Madrid, na~g ta�~g 1881, a~g pa~galan ni Juan Luna at nakapa~ggilal�s sa m~ga lalo~g bant�g na pint�r na kastil� at italiano. A~g kany�~g cuadrong �A~g kamatayan ni Cleopatra� ay nagtam� n~g pa~galawa~g ganti~g pala at is�~g medalla~g gint� kalakip n~g is�~g libo~g piso~g salapi~g kastil�. Buhat no�n a~g Tagalog ay nagkaro�n n~g mabuti~g pa~galan sa Daigdig n~g Sini~g at d� na ipinalagay na m~ga �maninip�. Na~g lumipas a~g tatl�~g ta�n, niya�~g 1884 a~g wala~g kamataya~g �Spolarium� ay lumabas sa maliwanag, at a~g gaw�~g it� ni Luna ay nagtagump�y sa daigdigan n~g sini~g, at a~g m~ga papuri ay nagsikip halos sa Sansinukob. Sa kany�~g kara~galan ay pinig�~g siy� n~g m~ga pilipino~g nan�nahanan sa Espa�a. Lubha~g marami~g papuri a~g kany�~g tina~gg�p sa na~gagsipanalumpati at is� rito ay a~g ati~g dakila~g bayani~g Dr. Rizal na nagsabi n~g gayar�: �Paghaw� n~g tabi~g at makita natin a~g �Spolarium�, ay m�riri~gig na natin, a~g ta~gisan n~g m~ga alipin, n~g kakil�kilabot na takot sa digmaan, at a~g taghoy n~g m~ga ulila�. �A~g t�nawi~g iy�n ay siy�~g tunay na damdamin n~g lumikh� at tagabadh� n~g ati~g kasalukuyan sa ati~g tinubua~g lup�. Oo, a~g m~ga kuadro~g gany�n ay d� lama~g umaliw sa ati~g m~ga mat�, kund� nakikipagusap na banayad sa ati~g puso.� Lumipat siy� sa Paris at do�'y nakipagis�~g pus� sa is�~g an�k n~g kastil� sa pilipina na pina~garapan niy� n~g is�~g kaligayahan sa buhay, at pinaghandug�n n~g lah�t niy�~g tagump�y. Hind� siy� naglik�t n~g paglilin�~g n~g kany�~g sini~g at niya�~g 1887 ay napa sa Espa�a siy�~g mul� up�~g ita~gh�l sa Madrid a~g kany�~g �Batalla de Lepanto� at a~g �Rendicion de Granada� na pawa~g nagtagump�y at nagtam� n~g gant�~g pal� sa nasabi~g Ta~ghalan. Is�~g pig�~g na naman n~g m~ga kalah� a~g nasaksih�n sa Madrid na idinaos sa kara~galan ni Juan Luna, a~g dakila~g Pint�r. Si Lopez Jaena ay is� sa na~gagtalumpat�. A~g katahimikan sa nagtatagump�y niy�~g buhay, ay hind� nasiyah�n mandin at sa lo�b n~g t�hanan ay nanuluyan a~g ligalig, a~g kany�~g katahimikan ay nahalinhan n~g is�~g �infierno~g� napakainit, dinar�~g a~g kany�~g pus� at sa har�p n~g d� dapat talimahi~g pagupasal� ay nagkahalag� n~g is�~g buhay, at buhay n~g kany�~g pinakamamahal pa naman: a~g sa kany�~g minamahal na kaby�k n~g pus�. Is�~g usapin a~g nagi~g bunt�t n~g sigal�t na ya�n; ~guni't pinawal�~g sala si Juan Luna n~g H�kuma~g humatol. Na~g mul�~g bumalik dito sa Pilipinas a~g ati~g kalahi~g it� ay pinaghinalaa~g kinaal�m n~g na~gagh�himags�k at niya�~g 1896, siy� ay ipinadak�p at ibinila~gg�. A~g m~ga dakila~g diw� ay hind� napipiit kahi't na sa lo�b n~g piitan, at sa gitn� n~g gay�~g kal�gayan ay gumaw� siy� n~g is�~g mainam na �Exce Homo� na kany�~g ipinagkalo�b kay Par� Rossell na~g siy�'y dalawin sa bila~gguan. Na~g tamuhin niy�~g pamul� a~g kalayaan, ay nanumbalik siy�~g ag�d sa Europa, ~guni't a~g pagibig sa sarili~g lup� ay hind� magpatahimik sa kanya ro�n, kaya't mul� siy�~g na~glay�g niya�~g Disyembre n~g 1899 up�~g bumal�k sa sarili~g bayan at siy�'y nada�n sa India, sa Java at sa Sumatra, naglag�s n~g China at Hap�n, ~guni't na~g siy�'y na sa Ho~gk�~g at papauw� na sa sarili ay nagkasakit siy� at n�sagup� niy� ro�n a~g kamatayan. Namatay si Juan Luna at nalibi~g sa iba~g Lup�, ~guni't a~g m~ga dakila~g tao saan man mamat�y at saan ma~g dako n~g daigdig m�libi~g, a~g kara~gala~g kanila~g tinukl�s at ikin�bant�g sa daigdigan, ay hind� nakukuha n~g alin m�~g baya~g hind� nil� sarili, sapagk�'t it�'y mana~g hind� ma�agaw n~g alin ma~g lah� at bayan. Kara~galan ~g� n~g Pilipinas a~g siy�'y magkaan�k n~g is�~g kaha~g�ha~ga~g m�ninini~g, at kahit hind� siy� nahandug�n n~g bahagi~g libi~gan sa sarili~g La~git, ay nagliliwanag din du�n a~g kapitapitaga~g pa~galan n~g an�k na nagpakata~g�. Luwalhat� sa iyo, dakila~g maninini~g! =GRACIANO LOPEZ JAENA= [Larawan: GRACIANO LOPEZ JAENA] Sa lalawigan n~g Iloilo ay do�n sumila~g a~g is�~g kalah� nati~g nagi~g is�~g dakila~g m�nanalumpat�, siy�'y si Graciano Lopez Jaena. Gay� n~g lah�t n~g pilipino, a~g kany�~g una~g paga�ral ay tina~gg�p niy� sa lo�b n~g t�hanan, pagkatapos ay nagpatuloy siy� sa P�arala~g bayan up�~g a~g m~ga p�~gunahi~g paga�ral ay magan�p at do�n na siy� kin�kitaan n~g kany�~g sibol na katalinuhan, at bag� ma~g hind� karaniwan no�n a~g pakikipagtalo sa m~ga Gur� si Jaena ay hind� nasiy�han sa al�n ma~g bahagi n~g kany�~g pinag�aralan, ha~gga~g hind� din�di~g�g a~g m~ga paliwanag n~g m~ga Gur�, at sa pagnanasa~g a~g pag�aral ay ipagpatuloy sa ib�~g lupa�n ay lumayag siy�~g tu~go sa Espa�a, niya�~g ta�~g 1881. Sa silo~g n~g La~git n~g dati~g �Metropoli� ay nakipagis� siy� sa m~ga kalahi~g do�'y dinatn�n na na~gak�kibaka~g kasalukuyan sa m~ga kabaguha~g hinihi~g� n~g bayan natin. Iis�~g ta�n pa siy� sa Espa�a, na~g itat�g a~g Kapisana~g �Hispano-Filipino� at siy� ay nagi~g is�~g masugid na kasap� no�n. A~g kapisana~g n�ba~gg�t ay nagl�lathal� n~g is�~g pahayagan at si Graciano Lopez Jaena, ay is� sa tuma~gkilik no�n. A~g kanil�~g m~ga l�yunin ay a~g ipakilala sa madl� a~g kasalukuya~g kalagayan n~g Pilipinas at ma~gagsumakit sa m~ga kabaguha~g dapat na gawin n~g P�mahalaan at P�~gasiwaan. A~g kany�~g m~ga tudl�~g na pawa~g kin�babakas�n n~g kany�~g pagkamabuti~g an�k n~g Pilipinas, ay na~gapalathal� sa �Filipinas, ante Europa�, �El Progreso�, �El Pueblo Soberano�, at pagkara�n n~g il�~g panah�n ay itinatag niy� a~g �La Solidaridad�, na kany�~g pinamatnugutan at siy�~g nag�~g tagapamans�g n~g m~ga kalah� natin do�n. Niya�~g ta�~g 1899, ay nihalinh�n siy� ni Marcelo H. del Pilar sa Pamamatnugot n~g nasabi~g P�hayagan. Sa kany�~g pagkamananalumpati, ay ipinal�lag�y na is� siy� sa l�lo~g pinakamabuti sa kany�~g kapanahunan sa bo�~g Espa�a, kaya't sa lah�t n~g pigi~g tuwi n�'y in�anyayahan siy� up�~g manalumpati. At sa m~ga gay�~g k�taon ay hind� niy� nalimutan minsan man na di samantalahin a~g pagpapakilala n~g m~ga karai~gan n~g kany�~g bayan. Niya�~g 1892 sa Madrid, sa pagdiriwa~g sa ikatatl�~g da�n at siyam na pu�'t is�~g ta�n n~g pagk�tukl�s sa Am�rica ni Cristobal Col�n, sa talumpali ni Graciano Lopez Jaena, tu~gkol sa m~ga ib�'t ib�~g bagay, ay sinabi niy� a~g gayari: �Hind� umiiral a~g pa~gaalipin sa Pilipinas, ~guni't mak�lilib�~g mahirap a~g kaalipin�~g do�'y naghahari at kaalipin�~g tin�ta~gkilik n~g m~ga bat�s, kaalipin�n n~g kalolw�, kaalipin�n n~g diw�, at dahil dito m~ga ~gino�, a~g ami~g bayan ay bayan n~g baligtaran, sapagk�'t a~g karunu~gan at katotohanan ay d� napakikita do�n. �Ay�w kami n~g is�~g baya~g kalahati ay malaya at kalahati ay alipin, ninanas� namin a~g kalaya�n sa pagsulat � pamamahay�~g; ninanas� namin a~g kalayaan sa pagagalakal; ninanas� namin a~g ami~g kapa~gyarihan sa paghahal�l, (sufragio) n~g ami~g sug� sa m~ga Kapulu~gan, na, ku~g sa�n namin mapas�sapit a~g ami~g m~ga adhikain up�~g di~gin at m�laman.� Sa is�~g pigi~g na idinaos sa Madrid sa kara~galan ni Juan Luna, at Resurrecci�n Hidalgo, dahil sa kanil�~g taggump�y sa Ta~ghalan n~g Sini~g, si Jaena ay nagsabi n~g gayari: �Pilipinas, binabat� kit� n~g bo�~g p�tagan. �Malasin Siy�! a~g bugh�w n~g dagat ay siy�~g bira~g, a~g kulay n~g kany�~g La~git, a~g pinakamarik�t sa sansinukob, na nasasabugan n~g manini~gni~g na bituin, ay siy� niy�~g maganda~g lambo~g. Sino man na d� pa nagkakapalad na magmalas sa kany�~g m~ga Pul�, ay d� nak�kita n~g pinakamagand�~g panig n~g daigd�gan�. Sa salaysay na it� ni Lopez Jaena, ay mapag�unaw� na a~g kany�~g pani~g�n ay pawa~g kagandahan sa kany�~g Tinubua~g Lup�, pagmamalas na d� tin�tagl�y niya�~g d� tunay na tub� sa Pilipinas, pagk�'t ta~gi~g a~g pilipino lama~g a~g may kaya~g dumamdam n~g kany�~g m~ga din�ramd�m. Is� sa maiinam niy�~g talumpat�, ay a~g binigk�s niya�~g 1887, n~g ipagtagump�y ni Juan Luna a~g kany�~g �Batalla de Lepanto�. Ito'y ulit ulit na sinabi, na kami~g m~ga pilipino, ay d� makag�gaw� n~g an� man. Tinawag kami~g m~ga uman�, ay wala~g kaya~g guman�p n~g anoma~g kaunlaran, kam� uman� ay hind� lumalaki at d� umuunlad, ~guni't a~g ami~g; bayan sa linak�dlakad n~g panah�n ay nagigi~g is�~g baya~g dakil�.� Ku~g m�babasa niny� a~g m~ga talumpat� ni Jaena, at ma�aninag niny� na wal� na siy�~g sinikap kund� ipamalas a~g kany�~g pagmamah�l sa Tinubua~g Lup� at sa m~ga kalahi niy�~g maruno~g magmah�l sa Baya~g Tinubuan. Mahigit na lab�~glim�~g ta�n na nanah�nan si Jaena, sa Espa�a, at lah�t n~g kany�~g sigasig sa lo�b n~g panah�~g yaon ay iniukol niy� sa ika�unl�d n~g kany�~g min�mah�l na baya~g Pilipinas. Niya�~g 1890, ay umuw� siy� sa sarili~g bayan up�~g ma~gilak n~g m�gugugol do�n sa ubod n~g baya~g pa~gino�n n~g ati~g bayan, sa Madrid, at dahil sa nasa~g it�, ay nakipagkita siy� kay Paez, at humi~g� siy� n~g tulo~g. ~guni't sa kawal�n, n~g salap� sa kaban yaman n~g samah�~g kany�~g tinawagan ay pina~gakuan siy� ni Paez, pagkatapos na madi~g�g a~g kany�~g m~ga balak at siy�'y nanumbal�k sa bayan n~g m~ga Har�, up�~g gumaw� n~g wal�~g patl�~g na paggaw� sa ikapagbabago n~g pamamalakad dito sa Kapuluan; at sa kany�~g kin�himali~ga~g ya�n ay nahugh�g siy� at namulubi, at niya�~g ika 20 n~g Enero n~g 1896 ay tinawag siy� sa sinapupunan ni Bathal�, sa baya~g Barcelona Espa�a, na siy�~g kin�lagakan n~g kany�~g m~ga labi. Si Graciano Lopez Jaena ay buh�y sa m~ga pus� n~g bawa't pilipino at a~g al�ala sa kany�~g m~ga gaw� ay is�~g dakil�~g aral na karapatdapat uliran�n. Magi~g tibay a~g m~ga talata~g it� n~g kany�~g pagk� wal�~g Kamatayan. =APOLINARIO MABINI= [Larawan: Apolinario Mabini] Nakikita mo ba giliw na bum�basa sa m~ga salap�~g papel na pipisuhin, a~g larawan n~g is�~g kababayan natin na sa kany�~g kagiti~gan ay minapat n~g P�mahala�n na siy�, ay makilala n~g tan�n sa para�~g ya�n? A~g larawa~g ya�n ay dil� ib�'t a~g kay Apolinario Mabini, a~g �Kaha~gaha~ga~g Lump� na siy�~g utak n~g Himagsikan. An� man a~g ibinu~ga n~g h�magsika~g nagguh� n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Har� dito sa ati~g lupa�n ay may kin�laman do�n a~g ati~g kababaya~g pinag�ukulan ~gay�n nit�~g maigs�~g ulat n~g kany�~g buhay. Ku~g palarin ka pa~g makatagp� niya�~g n�pabant�g na P�takaran n~g Himagsikan na niya�~g ika wal� n~g Hulio n~g ta�~g 1898, ay �pinasiy� ni Gen. Emilio Aguinaldo, na limbag�n at ipagbil� n~g mamiseta, up�~g sum�kaalam�n n~g lah�t n~g m�mamayan. A~g mahalag�~g kath�~g ya�n, giliw na bum�basa, ay kat�s n~g mayama~g utak n~g ati~g Mabini. Basahin mo n~g bo�~g kataimtiman sa pus� at do�'y m�babak�s mo a~g kabanalan n~g ati~g H�magsikan, niya�~g pinagpala~g pakikipamiyapis n~g iy�~g m~ga kalah� up�~g ihand� sa iy�~g pagdat�~g a~g is�~g baya~g karapatdapat sa iy�~g lip�, baya~g malay�, nagsasarili at pusp�s n~g kar�~galan. Si Apolinario Mabini, ay is�~g an�k na m�ipagmamalak� n~g kany�~g lalawigan, m�ipagmamalak� n~g kany�~g lip�, at mat�tawag na is�~g Bayani n~g baya~g Pilipinas, bag� ma~g a~g kin�mulatan niy�~g bayan ay is�~g maliit na bahag� lama~g n~g makasaysaya~g lalawiga~g Bata~gan. Tanawan! pinagpala~g baya~g nakapaghand�g sa Ina~g Pilipinas n~g is�~g dakila~g an�k, binabat� kit� pinagpal� ka n~g mabuti~g Tal�, sapagk�'t sa sil�~g n~g iy�~g La~git nak�kita n~g una~g liwanag a~g is�~g kawal n~g sagkatauhan, si Apolinario Mabini. Si Mabini ay an�k nin� G. Inocencio at Dionicia Maranan at sumila~g niya�~g 1864. M~ga tao~g dukh� at wal�~g kara~gala~g m�ipagmamalak� kund� a~g kara~gala~g mabuhay sa tul� n~g paw�s. Sal�t palibhas� sa m~ga kaila~gan sa buhay, ay hind� nagaw�~g itagubilin sa alin ma~g bant�g na gur� a~g m~ga una~g pag�aral ni Apolinario, at salamat sa tulo~g n~g is�~g ama�n, si G. Juan Maranan, a~g kany�~g mun� ay n�mulat, at pagkatapos n~g m~ga pa~gunahi~g m~ga pag�aral ay lumipat siy�~g hand� sa lahat n~g hirap, sa pagkakaling� n~g is�ng banal na Par�, si G. Valerio Malabanan, na siy�~g humawan sa kany�~g diw� n~g m~ga tabi~g n~g kadilim�n. N�pamah�l na lubh� si Mabini sa kany�~g bago~g Gur�, palibhas� ay may is�~g katalinuha~g hind� karaniwan at kabaita~g kaha~gaha~g�. Natapos niy� a~g pa~galaw�~g bugs� n~g pag�aral sa kali~g� n~g Pari~g n�tukoy na; ~guni't uh�w palibhas� sa m~ga ib�'t ib�~g lawak n~g karunu~gan, kay�'t niya�~g 1881, ay lumw�s sa Maynil� at humand�g na magtur� sa P�aral�n ni Ginoo~g Melchor Very, at samantala ay nagaral nam�n sa San Juan de Letran. Is�~g pagsusumakit na d� karaniwan a~g kany�~g ipinamalas at a~g katib�yan n~g pagk� �Bachiller en Artes� ay tinam� niy� na kasaliw n~g pagtukl�s n~g pa~gagd�~g buhay. Ninas� niy�~g lumipat sa Universidad de Sto. Tom�s, ~guni't a~g kany�~g kin�kita sa P�aralan ni G. Melchor Very, ay hind� makasasap�t sa kany�~g m~ga kin�kaila~gan sa gay�~g pagpapatuloy, kay�'t sinikap niy�~g magli~gk�d sa P�mahala�n at n�ta~gg�p siy�~g tagasulat ha~gga~g sa siy�'y nag�~g masugid na kasamah�n n~g abogadong si G. Numeriano Adriano, bila~g kawan� ro�n na nags�sanay. A~g pipi~g kilusan n~g m~ga ap�, ay lumaganap n~g gay�n na lam�~g sa walo~g lalawiga~g Tagalog,[1] a~g lihim ay hind� na mai~gatan at unt� unt�~g n�hahay�g sa m~ga taga P�mahala�n a~g himagsikan n~g �M~ga An�k n~g Bayan�. Sa Balintaw�k ay napilita~g ihiy�w na~g wal� sa panah�n n~g Bayani~g Bonifacio a~g m~ga kahili~gan n~g api, ~guni't hiyaw na kasaliw na n~g talib�~g at pakikipamiyapis; a~g ban�l na kilus�n ay nagpani~gas na lubh� n~g pus� ni Mabini, up�~g �gara~g tumug�n sa tawag na baya~g humihi~gi n~g tulo~g sa kany�~g m~ga an�k, up�~g makakal�g sa gapos na kaalipin�n. Dahil do�n ay dinak�p si Mabini at ipinapiit ha~gga~g Hunyo n~g ta�~g 1897, salamat sa kany�~g pagkalump� ay pinalay� siy� sa paniniwala~g hind� na siy� makapagt�taguyod at d� mapakikisapi sa H�magsikan. Natapos a~g una~g bugs� n~g Himagsikan sa Kasundua~g linagda�n sa Biy�k na Bat�. Si Mabini ay nagpagali~g n~g kany�~g karamdaman sa Los Ba�os, ~guni't na~g a~g P�mahala�n n~g Kastil� at a~g sa Estados Unidos ay nagk�katitigan, at d� nalaunan ay nagi~g dulaan n~g digmaan n~g dalaw�~g bans� it�~g Kapulua~g Pilipinas, siy�'y sumulat n~g m~ga mahahalag�~g tudl�~g ukol sa m~ga mabubuti~g balak n~g pakikisa~gk�t n~g m~ga Tagalog sa dalaw�~g nagdidigm�, at a~g gay�~g kasulatan ay sumapit sa kamay ni Aguinaldo, na is�~g mabuti~g Kasa~gguni. Inanyayahan ni Aguinaldo na pas� Kawit si Mabini, at sa pagta~gg�p sa anyaya ay nagsabi n~g gayari: �Hind� ako matiwas�y, sapagk�'t a~g m~ga kababayan ko'y wala~g katiwasay�n. A~g kanil�~g m~ga kahili~gan sa pagbabago n~g pamamalakad ay hind� dini~g�g�. Nag�~g una~g kasa~ggun� ni Aguinaldo si Mabini at a~g una~g ginaw� ay a~g pagpapalit sa Gobierno Dictatorial n~g P�mahala�n n~g H�magsikan. Itinatag ni Mabini a~g m~ga P�mahala�~g Bayan, Lalawigan, Hukuman at Kawal; at kany�~g ilinathal� a~g s�ligan n~g P�mahala�n n~g H�magsikan na ikin�bantog niy� n~g gay�n na lama~g. Na~g itatag sa Barasoain, a~g k�unaunaha~g Kapulu~gan H�magsikan, si Mabini ay siy�~g Premier ni Aguinaldo, at a~g s�ligan n~g P�mahala�n, ay hind� nailagd�, samantala~g hind� niy� nasusur�, at it�'y sumapit ha~gga~g ik� 21 n~g Enero n~g 1898, up�~g a~g kapa~gyarihan n~g Pa~gulo ay huwag mabawasan at siy� niy�~g papa~gibabawin gaya n~g tahas niy�~g paniwal� na ya�n ay kinaila~gan n~g kapanahunan. Sa is�~g d� pagkak�unawaan niy� at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g dapat na isagaw� ay tumiwal�~g siy� sa P�mahala�n, at a~g kany�~g n�kahalili, ay si Pedro Paterno; niya�'y Agosto ik� 23 n~g ta�~g 1898. Bag� man siy�'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kany�~g pagk� Una~g Kasa~ggun�, ay d� rin siy� naglikat n~g pagsisigasig sa ikapa~gt�tagump�y n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g na pambuhay n~g lo�b a~g kany�~g ilinathal� sa �La Independencia�. N�bihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyap�, Bago~g Esija, niya�~g Disyembre, n~g ta�~g 1899, at dinal� siy� sa Maynil� at ibinila~gg� ha~gga~g Setyembre n~g 1900. Niya�~g 1901, ay naglathal� siy� n~g is�~g pagtuligs� sa P�mahala�n n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligs� na kany�~g ihinay�g sa �El Liberal� at nagi~g sanh� n~g mul�~g pagpapadak�p sa kany� at pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo. A~g kapayapaan ay naghar� bila~g ha~ggahan niya�~g kakil�kilabot na digmaan, at a~g lah�t n~g �tapon� ay pinahintuluta~g makabalik sa sarili, sa pamamagitan n~g pagsump� n~g pagtatap�t sa P�mahala�n n~g Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay d� sumump�, kay�'t siy�'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siy� pinapanaw at makapaglib�t, ~guni't d� makat�tahan sa Pilipinas samantala~g d� siy� sumusump� n~g pagtatap�t sa Estados Unidos. Pagkara�n n~g il�~g panah�n na~g pagmumunimun�, ay n�kilala niy�~g lal�~g malak� n~g kany�~g m�itutulo~g sa kany�~g bayan ku~g siy� ay bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niya�~g Pebrero n~g 1903 ay linagda�n niy� a~g pagtatap�t sa EE. UU. Hinandugan siy� n~g lalo~g mat�ta�s na katu~gkulan, ~guni't d� niy� tina~gg�p at a~g sabi: �A~g aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagaw� pa n~g m~ga dapat ko~g gaw�n, at ak�'y inaanyayahan at map�pilita~g mamuhay n~g tahimik, up�~g do�n i~gatan a~g kahihiy�n, hind� kahihiy�n dahil sa ak�'y nak�gaw� n~g is�~g bagay na kahiy�hiy�, kund� dahil�n sa d� ko nagampan�n n~g bo�~g katumpakan a~g m~ga kauta~g�n ko sa aki~g m~ga kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lup�.� A~g kamatayan ay sumapit at binigy�~g ha~gg� a~g kany�~g mahalag�~g buhay, niya�~g ik� 13 n~g Mayo n~g ta�~g 1903. Namat�y a~g is�~g tap�t na an�k n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g m~ga dakila~g bak�s na ikapag�aral sa kany�~g kalakh�n. Sa kara~galan n~g kababaya~g it� ay ipinasy�~g ikint�l sa m~ga pipisuhi~g papel a~g kany�~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay ibina~gon a~g is�~g Bantayog sa kany�~g d� mal�limot at wal�~g kam�taya~g m~ga paglili~gk�d sa Tinubua~g Lup�. H�ha~ggah�n namin a~g munti~g kasaysaya~g it� n~g is�~g an�k-pawis, iniwi sa karukha�n at namat�y na dukh� rin, hind� dahil sa hind� nak�tukl�s n~g mabuti~g panah�n at paraan sa ikayayaman, hind� ~ga: kund� dahil�n sa a~g lah�t niy�~g sikap, duno~g at buhay ay kany�~g inialay na~g wal�~g pa~galaw�~g ha~g�d sa damban� n~g Ina~g Bayan. A~g Decalogo ni Mabini ay it�~g sum�sun�d: �Ibigin mo si Bathal� at a~g iy�~g kapurih�n na~g hig�t sa lah�t n~g bagay.� �Sambah�n mo si Bathal�, na~g ukol sa lalo~g minamatuw�d at minamara~gal n~g iyo~g budh�.� �Palusug�n mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkalo�b sa iy� ni Bathal�.� �Ibigin mo a~g iy�~g bayan n~g sun�d kay Bathal�, sa iy�~g kapurih�n, at higit sa iy�~g sarili.� �Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iy�~g bayan bago a~g kaginhawahan mo~g sarili.� �Pagpilitan mo a~g pagsasaril� n~g iy�~g bayan.� �Huwag mo~g kilalanin sa iy�~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao na d� mo pil� at n~g iy�~g m~ga kababayan.� �Pagpilitan mo na a~g iy�~g bayan ay mag�~g is�~g Rep�blica at huw�g mo~g tulutan kail�n ma~g mag�~g Monarquia.�[2] �Ibigin mo a~g kapw� na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.� �Lagi~g titign�n mo a~g kababayan n~g higit n~g kaunt� sa iy�~g k�puw�.� Niya�~g 1921, na pasyah�~g a~g kany�~g alab�k na n�sa sa libi~gan n~g m~ga intsik ay ilipat sa is�~g l�bi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani, a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay n�hukay na bu�. Iginala~g at d� tinunaw n~g lup� a~g ban�l niy�~g katawan; at pagtapos n~g m~ga para~g�l na iginawad sa kanya n~g P�mahala�n at bayan na lubha~g humaha~g�, ay ilinipat a~g kany�~g lab� sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g pilipino, na kilal� sa tawag na: �Panteon de los Veteranos de la Revoluci�n.� Ku~g is�~g araw ay makarati~g ka giliw na bum�basa sa Libi~gan sa Hilag�, a~g �Panteon de los Veteranos de la Revoluci�n� ay maghahand�g sa iy� n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagk�kauta~gan mo na~g m~ga kabaguhan sa P�mahala�n na tunay na pal� n~g kanil�~g mith�. Sa gitn� no�n ay m�tatagpu�n mo a~g kin�lalagakan n~g lab� n~g �D�kila~g Lump�� na sanh� nit�~g maigsi~g ulat. Idala~gin mo kay Bathal� na a~g pinamuhunanan nil� n~g buhay na gan�p na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay mag�~g is�~g gan�p na pa~gyayari. Naw�'y m�saksih�n din natin na tay�'y lay� na. [1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat. [2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao. [Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.] =JOSE Ma. BASA= [Larawan: Jos� Ma. Basa] Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na d� nak�kilala kay G. Jos� Ma. Basa. Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niy�~g lip�~g tin�takbuh�n sa kany�~g m~ga ug�t n~g malinis na dug� n~g m~ga Solim�n, bat� pa si G. Jos� Ma. Basa ay nak�pans�n na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g nasira~g P�mahala�n n~g m~ga kastil� dito sa Kapulu�n. At na~g sumapit siy� sa sap�t na gula~g, na~g a~g pagwawar� ay lalo na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~gg�l niy� n~g �bos kaya sa lah�t n~g k�ta�n a~g m~ga karapatan n~g m~ga tub� rito sa atin. A~g ganit� niy�~g m~ga kilos at gaw� na kapansinpans�n na~g m~ga panah�~g ya�n na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinam�mat�y, ay nag�~g sanh� n~g bo�~g pagii~gat sa kany� n~g m~ga naghahawak n~g ugit n~g P�mahala�n at d� nagla�n at si G. Jos� Ma. Basa, kasama ni G. Antonio Reg�dor, Par� Mariano Sevilla at iba p� ay pinagdadak�p at ipinatapon sa Pul� n~g Marianas. A~g kasalana~g sa kanil�'y ipinarata~g ay kinaalam �daw� sa h�magsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niya�~g 1872, na ikin�bitay n~g magigit�~g na Par�~g Tagalog na sin� Padre Burgos, G�mez at Zamora. A~g panah�n ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g no�n ay pinaguusig ay nag�~g kara~galan at kabayanihan. Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. Jos� Ma. Basa at pagkuwa'y lumipat sa Sakop n~g Ingl�s na bayan n~g Ho~gko~g at do�n na ~g� namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g ta�n. Sa baya~g it� isinagaw� ni G. Jos� Ma. Basa a~g t�hasa't wal�~g kili~g na pagli~gap sa kany�~g m~ga kalah�. Kailan ma't nakabalit� si G. Jos� Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g alin ma~g sasaky�~g d�da�~g do�n, karakaraka niy�~g ipinas�salubo~g at d� tin�tuluta~g tumul�y sa ib�~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kany�~g t�hanan, dula~g at hihi~g�n ay hand� sa kany�~g m~ga kalah�. Buhat kay Gat Jos� P. Rizal, Graciano L�pez Jaena, Marcelo H. del Pilar at ha~gg�~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasaky�n, ay kany�~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g ya�n na napil� niy�~g panahan�n, kay�'t lag� siy�~g nag�~g sa~gg�nian, kanlu~gan at takbuhan n~g al�n ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kany�~g pagkukupk�p. Is�~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino a~g tinaglay ni G. Jos� Ma. Basa, sa bo� niy�~g buhay. A~g kany�~g m~ga dula~g � hap�g, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga kasa~gkapan sa paglulut�, paly�k, tapayan, lumb� at m~ga iba pa~g k�babakas�n n~g tinubua~g lup�, saro, salak�t, bilao, baky�, papag, ay nasa sa mabuti~g panig na lah�t n~g kany�~g t�hanan. Tu~gk�l buhat sa sarili~g lup� ay kany�~g ipinagmamalak�. Kany�~g ipinagp�para~galan at kail�n m�'y hind� ikinahiy� sa m~ga tagaiba~g lupai~g sa kany�'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yar� sa Pilipinas. A~g m~ga akl�t n~g ati~g m~ga kalah� ay inii~gatan niy�~g hig�t sa gint� sa kany�~g mayama~g aklatan. Buhat sa Ho~gk�~g ay sumulat siy� sa m~ga p�hayagan sa Espa�a at lag� niy�~g pinasapit do�n a~g tan�~g karai~gan n~g Pilipinas. Namat�y si G. Ma. Jos� Basa niya�~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na tagl�y sa pus� a~g kasiyaha~g lo�b na makatupad n~g kany�~g katu~gkulan sa Tinubua~g Lup� at sa tanan niy�~g kalah�, lalo~g lal� na sa na~gakasapit sa lupai~g ya�n n~g m~ga Ingl�s na pinakipamuhayan niy�~g mahigit na tatlo~g puo~g taon. Is�~g pa~gyayari~g kapans�npans�n sa himali~g ni G. Jos� Ma. Basa na d� dapat maligtan bago tapusin a~g bub�t na alaala~g it� sa kany�~g kagiti~gan, ay it�~g sumusunod: Ku~g siy�'y may n�kikita~g kalah� roon na dahil sa kakula~gan n~g m�gugug�l sa pagbal�k sa sarili~g lup�, at wal� nam�~g hanap buhay bag�~g pa~gg�gali~gan n~g is�~g kabuhaya~g mara~g�l, si G. Jos� Ma. Basa ay may bukas na kam�y up�~g sumaklolo sa n�sabi~g kalah�, mata~g� pa a~g pabaon at kaupah�n sa sasaky�n ha~gg�~g makabal�k sa sarili~g lup�. Is�~g panah�n ay may sumapit do�~g panira~g puri sa atin, na d� ib�'t a~g m~ga sip� n~g m~ga hub� at hub�d na m~ga igorrote na ipina~ga~galandakan nin� Worcerter at m~ga kasamah�n na ya�n a~g lahi~g nananahan�n sa bo�~g Kapulua~g Pilipinas at siy�~g naghahag�d n~g kalayaan. Sa har�p n~g panira~g puri~g it� ay wala~g minainam si G. Jos� Ma. Basa na panlaban kund� a~g bilh�n lah�t a~g m~ga sipi~g n�kita, na sa mabuti~g palad ay hind� naman k�ramihan, at a~g lah�t ay ini~gatan n~g bo�~g p�tagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyag� at any�: �It� a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lah�. Masd�n niny� a~g pinagdaan�n nami~g pagunl�d�. A~g sarili~g wik� ay minah�l, linin�~g at ipinamana ni G. Jos� Ma. Basa sa kany�~g m~ga an�k na karamiha'y sa Ho~gk�~g na nak�kita n~g una~g liwanag. Kay lak� n~g pagmamah�l ni G. Jos� Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may kulay Pilipinas. Nariy�n a~g is�~g dakila~g pilipino. [Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. Jos� Rizal.] =PEDRO A. PATERNO= [Larawan: Pedro A. Paterno] Inalo sa duyan n~g kariwasa�n at tun�y na M�gino�, sa lawak n~g katutur�n n~g kara~gala~g it�, mag�~g sa sarili~g bahay, at mag�~g sa kapamayan�n, kay�'t lah�t n~g sinulat n~g m~ga banyag� tu~gk�l sa kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g it�, ay nagb�bans�g n~g wal�~g patuma~gg�~g pagpaparil�g sa kany� dahil sa pagwawald�s n~g kany�~g kayamanan, sa ik�tatagp� n~g m~ga kaibiga~g m�kakatulo~g, sa minana niy�~g katutubo~g ugal� na mahalin at ipagta~gg�l a~g karapat�n n~g Bayan Tinubuan. An� Retana, a~g Pr�nsipe~g Tagalog na it�, sa kany�~g m~ga pig�~g na wal�~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gint�~g lant�y ay paubay� niy�~g ihin�hand�g sa m~ga p�naoh�n niy�~g nagsasamantal� n~g m~ga gay�~g m~ga pagtitipon, up�~g bila~g �pabalutan� ay matagl�y n~g bawa't may ibig a~g kany�~g m~ga gint�~g gamit. A~g kany�~g kagala~ggala~g na am� sa pa~gyayari, niya�~g 1872 na a~g kabantugan at kara~galan n~g �Tatlo~g Par�, na pawa~g kababayan natin ay n�pasa~gk�t at nabitay, ay naghand�g n~g dalawang puo't limang libong piso upa~g m�ligt�s lama~g sa bibitayan a~g tatl�~g banal na paw�~g wal�~g sala. Na~g m~ga panah�~g ya�n a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at a~g hand�~g na ya�n ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hind� lubh�~g mai~gat sa kara~galan, ay madal�s mapagal�w n~g salap�, ~guni't a~g nag�~g bu~ga n~g gay�~g ban�l na hand�g ay a~g sampu� n~g kany�~g kalayaan ay sumapa~ganib at m�bila~g siy� sa m~ga ipinatapon sa nag�~g mahaba~g bunt�t n~g himagsika~g kawal na ya�n na na~gyari sa Kabite niya�~g 1872. Lulan n~g Sasakya~g �Flores de Mar�a� ay ipinatapon sa Marianas a~g m~ga Gg. Agust�n Mendoza Jos� de Guevarra, Miguel Laza, Fel�ciano G�mez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar, Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor, Joaqu�n Pardo de Tavera, Mauricio de Le�n, Jos� Basa Enriquez, Pedro Carrillo, Gervacio S�nchez, Balbino Mauricio, Jos� Basa, Ram�n Maurente, Pio Basa at M�ximo Paterno. Tu~gk�l kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g k�unaunah�~g Gobernador Civil dito sa Pilipinas na nag�~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr. William H. Taft at kasalukuyan ~gay�ng Pa~gulo n~g Pinakamata�s na H�kuman sa Amerika, na: �Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay is�~g politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga n�kilala ay bugt�~g sa lahat na hind� ko kin�ri~gg�~g magsabi na~g an� ma~g masam� na ukol sa ib�. Na~g kasalukuyan siy�~g n�bibila~gg� sa makasaysaya~g kalle Anda, lo�b n~g Maynil�, at na~g a~g m~ga pulut�~g n~g m~ga kawal n~g H�magsika~g ay nagpapahirap n~g gay�n na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na naglag�k na n~g is�~g mahalag�~g buhay n~g is� sa matatapa~g niy� at n�pabant�g na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo, Rizal, ay inakal� n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni G. Pedro Paterno, up�~g a~g kapayapaan ay l�busan na~g maghar�, ~guni't a~g gay�~g nas� ay wal�~g sinapit, at a~g m~ga pulut�~g n~g nagh�himags�k ay nagpatuloy n~g k�pupuks� sa m~ga kalaban n~g kany�~g kalayaan. Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynil�, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lak�n, na buhat sa kaugatugatan n~g kany�~g lip� ay lik�s na mairug�n sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan. Is�~g an�k nit�~g Maynil� na sumila~g niya�~g ta�~g 1858, ik� 27 n~g Abril, a~g ami~g pinag�ukulan gay�n nit�~g munti~g hal�w n~g kany�~g pagk�tao, bila~g puto~g sa kany�~g m~ga punyag� na a~g lipi~g Tagalog ay m�lag�y sa is�~g kalagaya~g karapatdapat sa kany�~g pagkabans�. A~g una niy�~g pag�aral ay sinimul�n sa �Ateneo Municipal� magbuhat sa gula~g na siyam na ta�n, at no�~g ta�~g 1871 ay natapos a~g kany�~g pag�aral do�n; lumipat siy� sa P�arala~g-madl� sa Salamanca at nagaral n~g �Filosofia�, �Teolog�a� at �Leyes Can�nicas� at kany�~g tinapos sa �Universidad Central de Madrid� na kany�~g tina~ggap�n n~g katibaya~g �Doctor�. Sa pagkam�nunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil do�n ay ginawaran siy� n~g �Gran Cruz de Isabel la Cat�lica� is�~g tus�n na d� madal�~g tamuh�n at nagb�buk�s sa may tagl�y no�n n~g Gusal� n~g dakila~g Har� sa Espa�a. Na~g manumbalik na mul� rito sa baya~g sarili, at sapagka't siy�'y matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niya�~g bayani~g tag� Kalamb�, ay pin�gta~gka�n siy�~g isa~gk�t sa m~ga kilusa~g tu~go sa pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hind� nagtagump�y a~g gay�~g nais at a~g kany�~g kaya ay na~gkapanaho~g m�ihand�g niy� sa m~ga kapakan�n n~g Bayan. Na~g a~g nagiinap�y na H�magsikan niy�~g 1896, ay kasalukuya~g lum�laganap, at a~g kapa~gyariha~g tagagan�p n~g Gobernador Heneral na si G. Fernando Primo de Rivera, ay d� makaapul�, si G. Pedro A. Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niya�~g Disyembre ik� 15 n~g ta�n~g 1897, na mag�~g sug� n~g P�mahala�~g kastil�, up�~g makipagkasund� sa na~gaghihimagsik, at a~g �Pacto de Biak na Bato�[1] ay tinam� niy� sa m~ga P�munu�n n~g H�magsikan niya�~g ik� 9 n~g Agosto n~g ta�~g 1897. Sa gay�~g bu~ga n~g kany�~g sikap ay nakapagli~gk�d siy� sa dalaw�~g kapa~gyarihan, sa In�~g Espa�a at sa In�~g Pilipinas. A~g kasaysayan ay magtata�n sa kany� n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gk�l s� bagay na it�. Niya�~g ik� 15 n~g Septiembre n~g ta�~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g is�~g Sa~ggunia~g bin�bu� n~g siy�m na puo~g kasangun�, pil� sa lahat n~g po�k, mag�~g sa karunu~gan at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g ya�n n~g apat na puo~g abogado, labi~g anim na m�dico, lima~g farmace�tico, dalaw�~g ingeniero, is�~g par�, m~ga m�~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g bayan; sa kapulu~ga~g ya�n ay n�hira~g si G. Pedro A. Paterno na Pa~gulo n~g Sangunian. Na~g a~g m~ga kastil� ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa is�~g d� maiiwasa~g pa~gyayari, a~g magkaluto~g na it� sa pagguguh� n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siy�~g nagk�laban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay n�hira~g, si G. Pedro A. Paterno na sug� n~g Pamahalaa~g Pilipino, up�~g makipulo~g kay General Otis, at do�'y tamuhin a~g �autonom�a�, ~guni't hind� niy� inabot na m�kapulo~g a~g Puno~g Hukb� n~g m~ga amerikano. Ihinal�l siy�~g pamuli sa pa~galaw�~g Lupon sa gay�n di~g layon, at siy� ay nakarati~g rito sa Maynil� na sinalas� a~g hangahan n~g kamatayan; ~guni't di niy� ipinagtagump�y a~g l�yuni~g kany�~g sinady� sa m~ga P�munu�~g amerikano. Umuro~g siy� na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~gg�~g Trinidad, Benget, na kinabihagan sa kany� n~g m~ga kaaway. Bu~ga n~g wal�~g pag�l niy�~g panitik a~g m~ga sumusun�d: Ang Dating Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ib� pa~g d� mabila~g na m~ga bab�sahi~g bayan. Niya�~g Agosto, ika 16 n~g ta�~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw n~g is� niya~g mainam na �opereta� na pinamagat�~g: �Sandugo~g Panaginip�. A~g tugtugin n~g marik�t na ta~gh�l na it� ay uta~g sa Gur�~g si G. Bonus. Kun saan mapagk�kita~g sa gitn� n~g kany�~g m~ga tagump�y ay d� niy� nalimutan a~g sarili~g wik�. Niya�~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g �amnistia�, ay sumailalim siy� no�n, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos tamuh�n a~g kany�~g kalayaan. Nagi~g Gur� si G. Pedro A. Paterno sa P�arala~g �Liceo de Manila� at kany�~g inihay�g a~g kany�~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas at ang Pamahalaang Bayan. Si G. Pedro A. Paterno ay nag�~g Sug� sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at nag�~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabat�s. Namat�y siy� niya�~g Abril n~g tao~g 1911 na~g d� man n�pahiwal�y sa pagk� Gur� sa k�unaunaha~g P�aral�~g Pilipino na nakilala sa tawag na �Liceo de Manila�. [1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito, ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng Himagsikan niyaong 1898. =ANTONIO Ma. REGIDOR= [Larawan: Antonio Ma. Regidor] Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynil� ay sumila~g niya�~g ta�~g 1843 a~g is�~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor. A~g kany�~g m~ga una~g pagaaral ay ginaw� sa �Colegio� n~g San Juan de Letr�n ha~gg�~g sa tinam� a~g katibaya~g �Bachiller en Artes�. Lumipat sa P�aral�~g madl� ni Sto. Tom�s up�~g do�n tapusin a~g kany�~g l�yunin sa pag�aral at do�n siy� nagtam� n~g katibaya~g sa pagk� �Doctor en Derecho Civil�. Naglay�g siy� at sa silo~g n~g ib�~g la~git ninasa~g lalo~g sumakl�w n~g m~ga ib�~g m�tututuhan at m�pag�aralan, at sa Espa�a, sa dati nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinam� niya a~g kara~galan at katibaya~g nauukol sa �Derecho Can�nico� sa �Universidad Central�, sa Madrid. Sa kany�~g panah�n n~g ipinagaral ay lagi siy�~g n�pata~gi sa kany�~g m~ga kapanah�n at tuw� na ay nagtam� n~g lalo~g matata�s na kabukuran at minah�l siy�~g lagi n~g kany�~g m~ga Gur�. A~g kany�~g m~ga karunu~ga~g n� tukl�s ay pawa~g nagi~g hiy�s n~g kany�~g Tinubua~g Lup�, at na~g siy�'y manumbalik dito sa min�mah�l na Pilipinas ay nanun~gkulan siy�~g Kalihim n~g �Audiencia� na katumb�s n~g ~gay�'y ati~g Mata�s na H�kuman. Sa sangunian n~g �Ayuntamiento� ay ginan�p niy� a~g m~ga tu~gkula~g Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga P�aral�n n~g �Artiller�a� at �Inginier�a�, at nag�~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Pal�tuntunan n~g Pagtutur� sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayah�n n~g Tagalog ay ilinagay niy� sa mata�s na kalagayan. Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawar�n n~g m~ga P�aral�n, at sa panunup�d niy� n~g masela~g na tu~gkuli~g it� ay nagaw� niy�~g buhat sa Espa�a ay m�tam� a~g is�~g pasy� na magk�haluhal� a~g m~ga nag�aral na m~ga an�k n~g mahirap at mayaman na dati ay nagk�kabuk�d at nagpapanaghilian: Is�~g tagumpay n~g �demokracia� sa lo�b n~g is�~g P�mahalaa~g makahari. Na~g panah�~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La Torre, na pinausig dahil sa kany�~g malaya~g pa~ga~gasiw�, dito sa Kapuluan, na n�sa salu~g�t sa dati~g palakad na makahari, si G. Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kany�~g pagkamabut�~g an�k n~g Pilipinas at pagk� dalubhas�~g Abogado ay pinatunayan niy� sa har�p n~g madl�. Siy� ay is�~g tany�g na m�nunulat sa wik�~g Kastil� at Ingl�s no�n pa ma~g panaho~g a~g wik�~g Ingl�s dito sa ati~g tinubua~g bayan ay is�~g wik�~g palamuti lama~g at d� pa panlah�t. A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~gg� ay dinanas din nam�n niy�, sapagk�'t siy� at sin� G. Joaquin Pardo de tavera, Jos� Ma. Basa at ibp., ay pinagdadakip at ibinila~gg� niya�~g Himagsikan sa Kabite niya�~g ta�~g 1872. P�gkara�n n~g il�~g araw na kanil�~g pagk�bila~gg�, sil�'y ipinatapon sa Pul� n~g Marianas. Nanahanan siy� sa Gu�m na may il�n di~g buw�n na kayakap a~g kahirapan n~g is�~g �tapon� at tiwal�~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Gu�m ay nakasapit siy� sa Pul� n~g Yap sa pamamagitan n~g is�~g sasaky�~g amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g is�~g sasaky�~g ingl�s ay nakasapit siy� sa Pul� n~g Solom�n hagg�~g sa Palaos. Buhat sa Pul� n~g Palaos, sa pamamag�tan n~g lah�t n~g para�n n~g magagaw� n~g is�~g sal�t sa lay� ay sumapit siy� sa Pul� n~g Malak�n, buhat dito ay nagtanan siy� ha~gg�~g sa karatig nati~g sakop n~g Ingl�s na Luns�d n~g Ho~gk�~g, at pagkalipas n~g is�~g bugs� n~g panah�n ay lumayag siy� na patu~go sa Pransia, do�n sa bayan n~g lay�, at In� n~g bago~g kabihasn�n. Niya�~g 1876 ay naghar�p siy� n~g is�~g kahili~gan sa Konsul n~g Kastil� sa Par�s up�~g gawaran siy� n~g �indulto� at a~g gay�'y kany�~g tinam� sa mabuti~g palad. Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g P�l�tiko at m~ga Har�~g dem�krata, na~g siy�'y makalag�n na niya�~g kasigalutan n~g is�~g pinaguusig; n~g masama~g Tal�, at sa baya~g it� ay nakipagis�~g pus� siy� sa is�~g an�k n~g matimtima~g Irlanda. Niya�~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsaril� n~g bo�~g bayana~g Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~gg�p siy� n~g anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto L�pez, up�~g lumipat siy� sa Washi~gton, up�~g buhat do�n ay sikapin a~g pagtatam� n~g m~ga kagali~ga~g pambans� sa Pilipinas; ~guni't is�~g pagkakalay� � d� pagkaka�nawa�n n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudy�k sa kany�~g mul�~g bumalik sa Londres at do�n ay sinikap niy�~g makatulo~g sa m~ga nags�silakad sa pakikipagk�yar� sa Pransiya n~g kapakanan n~g palad n~g ati~g muty�~g Pilipinas. Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g is�~g sasaky�~g dagat sa Ho~gko~g up�~g iuw� dito sa Pilipinas, ay sinikap ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtam� n~g lay� sa pamamagitan n~g �Habeas Corpus�, ~guni't pinawal�~g bis� n~g m~ga Huk�m do�n a~g ganit� niy�~g punyag�. Nariy�n a~g maigs�~g banh�y n~g is�~g lab� n~g m~ga pininsal� n~g aklasa~g kawal niya�~g 1872. Nag�~g tagapagta~gg�l tuwina n~g Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino. A~g kany�~g palad ay nag�~g kayakap n~g m~ga p�~garap�n n~g tatl�~g una~g pininsal� n~g kaba~gisan: n~g tatl�~g Pare~g Tagalog, na binitay dahil sa kilus�~g ya�n. Sa kany�~g kabantugan ay nahandug�n niy� n~g pal� a~g ati~g Ina~g Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g lah�t n~g kalahi~g sumisibol. Mag�~g saks� a~g maigs�~g ulat na it� n~g pagha~g� n~g aki~g m~ga kapanah�n sa magand�~g halimbaw� na ilinagak sa atin n~g kany�~g buhay. Namat�y si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g is�~g mabuti~g bak�s bil�~g pamana sa kany�~g Tinubua~g Lup�. =FELIPE G. CALDERON= [Larawan: Felipe G. Calder�n] Isa~g bant�g na makama~ggagaw� at masigasig na m�nanagal�g, si G. Felipe G. Calder�n na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de Malabon, Kabite niya�~g ik� 4 n~g Abril n~g 1868. Siy� ay an�k ni G. Jos� at ni G~g. Manuela Roca. Nagsimul� si G. Felipe G. Calder�n n~g pag�aral sa �Ateneo de Manila� ha~gg�~g magtam� n~g katibayan �Bachiller en Artes� ay sak� lumipat sa P�aral�~g madl� ni Sto. Tom�s up�~g magaral n~g �Derecho.� Gaya n~g lah�t n~g masikap na magpakata�s na magis�, ay kasab�y n~g pag�aral niy�~g it� a~g paghahanap buhay, at siy�'y sumulat sa m~ga P�hayag�~g �La Opini�n� at �El Resumen�. Siy�'y nakatapos n~g bo�~g ni~gn�~g n~g kany�~g layon sa paga�ral niya�~g 1894, at a~g kany�~g pagsasanay ay ginan�p niy� sa kagawar�n n~g nag�~g bant�g at pinagpitagana~g Pa~gulo n~g K�taastaasa~g H�kuman na si G. Cayetano Arellano. Nagsigas�g din siy� n~g pag�aral n~g �Ley Constitucional�, �Econom�a Pol�tica�, �Historia�, �Filosof�a y Letras� at �Ciencias F�sicas�, ta~g� pa sa kany�~g sady�~g paglalakb�y sa Ho~gk�~g, Singapur at India, na ku~g saan niy� pinagaralan sa sarili~g lup� a~g pamamahal� n~g m~ga Ingl�s sa kany�~g m~ga sakop na bayan. A~g m~ga karunu~ga~g it� na kany�~g pin�gpakata~gian ay lub�s niy�~g n�gamit sa kapakinaba~g�n n~g ati~g Tinubua~g Lup�, sapagk�'t niya�~g 1898 ay siy�'y nagbig�y n~g mu~gkah� kay G. Emilio Aguinaldo, na hi~g�n nit� kay Almirante Dewey, a~g m~ga katibaya~g buhat sa Congreso n~g EE. UU., up�~g makipagkayar� sa is�~g Lupon n~g m~ga pilipino tu~gk�l sa hin�har�p n~g Pilipinas, at ku~g a~g gay�n ay hind� gaw�n n~g �Almirante�, a~g na~gaghihimags�k na pilipino ay d� dapat tumulo~g sa m~ga amerikano, sa kany�~g digmaa~g laban sa Espa�a. A~g pani~gin ni G. Felipe G. Calder�n ay na~g�guna sa m~ga pa~gyayari, at para niy�~g nah�hulaa~g a~g panah�n ay s�sapit na a~g lah�t n~g pakikipagkasund� at nas� ni Dewey, ay hind� pah�halagah�n n~g �Congreso sa Washi~gt�n.� A~g kasaysayan n~g Pilipinas ay siy�~g labis na makapag�ulat ku~g a~g mu~gkahi~g it� ni G. Felipe G. Calder�n, na hind� tina~ggap ni G. Emilio Aguinaldo, dahil sa malak�~g katiwal� sa kara~galan n~g �Almirante Dewey� at n~g �Congreso� n~g EE. UU., ay may matuw�d � wal�. A~g m~ga pa~gyayari, ay hind� mababago at d� mat�talimw�~g n~g sino man, sapagk�'t do�'y saks� a~g sambayana~g nagpakasakit magtig�s n~g dug� sa pagtata~gg�l n~g kany�~g katuwiran. Nag�~g Kinataw�n sa Congreso sa Malolos, si G. Felipe G. Calder�n, na~g lalawika~g Paragwa, at sa kany�~g pagkakinataw�~g it� ay kany�~g yinar� at ihinar�p sa Kapulu~gan a~g kany�~g pinak� dakila~g gaw�, na n�pabant�g na P�takar�n n~g Rep�blika Pilipina, at pinagtib�y pagkatapos na mapagtalunan n~g m~ga Kinataw�n sa dambana~g ya�~g n~g m~ga Bat�s. Na~g maghar� na a~g kapayapaan ay ikinatiwal� sa kany� n~g P�mahala�~g amerikano, a~g Pagtatatag n~g m~ga P�mahala�~g Bayan at siy�'y sumulat n~g is�~g Pal�tuntunan uk�l sa bagay na it�. Itinatag din nam�n niy� a~g pinagpala~g �Protecci�n de la Infancia� a~g �Colegio de Abogados de Manila� at �Escuela de Derecho� na kany�~g pinagturuan at pinaghanda�n n~g m~ga bago~g sibol na m~ga abogado na makapaglili~gk�d sa ati~g Tinubua~g Lup�. �Gaano~g biyay� a~g n�ihandog niy� sa Pilipinas, sa m~ga n�tukoy na kapisan�~g kany�~g likh�! Nagturo rin nam�n n~g �Matem�ticas� at �Historia Universal� sa P�aral�~g �Instituto de Mujeres� n~g m~ga ta�~g 1902-1904, na~g d� tumang�p n~g an� m�~g kabayar�n sa kany�~g m~ga pagpapag�l, sa paniwala~g a~g P�aral�~g it� ay gum�gan�p n~g is�~g dakila~g tu~gkuli~g maghand� n~g mabubuti at may sap�t na kaya~g m~ga m�mamay�n. Sa kany�~g m~ga sinulat na akl�t na lubh�~g mapakinaba~g, ay matukoy a~g �A.B.C.� n~g m~ga mamamay�~g pilipino na siy�~g k�tututuhan n~g m~ga karapatan n~g m~ga m�mamay�n. Ku~g a~g kahoy ay n�kikilala sa bu~ga, gaya n~g kasabih�n, si Ginoo~g Felipe G. Calder�n ay m�kikilala sa kany�~g m~ga ginaw�~g pamana sa m~ga n�huhul�. Siy�'y namat�y niya�~g ik� 6 n~g Hunio n~g 1908, na~g hind� man natapos a~g hul� niy�~g ulat tu~gk�l sa �Enciclopedia Filipina�. Karapat dapat uliranin a~g kany�~g halimbawa. =CAYETANO ARELLANO= [Larawan: Cayetano Arellano] Ku~g sino ya�~g nags�sabi~g a~g karunu~gan at kariwasaan ay kaaway n~g m~ga dukh� ay nabubulaanan sa halimbawa~g sa kany�~g sarili~g kabuhayan ay ipinakita n~g Mrgl. na G. Cayetano Arellano. Buhat sa is�~g munt�~g baya~g nakilala sa tawag na Udy�~g, sakop n~g lalawiga~g Bataan, at naky�t sa k�taastaasa~g likmuan n~g Pinakamata�s na H�kuman dito sa Pilip�nas. Naky�t na d� sa tagubilin at pagkakali~g� n~g is�~g pagkati~g politiko gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa m~ga tu~gkuli~g P�mahalaan, kundi sa sarili~g karapat�n, kakayah�n at karunu~gan, palibhasa'y is�~g dalubhasa~g karapatd�pat sa alin m�~g lalo~g masela~g na tu~gkulin. Nagsisik�p sa sa~gsinukob a~g pagkilala sa kany�~g manini~gni~g na m~ga kur�kur� sa kany�~g m~ga hatol, mag�~g sa pagsasarili niy� sakali~g a~g pasy� n~g kany�~g m~ga kasamah�n ay d� niy� marapatin, magi~g sa ku~g siy�'y makaayon na magbigay n~g sarili~g ulat. Si Gat Cayetano Arellano ay is�~g tao~g may mabuti~g ugal�, mabuti~g gaw� at mabuti~g m~ga gaw� na ipinamana sa kany�~g m~ga kalahi sa h�harapi~g panah�n. May mabuti~g ugali, sapagk�'t sa kany�~g diwa~g nagsisik�p sa karunu~gan ay may siwa~g a~g m~ga s�liranin n~g lipi~g tumata~gis at tuw� na ay nak�tagp� sa kany�~g m~ga hatol n~g is�~g kasiyaha~g lo�b, palibhas� ay n�babat�y tuw� na sa malinis na udy�k n~g budh�. A~g m~ga ulila ay nakatagp� sa kany�~g ma�wai~g pus� n~g is�~g tap�t na tagapagkali~g� at tagasaklolo; at wal�~g sukat na paglilim�s a~g ginagampan�n niy� na~g wala~g sino m�~g nakamalay, kahit na n~g tunay na sinasaklolohan. May mabuti~g gaw� sapagk�'t sa haba~g panah�n n~g kany�~g ikinabuhay ay wal�~g una~g nag�~g himali~g kund� a~g tah�s na pag�ubos kaya up�~g mapagaralan a~g m~ga s�lirani~g sanh� n~g m~ga paghihirap n~g sa~gkatauhan, at magawaran n~g tump�k na lunas; pag�aral na wal�~g maliw ha~gg�~g sa huli~g sandal� n~g kany�~g buhay. At hind� sukat a~g pagsisikap sa sarili a~g kany�~g hinar�p, d� mabila~g na m~ga dukh�, na wal�~g kaya~g ipagp�aral sa kanil�~g m~ga an�k, a~g nakatagp� kay Gat Arellano, n~g is�~g gan�p na biyay�. Pin�ggugulan niy� sa pag�aral a~g lubh�~g marami~g ma�sahan sa h�harapin, sapagk�'t sa ganit�~g para�n niy� in�akala~g makapagli~gk�d n~g t�hasan sa min�mah�l niy�~g Tinubua~g Lup�. A~g lah�t n~g kany�~g inisip sa paghahand�g n~g ginhawa sa na~gah�hirapan ay kany�~g isina~gaw�~g paw�, at kaypala'y d� iil�n sa n~gay�n a~g tum�tamasa n~g ginhawa at nagpapasas� sa m~ga kaaliwa~g dulot n~g karunu~gan, na pawa~g uta~g sa pagkakawa~g-gaw� n~g Mr~gl. na G. Cayetano Arellano. Is�~g masaya~g araw n~g Marso, ikalaw� sa buwan n~g ta�~g 1847, a~g Pilipinas ay nagkapalad magkaro�n n~g is�~g an�k na kagiliwgiliw, is�~g an�k na nagtamp�k sa kany� sa is�~g kalagaya~g karapatdapat, at it� ay a~g ati~g pinag�ukulan nit�~g m~ga katag�~g ulat. A~g m~ga p�~gunah�~g pag�aral ay idinaos sa sarili~g t�hanan at nagpatuloy sa P�aral�~g �San Juan de Letr�n� at sa �Universidad de Sto. Tom�s� na tina~ggap�n na~g m~ga katibaya~g sumusunod: �Bachiller en Filosof�a� (1862) �Bachiller en Teolog�a� (1867) �Bachiller en Derecho Can�nico� at �Bachiller en Derecho Civil� (1871), �Licenciado en Jurisprudencia� (1876). Naghawak n~g tu~gkuli~g abogado n~g �Audiencia Territorial de Manila� at niya�~g 1879, sa mu~gkah� n~g Pa~gulo n~g �Audiencia� ay n�hira~g na Huk�m na may pananahanan sa �Gobierno Pol�tico Militar de T�rlac�, at na~g makalipas a~g tatl�~g ta�n, niya�~g 1872, ay n�hira~g na �Catedr�tico� sa Sto. Tom�s sa Karunu~ga~g �Derecho Civil� at niya�~g 1886 ay ginawaran n~g kapa~gyariha~g mag�~g �Ma~gistrado suplente� n~g �Audencia� dito sa Maynil�. Nanu~gkulan n~g pagkakasa~ggun� n~g �Ayuntamiento� niya�~g 1887; at niya�~g ta�~g 1898 ay ihinal�l na Kalihim pa~glabas n~g ati~g P�mahala�~g sarili sa Malolos. Pagkatapos mag�~g Presidente n~g �Servicio Civil� ay ihinal�l na Pa~gulo~g samantala n~g Mata�s na H�kuman sa lilim n~g P�mahala�~g Hukb� dito sa Pilipinas, at niya�~g Hunyo n~g ta�~g 1901, ay n�hal�l na Pa~gulo~g P�lagian n~g n�sabi~g Mata�s na H�kuman. Niya�~g siy� ay maglakb�y sa Amerika niya�~g 1904, ay pinagkalooban n~g d� karaniwa~g kara~gala~g �Doctor en Derecho� n~g �Yale University�, kara~gala~g sa bihira~g tao lama~g ipinagk�kalo�b. N�riy�n a~g kabuhayan n~g is�~g mani~gn�~g na Tal�, ba a~g liwanag ay d� magk�siy� sa ati~g lupa�n, hina~gaan n~g m~ga banyag� at kinilala~g is�~g pant�s na kata~g�ta~g�. A~g maliliit na bayan, magmul� pa n~g mul� at mul�, ay na~g�pabant�g d� sa kayamanan n~g kany�~g m~ga patan�m, d� sa kasaganaan at kasipagan n~g kany�~g m~ga magsasak�, d� sa kabantugan n~g kany�~g tikm�, d� sa m~ga naglalakiha~g m~ga gamlayan, pagk�palibhasa ay d� it� a~g na~gi~gibabaw at ikinatata~g� sa ib�, kund� a~g pagkakaro�n n~g m~ga an�k na d� karaniwan, niy�~g m~ga tao nil�~g sa malili�t na bayan sumisib�l up�~g a~g m~ga baya~g n�sabi ay m�pabant�g at ha~gaan n~g m~ga baya~g lalo~g malalaki at maginhawa. Si Gat Cayetano Arellano ay is�~g tapat na an�k n~g Pilipinas, at m�ituturi~g na is�~g karapat dapat na kawal n~g sandaigdian na kany�~g pinagli~gkuran n~g malaganap na kisl�p n~g kany�~g diw�. Pagpalain nawa ni Bathal� a~g kany�~g mabuti~g al�ala at a~g kany�~g m~ga kata~gian ay ipagpatuloy n~g d� mabila~g niy�~g kinandili. =SUSANA REVILLA= [Larawan: Susana Revilla] Huwag mo~g akalain giliw na mambabasa na a~g sanh� n~g munt�~g ulat na it� sa kara~galan n~g magand�~g dalaga~g tagalog na si Bb. Susana Revilla ay likh� n~g m~ga karaniwa~g pagha~g�, sa m~ga d� karaniwa~g gand�~g nak�aakit na umawit tuw� na sa puso~g lalak�; hind� makalilibo~g hind�; sapagk�'t si Bb. Susana Revilla ay kabila~g diy�n sa m~ga likh�~g karapatdapat lama~g pintuhuin at igala~g, dahil sa a~g kany�~g talagh�y ay d� katulad n~g sa lubh�~g marami~g gand�~g nakayayakag sa m~ga gaw� n~g kalupa�n. Is�~g kagandahan na linikh� mandin up�~g mag�~g huwaran n~g m~ga babai~g Tagalog. A~g kabiniha~g kayak�p n~g is�~g kabaita~g lik�s ay nagpapati~gk�d n~g kara~galan n~g kany�~g lip�, at may is�~g d� karaniwa~g talino, palibhas�, kay�'t nagagaw�~g a~g lah�t n~g kany�~g mag�~g kakilala ay huw�g magimb�t n~g an� m�~g halua~g pagmamah�l, at lah�t ay mag�~g maligaya sa kany�~g pili~g. Paking�n nati~g sandal� a~g salays�y ni G. Camilo Sala, tu~gk�l sa kany�~g kata~gian: �Sa lab�~g dalawa~g ta�n pa lam�~g na gul�~g ay nasok na �colegiala� sa Concordia, ~guni't masasakt�n palibhas� ay hind� nakapagpatuloy; subali't na~g sumun�d na ta�n sa �Escuela Municipal de Manila�, sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga �Madres de Caridad� n�sok, at d� nalaunan at kanil�~g n�kilala a~g kamahalan n~g hiy�s na ya�~g n�sok sa kanil�~g pintuan, sapagk�'t na~g sumun�d na ta�n ay hinira~g siy�~g mag�~g Pa~gulo n~g kalipunan n~g �M~ga An�k ni Maria�, at pagkalip�s n~g dalawa pa~g ta�n, si Susana na lalab�~ganimi~g ta�n pa lam�~g, niya�n 1887, ay tuma~gg�p na n~g Katibaya~g pagk� �Maestra Elemental.� An� Gina~g ni Alvero, kasalukuya~g Patnugot n~g P�arala~g �Instituto de Mujeres�: �Si Susana ay is�~g likh�~g d� karaniwan; a~g kany�~g P�aral�n niya�~g ta�~g 1900, na balakin ko~g magtatag n~g is�~g P�aral�~g babai na mapagh�handa�n n~g mang�kakatulo~g n~g m~ga lalaki sa m~ga s�lirani~g bayan at pa~ga~gasiw� sa t�hanan, ay kasalukuya~g buk�s at marami~g aral�~g nakatir� at nag�uwian; ~guni't ya�n ay kany�~g ipinin�d up�~g bigy�n da�n a~g tawag na it� n~g ati~g bayan, at a~g Instituto de Mujeres ay ami~g itinatag.� Kun saan mapagkikita, na kay Bb. Susana Revilla a~g kapakana~g sarili ay is�~g wala~g kabuluh�~g bagay sa pili~g n~g m~ga kahili~gan n~g bayan at n~g kapanahunan. Tu~gk�l sa kany�~g kabuhaya~g ta~gi sa lo�b n~g t�hanan ay hind� mapagalinla~gana~g n�papalay� sa kany�~g buhay na hay�g, gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa karamihan na may ugali~g �pa~glab�s� at may �panlo�b�; sa har�p n~g kapisanan at sa sarili ma~g t�hanan, si Bb. Susana Revilla ay hind� nagbabago; siy� rin a~g masay�~g an�k n~g Pilipinas na sa lo�b at labas n~g bahay, ay nak�tatagp� n~g ligaya sa paggaw� n~g mabuti; a~g kabaitan niy�~g sib�l ay hina~gaan tuw� na n~g lah�t niy�~g n�kapili~g at nagkapalad na sa kany�'y mak�kilala; at tu~gk�l sa bagay na it� ay ani Pari Ulpiano Herrero: �Su via privada era la de una santa�. Sumila~g sa maliwanag si Bb. Susana Revilla, sa mayama~g bayan n~g Sta. Cruz, Maynila niya�~g ik� 24 n~g m~ga Bulaklak palibhas� na~g kany�~g m�kita a~g un�~g liwanag, ay hiniyas�n a~g kany�~g buhay, n~g m~ga �sampaga� n~g kanikaniy�~g kata~gi�n; a~g kalinisan n~g kampupot ay iginay�k sa kanya~g k�lolw�, a~g kayumian n~g babaan ng lo�b, a~g �alejandria� ay nagdulot sa kany� n~g is�~g kagandaha~g kata~gita~gi, at a~g �ila~g-ila~g� ay nagbig�y n~g samy� sa kany�, na wal�~g pagkapaw�. Siy�'y an�k na tunay ni G. Ceferino at ni Gg. Rosenda San Jos�, maririwas� at mapapalad na nakapagdul�t sa In�~g Bayan n~g m~ga an�k na karapatdapat; Pinagpal�, sapagk�'t makapagmamalaki at wal�~g an� ma~g ipina~gimbulo sa m~ga ib�~g a~gk�n sa har�p n~g kapamayanan. Kapat�d ni Bb. Susana Revilla a~g kam�mat�y pa lam�~g na Huk�m sa Un�~g Dulugan, Kgl. na Bartolom�, Revilla. Tu~gk�l sa kany�~g lik�s na kabaitan at sanh� n~g kaligayahan n~g kany�~g na~g�kasama sa �Instituto de Mujeres�, ay paking�n nati~g sandal� a~g il�~g katag� n~g Revista �Cultura Social�: �Toda suavidad en el mandar, no bien previa que alguna carga resultaba pesada para las dem�s, cuando la tomara en silencio para s��. Na~g a~g m~ga �Asuncionistas� ay duma�~g dito sa ati~g Luns�d at magbuk�s n~g kanil�~g �Colegio� ay nagpatuloy n~g pag�aral si Bb. Susana Revilla, up�~g magkaro�n n~g katibaya~g �Maestra Superior� at siy�'y is� sa un�~g lab�~g tatl�~g Maestra na nagtam� n~g gay�~g katibayan. Niya�~g ta�~g 1909, ay n�hira~g siy�~g Tagapamatnugot n~g �Instituto de Mujeres�. Sa panah�~g it� ay d� kakaunti~g sikap a~g ginaw� n~g m~ga mai~ggiti~g P�aral�n up�~g siy� m�ialis do�n, at hinandugan siy� n~g malalak�~g sahod, ~guni't sa har�p n~g naghihikah�s na �Instituto� no�n, ay pinil� niy� a~g manatili sa pili~g n~g kany�~g min�mah�l na �Instituto� na kany�~g pinaghandugan n~g is�~g paglili~gk�d na wal�~g pasubali, pina~ggugulan niy� n~g lah�t n~g pinakamabuti niy�~g panah�n sa kany�~g buhay, at d� mimins�~g kinaila~ga~g a~g kany�~g m~ga hiy�s ay m�sanl�, huwag lam�~g m�unt�l a~g mabut�~g lakad n~g �Instituto� dahil lam�~g sa kasalat�n. May is�~g dakila~g pagti~gin at paghahak� sa kauta~g�n si Bb. Susana Revilla, gaya n~g lah�t na~g may wag�s na pus�, at an� Sor Dolores Velarde, nag�~g Gur� n~g �Instituto� at gay�n ay �Madre de la Caridad� sa is� niy�~g lathal� tu~gk�l sa bagay na it�: �Nuestra Ilorada Directora ten�a una idea sublime del deber.......! Cuantas veces la hemos sorprendido en su aposento dando clases a sus alumnas desde su cama!� Ha~gga~g sa kalubha�n na n~g sakit na d� na makatind�g halos ay ginagampan�n a~g kany�~g katu~gkula~g pagtutur�. Buhat pa niya�~g ik� 28 n~g Disyembre n~g 1916 ay n�ratay na sa ban�g, ~guni't na~g buksan a~g P�aral�n niya�~g Enero, ay d� pa man halos makagulapay ay dumal� rin sa kany�~g bulwaga~g pinagtuturuan. Si Bb. Susana ay is�~g tunay na alipin n~g kauta~g�n. Ihinat�d sa P�gamuta~g �San Juan de Dios� niya�~g ik� 24 n~g Marso, a~g lah�t n~g sikap n~g m~ga ma~ggagam�t na is� rito ay si Dr. Miciano, ay na wal�~g lah�t n~g halag�, at a~g pinagpitaganan tuw� na n~g kany�~g m~ga kaibigan, a~g matalino~g Tagapamatnugot n~g �Instituto de Mujeres�, a~g dalubas�, mayum� at mabait ha~gga~g sa huli~g sandal� n~g pakikitalad sa buhay, ay binihag n~g wala~g awa~g kamatayan, niya�~g ik� 11 na~g Abril n~g ta�~g 1917. Sumala~git naw� a~g butihi~g Gur� at a~g kay�~g diw� na naghahar� sa P�aral�~g �Insituto de Mujeres� ay mag�~g ta~gl�w tuw� na n~g kany�~g m~ga kasamahan. Lumipat sa kabila~g buhay a~g is�~g maril�g na Gur� na n�tuto~g maglag�y sa is�~g mata�s na kalagayan n~g mabuti~g pa~galan n~g kany�~g pinamatnugutan P�aralan. Pinagpala~g �Instituto de Mujeres�, na makapagmamalak�~g nagkaro�n n~g m~ga diwa~g gaya n~g kay Bb. Susana Revilla, pinagpala~g �Instituto de Mujeres� na linabasan n~g m~ga babai~g kata~g�ta~g�, salamat sa banal na simulai~g �Pananampalataya at Karunu~gan�. Nari�n a~g P�aral�n n~g m~ga P�aral�n. [Larawan: Isang tanawin ng Himagsikan niyaong 1898.] =TEODORA ALONZO= [Larawan: Matandang larawan ng Ina ng ating Bayani.] Sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynil� ay dito nak�kita n~g una~g liwanag, a~g is�~g sa~gg�l na babai~g tinawag na Teodora, an�k ni Kapit�~g Lorenzo at ni Gg. Br�gada Quintos. Siy� a~g mapalad na babai~g nakapaghand�g sa Ina~g Bayan n~g Bayani n~g m~ga Bayani, si Gat Jos� Rizal. Siy�'y buhat sa a~gk�~g gis�~g a~g mun�, a~g kany�~g nun� si G. Cipriano Alonzo ay is� sa m~ga m�gino� sa bayan n~g Bi�a~g, Laguna. nag�~g m�nunuk�t n~g lup� at sumusul�t at nagsasalit� n~g Kastil�, Ingl�s at Pranses, nag�~g Kapitan sa bayan, is� sa matata�s na katu~gkula~g ipinagkakatiwal� sa m~ga pilipino n~g m~ga panah�~g ya�n. A~g m~ga ninun� sa in� ni Teodora, ay buhat din sa mabuti~g a~gk�n. Si G. Manuel Quintos, a~g am� n~g kany�~g in� ay is�~g mabuti~g bat� sa �Universidad de Sto. Tom�s�, at mabuti~g am� palibhas� ay nagsikap na a~g kany�~g an�k na si Brigida ay mag�~g is�~g babai~g may pinagaralan. Kahit na a~g kanil�~g a~gk�n ay nan�nirahan sa Kalamb�, si ali~g Teodora ay ipina~ganak sa Kamaynila�n, gaya rin n~g kany�~g m~ga kapatid. Sa lah�t n~g it� �y matitiy�k na si G~g. Teodora ay buhat sa mabut�~g a~gk�n, siy� ay sumila~g sa is�~g �nak na matalino at a~g lah�t n~g kany�~g m~ga kasambah�y ay pawa~g m�lat sa dakila~g gaw�. A~g una niy�~g m~ga pag�aral ay buhat sa sarili~g t�hanan, at kahit na lubh�~g mairug�n a~g kany�~g m~ga magula~g ay hind� siy� iminulat sa layaw, dahil�~g kany�~g ikin�gis�~g sa mabut�~g gaw� at ipinagsumikap na mag�~g is�~g babai~g ta~g�, may lik�s na ba�t at may talino nam�~g karapatdapat. Hind� siy� namalag� sa pag-�aral siy�'y ipinasok sa Sta. Rosa sa lilim n~g pamamahal� n~g m~ga �Madres de la Caridad� at do�n siy� n�mulat sa pananampalataya~g binyagan at n~g gaw�~g magsimb� at guman�p n~g m~ga katu~gkulan n~g is�~g mabuti~g tao. [Larawan: Si G. Francisco Rizal Mercado pinagpalang Ama, na naghandog ng isang dakilang Bayani sa Lupang Tinubuan.] Niya�~g 1848 ay nak�pagis�~g pus� si Gg. Teodora Alonzo kay G. Francisco Rizal y Mercado, at k�puw� nagsumikap sa ikapan�natili n~g kapayapa�n sa lo�b n~g t�hanan, gaya n~g is�~g tunay na ulir�~g magasawa; at a~g m~ga an�k ay sun�dsun�d na nagsirat�~g at lalo~g nag�~g maligaya a~g kanil�~g buhay sa pili~g n~g m~ga supl�~g n~g dalisay nil�~g pagibig. Sil�'y na~g�gsiunl�d sa pamumuhay at sanh� it� na~g pagdami n~g kanil�~g p�nauh�~g banyag� at kababayan man ~guni't n�pans�n sa kanil� n~g labis a~g pant�ypant�y na kanil�~g pagta~gg�p sa sino ma~g p�nauh�n, mag�~g pant�s man at ha~g�l, mayaman at mahirap, banyag� at kalah� man; sa kanil�'y d� n�pansin a~g pa~gtata~g� kay ganit� � kay gay�n, n~g dahil sa si gay�n � si ganit�, ay lalo~g dakil�, mayaman � maruno~g kay�; a~g lik�s na kaugali�~g mapagampon at mapagta~gkilik n~g lahi~g Tagalog ay naghahar� sa kanil�~g t�hanan. Sa pagkain� ni Gg. Teodora, ay nanup�d siy� n~g gay�n na lam�~g na kasikapan, up�~g a~g kany�~g m~ga sa~gg�l ay m�panuto; lubh�~g mairugin tuw� na at mapa~galag�; lah�t n~g wal�~g malay na tan�~g � paguusis� n~g kany�~g m~ga an�k ay tin�tug�n niy�~g lah�t n~g bo�~g tam�s at liwanag, up�~g masiyah�n a~g m~ga an�k; ~guni't kailan ma'y d� nag�~g mapagpalayaw. Ginampanan niy� a~g tunay na tu~gkulin n~g is�~g mabuti~g in�, na, mapa~galaga sa m~ga sa~gg�l, mapagtur� sa kabataan at tap�t na kaulayaw at kaibigan n~g ma~gagsilaki na at tumunt�~g sa gan�p na gula~g. Iminulat niy� sa m~ga an�k a~g pagsusumikap na mag-is�, at niya�~g si Gat. Rizal ay aapat�n ta�n pa lam�~g at nahihirapa~g bumasa n~g kany�~g Kat�n ay bo�~g tamis niy�~g sinabi a~g gayar�. �Pa�no ka ku~g di makapagsisikap na mag-is�. Ma�ari kay�~g lagi ka~g nakasand�l ka~gin� man? Sikapin mo~g mag-is� ka~g mag�ral at gumawa~g tiwalag sa ib�, sa gay�n ay matataya mo a~g sarili~g lak�s at masasanay ka~g mag-is� sa m~ga gawain�. Nag�~g kasayah�~g lo�b ni Gg. Teodora a~g mano�d sa kany�~g m~ga an�k na buk�d buk�d n~g paggaw�, tila bag� niy� n�kikikita sa gayon a~g malak�~g katamisan n~g is�~g kasarinlan sa paggaw� man lama~g. Tuw� na'y sinalit� niy� sa kany�~g m~ga an�k ku~g gab� a~g m~ga buhay n~g m~ga dakila~g tao, � a~g m~ga buhay kay�~g may lula~g m~ga dakila~g aral, up�~g bago matulog a~g m~ga an�k ay m�baon sa pagtulog a~g mabubuti~g hinuh�. Sinikap niy�~g isatagalog a~g m~ga manini~gn�~g na buhay n~g kany�~g n�lalaman, up�~g maliliit pa a~g m~ga an�k ay makatah� na n~g m~ga dakila~g huwaran. Sinikap niy�~g a~g m~ga an�k ay magharap sa kany� tuw� na n~g n�susulat na hinuh� sa kany�~g m~ga kasaysaya~g ibinubuhay ku~g gabi, at kany�~g isinasaany� a~g m~ga kamalian, at sa ganit�~g paraan sa gula~g na siyam na ta�n, a~g an�k niy�~g Pepe, ay naghar�p sa kany� n~g is�~g Dul�~g Tagalog na kin�giliwa~g labis n~g K�pitan sa bayan n~g panah�~g ya�n. Niya�~g ta�~g 1898, ay nabalo siy� sa ginigiliw na asawa, at n�paragd�g sa kany�~g pagta~gis na magd�dalaw�~g ta�n na sa pagkakaputi n~g buhay n~g mah�l niy�~g an�k na si Dr. Rizal, a~g pagkamat�y ni G. Francisco Rizal at Mercado. Niya�~g 1907, sa pasimul�~g Pulo~g n~g una~g Kapulu~ga~g Bayan, ay hinandugan si G~g. Teodora Alonzo n~g m~ga para~g�l at inalayan siy� n~g marami~g salap� bila~g tulo~g sa kany�~g katiisan, ~guni't hind� niy� tina~gg�p at pinati~gk�d niy�~g a~g kanil�~g a~gk�n ay hind� nagm�mah�l sa Lup�~g Tinubuan n~g dahil lam�~g sa salap�. At niya�~g ik� 16 n~g Agosto n~g ta�~g 1911, a~g banal na In� n~g dakil�~g Bayani, ay pumisan sa kany�~g m~ga kapilas n~g buhay at sumapayap� sa kaharian ni Bathal�. A~g paglilibi~g sa kany� ay ginan�p niya�~g ik� 19 n~g Agosto, at a~g m~ga matata�s na kagaw�d n~g P�mahala�n ay nakipaglib�~g na paw�, tand� n~g is�~g pakikidalamhati~g l�busan sa kany�~g pagpanaw sa baya~g it� n~g m~ga dalamhat�. Bila~g al�ala sa kany�~g pa~galan, a~g dati~g da�~g �Aranque� ay pinalitan n~g �Teodora Alonzo�. [Larawan: Ang huling larawan ni Gg. Teodora Alonzo.] =Melchora Aquino (Tandang Sora)= A~g pag�ukulan ko ~gay�n nit�~g maigs�~g ulat, giliw na bumabasa ay is�~g babai~g hind� man lama~g nakasapit n~g m~ga pintuan n~g P�aral�n, kaya't tah�s na masasabi~g d� lama~g sa m~ga P�aral�n n�tututuhan a~g pagibig sa Tinubua~g Lup�. Si ali~g Sora ay is�~g lik�s na mapagmasak�t sa alin ma~g bagay na ukol sa sarili. Si ali~g Sora, gaya n~g tuw� na'y itinawag sa kany� n~g m~ga Katipunan ay nag�~g is�~g tunay na in�~g takbuhan niya�~g na~gaghimags�k at nagtay� n~g buhay sa ikalalay� natin. A~g kany�~g dula~g ay lagi~g may hain, at a~g mahig�t na is�~g libo~g Katipunan na naglisaw sa Balintaw�k na nagh�hint�y n~g is�~g hudy�t up�~g a~g talib�~g ay ipakipagpi~gkian sa m~ga �remi~gton� at �mauser�, up�~g sa pamamagitan no�n ay lutasin a~g usap�n n~g at�~g baya~g nasusukuban at in�alipin n~g kapuw� bayan, ay nakatagp� kay ali~g Sora n~g is�~g in�~g mapagkupk�p. Sumil�~g si Tand�~g Sora sa Balintaw�k niya�~g ta�~g 1812. A~g ganit�~g gaw�~g kapuripuri ay pinar�rusahan no�n n~g parusa~g kamatayan, kay�'t lubh�~g kagil�gilal�s na a~g is�~g ha~g�l na gaya ni tanda~g Sora, ay huw�g sagi�n n~g takot at bagk�s nagibayo a~g t�pa~g at p�~gatawanan at wal�~g pa~gimi~g winald�s a~g kany�~g kaunti~g natitipo~g palay sa kany�~g m~ga ba~g�n, gay�n din n~g salap�~g pat� na sa ikapit�~g buh�l halos n~g taguan ay pawa~g tinunaw. A~g ganit�~g gaw� ni tand�~g Sora ay hind� n�lihim sa m~ga tikt�k n~g P�mahala�~g kastil�, kay�'t siy�'y ipinadak�p pagdaka at sa bis� n~g is�~g utos ni Hener�l Polavieja niya�~g 1897, siy� ay ipinatapon sa Monjuich. D� man lama~g iginal�~g a~g kany�~g katanda�n at pagkababai. Pinalad pa rin siy�~g makabal�k digmaan at matahim�k siy�~g namat�y sa kany�~g t�hanan sa Balintaw�k, Kalookan, po�k na nak�saks� n~g lalo~g pinak� mani~gn�~g na dahon n~g ati~g kasaysayan. Ku~g si Gat Bonifacio ay nabubuhay at makapags�salit� n~g n��ukol kay tand�~g Sora, disin ay nak�basa tayo n~g is�~g magand�~g halimbaw� sa kany�~g iuulat na d�sapal� ay pawa~g papuri sa babai~g it� na siy�~g tunay na �In� n~g m~ga Katipunan.� A~g m~ga salit�~g �kumain ka na ba kapatid� at is�~g ~git�~g namamalayl�y sa kany�~g m~ga lab� ay tila n�kikinit� ko pa ha~gga~g ~gay�n. A~g m~ga salit�~g ya�n ay siy� niy�~g bati at panalubo~g sa wal�~g patl�~g na m~ga katipuna~g sa maghapon halos at sa lo�b n~g mahigit na dalaw�~g buw�n ay kany�~g kinaila~ga~g para~g m~ga tunay na an�k. Tinawag sa sinapupunan ni Bathal� niya�~g ik� 2 n~g Marzo n~g ta�~g 1919, sa gula~g na is�~g daan at pit�~g ta�n. A~g kany�~g bank�y ay iniwi n~g m~ga �Lab� n~g H�mags�kan� na siy�~g na~gasiw� sa paghahat�d sa kany�~g hul�~g t�hanan. [Larawan: =Ang Libingan ng mga Bayaning Pilipino.=] =APOLONIO SAMSON (Tinteng Pulonyo)= Talaga~g kinus� nami~g hiyas�n a~g Sa Langit ng Bayang Pilipinas n~g m~ga tao~g wal�~g gasino~g talino gaya ni Tanda~g Sora at ni Tinint�~g Polonio, na bag� ma~g pukl�n n~g sandak�t na �a� ay d� nil� m�kikilala, gay�n ma'y makapagmamalak� n~g gay�n na lama~g at makapagsasab�~g nakapagli~gkod sa Tinubua~g Lup�. Si Tinint�~g Polonio ay sumila~g sa is�~g tag�~g Nayon na n�kikilala sa tawag na Ka~gk�~g, sakop n~g Balintaw�k, Kalookan, niya�~g 1851 at is� sa m~ga una~g katipunan na sa tawag ni Andr�s Bonifacio ay tumug�~g ag�d n~g wala~g an� m�~g pasubal�. May kaunt� ri~g kaya na n�iliblib sa mahirap na pakikipamayani sa buhay, palibhas� ay tah�s na mapagimp�k, at a~g kany�~g lah�t na~g natitipon, bago pa si tand�~g Sora, ay kany�~g ginugol n~g wal�~g patuma~gg� sa m~ga k�ila~ganin n~g m~ga Katipunan. Dahil�n it� na ikinamah�l sa kany� n~g gay�n na lam�~g n~g �Supremo�, na sa pagkilala sa kany�~g mani~gni~g na paglili~gk�d ay inatasan siy� n~g tu~gkuli~g Kapit�n n~g m~ga sandatah�n. Si Tinint�~g Polonio ay is�~g bayani~g sa tap�~g ay wal�~g ipa~gigimbulo sa ib� at a~g gay�n ay sinikap niy�~g mamalag� at sanh� n~g ipinagmah�l sa kany� n~g kany�~g m~ga n�kasama. Is�~g pabula�~g wal�~g kabal�bal� na a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lup� ay d� sa m~ga lin�~g na tao lam�~g namamahay, may m~ga lik�s na kabaita~g talag�~g din�ramd�m n~g tao, na~g d� sa tulo~g lam�~g n~g duno~g at it�'y a~g lik�s na pagibig sa sarili at sa m~ga kapat�d sa In�~g Bayan. A~g tawag na �kapatid� ku~g sa m~ga lab� ni Tinint�~g Polonio pumupul�s ay k�babakas�n n~g tunay na kahulug�n no�n, at a~g kany�~g m~ga tao na d� rin k�kaunt� ay pawa~g nag�~g tap�t sa kany�. Na~g magkalupitlupit sa dako~g wak�s, na a~g ati~g m~ga marurun�~g ay madal� na sa kilusa~g ya�n na kinatakutan n~g marami at pinawal�~g says�y sa m~ga pahayag sa nagsisiakit, ay itiniwal�~g na lah�t a~g m~ga ha~g�l sa pamiminun� at a~g gayo'y pinagbuhatan n~g mahalag�~g salit� ni Tinint�~g Polonio na gayari: �Patakbuh�n niny� a~g m~ga kastil� sa pamamagitan n~g tintero at pluma.� Si Tinint�~g Polonio, gaya n~g m~ga lim�t na Bayani ay linapasta~gan n~g is�~g kam�y na pa~gah�s niya�~g 1902 at a~g kany�~g kamatayan ay kahan�y n~g pagk�wakawak nin� Rosendo Sim�n, Procopio at Ciriaco Bonifacio, Venancio Guevara at iba pa na pawa~g sa dil�m n~g gab� na~gaiwan. Mag�~g pambaw� a~g m~ga talata~g it� sa kanil�~g m~ga buhay na n�wakawak, at har� na~ga~g pagbu� n~g ati~g kasaysayan ay pagukulan sil� n~g m~ga daho~g karapatdapat sa kanil�~g wal�~g kahulilip na pagibig sa ati~g In�~g Pilipinas. [Larawan: Isang tanawin sa Masambong, Balintawak, niyaong Himagsikan, 1898.] =MIGUEL MALVAR= [Larawan: Gen.MIGUEL MALVAR] Anak n~g makasaysaya~g lalawigan n~g Bata~gan, si Malvar ay n�mulat sa kapanahuna~g a~g pa~gaap� ay naghahar� at a~g katuwiran n~g bayan ay kasalukuya~g tum�ta~gis, kay�'t a~g kany�~g diw� ay nahikayat na mag~galit n~g gay�n na lam�~g sa pamamalakad na mapani�l; at a~g gay�~g pagpupuyos n~g kalooban ay nagkaro�n n~g pagb�buntuh�n, na~g a~g una~g hiy�w n~g lay� ay pasimul�n sa Balintaw�k n~g ati~g Bayani~g si Gat Bonifacio, niya�~g Agosto n~g ta�~g 1896, kilus�~g karakaraka niy�~g inaniban n~g ubos kaya. Ipinamalas ni Malvar sa H�mags�kan a~g is�~g kata~g�ta~gi~g pakikibaka, at sa ulun�n n~g is�~g pulut�~g na m~ga pili~g tag� Bata~gan ay linusob nil� a~g m~ga himpilan n~g m~ga kastil� sa Tanawan, at do�'y nakilala a~g kany�~g is� sa malalak�~g pahayag at tutol sa lara~g�n n~g digmaan, na pinasimul�n sa ~gan�p na ik� 9 n~g gab� at tumag�l ha~gg�~g ik� 6 n~g umaga n~g araw na kasun�d, panah�~g ikinalipol n~g tan�~g nagtata~gg�l na kawal na m~ga kastil� sa himpila~g ya�n; at sa katapa~gan niy�~g ipinamalas ay minarapat siy�~g gaw�~g Pun� n~g kany�~g m~ga kasamah�n. Na~g idaos a~g �Pacto� sa Biy�k na Bat�, niya�~g Disyembre n~g ta�~g 1897, buhat sa Bulak�n ay nanumbalik siy� sa saril�~g lalawigan up�~g pagmasd�n ku~g a~g m~ga dako n~g n�sabi~g k�sunduan ay mag�gan�p. Hind� sumama si Malvar sa Lupon n~g H�mags�kan na lumipat sa Ho~gk�~g; ~guni't naparo�n siy�~g kasama a~g tau�~g kaanak at tumulo~g sa m~ga punyag� n~g kany�~g m~ga kababayan sa ikalulus�g n~g Baya~g Tinubuan. Na~g makara�n a~g ma~g�is�~g ta�n na ipinanahan�n niy� sa Ho~gk�~g, niya�~g Hunyo ik� 15 n~g ta�~g 1898, ay bumal�k siy� sa Kapulu�~g Pilipinas, at no�n na ~g� siy� ginaw�~g Hener�l, up�~g pa~gasiwaan niy� a~g m~ga kawal sa m~ga lalawigan n~g Tayabas at Laguna, at sa panah�n n~g kany�~g ipinamun� ay nagkaro�n siy�~g lagi n~g mabuti~g palad na magtagump�y tuw� na at mak�bihag n~g marami~g kawal n~g m~ga kastil�. Siy�'y is�~g Hener�l na lagi~g pinatnubayan n~g Mabuti~g Tal�. Niya�~g Pebrero, ik� 4 n~g ta�~g 1899, a~g pagk�kaibigan n~g m~ga kawal n~g Pilipinas at n~g m~ga kawal n~g Amerika ay nasira, at si Hener�l Malvar ay n�atasa~g mag�~g P�munu�n n~g m~ga kawal n~g Maynil� at Laguna. A~g Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagta~gg�l n~g magkaayaw na Pa~gk�t ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, it�~g huli ay is�~g babai~g nagpakita n~g lalo~g malalaki~g kagiti~gan na ikinama~gh� n~g kany�~g m~ga n�kasama. A~g m~ga baya~g binang�t ay ku~g makaila~g lusubin n~g m~ga amerikano, ~guni't tuw� na'y napipilan. Si Hener�l Malvar ay naglamay at nagpunyag� gabi at araw up�~g magtipon n~g tao, magsanay sa m~ga it� sa pakikibaka at magpa sigl� n~g m~ga kalooban, up�~g a~g pagdidigmaan at pagtata~gg�l n~g ati~g katuwiran at kalaya�n ay magtagump�y. Sa masam�~g sandali niya�~g Marso ik� 23 n~g 1901, a~g Presidente Aguinaldo ay nahulog sa kam�y n~g m~ga kalaban, sa Palanan, Isabela; gay�n man si Hener�l Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa kany�~g m~ga nas�sakupan ay nagpadal� siy� n~g gayari~g pahayag: �A~g ati~g sandata ay dapat na magpahayag na d� natin ginagamit up�~g ipuks� sa m~ga kawal na amerikano, sapagk�'t gaya rin natin, sila ay may m~ga in�, asawa, kapatid at m~ga an�k na tum�ta~gis ku~g sil�'y ma~g�pat�y�. �N~guni't tay�'y gum�gamit n~g sandata up�~g ipagta~gg�l a~g katutub�~g katuwiran, katuwira~g magkaro�n n~g sarili~g P�mahala�n, Kalayaan at Kasarinlan.� Sa bahagi~g it� n~g pamahayag ni Malvar ay m�kikilala a~g kany�~g pagkalin�~g na tao, mairugin sa Tinubua~g Lup� at matar�~g na Puno~g kawal. Sa pagkilala sa malalaki~g sikap at mahalag�~g gaw� ni Hener�l Malvar, a~g Lupon Pambans� sa Ho~gk�~g, niya�~g una~g araw n~g Abril n~g ta�~g 1901, ay nagpasy�~g i�tas sa kany� a~g Tu~gkuli~g pagk� Pa~gulo~g kawal sa Pilipinas, ~guni't sa kany�~g m~ga pamahayag na ilinagd� ay ipinamalas niy�~g hind� lam�~g a~g sikap n~g m~ga kawal a~g kany�~g pinagbatayan, at a~g bul�g na pagsun�d sa m~ga kautus�~g kawal, kund� lal� na a~g tulo~g n~g m~ga tao~g bayan na siy�~g lalo~g mabis� at mapakinaba~g sa m~ga mithii~g ipinak�kipaglaban. Samantala~g si Hener�l Malvar ay bo�~g tapa~g na nagt�ta~gg�l n~g ati~g Kalayaan, a~g Lupon nam�n sa Kapayapa�n ay kasalukuya~g nagh�hand� n~g is�~g mabut�~g para�n up�~g a~g digmaan ay maihat�d sa is�~g pagkakasund�~g kapuripuri, at niya�~g Abril n~g ta�~g 1901 ay nakipanay�m kay Hener�l Malvar a~g is�~g Lupon tu~gk�l sa bagay na it�, ~gunit nabig�. N�pans�n ni Hener�l Cailles, a~g pagkak�tuw�s n~g at�~g kalagayan, a~g kalakas�n at kapa~gyar�han sa dami n~g m~ga kadigm� at dahil dito, up�~g maamp�t a~g dug� na dumadaloy na wala~g tar�s ay hini~g� nit� kay Hener�l Malvar na sumuk� na; a~g kahili~gan n~g kaibigan ay iginala~g, ~guni't nagpatuloy din n~g pakikidigm� sa paniwala~g sa gay�~g para�n lama~g mapat�tunayan a~g marubd�b na pagnanas� n~g Kasarinl�n. Sa kany�~g kublihan sa Bawa~g, ay ku~g magk�il�~g lusubin siy� n~g m~ga amerikano, ~guni't tuw� n�'y ipinagta~ggol niy� n~g bo�~g tapa~g at kabayanihan, at tuw� na'y napipilan do�n a~g kawal na kalaban. Subali't a~g gutom ay is�~g kaaway na n�pakalupit, at sa tulo~g n~g pakikiusap n~g lubh�~g marami~g kaibigan, sa talag�~g kadahup�n n~g kaya na magpatuloy pa sa pakikidigm�, ay nakipanay�m siy� kay Hener�l Bell at bago niy� ginaw� it� ay gumaw� muna siy� n~g gayari~g pamahayag: �Patu~go ako ~gay�n up�~g dalawin si Hener�l Bell, at an� man a~g k�labas�n n~g pakikipanay�m sa kany�, ay hinihi~g� ko sa m~ga kababayan, na huw�g lam�~g ako~g lilimutin. Tay�'y pawa~g magkakapat�d. Kahit na nil� ak� dalhin sa Estados Unidos � sa alin m�~g dako n~g Daigdigan, ay d� ko malilimutan a~g pinakaiibig ko~g Tinubua~g Lup�. �Isinasalo~g ko a~g sandata, sapagk�'t a~g aki~g m~ga kaanak at m~ga kaibiga~g sumasama sa akin ay na~gagk�kasak�t sa tiniti�s na kagutuman. A~g ak�~g pit�~g an�k at a~g aki~g giliw na asawa ay lag�~g nasa pili~g ko at tiniis nil� a~g lah�t n~g kahirapan�. Niya�~g ik� 16 n~g Abril n~g ta�~g 1902, ay natapos a~g m~ga panay�m ni Hener�l Malvar, at d� siy� ipinadal� sa labas n~g Pilipinas. Nanirahan siy� sa Sto. Tomas, Bata~gan, at a~g pagsasaka ay siy� niy�~g hinar�~p sa paniwala~g sa ganit�~g para�n lam�~g m�it�tatag a~g m~ga kaila~gan n~g nasira~g bans�. Mataliimik siy�~g namuhay sa bukid ha~gg�~g sa napilita~g lumuw�s n~g Maynil� dahil�n sa sakit sa at�y na kany�~g dinanas, at niya�~g ik� 13 n~g Oktubre n~g 1911, n~g kany�~g hirap sa buhay na it� ay winakas�n, up�~g masok sa buhay na wal�~g ha~gg�n n~g m~ga Bayani na wal�~g kamatayan. Dinal� a~g kany�~g ba~gk�y sa Sto. Tomas at do�n binigy�n n~g kany�~g sarili~g pitak na pamamahi~gahan n~g m~ga lab� n~g is�~g buhay na ma�ulir�n sa katapa~gan at katapata~g lo�b sa Lupa~g Tinubuan: Sumala~git naw�. =EMILIO JACINTO= [Larawan: EMILIO JACINTO] Si Emilio Jacinto, a~g kana~g kamay ni Gat Bonifacio ay sumila~g sa maliwanag, niya�~g 1879, sa bayan n~g Trozo, sakop n~g Maynil�; an�k dukh� at wal�~g kara~galan kund� a~g lik�s na pagkatao, kay�'t musm�s pa'y n�kita na sa kany�~g paligid a~g pagkak�tuw�s n~g m~ga palad. Nag�ral na mag-is� sa pamamagitan n~g m~ga magula~g na nagtur� sa kany�~g kumilala n~g m~ga titik at sa pamamagitan n~g katipiran at pagsasakit ay napapag-�ral din a~g bata~g si Emilio Jacinto ha~gga~g sa makasapit sa damban� n~g karunun~gan sa �Universidad de Sto. Tom�s�. G�ano~g pagsasakit a~g ginaw� n~g kany�~g m~ga magula~g up�~g a~g kany�~g isip ay m�mulat sa malawak na tahakin n~g karunun~gan. Sa �Universidad� ay nag�~g kapanah�n ni Emilio si G. Juan Sumulong, is� sa nag�~g mata�s na tao at dalubhasa~g nagtagl�y n~g lalo~g matata�s na katu~gkulan sa P�mahala�n. K�puw� sil� palibhas� an�k dukh�, kay�'t a~g kanil�~g m~ga simula�n ay nagkak�tulad, at a~g pagmamalas sa m~ga matata�s na a~gk�~g kanil�~g n�kasama sa pag�aral ay nakakilit� sa kanil�~g dalaw�, kay�'t pinasikap nil�~g sil�'y m�palay� sa kalipunan n~g m~ga ya�n, na kanil�~g kinas�suklam�n mand�n. Dahil�n sa maaga~g hiy�w n~g H�magsikan na kany�~g inaniban pagdaka ay d� nakatapos si Emilio Jacinto n~g kany�~g pa~g�aral, baga ma~g nagiwan siy� n~g is�~g mabut�~g t�laan n~g kany�~g pag-�aral sa �Universidad de Santo Tom�s�. Lagi siy�~g matig�s at d� karakaraka~g nagbabago sa bis� n~g m~ga tagubilin; tuw� na'y ipinagta~ggol niy� n~g ubos kaya a~g in�akal� niy�~g katuwiran. Ganito a~g kany�~g pamamalakad sa sarili sa bo�~g panah�~g siy�'y nabuhay. Niya�~g ta�~g 1896, si Emilio Jacinto at na~guna sa is�~g lupon na itinatag ni Gat Bonifacio up�~g makipagkita sa Kinalawan n~g Baya~g Hap�n dito sa Pilipinas, up�~g pasapitin sa Emperador n~g Hap�n a~g is�~g Pahayag. Is� sa m~ga bahagi n~g Pahayag ay it�~g sum�sun�d: �A~g m~ga sinag n~g liwanag na lumagan�p sa Bans�~g Hap�n ay nakarati~g din dito sa Pilipnas. Dapat kami~g makinaba~g sa liwanag�: Na~g ta�n di~g ya�n ay nagsu�t ins�k siy� up�~g makipagkita kay Dr. Rizal at yakagin it�~g makiis� sa kilus�n sa paghihimags�k, ~guni't sa pagkak�kilala ni Doctor Rizal, na na~g panah�~g ya�n ay sal�t na sal�t tayo sa paghahand� at malay� sa pananagump�y a~g h�mags�kan, ay tinug�n siy�~g �a~g gay�'y hind� pa dapat�. At na~g simul�n na a~g pakikibaka buhat sa Balintaw�k, at a~g kasarinlan n~g Pilipinas ay ipinahayag na sa pamamagitan n~g sandata, ay ginawa~g Hener�l si Emilio Jacinto, at a~g kany�~g sakop ay a~g ~gay�'y lalawigan n~g Rizal dati~g Moro~g, a~g Laguna, Bulak�n at Bago~g Ecija. Si Emilio Jacinto ay siy�~g una~g kasa~gguni ni Bonifacio, ha~gg� sa it�'y pinat�y n~g is�~g sala~ggap�~g niya�~g 1897. Sa is�~g tagpuan sa baya~g Mahayhay, Laguna, sa is�~g malaki~g pulut�~g n~g Hukb�~g kastil�, si Emilio Jacinto ay nasugatan, at n�bihag n~g m~ga kaaway; ~guni't hind� nagla�n sa kamay n~g m~ga kastil� at niya�~g Abril n~g 1899 ay binawian n~g buhay a~g dakila~g Hener�l. A~g kany�~g sagisag na isinatuntunin n~g katipunan ay it�~g m~ga sumusun�d: (Liwanag at Ni~gni~g; Kalayaan; Pagibig; A~g P�mahala�n at bayan; Mal�~g Pagsampalataya; Paggaw�;) �Liwanag at Ningning: A~g ni~gn�~g ay nakasisir� n~g mat� samantala~g a~g Liwanag ay tumata~glaw�. �Kalayaan: A~g kalayaan ay ipinagkalo�b sa lah�t n~g tao buhat sa pagk�pa~gan�k at siy�'y dapat gamitin kailan man, hind� up�~g puminsal� sa kahit sino. A~g kalayaan ay buhat sa la~git at hind� kalo�b n~g an� ma~g kapa~gyarihan sa ibabaw n~g lup�. �Pagibig: Sa m~ga karamdama~g tin�ta~gl�y n~g tao ay wal�~g napakadakil� gaya n~g �Pagibig.� Kund� sa pagibig a~g m~ga bayan ay napawi sa ibabaw n~g lup�, a~g m~ga kapisanan n~g m~ga tao ay n�tulad disin sa lag�s na dahon n~g kahoy na ipinagliliparan n~g is�~g buhawi, ~guni't dahil sa pagibig ay malalak�~g bagay a~g nayayar�. �Ang Pamahalaan at Bayan: A~g pagkasulo~g n~g m~ga Bayan ay nagbubuhat sa m~ga m�mamay�n at ito'y is�~g dakila~g kapa~gyarihan�. �Maling Pagsampalataya: Ku~g sino ya�~g nagsasabi~g an�k n~g Dios, ay dapat tumulad kay Kristo, mar�lit�, mairug�n at masintahin sa kawagas�n. �Paggawa: A~g paggaw� ay hind� Sump� n~g Dios na gaya n~g paniwal� n~g il�n�. Sa m~ga banhay na it� n~g m~ga kaisip�n, ay makikilala si Emilio Jacinto na is�~g dakila~g tao, may matata�s na s�mulain sa buhay, may matayog na pananampalataya, may paniwala~g hubog sa dakila~g gaw� at karapatdapat na pasimun� sa alin ma~g kilus�n. Siy� ay is�~g tunay na Bayani, tilansik n~g diw� n~g m~ga wag�s na tao buhat sa La~git. [Larawan: =Balak na Bantayog kay Dr. Rizal na nagtamo ng unang ganting pala at nahirang sa lahat ng ihinarap sa Timpalak.=] =ANTONIO LUNA y NOVICIO= [Larawan: Antonio Luna y Novicio] Isa~g dakila~g Hener�l na pilipino gaya n~g nag�~g gawi~g pamag�t sa kany� n~g m~ga nak�kilala sa kany�~g d� mat�tawara~g katapa~gan. An�k n~g baya~g Maynil� at niya�~g ik� 29 n~g Oktubre ipina~gan�k n~g ta�~g 1868. A~g kany�~g am� ay si G. Joaquin Luna at a~g kany�~g in� ay si G~g. Laureana Novicio, magasawa~g nagbig�y sa ati~g bayan n~g m~ga an�k na lubh�~g ikinar�ra~g�l: Sin� Juan Luna, a~g diwa~g lumikh� n~g �Spollarium�; Joaquin Luna, nagi~g Gobernador sa La Uni�n, Jos� Luna, bant�g na ma~ggagamot, na pawa~g m~ga kapatid n~g ami~g pinag�ukulan nit�~g maigs�~g ulat. Sa �Ateneo de Manila� siy� sibol, at gaya n~g lah�t halos na aral sa m~ga Hesuita ay lumab�s siy�~g is�~g mabuti~g bat�. Tina~gg�p niy� a~g katibayan n~g pagk� �Bachiller en Artes� n~g ta�~g 1883 at lumipat siy� sa Santo Tom�s, up�~g mag�ral n~g �Farmacia�, pag�aral na kany�~g ipinagpatuloy sa Barcelona, Espanya, at do�n niy� tinam� a~g katibayan n~g pagk� �Licenciado�. Nagtuloy pa rin n~g pag�aral sa �Universidad Central de Madrid� at do�n nam�n niy� tina~gg�p a~g katibaya~g pagk� �Doctor� sa n�sabi~g karunu~gan. Si Antonio Luna ay mahilig di~g umawit at a~g k�ny�~g kudyap� ay n�pabant�g din at is� sa rito a~g kany�~g ihinand�g sa m~ga nag�aral sa �Concordia�, P�aral�n n~g m~ga babai, na kany�~g pinamagata~g �M~ga Bituin n~g Aki~g Lahi�. Sa kany�~g pagkakamanunulat ay nagpakata~gi rin siy�~g lub�s gaya n~g ha~gg� ~gay�n ay mas�suys�y sa �La Solidaridad� sa Espanya nin� Marcelo H. del Pilar, sa lilim n~g pamag�t na Taga-Ilog. Naglathala siy� n~g is�~g akl�t na kinalalarawanan n~g pagk� tiwali n~g pamamalakad n~g m~ga kastil� rito sa at�~g lupa�n. Nag�ral din nam�n si Antonio Luna n~g �Ingenier�a Qu�mica� sa B�lgika at pagkatapos ay lumipat siy� sa Par�s up�~g magsanay sa �laboratorio� n~g magit�~g na si Dr. Latteux. A~g kany�~g Las Impresiones ay kinamuh�an n~g gay�n na lam�~g n~g m~ga kaaway n~g ati~g pagsasaril�, sanhi~g ipinaghinal� sa kany� na is� sa m~ga tagapagtaguy�d n~g H�mags�kan at niya�~g buwan n~g Pebrero n~g 1897 ay ipinadak�p siy� at ipinatapon sa Espanya at sa Carcel Modelo ro�n ay ipinalas�p sa kany� a~g lalo~g masasakl�p na araw n~g is�~g tao~g malay� sa tinubua~g lup� at tumata~gis sa madil�m na bila~gguan, tulad sa is�~g s�lar�n. Na~g siy�'y palayain ay lumipat siy� kapagkaraka sa Alemanya at nagpasimul� na sa kany�~g pus� a~g t�hasa~g pakikial�t sa m~ga Pa~gino�n n~g ati~g bayan at kany�~g pinagsanaya~g basahin a~g m~ga kata~gian sa pagkamandidigm� ni Napole�n, at sinik�p niy�~g m�tuto n~g m~ga mabubuti~g paraan sa digm�. Nanumbalik siy�~g ag�d sa Pilipinas na~g it�'y magh�mags�k na ~g� at samantala~g a~g kany�~g katalinuhan sa pagkamabuti~g mandidigm� ay hind� pa niy� naih�hand�g sa kany�~g bayan ay itinatag muna a~g Pahayaga~g �La Independencia� at a~g kany�~g panitik ay kin�kitaan n~g m~ga tudl�~g n~g pambuhay na lo�b sa kara~galan n~g kilus�~g ya�~g tu~go sa gan�p na ikalalay� n~g ati~g bayan. Na~g a~g dati~g magkaibiga~g amerikano at pilipino, na magkatulo~g na nagpasuk� sa m~ga kawal n~g kastil�, na dito, na~g m~ga panah�~g ya�n ay pa~gino�n at hari; na~g a~g dalawa~g watawat n~g lay� na magkasama~g nanagump�y sa m~ga kaha~gaha~ga~g pagbabaka ay nagk�katitig�n at mand�'y d� na magkawatasan; na~g a~g m~ga bayani~g ya�n n~g kilusan na~g is�~g bago~g any� n~g kasaysayan n~g ati~g kalahian ay pinaghaharian n~g pa~gigimbulo at nagk�kabawas�n na n~g pagtitiwal� a~g is�'t at is�, a~g kababayan nat�~g si Antonio Luna ay nap� sa Kabite ag�d at pinaghanap a~g Pa~gulo~g Aguinaldo up�~g do�'y ihand�g a~g kany�~g karunu~gan sa digm�, at si Antonio Luna ay ihinal�l pagdaka~g Hener�l n~g m~ga kawal sa katihan, at pagkatapos ay inatas�n siy�~g magi~g Tagapatnugot n~g hukb�~g pilipino, kata~gia~g kany�~g pinaunlak�n n~g kagilagilal�s na pakikibaka na lubh�~g nagpahirap sa hukb�~g amerikano, magbuhat sa pamimiyapis na simul� sa Tulyahan na kinalibi~gan halos n~g pinakamalaki~g bahag� n~g ati~g m~ga kawal n~g Bataly�~g Maynil�, at ha~gg�~g sa ilog n~g Kalumpit na ipinagta~gg�l n~g ati~g hukb� n~g is�~g pagtata~gg�l na gumuhit sa ati~g kasaysayan n~g m~ga tudli~g na gint� sa kabayanihan at katapa~gan. Niya�~g ta�~g 1899, na~g kasalukuyan siy�~g tum�tahak n~g lupa~g Kapampa~gan sa d� mapigilpigila~g paglusob n~g m~ga kaaway, n�kikinit� marahil a~g kany�~g m~ga hul�~g sandal� kay�'t kagy�t sumulat n~g kany�~g �Hul�~g Pati�, na any�: �Ipinagkalo�b ko~g lah�t a~g aki~g m~ga ariarian sa aki~g pinakaiirog na in�.� �Sakali~g ak� ay m�pat�y sa laban�~g it�, ay nin�nas� ko~g a~g aki~g ba~gk�y ay balutin n~g is�~g watawat n~g Pilipinas at ak�'y ilib�~g sa lup� n~g aki~g sarili~g lup� na sanh� n~g aki~g pagkakasakit�. �Siy� ko~g lagi~g mith� a~g ak�'y mamat�y n~g bo�~g kasiyah�n n~g aki~g bayan, sa pagtata~gg�l n~g kany�~g l�busa~g kasarinlan�. Kagil�gilal�s na lubh� ku~g pagtutularin a~g dalawa~g hukb�~g naglalamas no�n sa kanikaniy�~g kakayah�n, sandata at katalinuhan sa digm�, sa kabayanihan n~g pags�salasaan na anim�'y m~ga hukb�~g magkasuk�t n~g lak�s bag� ma~g sa katutohanan ay hind� pa anino n~g hukb�~g amerikano a~g at�~g m~ga baguha~g kawal; gay�n m�n, sa katalinuhan n~g pamamatnugot n~g bayani~g si Hener�l Luna ay nagpapanatili sa ati~g m~ga kawal n~g katapa~gan, at �bos kaya~g panunup�d sa m~ga kautus�~g kawal na kany�~g pinaiiral sa ibabaw n~g m~ga sundalo nat�~g pawa~g panandalia~g tatag at d� m�n na~gakak�kilala n~g m~ga kauta~g�n n~g m~ga tunay na kawal n~g is�~g tunay na hukb�. Sa kaba~gis�n n~g kanya~g pagpapairal n~g m~ga kautus�~g digm� at sa nasa~g a~g baguhan nati~g m~ga pinun� ay m�pant�y sa is�~g kalagaya~g hind� mananaghil� sa m~ga kawal na san�y sa digmaan, ay nak�tagp� siy� n~g marami~g �naghinanakit� sa kany�~g kagahasan, at is�~g araw na ninas� niy�~g makipagkita at makipanayam sa Pa~gulo~g Aguinaldo, na no�'y na sa Kabanatuan, up�~g magmu~gkah� marahil n~g is�~g bago~g para�~g in�akal� niy�~g isagaw�, ay hinadla~gan n~g is�~g punl� n~g sarili ring Hukb� na niya�~g ik� 5 n~g Hunyo n~g ta�~g 1899, at wal�~g pa~gimi~g tumudl� sa kany� at a~g kany�~g buhay ay tinampalasan. Sa kany�~g palad na ya�'y n�paramay a~g kany�~g �ayudante� na si Koronel Francisco Rom�n, at buhat na no�n ay nawal�n n~g is�~g matalino~g ulo at wal�~g pag�l na bisig a~g at�~g hukb�~g pinagtamasaha~g itab�y n~g m~ga kaaway han~gg�~g sa napipilan na na~g patuluyan. Si Antonio Luna, gaya n~g m~ga dakila~g Bayani, ay namat�y n~g wal� sa panah�n; ~guni't sa kany�~g kamatayan ay na�wan niy� a~g aral na lubh�~g mapakinaba~g sa m~ga panah�~g hin�harap natin. A~g kany�~g kamatayan ay nag�~g sanh� n~g lubh�~g marami~g m~ga kur�kur�, na ipinaghihinala~g ya�'y likh� n~g kalupitan, ~guni't sa an� m�n, talag�~g a~g m~ga dakila~g tao ay nakatatagp� n~g is�~g kamataya~g d� karaniwan, up�~g mag�~g sanh� n~g is�~g matam�~g paglilim� at mag�~g bat�~g urian n~g kany�~g m~ga kaha~g�ha~ga~g kata~gian. M~ga kamatay�~g gaya n~g kay Luna, sa dapat na ik�pauwi sa wal� at mag�~g sanh� n~g is�~g paglimon na wal�~g ha~gg�n, ay lalo~g bumubuhay sa m~ga diw�, nagpapatib�k n~g pus� at gum�gisi~g sa madl� sa ikak�kilala n~g lubusan sa kany�~g m~ga paglili~gk�d na karapatdapat. Nagpupugay ak� sa libi~gan mo, dakila~g Hener�l, at minsan pa'y �ulitin dito a~g l�busa~g pagha~g� sa iy�~g kabayanihan. [Larawan: =HENERAL ANTONIO LUNA= SINAWI NG KAPALARAN NA PATAYIN NG MGA KAWAL NG SARILING HUKBO.] =GREGORIO DEL PILAR= Musmos pa'y namuh� na~g lubh� sa masasam�~g palakad n~g m~ga kastil� sa kanil�~g bayan; pama~gk�~g bu� palibhas� ni Gat Marcelo H. del Pilar, ay nagpasas� rito buhat sa kamusmusan n~g is�~g dalisay na aral n~g pagibig sa baya~g sarili, kaya't na~g kasalukuya~g a~g �Noli� ni Dr. Rizal, ay d� mabasa n~g hind� mag�~g is�~g �malak�~g kasalanan� si Gregorio ay is� sa m~ga lalo~g masipag na tagalaganap no�n. Sa gana~g kay Gregorio a~g �Noli� ay siy�~g akl�t n~g kaligtasan n~g lah�. Na~g a~g hiy�w n~g lay� ay lumaganap sa walo~g lalawiga~g Tagalog, si Gregorio, ay nahikayat na magsundalo at a~g gay�n ay isinagaw� bat� pa man siy�~g lubh�, at buhay no�n sa pamamagitan n~g m~ga d� karaniwa~g katapa~ga~g badh� n~g kany�~g m~ga kilos, ay hinagd�n niy�~g untiunt� a~g kabayanihan ha~gg�~g sa na~g lagda�n a~g �Pacto de Biak na Bato� ay nakarat�~g na siy� sa tu~gkuli~g Koronel. N�mah�l siy�~g lubh� kay Aguinaldo at siy� ay ipinagsama sa Ho~gk�~g na~g malagda�n na a~g k�sunduan, at sil�'y tumulak niya�~g ik� 27 n~g Disyembe n~g ta�~g 1897, gaya n~g n�tulukoy sa n�sabi~g k�sunduan. At nanatili si Gregorio del Pilar sa Ho~gk�~g samantala~g si Aguinaldo ay d�ro�n at sa para~g tiniy�p na pa~gyayari, a~g m~ga kastil� at amerikano ay nagkaro�n n~g s�galutan; at sanh� n~g pagpapadal� rito sa Pilipinas n~g is�~g Hukb�~g dagat sa ilalim n~g pamamahala n~g Almirante Dewey. A~g Lupon Pilipino sa Ho~gk�~g ay inanyayaha~g manumbalik na mul� at magpatuloy n~g paghihimags�k. A~g m~ga pa~gyayari rito ay lubh�~g maliwanag sa kasaysayan n~g dalaw�~g digmaan, subalit hind� kalabis�~g ba~ggit�n dito na si del Pilar ay dati~g katulo~g n~g m~ga amerikano sa pagbaka sa m~ga kastil�, sa paniwala~g a~g m~ga kawal na ya�n ay katulo~g natin sa pagtukl�s n~g kasarinlan. Si del Pilar ay nagpatuloy n~g pakikibaka sa pili~g n~g at�~g m~ga kawal, laban sa manlulupig, baga ma~g tal�s na a~g pakikibaka ay tah�s na pagpapatiwak�l y�yama~g a~g kaaway ay lubh�~g malak�s, marami at makapa~gyarihan. At a~g hukb� nat�n ay n�patab�y n~g n�pataboy ha~gg�~g sa kaitaasan, na~g d� humihiwalay si del Pilar sa pagtata~gg�l sa Kuartel Hener�l na kinalalagy�n ni Aguinaldo. Si Gregorio del Pilar a~g siy�~g n�hira~g na magta~gg�l sa Paso~g Til�d na ta~gi~g pagdadaanan n~g sino ma~g magn�nasa~g lumusob sa Kuartel Hener�l at a~g kany�~g limampu�'t lim�~g m~ga pili~g kawal sa katapa~gan at kat�pata~g lo�b, ay nagpamalas n~g d� karaniwa~g kabayanihan. Sa ku~g an�~g pakan�, ay n�talunt�n n~g m~ga amerikano a~g Paso~g Til�d, at sil� ay linusob n~g wal�~g patuma~gg� ha~gg�~g sa a~g lah�t n~g limampu�'t lim�~g kawal na do�'y nagb�bant�y, gay�n din si Hener�l Gregorio del Pilar ay pinuks�~g lah�t na~g wala~g p�taga~g kalupit�n n~g m~ga kawal na lumusob, na binubu� n~g mahig�t na 300 katao na kabayuha~g paw�. Sa lokbotan ni Gregorio del Pilar ay n�tagpu�n a~g is�~g araw-araw na tal� na kin�babasahan n~g gayari: �Ku~g is�~g malak�~g hukb� a~g lulus�b sa akin at sa aki~g m~ga kawal, ay mapapasuk� ak�; ~guni't lalo~g magig�~g kanaisnais sa gan�~g akin a~g ako'y mamat�y sa pagtata~gg�l sa aki~g pinakaiirog na In�~g Bayan�. Ganit� namat�y a~g is�~g matapa~g na sundalo na sa katiyaga�n at sa wal�~g maliw na pakikibaka ay sumapit sa tu~gkuli~g Hener�l sa gula~g na dalawampu�'t dalawa~g ta�n lama~g. Siy�'y an�k n~g mabulakl�k na Bulak�n at ipinagmamalak� siy� n~g tan�~g kababayan sa kany�~g wal�~g katulad na kabayanihan. =MARCELO H. DEL PILAR= [Larawan: Marcelo H. Del Pilar] Isa~g dakila~g bayani na sa pagtata~gg�l n~g katuwiran n~g bayan ay linisan a~g tan�~g kariwasaan at kaginhawahan sa sarili~g lup� at tumiwal�~g sa m~ga kapilas n~g buhay up�~g mahikap sa silo~g n~g iba~g La~git a~g ikatitimaw� n~g ati~g In�~g Pilipinas. Si Marcelo H. del Pilar ay sumila~g sa maliwanag niya�~g ik� 29 n~g Agosto n~g 1850, sa matikm�~g bayan n~g Bulak�n. Bayan n~g magagand�~g diwata~g nakay�yaya~g umawit sa may m~ga hilig sa t�lain. A~g kany�~g am� ay si G. Juan H. del Pilar at a~g kany�~g ina ay si G~g. Blasa Gatmaitan. Talag�~g lah� n~g m~ga �Gat� a~g bayani nat�~g it� at pagk�palibhas� ay may m~ga kaya rin nam�n a~g kany�~g m~ga magula~g at a~g kany�~g am� ay m�gino� sa bayan, kay�'t n�mulat n~g ti~gal� a~g no� may matata�s na inday�g at maibigin sa katuwiran. Pagkapagaral niy� n~g m~ga un�~g titik sa sar�li~g bahay ay n�sok siy� sa P�aralan n~g San Jos� at pagkatapos dito ay lumipat siy� sa P�arala~g-madl� ni Sto. Tom�s up�~g dito magtap�s, at bo�~g ni~gn�~g niy�~g ipinakita a~g d� karaniwan niy�~g talino ha~gga~g sa a~g katibayan n~g pagk� �Licenciado en Jurisprudencia� ay kany�~g kamt�n, no�~g ta�~g 1888. A~g sigasig niy� sa pagibig sa lupa~g sarili, na no�'y lubh�~g sin�si�l n~g masama~g pamamalakad, ay palag� niy�~g ipinakilala sa kany�~g m~ga pamamahayag; na a~g pagkahilig niy� sa pagtiwal�~g at paglay�, ay lub�s bag� ma~g a~g gay�n ay talag�~g kasalana~g pinag-uusig at ikin�bibitay n~g panah�~g ya�n n~g kalupitan. At a~g talag�~g ma�asaha~g bu~ga~g hin�g n~g gay�n gaw� ay sumapit at niya�~g 1888 na rin ay ipinagsakdal siy� sa kasalana~g �Filibusterismo�; na~g kany�~g m�tunug�n, kapagkaraka at y�yama~g a~g kany�~g ulo sa gay�~g kasalanan ay nag�am�y ba~gk�y ay tumak�s siy�~g ag�d at sa Espanya na rin nagtu~go, up�~g do�n pasimul�n n~g ubos kaya a~g pakikibaka sa m~ga kaaway n~g ati~g pagtiwal�~g sa kapa~gyariha~g kast�l�. Asawa at dalawa~g an�k, kaginhawahan at a~gk�n ay linis�n niy�~g wal�~g balino at umasa~g a~g kany�~g h�~garin ay ban�l sa gay�~g pagyao. Sa Espanya ay itinatag niy� a~g kany�~g kapisanan n~g �Solidaridad Filipina� sa Barselona niya�~g 1889. A~g kapisana~g ya�n ay magmimith� n~g m~ga kabaguhan n~g pamamalakad dito sa Pilipinas. Pinamatnugutan niy� a~g kapuripuri~g pahayaga~g �La Solidaridad� na itinatag do�n ni G. Graciano L�pez Jaena, at siy�'y kinatulo~g nin� Dominador G�mez, Fernando Canon, Antonio Luna, Jos� Rizal, Mariano Ponce at iba pa~g m~ga bayani~g pilipino no�n, na sa pamamagitan n~g utak at panitik ay bumuwag niya�~g matand�~g kapa~gyarihan n~g m~ga har� dito sa Pilipinas. A~g kalakh�n n~g kany�~g pus�, katapa~ga~g maglahad n~g katuwiran niy�~g in�akala~g ap�, at a~g katayugan n~g kany�~g pal�isip�n ay nagi~g sanh� n~g l�busa~g pagha~g� sa kany� n~g kapanalig at kaaway man sa paghihimags�k na ya�n na lubh�~g kasakitsakit. A~g salap� n~g kany�~g a~gk�n ay nahugh�g, a~g kany�~g m~ga an�k ay hind� na mul� pa~g n�kita at nagdanas n~g lalo~g kakil�kilabot na kahirapan sa silo~g n~g iba~g la~git, up�~g a~g katuwiran n~g bayan ay p�tuluyan at wal�~g sagw�l na maipagta~gg�l. Sumakabil�~g buhay si G. Marcelo H. del Pilar niya�~g ik� 4 n~g Hunyo n~g ta�~g 1896 sa gitn� n~g is�~g kar�litaa~g hind� madalumat. Bil�~g pagkilala n~g Baya~g Pilipinas sa kany�~g wal�~g kam�taya~g m~ga gaw�, ay ipinasy� na a~g kany�~g lab� ay kunin sa l�bi~ga~g kany�~g pinagpapahi~galay�n n~g gan�p, at ~gay�n ay nasa l�bi~gan na n~g m~ga Bayani dito sa Maynil�, up�~g a~g mabuti~g alala no�n ay magi~g is�~g mabut�~g halimbaw� sa ati~g m~ga bago~g sibol. Kapuripuri~g halimbaw� na gaya n~g pamana ni Marcelo H. del Pilar ay hind� dapat maparam sa alin ma~g puso~g Tagalog, y�yama~g a~g lah�t niy�~g punyagi ay iniukol lama~g sa ikal�lay� n~g Bayan at hind� sa kaginhawaha~g sarili. Talag�~g a~g m~ga tunay na Bayani ay hind� nagh�hint�y n~g ganti~gpal� sa kanya~g m~ga gaw� at sik�p, at sukat na ya�~g kasiyah�~g lo�b na dinadanas n~g ta�~g gum�gaw� n~g tunay na udy�k n~g budh� a~g siy� niy�~g nagi~g katulo~g sa mahaba~g panah�n niy�~g ipinakibaka; ~guni't a~g m~ga tao~g bihasa ay nas�siyah�n nam�~g mag�ral sa kanil�~g m~ga kadakilaan, sapagk�'t a~g m~ga diwa~g gaya n~g kanil� ay talag�~g maliwanag na sul� na nagpapanuto sa m~ga lipi~g sumisip�t sa is�~g lalo~g maginhawa~g kabuhayan. Mapalad a~g m~ga bayan na bag� ma~g wal�~g gaano~g maipagmalak� sa kany�~g lik�s na pagkabayan m�ta~g� sa kasikapan n~g kany�~g m~ga an�k, ay sibulan n~g bayani n~g katauhan na nakag�gimb�l at nakapa~gguguh� n~g kalupit�n at pa~gaalipi~g nakapipigil sa t�has�~g ika�unl�d n~g m~ga bayan at m~ga tao. At gaya n~g sabi ni Dr. Dominador G�mez, si Marcelo H. del Pilar--any�--ay is�~g �mabuti~g tao� at sa kany�~g diw� ay d� nagk�kapuw�~g a~g an� ma~g masam�~g adhik�, sapagk�'t sa kany�~g pus� ay nags�sik�p a~g wag�s na pag-ibig sa Tinubua~g Lup�.� =MARIANO PONCE= Niyao~g ik� 22 n~g Marso n~g ta�~g 1863, sa silo~g n~g masay�~g La~git n~g Baliwag, sa bayan n~g magagand� at mabibini~g dalaga na n�pabalit� n~g gayon na lama~g, ay do�n nak�kita n~g una~g liwanag a~g kababaya~g Mariano Ponce, is� sa tatl�~g tu~gk� n~g mith�~g kalayaan nit�~g lupa�~g pinaggugulan nil� n~g lah�t n~g punyag� at pagsasakit. A~g kabataan niy� ay maaga~g iminulat sa pagaaral sa baya~g sarili at na~g makatapos siy� n~g m~ga p�~gunah�~g pag�aral ay lumip�t siy� sa San Juan de Letr�n ha~gg� sa niya�~g 1885, ay kany�~g tina~gg�p a~g katibayan n~g pagk� �Bachiller en Artes�: Nagpatuloy siy� n~g pag�aral n~g pagk� Ma~ggagamot sa P�arala~g madl� ni Sto. Tom�s sa lo�b n~g dalaw�~g ta�n at sa �Universidad Central de Madrid� niy� tinapos a~g n�sabi~g karunu~gan, kun sa�n niy� n�tam� a~g katibaya~g pagk� �Doctor en Medicina�. Nagi~g maginhawa sana a~g kany�~g buhay ku~g a~g kanya~g pagk� Ma~ggagamot ay iniukol niy� sa sarili ~guni't a~g gay�n at hind� niy� ginaw�, at a~g hirap at sak�t na kasalukuyan n~g bayan na na~g�~gaila~gan n~g lalo~g mabibisa~g lunas ay siy�~g pinagubusan n~g punyag�. Si Mariano Ponce ay n�hilig n~g gay�n na lama~g sa paglilin�~g n~g m~ga kabaguha~g hin�hi~g� n~g panah�~g ya�n at siy� ay um�nib sa m~ga kababaya~g na~gan�nahanan sa Madrid; up�~g do�n ay himagsik�n a~g P�mahala�n sa pus� n~g kany�~g Pa~gulo~g Bayan, sa lo�b n~g kapisana~g kanil�~g bininyag�~g �Asociaci�n Hispano-Filipino�. Si Mariano Ponce a~g siy�~g nan�~gkul�~g kul�~g kalihim no�n ha~gg�~g sa sumapit a~g ta�~g 1896, ta�n n~g malak�~g m~ga pagbabago sa Kapulua~g Pilipinas at simul� n~g m~ga bago~g tudl�~g n~g kany�~g kasaysay�n sa pagk�bans�. Nagi~g tagabans�g n~g Kapisana~g Hispano-Filipino a~g �La Solidaridad� at si Ponce a~g nagi~g tagapa~gasiw� no�n, samantal�~g si Graciano L�pez Jaena a~g siy�~g Namatnugot. A~g pamag�t na �Nani~g� kany�~g m~ga tudl�~g. Na~g a~g Himagsikan ay m�buny�g na sa at�~g Kapulu�n, sapagk�'t si Ponce ay kilal�~g is�~g tany�g na pilipino at mahilig sa m~ga kabaguha~g kanil�~g tuw� na'y linin�~g ay dinak�p siy� pagdaka at ibinila~gg�, ~guni't d� siy� nagtag�l at pagkalipas n~g dalaw�~g araw ay pinalay� siy� at a~g kany�~g minainam ay a~g lumay�~g ag�d at lumipat na ~g� sa Ho~gk�~g. Pagdati~g niy� ro�n at il�~g araw pa lama~g a~g kar�ra�n, ay nagtatag sil� ro�n n~g is�~g Lupon na a~g layunin ay magsumikap n~g ikapagtatagump�y n~g H�magsikan; si Ponce ay nagi~g is�~g masugid na kagalaw�d no�n. Na~g a~g Presidente Aguinaldo ay sumapit sa Ho~gk�~g dahil�n sa �Pacto de Biak na Bat� si Ponce ay siy�~g nagi~g Kalihim at a~g tu~gkuli~g it� ay kany�~g ginampan�n ha~gg�~g sa si Aguinaldo ay muli~g manumbalik sa Pilipinas niya�~g 1898, up�~g ipagpatuloy a~g Pagh�himagsik. Na~g m~ga panah�~g ya�n ay si Ponce rin a~g Kinatawa~g panlab�s magsikan sa Pilipinas. Sa pagnanasa~g mapagaralan a~g m~ga kanugn�g na lupa�n ay naglay�g si Ponce at dinalaw a~g Indo-China, Cabodhe, Canton, Shanghai, at kany�~g sinikap na m�kilala a~g m~ga kaugalian at a~g m~ga kata~gian n~g na~g�sabi~g bayan. Nagi~g kaibigan siy� n~g m~ga lit�w na tao ro�n at n~g m~ga tany�g na kawan� n~g kanikaniy�~g P�mahala�n. At kahit siy� malay� sa sarili~g lupa ay hind� niy� iwinalay kahit sagl�t man lama~g a~g marubd�b niy�~g pagibig sa sarili~g bayan, kay�'t pagkara�n n~g mahig�t na dalawampu�'t anim na ta�~g pagkak�walay at pakikipamayan sa m~ga ib�'t iba~g l�p� at kaugalia~g tao ay mul� siy�~g umuw� sa sarili at sa kany�~g pagbalik na it� ay nagi~g Patnugot siy� sa P�hayag�~g �El Renacimiento� at buhat sa m~ga tudl�~g n~g n�sabi~g p�hayag�n ay kany�~g ipinagpatuloy a~g kany�~g nasimul�n na~g pagsisikap n~g ikaliligaya n~g kany�~g iniibig na Pilipinas. Niya�~g 1909, a~g kany�~g m~ga kalalawigan sa Buluk�n bil�~g tumb�s sa kany�~g pagsasakit ay tulad pa �is�~g tao~g tina~gkilik a~g kany�~g pagn�nasa~g magli~gk�d sa tinubua~g lup� sa lo�b n~g Kapulu~ga~g Bayan at siy�'y ihinal�l na Sug� ro�n up�~g kumatawan sa Lalawiga~g Bulak�n sa Gusal� n~g m~ga Bat�s. Nag�~g Kalihim na Pa~gkalahat�n si Ponce n~g Pa~gkati~g Nasiyonalista at kasa~ggun� n~g Lupon tagagan�p. Si Ponce ay is� sa m~ga nagtatag n~g P�hayag�~g �El Ideal�, na siy�~g tagapamans�g n~g Lapian niy�~g kin�aaniban. Sa kabil� n~g pakikipamiyapis na mahigit na limampu�~g ta�n at pagkatapos na maipakilala a~g lalo~g malak�~g pagtatap�t sa m~ga mahahalag�~g s�mulain n~g pagk�ma~gh�himags�k, a~g kaibigan at kinatukatulo~g ni Dr. Rizal at ni Gat Marcelo H. del Pilar, niya�~g Mayo n~g ta�~g 1918, ay namat�y sa Ho~gk�~g ~guni't a~g kany�~g ba~gk�y ay itinawid dito sa Pilipinas at siy�'y ilinib�~g sa Libi~ga~g Hilag�. Ta~g� sa lubha~g marami niy�~g nasulat sa m~ga P�hayag�n ay kumath� rin naman siy� n~g is�~g akl�t na pinamagat�~g �Sun Yat Sen�, na kin�papalooban n~g kasaysayan n~g nagtatag n~g P�mahala�~g Republikano sa Kainsik�n. Si Ponce ay is�~g matalik na kaibigan ni Dr. Sun Yat Sen, niya�~g dakila~g insik na nagguh� n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Har� sa kanil�~g lupain. Ku~g is�~g araw �y m�pasa Baliwag kay� at mak�isip magmalas n~g m~ga katag�ta~gi~g tikm� n~g m~ga tagaro�n, na nagbabadh� n~g sipa~g, tiyag� at punyag�, na tuw� na'y kanil�~g ikinata~g� sa m~ga iba~g lalawigan, ay gunamgunamin niny�~g sa lupai~g ya�n ay do�n sumila~g a~g is� sa tatl�~g tu~gk� na kinasasaligan n~g lah�t n~g biyaya~g ati~g tin�tamasa ~gay�n. Si Ponce ay tunay na kabila~g sa m~ga kawal n~g sandaigdigan. [Larawan: =Isang Tanawin pagpasok n~g Luok n~g Maynila.=] [Larawan: Pascual H. Poblete ang Ama n~g Pahayagang Tagalog sa Pilipinas.] =PASCUAL H. POBLETE= A~g pag�ukulan natin ~gay�n nit�~g il�~g katag� ay an�k n~g makasaysaya~g Naic, lalawigan n~g Kabite, niy�~g lalawiga~g nagii~gat n~g m~ga kilus�~g pawa~g tu~go sa ika�unl�d at ikatitimaw� n~g bayan natin sa kapa~gyariha~g banyaga~g nakas�sakop. Ipina~gan�k si ma~g Pascual, gaya n~g karaniwa~g tawag sa kany�, niya�~g ik� 17 n~g Mayo n~g ta�~g 1857. Buan n~g m~ga bulakl�k palibhas� a~g kany�~g isinila~g, kay�'t a~g kany�~g diw� ay nam�mulakl�k din nam�n sa sagana~g m~ga likh� na pawa~g ~gay�'y pinak�kinaba~gan na n~g kany�~g m~ga kababayan. �Wal� n~g tao~g gaya niy� marahil--an�~g Taliba niya�~g ik� 7 n~g Pebrero n~g 1921--sagana~gsagan� sa isip n~g sarisari~g akal� at balak. A~g Monumento kay Rizal sa Luneta, a~g pagtatatag n~g pa~gkati~g independista, a~g pagkakaro�n n~g sarili~g Ba~gko, a~g pagpapadal� n~g m~ga pensionado sa Am�rica at marami pa~g balak diy�~g ~gay�'y is� na~g katotohanan, pat� na nit�~g �Pagdiriwa~g sa ikaapat na ra�~g ta�~g pagkak�tukl�s sa Pilipinas� ay pawa~g gali~g sa kany�~g utak. At wal�~g kilus�~g n�babago na~g d� siy� kahal�.� Is�~g katotohana~g hind� mat�tawaran na a~g lah�t halos n~g malalak�~g kilus�n sa pagunl�d n~g Pilipinas ay may kin�laman a~g ati~g si ma~g Pascual, magi~g sa m~ga kilus�n sa kapamayan�n at mag�~g sa n�uukol sa sarili~g wik�, lal� na sa at�~g P�mahayag�n na m�ituturi~g na si Poblete ay am� nit� sa paglalaganap rito sa ati~g lup�an. A~g kany�~g una~g tudl�~g na pambuk�s sa pus� n~g ati~g bayan ay ilinathal� niy� sa �La Oceani� Espa�ola� niya�~g ta�~g 1879 na~g kasalukuyan pa lama~g siy�~g tum�tahak sa gula~g na 22 ta�n, at sa P�hayag�~g it� ay nagli~gk�d siy� ha~gga~g sumapit a~g ta�~g 1889; sampu�~g ta�~g sink�d. Buhat sa P�hayag�~g ya�n niy� binuk� a~g pagkakaro�n dito sa Pilipinas n~g is�~g P�hayag�~g dalawa~g wik�: Kastil� at Tagalog at salamat sa pasisimun� n~g dakila~g Marcelo H. del Pilar ay itinatag a~g P�hayag�~g �Diario~g Tagalog� niya�~g 1882, ik� 2 n~g Mayo, na ku~g sa�n nagpasimul� n~g paghahas�k n~g m~ga binh�~g mapapakinaba~g na bag� ma~g d� kin�lugd�n n~g m~ga kastil� n~g panah�~g ya�n ay nagtam� nam�n n~g pagkakalig� n~g m~ga kababayan natin. A~g �Diario~g Tagalog� ay siy�~g ta~gi~g tagapamans�g n~g m~ga mithiin sa is�~g bago~g p�~garapi~g kahilihili at sa P�hayag�~g it� ilinathal� n~g Dakila~g Tagalog, si Gat Rizal, a~g kany�~g �Amor Patrio�, at dito rin nam�n na~gagsilap� n~g pagtataguyod n~g dakila~g adhik�, a~g pinakamarami~g mairugin sa sarili~g kalayaan, at sa daho~g Tagalog nit� sumulat at naglaganap n~g m~ga bago~g t�nawin sa ati~g bukas no�n, na ~gay�'y tinatamasa na, a~g maril�g na si Pascual H. Poblete. Nag�~g tagapa~gasiw� n~g �Revista Popular� at m�nunulat din nam�n dito, na kany�~g pinaglathalaan n~g lal� niy�~g mapapakinaba~g na m~ga tudl�~g tu~gk�l sa m~ga karaniwa~g karunu~gan na daglia~g nais�sagawa sa bahay, at sa katotohanan, a~g P�hayag�~g ya�n ay munakal� niy�, kay�'t a~g ati~g Plaridel ay kinatulo~g din nam�n niy� rito sa paglalathal� n~g m~ga tudli~g na may kin�laman sa m~ga babae at sa m~ga P�aral�~g bayan. Nag�~g m�nunulat at tagapaghulog sa ib�~g wik� n~g P�hayag�~g �Revista Cat�lica de Filipinas� at n~g �Patnubay n~g Cat�lico� at is� rin sa na~gagtatag nit� at masugid na tagapaglaganap n~g m~ga karunu~gan, sin�~g at hanap buhay. At pin�palad mand�n sa anyaya~g ya�n n~g mabuti~g Tal�, kay�'t sa kaunt�~g na�imp�k na salap� sa kany�~g m~ga P�hayag�n ay panibago na nama~g minunakal� a~g is�~g malaya~g P�hayag�n na pinamagata~g �El Resumen�, sa P�hayag�~g it� n�ipakilala ni Poblete a~g kany�~g katusuha~g manlinl�~g sa m~ga nakaab�~g na talib� n~g �Censura�, sapagk�'t nagaw� niy�~g makapaghand�g n~g m~ga kalug�dlug�d na tudl�~g na tum�tawag sa pintuan n~g diw� n~g kany�~g m~ga kalah�, na~g d� m�n siy� n�pans�n n~g m~ga kaaway n~g ati~g kasarinl�n. Wal�~g alinla~ga~g mat�tiy�k na a~g �El Resumen� ay siy�~g naglag�y n~g matibay na s�ligan n~g ati~g pagh�himags�k, gaya n~g pinat�tunayan n~g m~ga katag�~g it� na kany�~g ilinathal� niy�~g ik� 12 n~g Hunyo n~g 1892: �Mag�~glalap� tay�~g naga~gkakais� sa usap�~g sarili at bakahin natin a~g m~ga kabalbal�n at paghihinal� niya�~g m~ga nagn�nasa~g a~g lalawiga~g kastila~g it� ay �magi~g kuta~g lum� n~g matand�~g kaugalian�, at d� man nil� n�gugunit� na a~g d� mapigila~g pagunl�d, sa kany�~g banayad na kilos ay nagb�buk�s n~g land�s sa lah�t n~g dako at ginigip� a~g sino ma~g sa kany�~g paglakad ay sumagabal.� Itinatag din nam�n niy� a~g �El Bello Sexo� niya�~g Enero n~g 1891, at niya�~g ik� 11 n~g gay�n di~g buan n~g 1893 ay lumuw�l sa maliwanag a~g is� pa~g P�hayag�~g kany� ri~g likh� na pinamagat�~g �El Hogar� at nag�~g katulo~g n~g balita~g �Pliegong Tagalog� na nagb�bans�g n~g lalo~g mah�halag�~g pagbaka sa ati~g m~ga kaaway. Na~g siy� ay ipatapon sa Espanya, ay nag�~g m�nunulat n~g �El Progreso� nag�~g katulo~g sa �El Pais� at sa P�hayag�~g pilipino ro�n na may pamag�t na �Revista de Ultramar� na ilinathal� sa kakastilaan n~g kilala~g �bibli�grafo� na si G. Manuel Artigas y Cuerva. N�pakamahimal� a~g pagunl�d n~g ati~g bayan n~g m~ga panah�~g ito na sa is�~g igl�p lama~g halos, ay nagip� a~g tatl�~g d�ana~g ta�~g kaalipin�n at niya�~g 1889 na mul�~g magbal�k sa lupa~g sarili, si ma~g Pascual, ay naglathal� n~g is�~g bago~g Pahayag�~g pinamagat�~g �El Grito del Pueblo� at �A~g Kapatid n~g Bayan� na tumag�l ha~gg�~g ta�~g 1907 at sun�dsun�d na itinatag a~g �Rizal�, �Aurora� at �Filipinas� m~ga li~gguha~g n�pabans�g din, at pagkatapos ay a~g revista �Cervantes�. Sa pagk�mandudul�, si ma~g Pascual ay nagi~g is�~g tal� na lubh�~g mani~gn�~g, siy� a~g may akd� n~g Dr. Jose Rizal--El Concejo de los Dioses, na kany�~g ipinalimb�g at linagda�n n~g pamag�t na L�pez Bl�s Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtata~gh�l n~g kany�~g Ang Pagibig sa Tinubuang Lupa (El amor Patrio) ay sinagas� sa ta~ghalan n~g nasira~g si kapit�~g Lara n~g Polic�a dito sa Maynil� a~g tagp� na pinagt�ta~ghal�n n~g ati~g kaakitakit at pinagpala~g watawat, at hinandulo~g a~g m�ni~gni~g (artista) na may hawak no�n, at sinambilat na wal�~g patuma~gg� a~g tatl�~g kulay na kumataw�n sa at�~g kabansa�n, at si ma~g Pascual ay dinak�p na gaya n~g is�~g s�lar�n dahil�n sa kany�~g �Pagibig sa Tinubua~g Lup� na itin�ta~gh�l at kinagiliwan n~g madl�. Talag�~g a~g magigiti~g ay d� n�tatahimik at kayakap na lag� n~g m~ga katiisan; niya�~g gab�~g ya�n ay tinahak na nagl�lak�d a~g m~ga lansa~gan dito sa Maynil�, na na�akibatan n~g m~ga pul�s at ihinar�p siy� sa ta~ggapan n~g Hener�l Otis. Kin�kaila~gan a~g is�~g katigas�n n~g lo�b na di karaniwan up�~g a~g mabuti~g gaw� ay m�ipatuloy na~g m~ga panah�~g ya�n, at si Poblete ay d� nabalino munt�k man, lagi~g patuloy na animo ay wal�~g pa~ganib. Hind� pa mand�n na~ghihinaw� a~g diwa~g ya�n na mapaglikh� at niya�~g ik� 30 n~g Disyembre n~g ta�~g 1913 ay pinaluw�l sa maliwanag a~g �D�a Filipino� na ku~g sa�n n�palathal� a~g m~ga wal�~g kamataya~g bu~ga n~g panitik n~g ati~g dakila~g Rizal. At d� pa sukat a~g lah�t n~g n�ba~gg�t, ay ilinathal� pa rin n~g kany�~g mayama~g diw� a~g �La Exposici�n Oriental de Filipinas�, a~g �Cr�dito Agricola� at �El Oriente� m~ga P�hayag�~g kin�lulanan n~g kany�~g m~ga wal�~g pag�l na pagwawar� ha~gg�~g sa a~g kamatayan na d� man n�gugunit� ay dumalaw sa kany�~g t�hanan up�~g ulilahin a~g labi~gdalaw�~g an�k at is�~g banyaga~g aliw at kasayahan. It�'y na~gyari is�~g ta~ghali~g mainit n~g Pebrero, ikalim�~g araw n~g ta�~g 1921, sanh�~g a~g lah�t halos n~g P�hayag�n ay para~g ginimb�l sa d� in�antabayana~g pa~gyayari, na~gagput�s n~g luks� a~g bo�~g bayana~g matalino at sampu� n~g m~ga kastila~g dati~g m~ga kaaway ay na~gagsiluh� rin gaya n~g lathal� n~g �El Mercantil� na--any�: �Era un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la acci�n. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta desgracia promover�a un duelo nacional�. Sa lubh�~g marami~g P�hayag�~g kany�~g linikh�, itinatag at pinaglaganapan n~g kany�~g m~ga kaisip�n ay m�idaragd�g a~g m~ga kath�~g sumusun�d: �Pagsisiyam sa Nuestra Se�ora de Loreto�, �Buhay ni San Vicente de Ferrer� (ha~go sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) �Uliran n~g Kabaitan� � Buhay ni Patricio Horacio, �Buhay ni San Isidro Labrador�; tinagalog a~g �Noli Me tangere� at �Filibusterismo� ni Dr. Rizal; sinulat a~g �Patnubay n~g Pagsint� ... �Lucrecia Triciptino� at ib� pa~g lubh�~g marami~g m�tutukoy. Gaya n~g dapat ma~gyari si Poblete ay hind� tumakw�l sa pagnanasa~g magsaril� a~g ati~g bayan gaya n~g pinat�tunayan n~g lah�t niy�~g lathal�, kay�'t d� rin nam�n n�ligta�n n~g m~ga kaaway natin, na~g a~g una~g hiy�w n~g lay� ay saliw�n na n~g m~ga hagun�t n~g pu~gl� sa Balintaw�k, at si Poblete ay kagy�t ipinadak�p at ilinulan sa bapor �Manila� up�~g ibila~gg� sa Seuta, ha~gg�~g sa m~ga una~g araw n~g Enero n~g 1897. Sa kany�~g pa~garawaraw na tal� ay n�babasa a~g gayari: �Sa lo�b n~g 37 araw na ami~g ipinaglay�g ay nat�talian ak� n~g abot siko�. Pinag�ukulan ~g� namin n~g munti~g ulat na it� a~g am� n~g Pahayagan sa Pilipinas, a~g wal�~g pag�l na manlilikh� at diwa~g wal�~g saw� sa pagmumunukal� n~g �gara~g ikatutub�s n~g Baya~g Tinubuan. N�riyan a~g is�~g mani~gn�~g na huwaran n~g m~ga nags�sisib�l. Ku~g is�~g araw ay makasapit kayo sa Libi~gan sa Hilag� at a~g bantayog kay Poblete ay iny�~g m�kita, ay alalahani~g a~g m~ga lab�~g do�'y n�lilib�~g ay a~g lab� n~g is�~g tap�t na an�k n~g Tinubua~g Lup�. Sa kany�~g alab�k naw�, na mul�~g nan�numbalik sa pina~ggali~gan, ay sumibol a~g lalo~g kawiliwili~g simoy na makayayakag sa iny� na siy� ay uliran�n tuw� na. Siy� ay is�~g mabuti~g am�, tap�t na asawa at mabuti~g an�k, at hig�t sa lah�t n~g it�, siy� ay is�~g m�mamay�~g kahilihili. =RAFAEL DEL PAN= [Larawan: Rafael del Pan] Iuulat namin ~gay�n a~g buhay n~g is�~g an�k Pilipinas na kaipal� ay siy�~g lalo~g dapat na ipagmalak� n~g ati~g bayan sapagk�'t siy�'y buhat sa am� at in�~g m~ga kastil�, at wal�~g pina~gh�hawakan a~g kany�~g pagk� pilipino kund� a~g siy� ay pinalad na dito sumila~g niya�~g ik� 17 n~g Hunyo n~g ta�~g 1863, sa lo�b n~g Maynil�, Pa~gulo~g bayan nit�~g kapulu�n. A~g una niy�~g pag�aral ay ginan�p sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga Hesuitas, ~guni't sa il�~g ta�n pa lama~g n~g pag�aral ay nagkasak�t na at sa tagubilin n~g m~ga ma~ggagamot ay napilita~g ilayag sa kabil�~g dagat at sa Barselona na nagtap�s n~g m~ga s�mulai~g pag�aral. Niya�'y magw�wal�~g ta�n pa lama~g a~g gula~g n~g bata~g si Del Pan, at musm�s pa ay n�mulat sa Espanya na ku~g saan n�kita a~g m~ga tiwal�~g palag�y sa m~ga, pilipino na kany�~g kababayan, sapagk�'t sa Pilipinas siy� nak�kita n~g una~g liwanag. Kail�n man ay d� niy� tinulutan a~g sino man na siy� ay tawagi~g kastil� at lubos niy�~g ipinagmalak� a~g baya~g it� n~g m~ga Lak�n at bayani~g mairug�n tuw� na sa alin ma~g bagay na makabubuti sa kanil�~g bayan at lip�. Nagbal�k sa Pilipinas up�~g dito ganap�n a~g pa~galaw�~g bugs� n~g pag�aral at sa �Colegio de San Juan de Letran� tina~gg�p a~g katibaya~g �Bachiller en Artes�. Lumipat sa P�arala~g-madl� ni Santo Tom�s at dito nag�ral n~g �Derecho� at sa ikaapat na ta�n pa lama~g ay napilitan na nam�~g bumal�k sa Espanya niya�~g 1884, at sa �Universidad Central� sa Madrid tinapos a~g n�lalab� pa~g pag�aralan up�~g tamuhin a~g katibaya~g �Licenciado en Jurisprudencia� na ilinagd� niya�~g buwan n~g Hunyo n~g ta�~g 1885. Pagkalipas n~g is�~g ta�n at kalahat�, at ala~gala~g sa kanya~g kath�~g �Los efectos Jur�dicos de la ignorancia del Derecho� ay tina~gg�p niy� a~g katibaya~g �Doctor�. Niya�~g panah�~g ya�n ay kasalukuyan siy�~g kalihim n~g �Ateneo de Madrid� ku~g saan siy� lagi~g nakipagtu~ggalian at nagta~gg�l sa ikapagt�tam� n~g m~ga kabaguhan tu~go sa paglay� sa kapakinaba~gan n~g Pilipinas, d� lama~g sa salit� kund� sa pamamagitan man nam�n n~g m~ga mah�halag�~g tudli~g sa tan�~g P�hayag�~g kany�~g pagl�thalaan n~g kany�~g kur�kur� tu~gk�l sa bagay na ya�n na sa gan�~g kany� ay lubh�~g kaila~gan. Tunay ~g� at na~g m~ga panah�~g ya�n, a~g m~ga Rizal natin, Lopez Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ib� pa~g mariril�g na m~ga pilipino ay na~gags�sikap na rin n~g ikapagt�tagumpay n~g ati~g dakila~g mith�, ~guni't it�'y d� nakababawas sa kany�~g pamumuk�d, sa pa~gyayari~g siy� ay an�k n~g am� at in�~g pawa~g m~ga kastil�, kaya't a~g kany�~g m~ga palag�y sa s�liranin n~g baya~g Pilipinas ay lag� na~g nakababakl� sa m~ga may hawak n~g ugit n~g ati~g P�mahala�n. Nanumbalik na mul� sa ati~g sarili~g lup� niya�~g 1887 up�~g harap�n n~g l�busan a~g pagk�abogado, at gayon din nam�n n~g pagkam�nunulat at sa �Oceania Espa�ola� na pinamatnugutan n~g kany�~g am�, a~g kany�~g pinaglathalaan n~g mahahalag� niy�~g tudl�~g na pawa~g nakagimbal din sa m~ga P�hayag�~g kamp� sa P�mahala�n. Na~g tawagin sa sinapupunan ni Bathal� a~g kagala~ggala~g niy�~g am�, si Rafael Del Pan a~g humalili sa pamamatnugot n~g �Oceania Espa�ola�, at niya�~g Hulyo n~g 1892, ay naglathal� n~g ku~g ila~g tudl�~g na pinamagatan �Hay que irlo pensando� na ku~g saan niy� ipinagta~gg�l a~g pagkakaro�n natin n~g m~ga Sug� sa Batas�n, na nagi~g sanh� n~g m~ga pasar�~g n~g �Diario de Manila�, �La Voz Espa�ola�, at �El Comercio�, m~ga P�hayag�~g kalaban n~g mith�, at wal�~g ta~gi~g n�katulo~g sa sigasig na ya�n, mata~gi sa �El Resumen� n~g ati~g kababaya~g si G. Pascual H. Poblete. Na~g a~g ati~g Dakila~g Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa Dapitan, a~g ta~gi~g P�hayag�~g d� nagsu�b n~g kamany�~g sa P�mahala�n, ay a~g �Oceania Espa�ola� na nagi~g sanh� n~g m~ga �i~gos� n~g tan�~g nagb�bans�g na tap�t sa Espanya, n~g m~ga lalo~g mabibigat na parata~g kay Del Pan na ikinasapa~ganib n~g kany�~g pagkatao, ~guni't bo�~g tigas na tina~gg�p na lah�t a~g m~ga upasal� na sa pamamagitan n~g m~ga P�hayag�n ay sun�dsun�d na sa kany�'y itinudl�. Sa kapanahunan di~g ya�n binalak a~g pagtatatag n~g �Coleg�o de abogados�, na kin�halalan niy�~g Pa~galawa~g Pa~gulo, at pagkalipas n~g il�~g panah�n ay n�hal�l siy�~g Pa~gulo, niya�~g bant�g na kalipunan. A~g wal�~g sas�l niy�~g pagbaka sa m~ga mali~g pamalakad n~g m~ga kastil� dito sa atin, ay nakayakag n~g lubh�~g marami~g kaaway n~g kany�~g mith�, lalo~g lal� na n~g kapisanan n~g m~ga kastil� rito sa atin, an� pa't lagi~g dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihint�y lama~g n~g isa~g k�ta�~g ikapagbubunt� sa kany� n~g po�t, kay�'t niya�~g bago~g dat�~g dito a~g Hener�l Primo de Rivera, ay naglay�g si Del Pan at tumu~go sa Espanya, at nakipisan do�n sa m~ga punyag� n~g ati~g m~ga Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ib� pa~g kababaya~g pawa~g �naglalamay� sa ikapagt�tam� n~g m~ga kaluwagan n~g ati~g In�~g Pilipinas. Na~g a~g Espanya at Am�rika, ay magp�hayagan na n~g digm�, at sa Espanya ay itatag a~g is�~g Lupon na pinamagata~g �Comit� Filipino�, siy� a~g n�pili~g Pa~gulo n~g n�sabi~g kapisanan na bin�bu� n~g m~ga batik�~g ma~ghihimags�k. Niya�~g 1899 ay lumipat sa Ho~gk�~g up�~g pumisan sa �Comit� Central� at d� nalaunan at isinug� sa Am�rika, na kunsaan nagpasikat na lal� n~g pagsasakit sa ikapagt�tagump�y n~g dakila~g mith� n~g bayan. Nanumbalik sa Pilipinas niya�~g 1903 up�~g mabuhay n~g tahimik sa panunu~gkula~g abogado, ~guni't hinihi~gi sa kany�~g muli~g magsulit n~g �Corte Suprema�, at a~g gay�'y ginampan�n niy� at nakakuha n~g isa~gda�~g punto, k�ta�staasa~g bila~g sa pagsusulit na m�tatam� sa gay�~g pagsukat n~g kakayah�n. A~g kany�~g pa~galan sa pagk�abogado ay nagsik�p sa Pilipinas at siy� ay nagi~g kapisan n~g bupete~g lalo~g bans�~g na n�kilala sa tawag na �Del Pan, Ortigas, Pischer�. Siy� ay is� sa pinagsa~ggunia~g lagi n~g P�mahala�n sa pagbili n~g m~ga lupai~g praile. Hind� nasiyah�n na~g magi~g siy� a~g sanh� n~g pagkakatatag n~g �Colegio de Abogados� at ninais na dagdag�n pa n~g is�~g lalo~g malaki~g likh�, at kany�~g sinikap na magkaro�n tayo n~g �C�mara de Comercio de Filipinas� at a~g gay�,y nag�~g is�~g pa~gyayari. Bila~g kinataw�n n~g Lapia~g �Uni�n Nacionalista�, ay linagda�n niy� niya�~g ik� 12 n~g Marso n~g 1907 a~g katibayan n~g pagiis� n~g m~ga Lapia~g �Uni�n Nacionalista� at n~g �Independista� up�~g m�kilala na lama~g sa tawag na �Partido Nacionalista�, at a~g s�ligan n~g n�sabi~g bago~g Lapian ay mas�sabi~g halos nagbuhay sa kany�~g bant�g na panitik. A~g pagk�kais� n~g m~ga kapisanan sa Pilipinas, mag�~g sa kalakal, kapamayanan at Pol�tika, ay siy�~g lag�~g pa~garap ni Del Pan. Bila~g pagkilala sa m~ga kata~gian ni Del Pan ay ihinal�l siy� niya�~g Septiyembre n~g 1909 up�~g mag�~g kasa~ggun� n~g �Comit� de Coodificaci�n� na pina~gu~guluhan n~g M~gl. na Manuel Araullo, ~gay�'y kasalukuya~g Pa~gulo n~g Pinakamata�s na H�kuman dito sa Pilipinas. Sa Lupon n~g pagsisin�p na it� ay kany�~g ibinuny�g a~g m~ga lalo~g masela~g na pag�aral tu~gk�l sa �Derecho Penal� at na~gaila~gan siy�~g maglakb�y sa bo�~g daigdig up�~g pagtuladtularin a~g m~ga bat�s na n�uukol sa bagay na ya�n. A~g kany�~g m~ga palag�y at hinuh� tu~gk�l sa �Derecho Penal� ay pinapurihan n~g bant�g na Pa~gulo no�n n~g Mata�s na H�kuman, a~g M~gl. na Cayetano Arellano. Sa ibabaw n~g lah�t n~g tagump�y na it� ni Del Pan, ay lumas�p din nam�n n~g m~ga lalo~g masasakl�p na upasal� n~g m~ga mai~gg�tin, at siy� a~g nag�~g tudl�an na~g m~ga may likh� n~g paghahati~g �Filipino de Cara y Coraz�n� na puminsal� n~g gay�n na lama~g sa mabuti~g lakad n~g ati~g m~ga pagkati~g pol�tiko. N�riy�n a~g is�~g tao, na bag� ma~g sa kany�~g m~ga ug�t ay malinaw na dugo~g kastil� a~g nan�nalayt�y, at bahid ma'y wal�~g pagkapilipino mata~g� sa kapalara~g dito mak�kita n~g una~g liwanag, ay ubos kaya~g nagpunyag�, sa ika�unl�d n~g kany�~g Baya~g Tinubuan, sa ibabaw n~g m~ga upasal� n~g m~ga karug�, at m~ga kalupa�n man. M~ga tao~g gaya ni Del Pan ay d� dapat mahimb�~g sa limot. Karapatdapat sa pagturi~g n~g m~ga kalupain sa Pilipinas na kany�~g ipinagm�malak�; nit�~g Tinubua~g Lup� na pinagubusan niy� n~g utak at sikap, up�~g makasapit sa is�~g tunay na pagkak�is� sa pagtukl�s n~g m~ga marara~g�l na mith�. Mag�~g pagturi~g a~g m~ga talata~g it� sa kany�~g kapuripuri~g halimbaw�. A~g k�hulihuliha~g Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubua~g Lup� at a~g �C�digo Correccional� na kumakali~g� sa m~ga katuwiran n~g m~ga kula~g palad na nagdurusa. =P. MARIANO GOMEZ= Hindi ma�ari~g sulatin a~g kasaysayan n~g Pilipinas na~g d� m�baba~gg�t a~g pinagpala~g pa~galan n~g Pari~g Tagalog na it�, yayam�~g sap�l pa n~g h�magsikan tu~gk�l sa m~ga lupain niya�~g ta�~g 1822, a~g pa~galan niy� ay sinambisambitl� at nag�~g para~g ugat n~g sasaky�~g nagp�panuto sa mabuti~g landasin. [Larawan: =Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang pagal at talaisip na kahangahanga.=] Sa kany� uta~g a~g pagkalutas n~g h�mags�ka~g ya�n na kanil�~g linagda�n ni Luis Para~g, at a~g malak�~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog, na kany�~g ipinagta~gg�l n~g ubos kaya at pinaggugulan n~g d� k�kaunt�~g salap� up�~g ipagtagump�y sa Espanya, y�yama~g sa m~ga H�kuman dito sa Pilipinas na~g m~ga panah�~g ya�n, a~g katuwiran ay is�~g balit� lama~g na d� tinatamasa n~g m~ga tub� sa sinawi~g lupa�n natin. Tunay at ipinagta~gg�l niy� at ipinagtagump�y sa Pa~gulo~g baya~g nakas�sakop sa atin, a~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog; subal�t gaya n~g lah�t n~g tagump�y n~g m~ga baya~g nas�sakupan, ay nag�~g tagump�y na panandalian na d� man lama~g nasamantala, a~g panunumbalik ni Hener�l Garc�a Camba at ni Mat�as Vizmanos, sapagk�'t sa lo�b lama~g n~g is�~g ta�n at kalahat� na itinigil dito sa Pilipinas ni Hener�l Camba, ay nagaw� na n~g m~ga kaaway n~g �Clero� na ya�n ay palit�n ni Hener�l Ora, na may m~ga s�mula�~g tiwal� at d� makapagt�tulot na a~g pagunl�d ay manatili sa Pilipinas. Buhat no�n mag�~g si Vizmanos at mag�~g si Par� Mariano G�mez, na pinag�ukulan namin nit�~g ulat, ay na~gapilita~g manumbalik sa pagpapahi~g� muna, y�yama~g a~g �lup� ay hind� hand� sa m~ga mith� n~g b�yan. Buhat sa is�~g mariwas�~g a~gk�n, si Par� G�mez ay kumita n~g una~g liwanag sa baya~g Sta Cruz, Maynil�, at uman� ay buhatan sa is�~g a~gk�~g Hap�n na napilita~g pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan a~g kanil�~g asaasawa at m~ga an�k niya�~g d�ana~g ta�~g XVII. Sa pagk� Pari, si G�mez ay napabant�g n~g gay�n na lama~g sa pagk�mabuti~g magpasun�d, at an�~g m~ga pinagsa~ggunian namin, uman� ay na~g siy�'y dakpin sa Bako�d at ilulan sa is�~g pala~gkin, ay ninas� n~g kany�~g m~ga kapanalig na siy� ay agawin sa m~ga kawal, ~guni't n�pakalaki a~g kany�~g kapa~gyarihan sa kany�~g m~ga tao, kay�'t sukat a~g kany�~g pagkakasu~gaw sa sasaky�n at sabihi~g �Babalik ak� ag�d sa iny�~g pili~g� ay mapayapa~g na~gagihimpil a~g talag�~g ma~gagsisiagaw sa kany� sa kuk� niya�~g m~ga ganid. Sa imbakan n~g m~ga mu~gkahi sa Katedral, ay naii~gatan pa ha~gg� ~gay�n a~g kany�~g m~ga bu~ga~g isip sa kany�~g m~ga pasy�, na pinakapuri n~g lubh�~g marami~g dalubhasa~g kapanah�n at an�~g ib�, ay sa tatl�~g binitay niya�~g Pebrero n~g 1872, ay si P. G�mez a~g pinak� pah�m. Tu~gk�l sa katampalasanan n~g sa kanil� ay pagkak�bitay a~g ati~g Kahan~gaha~ga~g Lump� ay nagukol sa kanil� n~g gayari~g katag�: �A~g baya~g it� na n�himbi~g na d�ana~g ta�~g at d� man lama~g nagpapamalay na may buhay, at lubh�~g marami a~g naniwal�~g pat�y na ~g�, ay sinugatan n~g sugat na pampat�y; at sa pagdamd�m n~g sugat na it� ay n�gula~gt�~g, n�gisi~g, at natah�~g siy� ay buh�y pa pal� ay may karamdaman. Bakit siy� buh�y, paan� nabubuhay at sa an� nabubuhay?� �M~ga s�liran�~g hinin�g at bo�~g kataimtim�~g ginunamgunam na~g d� natiyak na tugunin, ~guni't a~g m~ga bayan ay d� lumulutas n~g m~ga s�liran�n na~g �garan, at a~g sandal� n~g paglutas ay sumapit, a~g paghih�mags�k ay sumupl�~g; sapagk�'t a~g binhi~g kanil�~g dinil�g n~g kanil�~g mahalag�~g dug� ay nahulog sa mabuti~g lup�, a~g marubd�b na pagsamb� sa kalayaan ay mul�~g dinamdam n~g bayan natin�. Bila~g para~g�l sa Tatl�~g Pare~g binitay niya�~g 1872 a~g m~ga Katipunan, niya�~g 1896, sa kanil�~g pagpap�kilalanan ay bin�ba~gg�t n~g m~ga tag� ikalaw�~g han�y a~g gayari: �Gom-Bur-Za�, banal na p�lita~g salit� na nagp�pani~gas n~g pus�, na nagbabans�g n~g m~ga una~g pantig n~g tatl�~g dakila~g pa~galan. Is�~g Bantayog a~g nit�~g m~ga huli~g kilus�n ay itinay� sa bayan n~g Bako�d, bila~g para~g�l sa kany�~g pa~gala~g d� nalilimot n~g kany�~g m~ga kababayan. Mag�~g diw� naw� n~g bayan nati~g pinagsusu~g�t�n n~g palad a~g tilams�k n~g iy�~g diw� �oh dakila~g Martir n~g m~ga usapi~g bayan! T�tapusin namin a~g ulat na it� sa il�~g katag� ni Dr. Rizal sa �Filibusterismo� na anya: �A~g pananampalataya sa pagta~ggi~g kay�'y dusta�n, ay naglag�y sa �li~gla~gan n~g kabuhu~g�~g sa inyo'y ibinubuhat.� �A~g P�mahala�n sa pa~gsisikap na ligirin n~g himal� a~g iny�~g usap�n, ay nagp�patunay n~g an� ma~g kamalia~g kanil�~g n�gaw� sa usap�~g yaon sa mapa~ganib na sandal�, at a~g bo�~g bayana~g Pilipinas, sa pagti~gkal� sa iny�~g alaala at pagtawag sa iny�~g Martir, ay t�hasa~g d� naniniwal� na kayo'y may bahid ma~g kasalanan.� =ANDRES BONIFACIO= [Larawan: Andres Bonifacio] Sino~g an�k n~g Pilipinas a~g d� nak�kikilala kay Bonifacio? Si Andr�s Bonifacio ay an�k n~g paggaw� at d� pinalad na mak�paglin�~g n~g mun� na gaya n~g m~ga mapalad na iniwi sa duyan n~g kariwasaan. An�k dukh� at sa kabataan ay naulila sa m~ga magula~g na nagpapal� kay�'t maaga~g nakital�d sa buhay up�~g sa palih�n n~g pa~ga~gaila~g�n ay makayar� n~g is�~g k�lolw�~g n�p�kalak�, is�~g diwa~g d� karaniwan, at is�~g pa~ghalina~g katutub� na linin�~g at pinamaibabaw sa kany�~g pa~gkatao. Siy�'y tub� sa makasaysaya~g bayan n~g Tund�, Maynil�, at an�k ni G. Santiago Bonifacio at G~g. Catalina Castro. A~g una~g liwanag ay n�kita niy� noo~g ik� 30 n~g Nobyembre n~g ta�~g 1863. Ulila palibhas� sa gula~g lama~g na lab�~gapat na ta�n at may apat pa~g kapat�d na na~g�~gaila~gan n~g kany�~g pa~ga~galag� ay napilita~g a~g kabuhayan ay kitain sa al�n ma~g para�n at a~g gay�n ay kany�~g tinukl�s sa paghahanap buhay sa is�~g bahay kalakal, kina Fressel & Co., na kany�~g pinaglakuan n~g kany�~g paglili~gk�d. Sa kahirapa~g kany�~g tinataw�d ay lalo~g tumi~gk�d sa kany� a~g pagkak�tuw�s n~g m~ga kalagayan n~g tao, a~g kaibh�n n~g baya~g sakop at n~g nakasasakop; a~g kakayah�n n~g m~ga pinalad na na~gagsiduno~g sa tulo~g n~g salap�, at a~g kaaba�n n~g m~ga saw� na d� makarat�~g sa likmuan ni Minerva sa kakula~g�n n~g kaya na makapaglin�~g n~g mun�; at sa dapat na ik�lig�w n~g land�s, ay lalo~g n�panuto at magis�~g nagsamantal� n~g kany�~g m~ga labis na panah�n sa paggaw�, at magis�~g ipinagaral; samantala~g nab�buks�n untiunt� a~g kany�~g ba�t sa ta~gl�w n~g m~ga dakila~g aral na n�tatalunt�n niy� sa malawak na kah�rian n~g karunu~gan, ay lal� nama~g tum�ti~gk�d a~g kany�~g pagibig sa kula~g palad niy�~g Tinubua~g Lup�. Is�~g sulat na sumapit sa kam�y ni Gat Bonifacio a~g sa ib�'t ib�~g bagay na sinasab�, ay natatapos sa ganit�. �Tunay na a~g Baya~g it� (A~g Pilipinas) ay ap�~g ap� at supil n~g is�~g P�munu�~g tag� iba~g lup�; ~guni't mahirap at mapa~ganib na toto� a~g tay�'y magakal� n~g is�~g pagbaba~gon; bak� pa a~g ma~gyari ay lal� tayo~g m�pahamak. Bayaan muna nati~g sil� ay magtamasa sa kaginhawahan�. Sa ibab� n~g sulat na it� ay tinitikan ni Gat Bonifacio n~g gayari: �Ku~g a~g panini�l ay Trono n~g gal�k at busabos tay�~g tuntu~ga~g panatag ku~g a~g tunay na Ley, sin�ra't hinamak, Iguho ang Har� ang siyang marapat[1]� �Ku~g Baya'i bal�t n~g sapot na it�m a~g buhay ay laa~g inis�n sa lib�~g sa tabi~g n~g gab�'i, may m�sisinag di~g liwanag n~g bago~g panah�~g d�rat�~g� Sa pagkam�nunulat si Gat Bonifacio ay n�pabant�g sa m~ga tudl�~g niy�~g linagdaan n~g �May Pagaasa� at �Agapito Bagumbayan�. S�sipiin namin dito a~g bahagi n~g is�~g tul� niya na inii~gatan n~g isa~g mapagmah�l sa kany�~g m~ga lathal�. =Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio= PAGIBIG SA BAYAN Mayro�n pa kaya~g pagsinta~g dakil� Lalo pa~g mani~gn�~g at kaha~gaha~g� Ta~g� sa pagibig sa sarili~g Lup�? Wal� na marahil. Tunay na wal� ~g�. * * * * * Na~g mapasila~g ka Lupa~g Tinubuan A~g lagi~g nais ko~g pinagsasakitan A~g lah�t ko~g awit � kay�'y tuw� man Ta~gi~g Bayan ko a~g pinag�ukulan. * * * * * Wal�~g lalo~g s�kit sa is�~g Bayani Na d� ihahand�g sa Bayan ko~g kasi Dug� ma't ligaya, duno~g na pamuti Kahit kamataya~g ikaruruhagi. * * * * * Bayan ko ay siy�~g nagbigay n~g buhay; Tulad sa In� ko~g ta~gi~g nagyayaman, Mani~gn�~g na sinag tulad n~g sa araw Na nagpapalus�g sa ab� ko~g lagay. * * * * * Masawi't mamat�y si~gis�~g liwanag Ku~g danasin it� n~g dahil sa Liy�g Ku~g lalo~g malak� a~g tiisi~g hirap Lal� pa~g ligaya. �Oh kaysarapsarap! [1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay d� na mabasa ay hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K. Nagbas� n~g m~ga akl�t na �La Triste Italia�, �Historia de la Revoluci�n Francesa�, �Ciencias Pol�ticas� (Karunu~gan sa Pamamahal�) �Derecho Internacional�, �Historia Universal� ni Cesar Cant�, at �Las Memorias de un Soldado� (M~ga tal� n~g is�~g sundalo). May is� siy�~g aklatan sagan� sa mabubuti~g akl�t, ~guni't kinain mand�n n~g lah� na~g siy�'y mamat�y. Si Mabini at si Rizal ay nag�~g lag� niy�~g kasa~ggun� sa m~ga kilus�~g n�uukol sa Bayan, at sa pagk�kita niy�~g a~g �Liga Filipina� na itinatag ni Gat Rizal, ay lagi~g nabubulabog ay inakal� niy�~g ihalili ro�n a~g pinagpala~g �K. K. K.� na siy�~g bumigkis na tulad sa iisa~g ta� sa tana~g pilipino na nagbago~g buhat sa pagkakahimbi~g up�~g pawiin sa Kapuluan a~g tat�k n~g kaalipinan. Una~g bu~ga n~g kany�~g d� karaniwa~g kisl�p n~g diw� ay a~g pagtat�tag n~g dakila~g �K. K. K.� (Kata�staas�n, Kagala~ggala~g, Katipunan) n~g m~ga an�k n~g Bayan. Katipuna~g una~guna~g nagtan�m sa pus� n~g m~ga tagarito n~g is�~g marubd�b na pagibig sa Tinubua~g Lup�. Kapisanan n~g m~ga magiliwi~g an�k sa In�~g Bayan palibhas� a~g na~gagsisibu� n~g Katipuna~g ya�n na itinatag ni Andr�s Bonifacio, ay pawa~g may lik�s na pagibig sa Tinubua~g Lup�, is�~g kapatira~g kahilihil�; kay�'t minamarapat nami~g sipiin a~g kany�~g dakila~g ar�l up�~g uliran�n n~g at�~g m~ga hul�~g sibol a~g simul� at binh� n~g m~ga kalayaan nati~g sa ~gay�'y tinatamas�. M~GA ARAL N~G KATIPUNAN. �A~g kabuhaya~g hind� ginugugol sa is�~g malak� at banal na kadahilanan ay kahoy na wal�~g lilim kund� dam�~g makamand�g�. �A~g gaw�~g magali~g na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hind� sa talag�~g nasa~g gumaw� n~g kagali~gan, ay hind� kabaitan�. �A~g tunay na kabanalan ay a~g pagkakawa~ggaw�; a~g pa~gibig sa kapuw�, ay a~g isukat a~g bawa't kilos, gaw� at pa~gu~gusap sa talaga~g katuwiran�. �Mait�m man at maput� a~g kulay n~g balat, a~g lah�t n~g tao ay magkakapant�y; ma~gyayari~g a~g is�'y higt�n sa duno~g, sa yaman, sa gand�; ~guni't d� mah�higt�n sa nagkatao�. �A~g may mah�l na kalooban ay iuuna a~g puri kay sa pagpipita sa sarili; a~g may hamak na kalooban ay iuuna a~g pagpipita sa sarili kay sa puri�. �Sa ta�~g may hiy� a~g salit� ay panunump�. �Huwag mo~g saya~gin a~g panah�n: a~g yama~g nawawal� ay ma~gyayari~g magbalik; ~guni't a~g panah�~g nagda�n na ay d� na muli pa~g dada�n�. �Ipagta~gg�l mo a~g in�ap� at kabakahin a~g um�ap��. �A~g ta�~g matalino ay a~g may pagii~gat sa bawa't s�sabihin, at m�tuto~g ipaglihim a~g dapat na ipaglihim�. �Sa da�~g matin�k n~g kabuhayan, a~g lalaki ay siy�~g patnugot n~g m~ga an�k; ku~g a~g umaakay ay patu~go sa kasama�n, a~g inaakay ay sa kasama�n din�. �A~g babai ay huwag mo~g tign�~g is�~g l�ba~gan lama~g kund� is�~g katuwa~g at karamay sa m~ga kahirapan nit�~g kabuhayan; gamitan mo n~g bo�~g pagpipitagan a~g kany�~g kahinaan, at alalahanin a~g in� na pinagbuhatan at nagiwi sa iy�~g kasa~ggulan�. �A~g di mo ibig gaw�n sa iy�~g asawa, an�k at kapatid ay huwag mo~g g�gaw�n sa asawa, an�k at kapatid n~g ib�. �A~g kamahalan n~g tao ay wal� sa pagk�hari, wal� sa pagpapata~gos n~g ilo~g at puti n~g mukh�, wal� sa pagk�pari na kahalili (raw) n~g Dios, wal� sa mata�s na kalagayan sa balat n~g lup�; wag�s at tunay na mah�l na tao, kahit lak�~g gubat at wal�~g nab�batid kund� a~g sarili~g wik�, ya�~g may m�gand�~g asal, may is�~g pa~gu~gusap, may da~gal at puri, d� um�ap�, ya�~g maruno~g magdamd�m at maruno~g lumi~gap sa Baya~g Tinubuan�. Lumaganap n~g gay�n na lam�~g a~g m~ga dakila~g aral n~g Katipunan sa lah�t halos n~g nasasakupan n~g Walo~g Lalawiga~g Tagalog; at kahit na nakasapit sa kaalam�n n~g Mara~g�l na hener�l n~g Hukb�~g kastil� na si Don Ram�n Blanco, palibhas� ay is�~g dalubhas�~g P�munu�n na d� kaayon sa kagahasaan ay d� napadal� sa m~ga bul�~g na paghih�mags�k n~g kany�~g m~ga nasasakupan. A~g una~g balita~g it� na bo�~g katahimika~g lumaganap sa matata�s na kagawaran n~g P�munu�~g P�~glah�t nit�~g Kapulua�n, ay na~gyari niya�~g ik� 9 n~g Agosto n~g ta�~g 1896 sa sumb�~g n~g Kura sa Tund� na Fr. Mariano Gil, at sapagk�'t d� pinans�n at di pinahalagah�n n~g Mara~g�l na si Hener�l Blanco, ay nagkaro�n n~g m~ga lihim na kilus�n at pakan� na nagpasapit sa P�mahala�n sa Madrid n~g pa~gagaila~ga~g magpadal� rito n~g is�~g �wal�~g paulikulik� na Hener�l, up�~g m�iligt�s a~g kapa~gyarihan n~g Espanya sa is�~g d� maiiwasa~g H�mags�kan. At si Hener�l Polavieja, ay kagy�t dumati~g up�~g humalili sa dati~g Hener�l Don Ram�n Blanco. Una~g bina~gsak�n n~g kalupit�n n~g bago~g Hener�l ay si G. P�o Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa is�~g maigsi~g bugs� n~g kapusuk�n n~g pikit mat�~g pan�nup�d n~g kaba~gisa~g wal�~g kahulilip, ay mahigit sa tatl�~g da�~g magitan n~g pagpapadakip n~g wal�~g an� ma~g abogab�g sa bawa't m�tama�n n~g malas n~g kanil�~g m~ga tikt�k na gum�gal�w sa lilim n~g kapa~gyarihan n~g m~ga kaaway n~g ati~g paglay�. Halos araw araw ay may bin�bar�l na kula~g palad, at kabila~g sa m~ga it�, a~g na~gyari niya�~g ik� 30 n~g Disyembre n~g ta�~g 1896, a~g lalo~g k�lak�lakiha~g upasal� sa Baya~g Pilipinas, a~g k�lak�lakiha~g kabuhu~g�n, na sa pa~galan n~g Espanya ay ginan�p n~g banyaga~g P�munu�n dito sa Kapuluan na pagpapabar�l sa lalo~g pinak� dakila~g Tagalog, sa Bayani n~g m~ga Bayani, na si Gat Jos� Rizal at Mercado. A~g Himags�kan ay lumaganap na~g gay�n na lam�~g sa lah�t n~g puso~g may bahagy�~g hinanak�t sa P�mahala�~g n�pakabig�t na at d� na ibig na talimahin, at buhat sa Hiy�w n~g Lay� sa Balintaw�k niya�~g ik� 20 n~g Agosto n~g ta�~g 1896, ha~gga~g Abril n~g ta�~g 1897 ay itinaguy�d n~g �am� n~g Katipunan a~g H�ma~gs�ka~g n�pasimul�n n~g wal� sa panah�n sa kapusuk�n n~g m~ga masasam�~g P�munu�n n~g kastil� rito sa Pilipinas. At lumaganap a~g lak�s n~g m~ga Katipunan sa lah�t n~g dako, subalit sa Kawit, a~g lak�s ni Aguinaldo ay kaha~g�ha~g�. D� kawas� ay kinilala si Aguinaldo na Pa~gulo~g Hukb�, sanh� n~g ipinagkahat� n~g m~ga �katipunan� sa dalaw�~g malak�~g pa~gk�t, na: Aguinaldista at Bonifacista. Na~g panah�~g ya�n si Bonifacio ay n�sa Kawit, ~guni't sa pagilag sa m~ga d� maiiwasa~g pagbubu~gguan n~g dalaw�~g pa~gkat ay linisan ni Bonifacio a~g Kawit at tutu~go sana sa Batangas, ~guni't sa Limb�~g, is�~g Nay�~g sakop n~g Ind�~g, ay kany�~g n�sagup� a~g m~ga kawal ni Pawa, at a~g inilaga~g pagbubu~gg� ay sumapit; si Bonifacio ay nasugatan at a~g kany�~g dalaw�~g kapat�d, si Ciriaco at si Procopio ay na~gasaw�~g n�pat�y. Binihag si Bonifacio n~g kany�~g m~ga kaaway at ihinar�p sa H�kuma~g digm� na naglagd� sa kany� n~g hatol na kamatayan, ~guni't hind� isinagaw� ni Aguinaldo, at bagk�s pinatawad, ~guni't itinagubili~g siy�'y papanawin. Dinuyan si Bonifacio up�~g ihat�d sa po�k na kany�~g pagd�rusahan, ~guni't siy�'y ibinul�d n~g na~gaguuso~g, sa is�~g ba~gi~g malalim sa Marigondon, na kanya~g kin�libi~g�n n~g buh�y. It�'y na~gyari niya�~g ik� 26 n~g Abril n~g ta�~g 1897. Kalunoslunos na wak�s na itinalag� n~g kalupit�n sa am� n~g dakila~g kilus�~g tu~go sa paglay�. A~g araw na it� ay ipinagluluks� ha~gg� ~gay�n n~g m~ga tunay na �Katipunan� a~g kai~ggitan ay nagtagump�y, a~g is�~g pulut�~g na kawal n~g ati~g di~g Hukb�~g nagh�h�mags�k ay nagpatunay minsan pa n~g is�~g d� na mababawi~g kam�lian at a~g buhay ni Gat Andr�s Bonifacio ay linapasta~gan n~g wal� sa panah�n, tinampalasan n~g is�~g kahatul�~g n�pakalup�t na ta~gi~g a~g kasaysayan a~g makat�tur�l n~g t�hasan ku~g sino a~g dapat manag�t n~g gay�~g nakalulun�s na wak�s. Ani Bonifacio sa kany�~g m~ga salaysay: �Hind� tayo dapat matakot kan~gino man kund� sa kasaysayan.� Talag�~g a~g is�~g baya~g bago~g um�unl�d sa pagtata~gg�l n~g kany�~g katuwira~g na�ap� ay nagh�hand�g n~g lalo~g dakila~g buhay. Sa kalupitan ni Polavieja ay pinatig�s a~g dug� n~g diw� n~g H�mags�kan: Si Gat Jos� Rizal y Mercado; at sa kabilis�n n~g is�~g hatol na �garan ay pinadanak a~g mahalag�~g dug� ni Gat Andr�s Bonifacio, na siy�~g tunay na bisig n~g H�mags�kan natin. Na~g si Gat Andr�s Bonifacio ay isakd�l sa kasalana~g �Taks�l sa Tinubua~g Lup� ay bo�~g lu~gk�t na nagsabi n~g ganit�: �Taks�l ak� pagkatapos na kay�~g lah�t ay ak�~g matipon at maiparuto sa landasi~g it� na patu~go sa is�~g gan�p na kalayaan? Taks�l ak�? ... �Salamat!� At a~g kany�~g kamatayan ay nag�~g pasimul� n~g kany�~g buhay na wal�~g ha~gg�n sa baya~g Pilipinas, na sa kany�~g kar�~galan ay nagp�puri nam�mintuh� at lub�s na gum�gala~g; at a~g is�~g pagkawal�~g kamatayan na gaya n~g sa lah�t n~g dakila~g Bayani na nagpakata~g� sa paglili~gk�d sa kany�~g Tinubua~g Lup�, ay kany�~g kinamt�n. Is�~g P�aral�~g bayan sa Tayum�n a~g itinayo up�~g papurihan siy�~g lag� n~g m~ga sisip�t na a~gk�n; up�~g do�n ay pag�ralan a~g m~ga dakila~g aral na isinulat niy� n~g kany�~g malinis na dug�; up�~g ubos kaya~g pabulaanan a~g parata~g na �taks�l� na ibig ibabaw sa kany� n~g m~ga nagsiusig na man�nag�t sa kasaysayan n~g ati~g bayan. Is�~g araw na pa~gilin sa lo�b n~g is�~g ta�n, a~g puto~g na pambaw� n~g kalapasta~ganan sa kany�, a~g iginawad sa kany�~g kara~galan n~g P�mahala�~g kasalukuyan. �Mins�n santa�n, ay bin�baw� n~g baya~g Pilipinas a~g kalaitlait na parata~g na nag�~g halag� n~g buhay ni Gat Bonifacio. Siy�'y may matuw�d n~g kany�~g sabihi~g: �Up�~g ipagta~gg�l a~g usapin n~g bayan ay d� lama~g a~g lak�s n~g lo�b at tapa~g a~g kaila~gan.� �Is�~g malak�s a~g lo�b at matapa~g na pinagagalaw n~g diwa~g d� nasasalig sa kataru~gan at katuwiran, ay ma�ari~g makabaw� n~g upasal�, makapinsal�, makagunaw at pumat�y, ~guni't kayl�n ma'y d� makapagtatatag n~g is�~g baya~g may ganap na kalayaan�. =P. JACINTO ZAMORA= Niyao~g Agosto ik� 14 n~g ta�~g 1835, sa kalapit na bayan n~g Pandakan, Maynil�, ay sumil�~g sa Maliwanag a~g is�~g sa~gg�l na tinawag na Jacinto Zamora. Sa kabataan pa ay nagpakita na n~g kabaitan at pagsisigasig sa pag�aral, ha~gg�~g sa nag�~g Par�. Hind� mag�gaw� n~g sino ma~g pilipino a~g sumambit n~g m~ga biyay� n~g H�mags�kan, na~g d� m�kikita sa pagsuys�y n~g sanh� no�n a~g dakila~g binh� na dinilig n~g sarili~g dug� niya�~g 1872 n~g tatl�~g ban�l na pari~g Tagalog, si Pari Burgos, si Pari G�mez at si Pari Zamora. Ik� 15 n~g Pebrero n~g ta�~g 1872 n~g basahin a~g kalaitlait na hatol kin� Jos� Burgos, Mariano G�mez Jacinto Zamora (m~ga Par�) at sin� M�ximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique Paraiso, na nag�sakd�l na ma~guupat at m~ga may kin�laman sa aklasa~g kawal na na~gyari sa Liwasan n~g Kabite niya�~g ik� 20 n~g Enero n~g 1872. At ik� 18 n~g Pebrero n~g nasabi~g ta�n ay naky�t sa bibitay�n a~g na~g�hatulan, up�~g pagpalain n~g kanil�~g malilinis na buhay a~g kamataya~g kalaitlait. Sa kara~galan n~g Tatl�~g Pari ay ihinand�g ni Rizal a~g pa~galaw�~g bahagi n~g �Noli� na pinamagat�~g �El Filibusterismo�. A~g pagaani sa punl� na ihinasik n~g Tatl�~g P�r� ay kasalukuya~g tinatamasa n~g kanil�~g m~ga kabar� sa Pilipinas. Niya�n, ay hind� man lama~g makapamahal� n~g is�~g Simbahan a~g m~ga Pari~g Tagalog, at ~gay�n ay hind� lama~g nakapamamahal� n~g simbahan � nagigi~g Kura, kund� marami pa ri~g sumapit na sa mata�s na katu~gkula~g Obispo, at an� a~g malay natin ku~g sa hin�har�p ay makap�g Arsobispo na rin at Kardenal a~g m~ga Pari~g Tagalog. Is� sa m~ga wal�~g patawad na kamalia~g n�gaw� n~g iginuho~g P�mahala�n n~g m~ga kastil�, a~g pagkak�pabitay sa maril�g na si Pari Jacinto Zamora. An�~g m~ga kasulata~g n�uukol sa bagay na it�, na may kin�laman sa aklasa~g kawal niya�~g 1872, a~g utos na pagpapadakip ay hind� sa Pari~g it�~g binitay n�lalagd�, kund� sa is�~g nag~ga~gala~g Jos� Zamora, Par� rin, ~guni't hind� ~g� lama~g n�katulo~g sa hind� mal�limot na kilus�~g ginampan�n n~g tatl�~g dakila~g Pari~g Tagalog na sin� Burgos, G�mez at Zamora, at dahil sa bagay na it� a~g kautus�n sa pagdak�p ay nabago sa pamamagitan n~g mahiwaga~g pakan� n~g m~ga kaaway n~g tatl�~g kawan� sa Lupon ng Pagbabago (Comit� Reformador) at si Pari Jacinto a~g ipinadakip, at na~g halu~gkatin a~g kany�~g sulat�n ay n�tukl�s a~g is�~g liham na ipinadal� sa kany� ni Pari Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi n~g gayari: �Dakila~g pagkakatipon. Dumal� kay� na~g wal�~g pagkukula~g. A~g m~ga kaibigan ay pawa~g may tagl�y na marami~g pulbur� at pu~gl�.� A~g sulat na it� a~g ta~gi~g pina~ghawakan, up�~g igawad sa kany� a~g kala�tlait na hatol na bitayin. Na~g panah�~g ya�n na a~g m~ga konbento ay siya~g pinagtitipunan n~g m~ga m�nunugal ku~g pintakasi, a~g �pulbura� at �pu~gl�� ay na~ga~gahulug�~g �salapi�, at a~g panyaya~g it� kay Pari Zamora n~g Kura sa San Anton ay sa is�~g pagtitipon n~g magkakaibigan. Ku~g si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulo~g n~g pagtata~gg�l sa usapin n~g �Clero Filipino� disin di nabitay a~g kababaya~g it�. Na~g panah�~g ya�n a~g pagibig sa Tinubua~g Lup� ay da�~g patu~go sa m~ga balaho at kamatayan, samantala~g sa kapanahunan natin gay�n, a~g m~ga tagapagtaguyod n~g gay�n di~g simulain ay tumatahak sa m~ga sampaga, sinusu�b n~g kamanya~g na nagbaba~guhan, nagsisihiml�y sa mal�lund�g hihig�n at pawa~g awit n~g papuri a~g nari~gig. M�panuto kay� tayo sa ganito~g kiy�s n~g kapanahunan? A~g panah�n na siy�~g saks� n~g lah�t n~g pa~gyayari, ay siy�~g mag�ulat sa araw n~g bukas n~g ipam�mana sa at�n n~g wal�~g tuto~g katutur�n n~g m~ga ~gay�'y �nagsisiibig at naglili~gk�d sa ati~g Tinubua~g Lup�. May is�~g kasabih�n dito sa atin, na: �a~g m~ga una raw tao rito sa Kapuluan ay pinam�mahalaan n~g m~ga pat�y� sa malinaw na sabi, a~g m~ga halimbaw� n~g na~gagsiyao, ay siy�~g pinapatnubay iginagala~g at lin�land�s. Subalit sa ~gay�n, na, �a~g m~ga pat�y ay pinamamahalaan n~g m~ga buh�y na tao� a~g pagk�makabayan ay napakaginhawa, a~g waldasan ay nagi~g is�~g karaniwa~g bagay, a~g pagibig sa bayan ay ipinagtitimpalakan sa apat na sulok n~g daigdig, ~guni't a~g katotohanan ay d� mababago, at a~g tanikal�~g gint� na ibinibigt� sa ati~g kalayaan bila~g bu~ga n~g �maginhawa~g pagibig sa bayan� ay sumisib�l; a~g agos n~g kayamanan na lumulunod sa ati~g kalayaan ay bumabalo~g, bum�buk�l, bumbabah�, at..... oh! ku~g magkalupitlupit, bigy�n man tayo n~g lay�, a~g laya~g iyon marahil ay magigi~g is�~g sagabal sa atin, sa pagk�'t di tayo makagigitaw sa nakatabo~g gint� na winald�s na n~g m~ga wala~g patuma~gga~g �umibig sa bayan, n~g bo�~g ginhawa.� [Larawan: Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.] =GAT JOSE RIZAL AT MERCADO= [Larawan: Dr. Jos� Rizal] Lahat n~g s�sabihin tu~gk�l sa dakila~g Bayani~g it� ay nasabi na n~g m~ga lalo~g Pant�s at m~ga Dalubhasa~g tao n~g sansinukuban, pagk�palibhas� ay n�pata~gi siy� n~g gay�n na lama~g sa lah�t n~g Bayani~g sumip�t dito sa Pilipinas at siy�'y n�pabila~g sa m~ga dakila~g Bayani n~g sa~gkatauhan. Lah�t n~g para�n ay sinikap n~g kany�~g m~ga kapanah�n up�~g siy�'y manatili sa pus� n~g madl�. Sa lalo~g mababa~g halag�~g selyo, a~g kany�~g larawan ay n�roro�n up�~g a~g kany�~g al�ala ay huwag m�liblib sa lalo~g katagutagua~g nayon at kaab�abaa~g buhay na d� makapagi~gat n~g is�~g larawan niy�~g nakapagbibigay sigl� sa m~ga puso~g lum�laml�m sa pagibig sa Tinubua~g Lup�. Si Gat Rizal ay pinara~gal�n din n~g P�mahala�n natin na taglayin n~g salapi~g papel na dadalawahi~g piso a~g kany�~g larawan, up�~g magpalipatlipat sa m~ga kam�y n~g lah�t n~g naninirahan dito sa ati~g lupain at sa lab�s man, na makapagi~gat n~g salapi~g ya�n na n�kikilala sa tawag na �is�~g Rizal�. M~ga akl�t na n�susulat halos sa lah�t n~g wik� a~g iniukol sa kanya~g kara~galan. Is�~g malaki~g bantayog na pinaggugulan n~g salap� n~g ati~g P�mahala�n a~g sa gitn� n~g Luneta ay nagp�paalala n~g kany�~g kagiti~gan. A~g kany�~g pa~galan ay kilal� n~g lah�t n~g pilipino, pinipintuh� at pinar�ra~galan sa ati~g Kapulu�n n~g banyag� at kababayan man, n~g bat� at n~g matand�, n~g Pant�s at n~g ha~g�l; n~g puhunan at n~g paggaw�; at sa iba~g lupa�n ay pina�unlak�n din n~g lah�t n~g pilipino sa kany�~g dakila~g araw, sa araw na a~g kany�~g buhay ay kinitil n~g kalupitan. Sumila~g si Gat Jos� Rizal niya�~g ik� 19 n~g Hunyo n~g ta�~g 1861, sa bayan n~g Kalamb�, Laguna, at siy�'y an�k ni G. Francisco at ni G~g. Teodora Alonso. An�k sa baya~g Tagalog at lipi~g Tagalog na tunay, kay�'t a~g pagibig sa Tinubua~g Lup� ay kala~gk�p n~g kany�~g pagk�tao. Aral sa t�hanan, sa pagtutur� n~g m~ga magula~g na nagnasa~g magmulat n~g kany�~g bait sap�l sa pagk�musm�s, ay nagaw� sa kany�~g mura~g bait a~g gula~g na siyam na ta�n pa lam�~g ay makalikh� na n~g is�~g dul� na kinagiliwan n~g K�pitan sa bayan. Sa kanugn�g na bayan n~g Biny�~g ay nag�ral siy� kay G. Justiniano Aquino at Cruz at sa lo�b lama~g n~g il�~g buwan ay wal� na~g m�itur� sa kany� a~g Guro~g Bayan, yama~g n�tutuhan na niy�~g lah�t a~g n�lalaman no�n kay�'t na~g Hunyo, n~g ta�n 1872 ay lumipat siy� sa San Juan de Letr�n, ~guni't d� siy� n�wili rito, kay�'t lumipat ag�d sa P�aral�n n~g m~ga Hesuita ha~gg�~g sa tinam� niy� a~g katibayan n~g pagk� �Bachiller en Artes�. Lumipat siy� sa Universidad de Sto. Tom�s, up�~g mag�ral n~g �Filosofia� �Medicina� at �Agrimensura� at yama~g n�pans�n niy�~g hind� mabuti a~g ti~g�n sa kany� n~g m~ga Gur� do�n, at sa payo n~g kany�~g m~ga kaibigan, niya�~g Mayo n~g ta�~g 1882 ay lumayag siy�~g patu~go sa Europa, pagkatapos niy�~g tamuh�n a~g katibaya~g pagk� �Agrimensor�. Dum�an siy� sa Singapur, Kanal n~g Sues, at sa Marselya siy� lumuns�d, at buhat do�n ay napatu~go sa Barselona na kinakilalanan niy� sa m~ga kalupa�~g d�ro�n. Tumu~go siy� sa Madrid at sa �Universidad Central� do�n, ay nagpatuloy siy� n~g pag�aral n~g �Medicina�, �Literatura� at �Filosofia�; kasaliw n~g pag�aral niy� n~g m~ga karunu~ga~g n�bang�t ay d� niy� napaglabanan a~g hilig n~g kany�~g diw� sa sini~g, kay�'t nag�ral din siy� n~g Paglililok (escultura) at n~g pagkuha n~g larawan sa pamamagitan n~g l�pis at n~g kulay na lubh� niy�~g ikinata~g�. Pagk�tapos niy�~g tamuhin a~g m~ga katibayan sa �Medicina�, �Filosofia� at �Literatura� niya�~g ta�~g 1885 ay lumipat siy� sa Paris na kany�~g kin�tagpu�n sa m~ga kalupai~g Antonio at Jos� Luna, at Pardo de Tavera; buhat sa Fransiya ay lumipat siy� sa Alemanya up�~g makiny�g n~g m~ga bant�g na Panay�m sa �Universidad de Heidelberg�: lumipat siy� sa Berlin at sa baya~g it� niy� tinapos a~g wal�~g kamataya~g �Noli�. Si Dr. Jagor sa Berlin na masikh�y na sumuys�y n~g m~ga kapakan�n sa Pilipinas ay nak�tagp� sa ati~g Rizal, n~g is�~g mabut�~g kaibigan. Buhat sa Berlin ay lumipat si Rizal sa Austria at dito niy� nakani�g si Prof. Blumentritt; mul� sa baya~g it� ay napatu~go siy� sa Italya. Dito niya isinalin sa Tagalog a~g �Wilhem Tell� at sak� umw� dito sa Pilipinas. Si Rizal ay mawilihin sa pag�aral n~g wik�, at it� a~g sanh� n~g kany�~g paglikl�k sa lah�t halos n~g m~ga Pa~gulo~g bayan sa Europa, at na~g siy�'y dumat�~g dito sa ati~g lupa�n, up�~g harap�n a~g pa~ggagam�t ay nags�salit� na siy� n~g halos lah�t n~g wik�~g lin�~g sa Europa at Asia. No�~g 1888 ay ninasa~g mul�~g maglakb�y sa m~ga ib�~g dako n~g sansinukob at siy�'y duma�n sa Ho~gk�~g na kany�~g kin�tagpu�n sa dakila~g Tagalog do�n na si Gino�~g Jos� Basa; pagda�n sa Hap�n, up�~g pag�ralan sa sarili~g lup� a~g wika~g Hap�n, duma�n sa Am�rika, bago nagtul�y sa Inglaterra at sa baya~g it� n�kani�g si G. Antonio Ma. Regidor. Sa Londres at sa bahay ni G. Regidor niy� isinalin at tinuligs� a~g Kasaysayan n~g Pilipinas na sinulat ni Pari Morga, na lubh� niy�~g ikinabant�g sa panitikan. Ik� 9 n~g Nobyembre n~g ta�~g 1887 na~g sulatin ni Profesor Blumentritt a~g p�una~g salit� sa �Morga� ni Dr. Rizal. Sa p�nitikan ay may is� siy�~g mainam na bak�s na naiiwan sa bawa't panah�n. Bila~g p�un� n~g kany�~g panunulat ay n�sabi na namin na siyam na ta�n pa lama~g a~g kany�~g gula~g na~g sumulat n~g is�~g dul� na no�n pa ma'y kin�bakas�n na n~g d� karaniwa~g indayog n~g kany�~g diw�. Niya�~g 1887 na magdaos n~g is�~g Timpal�k a~g �Licco Art�stico Literario� dito sa Maynil� na sinalihan n~g lubh�~g marami~g m�nunulat ay n�pili at nagtagump�y a~g kany�~g tul� na may pamagat na �A la Juventud Filipina�. Sa kapanahuna~g si Rizal ay nag�aral pa sa Ateneo sa pagpapara~g�l sa Mahal na Birhen ay sumulat siy� n~g is�~g dul� na pinamagat�n niy�~g �Junto Al Pasig�, na lubh�~g kin�giliwan n~g na~gagsipano�d na pawa~g dalubhas�. Sa Timpal�k na idinaos sa pagpapara~g�l sa ik�apat na raa~g ta�~g ikinamat�y ni Cervantes, ay nagtagump�y a~g titik ni Rizal na may pamag�t na El Concejo de Los Dioses. Sa Madrid ay nagkaro�n n~g ib�~g him�g a~g kany�~g m~ga sulat at dito na ~g� n�buny�~g a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lup�. A~g kany�~g �Noli� ay sinimul�n niy�~g sulatin sa Madrid at natapos sa Austria, a~g �Filibusterismo� ay sinulat niya sa Ghert Olanda, no�~g 1891. Hulyo ik� 3 n~g ta�~g 1892 na~g nagpulo~g sa bahay ni G. Doroteo Ongjungco sa daa~g Ilaya blg. 176 Tund� tu~gk�l sa �Liga Filipina� at ik� 6 n~g Hulyo n~g 1892 na~g ipinadak�p ni Hener�l Eulogio. [Larawan: Si Dr. Rizal at ang kanyang mga ginagamot sa Dapitan.] Despujol at ipapiit sa Fuerza Santiago. Niya�~g ik� 11 n~g Pebrero n~g 1893 ay itinatag ni Dr. Rizal a~g �Liga Filipina� is�~g kapisana~g pilipino na pinagukulan ni Mabini n~g gayar�~g katag�: �Na~g makita~g a~g lah�t n~g sik�p ay wal�~g tar�s at sal�t sa kaayusan, at di nagbibigay n~g katampata~g wakasin, ay linikh� ni Rizal a~g Liga Filipina�. Na~g si Rizal ay ipatapon sa Dapitan siy�'y nagsaka do�n at nagtay� n~g P�aral�n sa m~ga tagaro�n; kahit iisa~g igl�p ay hind� siy� n�tahimik at paw�~g iniukol sa kabutihan a~g kany�~g m~ga gaw�. A~g m~ga maysakit do�n ay nakatagp� sa kany� n~g is�~g wal�~g bayad na Ma~ggamot. Samantal�~g siy�'y n�roro�n ay is�~g amerikano~g nag~ga~gala~g Taufer na kasama n~g is�~g anakanakan na nag~ga~gala~g Josefina Bracken ay dumalaw sa kany�, up�~g ipagam�t a~g m~ga mat�~g hind� mak�kita at pinasiyah�n na n~g m~ga iba~g Ma~ggagamot n~g wal�~g lunas, a~g Josefina~g it� ay siy�~g nagi~g kapalad ni Dr. Rizal at n�kasama niy� sa buhay na ya�n sa tapunan. A~g m~ga kahili~gan ni Dr. Rizal up�~g siy� ay patawarin ay hind� dini~gig n~g m~ga makapa~gyarihan, ~guni't kail�n ma'y d� nanawi sa kany� a~g pagasa, at sa gay�~g kalagayan ay tuma~gg�p siy� n~g is�~g sulat n~g matalik niy�~g kaibiga~g austriako na si Prof. Blumentritt, na kany�~g hili~g�~g sa Pamahala�~g siy�'y makaparo�n sa Kuba bila~g Ma~ggagamot n~g m~ga kawal na kastil� do�n, at a~g gay�~g kahili~gan ay pinaki~ggan ni Hener�l Blanco, kay�'t siy�, sa paniniw�l�~g siy�'y wal�~g masam�~g n�gaw� ka~gino man na titigatig sa sarili~g budh�, kasama ni Josefina at n~g kany�~g pama~gki~g si Maria Luisa, ay ag�d napa Maynil� at sa kasama�~g palad, na~g sil�'y duma�~g sa lu�k n~g Maynil� a~g sasaky�~g patu~go sa Espanya ay nak�alis na, kay�'t sila ay na~gapilita~g maghint�y n~g panibago~g sasaky�~g l�layag, na d� iba't a~g �Castilla�. At si Rizal ay tumulak na ~g�, ~guni't a~g H�mags�ka~g pina~gu~guluhan ni Gat Bonifacio ay nabuns�d n~g wal� sa panah�n at is�~g pahatid kawad na buhat kay Gobernador Polavieja a~g tina~ggap, na~g a~g �Castilla� ay duma�g sa Kanal n~g Sues, hatid kawad na naguutos na dakpin si Dr. Rizal, at sinalubo~g sa Barselona a~g ati~g kababayan up�~g ipiit do�n. Pagkaran n~g il�~g araw ay ilinulan siy�~g mul� up�~g ihatid sa Pilipinas. Na~g ida�n sa Ho~gk�~g ay sinikap ni Dr. Regidor na siy�'y palayain sa pamamagitan n~g �Habeas Corpus� ~guni't hind� ipinagtagump�y ni G. Regidor, a~g kany�~g ban�l na nais na mapalay� si Dr. Rizal. Siy�'y inusig dahil sa pagkak�tatag n~g �Liga Filipina� at pagtataguyod n~g Himagsikan, at hind� siy� pinahintuluta~g makapagtan~gg�l m�liban sa siy�'y pinapamili sa m~ga P�munu�~g do�n ay n�titipon. Napili niy� si G. Luis Taviel Andrade, is�~g mara~g�l na kastila~g nagta~gg�l sa kany� n~g ubos kaya, ~guni't hind� dini~gig at hinatulan siy�~g baril�n sa Liwasan n~g Bagumbayan. Sa pagkam�nunulat ni Rizal ay wal� na~g m�itatawad. Masasabi na~g wal�~g alinla~gan, na a~g kany�~g panitik a~g siy�~g lumikh� n~g m~ga kabaguhan sa kapamayanan, na kasalukuyan nati~g tinatamasa at siy�~g nagpayanig n~g matibay na P�mahala�n n~g kastil� na mahigit n~g tatl�~g daa~g ta�~g sa atin ay naghari. A~g dakila~g Bayani~g it� na pinag�ukulan namin n~g ulat ~gay�n, ay sini�l n~g kalupit�n na~g d� malilimuta~g Hener�l Polavieja at niya�~g ik� 30 n~g Disyembre n~g ta�~g 1896 sa lawak n~g Bagumbayan ay pinapagdanak a~g kalinislinis�~g dug� n~g is�~g ban�l na an�k n~g Pilipinas. A~g hagun�t na h�lakhakan n~g kany�~g m~ga kaaway ay nariri~gig pa halos na~g dumati~g a~g hatol n~g tadhana~g matapos a~g kalupit�n n~g m~ga kastil� rito sa at�~g lupa�n at niya�~g Mayo n~g 1898 a~g makapa~gyariha~g baya~g amerikano, sa likh� n~g m~ga pa~gyayari ay nagpadal� rito n~g kany�~g m~ga sasaky�~g pandigm�, up�~g sa pamamagitan n~g m~ga pu~gl�~g ibin�buga n~g m~ga kany�n sa Hukb� n~g dati~g Pa~gino�n at Har� ay m�bab� at mahalinh�n a~g watawat na �gint� at dug�� na sumaks� rito sa ati~g lupai~g mapagkali~g� n~g m~ga d� mahulilip nakalupit�n. At buhat no�n a~g m~ga un�~g banaag n~g Bag�~g Araw n~g Pilipinas ay namit�k sa sila~ganan n~g kany�~g pagasa. Bila~g pagwak�s sa ulat na it� ay ilalakip namin dito a~g huli~g bu~ga n~g panitik n~g Bayani~g Tagalog na pinamagat�n niy� n~g Mi Ultimo Adios. =A~G AKI~G HULI~G PAALAM= (HA~GO SA WIKA~G KASTILA) Paalam, sint� ko~g Lupa~g Tinubuan Baya~g sinagan� n~g sikat n~g araw Marikit na muty� n~g dagat sila~gan Edeng maligaya~g sa ami'y pumanaw. Sa iy�'y hand�g ko n~g ganap na tuw� Malu~gk�t ko~g buhay na lant� at ab� Nagi~g dakil� man, bo�~g pagnanasa~g Ihahand�g ko rin sa iy�~g paglay�. A~g na~gasa digm�~g dumog sa paglaban Alay din sa iy� a~g kanil�~g buhay Hirap ay d� pans�n at d� agam agam A~g pagk�paro�l � pagtatagump�y. Bibitay�'t dusa~g linikh� n~g ba~gis O pakikibaka~g lubh�~g mapa~ganib Wal�~g kaila~gan ku~g it� a~g nais N~g bayan at madl�~g pinakaiibig. Mam�mat�y ak�, ~gay�~g n�mamalas A~g buka~g liway�y na na~ga~ganinag N~g minimith� ko~g araw na s�sikat Sa lik�d n~g dil�m na kagulat gulat. Ku~g a~g kulay pula'y kin�kaila~gan Up�~g itin� mo sa iy�~g liwayw�y Dug� ko'y ibub� pa~giti ko~g alay Na~g iy�~g sinag mo ay lalo~g dumi~gal. Lagi ko~g pa~garap mul�~g magkaisip Magpaha~gg� ~gay�~g magan�p a~g bait Ay m�pano�d ka~g hiy�s na marikit Na~g dagat sila~ga~g dito'y lumiligid. Mat� mo~g marikit sana'y lumigaya Wal�~g bak�s luha't pusp�s na n~g sigl� Ti~gal� a~g no�, balisa'y wal� na Wal�~g bahid po�t wal� na~g pa~gamb�. �Pa~garap n~g buhay! Marubd�b ko~g nais, Ikaw ay lumus�g, hiy�w n~g pagibig N~g k�lulw� ko~g gay�k sa pagalis Up�~g lumay� ka, buhay ay lumawig. Kay tam�s m�lugm�k, m�ta~gh�l ka lama~g Mamat�y n~g up�~g mabigy�n ka~g buhay Mamat�y sa silo~g n~g la~git mo~g mah�l M�libi~g sa lupa~g pusp�s karikitan. Ku~g sak�sakali~g sa ab� ko~g libi~g Mayumi~g bulakl�k ay iy�~g m�pansi~g Sumila~g sa gitn� n~g dam�~g mahinh�n Hagk�'t a~g hal�k m�'y aki~g t�ta~ggapin. Sa no� ko~g hap� na do�'y ninidl�p Sa libi~ga~g hukay na lupa~g malamig Ay t�ta~ggap�n ko a~g iy�~g pagibig Init n~g pagiliw n~g n�nint�~g dibdib. Bayaan mo~g ak�'y malasin n~g buwan Na~g kany�~g liwanag na lubh�~g malaml�m Baya�~g ihat�d sa aki~g libi~gan Mahinaho~g sinat n~g kany�~g liwayw�y. Bayaa~g humibik a~g simoy n~g ha~gin At ku~g may dumap� sa Tand� n~g libi~g Na an� ma~g ibon, bayaa~g awitin N~g huni~g matimy�s a~g payapa~g aliw. Bayaa~g a~g araw na lubh�~g mani~gas Ul�n ay tuyuin, si~g�w ay ita�s Magi~g pa~ganuri't dalisay na ulap Kala~gk�p a~g hibik n~g aki~g pagliyag. Bayaa~g a~g aki~g maaga~g pagpanaw Ita~gis n~g is�~g tap�t na magmah�l Ku~g payapa~g hapon sa aki'y magalay N~g is�~g dala~gin, ak�'y patu~gkul�n. Idala~gin mo rin a~g kinap�s palad Na na~gamat�y na, ya�~g na~gaghirap Sa tana~g pasakit, at a~g lum�la~g�p Nami~g m~ga in� n~g luha~g masakl�p. Iy�~g idala~gin a~g bawa't ulila A~g na~gapipi�t na na~gagdurusa, Iy�~g idala~gin sana'y matub�s ka Sa pagkaalipi~g lao~g bin�bat�. Ku~g nababalot na a~g m~ga libi~gan N~g sapot n~g gabi~g payak kadilim�n Ku~g wal� n~g tanod kund� pawa~g ba~gk�y, Huwag gambalain a~g katahimikan. Pakimatyag�n mo a~g hiwaga~g lihim At m�papaki~g�n lu~gk�t n~g taginti~g N~g is�~g kudyap�, ito ay ako rin In�awitan ka n~g bo�~g paggiliw. Ku~g a~g libi~gan ko'y lim�t na n~g madl� At wal� n~g kur�s ni bat� ma~g tand� Sa na~gagl�lina~g ay ipaubaya~g Bu~gkali't isabog a~g natimpi~g lup�. A~g m~ga ab� ko bago pailanl�~g M�uw� sa wal� na pina~ggali~gan Ay makalat ul�~g para~g kapupun�n N~g iy�~g alab�k sa lupa~g tuntu~gan. Sa gay�'y wal� na~g an� man sa aki~g Ak�'y limutin m�, aki~g lilibutin Ya�~g himpapawid, kapara~ga't ha~gin At ak� sa iyo'y magigi~g taginti~g. Ba~g�, ti~gig, higi~g, awit na masay� Liwanag at kulay na lug�d n~g mata, Uulit ulitin sa tuw�tuw� na A~g kataimtim�n n~g aki~g pagsamb�. Sint�~g Pilipinas, Lupa~g Tinubuan S�kit n~g s�kit ko, ~gay�n ay paking�n A~g hul�~g habilin: Sa iy�'y �iwan A~g lah�t n~g lalo~g inirog sa buhay. Ak� ay t�tu~go sa baya~g payap� Na wal�~g alipi't puno~g mapa~gab� Do�'y di n�natay a~g paniniwal� At a~g naghahari'y ya�~g si Bathal�. Paalam na ak�, magula~g, kapat�d, Bahagi n~g puso't una~g n�kani�g, Ipagpasalamat na ak�'y m�li~g�d Sa buhay na it�~g pusp�s n~g ligalig. Paalam irog ko~g Banyaga~g hira~g Aki~g sinisinta, aki~g kasayahan. Paalam sa iny� m~ga min�mah�l Mamat�y ay gan�p na katahimikan. [Larawan: Ang Bantayog kay Rizal sa Liwasan ng Bagumbayan] =TUNTUNAN= PAUNANG SALITA DAHON IKA 5 ALI MUDIN 7 RAHA SOLIMAN 10 RAHA LAKANDULA 12 TOMAS PINPIN 14 FRANCISCO BALTAZAR 17 JOSE CRUZ 22 P. PEDRO PABLO PELAEZ 26 P. JOSE BURGOS 28 JUAN LUNA Y NOVICIO 32 GRACIANO LOPEZ JAENA 35 APOLINARIO MABINI 38 JOSE MA. BASA 44 PEDRO A. PATERNO 47 ANTONIO MA. REGIDOR 51 FELIPE G. CALDERON 54 CAYETANO ARELLANO 56 SUSANA REVILLA 59 TEODORA ALONZO 63 MELCHORA AQUINO 67 APOLONIO SAMSON 69 MIGUEL MALVAR 71 EMILIO JACINTO 74 ANTONIO LUNA 77 GREGORIO DEL PILAR 81 MARCELO H. DEL PILAR 83 MARIANO PONCE 86 PASCUAL H. POBLETE 90 RAFAEL DEL PAN 94 P. MARIANO GOMEZ 98 ANDRES BONIFACIO 101 P. JACINTO ZAMORA 107 GAT JOSE RIZAL 110 [Larawan: ANG HIYAW NG LAYA SA BALINTAWAK Bantayog sa Kagitingan] =PINAGSANGUNIAN.= C. N. VALDEZA Great Filipinos P. A. DE PAZOS Heroes Filipinos M. ARTIGAS Historiografia Filipina " La Primera Imprenta en Filipina " Los Sucesos de 1872 JOSUE SUNCUYA Historia Prehispana de Filipinas I. DE. LOS REYES La Religi�n del Katipunan P. A. PATERNO Historia de Filipinas G. DE SAN AGUSTIN Conquista de Filipinas J. MA. RIVERA Conferencias Literarias L. K. SANTOS Discursos P�blicos D. RIVERA Informaciones varias H. CRUZ Ku~g sino a~g kumath� n~g Florante E. DE LOS SANTOS Florante (Versi�n Castellana) " Proceso del Dr. Jos� Rizal " Emilio Jacinto A. CRAIG Lineage, Life and Labor of Dr. Rizal J. PARDO DE TAVERA Biblioteca Filipina " The Character of Dr. Rizal S. CALDERON Patnubay n~g Bayan (articulos varios) P. H. POBLETE D�a Filipino W. RETANA Vida y Escritos del Dr. Jos� Rizal M. M. NORTTON Builder of the Nation M. PONCE Sun Yat Sen D. C. VELARDE Ecos (Homenaje a Da. Susana Revilla) C. SALA Cultura Social " " MANILO Notas Biogr�ficas R. L. SEVILLA Informaciones varias A. GUEVARA " D. GOMEZ M. H. del Pilar (La Vanguardia) Philippine Review El Renacimento Filipino Filipinas ante Europa The Philippine People La Solidaridad The Independent La Ilustraci�n Filipina The Orient Cultura Filipina Patnubay n~g Bayan Ecos Cultura Social D�a Filipino =PASASALAMAT= _Buhat dito ay pinasasapit namin ang pasasalamat sa mga pinagsangguniang naghand�g ng mahalagang tulong na ikinayari ng:_ "SA LANGIT NG BAYANG PILIPINAS." _Gayon din sa balo ni Poblete at sa katotong Sofronio G. Calder�n, alangalang sa mga "clise" na sa kanilang kagandahang loob ay ginamit namin sa akl�t na ito._ Sa kanilang lahat ang aming boong pusong pagturing. * * * * * _Sa aming mga mambabasa ay ihinihingi ng pagumanhin ang isang di naiwasang kapinsalaan ng pagkalig�w ng larawang na sa ik� 88 dahon, na napalitan ng ib�._ [Larawan: SA LIMBAGAN. �Ang Aklat ng Tagalog� K�unaunaha~g akl�t na Tagalog na I~gl�s na nags�suys�y n~g malawak na karunu~gan n~g Pilolohia. �Munting Balarila� Mahalag�~g kath� n~g nagtatadhan� n~g sini~g sa pagsasalit� at pagsulat n~g Wika~g Tagalog sa ~gayon sa pa~glah�t na kaugalian. Imp. Sevilla, Manila.]