,,blank ,,en ,,bruin ,,door ,,hilbrandt ,,boschma ,,tweede ,,druk 's-,gravenhage ,d4 ,a4 ,,daamen ,,vooraf ,,een ,,woord ,,aan ,,de ,,groote ,,menschen01 444444allereerst1 om te zeggen1 dat dit nu geen boek voor hen1 maar voor hun zoontjes en neefjes is4 ,of ze het daarom zelf k niet mogen lezen8--,als ze er maar plezier in hebben6 ,en een volwassene1 die er geen plezier in heeft af en toe eens een boek voor het jonge volkje te lezen1 die is zelf nooit recht jong geweest4 ,vervolgens1 om heeren recensenten onder hen te waarschuwen1 dat ze den schrijver nu niet gaan indeelen bij het corps auteurs voor de jeugd04 ,want hijzelf erkent1 dat hij zich hier op vreemd jachtveld bevindt1 en kan eerlijk verzekeren1 er slechts bij ongeluk op verdwaald te zijn4 ,dit neemt natuurlijk niet weg1 dat men zoo'n ongeluk niet begaat1 zonder zich vooraf eenige regels te stellen4 ,in dit geval dienden er wel vier3 #ao4 ,ik zou1 dacht me1 een ,nederlandsch boek schrijven1 dat niet1 zooals de meeste vertaalde boeken doen1 de jongelui een droomenleven liet leven ergens vr over de grenzen1 zoodat zij voor het leven in hun eigen land en zijn te veel miskende kolonin geen oog krijgen4 #bo4 ,niettemin mocht ik geen voedsel geven aan dien rampzaligen geest1 welke de eigen nationaliteit tracht te verheffen door het antichristelijk ,raka60 uit te spreken over wie van een ander ras of gelaatstype is4 #co4 ,het moest een boek van onzen tijd zijn1 en waar ik een stukje ,geschiedenis gaf1 daar mocht dit niet te ver achter onzen leeftijd liggen4 ,de grijsheid moge leven in het verleden1--het heden behoort aan de jeugd4 #do4 ,ik zou schrijven voor jongelui1 die al zoo ver zijn1 dat ze hun oogen beginnen open te doen voor hun bestemming1 en die al bij zichzelven gaan vragen3 ,waartoe dient het leven en waartoe zal ik het mijne besteden8 ,ik heb hun den raad willen geven1 het niet toe te wijden aan zichzelf en aan de wereld1 maar aan ,hem1 wiens dienst ons alleen waarlijk gelukkig kan maken4 ,daartoe heb ik geen gebruik gemaakt van lange1 stichtelijke redeneeringen1 maar getracht hun het onderscheid tusschen wie ,god dient en wie ,hem niet dient te laten zien4 ,dit boek geeft de heele ontwikkelingsgeschiedenis weer van den knaap tot den volwassen jongeling en kn1 dunkt mij1 tot allen1 die zich in dit levensstadium bevinden1 iets te zeggen hebben4 ,ik heb mij echter voorgesteld het woord te richten tot een ontwikkelden leerling1 die van school ging en die nu een avondje bij mij kwam1 om afscheid te nemen4 ,o1 dat is een geduchte overgang1 als men een laatsten blik werpt door de poort der school en1 nieuwsgierig1 voor de eerste maal tuurt door de poort van 't werkelijke leven6 ,ik zag1 dacht mij1 hoe mijn lieve1 jonge bezoeker zijn heele jongelingsleven vr zich zag liggen in wonderschoonen1 doch geheimzinnigen nevel2 en met schitterende oogen mat hij1 meende ik1 den afstand die daar ligt tusschen de schoolfrak en het bruigomsgewaad6 ,en zoo zaten wij dan tegenover elkaar3 hij vol hoop en ik vol vrees4 ,want ik dacht aan de talrijke gevaren1 die hem op zijn lange reis konden bejegenen4 ,en toen nam ik de pen op en teekende hem de twee wegen1 waarlangs hij zou kunnen gaan1 nu voor de laatste maal nog eens liefderijk en duidelijk en ten einde toe voor4 ,moge onder ,gods zegen deze teekening er een weinig toe bijdragen om vele jongelui1 die op 's levens tweesprong staan1 te brengen tot een vroege1 vaste en--vroede keuze6 ,,hilbrandt ,,boschma4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,hoofdstuk ,i1 waarin de lezer kennis maakt met ,blank0 en ,bruin0 en voorts met een tweetal vogels en een aap4 #a ,hoofdstuk ,,ii1 waarin de jongens van ,weverstede kennis maken met moordtuigen en afgoden1 en de vreemde knaap met een kool #i ,hoofdstuk ,,iii1 waarin ,bamboe zich brandt aan ijs en sneeuw1 en de jongens van het ,wed een fort bouwen #af ,hoofdstuk ,,iv4 ,een gevecht in de sneeuw4 ,bamboe meent1 dat er in sneeuwballen steenen groeien1 en dat de engelen een bruine kleur hebben #bh ,hoofdstuk ,v1 waarin ,bamboe de ondervinding opdoet1 dat de rivieren in ,holland 's winters heet water bevatten1 en ,kees1 de aap1 dat een bedsteplank een hard voorwerp is1 om er zijn woede tegen te luchten #db ,hoofdstuk ,,vi1 waarin ,leo dertig centen en dertig sterren telt1 en ,dirk ,drijver zeven heidens0 gevangen neemt #eg ,hoofdstuk ,,vii4 ,leo gaat rupsen zoeken en vangt een hollend paard #ga ,hoofdstuk ,,viii1 waarin iets verhaald wordt uit de geschiedenis van de familie ,van ,dintelburg #hd ,hoofdstuk ,,ix1 waarin de leer der tropen0 wordt behandeld en een leeraar als zijn meening te kennen geeft1 dat de ,bijbel geen vertaald boek is #id ,hoofdstuk ,x4 ,leo en ,rudolf zijn voor een oogenblik goede vrienden1 't geen echter voor den eerste slechte gevolgen heeft #ajd ,hoofdstuk ,,xi4 ,bamboe spreekt van een verbrande padi-schuur en ondervindt dat een ,christen een zacht sterfbed heeft #aaa ,hoofdstuk ,,xii4 ,leo installeert zich ten huize van zijn oom4 #abj ,hoofdstuk ,,xiii1 waarin het oude spreekwoord bevestigd wordt1 dat een ongeluk nooit alleen komt #abe ,hoofdstuk ,,xiv4 ,rudolf raakt in 't gedrang en vertrekt naar ,duitschland #ace ,hoofdstuk ,,xv4 ,leo maakt een plan voor de toekomst1 en dat van zijn oom wordt in duigen geworpen #add ,hoofdstuk ,,xvi1 waarin een gevecht wordt geleverd van man tegen man #adh ,hoofdstuk ,,xvii1 waarin blijkt1 dat de liefde eindelijk machtiger is dan de haat #afc ,hoofdstuk ,,xviii1 waarin op n dag vijf feesten worden gevierd #agj ,woordenlijst #aha ,wat men leest1 kan nu allemaal geen gesneden koek0 zijn4 't ,kan dus best gebeuren1 dat er in dit boekje hier en daar een gedeelte voorkomt1 waarvan de jonge lezer zegt3 ,kijk1 dat begrijp ik niet goed60 't ,best is om het dan ng eens te lezen4 ,zelfs hebben wij hier en daar wel eens een vreemd woord gebruikt4--,luiaards slaan zoo iets natuurlijk maar over1 doch flinke jongelui vragen3 ,wat beteekent dat80 ,nu1 de meeste dezer woorden--'t zijn er niet veel--hebben wij met een 99 gemerkt en achter in 't boek kortelijk verklaard4 ,,hoofdstuk ,i1 ,,waarin ,,de ,,lezer ,,kennis ,,maakt ,,met ,,blank0 ,,en ,,bruin01 ,,en ,,voorts ,,met ,,een ,,tweetal ,,vogels ,,en ,,een ,,aap4 ,zeg1 zeg6 ,kijk e's1 wat 'n leelijkerd60 zei jonker ,rudolf van ,dintelburg1 terwijl hij driftig zijn kameraads tegen den arm stiet1 kijk dan1--dr1--achter dien vent1 met dien koffer op z'n rug6 ,kijk1 nou kun-je hem weer zien60 ,alle jongens keken in de aangewezen richting het ,stationsplein op1 waar zij te midden van de schare reizigers1 die van den trein kwam1 een man zagen voortschrijden1 die werkelijk--tenminste in de oogen van een ,hollandschen schooljongen--geen aanspraak kon maken op den naam1 mooi0 te zijn1 al was 't alleen maar om de kleur van zijn gelaat en om het vreemdsoortige van zijn kleeding4 ,willen we eens gaan kijken80 stelde ,frits ,wildering voor4 ,nee1 nee10 zei ,pauw van ,lockhoff4 ,nee jongens1 't is al vier uur1 en als commissaris van ,achilles0 zeg ik1 dat wij dadelijk moeten beginnen te trappen40 ,wel1 wel1 ,pauwtje1 wat pronk je met je nieuwe veeren60 gaf ,frits spottend ten antwoord1 't ,lijkt wel of je commissaris van politie bent1 in plaats van commissaris van een voetbal-club4 ,en hoe lang bekleed je die waardigheid al8--,een hle week60 ,wel1 ja10 ondersteunde ,prosper van den burgemeester1 laten we eens gaan zien6 't ,is toch nog zoo warm1 we kunnen best een half uurtje wachten1 vr we beginnen40 ,en om aan te toonen1 hoe warm hij het wel had1 haalde hij zijn zakdoek te voorschijn en veegde met een zwaren zucht het zweet van zijn blozend gelaat4 ,prosper was een korte1 dikke jongen1 die1 naar de uitdrukking zijner makkers1 gemaakt was uit vet zonder beentjes0 en die daarom niet oneigenaardig steeds werd aangesproken als ,prop04 ,ik ben er tegen10 hield ,pauw vol1 het reglement zegt van vier uur en dan moeten we beginnen k40 ,tenminste1 als ik het wil60 zei ,rudolf van ,dintelburg1 terwijl hij het hoofd met een zelfbewust gebaar in den nek wierp en op elk woord een koninklijken nadruk legde4 ,en ik verkies10 vervolgde hij op denzelfden toon van gezag1 dat wij dien vreemden snoeshaan met dat leelijke jongetje eens wat nader in oogenschouw nemen40 ,gelukkig60 zuchtte ,prop1 terwijl hij den president van de voetbal-club ,achilles0 een dankbaren blik toewierp4 ,pauw zweeg1 want ,dolf van ,dintelburg regeerde over zijne makkers als een autocraat991 zoowel in de voetbal-club als overal elders4 ,de knapen maakten derhalve op het pad naar de ,blinde-,wei1 waar zij gewoonlijk het balspel beoefenden1 rechts-om-keert1 staken het ,stationsplein weer over en hadden de reizigers1 waartusschen zij zulk een zonderlinge verschijning hadden opgemerkt1 al spoedig ingehaald1 en bleven ze1 hoewel vooreerst nog op eerbiedigen afstand1 volgen4 ,vreemdelingen nieuwsgierig aan te gapen of na te loopen is een onbeleefdheid1 waaraan de jeugd in ,nederland zich1 helaas1 veel meer schuldig maakt dan die van andere landen4 ,maar in dit geval hadden onze jongens toch eenige verontschuldiging voor hun gedrag1 want ook oudere menschen bleven allerwegen met verbazing staan1 om de vreemde reizigers nieuwsgierig aan te staren4 ,de ,weversteders1 die nog nooit veel verder dan hun geboorteplaats waren geweest1 hadden zulk een slag van menschen dan ook nooit te voren aanschouwd4 ,de oudste was kort van gestalte1 doch had in zijn loopen iets bijzonder lenigs4 ,zijn gelaatskleur was koffiebruin2 zijn kortgeknipt haar blauwachtig zwart4 ,zijn voorhoofd was reeds gerimpeld1 maar zijn oogen glinsterden nog als gitten1 terwijl1 als hij sprak1 twee rijen parelwitte tanden tusschen de breed-geteekende lippen te voorschijn kwamen4 ,hij droeg een gewonen ,europeeschen1 breedgeranden1 vilten hoed van zilvergrijze kleur en1 hoewel het in de heetste dagen van ,augustus was1 een met wol gevoerde demi-saison4 ,onder dit kleedingstuk had hij een soort van kort buis1 waaronder een veelkleurige voorschoot tot op zijn knien afhing4 ,om zijn middel droeg hij voorts een kleurigen1 geplooiden doek1 waarover een smalle1 platte band1 die met gespen was aangehaald4 ,de jongste was een knaap van een jaar of elf4 ,hij was eenvoudig1 doch netjes1 en geheel op ,europeesche wijze gekleed4 ,zijn gezicht was vrij wat blanker dan dat van zijn geleider1 maar toch ook vrijwat donkerder van tint dan dat van een blonden ,hollandschen jongen4 ,en ofschoon hij niet den platten neus en de breede lippen van zijn geleider had1 en zijn fijn besneden gelaat en zijn hoog en breed voorhoofd zijn ,europeesche afkomst teekenden1--de fraaie1 licht-olijfkleurige tint van zijn gezicht1 die op zijn wangen overging in een blos van liefelijk rood1 en bovenal zijn fonkelend-zwarte oogen en glanzend-zwarte krullen duidden genoegzaam aan1 dat de wieg van dezen knaap niet gestaan had aan het kille strand van de ,noordzee4 ,maar wat nog het meest de belangstelling van jong en oud gaande maakte1 was1 dat de oudste1 die in de linkerhand een net reistaschje droeg1 in de rechterhand een vreemdsoortig bewerkte kooi torste1 die in twee afdeelingen was verdeeld1 en waarin twee papegaaien waren gezeten1 terwijl de jongste een aapje in zijn armen hield4 ,vooral de laatste omstandigheid gaf aanleiding1 dat de jongens weldra hun eerste schuchterheid op zij zetten en als echte brutaaltjes vlak naast de vreemdelingen gingen loopen4 ,het duurde niet lang of ook andere jongens1 die niet tot ,achilles0 behoorden1 kwamen hun verwarde gelederen versterken1 en in het gevoel1 dat zij nu door hun groot aantal overmachtig waren1 meenden zij het recht te hebben daarenboven ook nog overmoedig te mogen zijn4 ,de verschillende op- en aanmerkingen1 die eerst op fluisterenden toon en onder zacht gegrinnik waren geuit1 werden thans met groote vrijmoedigheid luid-op elkaar toegeschreeuwd4 ,ik geloof stellig1 dat het een ,hottentot is10 zei ,dolf1 kijk maar eens naar zijn platten mopsneus60 ,neen10 meende ,prop1 't is een menscheneter60 ,dan mag je wel oppassen1 dat hij niet met jou begint1 ,proppie10 spotte ,frits1 want er zit nog al bout aan je40 ,nee10 bromde ,prop1 hij houdt van mager en dan kan hij bij jou terecht40 ,ik weet het1 jongens10 besliste ,pauw1 't is een ,atsjinees1--ik heb laatst in ,eigen ,haard0 een plaatje gezien van een ,atjeher1 en die zag er net eender uit40 ,een ,atsjinees1--jawel6 dien zouden ze hier zoo maar vrij laten rondloopen1 dat kun-je begrijpen6 ,nee1 't zijn een paar ,zigeuners1 die op de kermis reizen4 ,dat kun-je immers wel zien aan den aap1 dien dat leelijke joggie bij zich heeft40 ,het leelijke joggie0 keek net om en staarde met zijn groote1 zachte oogen den laatsten spreker aan1 alsof hij wilde zeggen3 ,je moet niet zoo luid praten2 als je denkt1 dat we je niet verstaan1 dan heb-je 't mis60 ,ik geloof warempel1 dat ze kunnen hooren wat je zegt10 zei ,willem van ,waanen1 die jongen tenminste kan best uit ons eigen land zijn40 ,we zullen eens probeeren10 opperde ,dolf4 ,zeg jonchie1 waar kom je vandaan80 ,het jonchie0 antwoordde niet1 maar keek hem weer aan met iets weemoedigs in de gitachtige oogen4 ,jongens1 laat die menschen toch met rust60 vermaande een oud heer met grijze haren en een eerwaardig voorkomen4 ,ze doen je toch niks1 is 't wel80 ,en wat wij doen1 dat gaat jou toch niet aan1 is 't wel80 gaf ,dolf op brutale wijze ten antwoord1 terwijl hij die laatste woorden op denzelfden toon trachtte uit te spreken als de oude heer had gedaan4 ,je bent zeker schoorsteenveger van beroep1 dat je zoo zwart ziet1 baasje60 vervolgde hij tot den knaap1 op wien hij het bijzonder scheen gemunt te hebben4 ,jawel10 gaf de jongen in goed verstaanbaar maar spotziek ,hollandsch ten antwoord1 en jij bent zeker koekebakker1 dat je zoo wit om den neus bent40 ,de leden van de voetbalclub ,achilles0 schoten allen hartelijk in den lach om de wijze waarop hun president door den vreemden knaap getroefd werd4 ,dolf was dan ook werkelijk buitengewoon bleek van gelaat en z opvallend was dit1 dat de clubleden van ,achilles0 er reeds den bijnaam van de witbolletjes0 door hadden ontvangen4 ,daarbij was het woord koekebakker0 toen ten tijde onder de jongens van ,weverstede de uitdrukking eener zeer bijzondere minachting en stond zoo ongeveer gelijk met flauwerd0 of lafaard04 ,ruiken moet je maar1 ,dolle10 zei de spotzieke ,frits tot ,rudolf1 ruiken moet je maar60 'k ,heb geen zakdoek bij me60 gierde ,prosper en als om te toonen1 dat deze uitdrukking niet letterlijk moest worden opgevat1 haalde hij den zijne te voorschijn en veegde weer eens zijn bezweet gezicht af4 ,om deze laatste gezegden goed te verstaan1 moet de lezer weten1 dat het bij ,achilles0 de gewoonte was1 als er iets gezegd werd1 dat bijzonder raak0 was1 te roepen3 ,ruiken moet je maar60 terwijl dan iemand anders ook standvastig antwoordde3 'k ,heb geen zakdoek bij me40 ,rudolf was op dit oogenblik te verbluft om veel te antwoorden4 ,hij had waarlijk niet gedacht1 dat de knaap hem zou hebben verstaan4 ,toch had hij voor geen geld van de wereld zich voorgoed en heelemaal uit het veld laten slaan4 ,zoo1 zoo1 baasje60 begon hij weer tegen den vreemden knaap1 thans met nederbuigende vriendelijkheid1 zoo1 je kunt ons dus verstaan4 ,welnu1 vertel me dan eens1 waarvoor heb je dat broertje van je meegebracht1 dat je daar op je arm draagt8 ,moet je er mee langs de huizen1 om z'n kunstjes te laten zien80 ,de oogen van den vreemden knaap schoten vuur en zijn gezicht werd met een gloeienden blos overtogen4 ,nee1 dat juist niet10 was zijn bijtend antwoord1 ik ga hem bij jou thuis brengen1 om je manieren te leeren60 ,nu kreeg ,dolf toch een kleur4 ,brbhagialah sgala orang jang lmah-lmboet hatinja #a1 ,leo10 sprak de bruine man met zachte klem4 ,meteen trad hij op een agent toe1 die op een hoek van de straat geposteerd stond en beleefd zijn hoed afnemend1 zeide hij tot dezen in eenigszins gebroken ,nederlandsch3 ,och mijnheer1 wilt u zoo goed zijn1 ons van die jongens te ontslaan8 ,ze doen ons last aan40 ,in een oogenblik hadden nu de brutale jongeheeren van ,achilles0 den aftocht geblazen1 behalve ,rudolf van ,dintelburg1 die1 evenals in de voetbal-club1 ook bij de politie een schreefje vr scheen te hebben en de vrijheid nam1 zij het dan ook op wat bescheidener afstand1 de beide reizigers te blijven volgen4 ,hij zag1 hoe ze langs het ,wed gingen en eindelijk stil bleven staan voor een onbewoond huis1 kort bij de school van ,selhof01 welk huis de oudste vreemdeling met een sleutel opende4 ,in de deur keerde de vreemde knaap zich nog even om en keek hem nog eenmaal aan4 ,hoor eens10 had ,dolf den tijd om hem nog na te roepen1 hoor eens1 ,zwart-van-de-,lamp1 je bent een flinke jongen1 dat moet ik zeggen1 maar toch zal ik met je afrekenen1 als je hier blijft1 dat beloof ik je60 ,,hoofdstuk ,,ii1 ,,waarin ,,de ,,jongens ,,van ,,weverstede ,,kennis ,,maken ,,met ,,moordtuigen ,,en ,,afgoden1 ,,en ,,de ,,vreemde ,,knaap ,,met ,,een ,,kool4 ,het nieuws van de aankomst der twee vreemdelingen was den volgenden morgen reeds door de gansche stad verbreid1 en inzonderheid de jeugd maakte er zich verbazend druk over4 ,de jongens van de school van meneer ,selhof taalden dien morgen niet eens naar de vermaken der speelplaats4 ,nieuwsgierig stonden ze in troepjes te staren naar het huis1 dat zoo lang gesloten was geweest en dat nu zulke zonderlinge bewoners had gekregen4 ,ze moesten al terstond erkennen1 dat deze bewoners geen kenteekenen van luiheid vertoonden1 want nog vr schooltijd waren zij al druk in de weer4 ,het middenpad van het kleine tuintje vr het huis1 waartegen een paar breed-gekruinde kastanjeboomen hun schaduw afteekenden1 stond vol met kisten en koffers4 ,de kleinste daarvan droegen zij z naar binnen2 de grootste werden eerst geopend en bleken allerlei vreemde voorwerpen te bevatten1 wier doel en bestemming den jongens een raadsel was4 ,uit n kist kwamen een paar prachtige1 opgezette vogels te voorschijn2 een andere bevatte een glazen kast1 die scheen te wemelen van insecten2 een derde hield een groot aantal houten en steenen beeldjes in van allerbespottelijkste vormen4 ,vooral de inhoud van deze laatste kist wekte bij de jongens een soort van vreesachtige nieuwsgierigheid op4 ,zie je wel8 't ,zijn heidenen4 ,dat benne d'r afgoden60 fluisterden zij onder elkander4 ,op dat oogenblik kwam meneer ,selhof naar buiten en wenkte1 in de schooldeur staande1 de jongens naar binnen2 maar ze waren niet van hun plaatsen te krijgen4 ,maar toen de vreemde knaap uit een andere kist niets anders dan vreemde wapens1 blanke zwaarden1 spitse lansen en schitterende dolken voor den dag bracht1 sloeg hun verbazing tot ontzetting over en spoedden de meesten hunner1 op het herhaalde handgeklap van meneer ,selhof1 zich met haastige schreden en een kloppend hart naar school1 van tijd tot tijd nog eens angstig omziende1 of de bruine man hen niet met een dezer moordtuigen in de hand achterop zou loopen4 ,en bleek van schrik werden sommigen1 toen eenige minuten later onder het zingen de vreemde man met zijn kleinen reismakker in levenden lijve de school binnentrad4 ,het gezangversje stokte hun in de keel en menigeen dacht niet anders1 of zijn laatste uurtje had geslagen4 ,meneer ,selhof scheen echter volstrekt niet bang van den leelijken man04 ,hij trad op hem toe1 drukte hem de hand en zei3 ,goeden morgen1 meneer ,bamboe6 ,welkom in ,weverstede1 hartelijk welkom6 ,en is dat nu onze ,leo80 ,jawel1 meneer60 antwoordde de jongen4 ,de onderwijzer gaf ook hem de hand1 legde die vervolgens vriendelijk en beschermend op zijn hoofd en sprak3 ,nu ,leo1 ik hoop1 dat je het in ons land goed zult maken1 en ik vertrouw1 dat we het samen best zullen kunnen vinden40 ,kinderen10 vervolgde hij1 dit is meneer ,bamboe4 ,meneer komt van het eiland ,java1--dr60 wees hij1 in het westelijke gedeelte4 ,zijn kleeren en zijn kleur zijn wat anders dan die van ons1 zooals je ziet1 maar hij heeft met ons denzelfden ,heiland lief1 nietwaar meneer ,bamboe80 ,de heer ,bamboe knikte en liet lachend zijn witte tanden zien4 ,ja1 kinders10 zeide hij1 dat is niet altijd zoo geweest4 ,vroeger was ik half een ,mohammedaan1 half een heiden1 maar thans heb ik met heel mijn hart ,toewan ,jezus lief40 ,en deze jongen10 vervolgde meneer ,selhof1 heet ,leo4 ,hoe oud ben je ook weer1 ,leo80 ,elf jaar1 meneer10 was het antwoord4 ,hij is een ,hollandsche jongen10 ging de onderwijzer voort1 zijn moeder was wel een ,javaansche1 maar zijn vader was een ,nederlander4 ,beiden zijn nu overleden en hij is dus een wees4 ,wie is dus nu voortaan zijn ,vader80 ,de ,heer60 antwoordde een der oudste jongens eerbiedig4 ,maar behalve een ,vader1 heeft deze jongen ook vrienden noodig4 ,wie van jullie1 jongens1 is bereid om voor hem op te komen80 ,alle jongens staken de hand op4 ,welnu1 kijk ze maar eens aan10 richtte meneer ,selhof zich tot ,leo1 bevallen ze je nogal1 je nieuwe makkers80 ,best1 meneer60 zei ,leo1 met een gelukkigen lach1 terwijl hij de jongens vrijmoedig in het gezicht keek4 ,thans moest er een plaatsje voor hem worden gezocht1 't geen vrij wat moeite in had1 want al de jongens streden om de eer den nieuweling naast zich te mogen hebben4 ,ga hier voorloopig maar zitten10 sprak de onderwijzer1 dan zullen we meteen wel eens onderzoeken waar je eigenlijk thuishoort40 ,bamboe vertrok1 na den onderwijzer en de kinderen minzaam te hebben gegroet1 en spoedig daarop volgde het onderzoek naar de kennis en de bekwaamheden van den nieuwen leerling4 ,hoewel hij1 naar hij verklaarde1 nooit op een school gegaan had1 liep dit onderzoek vrij bevredigend af4 ,in het rekenen was hij den meesten jongens ver vooruit en hij kon zich in de ,nederlandsche taal ook best met hen meten1 al was het dat hij soms wel eens een verdwaald ,maleisch woord gebruikte4 ,van de aardrijkskunde van ,indi wist hij natuurlijk meer dan iemand anders1 en omdat dit vak dien morgen tch behandeld moest worden1 liet meneer ,selhof hem daar maar heel wat van vertellen4 ,wat de kinderen van hem vernamen over ,indische zeden1 volksvermaken en leefwijze1 boezemde hun de grootste belangstelling in en was ten deele ook den onderwijzer nog geheel nieuw4 ,bij de taalles bleek1 dat hij echter op sommige punten ook vermakelijk onwetend was4 ,er moest een samenspraak0 tusschen een vader en zijn twee kinderen worden gemaakt over het welbekende raadsel van de wolf1 de geit en de kool40 ,het taal-boekje gaf voor dit opstel de punten aan4 ,maar vr hij deze punten door de leerlingen liet uitwerken1 gaf meneer ,selhof hun eerst zelf nog eens het raadsel op4 ,we zullen eerst met elkaar die samenspraak eens houden10 zei hij4 ,ik zal de ,vader zijn1 jij1 ,mina ,woldering1 ht ,mina1 en je moet dus ook voor ,mina spelen en dan zullen we doen of ,leo ,jan is40 ,luistert dan eens naar het raadsel1 kinderen60 ,er was eens een man1 die een wolf1 een geit en een kool bij zich had4 ,hij moest een rivier over4 ,aan den oever lag een bootje1 dat echter z klein was1 dat de man maar n van de drie tegelijk kon overbrengen1 want nam hij er twee bij zich in het bootje dan zou het zinken4 ,hoe moet hij nu handelen1 om ze alle drie onbeschadigd aan den overkant te krijgen80 ,hij moet eerst den wolf overbrengen10 meende ,leo1 want de wolf is een verscheurend dier en liet hij dien bij de geit achter1 dan zou de wolf in zijn afwezigheid de geit oppeuzelen40 ,dat is waar1 ,jan10 sprak meneer ,selhof schertsende1 maar laat hij de geit bij de kool achter1 dan zal die de kool oppeuzelen60 ,leo keek erg verwonderd4 ,begrijp je dat niet1 m'n jongen80 vroeg mijnheer ,selhof1 die zijn verbazing wel opmerkte4 ,nee1 meneer10 was het antwoord1 want10 ging hij met groote stelligheid voort1 een geit lust immers geen kool60 ,heel de klasse schoot in den lach4 ,is een kool dan een plant1 meneer80 zei ,leo1 die wel inzag1 dat hij zich vergaloppeerd had4 ,op de boot stookten ze kolen in den haard van de machine40 ,nog luider gelach4 ,nee1 ,leo10 lichtte de onderwijzer in1 terwijl hij op het bord schreef1 dat waren geen koolen1 z1--maar kolen1 met ne o1--z6 ,dit woord3 koolen beteekent planten4 ,je zult ze in ,indi waarschijnlijk nooit gezien1 en veel minder gegeten hebben1 ofschoon ze daar wel groeien1 maar hier zul je ze wel eens te proeven krijgen1 en een geit lust ze k wel40 ,en nu een vraag voor jullie1 die daar net zoo gelachen hebt10 ging hij voort4 ,zeg mij eens3 wat is een klapa8 ,vinger op1 wie 't weet60 ,thans was de beurt van lachen aan ,leo1 want er was niemand1 die het wist4 ,een klapa1 meneer10 zei hij1 is een soort van palm1 die kokosnoten voortbrengt4 ,hij groeit in ,indi overal40 ,zie je jongens1 zoo krijgt elk zijn beurt4 ,leo wist niet wat een kool is2 jullie wist niet wat een klapa is1--dus sta je met elkaar gelijk1 da's pari1 zeggen groote menschen4 ,de jonge1 opeengerolde bladeren van de klapa worden in ,indi als groente gegeten1 nietwaar ,leo8 ,welnu1 die kost heeft wel overeenkomst met onze kool4 ,jij1 ,dirk ,drijver1 zult na schooltijd eens met ,leo over de groentemarkt loopen1 en hem een kool laten zien40 ,toen de school uit was en ,leo met ,dirk ,drijver en nog een paar andere jongens naar de groentemarkt ging1 had hij het voorrecht om voor de eerste maal van zijn leven een kool1 en voor de tweede maal het gelaat van jonker ,rudolf van ,dintelburg te aanschouwen4 ,zeg1 ,bruintje1 hoe heet je80 vroeg deze4 ,leo van ,dintelburg10 was het antwoord4 ,van ,dintelburg80 herhaalde ,dolf1 zeg1 hou je me voor den mal1 of ben je zelf mal80 ,bevalt die naam je niet80 vroeg ,leo4 ,mij wel10 zei ,dolf1 maar voor jou is hij te goed1 ,zwart-van-de-,lamp6 ,als dat werkelijk je naam is1 dan kom je er toch niet eerlijk aan4 ,wie geeft je het recht om mjn naam te dragen80 ,ik denk1 mijn vader10 antwoordde ,leo droogjes4 ,hou je ,hottentotsche familie voor den gek1 maar mij niet60 riep ,dolf woedend4 ,je zult me dien naam teruggeven1 of we zullen er om vechten40 ,rudolf was stellig een jaar ouder en vrij wat hooger opgeschoten dan de eenigszins tengere ,leo1 maar toch was de laatste niet bang4 ,allons10 zei hij1 als je dt wilt1 kom dan maar op60 en meteen zette hij zich schrap1 met fonkelende oogen en gebalde vuisten4 ,wat praatje toch van een gestolen naam1 jonker ,witbol10 kwam ,dirk ,drijver tusschenbeide2 een naam stelen1 dat gaat slecht2 maar appelen stelen1 dat gaat goed1 h ,witbolletje8 ,ik weet het wel1 hoe je laatst in mijn vaders tuin bezig bent geweest en je zakken hebt volgeladen met ooft1 waar ik zelf niet eens aan mocht komen6 ,en als je nu wat van dezen jongen moet hebben1 dan kun je 't van mij krijgen1 begrepen60 ,dirk ,drijver was nogal een pootige baas1 en ook de andere jongens maakten zich gereed om zich van hun taak als ,leo's beschermers te kwijten4 ,rudolf van ,dintelburg oordeelde het derhalve niet raadzaam1 het aangeboden gevecht te aanvaarden4 ,en tegen vijf1 da's geen portuur10 zei hij1 terwijl hij den knapen den rug toewendde4 ,maar jou1 jongen van ,drijver10 vervolgde hij1 terwijl hij zich eenige schreden verder nog eens omkeerde1 ik zal jou krijgen4 ,ik zal zorgen1 dat je vader van pa z'n fabriek gaat1 reken er op1 plebejer9960 ,en alsof hij meende daarmede iets bijzonder geestigs te hebben gezegd1 mompelde hij onder het voortgaan het gewone lijfgezegde van de ,achilles-club3 ,ruiken moet je maar60 ,,hoofdstuk ,,iii1 ,,waarin ,,bamboe ,,zich ,,brandt ,,aan ,,ijs ,,en ,,sneeuw1 ,,en ,,de ,,jongens ,,van ,,het ,,wed ,,een ,,fort ,,bouwen4 ,december was in 't land gekomen en had kort vr ,kerstmis koude en sneeuw gebracht4 ,gedurende de heele week hadden bij tusschenpoozen de witte vlokken als blanke duiven langs de vensters gezweefd en zich genesteld op alle takken der kaalgeworden boomen4 ,de daken der huizen waren met een witten mantel omhangen en zelfs de fabrieken1 waar anders alles in den omtrek er even vuil en berookt uitzag1 droegen thans een rein-blank feestgewaad1 waarboven hun donkere rookpluimen omhoog kringelden als zwarte weduwsluiers boven een wit bruidskleed4 ,in het drukkere deel der stad was het heldere winterdek door de voeten der voorbijgangers reeds spoedig vertreden en besmoezeld1 maar in de stillere wijken1 waar zich het ,wed bevond1 lag het nog ongerept op tuinen en pleinhekken als een witwollen vacht1 opgebold tot wel een voet hoogte4 ,gedurende de eerste dagen van koude had ,leo gerild in zijn wollen jas1 en de eerste sneeuw had hij slechts waargenomen van achter de vensters der voorkamer1 waar ,bamboe van 's morgens vroeg tot 's avonds laat de kachel tot boven toe rood stookte en ng kou leed4 ,maar hoeveel onaangenaamheden ze allebei ook van dezen nooit te voren gekenden winter te verduren hadden1 toch hadden zij een open oog voor de schoonheden van het jaargetijde4 ,de eerste vlokken hadden ,bamboe in groote verbazing gebracht4 ,zie eens1 ,leo10 riep hij uit1 oedjan kepas #b1 wie heeft er ooit van gehoord80 ,neen ,bamboe10 sprak ,leo lachend1 dat is geen regen1 maar sneeuw60 ,er is stellig een goenoeng #c ergens aan 't werken1 maar ik heb toch niet hooren rommelen10 zei ,bamboe nadenkend4 ,neen ,bamboe10 hernam ,leo1 vuurspuwende bergen zijn hier niet1 en wat je daar ziet stuiven1 is dan ook geen asch uit den goenoeng1 maar het komt uit den hemel40 ,dan is de ,groote ,dag op handen10 zei ,bamboe ootmoedig1 want daar staat geschreven in het ,boek1 dat er vuur en zwavel zal regenen40 ,neen1 ,bamboe10 glimlachte ,leo1 dat is het k niet4 ,god maakt de sneeuw niet van vuur1 maar van waterdamp1 die bevroren is4 ,en dat valt hier in den kouden moeson bijna elk jaar uit de lucht40 ,er was echter heel wat toe noodig om ,bamboe aan het verstand te brengen1 wat vriezen was1 en allerminst kon hij begrijpen dat water in witte vlokken kon veranderen4 ,ja1 ,bamboe10 zei ,leo1 het is toch zoo4 ,zie maar eens tegen het vensterglas2 zoodra de vlokjes er tegen aan komen1 veranderen ze in water4 ,ik zal er eens een handjevol uit de vensterbank halen1 dan kan je het zelf zien40 ,zie maar eens10 vervolgde hij1 de kamer weer binnentredende1 terwijl hij een sneeuwbal in de hand hield1 het smelt dadelijk door de warmte van de hand40 ,wel1 laat het mij ook eens vasthouden1 jonker10 zei ,bamboe1 maar hij had den sneeuwbal nauwelijks in de hand1 of hij wierp hem terstond op den vloer4 ,au1 au60 schreeuwde hij1 dat prikt1--dat brandt6 ,heb ik niet gezegd1 ,leo1 dat het api #d was80 ,neen1 ,bamboe10 lachte ,leo weer1 het is geen vuur2 kijk maar eens60 ,de ,javaan keek op den vloer1 en toen hij zag1 hoe de witte stukjes sneeuw in water veranderd waren1 zeide hij eerbiedig3 ,welk een wonder1 jonker ,leo1 welk een wonder6 ,dat doet ,jehovah6 ,hij is groot6 ,hij is zeer groot6 ,nu ik mij wel bezin1 heb ik datzelfde goedje op ,java nog eens gezien4 ,het was op den top van den ,slamat1 maar ik was er te ver van af om het goed te kunnen waarnemen1 en ik meende zoowaar1 dat het witte asch was1 die de berg had uitgeworpen40 ,ik had het nooit anders gezien dan op een plaatje10 zei ,leo1--je weet3 ,pa had allerlei platen over ,nederlandsche toestanden en zeden1 die hij mij op de les liet zien1 maar ik had toch niet gedacht1 dat het zoo mooi wit zou zijn4 ,nu versta ik pas goed den tekst1 dien ik eens geleerd heb3 ,hij geeft sneeuw als wol600 ,en ik pas dien anderen1 jonker ,leo3 ,wasch mij1 en ik zal witter zijn dan sneeuw600 sprak de ,javaan4 ,de nacht daarop bracht de eerste vorst1 en den volgenden morgen vond ,leo een kleine hoeveelheid water1 dat in een kannetje achter het huis gestaan had1 bevroren4 ,zie eens1 ,bamboe10 zei hij1 terwijl hij het kannetje kwam aandragen1 dat is nu ijs60 ,de ,javaan sloeg zijn handen in elkaar4 ,welk een land is het hier toch60 zei hij4 ,de boomen verliezen hun bladeren en gaan dood2 er regent katoen uit den hemel en het water verandert in steen60 ,toen hij het ijs aanraakte1 schreeuwde hij weer van pijn en riep3 dat prikt k alweer6 's ,morgens vroeg prikt de kachel1 als ik haar aanmaak2 de steenen in de gang prikken1 de knop van de buitendeur prikt1 de sneeuw prikt1 en het ijs prikt nog het meest van al4 ,alles prikt hier in dit land60 ,ook ,leo was geen vriend van ijs en sneeuw1 maar toen zijn kameraads zooveel plezier hadden in de witte wereld01 kon hij toch niet nalaten k eens mee te doen1 al moest hij dan ook dikwijls in zijn handen blazen of ze bij de kachel weer wat lenig maken4 ,toen hij ,donderdagsmorgens de hand leende bij het maken van een reusachtigen sneeuwman vlak voor de school1 zag hij ,dolf voorbijkomen1 die natuurlijk niet naliet een welgemikten sneeuwbal op hem af te zenden4 's ,middags lekte het reeds uit1 dat ,dolf met nog een stuk of wat jongens van de ,school voor ,meer-uitgebreid ,lager ,onderwijs aan de ,oude ,weversstraat1 het plan hadden opgevat1 den ,indischen jongen bij gelegenheid eens flink in te zeepen04 ,dirk ,drijver had er het eerst van gehoord4 ,ik zou wel zin hebben10 zei hij1 om die jongeheertjes zelf eens een dikke beurt te geven1 en me dunkt1 als ze wat tegen ,leo beginnen1 moest dat maar gebeuren k40 ,alle jongens van de school aan het ,wed hechtten hun zegel aan dit voorstel4 ,er bestond namelijk reeds sinds langen tijd een veete tusschen de scholieren uit de ,weversstraat en die van het ,wed4 ,de school van het ,wed was gevestigd in een paar huizen1 die vroeger aan den ouden heer ,van ,dintelburg hadden behoord1 en die daartoe natuurlijk een verbouwing hadden moeten ondergaan4 ,het kapitaal daartoe was geschonken door iemand1 die onbekend had wenschen te blijven bij het groote publiek4 ,hoewel er niet bepaald jongens van rijke ouders op gingen1 zoo kon toch1 jammer genoeg1 het schoolgeld niet z laag worden gesteld1 dat arbeiderskinderen er gebruik van konden maken1 en ,dirk ,drijver1 die de nige zoon was van een wever1 was dan ook de nige weverszoon1 die deze school bezocht4 ,met de leerlingen van de andere scholen in ,weverstede waren de jongens van meneer ,selhof op zeer goeden voet4 ,de knapen van de school voor ,m4 ,u4 ,l4 ,o4 vormden hierop echter een uitzondering4 ,het was de school voor de voornaamste0 kinderen van de stad1 en stond dan ook bekend als het ,instituut voor kinderen uit den beschaafden stand04 ,leerlingen van deze school waren o4 a4 ,rudolf van ,dintelburg1 ,prosper van den burgemeester1 en al de andere leden van ,achilles01 waarmee wij in het eerste hoofdstuk hebben kennis gemaakt4 ,natuurlijk bleef het voornemen van de jongens van het ,wed voor de knapen van het ,instituut niet verborgen1 en even natuurlijk was het1 dat er ook den onderwijzers iets van ter oore kwam4 ,hoor eens1 jongens60 sprak meneer ,selhof1 sneeuwballen is een pleizierig spel2 ik weet daar uit mijn jeugd nog alles van4 ,maar bedenk1 dat andere menschen daar geen pleizier in hebben4 ,wil je dus sneeuwballen werpen1 doet het dan onder mekaar4 ,en doet het dan niet uit haat en nijd1 maar laat het een spel blijven en een eerlijk spel4 ,eerlijk1 niet alleen onder mekaar1 maar ook eerlijk jegens jongens van andere scholen4 ,zoolang het bij spel blijft1 is het niet af te keuren1 maar als het op een vechten aangaat1 dan is het slecht6 ,god heeft ons niet geroepen tot twist1 maar tot vriendschap en liefde4 ,nu we toch schoonschrijven0 hebben1 moet je allen maar eens overschrijven1 wat daar op het bord staat1 en het dan goed onthouden en in toepassing brengen k40 ,elk van de jongens schreef nu de volgende ,regelen voor het sneeuwbal-spel4 #ao4 ,gebruik nooit harde ballen1 veel minder sneeuwballen met een steen er in4 #bo4 ,gooi nooit naar oude menschen of naar meisjes en kleine kinderen4 #co4 ,mik nooit op iemand van achteren2 dat is valsch4 #do4 ,werp nooit zonder uw tegenpartij vooraf te hebben gewaarschuwd2 een sneeuwbal1 die onverwacht aankomt1 kan evenveel kwaad doen als een steen4 #eo4 ,zorg dat een sneeuwbal niet tegen deuren of vensterruiten terecht komt4 ,ook meneer ,deurloo1 de directeur van het ,instituut1 sprak in denzelfden geest4 ,door dit alles werd een formeele vechtpartij gelukkig voorkomen4 ,sneeuwballen zou men1--school tegen school6 ,maar van elke school kwamen de drie oudste jongens samen1 en stelden vast1 dat het een vriendschappelijk gevecht zou blijven en dat men zich houden zou aan de regelen1 door meneer ,selhof en meneer ,deurloo gegeven4 ,voorts werd er overeengekomen1 dat het gevecht plaats zou hebben op het ,wed1 des ,zaterdagsmiddags van half twee tot drie uur4 ,elke school zou zijn eigen generaal en officieren kiezen1 en omdat de jongens van de school van meneer ,selhof het zwakst in aantal waren1 zouden ze zich mogen verschansen1 en de jongens van het ,instituut zouden die verschansingen trachten te vermeesteren in een aanvallend gevecht4 ,wie in dezen strijd met de hand ingezeept0 werd1 zou verplicht zijn zich gevangen te geven4 ,het terrein was tot het leveren van zulk een veldslag uitnemend geschikt4 ,de stad ,weverstede1 moet men weten1 was langzamerhand ontstaan uit groepen van huizen1 die eerst1 bij wijze van dorpen1 naast elkaar lagen4 ,gaandeweg echter werd de grond1 die tusschen deze dorpen in lag1 meer bebouwd1 't geen niet verhindert dat men altijd nog zeer goed kan zien1 op welke plaats ongeveer elk van die vroegere dorpen zijn grenslijn heeft gehad4 ,er zijn daar nog altijd plekken1 die minder dicht bebouwd zijn1 en open vakken1 die moeten blijven liggen1 eenvoudig omdat men er geen straat zou kunnen aanleggen1 die in verbinding met andere straten staat4 ,een dezer open plekken is het ,wed1 zoo geheeten1 omdat het een laag gelegen1 komvormig stuk grond is1 waar in vroeger tijd1 wanneer het riviertje de ,lange ,leye maar eenigszins van water voorzien was1 de paarden naar hartelust konden rondplassen4 ,in den tijd1 waarin ons verhaal speelt1 had dit gebruik van het ,wed reeds lang afgedaan4 ,de ,leye was door een dijkje afgedamd1 en op het lage grasveld prijkten reeds een aantal statige linden4 ,aan de noord- en de zuidzijde stonden de huizen met den voorgevel naar het ,wed en hadden alle een tuintje voor de deur1 maar die1 welke aan den oostkant stonden1 keerden alle het mooie plein den rug toe1 evenals de enkele gebouwen1 die zich aan den westkant bevonden4 ,het vreemdste was nog1 dat men het ,wed slechts bereiken kon over het bruggetje1 dat over de ,leye lag4 ,een plattegrond1 dien ik hierbij voeg1 zal dit alles den lezer duidelijker maken4 ,de heele week waren de jongens van 't ,wed nu verder bezig om het terrein in staat van verdediging te brengen1 ten einde hun kansen op de overwinning zoo groot mogelijk te maken4 ,daar ,leo de persoon was1 die het eerst door de ,instituut-jongens was bedreigd1 was het ook niet meer dan natuurlijk1 dat hij tot generaal benoemd werd4 ,dirk ,drijver was zijn adjudant499 ,officieren waren ,toontje van ,tuin1 ,wim ,wessels1 ,hendrik van ,helm en ,joost de ,korte4 ,aanvankelijk was men in den krijgsraad01 dien de zes jongens onder elkaar belegden1 van zins om den toegang tot de brug te versperren2 maar toen zij reeds bezig waren een geweldige hoeveelheid sneeuw daar samen te brengen1 verscheen er een agent1 die den jongens beduidde1 dat zij op die wijze ook het verkeer van de groote menschen1 die naar het ,wed moesten1 bemoeilijkten4 ,daar kon dus niets van komen4 ,thans stelde ,leo voor1 om een schans te maken vlak voor de speelplaats4 ,dit werd aangenomen4 ,vlak voor de speelplaats waren kort geleden een aantal niet al te zware boomen gekapt1 en die lagen nu opgestapeld tegen de oostelijke schutting4 ,van meneer ,oge1 die er de eigenaar van was1 verzocht en verkreeg men de vergunning1 deze stammen een eindje te mogen verleggen1 om ze op te stapelen tegen de drie boomen1 die voor de speelplaats stonden4 ,het was een zware arbeid1 die met vereende krachten ten leste toch uitstekend gelukte4 ,de heele speelplaats was thans afgesloten door een tamelijk hoogen wal van hout1 die naar 's vijands zijde bijna loodrecht omhoog stond en aan den achterkant hellend afliep4 ,slechts in den hoek was een opening1 die1 wanneer men een oude deur tusschen de palen inschoof1 snel en degelijk kon worden afgesloten4 ,donderdagsavonds was dit werk reeds klaar1 en niettegenstaande de felle koude moest ook ,bamboe1 in een dikke1 duffelsche jas gehuld1 de verschansing komen bezichtigen4 ,bak bagitoe60 #e sprak hij bibberend en klappertandend van de koude2 maar jullie moet er nog sneeuw op leggen4 ,op de sneeuw giet je water2 en water wordt steen in dit land2 de steen is glad1 en de jongens van 't ,instituut tuimelen er af40 ,dit voorstel vond algemeenen bijval1 maar men besloot het niet eerder ten uitvoer te brengen dan ,vrijdagavond1 opdat de krijgslist niet ontdekt zou worden4 ,jongens10 zei ,dirk ,drijver ,vrijdagsmorgens1 nu hebben we wel een vesting1 maar we hebben geen kogels4 ,me dunkt1 nu moesten we zooveel mogelijk sneeuw in het fort brengen1 dan kunnen we daar morgenochtend een grooten hoop sneeuwballen van klaar maken40 ,zoo gezegd1 zoo gedaan4 ,met sleden en schoppen togen de jongens aan het werk1 en zij1 die daar niet over beschikken konden1 zeulden elk hun vracht in een oude mand of een oud vuilnisblik naar het fort4 ,het was een algemeene pret1 waaraan ook de kleinste jongens en zelfs de meisjes met waar genoegen deelnamen4 ,mogen we nu morgen k medoen1 ,wim80 vroeg een kleine kleuter van een jaar of zes aan ,willem4 ,wel nee1 jongen10 gaf ,willem ten antwoord1 je kunt nog geen sneeuwbal raak gooien1 al was 't op een olifant1 die vlak voor je stond40 ,dr dan60 riep het ventje nijdig uit1 en wierp den grooten knaap een ferme dot sneeuw vlak in het gelaat4 ,al de officieren schoten in den lach en ook ,willem lachte zelf hartelijk mee4 ,jij bent een baas hoor1 broekie60 zei hij1 en duwde den kleinen man schertsend achterover in den sneeuwhoop4 ,nou1 mg ik80 hield het ventje aan4 ,op de wallen kunnen wij ze niet gebruiken1 maar we kunnen ze1 dunkt me1 wel bezigen om de ballen te kneden en aan te dragen10 zei ,leo4 ,met blijdschap werd deze beslissing door de kleinen begroet4 ,zij zouden zich op den dag van het gevecht achter den wal bevinden1 om in oude mandjes of afgedankte schooltasschen de strijdende manschappen van kogels te voorzien4 ,daar het de laatste dagen nogal gewaaid had1 was er vrij wat sneeuw tegen den ,leyedijk opgejaagd4 ,nu1 wij hebben sneeuw in 't fort gebracht1 maar als de jongens uit de ,weversstraat eenmaal de brug over zijn1 dan vinden zij hier genoeg om ons op te trakteeren10 sprak ,leo nadenkend1 terwijl hij met de andere officieren over den dijk wandelde4 ,laten wij den heelen boel in de ,leye gooien10 stelde ,dirk voor4 ,dat zal een heel werkje wezen10 was het antwoord1 maar we kunnen er in elk geval een begin mee maken40 ,opnieuw togen de jongens aan het sneeuwscheppen1 terwijl de meisjes de opdracht kregen1 wat niet verwijderd kon worden1 zooveel mogelijk vast ineen te trappen1 opdat de vijand het niet licht voor ballen zou kunnen gebruiken4 's ,avonds maakte men1 volgens den raad van ,bamboe1 den bovenkant van den wal met sneeuw effen en besproeide dien door middel van een ouden gieter met water1 dat spoedig bevroor1 waardoor de voorkant en het bovenvlak van de verschansing zoo glad als een spiegel werden4 ,des ,zaterdagsmorgens bracht het winterzonnetje juist genoeg dooi1 om de sneeuw goed kneedbaar te maken4 ,vr den eten maakten de jongens nog een paar reusachtige sneeuwmannen1 die--met heel veel moeite boven op de verschansing tegen de buitenste boomen geplaatst--elk met een langen stok in den arm en een rood papieren schako op het hoofd1 met zwarte steenkolenoogen uitdagend over het ,wed keken4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,,een ,,gevecht ,,in ,,de ,,sneeuw4 ,,bamboe ,,meent1 ,,dat ,,er ,,in ,,sneeuwballen ,,steenen ,,groeien ,,en ,,dat ,,de ,,engelen ,,een ,,bruine ,,kleur ,,hebben4 ,het carillon99 van den grooten toren had juist kwart over n gespeeld1 toen op dien bewusten ,zaterdagmiddag voor de ,leyebrug twee knapen verschenen1 waarvan de een een witte vlag in de hand hield1 terwijl de ander1 door op een koperen trompet te blazen1 de aandacht tot zich zocht te trekken4 ,werda60 weerklonk een stem van achter den ,leyedijk4 ,parlementair9960 gaf ,pauw van ,lockhoff1 de jongen1 die de vlag droeg1 ten antwoord1 en terstond op dit zeggen kwam het hoofd van ,wim ,wessels en daarna diens geheele gestalte boven den dijk te voorschijn4 ,hij trad op de beide gezanten toe1 bond hun een zakdoek voor de oogen1 leidde hen langs het paadje van 't ,wed tot vlak voor de schans1 en stelde hen daar1 na eerst de oogen ontbloot te hebben1 aan den opperbevelhebber voor4 ,generaal10 sprak ,pauwtje met waardigheid1 in naam van mijn commandant kom ik ,uw vesting opeischen4 ,indien gij ,u met ,uw manschappen niet binnen een kwartier op genade of ongenade overgeeft1 zal het bombardement een aanvang nemen40 ,ziet onze vesting te nemen als je kunt10 gaf ,leo ten antwoord4 ,we zullen jullie kogels afwachten40 ,op dezelfde wijze geblinddoekt1 werd de afgezant weer over de brug gebracht4 ,een kwartier later bood de ,weversstraat een allerschilderachtigst schouwspel aan4 ,het waren de troepen van het ,instituut1 die1 op militaire wijze in rijen van vier geschaard1 in goede orde naar de ,leyebrug oprukten4 ,voorop liepen een zestal trommelslagers en even zoovele muzikanten1 die hun schetterende tonen door de zonnige lucht bliezen4 ,een eindje daar achter stapte aan het hoofd van zijn soldaten ,rudolf van ,dintelburg1 de pet versierd met een groote pluim1 en een fraaie blikken sabel op zijde4 ,naast hem schreed ,prosper van ,deekelaer voort1 zoo deftig als zijn dikke gestalte hem dat veroorloofde4 ,afkeerig als hij was van veel inspanning1 had hij verzocht om dienst te mogen doen als vaandrig1 en zwaaide nu met zijn dikke vuistjes het blauwe vaandel van ,achilles0 fier boven zijn hoofd4 ,wim ,wessels1 die met een twintigtal jongens1 bij wijze van tirailleurs991 achter den dijk lag1 om den vijand den overgang over de brug nog zooveel doenlijk te betwisten1 zag hoe zij voor de ,leye stand hielden4 ,de muziek zwenkte naar achteren1 en thans werden de eigenlijke gevechtstroepen zichtbaar4 ,terstond ontdekte ,willem1 dat de jongens van het ,instituut veel voor hadden boven die van het ,wed1 wat hun bewapening betrof4 ,want niet alleen dat de knapen van de ,weversstraat1 evenals die uit het ,wed1 allerlei voorwerpen voor het lijf hadden geknoopt1 om bij wijze van patroontasschen te worden gebruikt1 maar een groot aantal hunner droeg ook nog een schild of iets dat als zoodanig gebruikt kon worden4 ,de vindingrijkheid der jongens had hun hierbij uitnemende diensten bewezen4 ,enkele hadden den bodem uit een oude wijnmand gehaald en dien van een paar lussen voorzien1 om den arm door te steken4 ,andere behielpen zich met een groot1 oud potdeksel1 en weer andere droegen een met linnen overtrokken vlieger1 om zich achter te verschuilen4 ,slechts de leden van ,achilles0 hadden een schild1 dat werkelijk door zijn vorm op dien naam aanspraak kon maken2 het was gesneden uit bordpapier en1 terwille van de stevigheid1 aan den achterkant op een paar kruiselings geplaatste latjes vastgehecht4 ,op dat van ,rudolf prijkte het wapen der ,van ,dintelburgen3 op een veld van goud een rood kasteel1 waarlangs een zilveren rivier stroomde1 dit alles gedekt door twee gekruiste palmtakken4 ,van achter de verschansing kon ook ,leo door het paadje van 't ,wed dezen welgewapenden stoet zien naderen4 ,jammer1 dat we dr ook niet aan hebben gedacht60 sprak hij1 doelende op de schilden4 ,wim ,wessels zal een harden strijd hebben aan de brug1 en het is te hopen1 dat hij maar spoedig terugkomt1 als hij het niet houden kan40 ,ja10 zei ,dirk ,drijver1 dat is zeker jammer1 maar wat kun je er aan doen8 ,maar ik vind het ook erg flauw om achter zoo'n ding weg te kruipen4--,kijk1 daar beginnen ze al60 ,aller oogen gluurden over de borstwering4 ,zoodra de eerste man den voet op de brug had gezet1 was ,wim ,wessels met een tiental van zijn manschappen van achter den dijk te voorschijn getreden en begon nu den overmachtigen vijand manmoedig te bestoken4 ,deze antwoordde met een hagelbui van sneeuwballen1 en ging daarbij z wild met zijn munitie te werk1 dat de voorraad van de voorste rijen weldra uitgeput was1 die echter spoedig door de achterste gelederen werd aangevuld4 ,daar ,wim ,wessels zag1 dat de recht op den man af gemikte kogels bijna alle op de schilden afstuitten1 gaf hij zijn manschappen bevel om langzaam zich in twee linin te scharen2 tien man noordwaarts en tien man zuidwaarts van de brug1 om op die wijze een kruisvuur te kunnen openen4 ,beurt om beurt zou men in den looppas een eindweegs terugtrekken1 en terwijl de eene partij terugtrok1 zou de andere met verdubbelden ijver vuren4 ,men had de voorzorg gehad1 hier en daar achter de boomen een stapeltje sneeuwballen gereed te leggen1 die bij dezen terugtocht moesten worden gebruikt4 ,weldra was de vijand de brug over1 maar had daarmee aanvankelijk ook al zijn kogels verschoten4 ,en nu bleek het1 hoe wijs ,leo had gehandeld1 toen hij juist dr de sneeuw had laten opruimen3 de jongens van het ,instituut moesten krabben en schrapen om een sneeuwbal ineen te krijgen4 ,vele handen maken echter licht werk2 ,wim ,wessels werd dientengevolge steeds meer achteruitgedrongen4 ,in zijn zucht om den vijand van terzijde te bestoken1 week hij echter te veel naar het noorden4 ,de zuidelijke afdeeling zijner troepen trok te langzaam terug en zoo werd ook hij genoodzaakt1 zich in de buurt van ,bamboe's huis langer op te houden dan de voorzichtigheid gedoogde4 ,de zuidelijke linie kwam gelukkig door de poort2 de vijand liet haar gaan1 wel begrijpende1 dat hij het meest kans had1 de noordelijke te omsingelen4 ,helaas1 dit gelukte4 ,weldra was ,wim met zijn klein troepje omsingeld4 ,vier van zijn manschappen wisten nog te ontkomen1 maar hijzelf werd met zes anderen gevangen genomen en over de brug gevoerd4 ,het begin van den strijd was den jongens van het ,wed dus niet voordeelig geweest4 ,maar tevens was de vijand in dit eerste gevecht al zijn kogels kwijt geraakt1 en hij kon er dus niet aan denken den aanval op het fort te wagen1 aleer hij zich van nieuwe munitie99 had voorzien4 ,in plaats dus van den strijd dr te zetten1 moest ieder man den vastgetrapten sneeuwbodem openrijten1 om opnieuw ballen te gaan kneden4 ,weldra zag men hen dan ook zich als een vliegenzwerm over het ,wed uitbreiden4 ,de meesten trokken naar het zuiden1 waar een groot veld sneeuw nog ongerept lag4 ,slechts enkelen bleven dicht bij het fort op den grond hurken1 om hun werp-projectielen uit den witten bodem te delven4 ,jongens1 laten we nu een uitval doen60 riep ,joost de ,korte1 die om dezen toenaam doorgaans den historischen naam van ,pepijn de ,korte droeg1--we kunnen er daar best een stuk of wat te pakken nemen60 ,onder de uitdrukkelijke voorwaarde1 dat men de noodige voorzichtigheid zou in acht nemen1 stond ,leo dit toe1 en een vijftiental rappe gasten1 onder aanvoering van ,pepijn1 sloop behoedzaam de poort van het kasteel uit4 ,eer deze er recht vermoeden van had1 zaten zij den vijand reeds op het lijf en brachten er een vijftal van in triumf naar de speelplaats4 ,onder de gevangenen was ook een officier1 ,wim van ,waanen4 ,zijn sierlijk bewerkt schild werd1 om de tegenpartij te tergen1 als trofee aan een der onderste takken van een boom opgehangen4 ,dolf van ,dintelburg was woedend1 maar zijn eigen zorgeloosheid had hem parten gespeeld4 ,tot zijn eer moet echter gezegd1 dat de ondervinding hem wijs maakte1 want terstond nam hij uitstekende maatregelen om een tweeden overval te voorkomen4 ,achter de boomen om het open vak werden een aantal welgewapende schildwachten geplaatst1 en een sterke linie schilddragers werd ten zuidwesten van het fort opgesteld1 om de vervaardiging van kogels1 zooals men dat noemt1 te dekken04 ,terwijl de aanvallers elders hun voorbereidende maatregelen namen1 zaten ook de verdedigers niet stil4 ,de jongens van de laagste klassen hadden achter den wal reusachtige stapels sneeuwballen opgehoopt4 ,de verdedigers hadden slechts de hand uit te strekken om ze te grijpen4 ,en nog altijd voerden zij nieuwen voorraad aan1 dien zij in sleden naar voren schoven of in manden tusschen hen tween aandroegen4 ,dat ding daar10 sprak ,leo1 op het schild van ,willem van ,waanen wijzende1 hangt daar heel mooi1 maar het zou nog beter zijn1 zoo we in de boomen een stuk of wat soldaten konden plaatsen1 met het noodige materiaal bij zich40 ,dat zou het2 maar als ze hun tasschen en zakdoeken1 die ze voor 't lijf dragen1 leeggegooid hebben1 waar zullen ze dan nieuwen voorraad vandaan halen80 opperde zijn adjudant4 ,in manden met een touw omhoog trekken2--kijk1 die dikke tak hangt net achter de verschansing uit1 en die k1 en die k6--,wie wil er post vatten in den middelsten boom80 ,onmiddellijk waren daartoe een tiental vrijwilligers te vinden1 't geen meer dan genoeg was4 ,in den boom zouden negen man gaan zitten2 n zou er voortdurend bezig zijn het mandje met sneeuwballen omhoog te trekken en weer te laten zakken1 en twee kleine knapen zouden aan den voet1 achter de schans1 het telkens vullen4 ,dirk ,drijver1 die altijd vol streken zat1 zelfs in de meest ernstige oogenblikken1 had ergens een bordpapieren mombakkes gevonden3 het gelaat van een vreeselijk uitziend man1 met een enormen neus en dito knevel4 ,toen hij het vrgebonden had1 schoot zelfs de vreesachtigste soldaat in den lach4 ,elk naar zijn post2 de vijand nadert60 waarschuwde ,leo den jongens1 die ,dirk nieuwsgierig omringden4 ,ieder vloog naar den wal4 ,bij den ,leyedijk had ,rudolf van ,dintelburg zijn soldaten in drie kolonnes opgesteld1 die elk een even groote frontbreedte99 hadden als de te bestormen schans4 ,de schilddragers stonden in het voorste gelid1 en klaarblijkelijk waren de achtersten met niets anders belast dan met den aanvoer van kogels4 ,onder tromgeroffel en trompetgeschal stelde zich nu deze wl-geordende schaar in beweging4 ,leve het ,instituut6 ,hoerah60 werd er geroepen1 zoodra men binnen schotlengte was4 ,hoerah voor het ,wed60 werd er geantwoord en een vijftigtal sneeuwballen trokken hun bochtige lijnen door de lucht4 ,in de voorste rij trof echter bijna geen enkele behoorlijk doel3 zij werden door den vijand lachend en spottend op de schilden opgevangen4 ,onweerstaanbaar drong de aanvaller naar voren1 maar toen hij tot vlak bij de schans was gekomen en die trachtte te beklimmen1 werd hij z duchtig ontvangen1 dat zelfs de stoutmoedigsten een oogenblik als verbijsterd bleven staan4 ,van achter den wal werd er een kruisvuur geopend1 waarvoor geen schild voldoende dekking aanbood1 en vanuit de boomen daalde een regen van kogels neer1 waarvan elk doel trof4 ,volgehouden1 jongens1 voorwaarts60 commandeerde ,dolf4 ,het vuur brandde los met verdubbelde woede4 ,te midden van dezen storm trachtte de tweede linie van den aanvaller de vesting te beklimmen1 maar het was onmogelijk om op den wal te komen1 daar hand en voet nergens een houvast of steunpunt vonden4 ,proppie1 sta me te bok60 riep ,dolf1--dien sneeuwman kunnen we er tenminste aflichten40 ,prosper deed wat hem bevolen was1 en een oogenblik later tuimelde een der sneeuwmannen met een doffen slag ter aarde4 ,de andere onderging spoedig hetzelfde lot4 ,nou jij10 sprak ,dolf en stelde zich in ,proppie's plaats1--er op en er over60 ,werkelijk kwam ,prosper plat op den buik op de verschansing te liggen1 maar toen hij zoover was gekomen1 kon hij zich onmogelijk meer voor- of achteruit bewegen2 met zijn buik lag hij op de schans en met zijn armen en beenen spartelde hij vergeefs door de lucht1 om de sneeuwballen af te weren1 die als een witte poeder om zijn ooren vlogen4 ,hou daar1 wacht1 ,floris de ,vette9910 spotte ,dirk1--ik zal je helpen1 maat6 ,komaan1 eerst inzeepen en dan scheren40 ,meteen duwde hij den armen ,prop een handvol sneeuw in het gezicht en trok hem aan beide armen over de schans4 ,proppie was gevangen man6 ,de tweede1 die de schans beklom1 was ,dolf4 ,verstandiger en ook leniger dan ,proppie1 had hij zich bij een der palen omhoog gewerkt en stond nu boven op den wal4 ,alln durfde hij den sprong naar beneden niet wagen1 uit vrees dat hij dan het lot zou deelen van ,wim en ,prosper2 maar hij bleef toch kloekmoedig stand houden1 niettegenstaande de sneeuwballen hem van alle kanten als een lawine99 op het lijf vielen4 ,met zijn linkerarm1 waarmee hij het vaandel droeg1 hield hij zich stevig aan den boom vast2 hij had zijn schild weggeworpen en deed met zijn rechterhand een hagel van kleine sneeuwballen op zijn vijanden dalen4 ,volgt mij60 schreeuwde hij den zijnen toe en stak de rechterhand uit om den tweeden man op te helpen4 ,meteen stampte hij met zijn voeten de bevroren sneeuwlaag1 die den houten wal dekte1 aan stukken4 ,met de handen werd deze er nu verder afgebroken1 en met zorg zagen de jongens van het ,wed1 hoe de bressen in hun houten muur gaandeweg grooter werden4 ,hou daar1 jonker ,witbol1 wat moet je daar in dien boom8 ,er groeien in dezen tijd van 't jaar geen appels aan60 spotte ,dirk ,drijver en trachtte ,dolf aan de beenen van de verschansing te duwen4 ,daar heb je een appel1 en een zuren60 riep ,dolf en wierp hem een van zijn kleine sneeuwballen in 't gezicht1 die hem zijn papieren neus afsloeg4 ,en jou zal ik eens wit wasschen1 ,zwart-van-de-,lamp60 vervolgde hij1 terwijl hij ook op ,leo mikte1 ,blank tegen ,bruin60 ,je wascht de schutting60 zei deze1 die juist op tijd bukte1 zoodat de sneeuwbal met kracht tegen de geteerde schutting aankwam4 ,en dr jij nog een1 plebber60 ging ,dolf voort en mikte weer op ,dirk1 wien hij aan diens spottend gezegde herkend had4 ,dank je wel60 riep deze1 terwijl hij ,dolfs bal met de hand opving en hem met kracht op zijn aanvaller terugwierp1 eet je appels zlf maar60 ,doch op hetzelfde oogenblik schrok hij van de uitwerking van zijn daad4 ,dolf wankelde1 liet los en viel als levenloos1 met het vaandel nog in de vuist geklemd1 voorover in de verschansing4 ,oogenblikkelijk werd het gevecht gestaakt4 ,de jongens van het ,instituut1 die niet recht wisten wat er gebeurd was1 juichten reeds1 nu zij die van het ,wed zoo onverwacht den strijd zagen opgeven4 ,maar toen zij onverlet den wal beklommen hadden1 en daar zagen wat er geschied was1 was alle lust om hun aanvankelijke overwinning te voltooien1 ineens bij hen verdwenen4 ,daar lag ,rudolf van ,dintelburg1 bewusteloos en met de lijkkleur op het gelaat4 ,uit een wonde boven zijn linkeroog vloeide bloed1 dat in droppels op den besneeuwden grond viel4 ,foei1 ,dirk1 dat je ook z valsch kon doen60 sprak ,leo1 die ,dolfs hoofd ondersteunde4 ,kon ik het helpen80 bracht ,dirk in1 ik heb hem met zijn eigen sneeuwbal teruggegooid40 ,leo antwoordde niet1 maar begon ,rudolfs slapen en polsen met sneeuw te verkoelen en voelde naar zijn hartslag4 ,hij leefde nog4 ,gelukkig6 ,dirk1 loop gauw naar ,bamboe1 en zeg1 dat die hem bij ons aan huis brengt10 drong ,leo aan4 ,dirk ging1 en ook de andere jongens1 half bevreesd1 dat zij van medeplichtigheid aan het ongeval zouden beschuldigd worden1 gingen met treurige gezichten heen4 ,de oorlog1 hoe ernstig en ijverig ook gevoerd1 was in werkelijkheid toch maar spel geweest1--en welk een vroolijk spel6 ,maar nu was hij op eens ontzaglijke ernst geworden4 ,leo bleef alleen in de schans achter4 ,rudolf1 ,rudolf10 riep hij schreiend1 word wakker6--,rudolf1 wat scheelt je toch80 ,maar nog altijd gaf ,rudolf geen antwoord4 ,angstig bleef ,leo hem in het gelaat staren1 het bleeke1 met bloed beloopen hoofd in zijn armen houdende4 ,deze blanke jongen had hem1 den bruinen ,indischen knaap1 leed gedaan van het eerste oogenblik1 dat hij hem gezien had4 ,leo1 met zijn driftig zuidelijk bloed1 had hem bittere antwoorden gegeven4 ,maar nu hij het hoofd van dezen jongen zoo dicht bij zijn lichaam voelde1 en nu hij hem den dood nabij waande1 nu werd dat alles naar den achtergrond gedrongen en vergeten2 nu gevoelde hij1 dat deze jongen een mensch was1 evenals hijzelf4 ,hij dacht aan de geschiedenis van den barmhartigen ,samaritaan1 die den verslagen ,jood k eenmaal z in zijn armen had gehouden1 en in zijn hart ontwaakte voor den blanken en trotschen knaap een groote en innige liefde4 ,rudolf10 zei hij1 terwijl hij diens bruine krullen streelde1 die verward langs zijn voorhoofd hingen1 ,rudolf1 word toch wakker6 ,kijk1 ik ben bij je1 ik wil je vriend zijn4 ,ik kon het niet helpen1 en ,dirk ook niet40 ,op dat oogenblik kwam ,bamboe4 ,hij maakte ,rudolfs jas een weinig los en ontdeed hem van zijn boord1 dat nogal vrij nauw om den hals sloot4 ,vervolgens nam hij hem op en droeg hem in zijn sterke armen naar huis4 ,onderweg sloeg ,dolf de oogen op4 ,goddank60 juichte ,leo1 hij komt weer bij60 ,niettemin oordeelde ,bamboe het raadzaam1 hem toch in huis te brengen4 ,hier1 jonker10 sprak hij1 nadat hij hem in een gemakkelijken stoel had neergezet1 en een kop sterke koffie had ingeschonken1 drink eens6 ,in dit land geven ze iemand1 als hem wat overkomt1 altijd minoeman jang bekin mabok #f1 naar ik hoor4 ,maar ik heb bij ondervinding1 dat in zulk een geval niets zoo goed werkt als een kop sterke kopi #g40 ,ziezoo10 vervolgde hij1 nu zullen we je hoofd eens afwasschen1 want je ziet er uit alsof je op een ,indische expeditie waart geweest40 ,dolf liet zich geduldig reinigen1 en vervolgens deed ,bamboe een pleister op de wonde1 die gelukkig niet groot was4 ,intusschen begonnen de sneeuwballen1 die ,dolf nog altijd in zijn servet droeg1 de werking van de kachelwarmte te gevoelen4 ,we zullen dat ding maar afdoen en leegmaken1 jonker10 sprak ,bamboe1 want ,leo zegt1 dat ,jehovah sneeuw van ajar #h maakt1 en ik weet bij ondervinding1 dat het op zijn beurt ook weer in ajar kan veranderen40 ,hij knoopte het servet los en wierp den inhoud er van buiten naast de stoep4 ,rudolf zat niet op zijn gemak en keek verlegen de netjes1 doch zeer vreemdsoortig gemeubelde kamer rond4 ,zou men niet zeggen1 dat die brandende bollen aan de boomen groeiden80 sprak ,bamboe zeer opgewonden de kamer weer binnentredende4 ,zie eens hier1 als ze stuk vallen1 komt er een steen uit60 ,rudolf--tot zijn eer moet het gezegd--bloosde en zweeg4 ,ook ,leo gaf ,bamboe van dit vreemde verschijnsel maar geen verklaring4 ,komaan60 zei ,rudolf1 nog meer verlegen dan daareven1--ik gevoel me nu al beter en zal dus maar opstappen4 ,papa en ,mama zullen niet weten waar ik blijf40 ,zooals je wilt10 antwoordde ,leo1 maar als je gaat1 zal ik je toch thuisbrengen1--zou ik niet1 ,bamboe80 ,zeker1 zou je dat60 bevestigde ,bamboe1 en hoe weinig ,rudolf ook met dit plan ingenomen was1 hij durfde er zich na ,bamboe's woorden niet tegen verzetten4 ,zwijgend stapten de beide knapen een tijdlang naast elkaar voort4 ,heb je nog pijn1 ,rudolf80 begon ,leo eindelijk4 ,een beetje1 maar 't maakt niet uit10 was het gedwongen antwoord4 ,weer trad een lange pauze in4 ,zoo kwamen ze eindelijk bij het breede1 sierlijk gesmede hek van den ,dintelburg1 de prachtige villa1 waar ,rudolf woonde4 ,dolf10 sprak ,leo op zachten toon1 moeten ,blank en ,bruin nu bepaald vijanden zijn8 ,zouden we van af dit oogenblik geen vrienden kunnen zijn80 ,een oogenblik stond ,rudolf getroffen met gebogen hoofd voor zich te kijken4 ,maar het volgende oogenblik had hij het hoofd alweer opgericht4 ,nee60 zei hij1 terwijl hij ,leo minachtend en uit de hoogte aankeek4 ,waarom niet80 vroeg deze met tranen in de oogen4 ,omdat je1 al draag je denzelfden naam als ik1 thuishoort bij het plebs1--omdat je een bruine kleur hebt en--en--0 7hier begonnen zijn lippen te beven7 omdat je beter bent dan ik60 bracht hij eindelijk met moeite uit1--en--omdat ik je haat60 ,leo verwijderde zich1 zonder een woord te spreken4 ,weet je wie dat was1 ,bamboe80 vroeg hij1 toen hij weer thuis kwam1 dat was dezelfde jongen1 die het ons onderweg zoo lastig maakte1 toen we hier in de stad kwamen4 ,hij heeft me altijd op allerlei wijzen gekweld en gesard4 ,nu heb ik hem vriendschap aangeboden1 maar hij wou niet1 omdat ik van geringe afkomst ben en een bruine kleur heb40 ,van geringe afkomst80 riep ,bamboe uit1 ,je vader was een van de beste dienaren van ,koning ,jezus1 die ooit geleefd hebben1 en je moeder was een ,indische poetri #i van keizerlijk bloed4 ,en je kleur8 ,je ziet wat bruin1 mijn jongen1 maar ben je in dit land daar minder om8 ,ik wou1 dat je nog bruiner waart dan je bent1 want1 ofschoon je vader ook blank was1 vind ik1 ronduit gezegd1 de kleur der blanken djlek6 #aj ,hoe denk je wel1 dat de engelen er uitzien1 blank of bruin80 ,ik denk van blank10 antwoordde ,leo4 ,neen1 bruin60 sprak ,bamboe met groote beslistheid4 ,maar ,leo10 ging hij voort1 het is toch een zeer gevaarlijk spel1 om mekaar met zulke dingen te werpen40 ,ja1 tenminste als men ze hard maakt en er een steen in doet10 was het antwoord1 maar dat is tegen de regels van het spel40 ,o10 bracht ,bamboe er met groote verwondering uit1 wel jongen1 ik dacht zoowaar1 dat er een steen in gegroeid was4--,dan was het een gemeene jongen1 die ,rudolf60 ,dirk ,drijver heeft hem met een van z'n eigen ballen teruggegooid10 hernam ,leo4 ,is dt waar1 katjoeng80 #aa sprak ,bamboe1 die1 zooals de lezer reeds bemerkt heeft1 veel met ondervinding0 ophad1--dan leert de ondervinding mij hier weer1 dat van al de goede woorden1 die ,jehovah gesproken heeft1 er niet n ter aarde valt4 ,want daar staat geschreven3 ,die een kuil graaft1 zal er in vallen1 en die een steen wentelt1 op hem zal hij wederkeeren60 ,,hoofdstuk ,v1 ,,waarin ,,bamboe ,,de ,,ondervinding ,,opdoet1 ,,dat ,,de ,,rivieren ,,in ,,holland ',s ,,winters ,,heet ,,water ,,bevatten1 ,,en ,,kees1 ,,de ,,aap1 ,,dat ,,een ,,bedsteeplank ,,een ,,hard ,,voorwerp ,,is1 ,,om ,,er ,,zijn ,,woede ,,tegen ,,te ,,luchten4 ,de winter bracht niet alleen sneeuw1 maar in zijn verder verloop ook ijs4 ,de ,blinde-,wei1 die in het koude jaargetijde geregeld onder water stond1 was met een dikke1 spiegelgladde ijskorst bedekt4 ,binnen den kring der slooten1 die het stuk land omgaven1 had de ,i,jsclub een prachtige1 cirkelvormige baan aangelegd1 waarop zich een menigte schaatsenrijders in vroolijk gewemel en sierlijk gebogen banen doorn bewoog4 ,de aangrenzende slooten en de ,leye waren nog niet vertrouwbaar1 't geen niet verhinderde1 dat af en toe eenige waaghalzen meenden1 ook dr enkele staaltjes van hun al te driesten moed ten beste te moeten geven4 ,ook ,leo was op het ijs4 ,in het eerst had hij wel heel veel moeite gehad1 om op die smalle ijzertjes vooruit te komen1 maar ook hier bleek al spoedig1 dat er niets is wat een flinke jongen met een paar open oogen1 een helder verstand en stevige spieren niet leeren kan4 ,weldra was hij zoover1 dat hij behoorlijk zijn schaatsje0 kon slaan04 ,natuurlijk ontmoette hij daar ook ,rudolf1 en het deed hem genoegen op te merken1 dat deze thans allervriendelijkst voor hem was4 ,het spreekt vanzelf1 dat de jongens er geen plezier in hadden1 altijd baantje te blijven rijden4 ,ze gingen liever wat meer buitenaf1 om daar vrij en blij op schaatsen krijgertje te kunnen spelen4 ,wr er in de wereld ook standsonderscheid mag heerschen1 het vlakke ijs maakt alle menschen gelijk2 en zoo daar nog meerderheid en minderheid onder de menschen bestaat1 daar worden deze niet bepaald door de grootheid van iemands kapitaal1 maar door de vlugheid van zijn voet4 ,de jongens van het ,wed en de jongeheertjes van het ,instituut krioelden hier dan ook vroolijk dooreen1 en hadden alle mogelijke jongensveeten begraven4 ,ook ,bamboe kwam op een zonnigen ,woensdagmiddag1 gehuld in het dikste duffel1 dat in ,nederland te koop is1 naar dit schouwspel kijken1 half uit nieuwsgierigheid1 half uit bezorgdheid voor ,leo1 want hij kon maar niet begrijpen1 dat een mensch over het water kon loopen zonder gevaar van verdrinken4 ,het kostte dan ook veel moeite om hem den voet op het ijs te doen zetten1 en toen hij er eenmaal op was1 liep hij z voorzichtig en voetje voor voetje1 dat alle toeschouwers er schik in hadden4 ,spoedig echter gewende hij zich op dit vreemde element4 ,met ongeveinsde bewondering zag hij de vlugge schaatsenrijders na4 ,wie had ooit gedacht10 sprak hij tot ,leo1 dat de mensch op het water kon loopen en met ijzeren vleugels vliegen80 ,op de gladde ijsvlakte kon ook1 al was men op schaatsen1 een soort voetbalspel worden beoefend4 ,rudolf van ,dintelburg had een bal meegebracht1 die een eindweegs over het ijs werd gerold1 waarna een drie- of viertal jongens er jacht op maakten4 ,wie hem opving1 wierp hem dan weer anderen toe1 en zoo hielden de knapen dit vroolijke en gezonde spel een geruimen tijd vol4 ,jongens10 waarschuwde echter een baanveger1 je moogt wel voorzichtig zijn2 de ,leye is niet vertrouwbaar1 en vooral daar vlak voor de drie wilgen1 waar de goot van de weverij van mijnheer ,van ,dintelburg uitwatert1 is een groot wak4 ,weest dus voorzichtig60 ,de jongens beloofden het1 behalve ,leo1 die met nog een makker juist den bal achterna zat4 ,in ,rudolfs hart kwam plots een boos voornemen op4 ,na eenigen tijd wist hij zelf weer eens den bal machtig te worden en het zoo te leiden1 dat ,leo juist tegenover hem kwam te staan naar den kant van de rivier4 ,toen wierp hij den bal met kracht de zijde van het wak uit4 ,daar1 vang hem1 als je kunt60 riep hij1 en ,leo snelde zoo vlug als hij kon den rollenden bal na4 ,ziezoo1 ,sinjo1 dat zal je eens een nat pak kosten60 mompelde hij bij zichzelven4 ,intusschen was ,leo het wak al meer en meer genaderd4 ,leo1 ga terug1 pas op6 ,daar is een wak60 riep ,frits ,wildering4 ,leo hoorde het echter niet4 ,nu begonnen ook de andere jongens te roepen1 en ,dolf1 die spijt begon te gevoelen over zijn valsche daad1 schreeuwde nu k met alle macht mee3 ,ga terug1 een wak1 een wak60 ,helaas6 het was reeds te laat4 ,de jongens zagen1 hoe ,leo eerst een weinig zijn vaart inhield1 maar op hetzelfde oogenblik hoorden zij reeds een dof gekraak een plons1 een kreet4444 en ,leo was voor hun oogen in de diepte verdwenen4 ,help1 help60 klonk het nu van alle kanten4 ,een ieder drong nu naar voren1 zoo kort mogelijk bij de plaats1 waar het onheil geschied was4 ,help1 help60 klonk het alweer2 maar elk wist1 hoe gevaarlijk de ,leye was1 vooral in dit jaargetijde1 nu er zeker een meter of drie water stond1 en er onder het ijs een sterke stroom ging4 ,niemand durfde zich dus wagen4 ,leo6 ,leo60 riep opeens een angstige stem1--die van ,bamboe1--0mana8 mana80 #ab ,dr1 dr60 wezen de menschen4 ,probeer het maar niet1 arme man10 zei een jeugdig heer1 de jongen is reeds door den stroom meegevoerd onder het ijs60 ,neen1 neen10 riepen verscheidene stemmen1 ik zie nog iets van zijn hoofd1 kijk maar6 ,en daar achter die schots zie je nog z'n handen4 ,hij houdt zich aan den rand van het ijs vast1 maar het brokkelt telkens af1 zie maar60 ,bamboe had echter zijn duffel reeds uitgetrokken1 en zich plat-uit op het ijs geworpen4 ,de jas naast zich voortsleepend1 schoof hij plat op den buik als een slang over het ijs4 ,kort bij ,leo gekomen1 wierp hij dezen de jas toe1 en een kreet van vreugde ging er onder de toeschouwers op1 toen zij zagen1 dat deze van de andere zijde gegrepen en strak gespannen werd4 ,deze vreugde was echter van korten duur4 ,want om ,leo op te trekken1 moest ,bamboe zich op de knien oprichten2 maar nauwelijks had hij dit gedaan1 of een nieuw gekraak deed zich hooren1 en ook ,bamboe verdween in de diepte4 ,thans ging er onder de menigte een luide kreet van smart op4 ,dat is twee dooden voor n60 zei men4 ,ook ,rudolf schreide1 want al was er in zijn hart een onbestemd voornemen geweest1 om den bruinen knaap kwaad te doen1 dat dit kwaad zulke groote afmetingen zou aannemen1 dat had hij toch niet verwacht of bedoeld4 ,ja1 huil maar niet1 leelijke witbol60 voer ,dirk ,drijver uit4 ,ik heb wel gehoord1 wat je gemompeld hebt over dat natte pak6 't ,is jou schuld60 ,en metn hief hij zijn vuist op en gaf hij den zoon van zijn vaders meester een fermen stomp in het gelaat4 ,maar thans ontwaakte in ,rudolfs hart1 dat een oogenblik onder de gevolgen van zijn wandaad verteederd was1 weer de boosaardige en laatdunkende trots1 waardoor dit kind der weelde zoo menigmaal beheerscht en verdorven werd4 ,dat is te veel60 riep hij uit1 met de hand de plaats waar de pijnlijke stomp was aangekomen1 bedekkende2 laatst heb ik je bedreigd1 maar nu zal ik doen1 wat ik je toen beloofd heb1 plebber60 ,dirk hoorde hem echter niet meer4 ,hij had zijn schaatsen afgedaan en schoof nu op dezelfde wijze naar de rivier1 als hij ,bamboe had zien doen4 ,wat gaat die jongen beginnen6 ,moeten er nu drie verdrinken80 werd er gevraagd4 ,dirk stoorde zich evenwel nergens aan4 ,in plaats van recht op het wak af te gaan1 maakte hij een omweg1 waar het ijs wat sterker was1 en bereikte den overkant van den stroom4 ,de dijk1 die aan dien kant langs de rivier liep1 was hier over een aanzienlijke lengte door middel eener loodrechte beschoeiing tot een kade opgebouwd1 terwille van de schepen1 die bij de fabriek moesten laden en lossen4 ,bamboe1 die een uitstekend zwemmer bleek te wezen1 hield ,leo in den arm geklemd en had zich door het ijs een weg gebaand naar de kade2 maar eenmaal daar aangekomen1 kon hij zich onmogelijk tegen het hard bevroren houtwerk omhoog werken4 ,aan ,dirk1 die een bodem van ijs onder de voeten had1 gelukte dit beter4 ,in een oogwenk was hij bij een der palen opgeklauterd en spoedde zich nu zoo snel als zijn beenen hem dragen konden naar de fabriek1 om zijn vader1 die daar werkte1 te waarschuwen4 ,een oogenblik later kwam deze met een ladder te voorschijn en zette die langs de kade in de rivier4 ,onder een luid hoerah60 werd deze door ,bamboe aangegrepen en beklommen4 ,druipend en bibberend1 maar met den geliefden knaap in de armen1 zette hij voet aan wal4 ,dolf was intusschen naar huis gegaan om zijn klachten1 behoorlijk opgesierd1 voor zijn papa uit te storten4 ,die jongen van ,drijver1 vertelde hij1 zat hem altijd dwars4 ,eerst had hij hem beschuldigd van appelen te hebben gestolen2 later had hij hem z met een harden sneeuwbal gegooid1 dat hij er een gat van in zijn hoofd had gekregen4 ,en nu vandaag was er een jongen te water geraakt en4444 en4444 daar had die ,dirk hem weer de schuld van gegeven en hem met de vuist in het gezicht geslagen1 en o1 o1 het deed zoo'n pijn1 papa60 ,nu1 wat dit laatste betrof1 was het mogelijk1 dat hij geen onwaarheid sprak1 want ,dirk had een paar stevige knuisten aan het lijf1 en uit alles bleek1 dat de slag raak was geweest4 ,en jij1 wat heb jij gedaan80 vroeg de heer ,van ,dintelburg4 ,ikke1 papa80 vroeg ,dolf verwonderd1 ikke8--,wel1 niets1 papa60 ,nu1 't is goed1 je kunt gaan60 sprak deze4 ,de heer ,van ,dintelburg was een trotsch man1 zijn kind had deze eigenschap dus niet van een vreemde gerfd4 ,zoon van den ouden ,nederlandschen adel1 had hij1 om zijn familie-fortuin er boven op0 te helpen1 het niet beneden zich geacht1 zijn krachten te wijden aan handel en industrie1 maar de aristocraat was nooit tenonder gegaan in den koopman en fabrikant4 ,hij was streng1 streng voor zichzelven en onverbiddelijk streng jegens zijn ondergeschikten4 ,maar hij stelde er zijn roem in1 tevens rechtvaardig te zijn4 ,de heer ,van ,dintelburg was een man van de wereld1 die voor de wereld leefde4 ,geen hooger levensdoel kennende dan deze aarde1 had hij zijn leven besteed om aan de schittering van zijn beroemden naam ook den glans van een groot vermogen te paren4 ,daar de zucht tot geld verdienen bij hem dus op den voorgrond stond1 zou hij zijn arbeiders geen cent meer laten verdienen dan bepaald noodig was1 hoewel zijn trots hem ook verhinderde1 hun minder te geven dan wat volgens zijn begrippen een ordentelijk loon mocht worden genoemd4 ,maar daarvoor eischte hij dan ook van zijn werklieden den meest nauwgezetten ijver en de inspanning van alle krachten4 ,het geringste verzuim werd aan zijn fabrieken gestraft met onherroepelijk ontslag4 ,en verkeerde draad in een weefsel1 n korstje verdikte olie aan de stangen van een machine1 waren voldoende om iemand met wegzending te bedreigen4 ,was toewijding dus het eerste1 wat de heer ,van ,dintelburg van zijn werkvolk eischte1 eerbied en gehoorzaamheid waren het tweede4 ,hij duldde in zijn werkplaatsen zelfs geen schijn van oproerigheid1 weerspannigheid of van gebrek aan eerbied jegens zijn persoon of familie4 ,hij was verreweg de voornaamste fabrikant uit de geheele stad en de eenige1 die een adellijken naam voerde4 ,de menschen1 die bij hem in dienst waren1 werden door hm1 ,van ,dintelburg1 onderhouden2 ze moesten uit zijn hand leven2 het was dus niet meer dan billijk1 meende hij1 dat ze dan ook hem als hun heer en meester huldigden en eerden4 ,een arbeider1 die eens of tweemaal hetzij 't opzet ware of onoplettendheid in gebreke bleef zijn pet af te nemen1 als de familie ,van ,dintelburg voorbijreed1 kon er zeker van zijn1 den eerstvolgenden ,zaterdag achter zijn naam op de loonlijst een o-tje te vinden1 en zich dus gemerkt te zien als een oproerling4 ,de heer ,van ,dintelburg was derhalve verontwaardigd over den smaad1 dien een zoon van een van zijn werklieden1 zijn kind1 een jongen ,van ,dintelburg1 had durven aandoen4 ,en al hield hij zich overtuigd1 dat ,rudolf ook wel het zijne zal hebben gedaan om tot den smaad aanleiding te geven1 het was toch ongehoord1 dat die arbeidersknaap z iets tegen den zoon van zijn vaders meester had durven bestaan4 ,al had ,rudolf dien knaap ik-weet-niet-wat gedaan1 de zoon van den heer ,van ,dintelburg moest iederen anderen jongen te heilig blijven om er de hand naar te durven uitsteken4 ,natuurlijk verbood de rechtvaardigheidszin des heeren ,van ,dintelburg hem1 om den vader van ,dirk aansprakelijk te stellen voor wat de zoon had misdreven2 maar aan den anderen kant was het ook zeker1 dat de vader toch niet geheel vrij uitging4 ,een kind1 zoo redeneerde hij1 was wat zijn opvoeding hem maakte4 ,als een kind dus oneerbiedig was jegens zijn meerderen1 dan kwam dat1 doordat hij niet anders was opgevoed4 ,een dergelijke oneerbiedige1 brutale knaap moest stellig een oneerbiedigen en brutalen vader hebben4 ,tegen den tijd1 dat de werklieden huiswaarts keerden1 had de heer ,van ,dintelburg de gewoonte1 hier en daar eens rond te gaan om te hooren bij de opzichters1 of er ook klachten over het werkvolk waren4 ,zoo deed hij ook nu4 ,de opzichter over de weefgetouwen uit de fabriek aan de ,leye hd klachten1 zooals trouwens veelal het geval was1 want hij was een echte oogendienaar3 kruiperig voor zijn meerderen en hondsch voor zijn minderen4 ,een van de arbeiders had zonder zijn1 des opzichters1 vergunning het toezicht over zijn getouwen aan zijn makkers overgelaten4 ,hoe heet die man80 vroeg de heer ,van ,dintelburg4 ,drijver60 was het antwoord4--,hij liep weg om44440 meende de opzichter er nog aan te moeten toevoegen1 maar de heer ,van ,dintelburg liet hem niet uitspreken4 ,ja1 waarm hij wegliep10 zei hij1 kan me niet schelen2 hij is in mijn dienst en hij heeft niet weg te loopen4 ,ga dien man aanzeggen1 dat hij op morgenochtend ontslagen is4 ,betaal hem evenwel zijn loon uit voor de geheele week60 ,des avonds kwam ,dirk ,drijver eens naar ,leo zien4 ,toen hij aanbelde1 werd hem evenwel niet1 zooals gewoonlijk1 opengedaan door ,leo of ,bamboe1 maar door de bejaarde dagmeid1 die ,bamboe hield om de straat te schrobben en boodschappen te doen1 want hij bezat zooveel bedrevenheid in allerlei huiswerk1 dat hij voor kamer of keuken geen hulp van anderen noodig had4 ,wat het bereiden der spijzen aangaat1 daar had hij in het eerst wel wat mee getobd4 ,gewend als hij was aan een ,indische keuken1 had hij heel wat moeite gehad om den ,europeeschen kost naar behooren te bereiden4 ,het was hem bijvoorbeeld al eens overkomen1 dat hij mosterd in de karnemelk had gedaan1 en kaneel met azijn in de spruitkool4 ,op zekeren middag had hij zelfs een hoeveelheid pieterselie gekocht1 groot genoeg om in den soepketel van een heel regiment soldaten te worden gedaan1 en had die1 gekookt en gestoofd1 bij wijze van middageten op tafel gezet4 ,langzamerhand echter had hij zich in de geheimen onzer kookkunst ingewijd4 ,in het begin had de oude dienstbode zich tegen dit alles verzet4 ,m'nheer hoefde dat toch ommers niet te doen10 had zij gezegd2 zij was dienstbooi bij m'nheer en den jongenheer1 en zij werd er toch voor betaald40 ,maar ,bamboe wilde het nu eenmaal zoo en niet anders4 ,naatje was een oude sloof4 ,zij woonde bij haar broer in1 die nog ouder dan zij1 en bovendien gebrekkig was4 ,haar broer genoot een kleine toelage van de ,diakonie1 te weinig echter om van te leven en te veel om van te sterven4 ,naatje moest er dus wat bij verdienen1 al was het ook1 dat haar hulpbehoevende broer haar slecht kon missen1 en al was zij zelf zoo krom1 door zestig jaren arbeids1 dat zij eigenlijk niets meer verdienen kn4 ,welnu1 als dat dan bepaald moest1 dan kon zij bij ,bamboe terecht4 ,bamboe had genformeerd wat een dienstbode bij deftige menschen voor loon kreeg1 en voor zlk een loon of nog wat meer had hij ,naatje gehuurd voor meid04 ,maar als zij 's morgens de bedden opgemaakt1 wat potten en pannen geschuurd en een paar boodschappen gedaan had1 dan kon ,naatje alweer naar huis gaan4 's ,middags moest zij dan nog even terugkomen1 't geen niet zoo heel moeielijk voor haar was1 want zij woonde niet heel ver af3 in een steegje van de ,weversstraat4 ,gewoonlijk had zij dan niet veel meer te doen dan een mand met eten in ontvangst te nemen1 want toen zij eens op een desbetreffende vraag geantwoord had1 dat zij liever thuis at1 had ,bamboe als vaste gewoonte aangenomen1 haar eten in borden en schoteltjes in de mand te doen4 ,daar hij van de onderstelling uitging1 dat een ,europeesche dienstbode twee magen heeft1 zorgde hij altijd voor eten voor vier personen4 ,en daar hij1 niettegenstaande hij maar een ,javaan0 was1 een zeer eerlijk karakter bezat1 zoo verdeelde hij dit eten altijd in twee precies gelijke porties3 n voor hem en voor ,leo1 en n voor ,naatje1 die twee magen had1--en als ,bamboe niet eer had behoeven te sterven1 dan wanneer men er hem op had kunnen betrappen1 dat deze porties ongelijk waren1 dan had hij duizend jaar oud kunnen worden1 z precies gelijk waren ze altijd6 ,doorgaans gaf ,bamboe haar dan metn ook maar de boterhammen mee voor den avond en voor den volgenden ochtend1 en wat dat beetje middagwerk betrof1--och1 dat had ,bamboe in ,indi zoo vaak beredderd1 waarom zou hij dat hier k niet doen8 ,naatje was oud en zwak1 haar broer was een stakkerd1 die zich haast niet helpen kon1--en ,bamboe was er niet te goed voor om wat te doen1--,naatje moest dus maar naar huis gaan2 als men haar noodig had1 zou ,leo wel even waarschuwen1--tenminste als zij met het oog op den ouden man weg kon1 voegde ,bamboe er steeds bescheidenlijk aan toe4 ,dezen avond was het echter de eerste maal1 dat zij zulk een waarschuwing had ontvangen1 want ,bamboe en ,leo lagen beiden te bed1 en er moest toch iemand zijn om open te doen4 ,en zoo kwam het1 dat1 toen ,dirk ,drijver aanbelde1 hij1 zooals reeds gezegd werd1 niet werd binnengelaten door ,bamboe of door ,leo1 maar door ,naatje4 ,dirk moest maar in ,bamboe's slaapkamer komen1 want daar was ,leo ook4 ,nadat beiden gelukkig uit het water waren gekomen1 waren zij voorloopig binnengebracht in een naburig huis4 ,leo1 die eerst buiten kennis was geweest1 was daar door een ijlings ontboden dokter weer bijgebracht1 en beiden waren kort daarop1 in dekens gewikkeld1 per rijtuig naar huis vervoerd4 ,bamboe1 die altijd gewoon was geweest op een baleh-baleh te slapen1 had1 met versmading van de bedstede1 die zich in de kamer bevond1 zich ook hier een zoodanige slaapplaats ingericht1 en in dit buitengewone geval kon de bedstede dus worden ingenomen door ,leo4 ,ah1 ,dirk1 ben je daar8 ,wel1 dat doet me plezier60 sprak deze1 zoodra hij ,dirk zag binnenkomen4 ,alloh1 ,kees60 vervolgde hij tot den aap1 die op den stoel voor de bedstede hem met een heel meewarig gezicht zat aan te kijken1 ga jij daar eens af en laat ,dirk daar eens zitten40 ,kees sprong op den rand van de bedstede en ,dirk nam zijn plaats in4 ,nadat hij gevraagd had1 hoe de beide drenkelingen het maakten1 vroeg hij3 ,en weetje nu wel1 wiens schuld het is1 dat je er door bent gezakt80 ,natuurlijk mijn eigen schuld1 wat anders80 zei ,leo4 ,ik had moeten zien1 dat het ijs daar zwakker was1 maar dat wist ik niet1 zie je6 ,ik dacht1 dat het ijs overal even sterk zou zijn1 omdat het toch overal even sterk gevroren heeft40 ,ja1 dat wist je niet10 zei ,dirk1 maar ,dolf van ,dintelburg wist het1 want een baanveger had ons nog even te voren gewaarschuwd1 dat daar een wak was1 en met opzet gooide hij den bal dien kant uit40 ,hoe weetje1 katjoeng #ac1 dat het met opzet was80 vroeg ,bamboe4 ,toen hij den bal ,leo's kant uitwierp1 heb ik 't hem zelf hooren zeggen1 meneer ,bamboe3 ,dat zal hem een nat pak kosten600 ,leo's kleur werd eerst blauw-wit en toen vuurrood4 ,nu1 als 't ons niet meer kost dan een nat pak1 dan is 't niet erg10 zei ,bamboe1 hoewel ik bij ondervinding kan getuigen1 dat ik mij aan de puntigste bamboedoeri99 nog nooit zoo geprikt heb1 als aan dat water4 ,het was verbazend heet60 ,neen1 ,bamboe10 glimlachte ,leo1 het was koud60 ,nu1 koud dan1 jonker60 sprak ,bamboe1 die met deze beide begrippen nogal eens in de war was4 ,er bestond tusschen ,bamboe en ,leo een heel eigenaardige verhouding4 ,bamboe was eensdeels een soort van voogd over ,leo4 ,hij had den knaap hartelijk lief en oefende door zijn meerdere ondervinding0 en door de waarachtige vroomheid van zijn hart al den invloed op hem uit van een vriend en raadsman1 tegen wien ,leo eerbiedig had op te zien4 ,anderdeels echter was en bleef ,leo zijn jonge meester1 om wien te dienen en te verzorgen hij zijn vaderland had verlaten1 en die niet alleen door geboorte1 maar ook door meerdere kennis 7tenminste wat wereldsche zaken betrof7 verre boven hem verheven was4 ,sprak ,bamboe nu tot ,leo als vriend of als voogd1 dan werd deze steeds kortaf ,leo genoemd1 maar zoodra in eenig punt ,leo's meerderheid aan den dag kwam1 was het steeds jonker4 ,als ,bamboe raad gaf1 dan gaf hij dien aan ,leo2 ontving hij raad1 dan ontving hij dien van jonker ,leo4 ,wist ,bamboe iets1 dat ,leo niet wist1 dan was het ,leo02 wist ,leo iets1 dat ,bamboe onbekend was1 dan was het jonker04 ,maar beluisteren wij verder het aangevangen gesprek4 ,en weet je wat hij mij gebakken heeft80 vroeg ,dirk1 terwijl hem de tranen in de oogen kwamen4 ,hij heeft gemaakt1 dat vader op de fabriek ontslagen is40 ,wat80 riep ,leo uit4 ,ja1 ontslagen60 vervolgde ,dirk4 ,zie je1 toen je daar te water lag1 werd ik z boos op dien jongen1 dat ik hem met de vuist een klap in het gezicht gaf4 ,en toen schijnt hij naar zijn papa gegaan te zijn2 en vanavond ontving vader de boodschap1 dat hij zijn ontslag had4--,o1 die ellendige witbol60 vervolgde hij1 huilend van woede1 ik wou dat ik hem hier had2 ik zou hem in den grond kunnen trappen1 dat zou ik60 ,leo zei niets1 maar doodsbleek sloeg hij in woede de vuist op den rand van zijn legerstede4 ,ook ,kees1 de aap1 scheen in de algemeene verontwaardiging te deelen1 hij sloeg zijn hand--als men zijn voorpoot zoo noemen mag--juist als ,leo1 tegen de harde plank1 maar bezeerde zich hierbij zoodanig1 dat hij als een kind begon te schreien4 ,alleen ,bamboe bleef kalm4 ,ja jongens10 sprak hij1 dat geeft allemaal niets4 ,als je dien jongen nu nog kwaad ging doen bovendien1 dan zou je twee domme daden gedaan hebben in plaats van een40 ,maar wat zoudt u dan doen1 meneer ,bamboe1 als u een jongen was80 vroeg ,dirk4 ,ik zou hem liefhebben10 was het antwoord4 ,dat heb ik gedaan1 maar nu--nu kan ik het niet meer60 bracht ,leo met heesche stem uit4 ,en waarom niet80 ondervroeg ,bamboe4 ,omdat hij slecht is en verkeerde dingen doet8 ,hoe zou het er met ons uitzien1 als ,god alleen liefhad wie braaf waren en enkel goed deden8 ,heeft ,hij ons niet lief1 niettegenstaande wij djakat #ad zijn en dagelijks verkeerde dingen doen8 ,hoor eens1 jongens1 wat het goede ,boek zegt60 ,en zijn hand uitstrekkende naar het ,bijbeltje1 dat altijd naast hem op de baleh-baleh lag1 las hij3 ,gij hebt gehoord1 dat er gezegd is3 gij zult uwen naaste liefhebben en uwen vijand zult gij haten4 ,maar ,ik zeg u3 hebt uwe vijanden lief2 zegent ze die u vervloeken1 doet wel dengenen1 die u haten1 en bidt voor degenen1 die u geweld doen1 en die u vervolgen2 opdat gij moogt kinderen zijn uws ,vaders1 die in de hemelen is1 want ,hij doet zijne zon opgaan over boozen en goeden1 en regent over rechtvaardigen en onrechtvaardigen4 ,want indien gij lief hebt1 die u liefhebben1 wat loon hebt gij8 ,doen ook de tollenaars niet hetzelfde84444 4444 ,weest dan gijlieden volmaakt1 gelijk uw ,vader1 die in de hemelen is1 volmaakt is40 ,,hoofdstuk ,,vi1 ,,waarin ,,leo ,,dertig ,,centen ,,en ,,dertig ,,sterren ,,telt1 ,,en ,,dirk ,,drijver ,,zeven ,,heidens0 ,,gevangen ,,neemt4 ,bamboe was de gevolgen van het koude bad spoedig te boven1 behoudens een soort van droge kuch1 die hij eruit had overgehouden en die maar niet wijken wilde4 ,leo1 die nogal veel water had ingekregen1 moest op raad van den dokter een dag of wat thuis blijven4 ,dirk ,drijver kwam hem in zijn gedwongen huisarrest nogal eens opzoeken4 ,daar ,dirk's vader thans zonder verdienste was1 had de bles het niet langer kunnen trekken1 hem op zulk een dure school te houden1 als die aan het ,wed4 ,dirk ging nu school in de ,bochtstraat1 maar hij was met de verandering verre van ingenomen4 ,zie je60 zei hij1 't is daar zoo heelemaal anders dan bij ons0 7de school aan 't ,wed was voor hem nog altijd zijn school74 ,ze bidden daar niet1 ze vertellen daar niet uit den ,bijbel1 en zingen doen ze daar maar twee keer in de week1 en dan allemaal versjes1 die ik niet ken4 ,kortom1 alles is er anders1 lles6 ,en het meeste mis ik nog meneer ,selhof60 zuchtte hij4 ,hij was streng1 maar 't was toch 'n beste man4 ,ik moest nog als strafwerk een les uit het ,geschiedenisboekje overschrijven4--0,daar ben je nou k vrij van1 jongen600--zei vader4--0,nee1 vader100 zei ik1 daar ben ik niet vrij van4 ,ik heb dat strafwerk verdiend en ik zal het maken k400--0,nou jongen100 zei vader1 mk het dan maar600 ,en toen heb ik het gemaakt1 en 's avonds heb ik het nog aan z'n huis gebracht4 ,hij huilde toen ik het hem bracht4 ,dirk001 zeid'ie1 je bent 'n eerlijke jongen600 ,en ik1 ik huilde k1 want1 jongen1 ,leo1 het spijt me z60 ,nou1 vader spijt het k60 vervolgde hij1 terwijl hij met den mouw van zijn jas de oogen afveegde4 ,wat moet er van de godsdienstigheid terecht komen bij zu'kke jongens100 zeit vader4 ,en dat is wr4 ,want dr geven ze niet veel om6 ,dat kan ik wel merken4 ,kwaad benne ze niet1 maar 't benne toch hl andere menschen als meneer ,selhof en hier1 meneer ,bamboe6 ,hoe ze benne1 dat weet ik niet1 maar ze benne anders1 dat weet ik wel1 en 't is maar jammer van 't vertellen60 ,nou1 ik zal 't wel onthouden1 wat ik geleerd heb10 ging hij na eenig stilzwijgen weer voort2 maar daar heb je nou ,hein ,klomp6 ,die z'n vader is k wever1 en die jongen weet niks60 ,jeses600 zei die gister4 ,weet je wel eens1 wie ,jezus was1 jonge800 zei ik4 ,ja100 zeid'ie1 dat weet ik wel1 ,wed-knol600 ,dat was op mij getroefd1 zie je1 want ze weten natuurlijk wel1 dat ik van 't ,wed kom4 ,jezus was 'n ,roomsche pastoor100 zeid'ie1 want ze hebben een beeld van ,hem in de ,roomsche kerk400 ,nou100 zei ik1 daar heb je dan een ,roomschen pastoor6 leelijke vloekerd1 dat je bent600 en meteen gaf ik hem een labberjudas om z'n ooren1 dat-ie dacht1 dat-ie met molentjes te koop liep1 want ik wierd kwaad op den aap4 ,maar1 zooals vader zeit1 wat moet er bij zulke jongens nou terecht komen van de godsdienstigheid80 ,niet veel--tenminste niet1 als jij ze op zoo'n hardhandige manier onderwijst1 wie ,jezus is10 lachte ,leo4 ,zeg dt wel1 jonker ,leo10 sprak ,bamboe1 vol bewondering voor het puntige en geestige antwoord4 ,ik kan 't me wel begrijpen10 vervolgde hij vergoelijkend tot ,dirk1 dat je boos werd1 omdat die jongen den naam van den ,heiland misbruikte1 maar 't was toch niet goed4 ,toen de ,heer eens met ,zijn discipelen in zekeren kampong kwam1 wilden de menschen ,hem niet eens nachtverblijf geven1 zegt het ,boek4 ,johannes en nog n zeiden3 ,meester1 wilt ,gij1 dat wij vuur van den hemel laten neerdalen1 om dezen kampong met alle menschen die er in zijn te verteren800 ,maar de ,heiland sprak3 ,gij weet niet van hoedanigen geest gij zijt600 ,de ,geest van ,jezus1 jongens1 is een ,geest van zachtmoedigheid en geen geest van onnoodig klappen uitdeelen40 ,misschien heeft de ,heer wel drom toegelaten1 dat je daar naar school moest1 opdat je die kinderen op een betere manier zoudt leeren1 wie ,jezus is40 ,och1 meneer ,bamboe10 antwoordde ,dirk mistroostig1 hoe kan ik dat nou doen86 ,ze zouden mij uitlachen4 ,als ik nou eens grt was1 ja1 dan1 dan444460 ,welnu10 zei ,bamboe1 die niet zoo kortzichtig was1 dat hij voor dit bezwaar niets zou gevoelen1 als je ze dan 's ,zondagsmiddags eens hier bracht8 ,dan hebben ,leo en ik toch ons vertel-uurtje1 en wij kunnen daar best een stuk of wat jongens bij velen40 ,dirk beloofde1 dat hij ,zondagmiddag met zeven jongens van de school uit de ,bochtstraat zou verschijnen4 't ,is toch jammer1 dat ,dirk niet meer bij ons school gaat1 h1 ,bamboe80 zei ,leo1 toen de bezoeker weg was4 ,dat is 't wl60 zei ,bamboe4 ,nadenkend keek ,leo eenigen tijd het ,wed over4 ,hoeveel schoolgeld betalen wij eigenlijk1 ,bamboe80 vroeg hij eindelijk4 ,dertig cent1 jonker60 't ,is toch niet veel1 ,bamboe60 ,voor ons gelukkig niet1 ,leo1 maar voor zulke menschen is het veel10 zei ,bamboe4 't ,is net mijn zakgeld1 ,bamboe40 ,net10 zei ,bamboe4 ,weer keek ,leo eenigen tijd over het ,wed en tuurde tusschen de takken der kale boomen door naar den hemel1 waar het avondrood reeds zijn purperen vegen trok tusschen de eerste zilveren sterren1 die fonkelden op het donker blauw der lucht4 ,leo begon de sterretjes te tellen3 ,een--twee--4444 acht en twintig1 negen en twintig14444 dertig6 ,ja1 net dertig4 ,dertig mooie gouden centen1 het schoolgeld voor ,dirk ,drijver40 ,en de maan stak haar breed en goedig gelaat boven de huizen uit en glimlachte en knikte1 en scheen met haar breeden mond te zeggen3 ,ja1 ja1 doe het maar1 ,leo1 doe het maar1 't is net dertig60 ,en ,bamboe zei niets1 maar hij keek in de schemering ,leo aan1 of ,leo het doen zou4 ,maar mijn kerk-centen dan1 ,bamboe10 zei ,leo1 die meende1 dat ,bamboe k wel wist1 wat de maan hem geraden had2 ik moet toch centen hebben voor de kerk80 ,ja1 dat moet je10 zei ,bamboe4 ,als ik die nu uit mijn spaarpot nemen mocht1444440 zei ,leo aarzelend4 ,dat mag je10 antwoordde ,bamboe4 ,ik geloof1 dat je pa het goed zou vinden1 dat je in dit geval je spaarpot eens aansprak40 ,dan wil ik het doen10 zei ,leo beslist1 en stond op om de blinden te sluiten4 ,leo1 ,leo60 riepen de beide papegaaien1 die in het naaste vertrek zaten1 en nu door het gerucht uit hun eersten slaap werden opgeschrikt1 ,leo1 ,leo1 flinke jongen1 flinke jongen60 ,dijam1 ,dijam #ae1 ,jok en ,plok60 gebood ,bamboe den papegaaien2 het ,boek zegt3 ,prijs uwen vriend niet in zijn aangezicht600 ,de papegaaien deden echter als vele menschen1 die toch meer verstand hebben dan een papegaai3 zij stoorden zich niet aan de vermaningen uit het ,boek0 en waren niet eerder tot bedaren te brengen1 dan nadat de drukte van het blinden-sluiten voorbij was en ,bamboe de nachtkap over de kooi had gehangen4 ,leo bleef ondanks de koude nog even buiten staan1 en zag weer op naar de sterren4 ,hij dacht terug aan den tijd1 toen hij in het heerlijke ,insulinde1 onder de open verandah gezeten1 aan de zijde van zijn vader en moeder zoo dikwijls naar denzelfden hemel had opgezien4 ,de sterren hadden dr in oneindig grooter aantal en pracht geschitterd dan hier1 maar hier glansden zij toch even vriendelijk1 ja1 dezen avond ng vriendelijker dan ginds4 ,en het was den bruinen weesknaap1 alsof daar een stem tot hem fluisterde3 ,tel ze60 ,en hij telde ze2 maar nu waren er veel meer dan dertig1 vl meer6 ,toen hij weer in huis kwam1 was zijn hart vol vrede4 ,en toen hij enkele uren daarna onder de warme dekens insliep1 droomde hij1 dat zijn pa en moe bij hem stonden1 allebei in een wit gewaad1 dat nog veel heerlijker blonk1 dan de sterren aan een ,indischen hemel blinken4 ,je moogt ze uit je spaarpot nemen1 hoor ,leo60 zei zijn pa2 en zijn moe lachte hem vriendelijk toe1 en kuste hem zachtjes op het voorhoofd4 ,den volgenden ochtend moest ,naatje een brief van ,bamboe brengen aan meneer ,selhof1 en dienzelfden middag moest de meid van meneer ,selhof met het volgend schertsend briefje naar het huis van ,drijver3 ,waarde ,vriend ,drijver1 ,het bevreemdt me zeer1 dat ,dirk niet op school komt4 ,hedenmorgen heb ik voor een maand schoolgeld voor hem ontvangen1 maar de jongen zelf blijft weg4 ,hoe zit dat toch8 ,met vriendelijke groete1 ,uw dw4 ,p4 ,selhof4 ,weverstede1 #ad ,januari #ahgf40 ,men begrijpt1 met welk een bevreemding dit schrijven ten huize van ,drijver gelezen werd4 ,vliegensvlug liep ,dirk naar het ,wed1 om te vernemen wat dit moest beteekenen1 en hoe meneer ,selhof aan schoolgeld voor hem was gekomen4 ,ja jongen10 zei hij1 dt mag ik niet zeggen4 ,ik heb het ontvangen van iemand1 die veel van je schijnt te houden4 ,en die onbekende vriend heeft me beloofd1 dat hij voor je zal blijven betalen1 net zoolang tot je vader weer werk heeft4 ,je kunt dus je oude plaatsje1 naast ,leo van ,dintelburg1 weer innemen1 tenminste als je zin hebt60 ,nu1 daar behoefde meneer ,selhof niet naar te vragen2 en boven de wolken van blijdschap snelde ,dirk naar ,leo1 om dezen de heugelijke tijding mede te deelen4 ,maar al ging hij nu de school uit de ,bochtstraat weer verlaten1 hij vergat toch niet wat hij aan ,bamboe beloofd had1 voor de jongens van deze school te zullen doen4 ,klokslag twee uur stond hij des ,zondags met zeven jongens voor de deur4 ,leo deed open4 ,komt er maar in1 jongens10 zei hij4 ,nee1 ik wil niet60 zei een van de jongens4 ,leo keek vreemd op4 ,wat doe je dan hier te komen80 zei hij4 ,omdat ik moet10 zei de jongen4 ,ja zeker moet je60 kwam ,dirk tusschenbeide1 en er in k1 vooruit60 ,en meteen duwde hij de jongens als een kudde schapen de gang in4 ,terwijl ,leo de knapen in de kamer liet en hun elk een stoel aanbood1 vroeg ,bamboe in de gang aan ,dirk3 ,maar ,dirk6 hoe kom je er toe1 om die jongens mee te nemen als ze er toch geen zin in hebben80 ,wel1 ze moeten1 meneer ,bamboe1 ze moeten6 ,want1 zooals vader zeit1 wat moet er van de godsdienstigheid bij zu'kke jongens terecht komen8 't ,benne heidens1 zeit vader40 ,maar hoe krijg je ze m80 vroeg ,bamboe verder4 ,wel1 meneer ,bamboe1 dat is nog al natuurlijk4 ,ik heb gezeid3 ,hoor eens jongens1 als je niks anders leert als nou1 dan komt er niemendal van je terecht4 ,ik zal ,zondagmiddag hier in de ,bochtstraat komen1 en dan moeten er zeven van jullie mee1 naar een meneer1 die jullie heel mooi vertellen zal400 ,en nou ben ik vanmiddag gegaan en ik heb gezegd3 ,jij en jij en jij1 kom mee600 ,een paar jongens hadden er wel zin in1 maar anderen woun niet4 ,toen heb ik gezegd3 ,mee moet je6 en als je het niet doet1 kan je een pak slaag krijgen600 ,en z heb ik ze meegebracht60 ,bamboe moest glimlachen om deze vreemde toepassing van het woord der ,schrift3 ,dwingt ze om in te gaan40 ,maar dewijl er zelfs wel koningen en pausen en predikanten zijn geweest1 die dat woord verkeerd hebben toegepast1 kon ,bamboe het niet euvel duiden1 dat deze eenvoudige weversjongen het k foutief opvatte4 ,straks zou hij ,dirk wel beduiden1 dat dit dwingen0 door de liefde1 en niet door middel van een pak slaag moest plaats hebben4 ,nu trad hij de kamer binnen1 om de jongens vooreerst wat op hun gemak te zetten4 ,bamboe behoefde echter niet binnen te gaan1 uit vrees dat de jongens zich daar anders zouden vervelen1 want er viel in het ruime vertrek genoeg te zien4 ,twee van de wanden waren ingenomen door glazen kasten1 waarin zich allerlei vreemdsoortige voorwerpen bevonden3 buitengewoon groote kapellen van zonderlinge vormen en kleuren1--gedroogde planten en vruchten1--steenen en houten beeldjes1--geraamten van dieren1 schelpen en allerlei voorwerpen van kunst en smaak1 waarvan de jongens zelfs de bestemming niet konden raden4 ,naast en tusschen deze kasten stonden langwerpige tafels1 die eveneens met allerlei zaken waren bedekt2 en in de hoeken stonden stellages met sierlijk opgezette vogels1 van de kleine kolibri en het rijstvogeltje af tot den prachtig gevederden paradijsvogel toe4 ,in een anderen hoek lag een bont tijgervel op den met taf bedekten vloer uitgespreid1 met zijn glazen oogen fel door de kamer glurend en de scherpe1 witte tanden glinsterend in den dreigend geopenden bek4 ,jongens10 begon ,bamboe1 ik heb jullie laten vragen om hier te komen1 omdat ik jullie wilde vertellen uit het goede ,boek1 dat ,god aan de menschen gegeven heeft4 ,naar ik hoor1 had je daar echter allemaal niet evenveel zin in4 ,maar je bent heelemaal vrij1 hoor jongens1 en als je 't liever niet doet1 dan mag je gerust weggaan4 ,maar ik zie jullie hier zoo nieuwsgierig rondkijken1 dat het1 dunkt me1 beter is1 dat we je in de gelegenheid stellen1 eerst hier alles eens goed te bekijken4 ,kom1 ,leo1 laat jij de jongens eens alles zien en verklaar ze wat het is4--,of wil je soms liever naar huis1 jongens80 vroeg hij4 ,geen van de jongens had daar echter zin in4 ,ieder was nieuwsgierig om deze kleine ,indische tentoonstelling eens te bezien1--en ,leo begon4 ,misschien zullen we later gelegenheid hebben1 ook onze lezers in gedachten deze zaal eens rond te leiden4 ,wanneer ze echter eens te ,rotterdam mochten komen1 is het nog beter1 dat ze dan een bezoek brengen aan het ,land- en ,volkenkundig ,museum01 want dr bevindt zich een prachtige en veel rijkere verzameling van voorwerpen uit het schoone ,insulinde1 dan in het huis van ,leo en ,bamboe werd aangetroffen4 ,en nu1 jongens10 sprak ,bamboe1 nadat het merkwaardigste van de kleine1 maar keurige uitstalling bezichtigd was1 nu zullen we eens een lied zingen40 ,leo zette zich voor het orgel1 en ,bamboe deelde een viertal liederen-boekjes uit4 ,zoekt maar eens op3 nummer #ce3 ,rots der ,eeuwen1 troost in smart1 ,laat mij schuilen aan ,uw hart2 ,wees voor mijn beangst gemoed ,tot verberging in den vloed2 ,laat me in 's werelds golfgeklots ,niet verzinken1 ,sterke ,rots60 ,weet je1 jongens1 wie die ,rots der ,eeuwen is80 vervolgde ,bamboe4 ,dat is ,jezus60 ,hij sprak dezen naam met zooveel heiligen ernst uit1 dat de knapen met eerbied tot hem opzagen4 ,weet je1 wie ,jezus is80 vervolgde hij4 ,hij is de ,zoon van ,god4 ,hij had ons lief1 lang vr we geboren waren4 ,en uit liefde tot ons kwam ,hij op aarde1 om voor ons te sterven4 ,maar ,hij is opgestaan uit den dood1 en nu staan ,zijn voeten in de stad1 die gouden straten en paarlen poorten heeft4 ,en dr bereidt ,hij nu een plaats voor allen1 die ,hem liefhebben en op ,hem betrouwen4 ,maar1 al is ,hij niet meer hier op aarde1 ,hij is toch z machtig1 dat ,hij ook uit den hemel ons nog altijd helpen kan1 in welk gevaar wij ons ook mogen bevinden4 ,daarom wordt ,hij in het lied1 dat wij gaan zingen1 een ,sterke ,rots0 genoemd4 ,op vele plaatsen van ,java's ,zuidkust rijst het land bijna loodrecht tot ontzaglijke hoogten uit de zee op4 ,aan deze steile rotswanden bouwt de salangaan1 een soort van klipzwaluw1 haar nest4 ,die nesten zijn eetbaar1 en vooral de ,chineezen beschouwen ze als een lekkernij1 die ze niet licht te duur kunnen betalen4 7,leo toonde den jongens een opgezet exemplaar van deze vogels en ook zoo'n eetbaar nestje47 ,er zijn inlanders1 die deze nesten verzamelen1 maar het is een levensgevaarlijk werk om dat te doen4 ,voorzichtig daalt zoo'n arbeider langs de steile helling af1 tot een diepte van honderden meters1 tot hij eindelijk z laag komt1 dat het stof van de bruisende branding hem in wolken hult en de golven als woedende tijgers aan zijn voeten omhoog springen4 ,wat is er1 dat nu den stouten klimmer voor een gewissen dood bewaart8 ,de--rots6 ,met handen en voeten klemt hij er zich aan vast1 en hij verzet geen hand of voet1 of hij plaatst ze tusschen de spleten en op de uitstekende punten van de rots4 ,jongens1 ook jullie leven is zulk een tocht boven de golven4 ,ook jullie zult iets moeten hebben om je aan vast te houden4 ,welnu1 de ware en hechte steenrots1 waar wij tegen kunnen schuilen1 is ,jezus1 en drom zullen wij nu zingen3 ,rots der ,eeuwen1 troost in smart1 ,laat mij schuilen aan ,uw hart60 ,nadat ,leo de melodie een paar malen had voorgespeeld1 konden de jongens het reeds vrij aardig zingen4 ,daarna ging ,bamboe voor in een eenvoudig gebed4 ,voor het vertel-uurtje had hij bestemd de gelijkenis van den barmhartigen ,samaritaan4 ,bamboe was1 zooals wij reeds zagen1 een man met een waarachtig vroom hart4 ,hij bezat daarenboven een groote mate van ,schriftkennis en een zeer gezond oordeel4 ,maar kennis van wat men de ,bijbelsche ,archeologie noemt had hij bitter weinig1 en alles1 wat hij in de ,schrift las1 stelde hij zich dan ook voor1 niet als plaats hebbend in een ,palestijnsche maar in een ,indische wereld4 ,de levendige verbeeldingskracht van den ,javaan had hem de ,bijbelsche figuren laten zien1 niet als levend in een vreemd land1 maar in zijn eigen omgeving4 ,zaches1 de tollenaar1 bijvoorbeeld was voor hem niet geklommen in een vijgeboom1 maar in een kokospalm1 zoo een als er stond bij den weg tusschen ,ta-,sikao en ,modjo-,katerdja2--de vader van de twee ongelijke zonen sprak niet3 mijn zoon1 werk heden in mijn wijngaard1 maar3 plant heden padi op mijn sawah6 ,hierdoor kwam er in ,bamboe's vertellen veel voor1 waarover een gestudeerd man zijn hoofd zou schudden1 en ook veel1 dat de jongens niet begrepen1 maar aan den anderen kant zette deze eigenaardige manier van vertellen aan zijn verhalen een zeer bijzondere levendigheid bij en het onbegrijpelijke1 dat er in voorkwam1 prikkelde juist de jongens nog tot grootere opmerkzaamheid4 ,den volgenden ,zondag had ,dirk ,drijver geen bedreiging met een pak slaag noodig om de jongens mee te krijgen1 ja het was zelfs niet eens noodig ze in de ,bochtstraat te gaan opzoeken3 reeds een half uur vr den tijd stonden er wel een veertig knapen bij ,bamboe voor de deur te wachten4 ,natuurlijk had deze geen enkele kamer1 waarin hij er zoovelen kon bergen2 en den derden ,zondag werd er dan ook niet verteld bij ,bamboe aan huis1 maar in de school van 't ,wed1 die daartoe bereidwillig door het schoolbestuur was afgestaan4 ,een ,zondagsschool was in die dagen1 vooral in de streek waar ,weverstede ligt1 nog iets vreemds1 maar nu zij er eenmaal was1 nu kwam het pas uit1 hoeveel er aan het godsdienstonderwijs van de kinderen uit de arbeidersbuurten te kort kwam4 ,bamboe arbeidde onder deze verwaarloosde jeugd met onverdroten ijver4 ,de blanke menschen hebben eerst het ,evangelie gebracht aan de bruinen1--het is niet meer dan billijk1 dat de bruinen het op hun beurt terugbrengen aan de blanken1 waar dit noodig is10 zeide hij4 ,niet alleen dat hij de kinderen op de ,zondagsschool ontving1 maar hij bezocht ze ook in hun woningen4 ,bij menig ziek- en sterfbed van blanke kinderen kwam deze eenvoudige bruine man op zijn eigenaardige wijze licht ontsteken in de duistere schaduwen van krankheid of dood4 ,en waar men in het eerst om zijn kleur eenigen weerzin jegens hem gevoelde1 daar veranderde die spoedig1 als men bemerkte welk een blank en liefhebbend hart hij onder dat donkere uiterlijk met zich omdroeg4 ,en ding was er echter1 dat bij dit alles ,leo wel een weinig ontrustte3 die droge kuch1 die maar niet wijken wilde1 en ,bamboe's steeds toenemende magerheid4 ,bamboe10 zei hij eens1 je spant je veel te veel in4 ,in huis doe je werk genoeg voor n man en buiten genoeg voor twee1--dat is te veel60 ,och ,leo10 antwoordde de ,javaan1 ik moet werken zoolang het dag is4 ,de nacht komt1 waarin niemand werken kan40 ,,hoofdstuk ,,vii4 ,,leo ,,gaat ,,rupsen ,,zoeken ,,en ,,vangt ,,een ,,hollend ,,paard4 ,rudolf60 zei mevrouw ,van ,dintelburg1 terwijl zij van haar handwerkje even opkeek en haar zoon languit op de sofa zag liggen1 ,rudolf1 wat lig je daar toch lui6 ,heb je je thema's al gemaakt en je aardrijkskundige les geleerd8 ,je weet1 jongen3 over drie maanden is het examen voor de ,hoogere ,burgerschool1 en we zouden je graag terstond in de tweede klas geplaatst zien40 ,och1 mama10 antwoordde ,dolf1 terwijl hij nog wat gemakkelijker houding aannam1 wat maal ik toch om dat studeeren6 ,ik heb dat immers niet noodig60 ,zoo1 zoo1 jonkertje1 heb jij dat niet noodig80 sprak de heer ,van ,dintelburg1 die juist de kamer binnentrad en het laatste gezegde gehoord had4 ,welneen1 papa10 antwoordde ,dolf1 al dat studeeren1 papa1 dat is goed voor jongens uit het plebs6 ,maar voor mij444460 ,maar jongen1 waarmee denk jij dan de wereld door te komen80 vroeg zijn vader4 ,met mijn geld60 sprak ,dolf1 en zette daarbij zulk een hooge borst1 als alleen de zoon van zulk een rijk en voornaam man als de heer ,van ,dintelburg kon zetten4 ,rudolf's pa glimlachte1 want het streelde zijn ijdelheid1 te weten dat ,rudolf wel eenigszins gelijk had en dat een jonge ,van ,dintelburg het niet noodig had1 door middel van studie en arbeid zich een positie in de maatschappij te verwerven4 ,toch wilde hij ,rudolf in diens onverschillige luiheid niet sterken1 door deze gedachte uit te spreken en hem gelijk te geven4 ,hoor eens1 jongen10 zei hij1 met geld alleen brengt men het niet ver4 ,kennis is meer waard dan rijkdom40 ,nu10 merkte ,dolf droogjes op1 als ik tusschen die beide moest kiezen1 zou ik dan toch maar aan rijkdom de voorkeur geven4 ,daar heb je nu ,deurloo en ,selhof en ,tannekens1 en hoe al die schoolvossen verder mogen heeten1 ze hebben een hoofd vol met kennis1 z vol1 dat ze er allen dag aan dertig1 veertig jongens uitdeeling van kunnen houden1 en wat zijn ze in de wereld8--,kale jakhalzen1 en anders niet60 ,meneer ,van ,dintelburg wist niet1 wat te antwoorden4 ,want hoe streng hij ook was jegens zijn arbeiders1 tegenover zijn kinderen was hij al te zwak en te toegevend4 ,daarbij wijdde hij zich z geheel en al aan zijn zaken1 dat er voor toezicht op zijn kinderen bijna geen tijd overschoot4 ,en het eerste gevolg daarvan was1 dat hij dan ook weinig invloed op hen uitoefende4 ,maar ,rudolf1 al is 't niet voor 't geld1 dan moet je je toch inspannen terwille van de eer60 sprak hij eindelijk4 ,wat zou je er van zeggen1 als de jongens uit het plebs je op school eens voorbij schoten en je op den koop toe gingen uitlachen80 ,voor de eer was ,rudolf zeer gevoelig4 ,nu papa10 zei hij1 ik zal wat gaan studeeren2 maar als ik met mijn werk klaar ben1 mag ik dan de ,hongaarsche pony's eens voor het wagentje probeeren80 ,nee1 jongen10 kwam nu mevrouw angstig tusschenbeide1 niet met de pony's4 ,we hebben ze maar pas en zelfs je papa kan ze nauwelijks meester worden4 ,je kunt den stalknecht zeggen1 dat hij ,hans voor den ezelwagen spant1 en neem dan ,henritte mee40 ,ja1 nu ,jet mee moet1 nu moet ik natuurlijk weer met den ezel rijden2 stap4444 stap4444 kom ik er vandaag niet1 dan kom ik er morgen10 bromde ,rudolf4 ,hoor eens1 ,rudolf10 brak meneer ,van ,dintelburg het gesprek af1 veel tijd voor praten heb ik niet1 en dus kort en goed3 den ezel kun je nemen1 maar de pony's krijg je niet40 ,nu1 zooals u wilt1 papa10 antwoordde ,dolf2 maar terwijl hij de trap opging naar zijn kamer1 mompelde hij bij zichzelven3 ,hoor eens1 kort en goed3 de pony's krijg ik wl60 ,jet1 ben je klaar8 ,we gaan rijden60 riep hij1 toen hij na een uurtje zijn les zoowat had overgekeken en een bladzijde van zijn dict-boek had volgeklad4 ,henritte1 die een jaar jonger dan ,rudolf en een heel lief meisje was1 zat al op hem te wachten en beiden sloegen het pad in naar het koetshuis4 ,jacob10 zei ,dolf tot den stalknecht1 we mogen van ,papa gaan rijden met de pony's40 ,met de pony's1 jonker80 riep de knecht van verbazing uit1 meneer kan ze zelf amper de baas blijven60 ,kom1 kom60 zei ,dolf1 ik zal ze er wel onder krijgen1 laat dat maar aan mij over4 ,span maar gauw in60 ,nu jonker10 zei ,jacob1 die den jongen heer ,van ,dintelburg net zoo min ongehoorzaam durfde te zijn als den ouden1 maar die het met een dergelijken rit toch een gat in 't hoofd0 zag1--beide pony's1 dat zullen we toch maar niet doen4 ,u weet1 ,anny is de wildste van de twee en zij heeft net haar rechtervoorpoot wat geforceerd2 ze moet een paar dagen rust houden4 ,ik zal er dus alleen ,meta maar voorspannen40 ,rudolf10 vroeg ,henritte bezorgd1 heeft ,papa werkelijk gezegd1 dat je de pony's mocht nemen8 ,we rijden anders altijd met ,hans1 en ik meende1 dat ,mama zei44440 ,och1 ,jet1 zanik nou niet1 we rijden met ,meta en daarmee uit6 ,ik zal wel zorgen1 dat je goed en wel weer thuiskomt1 hoor1 bange nuf60 was het antwoord4 ,henritte steeg in en nam plaats op het achterste bankje4 ,rudolf nam de teugels1 en nadat ,jacob den pony een eindje bij den toom had geleid1 stapte het paard zoo bedaard voort1 dat alle vrees bij ,henritje week4 ,even buiten de achterpoort kwamen zij ,leo tegen1 die met ,dirk ,drijver een wandeling deed4 ,leo had een botaniseer-trommel bij zich4 ,de jongens hadden uit de school-bibliotheek het mooie boek van ,heimans en ,thijsse ,van ,vlinders1 ,bloemen en ,vogels099 gelezen1 en waren nu op reis om brandnetels te zoeken1 waar rupsen op zaten1 want ze wilden probeeren of ze ook niet den schoonen vlinder ,prinses ,atalanta0 konden kweeken4 ,zoo1 plebbers1 gaat uit den weg60 schreeuwde ,dolf den jongens toe4 ,zou je zoo'n trotschen aap niet uit den wagen trekken en hem een pak slaag geven80 zei ,dirk4 ,als je hem daarmee kondt genezen1 ja1 dan wel6 ,maar ik vrees1 dat het niet veel helpen zal en dat ,rudolf1 zooals ,bamboe altijd zegt1 door ondervinding moet leeren10 antwoordde ,leo4 ,beide knapen sloegen den weg in naar de ,leyefabriek1 waar zij tegen den muur langs de kade een paar groote brandnetelboschjes hadden ontdekt1 die ze nu eens wilden onderzoeken4 ,weet je nog wel1 hoe je van den winter op ditzelfde plaatsje een nat pak hebt gehaald1 ,leo80 vroeg ,dirk4 ,of ik het weet60 antwoordde ,leo1 en als ik het soms vergeten zou1 dan is n blik op ,bamboe voldoende om het mij weer te binnen te brengen1 want ,bamboe is na dien tijd nooit meer gezond geweest4 ,doch zie eens6 wat is dat8--,een paard op hol6 ,het komt recht op ons af10 riep hij plots uit1 en wees den weg op1 die langs de fabriek winkelhaaks op de kade aanliep4 ,bewaar ons10 was ,dirk's uitroep1 het is ,dolf van ,dintelburg4 ,kijk eens1 kijk eens1 het paard is woest60 ,inderdaad1 de pony scheen wel dol geworden te zijn4 ,met loshangende teugels holde hij in blinde vaart recht op de kade aan1 het rijtuig met razende snelheid achter zich aansleepende4 ,ook op het kantoor1 dat een eind verder vlak bij den weg stond1 had men opgemerkt1 hoe de pony1 die waarschijnlijk geschrokken was van de rookwolken uit de fabriek1 plotseling op hol was geslagen4 ,de heer ,van ,dintelburg snelde zelf met nog een paar anderen naar buiten1 maar hij kwam1 helaas1 te laat om het wilde ,hongaarsche paard nog tegen te kunnen houden4 ,help1 help60 riep ,dirk1 o ,leo1 hij zal verdrinken op dezelfde plaats1 waar hij jou door 't ijs heeft laten zakken60 ,als ,god en onze armen het tenminste niet verhinderen60 zei ,leo1 terwijl hij het razende en schuimbekkende dier kloekmoedig in den weg trad4 ,nog slechts enkele stappen1 en paard en rijtuig zouden van de steile kade in de rivier storten4 ,leo vloog met uitgebreide armen naar voren4 ,dolf1 het gevaar ziende1 richtte zich op1 sprong uit het rijtuig en viel met een zwaren smak voorover in het grint4 ,maar op hetzelfde oogenblik had ,leo de teugels gegrepen en liet hij zich aan den kop van het paard meesleepen4 ,leo1 laat los1 laat los6 je gaat zelf ook mee de ,leye in60 schreeuwde ,dirk4 ,doch op hetzelfde oogenblik bleef de pony staan1 met de voorpooten geen anderhalven meter meer van den rand der kade verwijderd4 ,met vaste hand liet ,leo nu ,meta zwenken4 ,henritte leunde doodsbleek in zwijm achterover in het rijtuig1 en ,rudolf lag nog altijd plat-uit op den weg4 ,dirk wilde hem oprichten1 maar de heer ,van ,dintelburg was alreede toegesneld en beurde zijn zoon van den grond op4 ,dolfs gelaat zat vol bloed en hij kermde toen men hem poogde op te richten4 ,voorzichtig droeg men hem naar het kantoor1 waar ,leo den wagen voor de deur stil deed houden4 ,voor ,henritte werd een glas water gebracht1 en toen zij daarvan een weinig gedronken had1 kwam zij spoedig weer bij4 ,voor ,rudolf werd een dokter ontboden4 ,daar het echter bleek1 dat1 zoo hij al eenige kneuzingen mocht hebben opgedaan1 deze toch niet van ernstigen aard waren1 liet de heer ,van ,dintelburg hem voorzichtig in den wagen dragen4 ,leo geleide nu den pony bij den teugel naar huis4 ,en nu1 mijn jongen10 sprak de heer ,van ,dintelburg zich tot hem wendende en hem met warmte de hand drukkende1 door de zorg voor mijn kinderen heb ik nog geen tijd gehad1 hun moedigen1 jongen redder te bedanken2 maar wees verzekerd1 dat ik je edele daad nooit1 nit vergeten zal4 ,hartelijk1 hrtelijk dank1 hoor60 ,o meneer1 dat vereischt geen dank10 antwoordde ,leo eenvoudig2 ik deed niet meer dan wat iedereen in zoo'n geval zou doen40 ,nu1 mijn jonge vriend1 ik betwijfel zeer1 of iedereen in zoo'n geval zich zoo moedig voor een hollend paard zou hebben geplaatst1 als jij dat hebt gedaan10 was het antwoord4 ,nu1 iedereen is ook niet met paarden vertrouwd1 maar ik heb met zulke gastjes wel meer omgegaan10 zei ,leo1 den pony op den hals kloppende4 ,in ,indi reed ik elken dag op zoo'n soort1 maar dat was een ,makassaar40 ,zoo zoo6 ben je uit ,indi vandaan80 sprak de heer ,van ,dintelburg4 ,ik meende ook wel aan je kleur te zien1 dat je geen geboren ,nederlander waart4--,maar je schijnt zoo goed met den pony overweg te kunnen1 dat ik wel eens naar het rijtuig kan gaan1 om naar mijn jongen wildebras om te zien4 ,rudolf kreunde wel een weinig van de pijn in het geschonden gelaat4 ,ook zijn handen waren over een groot gedeelte ontveld1 maar aan zijn been verklaarde hij niet bijzonder veel pijn te gevoelen4 ,zoo kwam men aan den ,dintelburg4 ,jacob1 de stalknecht1 stond reeds bij het hek en nam nu van ,leo de teugels over4 ,het rijtuig hield voor de stoep stil1 en ,dolf werd door een paar bedienden naar binnen gedragen4 ,leo en ,dirk wilden zich nu verwijderen1 maar ,henritte stak hun eerst nog de hand toe4 ,hier10 zei ze tegen ,leo1 neem dit van mij aan als aandenken en als bewijs van mijn dank40 ,en meteen stak ze hem een sierlijk gehaakt beursje met geld toe4 ,nee1 dank u60 zei ,leo1 een kleur krijgende4 ,waarom zou je dat niet aannemen80 vroeg het meisje4 ,zoudt u geld aannemen als u in de gelegenheid waart geweest1 iemand een dienst te bewijzen80 vroeg hij4 ,nee1 ik niet60 was het antwoord4 ,welnu10 zei ,leo1 dan doe ik het k niet1 want we dragen denzelfden naam44440 ,wt80 kwam de heer ,van ,dintelburg tusschenbeide1 denzelfden naam8--,hoe heet je dan80 ,leo van ,dintelburg10 was het antwoord4 ,een hoog rood bedekte 's heeren ,van ,dintelburgs gelaat4 ,wel1 jongen10 sprak hij1 blijkbaar verrast1 ben jij dat8 ben jij dat8--,en ben je nu hier8 ,ik dacht niet1 dat je al in het land zoudt zijn4 ,ik meende1 dat het plan was1 dat je vooreerst te ,batavia zoudt blijven4 ,en leef je nu met dien ,javaan 444 hoe heet hij ook weer8--,waar woon je80 ,wed1 nommer #cf10 zei ,leo1 die natuurlijk op al deze vragen niet tegelijk kon antwoorden1 en daarom alleen maar op de laatste inging4 ,wel1 jongens1 komt even in huis2 na zoo'n moedige daad mag mijn vrouw wel eens kijken of ze niet iets vinden kan1 dat je graag lust40 ,nee1 dank u1 meneer60 gaf ,leo ten antwoord1 we zouden gaan zoeken naar ,atalanta-rupsen1 en daar ik om vijf uur les heb1 zal ik moeten voortmaken1 als ik er nog vinden wil40 ,och neen1 jongen10 zei meneer ,van ,dintelburg1 alsof hij zich bedacht en met iets somber-grimmigs in zijn stem1 je moet bij ,louis ,van ,dintelburg ook maar geen voet over den drempel zetten1--je mocht in zijn huis ergens mee besmet worden6 ,maar in elk geval1 ,leo10 vervolgde hij1 opeens veel vriendelijker en met een beweging langs het voorhoofd1 alsof hij de wrevelige gedachte van daareven wilde wegvagen1 in elk geval3 ik kom je eens opzoeken1 en nogmaals3 hartelijk dank voor je kloeke daad60 ,des avonds kwam de heer ,van ,dintelburg bij ,bamboe aan huis en praatte heel lang met hem4 ,leo wachtte zoolang in de andere kamer4 ,eindelijk ging de deur open1 en ,bamboe en de heer ,van ,dintelburg traden binnen4 ,daar hebt u het portret van ,leo's papa10 zei ,bamboe1 naar den wand wijzende4 ,de heer ,van ,dintelburg bleef er geruimen tijd stilzwijgend voor staan4 ,goeie1 goeie ,willem60 zei hij1 als tot het portret sprekende1--we hebben elkaar niet begrepen1 omdat we in ons leven verschillende wegen zijn gegaan4--,en ik weet niet1 of mijn weg wel de beste is10 voegde hij er bij1 terwijl hij een traan uit zijn oog veegde4 ,dag1 ,leo1 flinke vent60 zei hij vervolgens1 met warmte ,leo de hand drukkende1 ik kom nog wel eens aan1 hoor1 en je moet ook eens bij ons komen4 ,je hebt je papa zeker wel eens hooren spreken van oom ,louis1 nietwaar8 ,welnu1 die woont op den ,dintelburg1 en de jongen en het meisje1 dien je vandaag het leven hebt gered1 zijn je neef en je nicht40 ,bamboe liet den bezoeker uit4--,meneer10 zei hij in de gang1 met zijn zachte1 bedachtzame stem1 meneer sprak daarnet van twee wegen4 ,als meneer denkt1 dat zijn eigen weg niet goed is1 dan moest meneer1 dunkt mij1 dien nderen weg inslaan40 ,och10 was het antwoord1 we zitten nu eenmaal in dezen trein en we moeten doorstoomen60 ,ok als men weet1 dat men aan een verkeerd station uitkomt8 ,is er in dit land geen spreekwoord1 dat zegt3 beter ten halve gekeerd1 dan ten heele gedwaald80 drong ,bamboe aan4 ,men kan zien1 goede vriend1 dat je bent grootgebracht door een zendeling10 sprak de heer ,van ,dintelburg1 opeens een luchtig-schertsenden toon aanslaande4 ,en daarmee vertrok hij4 ,maar ,bamboe1 toen hij den bezoeker uitgelaten had1 bleef nog eenige oogenblikken met gevouwen handen in de donkere gang staan4 ,hij bad4 ,maar vind je het toch niet vreemd1 dat je broer ,willem zijn zoon aan zulk een bruinen1 dommen inlander kan toevertrouwen1 terwijl er bij ons voor den jongen plaats genoeg is80 vroeg mevrouw ,van ,dintelburg des avonds aan haar man4 ,we zouden hem tegelijk met ,rudolf kunnen opvoeden1 en1 me dunkt1 ,leo zou toch veel beter door de wereld komen1 als hij met ,rudolf werd grootgebracht1 dan wanneer hij daar bij dien ,javaan bleef4 ,wat kan die man voor toezicht uitoefenen op een ,europeeschen jongen1 die daarenboven toch zijn heer en meester blijft80 ,hoor eens1 lieve10 was het antwoord1 ,willem heeft dat nu eenmaal zoo gewild1 en wij moeten zijn laatsten wil eerbiedigen4 ,en als wij naar onzen eigen jongen zien1 kunnen we hem dan wel zoo geheel en al ongelijk geven80 vervolgde hij1 terwijl er een smartelijke trek om zijn mond kwam4 ,mevrouw zweeg1 want zij wist1 dat hij de waarheid sprak4 ,eenige oogenblikken later zat de heer ,van ,dintelburg weer op zijn werkkamer1 geheel verdiept in zijn geldelijke berekeningen4 ,hij was thans weer geheel en al de trotsche koopman en de strenge fabrikant1 wien 't alleen te doen was om geld en macht en aanzien4 ,maar mevrouw ging naar ,rudolfs kamer1 om nog even naar haar jongen te zien4 ,daar lag hij1 met een drietal pleisters op het gezicht1 in een rustigen slaap4 ,zijn moeder bukte zich over hem heen1 en drukte een kus op zijn voorhoofd4 ,toen zij zich oprichtte1 blonken er in haar oogen een paar groote tranen4 ,rudolf echter wist van niets1 en sliep door4 ,zijn er meer zulke moeders8 ,o ja1 er zijn er duizenden1 die op dezelfde wijze zich des nachts over haar slapende kinderen buigen1 om ze een kus des vredes en der vertroosting op het voorhoofd te drukken1 zelfs al draagt dat voorhoofd het merkteeken van zonde en van schande4 ,o1 als wij allen wisten1 welke smartelijke tranen daarbij de oogen van onze moeders kunnen vullen1 we zouden ze meer vreugde en minder verdriet aandoen4 ,maar de meeste kinderen zijn als ,rudolf en weten het niet6 ,,hoofdstuk ,,viii1 ,,waarin ,,iets ,,verhaald ,,wordt ,,uit ,,de ,,geschiedenis ,,van ,,de ,,familie ,,van ,,dintelburg4 ,het vorige hoofdstuk bevat enkele gezegden1 die de lezer niet ten volle kan begrijpen1 zoo hij niet eenigszins bekend is met de familie-geschiedenis der ,van ,dintelburgen1 en daarom zullen wij in dit hoofdstuk van die geschiedenis een en ander mededeelen4 ,zooals reeds bekend is1 behoorde de familie ,van ,dintelburg tot den oud-,nederlandschen adel4 ,verscheidene leden ervan hadden onder de regeering der ,stadhouders aanzienlijke betrekkingen bekleed4 ,tegen het einde der #ah;de eeuw waren zij echter meegesleept door den uit ,frankrijk opgestoken revolutie-storm1 maar hadden helaas ook ondervonden1 hoe duur de waan van vrijheid1 gelijkheid en broederschap1 die niet op ,gods ,woord gegrond zijn1 in 't einde betaald moet worden4 ,in den bangen tijd der ,fransche overheersching werd het aanzienlijke familie-kapitaal bijna geheel verslonden1 en in plaats van als zijn voorouders te schitteren aan koninklijke en prinselijke hoven1 zag ,leo's grootvader1 die denzelfden voornaam droeg als hij1 zich genoodzaakt het leven te leiden van een verarmd landjonker1 die alleen tegenover de boerenbevolking op een afgelegen dorp nog zekeren stand vermocht op te houden4 ,maar al mocht de oude heer ,van ,dintelburg zich niet verheugen in het bezit van een groot kapitaal1 hij bezat wat in sommige gevallen even goed is1 namelijk een helder verstand en een door-en-door practischen blik op den tijd1 waarin hij leefde4 ,die tijd was--dank zij de bemoeiingen der regeering van ,koning ,willem ,i--voor ons land de tijd der herleving van de vaderlandsche industrie4 ,vastbesloten om zijn geslacht zoo mogelijk tot het vorige aanzien terug te voeren1 zag de oude heer ,van ,dintelburg spoedig in1 dat de eenige kans om hierin te slagen1 bestond in mee te doen aan den grooten nijverheids-wedloop4 ,in ,weverstede richtte hij met deels geleend kapitaal de eerste katoen- en linnenweverij op4 ,de fortuin was hem gunstig1 en elk jaar zag hij de zon van zijn eer en macht hooger aan den hemel stijgen4 ,met leedwezen zag de oude man echter de zon zijns levens elk jaar al meer tanen4 ,het ging hem in deze wereld z goed1 dat hij er wel eeuwig had willen blijven4 ,daar hij echter wel wist1 dat zulks onmogelijk was1 zoo was het hem een troost te denken1 dat zijn beide zonen1 ,louis en ,willem1 het werk huns vaders zouden voortzetten4 ,daartoe had hij de beide jongens dan ook al vroeg in de zaken ingewijd en hen van jongsaf als hoogste levensdoel voorgesteld1 wat voor hem als het hoogste gold3 geld en aanzien te verwerven4 ,het gelukte hem om ,louis geheel en al naar zijn eigen model te vormen4 ,bij ,willem kwam er echter iets tusschenbeide1 dat aan diens leven een geheel andere richting gaf4 ,toen hij eens voor zaken een dag of acht in ,amsterdam vertoefde1 raakte de jongeling in kennis met een jong dichter1 den later zoo beroemd geworden ,isac da ,costa1 en werd hij door dezen binnengeleid in de kringen van het ,rveil04 ,dezen naam geeft men aan een groote godsdienstige opwekking1 die1 kort na den val van ,napoleon ,i1 in ,zwitserland begonnen1 zich over geheel ,west-,europa heeft uitgebreid en door middel eener schare van uitnemende mannen en vrouwen1 ook in ons land1 een allergezegendsten invloed heeft uitgeoefend en tal van doode leden der ,kerk tot werkzame en liefdevolle ,christenen heeft gemaakt4 ,de jonge1 koelberekenende industriel werd door den vurigen1 echt-,isralietischen dichter onweerstaanbaar meegesleept2 en toen hij bij zijn vader terugkwam1 stond hij voor hem als een nieuw mensch1 met nieuwe levenskracht en een nieuw levensdoel4 ,mede tengevolge van een trouwe briefwisseling met zijn nieuwe vrienden1 nam dit levensdoel voor hem gaandeweg duidelijker vorm en gestalte aan3 hij wilde voortaan niet meer leven voor zichzelven1 voor eigen eer en eigen roem1 maar tot eer en roem van onzen ,heiland en tot welzijn der arme en lijdende menschheid4 ,na een paar jaren van voorbereidende studie trok hij als zendeling naar ,indi4 ,het werk der ,zending stond in die dagen bij velen in ons vaderland nog bloot aan de grootste minachting4 ,wie er voor ijverde1 werd beschouwd als een krankzinnige dweeper2 wie zelf als zendeling naar de heidenwereld durfde trekken1 werd gehouden voor een fortuinzoeker van het allerslechtste allooi4 ,dat een gewoon burgerlijk mensch1 die nergens anders toe deugde01 de dwaasheden0 van het ,christendom in de heidenwereld ging prediken1 dat vond de oude heer ,van ,dintelburg al verachtelijk2 maar dat zijn zoon1 een ,van ,dintelburg1 zoo iets ondernam1 dt vond hij z erg1 dat de dood van dien zoon hem verkieselijker ware geweest6 ,toen ,willem scheep zou gaan1 weigerde de oude heer dan ook hem de hand ten afscheid te reiken2 ,willems brieven1 zoowel die aan zijn vader als die aan zijn broeder ,louis1 bleven onbeantwoord1 en nadat hij twee jaren in ,insulinde vertoefd had1 gewerd hem een kort briefje van ,louis1 waarin hem werd meegedeeld1 dat zijn vader was overleden4 ,de regeling der nalatenschap en de verdeeling van de erfenis kwam tot stand door tusschenkomst van een notaris4 ,de bezittingen van den overledene bestonden uit enkele landerijen en huizen1 benevens een zeker kapitaal1 dat in de fabriek gestoken was4 ,natuurlijk was er ,louis veel aan gelegen1 dit kapitaal geheel in gebruik te mogen houden4 ,immers1 werd de helft daarvan door ,willem opgeischt1 dan zou hij zelf de zaken voortaan slechts met halve kracht kunnen voortzetten4 ,willem was hiertoe wel te vinden4 ,zijn hart hing aan andere dingen dan aan wereldsch goed4 ,hij vergenoegde zich dus met de opbrengst van zijn deel der landerijen en huizen1 van welke laatste hij er twee bestemde om verbouwd te worden tot een ,christelijke school 7de school van den heer ,selhof74 ,wat het geld betrof1 dat moest ,louis maar onder zich houden4 ,later zou men het wel eens verrekenen4 ,zooals we reeds gezien hebben1 zette ,louis het werk zijns vaders geheel in diens eigen geest en met nog gunstiger uitslag voort4 ,willem1 die nu van zijn eigen renten1 zij het dan ook sober1 in ,indi kon leven1 bedankte voortaan voor het tractement1 dat hij van de ,zendingsvereeniging ontving4 ,nadat hij op een paar plaatsen bloeiende inlandsche gemeenten had gesticht1 werd hem opgedragen1 ook buiten ,java geschikte terreinen voor den ,zendingsarbeid op te zoeken4 ,met dit doel doorkruiste hij den geheelen ,archipel1 en daar hij1 behalve een ijverig ,evangelie-prediker1 ook een man was1 die veel hart had voor de studie van natuur- en volkenkunde1 had hij op deze reizen langzamerhand al de merkwaardigheden bijeengebracht1 waarmee wij in hoofdstuk ,,vi ,bamboe's ,zondagsschoolklas hebben zien kennismaken4 ,reeds kort na zijn aankomst in ,indi huwde hij een inlandsche dame1 die aan den ,soesoehoenan van ,djokjokarta verwant was1 en die reeds vroeger het ,christendom omhelsd had4 ,de eerste twee kinderen uit dit huwelijk stierven op nog zeer jeugdigen leeftijd1 en het derde kind1 ,leo1 was nog maar acht jaar oud1 toen zendeling ,van ,dintelburg ook zijn geliefde vrouw grafwaarts moest dragen4 ,daar in zijn standplaats een ,europeesche school ontbrak1 moest hij zelf voor het onderwijs van zijn zoon zorg dragen2 en op welk een uitmuntende wijze hij zich van dezen vaderplicht kweet1 heeft het onderzoek door den heer ,selhof reeds aan het licht gebracht4 ,een belangrijken steun voor de verzorging van den knaap vond hij in zijn inlandschen bediende ,bamboe4 ,we zeggen hier bediende1 maar eigenlijk mocht deze met meer recht zijn pleegkind worden genoemd4 ,een ongelukkig geval had hem met dezen braven ,javaan1 toen nog een knaap van een jaar of tien1 in aanraking gebracht4 ,toen hij namelijk op zekeren dag in de residentie ,kedoe door het gebergte dwaalde1 om naar enkele zeldzaam voorkomende planten te zoeken1 had hij gezien1 hoe plotseling een man en een jongen1 die een eindweegs voor hem uit gingen1 besprongen werden door een reusachtigen tijger4 ,in minder dan geen tijd had het monster door een slag met zijn geweldige klauwen den armen man de hersenpan verbrijzeld2 en juist maakte hij zich gereed om ook den knaap tot zijn slachtoffer te maken1 toen een welgemikt schot uit des zendelings geweer aan zijn bloedgierig bestaan een einde maakte4 ,van den jongen vernam hij1 dat deze met zijn vader op reis was gegaan naar ,soerabaja1 om zich daar te laten aanwerven voor de zoutmakerijen te ,soemenap499 ,verder verklaarde de jongen1 dat zijn moeder dood was4 ,zijn voornaam was ,patoe1 maar zijn familienaam wist hij niet op te geven4 ,verder vernam de zendeling1 dat hij afkomstig was uit het ,tjeribonsche2 maar alle pogingen om daar de familie van den knaap te ontdekken1 bleven vruchteloos4 ,daarom besloot hij den knaap maar bij zich te houden en groot te brengen4 ,deze beloonde zijn zorg en toewijding met de grootste dankbaarheid1 en wilde1 ook toen hij tot een volwassen man was opgegroeid1 zijn meester en zijn redder onder geen voorwaarde verlaten4 ,daar de heer ,van ,dintelburg hem gevonden had bij een klein bamboe-boschje1 had hij hem den toenaam gegeven van ,bamboe2 bij zijn doop werd zijn voornaam ,petrus genoemd4 ,ofschoon ,bamboe zichzelven als niets meer beschouwde dan als de bediende van zendeling ,van ,dintelburg1 zoo was hij in der waarheid diens trouwe vriend en onwaardeerbare helper4 ,hij vergezelde hem op al zijn tochten1 en op zijn ziekbed1 dat zijn sterfbed zou worden1 stond hij hem met moederlijke teederheid tot het laatste oogenblik bij4 ,willem van ,dintelburg maakte zich op dit ziekbed geen illusies van nog eens te zullen herstellen4 ,hij wist1 dat hij sterven ging1 en zag met volkomen gerustheid den dood tegemoet1 want hij was er zeker van1 dat hij uit de sluimering des doods ontwaken zou tot een nieuw leven1 een heerlijker leven1 dan hij ooit op aarde gekend had4 ,slechts n enkele zorg kwelde hem in deze laatste uren3 die voor ,leo1 zijn zoon6 ,de jongen zou na zijns vaders dood naar ,holland moeten1 en daar onder de hoede moeten komen van zijn oom ,louis4 ,willem zag hier erg tegen op4 ,leo was een jongen van een driftig karakter en met sterke neigingen tot zinnelijk genot4 ,het gemengde bloed bruiste hem door de aderen met al te onstuimige levenskracht en levenslust4 ,zeker1 wat de stoffelijke zijde des levens betreft1 zou het den knaap ten huize zijns ooms aan niets ontbreken4 ,maar de zendeling wist te goed1 dat de mensch alleen bij brood niet kan leven1 om voor zijn jongen niet meer dan dat noodig te achten4 ,en hij wist k1 dat ,leo dat ne noodige0 ten huize van zijn oom niet vinden zou4 ,hij wist1 dat ,louis als hoogste levensdoel stelde3 de genietingen dezer aarde1 en in dien geest ook zijn kinderen grootbracht4 ,zijn ideaal was echter1 ,leo te zien opgroeien tot een ,christen1 ,in werk en woord waarachtig ,en aan zijn ,god gedachtig40 ,als hij dat ideaal verwezenlijkt wilde zien1 dan mocht en kon hij zijn zoon niet doen opnemen in een familiekring1 waar alles er op ingericht was om het ontvankelijke jongenshart mee te sleepen in de jacht naar begeerlijkheid der oogen1 begeerlijkheid des vleesches en grootschheid des levens40 ,doch ook in deze moeielijkheid wist het trouwe en liefdevolle hart van ,bamboe een uitweg4 ,zijn meester mocht het hoofd gerust tot sterven leggen4 ,hij1 ,bamboe1 zou den jongen toewan dienen met dezelfde liefde1 als hij den ouden toewan gediend had1 en hem vergezellen naar het koude en gure ,holland4 ,bamboe1 die den knaap van diens geboorte had zien opgroeien1 kende ,leo's karakter tot in de fijnste kreukels1 en ofschoon hij maar een ,javaan0 was1 bezat de brave inlander zulk een fijnen tact en zulk een nobel hart1 dat de heer ,van ,dintelburg de opvoeding van zijn zoon veiliger achtte in de handen van dezen bruinen man1 dan in die van nigen blanke4 ,hij nam dus maatregelen1 dat de huur1 die hij trok van zijn huizen en landerijen1 voortaan zou worden uitbetaald aan ,bamboe1 die met ,leo zich zou vestigen in ,weverstede4 ,met opzet koos hij deze plaats1 opdat1 wanneer ,bamboe iets overkwam1 ,leo niet hulpeloos in de wereld zou staan1 en in dat geval een toevlucht zou kunnen vinden bij zijn oom ,louis4 ,aan den laatste schreef hij nog op zijn ziekbed den volgenden brief3 ,beste ,louis6 ,indien het waar is1 dat de dood alles verzoent1 dan zul je dezen brief ontvangen met dezelfde liefde1 waarmee wij als kinderen met elkaar omgingen en geen zweem van den vroegeren wrevel1 dien onze scheiding veroorzaakte1 zal er langer in je hart overblijven4 ,want dezelfde mail1 die je dit schrijven brengt1 zal je ook het bericht doen geworden van mijn overlijden4 ,ik ben ziek en ik hoor reeds het wiekgesuis van den engel des doods4 ,maar hij vindt mij bereid1 want ik weet1 dat ik uit dit mijn vleesch mijn ,god zal aanschouwen1--ik zal ,hm zien en niet een vreemde4 ,louis1 wij hebben in ons leven twee verschillende wegen bewandeld1--jij hebt geleefd voor je zelven en voor wat je het geluk en het welzijn van de familie achtte2 ik heb1 schoon in zwakheid1 getracht te leven voor ,god4 ,ik laat een zoon na1 mijn lieven ,leo4 ,ik zal hem naar ,holland zenden en jij zult voortaan zijn voogd zijn4 ,maar juist omdat wij tweerlei wegen gaan1 en ook onze kinderen voor tweerlei leven opleiden1 daarom zul je het mij ten goede houden1 zoo ik je verzoek1 ,leo vooreerst niet bij je in te nemen4 ,mijn bediende1 en tevens mijn vriend en broeder1 ,bamboe1 kent zijn karakter beter dan iemand anders1 en ik wensch mijn lieven jongen dan ook onder zijn leiding te stellen4 ,indien mijn ,leo echter ook deze steun mocht komen te ontvallen1 wees dan zoo goed1 den jongen tot je te nemen en tracht hem dan op te voeden in den geest1 waarin zijn vader dat zou hebben gedaan4 ,het is mijn wensch1 dat hij tot zijn negentiende levensjaar studeert1 en dat hij dan voor de keuze van een betrekking of een beroep zal worden gesteld4 ,en ik verzoek je1 hem alsdan in die keuze volkomen vrij te laten1 ook al mocht hij het levenslot kiezen van een gewoon ambachtsman4 ,en nu1 lieve broeder1 in gedachten reik ik je van mijn sterfbed de hand ten afscheid1 ter vergiffenis en ter verzoening4 ,ofschoon ik sterf ver van mijn vaderland1 en ik mijn eenigen zoon aan de hand van een vreemde de onbekende toekomst zie tegengaan1 zoo heb ik nochtans geen berouw over dien anderen levensweg1 dien ik gekozen heb1 en mijn laatste bede is1 dat onze lieve ,heiland ook w schreden moge leiden op dien weg4 ,terwijl ik sta voor de poort des doods1 betuig ik je plechtig1 dat alleen een leven in ,zijn dienst de moeite waard is om geleefd te worden1 en dat alleen zlk een leven gevolgd wordt door een sterfbed als het mijne1--een sterfbed waaromheen de vrede des hemels zweeft als blanke duiven over een landschap van purperen bloemen en gouden zonneschijn4 ,een laatst en teeder vaarwel6 van je liefhebbenden en stervenden broeder1 ,willem van ,dintelburg40 ,twee dagen later was ,willem van ,dintelburg overleden2 ,bamboe en ,leo gingen scheep naar ,europa4 ,,hoofdstuk ,,ix1 ,,waarin ,,de ,,leer ,,der ,,tropen0 #af99 ,,wordt ,,behandeld ,,en ,,een ,,leeraar ,,als ,,zijn ,,meening ,,te ,,kennen ,,geeft1 ,,dat ,,de ,,bijbel ,,geen ,,vertaald ,,boek ,,is4 ,een tijdperk van ruim drie jaar slaan we over4 ,oom ,louis heeft woord gehouden en komt nu elke week een half uurtje naar ,leo kijken4 ,hij vraagt dan naar zijn studin en informeert altijd met de meeste belangstelling naar ,bamboe's gezondheid1 hoewel hij op het gesprek1 dat hij eens met dezen heeft gehouden1 nooit meer terugkomt4 ,het is nu regel geworden1 dat ,leo eens per maand een middagje op de villa ,dintelburg gevraagd0 wordt4 ,bij deze bezoeken is ,dolf gewoonlijk afwezig4 ,de ontdekking dat ,leo zijn neef was1 had hem zoo mogelijk nog meer tegen den bruinen knaap verbitterd4 ,toch was er in zijn gedrag ten opzichte van ,leo veel veranderd4 ,zoolang hij nog een kind was1 had hij de vijandschap1 die hem jegens ,leo bezielde1 openlijk aan den dag gelegd2 nu leerde hij ze bemantelen onder beleefde vormen4 ,bij het kind is de zonde nog natuur2 bij den volwassene wordt zij1 helaas6 een kunst4 ,hoe meer ,rudolf den jongelingsleeftijd naderde1 hoe minder het voorkwam1 dat hij den weerzin tegen zijn bruinen neef op natuurlijke wijze lucht gaf in grove woorden en handtastelijkheden2 maar thans wist hij1 wanneer zij elkaar eens ontmoetten1 hem te kwetsen met spottende woorden en minachtende blikken1 die duizendmaal pijnlijker aandeden dan dolkstooten4 ,indien ,leo vrijheid had gevonden1 zijn neef met gelijke munt te betalen1 dan zou hij er niet zoo onder geleden hebben als nu1 en heel af en toe deed hij dan ook wel eens een uitval1 om ,dolf te leeren1 zijn al te groote overmoedigheid wat in te binden4 ,maar bij dit alles stond het hem toch steeds helder voor het bewustzijn1 dat hij in dezen oorlog tusschen blank0 en bruin0 toch alleen overwinnaar zou kunnen blijven door de liefde4 ,de goddelijke genegenheid1 die hij voor dezen blanken knaap had opgevat op het oogenblik1 dat hij hem met bebloed gelaat in zijn armen hield bij gelegenheid van het sneeuwballengevecht1 was hij blijven koesteren ondanks al de vijandschap1 die ,dolf was voortgegaan hem te toonen4 ,het was deze liefde1 die hem in dien strijd droeg en hem verhinderde om--wat anders wel in zijn natuur lag--bitterheid met bitterheid te vergelden4 ,het was deze liefde ook1 waardoor hij alle verkeerdheden in zijn neef1 in plaats van met verachting1 kon beschouwen met medelijden4 ,en deze liefde scherpte zijn blik1 om ook in het trotsch en laatdunkend gemoed van ,rudolf die vatbaarheid voor waarheid1 voor recht en voor verlossing op te merken1 die den zondigen mensch onderscheidt van de duivelen1 en die ,leo altijd de hoop deed behouden1 dat ,rudolf nog eens te winnen ware4 ,o liefde1 gij lichtstraal van ,gods aangezicht1 gij schijnbaar de zwakste1 zijt metterdaad sterker dan de dood1 omdat gij alles hoopt1 en alles gelooft1 en alles verdraagt6 ,toch werd ,leo in dezen strijd meermalen aan het wankelen gebracht4 ,er is voor een jongmensch1 dat eenig eergevoel bezit1 niets moeielijker om te verdragen1 dan een trotsche en minachtende bejegening4 ,en voor ,leo was dit dubbel moeilijk1 omdat hij wist1 dat ,rudolf niet het minste recht had1 hem zulk een bejegening te doen ondervinden4 ,want wat had zijn neef op hem voor8 ,niets6 ,in afkomst stonden ze gelijk4 ,in kennis was ,leo1 ofschoon hij een jaar jonger was1 hem in vele opzichten de baas4 ,ze zaten thans in dezelfde klasse der ,hoogere ,burgerschool1 en zijn cijfers waren bijna altijd beter dan die van zijn neef4 ,zijn leeraars mochten hem graag2 bij zijn makkers gold hij voor een fideelen jongen4 ,had hij dus niet het recht om minachting met minachting te betalen8 ,o1 menigmaal raakte ,leo's vurig bloed aan 't koken1 en had ,bamboe al zijn zachtmoedige welsprekendheid noodig1 om hem tot rede te brengen en hem in het rechte spoor te houden4 ,gedurende deze drie jaren was ,bamboe's invloed op ,leo niet verminderd1 eer toegenomen4 ,er was nu geen enkele tak van menschelijke kennis1 waarin ,leo zijn vriend en raadsman niet overtrof4 ,zelfs wat de kennis van de ,heilige ,schrift betrof1 stond hij boven hem1 want ook op dit gebied had zijn onderzoekende geest de boekerij zijns vaders niet onder het stof laten rusten1 en de studie van het heilige ,boek was hem1 naast die van natuurkunde en schoone letteren1 een lievelingsarbeid geworden4 ,het geheim van ,bamboe's invloed op ,leo school dan ook in heel wat anders3 in de wonderbare geheimzinnige gemeenschap1 waarin deze eenvoudige ,javaan leefde met ,jezus ,christus4 ,bamboe liet hem ,jezus zien1 door zijn wandel en door zijn woord2 en omdat ,bamboe leefde en dacht en sprak in den geest van ,jezus1 zoo was het ook niet de eenvoudige ,bamboe1 die ,leo raad gaf1 vermaande of bestrafte1 maar ,jezus6 ,hoe meer ,leo toenam in helderheid van oordeel1 hoe duidelijker hij dit ook zelf begon in te zien4 ,jezus zelf had hij nooit aanschouwd1 maar hij wist1 dat ,hij de stille kracht was1 die ,bamboe droeg1 en hij zag den ,ongezienen in het liefdevolle leven van zijn eenvoudigen verzorger4 ,in het huis aan het ,wed waren meestal slechts twee personen1 maar ,leo was het altijd te moede of daar nog een derde ,persoon was1 ,die den band vormde tusschen hen tween1 en ,die de oorzaak was van allen vrede en zonneschijn1 die in dit huis een voorsmaak gaven van den hemel4 ,hoe meer ,leo over de aanwezigheid van dezen derden ,persoon nadacht1 hoe duidelijker ,deze als 't ware vorm en gestalte voor hem aannam2 ,hij werd een persoon1 tot wien men--al was hij onzichtbaar--kon spreken4 ,en ,leo begon tot ,hem te spreken4 ,hij deed het niet dikwijls2 het moet zelfs erkend worden1 dat ,leo het gebed1 dat ,bamboe vr en na den maaltijd uitsprak1 lang niet altijd met hart en verstand volgde1 maar af en toe toch1 wanneer die groote1 onzichtbare ,persoon recht levend voor hem werd1 had men hem biddende kunnen vinden4 ,en kwamen deze gebeden ook zeldzaam voor1 het waren toch gebeden uit het hart2 ,leo gevoelde1 dat ze ook hm iets mededeelden van de stille kracht van ,bamboe's leven1 en de engelen ,gods hadden reden om zich er over te verblijden4 ,jezus heeft eens zijn discipelen het licht der wereld genoemd1 en gezegd1 dat de kracht van het nieuwe leven1 dat in hen was voor de overige menschen niet verborgen zou blijven1 maar dat dit nieuwe leven iedereen in 't oog zou vallen1 evenals een stad1 die boven op een berg ligt1 eiken reiziger onder de aandacht valt4 ,en ook bij ,leo werd deze nieuwe levenskracht door zijn makkers spoedig opgemerkt4 ,zij zagen het1 in wat hij naliet4 ,er waren sommige woorden1 die hij nooit uitsprak4 ,hoe vroolijk van aard hij ook was1 er waren sommige grappen1 waar hij geen behagen in had4 ,zij zagen het ook aan wat hij deed4 ,in de ,zondagsschool van ,bamboe1 waar hij vroeger een der leerlingen was1 trad hij thans op als helper4 ,bamboe1 ofschoon hij lichamelijk gaandeweg zwakker werd1 vond naast zijn ,zondagsschool-arbeid ook nog tijd om wat te doen voor de fabrieksarbeiders4 ,hij ging uit van huis tot huis1 met een handvol bloemen voor den kranke1 een woord van troost voor den lijdende1 en een gebed voor den stervende4 ,en op deze tochten werd hij menigmaal vergezeld door ,leo4 ,er was niet n der ,hoogere ,burgerscholieren1 die daarin pleizier zou hebben gehad1 maar ,leo had er plezier in4 ,en welhaast openbaarde het nieuwe leven zich ook in zijn woorden4 ,het was op een les in de ,nederlandsche taal1 dat de leer der tropen0 ter sprake kwam4 ,leo van ,dintelburg10 zei de leeraar1 geef eens een voorbeeld van een prosopopeia4099 ,leo noemde de schoone regels uit ,willem van ,haaren's ,menschelijk ,leven03 't ,geweld verwoest uw erf1 de laster verft uw kleed1 ,geen vriend durft zich naar 't huis begeven1 ,daar 't bleek gebrek den vloer betreedt40 ,jawel10 was het antwoord1 maar dt staat in je leerboek2 geef er een1 dat je zelf gevonden hebt4 ,leo noemde er twee3 ,de waarheid en de vrede zullen elkander kussen40 en ,laat al de stroomen vroolijk zingen1 ,de handen klappen naar omhoog4 't ,gebergte1 vol van vreugde1 springen ,en hupplen voor des ,heeren oog60 ,waar heb je dat gevonden80 vroeg de leeraar1 die op dat oogenblik de aangehaalde regels niet goed ter plaatse wist te brengen4 ,het eerste staat in den ,bijbel1 meneer10 was het antwoord2 het tweede komt voor in de berijmde ,psalmen40 ,verscheidene jongens schoten in den lach4 ,de ,bijbel6 de ,bijbel60 gierde ,pauw van ,lockhoff1 alsof het iets zeer komieks was1 iets uit dit ,boek aan te halen4 ,de leeraar echter kon in het spottend gelach van de jongens niet deelen4 ,van ,lockhoff10 zei hij1 je lacht zoo2 maar weet je wel eens wat de ,bijbel is80 't ,is het boek waar de dominees uit preeken10 gaf ,rudolf ten antwoord4 ,kun je zeggen1 wat voor een boek de ,korn is1 ,van ,dintelburg80 vroeg de leeraar nu aan ,rudolf4 ,natuurlijk60 zei ,rudolf1 ietwat geraakt1 dat de leeraar zoo weinig vertrouwen stelde in zijn historische kennis4 ,de ,korn is de oorkonde van den ,mohammedaanschen godsdienst40 ,zeer goed60 hernam de leeraar4 ,maar10 vervolgde hij op verontwaardigden toon1 als je zulk een definitie kunt geven van wat de ,korn is1 weet je dan geen betere bepaling te geven van wat de ,bijbel is dan deze1 dat 't het boek is1 waar de dominees uit preeken08--,heb je den ,bijbel wel eens gelezen80 ,rudolf betuigde op zijn eigenaardigen1 minachtenden toon1 dat hij nog nimmer een oog in dit ,boek geslagen had1 en een groot aantal andere leerlingen verkeerden in hetzelfde geval4 ,hoor eens1 jongelui10 sprak de leeraar1 deze inrichting draagt geen godsdienstig karakter1 en ik wil ook voor jullie geen preek houden4 ,maar toch moet ik je zeggen1 dat het mij tegenvalt1 dat zoovelen van jullie nog nooit den ,bijbel eens hebben ingekeken1 en ik raad je ernstig aan1 dat ,boek eens te lezen40 ,och meneer10 zei ,frits ,wildering1 waar hebben we het voor noodig80 ,voor noodig1 m'n jonge vriend80 was het antwoord4 ,vraag liever1 waar je het niet voor noodig hebt6 ,je hebt het noodig voor de kennis der aardrijkskunde1 voor de geschiedenis1 voor de archeologie1 voor de volkenkunde1 voor de natuurkunde1 voor de plant- en dierkunde1 voor de studie in de rechten1 voor de oeconomie199 voor het ,grieksch en voor het ,nederlandsch1--je hebt het bovenal noodig om een goed en bruikbaar mensch voor de maatschappij te worden40 ,nu meneer10 zei ,willem van ,waanen1 u noemt daar nog al wat op1 maar laatst zei u1 dat we voor 't ,nederlandsch bij voorkeur oorspronkelijke werken moesten lezen1 en geen vertaalde4 ,en de ,bijbel is immers vertaald40 ,dat is waar2 maar de ,bijbel vormt op dien regel een uitzondering4 ,eigenlijk is de ,bijbel geen vertaald boek1 tenminste niet in den zin1 waarin ik het bedoel4 ,de ,bijbel is geschreven in de taal van het menschelijk hart en is in alle talen een oorspronkelijk werk4 ,de ,bijbel wordt niet beheerscht door de taal van eenig volk1 maar beheerscht zelf alle talen4 ,spreken in den goeden zin leert een volk eigenlijk pas1 wanneer het den ,bijbel heeft4 ,ik onderwijs je hier het ,nederlandsch4 ,weet je waar onze ,nederlandsche taal haar oorsprong heeft8--,in den ,bijbel6 ,precies zoo is het gesteld met het ,duitsch1 het ,fransch1 het ,engelsch en met de taal van welk ,west-,europeesch volk je ook noemen wilt4 ,er is geen boek ter wereld1 dat zoovele letterkundige schoonheden kan aanwijzen als de ,bijbel4 ,ja1 ik durf zeggen1 dat er in de laatste driehonderd jaar geen enkel letterkundig kunstwerk1 dat dien naam waard is1 kan worden aangewezen1 waarvan niet op een of andere wijze de kiemen zijn te vinden in den ,bijbel4 ,je meent1 dat de ,bijbel enkel het boek is van den godsdienst8 ,ik zeg1 dat het ook is het boek van de ,schoonheid1 niet alleen op het gebied van de letterkunde1 maar op elk ander gebied van menschelijke kunst4 ,niet alleen1 dat de dichters voor hun schoonste zangen de stof hebben ontleend aan den ,bijbel1 maar ook de componisten199 de beeldhouwers en de schilders4 ,kortom1 jongelui1 als je n boek moest missen1 dan zou ik zeggen3 gooit desnoods al dien anderen lorreboel op zij1 als je den ,bijbel maar moogt behouden4 ,werkelijk1 jongens1 je hoeft er niet grootsch op te zijn1 dat je dit ,boek nooit hebt gelezen1 want1 zal ik je eens wat zeggen8--,wie den ,bijbel niet kent1 die kent nog niets1 en dat is een nul6 ,nu weet je 't60 ,ik geloof warempel1 dat hij fijn geworden is10 zei ,pauw van ,lockhoff1 toen de les geindigd was4 ,nee10 zei ,frits ,wildering1 maar 't is een kerel van verstand1 en ik geloof1 dat hij gelijk heeft4 ,ik tenminste ben van plan1 dat boek eens te lezen40 ,een paar anderen koesterden hetzelfde voornemen1 en zoo ontstond er naast de ,fietsclub1 de ,roeiclub1 de ,zwemclub1 de ,voetbalclub1 en hoe al die clubs aan de ,h4,b4,s4 verder mochten heeten1 ook nog een ,bijbelclub4 ,zij werd gehouden ten huize van ,bamboe1 en had ten doel de letterkundige schoonheden van den ,bijbel te onderzoeken4 ,voortaan heerschte er onder de ,hoogere ,burgerscholieren tweerlei strooming4 ,de een werd geleid door ,rudolf1 en bestond meerendeels uit de jongens van den deftigen stand4 ,het waren de jongelui1 die het meest van zich deden spreken4 ,ze rookten veel cigaretten1 deden heel veel aan sport1 en zaten 's avonds gewoonlijk met de blauwe ,burgerschool-pet op het hoofd1 op achtelooze wijze met een fijn rottinkje tusschen de knien1 buiten voor de caf's1 om aan iedereen te laten zien1 dat zij reeds een cognacje in n teug durfden uitdrinken en onmiddellijk daarop een nieuw bestellen4 ,ze gaven zichzelven den lieven naam van de ,donder-studenten04 ,de andere werd geleid door ,leo4 ,het waren de zoogenaamde ,bijbel-studenten4 ,onder al deze jongelui was er niet n1 die graag voor een fijne0 zou worden aangezien4 ,het waren eenvoudige jongens1 die lust hadden om te werken en als liefhebberij-studie ook het onderzoek des ,bijbels op hun program hadden geplaatst4 ,maar ongemerkt en zonder dat ze het wilden1 oefende dit wonderbare ,boek k invloed uit op hun leven4 ,er waren er onder deze jongens1 die sommige verhalen uit den ,bijbel opvatten met spottend ongeloof1 en die in de jongeheeren-caf's even goed kwamen als de anderen2 maar toch waren er sommige vermaken en sommige streken1 waaraan men een ,bijbelstudent nooit zag meedoen4 ,en--zij deden de beste examens4 ,,hoofdstuk ,x4 ,,leo ,,en ,,rudolf ,,zijn ,,voor ,,een ,,oogenblik ,,goede ,,vrienden1 ',t ,,geen ,,echter ,,voor ,,den ,,eerste ,,slechte ,,gevolgen ,,heeft4 ,rudolf en ,leo waren juist een dag na elkaar jarig1 en de eisch der beleefdheid bracht mee1 dat ,leo dan natuurlijk een felicitatie-bezoek aflei4 ,zooals reeds gezegd is1 waren de visites1 die hij op villa ,dintelburg moest maken1 voor hem nu juist niet van de pleizierigste1 vooral niet als hij wist1 ,dolf te zullen thuis treffen4 ,toch hadden aan de andere zijde deze bezoeken ook wel iets aantrekkelijks voor hem4 ,hij miste er iets1 en hij vond er iets4 ,hij miste er dat eigenaardige1 dat uitging van ,bamboe's leven in de gemeenschap met ,god2 hij vond er een zekere deftige gezelligheid1 die1 hoe ouder hij werd1 te grooter bekoorlijkheid op hem uitoefende4 ,de ware gezelligheid in een huis wordt er in gebracht door de moeder4 ,als ,leo in het salon van zijn tante zat en haar zoo genoegelijk hoorde babbelen met zijn nicht ,henritte1 dan dacht hij dikwijls aan zijn eigen moeder terug en kreeg het huis aan het ,wed voor hem iets ledigs4 ,tante en ,henritte waren altijd hartelijk jegens hem gestemd1 evenals oom1 die de gewoonte had1 bij ,leo's bezoeken een goed glas wijn te schenken1 't geen onze vriend thuis nooit kreeg en waar hij nochtans heel veel van hield4 ,ditmaal wist ,leo echter niet1 of hij wel zou gaan1 want ,bamboe was ziek1--niet z ziek1 dat hij te bed lag1 maar hij was toch erg moe en op2 de hoest1 die hem de laatste jaren altijd had gekweld1 was schrikbarend toegenomen en hijzelf opvallend vermagerd4 ,bamboe echter wilde niet1 dat ,leo om zijnentwil thuis bleef1 en ,leo ging4 ,de ontvangst op de villa was nu natuurlijk nog feestelijker dan anders4 ,rudolf had een van zijn joviale buien en wenschte ,leo met een stevigen handdruk meteen maar geluk tegen morgen4 ,hij stond zelf op om ,leo wat in te schenken4 ,drink je eens een glaasje cognac mee80 vroeg hij4 ,leo had het nog nooit geproefd en wilde het dus wel eens probeeren4 ,de drank steeg hem terstond naar het hoofd en joeg zijn ,indisch bloed door de aderen met dubbele snelheid4 ,lang wilde hij zijn visite ditmaal niet maken1 met het oog op den toestand1 waarin ,bamboe verkeerde1 en derhalve maakte hij reeds vrij spoedig aanstalten om te vertrekken4 ,wil je eerst ng een80 vroeg ,dolf1 de karaf opnemende4 ,als je blieft10 zei ,leo4 ,nee1 ,leo10 kwam ,henritte tusschenbeide1 dat zou ik niet doen4 ,ik geloof niet1 dat je er tegen kunt40 ,kom1 kom1 wat zijn twee glaasjes voor zulk een vent10 zei oom ,louis4 ,nee1 nee1 ,henritte heeft gelijk10 zei ,mevrouw1 n is voor ,leo meer dan genoeg60 ,en welstaanshalve moest ,leo dus nu wel bedanken1 hoewel hij het met leedwezen deed1 want dat prikkelende goedje smaakte hem terdege4 ,we weten reeds1 dat hij voor genietingen van stoffelijken aard uiterst vatbaar was4 ,nu1 als je dan bepaald niet meer durft nemen10 zei ,dolf met een minachtenden nadruk op dat woord durft1 dan ga ik mee om je een eindje weg te brengen40 't ,was buitengewoon vriendelijk1 en ,leo nam het zeldzame aanbod dankbaar aan4 ,dolf was er voor1 een omwegje te maken1 en sloeg met ,leo de ,molsteeg in4 ,goeden avond1 heeren10 zei ,knijp1 de uitdrager1 die in deze steeg zijn magazijn had4 ,op zeer opvallende wijze1 alsof het oude bekenden gold1 trok hij bij dezen groet zijn pet in zijn oogen en gaf hij ,rudolf grinnikend een knikje op den koop toe4 ,vanavond1 hoor14444 je weet wel1 morgen geef ik een fuif44440 fluisterde ,rudolf hem in 't voorbijgaan toe4 ,tot je dienst1 meneer10 zei de schacheraar1 terwijl hij in zijn knokige vingers wreef4 ,op het ,molenplein zagen ze voor het caf ,loop-in0 ,pauw van ,lockhoff en nog een stuk of wat ,donder-studenten0 zitten4 ,hallo1 ,dintelburg6 kom eens aan6 ,wl gefeliciteerd1 hoor60 zei ,pauw1 terwijl hij ,dolf de hand toestak4--,en jij k hoor1 ,bruintje-neef60--vervolgde hij tot ,leo4 ,ja1 jongens10 zei ,dolf1 'n gelukwensch moet beklonken worden1 h8 anders geldt hij niet4 ,wat wil je gebruiken80 ,al de jongeheertjes getuigden van hun voorliefde voor cognac4 ,en jij1 neef80 vroeg ,dolf4--,o ja1 't is waar k3 je moogt niet meer drinken1 want je kunt er niet tegen1 h80 ,mogen8--voor wie niet80 vroeg ,pauw4 ,wel1 voor zus ,henritte niet2 ze heeft het hem plechtig verboden10 zei ,dolf1 met spottende gestrengheid den vinger tegen ,leo opheffend4 ,allemaal gekheid1 hoor60 zei ,leo1 een kleur krijgende1 ik doe mee60 ,de laatste woorden waren er uit vr hij er aan dacht4 ,hij had daarmee bewijs van zijn moed willen geven2 maar zoodra hij ze had uitgesproken1 had hij er heimelijk spijt van4 ,het was nu evenwel te laat1 want ze te herroepen zou l te flauw hebben gestaan4 ,leo dronk een glaasje cognac mee1 en nog n 444 ,bamboe gevoelde zich onrustig4 ,het was al donker en ,leo was nog niet thuis4 ,bamboe stond op1 om in de duistere kamer naar de klok te gluren4 ,toen hij zich weer neerzette1 voelde hij een vreemd geruisch in zijn borst1 alsof daar een steen zat1 die iets opzoog4 ,hij luisterde naar dat geruisch1 en naar het gerucht van voetstappen daarbuiten4 ,eindelijk stak hij de lampen aan en hoestte en luisterde opnieuw1 maar de voetstappen gingen voorbij4 ,toen ging hij weer zitten met gevouwen handen1 en bad1 en luisterde4 ,eindelijk1 daar ging het hekje open en hoorde hij een geweldigen ruk aan de bel1 heel anders dan ,leo altijd deed4 ,hij opende de deur1 en in plaats van n persoon1 zag hij bij het licht van de ganglamp er twee voor de deur staan1 die een derden tusschen zich in droegen4 ,die derde hield het hoofd voorover1 slap als een lijk1 maar toch had ,bamboe hem onmiddellijk herkend4 ,o1 ,leo1 mijn jongen60 schreide hij1 o ,leo1 wat is er gebeurd80 ,o1 het is niets1 ,bamboe60 stelde ,pauw van ,lockhoff hem gerust4 ,hij is alleen maar wat boven zijn bier40 ,bamboe poogde hem in zijn armen naar binnen te dragen1 maar was daar thans niet meer toe bij machte4 ,rudolf en ,pauw namen die taak van hem over en legden ,leo op de sofa in de voorkamer4 ,daar lag hij en keek ,bamboe met doffe oogen wezenloos aan4 ,deze knielde bij hem neer en nam zijn bleek gelaat tusschen de handen4 ,o ,leo1 mijn jongen10--sprak hij met door tranen verstikte stem1 wat zal ik beginnen44448 ,o1 mijn lieve1 lieve jongen44440 ,verder kon hij niet4 ,hij hoestte en gaf een groote golf bloed op1 die vlak voor ,leo als een roode plas op het donkere vloerkleed neervloeide4 ,leo sprong op4 ,de schrik had hem plotseling ontnuchterd4 ,help1 help10 riep hij1 gauw om den dokter6--hij sterft60 ,pauw waggelde naar buiten1 om een geneesheer te halen1 en met behulp van ,rudolf lei ,leo den armen ,javaan op de plaats1 waar hij zooeven zelf gelegen had4 ,heb je mij nog noodig80 vroeg ,rudolf na eenigen tijd op zachten1 berouwvollen toon1 want de groote droefheid1 waaraan hij ,bamboe ten prooi had gezien1 en de verschrikkelijke gevolgen daarvan1 hadden toch zijn hart geraakt4 ,neen10 zei ,leo schreiend1 als de dokter maar gauw komt40 ,nu1 bonsoir dan en beterschap1 hoor60 zei ,rudolf1 terwijl hij hem de hand toestak4 ,je ziet het1 ,leo10 vervolgde hij1 op een toon alsof hij ditmaal eens zijn gewone minachting op zijn eigen hoofd wilde uitstorten1 je ziet het3 't is niet goed1 dat ,blank0 en ,bruin0 mekaar ontmoeten4 ,ik ben zelf een beroerling1 en dat zou ik op den duur ook van jou maken40 ,met deze woorden stapte hij de deur uit en spoedde zich naar de ,molsteeg1 naar de uitdragerij van ,knijp4 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,,bamboe ,,spreekt ,,van ,,een ,,verbrande ,,padi-,,schuur1 ,,en ,,ondervindt ,,dat ,,een ,,christen ,,een ,,zacht ,,sterfbed ,,heeft4 ,het was een droevige verjaardag voor ,leo1 de droevigste uit heel zijn leven4 ,bamboe lag in zijn slaapkamer op de baleh-baleh4 ,naatje1 de oude dienstbode1 dribbelde op haar teenen de keuken rond1 met haar schort voor de oogen4 ,zij huilde4 ,want de dokter had gezegd1 dat ,bamboe den nacht wel niet zou halen4 ,leo en ,dirk ,drijver zaten bij ,bamboe's sterfbed4 ,dirk1 die veel aanleg getoond had voor het teekenen1 was door een familie-lid op de ambachtsschool gedaan en werd nu opgeleid voor textiel-teekenaar4 ,hij was1 evenals ,leo1 helper aan de ,zondagsschool1 en gelukkig ging hij daar thans wat verstandiger mee te werk dan vroeger4 ,bamboe lag naar buiten te kijken1 naar de triestige lucht1 die zich1 als een wade van grijzen rouw1 den ganschen dag over de stad bleef uitbreiden4 ,zijn ademhaling was kort en zwaar4 ,van tijd tot tijd kreeg hij hevige benauwdheden1 en lag hij om het half uur enkele minuten buiten kennis4 ,maar als hij weer tot het bewustzijn terugkeerde1 ontsnapte geen enkele klacht zijn mond4 ,dan lag hij daar1 vriendelijk en vredig1 met een glimlach om de lippen4 ,o1 ,bamboe60 zei ,leo1 die snikkend bij zijn leger knielde1 dat ik nu de oorzaak moest worden van je dood60 ,neen1 neen1 ,leo10 fluisterde ,bamboe1 dat mag je niet zeggen4 ,ik ben wel erg geschrokken gister--dat is waar1 maar ik heb vroeger al meer bloed opgegeven4 ,sinds dat koude bad ben ik nooit meer goed geweest4 ,ik had zelfs niet gedacht1 je verjaardag nog te beleven40 ,leo10 vervolgde hij na een tusschenpoos1 je bent nu zeventien jaar4 ,je bent nu geen kind meer1--je bent jongeling4444 ,mijn taak is nu afgedaan4444 ,maar blijf in 't geen je van je vader en mij geleerd hebt4444 ,waarmede zal de jongeling zijn pad rein houden84444 ,als hij dat houdt naar ,gods ,woord60 ,een nieuwe benauwdheid belette hem voort te gaan4 ,toen hij weer bij kennis kwam1 gevoelde hij zich z wel1 als hij in lang niet geweest was4 ,hij richtte zich op en keek de kamer door4 ,zijn oog viel op de papegaaien4 ,dag ,bamboe1 goeie baas60 riep ,jok1 en ,plok riep het hem na4 ,je moet ze in de museumkamer brengen1 ,leo10 zei ,bamboe4 ,als ze mij zien sterven1 zullen ze wellicht zelf k dood gaan1 en in elk geval zullen ze nooit meer een woord spreken4 ,en dat zou toch heel onplezierig voor je wezen4 ,en wil jij zoo goed zijn1 eens naar meneer ,van ,dintelburg te gaan1 ,dirk8 ,zeg hem1 dat ik ga sterven1 en dat ik hem graag nog even wou spreken40 ,dirk vertrok en ,leo bracht de vogels weg4 ,bamboe ziek1 ,bamboe ziek60 zei ,plok4 ,ja ,plok10 zei ,leo schreiend1 je goeie baas is ziek1 jongen6 ,ach1 ,bamboe gaat sterven1 en ik zal alleen achterblijven40 ,in den hoek van de museumkamer knielde hij neer1 met het hoofd voorover op het tijgervel2 maar hij was z door zijn droefheid overmand1 dat hij niet wist wat te bidden4 ,je moet niet schreien1 ,leo10 zei ,bamboe1 toen hij weer binnenkwam1 en ook niet bidden dat ik beter mag worden1 want ,god heeft mij getoond1 dat ik sterven zal4 ,lees mij nog iets voor uit het goede ,boek4 ,lees den psalm van den ,goeden ,herder40 ,en ,leo las3 ,de ,heer is is mijn ,herder1 mij zal niets ontbreken4 ,hij doet mij neder liggen in grazige weiden2 ,hij voert mij zachtjes aan zeer stille wateren4 ,hij verkwikt mijne ziel2 ,hij leidt mij in het spoor der gerechtigheid1 om ,zijns ,naams wil4 ,al ging ik ook in een dal der schaduwe des doods1 ik zou geen kwaad vreezen1 want ,gij zijt met mij2 uw stok en uw staf die vertroosten mij40 ,z is het10 zei ,bamboe4 ,de ,heer is mijn ,herder1 en daarom zal ik geen kwaad vreezen1 ook niet in het dal der schaduwe des doods4 ,de ondervinding leert mij1 dat het zoo is40 ,onder dit gesprek trad de heer ,van ,dintelburg binnen en stak den zieke de hand toe4 ,hoe gaat het80 vroeg hij op zachten1 deelnemenden toon4 ,het gaat naar den hemel60 antwoordde ,bamboe met een gelukkigen glimlach4 ,maar vr ik deze laatste reis doe1 had ik u1 als voogd van ,leo1 nog wat te zeggen10 vervolgde hij4 ,de heer ,van ,dintelburg zette zich neer4 ,u zult voortaan geheel alleen over hem toezicht moeten houden10 ging ,bamboe op voorzichtigen toon voort1 terwijl hij na elke zinsnede weer opnieuw adem moest scheppen4 ,u weet1 dat alles wat in dit huis is1 aan hem behoort1 maar wat in deze kamer is1 is het mijne4444 ,ook dit geld40 ,en meteen haalde hij een zakje met geld onder zijn hoofdkussen vandaan4--,ik heb dat bespaard van mijn loon1 dat ik in ,indi en hier verdiend heb44444 ,in het kasboek en het huishoudboek1 die daar in de la liggen1 zult u alles verantwoord vinden1 wat op de geldzaken van mij en ,leo betrekking heeft1 tot op een cent toe4 ,mijn familie-leden in ,indi1 zoo ik er nog heb1 ken ik niet2 en daarom wenschte ik alles wat ik heb na te laten aan ,naatje1 onze oude meid4 ,het is niet veel1 maar toch misschien wel zooveel1 dat zij er met haar broeder een rustigen ouden dag van kan hebben40 ,de heer ,van ,dintelburg beloofde zijn wensch te zullen nakomen4 ,gisteravond10 vervolgde ,bamboe1 is ,leo thuisgekomen in beschonken toestand4 ,ik vertrouw wel1 dat zoo iets niet meer bij hem zal voorkomen1 maar hij is zwak1 en daarom zou ik u wel willen verzoeken1 zoolang hij bij u in huis zal zijn1 hem nooit weer iets te geven1 waarvan hij dronken kan worden40 ,bij mij in huis is hij niet dronken geworden10 zei de heer ,van ,dintelburg1 even kleurend4 ,dat weet ik1 meneer1 dat weet ik4 ,maar hoor eens naar wat ik u vertellen zal44444 ,in het ,grobongansche99 ligt een groot aleng-aleng-veld4444 ,eens reed een toewan-controleur te paard door dat veld4 ,hij stak een sigaar aan1 en wierp achteloos den brandenden lucifer in het droge gras4 ,de aleng-aleng vatte vlam1 de wind wakkerde het vuur aan1 blies het naar de dessa1 en daardoor werd een groote padi-schuur aangestoken1 die tot den grond toe afbrandde4 ,wie was nu de schuld van het afbranden der padi-schuur80 ,natuurlijk degene1 die den lucifer had weggeworpen10 sprak de heer ,van ,dintelburg4 ,hij stak toch niet zelf de schuur aan2 hij maakte geen groote vlam1 het was maar een lucifer1 en hij wist niet eens goed waar hij dien neerwierp10 zei ,bamboe4 ,nee10 was het antwoord1 maar juist omdat hij dat niet wist1 was de controleur schuldig4 ,een verstandig man gooit nooit een brandenden lucifer weg1 of hij moet wel terdege weten1 dat er geen brand kan ontstaan40 ,welnu10 zeide ,bamboe1 gij zijt die man4 ,het eerste glas1 dat u ,leo gaaft1 was even onschuldig als het brandende lucifertje4 ,maar u wist niet1 of dat eerste glas in ,leo's hart wellicht ook een vlam van hartstocht kon ontsteken1 die hem eindelijk vernielen zou4 ,o meneer10 ging hij voort1 terwijl de geestdrift1 waarmee hij sprak1 hem zijn lichaamszwakheid deed vergeten1 het ,boek zegt3 ,ik zal een vuur in ,edom zenden1 en dat zal zijne paleizen verteren4 ,en de ondervinding zegt mij1 dat de drank dat vuur is4 ,ik heb gezien1 dat de inwoners van dit land gelijk zijn aan de droge halmen van het aleng-aleng-veld4 ,en de verwoestende gruwel1 die daarover trekt1 is de drank6 ,daarom heerscht er in dit land ook armoede1 alsof elk jaar te treuren had over mislukking van den padi-oogst4 ,doch ,jehovah geeft elk jaar wel padi in overvloed1 maar 't is het stroomend vuur1 dat halm na halm verteert en de padi-schuren verwoest6 ,zullen wij dan1 met deze ondervinding voor oogen1 doorgaan met brandende lucifers te werpen in de jonge aleng-aleng80 ,ik beloof u1 ,bamboe1 dat ,leo het bij mij nooit meer krijgen zal10 sprak de heer ,van ,dintelburg getroffen4 ,de stervende keek hem aan met dankenden blik4 ,en mijn laatste woord10 ging hij weer na een pauze voort1 geldt u persoonlijk4 ,u sprak me eens over twee wegen4 ,u zei niet te weten1 of uw eigen weg wel de goede was4 ,welnu1 de ondervinding leert mij1 dat de beste weg1 waarlangs wij onze levensreis kunnen gaan1 de weg met ,god is4 ,het goede ,boek zegt3 ,de wereld gaat voorbij en al hare begeerlijkheid1 maar die den wil van ,god doet1 blijft in der eeuwigheid4 ,en mijn ondervinding zegt1 dat dit woord waarachtig is4 ,ik wilde daarom zoo graag1 dat mijnheer besluiten kon1 dien anderen weg voortaan te betreden40 ,de heer ,van ,dintelburg wist niet1 wat te antwoorden en keek getroffen voor zich4 ,hij dacht aan zijn zaken en aan wat het groote doel van zijn leven was geweest4 ,hij was nu1 wat hij altijd begeerd had te worden3 een schatrijk man1 maar op dit oogenblik kwam wat hij vroeger als een geluk had beschouwd1 hem bijna als een ramp voor4 ,want hij wist1 dat hij1 als hij zoo bleef als hij nu was1 met al zijn schatten toch een armer sterfbed zou hebben1 dan deze eenvoudige ,javaan4 ,bamboe liet hem aan den loop zijner eigen gedachten over1 en stilzwijgend nam hij afscheid4 ,toen de heer ,van ,dintelburg buiten kwam1 keek hij op zijn horloge4 ,het was half zeven en hij stond in twijfel1 of hij nog even rond zou loopen1 om over wat hij bij ,bamboe gehoord had1 eens rustig na te denken1 f dat hij maar terstond langs de fabrieken zou gaan1 om zijn gewone avond-inspectie te houden4 ,hij koos toen het laatste4 ,zaken gingen vr mijmeringen1 vond hij4 ,maar toen hij zich van zijn zaken gekweten had1 vond hij voor mijmeringen geen tijd4 ,de zorgvuldigheden des rijkdoms0 hadden ook nu weer het goede zaad verstikt4 ,na zijn vertrek zonk de zieke achterover in de kussens4 ,het gesprek had hem te veel ingespannen4 ,hij begon te ijlen4 ,het was hem1 of hij zich weer in ,indi bevond en op reis was met ,leo's vader4 ,dn verbeeldde hij zich op ,bali te zijn1 en een oogenblik later sprak hij weer over de ,minahassa4 ,leo merkte op1 dat hij hierbij geen enkel ,nederlandsch woord gebruikte2 de taal1 die zijn moeder hem geleerd had1 was ook de taal van zijn sterfbed4 ,toen zijn bewustzijn terugkeerde1 riep hij ,leo tot zich4 ,schreiend boog deze zich over hem heen en greep zijn hand4 ,hij voelde dat die hand reeds koud werd4 ,dag ,leo10 fluisterde de kranke1 vaarwel444444 tot weerziens644444 ,dag mijn jongen644444 ,de ondervinding leert mij44444 dat het sterven4444 met ,jezus44444 licht is60 ,toen richtte hij zich plotseling op4 ,en terwijl zijn gelaat schitterde van dien hemelschen glans1 die door duizenden op het aangezicht van stervende kinderen ,gods is waargenomen1 strekte hij zijn handen uit1 als om een paar menschen1 die onzichtbaar bij zijn sterfbed aanwezig waren1 te begroeten1 en zeide hij op blijden toon3 ,tabik1 ,toewan6 tabik1 ,njonja6 #ag ,n leert mij de ondervinding dat de kleur44440 ,maar wat de ondervinding hem nog in dit uiterste oogenblik leerde1 kon hij niet meer vertellen2 zijn laatste woorden gingen over in een zucht1 die zoo zacht was als de ademhaling van een slapend kind4 -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- ,och1 och10 huilde ,naatje1 haar zakdoek tegen de oogen drukkende1 hij is weg1 hij is weg6 ,och1 jongeheer1 ik heb bij een boel blanke menschen gediend1 al zeg ik het zelf1 maar z'n goeje blanke als deze bruine er een was1 heb ik nog nooit ontmoet4 ,och1 och1 al was-ie dan bruin1 d'r zal wat an gemist worden1--ik en u en een boel andere menschen60 ,en terwijl ze dit zeide1 leekten uit haar oude oogen groote1 glinsterende tranen1 die als paarlen van droefheid vielen op het witte laken waarmee zij ,bamboe's lijk bedekte4 ,,hoofdstuk ,,xii4 ,,leo ,,installeert ,,zich ,,ten ,,huize ,,van ,,zijn ,,oom4 ,wel terecht had ,naatje gezegd1 dat er aan ,bamboe verloren zou worden4 ,de armen1 die hij had geholpen1 de kinderen1 die hij had onderwezen1 de fabrieksbevolking1 aan wie hij op zijn eenvoudige manier het ,evangelie had verkondigd1 die allen beseften pas1 hoeveel zij aan dezen eenvoudigen bruinen man misten1 toen zij met elkander eerbiedig zijn stof naar de laatste rustplaats brachten4 ,maar bovenal gevoelde ,leo zijn gemis4 ,o1 welk een droevige tocht was het voor hem1 toen hij verhuizen ging uit de eenvoudige woning aan het ,wed naar den prachtigen ,dintelburg4 ,alles nam hij mee4 ,voor het museum werd een kamer op de bovenverdieping afzonderlijk ingericht4 ,leo kreeg zelf twee kamers vlak naast die van ,dolf4 ,de aap1 de papegaaien1 alles ging mee1 behalve die ne1 wien ,leo het minste bij dit alles had willen missen3 ,bamboe6 ,in het prachtige huis waren al die menschen veel beschaafder en veel ontwikkelder dan hij was geweest1 maar zij misten toch iets1 dat hij had bezeten3 zijn vroom hart en zijn hemelsche levenswijsheid1 waarmee hij ,leo tot op dat oogenblik had geleid4 ,behalve van ,dolf1 ondervond ,leo van al zijn nieuwe huisgenooten veel bewijzen van toegenegenheid4 ,maar van weerskanten bestond er toch een besef1 dat er een verschil bestond tusschen hen1 en dat verschil werd van dag tot dag duidelijker4 ,het was het oude onderscheid1 dat er bestaan had tusschen ,leo's vader en oom ,louis2 men leefde in n huis1 maar men leefde niet met hetzelfde doel4 ,in den huize ,dintelburg stonden het verdienen van geld1 het najagen van wereldsch genot en het tentoonspreiden van weelde bij alle gedachten en gesprekken op den voorgrond2 en al was ,leo nog jong1--dank zij zijn opvoeding en zijn omgang met ,bamboe zag hij toch zeer goed in1 dat zulk een leven1 welbeschouwd1 toch niet de moeite waard was om geleefd te worden4 ,met lust en kracht zette hij na ,bamboe's dood diens werk aan de ,zondagsschool voort1 en hij kwam er ook toe om1 naast de ,bijbelclub1 een knapenvereeniging onder de fabrieksjeugd op te richten1 waarbij ,frits ,wildering en ,dirk ,drijver hem de behulpzame hand boden4 ,bij zijn bezoeken aan de ouders van zijn jongens raakte hij langzamerhand ook op de hoogte van vele zaken1 die het innerlijke leven van de fabrieken betroffen1 en meer en meer ontdekte hij1 hoe de zucht van oom ,louis1 om veel geld te verdienen en diens onverbiddelijke gestrengheid den minderen man vaak deden gebukt gaan onder een zwaar kruis4 ,de arbeiders vertrouwden ,leo1 en daar zij meenden1 dat hij wellicht op zijn oom eenigen invloed zou kunnen uitoefenen1 maakten zij hem dikwijls tot vertrouweling van hun klachten4 ,met bescheidenheid trachtte hij dan zijn oom te bewegen1 dezen of dien misstand weg te nemen1 of de een of andere onrechtvaardigheid te herstellen4 ,trouwen steun vond hij voor deze pogingen altijd bij ,henritte4 ,zoo had het bijvoorbeeld ,leo bij zijn bezoeken aan de woningen der arbeiders getroffen1 te vernemen dat de werklieden in tijden van ziekte geheel en al aan hun lot werden overgelaten4 ,als er een halven dag gewerkt werd1 kregen ze ook maar het halve dagloon uitbetaald en moesten zij voor het overige gebrek lijden tot ze weer hersteld waren4 ,leo sprak daar eens over met ,henritte1 en1 schoon oom ,louis duchtig tegenspartelde1 ,henritte wist te bewerken1 dat aan het vaste werkvolk voortaan een deel van het loon k in dagen van ziekte werd uitbetaald1 en dat er een ziekenfonds werd opgericht4 ,zij was ook de eenige1 die waardeering had voor ,leo's arbeid aan de ,zondagsschool en de knapenvereeniging1 en toen de vergadering van de ,bijbelclub eens om de warmte in een der prielen van den tuin werd gehouden1 werd zij door nieuwsgierigheid gedreven om daar kort bij1 met een handwerkje bij zich1 plaats te nemen op een der banken1 zoodanig1 dat zij zelf niet gezien kon worden1 maar alles wat er gesproken werd1 toch duidelijk kon hooren4 ,wat is dat toch voor een boek1 die ,bijbel1 ,leo80 vroeg zij een paar dagen later4 ,wil je er wat uit lezen80 vroeg hij1 en op haar toestemmend antwoord gaf hij haar een zak-evangelie van ,lukas4 ,eenige weken later werd er met verbazing verteld1 dat freule ,van ,dintelburg in het lokaal tot ,evangelisatie onder de fabrieksarbeiders een ,bijbellezing had bijgewoond1 en voortaan kwam zij daar trouw elke week4 ,herhaaldelijk wendde ,leo pogingen aan om ook met ,rudolf op wat beteren voet te komen1 maar deze scheen den jarenlangen weerzin maar niet te kunnen overwinnen4 ,hun omgang bleef zich beperken tot de dagelijksche ontmoetingen aan tafel4 ,het scheen alsof de vijandige verhouding tusschen ,dolf en ,leo zich zelfs tot de dieren uitstrekte2 ,kees1 de aap1 tenminste verloor1 wanneer hij ,dolf zag naderen1 al zijn dartelheid en trok zich1 tot een bal samengekromd1 in den versten hoek van het vertrek terug1 en ,jok en ,plok1 die in korten tijd ,dag1 ,oom10 ,goedenmorgen1 ,tante10 en ,dag1 ,henritte0 hadden leeren zeggen1 waren maar niet te bewegen1 de eenvoudige woorden ,dag1 ,dolf0 uit te spreken1 hoeveel moeite ,leo ook aanwendde om het hun te leeren2 ze hieven integendeel1 zoodra ,rudolf binnenkwam1 een allervervaarlijkst gekrijsch tegen hem aan1 en ,rudolf mocht dientengevolge de dieren luchten noch zien4 ,indien de papegaaien met verstand begaafd waren geweest1 dan had men evenwel hun gedrag jegens ,rudolf alleszins moeten billijken1 want ,rudolf gaf gaandeweg meer reden tot ontevredenheid4 ,ofschoon hij begaafd was met een helder hoofd1 was hij slechts met zeer veel moeite en op het nippertje af in de hoogste klasse der ,hoogere ,burgerschool gekomen2 en daar hij na het laatste examen volstrekt niet meer gestudeerd had1 was zijn vader wel genoodzaakt hem van school te nemen1 daar het te voorzien was dat hij het eind-diploma toch nooit zou halen4 ,hij werd nu opgeleid in de zaak4 ,spoedig had hij zich onder de leiding van zijn vader in dezen nieuwen werkkring ingeleefd1 maar de fabrieksbevolking was met het optreden van dezen jongen patroon allesbehalve ingenomen4 ,dolf was voor zijn ondergeschikten nog strenger dan zijn vader1 en de willekeur1 waarmee hij hen behandelde1 kende haast geen grenzen4 ,telkens en telkens weer werden de arbeiders en arbeidsters door hem verplaatst1 en stonden dan aan getouwen1 waar zij volstrekt niet mee overweg konden2 en daar er telkens weer nieuw personeel optrad1 had men voortdurend te klagen over onbruikbare helpers en helpsters4 ,de ontevredenheid was algemeen1 en alleen de omstandigheid dat de werklieden van andere fabrieken niet mee zouden willen doen1 verhinderde dat in ,weverstede een algemeene werkstaking werd afgekondigd4 's ,avonds was ,dolf altijd uit4 ,waar hij was en wat hij dan deed1 was voor niemand verborgen1 behalve voor zijn eigen ouders4 ,maar reeds van wat hij bij dag uitvoerde1 wisten zij genoeg1 om zijn toekomst met bezorgdheid gade te slaan4 ,sport en jacht en paardrijden waren zijn liefhebberijen1 waarvoor hij altijd weer opnieuw geld te kort kwam2 en er was van geen woest vermaak of buitensporige weddenschap sprake1 of zijn naam werd er bij genoemd4 ,,hoofdstuk ,,xiii1 ,,waarin ,,het ,,oude ,,spreekwoord ,,bevestigd ,,wordt1 ,,dat ,,een ,,ongeluk ,,nooit ,,alleen ,,komt4 ,bij ,leo's komst was natuurlijk het kleine museum door zijn nieuwe huisgenooten met de noodige nieuwsgierigheid bekeken1 maar zooals het gewoonlijk gaat bij een eerste bezoek aan dergelijke verzamelingen3 alles had men overzien1 maar niets in den grond bezien4 ,oom had het meeste oog gehad voor de voorwerpen van plastische99 kunst2 ,dolf voor de wapenen en goudsmids-werken2 ,henritte voor de ,indische gewaden en de vogels1 maar voor een uitvoerige verklaring van al dat moois had men toen met de drukte van het uitpakken en ordenen geen tijd gehad4 ,toen ,leo evenwel zijn einddiploma had gehaald en hij nu enkele dagen vacantie zou nemen1 drongen mevrouw ,van ,dintelburg en ,henritte er op aan1 dat er ook eens een middag zou worden besteed om de ,indische verzameling nog eens terdege in oogenschouw te nemen4 ,leo was hiertoe gaarne bereid1 en op zekeren middag ging hij met de beide dames naar boven4 ,hij had altijd de gewoonte1 de deur van het bedoelde vertrek te sluiten1 daar toch niemand er iets te maken had en hij er niet gaarne iets door nieuwsgierige dienstboden bedorven wilde hebben4 ,ook nu stak hij dus den sleutel in het slot2 maar het bevreemdde hem eenigszins1 te merken dat hij de vorige maal zeker vergeten had1 de deur te sluiten1--tenminste ze was open4 ,je moet met de vogels beginnen1 ,leo10 zei ,henritte1 want die vind ik het mooiste uit de geheele verzameling40 ,ja10 sprak mevrouw1 die ,paradijsvogels1 daar kom je niet aan uitgekeken40 ,daar hebt u wel gelijk in1 tante10 gaf ,leo ten antwoord1 en wat pa op dit gebied heeft verzameld1 behoort dan ook tot het zeldzaamste1 dat er in ,europa wordt aangetroffen40 ,en wat zonderlinge vormen1 h80 sprak mevrouw4 ,ja tante10 zei ,leo2 en die welke u daar op het oog hebt1 is ook werkelijk een van de zonderlingste4 ,zooals u op het papiertje ziet3 zijn eigenlijke naam is ,lophornia atra02 in 't ,hollandsch wordt hij wel aangeduid als de ,prachtige ,paradijsvogel04 ,nu1 in de schaduw1 is zijn grondkleur zwart1 maar let eens op1 nu ik de jaloezien ophaal40 ,mevrouw ,van ,dintelburg en ,henritte konden een uitroep van bewondering niet bedwingen1 want plotseling glansde de nek van den vogel met een schitterende bronskleur1 terwijl zijn kop omgeven werd door een metaalachtig lichtende tint van groen en blauw4 ,op de borst van het dier prijkte een stevig veeren schild1 dat als met fijn glanzend blauw satijn overtrokken scheen te wezen4 ,een ander schild1 evenals het eerste in den vorm van een aan de basis uitgeschulpten driehoek1 maar van aanzienlijk grooter afmetingen dan dit eerste1 dekte zijn rug met prachtige tinten van fluweelig zwart1 goudbrons en hel-purper4 ,deze hier10 ging ,leo voort1 is een van de weinige ongeschonden exemplaren van den ,zes-penningsvogel04 ,de naam heeft geen betrekking op de waarde1 maar op het versiersel1 dat het dier1 zooals u ziet1 op het hoofd draagt4 ,aan elke zijde van het achterhoofd ontspringen drie dunne schachtjes1 die elk een prachtig1 penningvormig vlaggetje dragen40 ,men zou uit de verte zeggen1 dat het de zes meeldraden van een bloem zijn10 merkte ,henritte op4 ,ja10 zei ,leo2 de kleuren van dit dier zijn z schitterend1 dat men nauwelijks kan gelooven1 dat het een dier is4 't ,lijkt wel of het uit louter edelgesteenten gesneden is4 ,op het achterhoofd prijkt een wrong van topaas en smaragd1 en de groene en blauwe veeren op de borst krijgen1 als ik dit gordijn wat laat zakken1 den glans van fonkelend fijn goud40 ,is het waar1 ,leo10 vroeg ,henritte1 dat de ,paradijsvogels alleen op ,nieuw-,guinea worden aangetroffen80 ,deze exemplaren zijn van ,nieuw-,guinea10 was het antwoord1 maar men vindt er ook op ,halmaheira1 de ,papoeasche eilanden en de ,molukken40 ,de verschillende soorten van opgezette buideldieren werden door de dames met groote belangstelling bezichtigd1 evenals de prachtige verzameling van vlinders en zeldzame torren4 ,nog meer echter interesseerden haar de voorwerpen voor huiselijk gebruik en een miniatuur-huisje met volledig ameublement1 dat nog door ,bamboe's kunstvaardige hand uit hout gesneden was4 ,van de kleedingstukken was bijna alles vertegenwoordigd1 van den moeizaam1 maar kunstvol gebatikten sarong99 af1 tot het eenvoudige kleed toe1 dat de ,papoea klopt uit boomschors4 ,een somber gezicht leverde de verzameling van wapenen op3 de prachtige1 met goud bewerkte1 slangvormige kris van ,java1 de vreeselijk scherpe klewang99 van den ,atsjinees1 en de lans en de blaaspijp met vergiftige pijlen1 van den ,papoea4 ,wat zijn de gevesten van die wapenen toch prachtig bewerkt10 liet mevrouw ,van ,dintelburg zich hooren4 ,ja1 tante10 antwoordde ,leo1 en als men de eenvoudige werktuigen gadeslaat1 waarvan de inlander zich bedient1 dan moet men erkennen1 dat hij het in de kunst van smeden ver gebracht heeft4 ,ik zal u meteen een paar prachtige armbanden laten zien1 die nog aan mama hebben toebehoord4 ,ze zijn met diamantjes ingelegd en op ,borneo vervaardigd4 ,maar wat is dat80 riep hij1 opeens een etui openende1 ze zijn wg60 ,wat8 ,wt is weg80 vroeg mevrouw haastig4 ,de armbanden1 tante2 ze zijn weg2 kijk maar60 zei ,leo en toonde haar het ledige etui4 ,zijn ze hier weggeraakt80 vroeg mevrouw4 ,ja1 tante10 zei ,leo1 terwijl hij moeite had zijn tranen in te houden4 ,veertien dagen geleden waren ze er nog1 en nu vind ik de deur geopend en de armbanden weg40 ,dat is schande60 riep mevrouw uit4 ,niemand kan dat hebben gedaan dan een van de dienstboden4 ,ik zal ,jan onmiddellijk gaan zeggen1 dat hij de politie waarschuwt40 ,daar zou ik niet zoo haastig mee zijn1 ,mama10 viel ,henritte in2 ,leo kan eerst nog wel eens gaan zoeken4 't ,is altijd mogelijk1 dat er een vergissing heeft plaatsgehad1 en 't is evenzoo mogelijk1 dat een ander dan een van de dienstboden de schuld er van heeft1--stel dat er van schuld sprake is40 ,leo ging naar zijn kamer1 diep bedroefd1 niet bepaald om de geldswaarde1 die hij verloren had1 dan wel omdat het een aandenken van zijn moeder was1 dat men hem ontnomen had4 ,dag ,leo1 dag baas6 ,ben je boos80 riep ,jok1 toen hij de kamer binnentrad4 ,leo had namelijk de beide vogels1 wegens hun voortdurende vijandige houding jegens ,rudolf1 bij zich op de kamer genomen4 ,nee ,jokje10 zei ,leo1 zonder naar de dieren om te zien1 boos ben ik niet4 ,ik ben bedroefd40 ,arm ,plokje1 arm ,plokje10 ging de papegaai op meewarigen toon voort1 ,plokje is ziek1 ,plokje is ziek40 ,thans ging ,leo op de kooi toe1 die in een hoek van de kamer stond4 ,plokje lag op den rug1 met gesloten oogen en de pooten omhoog4 ,plokje was erger dan ziek3 ,plokje was dood6 ,waar was dt aan te wijten8 ,vanmorgen scheelde den vogel nog niets1 en nu zoo maar ineens dood8 ,had ,leo soms vergeten den dieren voedsel te geven8 ,neen1 het bakje was nog bijna vol4 ,drinken dan8 ,ook niet6 ,met betraande oogen haalde ,leo het arme ,plokje uit de kooi4 ,daar viel op eens zijn blik op enkele korrels1 die op den bodem van het drinkbakje lagen4 ,het waren luciferskoppen4 ,thans begreep ,leo wat er gebeurd moest zijn4 ,niemand anders kon dit hebben gedaan dan ,dolf6 ,hij werd bij deze ontdekking doodsbleek1 balde zijn vuisten1 sloeg ze in woede op de tafel1 en riep met luide stem3 ,die gemeene schoft60 ,leo1 wat is er gaande80 vroeg ,henritte1 die nog even op haar pa's studeerkamer was gebleven1 om een boek te halen1 en nu op dezen kreet van woede ijlings kwam toesnellen4 ,plok is dood6 hij is vergiftigd60 zei ,leo1 op somberen toon door zijn tanden sissend4 ,vergiftigd80 vroeg ,henritte verbaasd4 ,ja1 kijk maar10 zei ,leo en hield haar het bakje met luciferskoppen voor4 ,hij beefde over zijn geheele lichaam4 ,zeg aan je broer1 dat hij mij vandaag niet onder de oogen komt10 vervolgde hij met een stem1 die heesch was van toorn1 want als ik hem zie1 dan trap ik hem in mekaar60 ,henritte werd doodsbleek4 ,leo1 ,leo60 stamelde zij met betraande oogen4 ,ja10 barstte hij uit1 denk je1 dat ik mij lles maar van hem zal laten welgevallen8 ,hij heeft me gesard en getergd van dat wij beiden nog jongens waren tot nu toe4 ,er is al deze jaren geen dag voorbijgegaan1 of ik heb allerlei hatelijkheden en schimpscheuten van hem moeten verduren2 en nu hij zijn duivelachtige vijandschap niet genoeg op mij kan botvieren1 nu doet hij het op die arme dieren4--,en wie denk je1 dat mijn moeders armbanden gestolen heeft80 ,ik denk ,rudolf10 gaf ,henritte met zachte1 bedroefde stem ten antwoord4 ,met oogen brandende van toorn staarde ,leo recht voor zich uit4 ,leo10 zei ,henritte1 terwijl zij op hem toetrad en hem vriendelijk de hand op den schouder lei1 heb ik je laatst1 in het priel in de ,bijbelclub1 niet hooren beweren1 dat de vergevensgezindheid de meest kenmerkende eigenschap van het ,christendom is80 ,ik kn niet1 ,henritte1 ik kn niet60 snikte ,leo1 ik heb hem lang en vaak vergeven2 maar nu is het te veel60 ,en met de handen voor het gelaat viel hij neer op een stoel1 en boog zich weenend met het hoofd voorover op de tafel4 ,ga wat rondloopen1 ,leo10 zei ,henritte1 dan zul je wat tot kalmte komen40 ,leo stond op en ging met den dooden papegaai in de handen naar beneden4 ,gaat ,plokje weg80 riep ,jok4 ,plokje is dood4 ,bamboe is dood en ,plokje is dood60 ,ja1 arm dier10 zei ,leo1 als je nu zelf van verdriet k maar niet sterft40 ,wat is dat80 vroeg mevrouw ,van ,dintelburg1 toen hij beneden kwam4 ,wat scheelt den papegaai80 ,hem scheelt niets meer1 tante10 zei ,leo somber2 hij is dood40 ,wel jongen10 zei mevrouw1 dat is twee ongelukken bij mekaar4 't ,zal me benieuwen1 wat nu het derde zal wezen40 ,daar kom ik de tijding van brengen10 zei de heer ,van ,dintelburg1 binnentredende4 ,op het hoofdkantoor is een diefstal gepleegd van verscheidene honderden guldens4 ,maar de dader is ontdekt3 de hoofdadministrateur4 ,ik heb hem natuurlijk op staanden voet ontslagen en de zaak bij de politie aangegeven40 ,wat6--meneer ,korvers80 riep mevrouw1 hoe is het mogelijk6 ,zoo'n nette1 fatsoenlijke man60 ,ja1 je ziet het1 vrouw10 gaf meneer ,van ,dintelburg ten antwoord1 je wordt nergens meer mee bedrogen dan met menschen6 ,maar de feiten wijzen het uit4 ,schoon hij 't ook ontkent1--hij en niemand anders is de dader40 ,maar hoe heeft zich dat toch toegedragen1 ,pa80 vroeg ,henritte4 ,dat zal ik je zeggen10 antwoordde haar vader4 ,vanmorgen ontving ik van ,dalfhuizen en ,co41 de kassiers1 het bedrag van een wissel1 groot twaalfhonderd gulden1 in briefjes van honderd4 ,ik ben juist bezig de nommers te boeken1 toen er een telegram komt1 waarop ik onmiddellijk moet antwoorden4 ,ik moet voor dit antwoord een en ander nazien aan de ,leyefabriek1 en leg zoolang de papiertjes tusschen mijn boek4 ,even over half twaalf kom ik terug en het kantoor is gesloten4 ,ik kom binnen en het geld is weg4 ,onmiddellijk alles nagezocht4 ,de hoofdadministrateur was het laatst op het kantoor geweest1 en kijk6 tusschen zijn lessenaar en den muur vind ik twee van de briefjes terug4 ,de man zit nu in hechtenis40 ,mevrouw ,van ,dintelburg schudde op deze mededeeling zwijgend het hoofd1 en ook ,henritte voelde weinig lust tot spreken4 ,leo deelde mee1 dat hij dezen middag bij ,frits ,wildering bleef eten4 ,het was hem onmogelijk1 ,rudolf vooreerst van goeder harte aan te kijken4 ,leo10 fluisterde ,henritte1 toen hij in de gang klaar stond om uit te gaan1 is er geen middel om die armbanden zonder veel drukte terug te krijgen8 ,als je ze eens heimelijk liet terugkoopen80 ,ik weet niet1 of ik wel zooveel contanten heb1 nicht60 zei hij4 ,nu10 was het antwoord1 ik heb nog wel wat2 laten we het dan samen doen40 ,neen1 dan leen ik dat geld van je10 zei ,leo4 ,beiden ledigden hun spaarpot en vormden zoo een som gelds1 die naar hun gedachten wel voldoende zou zijn4 's ,avonds bevond zich die som in handen van ,dirk ,drijver1 die er zich mee naar ,knijp1 den uitdrager1 spoedde1 want zonder hem mee te deelen1 wie naar zijn vermoeden den diefstal gepleegd had1 had ,leo hem gezegd1 dat het verlorene dr wel te vinden zou zijn4 ,den volgenden morgen vond ,rudolf op zijn waschtafeltje een vogeldrinkbakje met enkele doorweekte luciferskoppen1 dat door de zorg van ,henritte daar1 bij wijze van herinnering1 neergezet was1 en aan de ontbijttafel werd een pakje gebracht3 voor den heer ,leo van ,dintelburg04 ,toen ,leo het in tegenwoordigheid van de huisgenooten openmaakte1 kwamen daaruit een paar prachtige gouden armbanden te voorschijn4 ,rudolf bloosde1 en boog zich over zijn bord4 ,dien morgen werd er over deze quaestie verder geen woord gesproken1 en 's middags k niet1 want toen was er weer iets anders en heel iets ergers met ,rudolf gaande1 en niet alleen met hem1 maar met de heele familie4 ,doch dat bewaren we tot het volgende hoofdstuk4 ,,hoofdstuk ,,xiv4 ,,rudolf ,,raakt ,,in ,,het ,,gedrang ,,en ,,vertrekt ,,naar ,,duitschland4 ,den volgenden morgen om half twaalf gingen de fabrieken op dezelfde ordelijke wijze uit als altijd2 maar om twaalf uur stonden al de arbeiders in troepen op de straat bijeen te praten en1 in plaats van1 zooals anders1 om n uur weer aan hun werk te gaan1 werden al de machines stil gezet1 de vuren uitgedoofd1 en trokken honderden werklieden in wanordelijken optocht naar de villa ,dintelburg1 waar zij onder het aanheffen van woedende kreten voor het gesloten hek staan bleven4 ,de talrijke grieven van het werkvolk waren dezen morgen weer met een gewichtige vermeerderd4 ,reeds het plotselinge ontslag van den hoofdadministrateur1 die algemeen bemind was1 had groote ontstemming teweeggebracht onder het werkvolk1 dat den heer ,van ,dintelburg er van beschuldigde1 alle geschikte chefs stelselmatig te verwijderen1 om hun plaatsen te doen innemen door dezulken1 die het er op toelegden hun ondergeschikten te plagen4 ,de arrestatie van den hoofdadministrateur had algemeene deelneming verwekt4 ,men zei3 als hij schuldig is1 dan moet hij gestraft worden2 maar niemand kon aan de schuld van den beproefd-eerlijken man gelooven4 ,een onderzoek1 vanwege de politie in zijn woning ingesteld1 leidde dan ook nergens toe1 dan om de droefheid van 's mans vrouw en kinderen nog te vermeerderen4 ,om elf uur werd echter bij een verkooping n der verloren bankbiljetten in beslag genomen4 ,het was in betaling gegeven door ,knijp1 den woekeraar4 ,deze1 die nog nergens van wist1 verklaarde1 dat hij het op zijn beurt had ontvangen van niemand anders dan4444 ,rudolf van ,dintelburg6 ,wij willen onzen lezers maar terstond de toedracht der zaak mededeelen1 opdat zij met juistheid over de mate van ,rudolfs schuld kunnen oordeelen4 ,hij en niemand anders had het geld ontvreemd6 ,maar als de lezer denkt1 zooals de inwoners van ,weverstede dachten1 dat ,dolf door het wegmoffelen van die twee biljetten opzettelijk de schuld had willen werpen op den hoofdadministrateur1 dan beoordeelt hij ,dolf toch l te streng4 ,wij hebben reeds vroeger gezien1 dat ,rudolf in aanraking was gekomen met ,knijp4 ,deze woekeraar maakte er zijn werk van1 om jongelieden van aanzienlijken huize tegen een schandelijk hooge rente van geld te voorzien1 en wist dan later op de ouders de schulden dier jongelui wel te verhalen4 ,ofschoon ,rudolf zeer ruim van zakgeld werd voorzien1 was dat op verre na niet voldoende om zijn uitgaven te dekken4 ,in de sociteit1 in de speelclub en bij onderscheidene weddenschappen vloeide het geld als 't ware door zijn vingers1 en alleen de hulp van ,knijp kon dezen stroom gaande houden4 ,welhaast was er van afbetalen geen sprake meer4 ,voorloopig was ,knijp tevreden1 als de rente van het geleende kapitaal maar werd uitbetaald4 ,daartoe spande ,dolf alle krachten in4 ,wij zagen reeds hoe hij zelfs de toevlucht nam tot het verpanden van een van ,leo's kostbaarheden4 ,maar eindelijk werd het hem zelfs onmogelijk om de woekerrente zijner schulden te betalen4 ,toen achtte ,knijp het oogenblik gekomen1 om ,rudolfs schuldbekentenissen aan diens vader te toonen4 ,op den bewusten morgen1 toen het kantoor pas gesloten was1 sprak hij ,rudolf op straat aan4 ,zoo vriendelijk en kruiperig als hij vroeger geweest was1 zoo brutaal was hij nu4 ,hij eischte vr twee uur betaling van een som van duizend gulden1 en dreigde1 indien dit niet geschiedde1 de zaak bij de politie te zullen aangeven en ,rudolf te zullen laten gijzelen4 ,ten opzichte van vele dingen was ,rudolf langzamerhand totaal gevoelloos geworden2 slechts voor n ding had hij vatbaarheid behouden3 het gevoel van eer4 ,het vooruitzicht van de schande1 dat hij1 een ,van ,dintelburg1 op last van een lagen plebber in gijzeling zou worden gesteld1 was hem ondragelijk en vervulde hem met angst4 --,hij snelde naar huis1 om zijn papa te spreken4-- --,deze was niet thuis4-- --,dan zou hij misschien weer op het kantoor zijn6-- --,drheen6-- --,maar het kantoor was gesloten4-- --,hij opende het en trad binnen4-- --,hij wilde wachten tot zijn vader kwam1 en hem1 't kostte wat het wilde1 de heele zaak openbaren4-- --,maar wat was dat8 ,daar1 op zijns vaders lessenaar1 lag een som gelds1 die voor het doel ruim voldoende was6 ,hij twijfelde niet1 of zijn pa1 hoe boos hij ook zijn mocht over de verkwisting van zijn zoon1 zou toch eindigen met de schuld te betalen4 --,maar vr twee uur moest het geld er zijn6-- --,pa bleef weg4-- --,zou hij naar huis gaan en hem daar alles bekennen8-- --,in tegenwoordigheid van dien bruinen sinjo8-- --,dat nooit6-- --,ik krijg het tch60 dacht hij1 laat ik het dus maar vast nemen40-- ,hij nam het geld en zette zich aan den lessenaar van den hoofdadministrateur1 waar hij het volgende briefje schreef3 ,beste ,pa6 ,vr vanmiddag twee uur moet ik noodzakelijk de som van duizend gulden hebben4 ,ik ben zoo vrij1 ze hier af te nemen4 ,vanavond zal ik u persoonlijk opheldering geven4 ,uw ,rudolf40 ,dit briefje met de beide overgeschoten biljetten legde hij op den lessenaar van meneer ,korvers1 zoodat het bij het binnenkomen terstond de aandacht moest trekken4 ,haastig verliet hij daarop het kantoor1 om ijlings zijn schuld af te doen2 maar door de drift1 waarmee hij de deur achter zich toetrok1 joeg hij een korte tochtvlaag door het kantoor1 die1 zonder dat hij het wist1 de drie lichte papiertjes opnam en ze achter den lessenaar deed afglijden4 ,slechts twee ervan werden aanvankelijk teruggevonden3 de beide bankbriefjes1 welker vondst zulk een onrechtvaardige verdenking had geladen op den hoofdadministrateur4 ,toen de heer ,van ,dintelburg de tijding van meneer ,korvers' arrestatie mededeelde1 durfde ,rudolf geen woord uitbrengen over wat hij gedaan had4 ,elk oogenblik wilde hij spreken1 maar telkens bestierven de woorden hem op de lippen4 ,hij wachtte1 wachtte44444 totdat het te laat was6 ,toen de politie wist1 van wien ,knijp de gevonden biljetten had ontvangen1 was haar de heele zaak duidelijk1 en een half uur later was de hoofdadministrateur reeds uit het voorloopig arrest ontslagen4 ,maar de woede van de arbeiders1 toen zij vernamen wie de dader was1 kende geen grenzen4 ,het was de laatste druppel1 die den beker van hun geduld deed overvloeien4 ,onmiddellijk werd er besloten1 het werk neer te leggen en in optocht naar den ,dintelburg te trekken1 teneinde daar de voorwaarden bekend te maken1 waaraan voldaan moest worden1 eer men het werk wilde hervatten4 ,mevrouw ,van ,dintelburg schrok1 toen zij die joelende schare daar plotseling met dreigende gebaren voor het hek zag verschijnen4 ,ook de heer ,van ,dintelburg werd bleek4 ,jacob10 zei hij tot den stalknecht1 ga naar het hek en vraag wat die menschen willen60 ,staken1 staken60 werd er geroepen4 ,de jonge patroon er uit1 en meneer ,korvers er weer in60 schreeuwden anderen4 ,we willen een scheidsgerecht tusschen patroon en werkman60 kreten nog anderen2 en allen schreeuwden door elkaar1 zoodat ,jacob er niet wijs uit kon worden4 ,laat er n van jullie zeggen1 wat ik meneer moet meedeelen10 sprak hij1 maar hij kreeg geen antwoord1 want op hetzelfde oogenblik werd uit de kromming van de kastanjelaan ,rudolf van ,dintelburg zichtbaar1 die thuiskwam van een fietstochtje4 ,daar heb je den dief6 ,daar is de dief60 schreeuwde men4 ,gooit hem te water1 den neger6 ,slaat hem dood1 den uitbuiter60 ,rudolf's eerste gedachte was terug te keeren1 zoo snel als zijn fiets hem dragen wilde4 ,maar hij bedacht zich4 ,zou hij1 een ,van ,dintelburg1 op den loop gaan voor dat plebs8 ,dt nooit6 ,gaat opzij1 of ik rijd jelui omver60 schreeuwde hij1 gaat opzij1 plebbers60 ,en toen ze niet weken1 nam hij de hondenzweep1 die hij meestal bij zich had1 en sloeg daarmee in blinde woede op de menigte in4 ,het baatte hem echter niet veel4 ,in een oogenblik was hij van zijn rijwiel getrokken1 dat nu onder de voeten verbrijzeld werd1 en tien1 twintig vuisten kwamen van alle kanten op hem neer4 ,het was een vreeselijk leven4 ,met onverschrokken moed trachtte ,rudolf de poort te bereiken2 vlug als de wind wierp hij zich nu op dezen en trachtte dan dien te ontgaan1 maar het was hem onmogelijk om er door te komen4 ,zijn hoed was van zijn hoofd gevallen en zijn jas hing in flarden langs zijn lijf4 ,daar greep een forsche1 woest uitziende kerel hem van achter beet en smakte hem op den grond1 maar op datzelfde oogenblik ontving deze van een ander een z duchtigen vuiststoot in de zijde1 dat hij wankelde4 ,verwonderd keek hij om1 wie hem dezen stevigen opstopper had toegebracht1 en--zag plotseling ,leo van ,dintelburg voor zich staan4 ,halt60 riep ,leo met gebiedend gebaar4 ,is dat kerelswerk1 met je allen n man te vermoorden8 ,raakt hem niet meer aan1 of je krijgt met mij te doen40 ,en wat wou jij dan1 met je bruingebraden snoet80 riep dezelfde man van daareven4 ,je bent k van de familie1 h8 ,nou1 dan kun je k wat krijgen60 ,maar dan krijg jij eerst wat van mij1 hoor60 zei een breedgeschouderd1 goedig uitziend werkman1 zich voor ,leo te weer stellende4 ,ja1 ja60 riep het volk1 van meneer ,leo afblijven6 weg met den witbol6 leve meneer ,leo60 ,leo wenkte met de hand1 dat men zwijgen zou1 en in een oogwenk had de wilde drukte plaats gemaakt voor de grootste stilte4 ,hoort eens1 mannen10 sprak hij1 jullie wilt aan je patroon enkele veranderingen voorstellen voor de fabrieken80 ,ja1 ja1 het moet veranderen60 riepen verscheidene stemmen4 ,goed10 ging ,leo voort1 maar begint dan niet met schoppen en slaan1 vooral niet tegen n man1 die daarenboven nog weerloos is4 ,dat is het werk van lafaards en je schiet er niets mee op1 behalve dat je jezelven er mee in de gevangenis helpt4 ,je wilt mijn oom spreken1 nietwaar80 ,ja1 ja60 was het antwoord4 ,nu10 ging ,leo voort1 jullie kunt1 als je wilt1 wel tegelijk zingen1 maar niet tegelijk spreken4 ,kiest dus uit je midden vijf mannen1 en laten die over een uur op het hoofdkantoor komen4 ,daar zal oom hen opwachten1 en wat recht is1 zal gebeuren1 en wat onrecht is1 zal hersteld worden40 ,bravo60 werd er geroepen4 ,en gaat nu als ordelijke menschen naar huis10 vervolgde ,leo2--jullie1 vrouwen1 het eerst2 en zorgt dat het eten klaar is vanmiddag40 ,ja1 de vrouwen naar huis10 riepen enkelen1 want geschaft moet er worden60 ,en jullie mannen insgelijks4 ,beraadslaagt onder mekaar1 wat je den patroon wilt voorstellen1 en zorgt1 dat je mannen kiest1 die hun woord kunnen doen en op de hoogte van de zaken zijn4 ,vanmiddag spreken we mekaar weer40 ,dit zeggende1 ging hij met ,rudolf op het hek af4 ,de mannen maakten plaats voor hen1 en weldra was de geheele schare verspreid en begaf men zich druk redeneerend naar huis4 ,op het bepaalde uur verschenen de gekozen vertegenwoordigers op het hoofdkantoor4 ,behalve eenige loonsverhooging voor sommige takken van arbeid1 eischten deze mannen namens hun kameraads de instelling van een soort onderling scheidsgerecht tusschen den patroon en de werklieden1 herstel van den hoofdadministrateur in zijn vroegere functie1 en voorts drongen zij er zeer nadrukkelijk op aan1 dat ,rudolf minstens gedurende de eerste twee jaren geen daadwerkelijk toezicht meer zou uitoefenen op het personeel4 ,een uur later kwamen zij bij hun makkers terug met de tijding1 dat al hun eischen waren ingewilligd4 ,den volgenden dag was het geheele personeel van den heer ,van ,dintelburg weer aan 't werk als altijd1 maar de jonge patroon werd gemist4 ,hij ging op reis naar ,duitschland1 waar hij aan de fabriek van een vriend zijns vaders verder zou worden opgeleid4 ,de heer ,van ,dintelburg en ,leo brachten hem naar den trein4 ,leo was geroerd1 toen hij zijn neef de hand ten afscheid reikte4 ,nu1 jij hoeft niet te huilen10 zei ,rudolf op zijn gewonen1 kouden toon1 waarin thans echter vrij wat bitterheid klonk1 zveel vriendschap hebben we niet gehouden--tenminste ik niet6 ,je moogt1 integendeel1 blij zijn dat je van me af bent60 ,en met deze woorden stapte hij in de coup4 ,de heer ,van ,dintelburg1 die gedurende den rit naar het station in een droevige stemming had verkeerd1 voelde zich opgelucht1 toen hij het weer den rug kon toewenden4 't ,was natuurlijk hard voor een vader1 zijn zoon den vreemde te zien intrekken1 maar 't zou toch voor ,rudolf goed zijn1 dacht hij4 ,zijn gedrag zou1 nu hij onder vreemden zou leven1 wel veranderen1--vreemde oogen dwingen1 zegt het spreekwoord4 ,ach ja1--ze dwingen1 maar4444 slechts voor korten tijd6 ,niet een andere omgeving is in staat des menschen gedrag te veranderen2 dat kan alleen geschieden1 zoo hij een ander hart ontvangt4 ,,hoofdstuk ,,xv4 ,,leo ,,maakt ,,een ,,plan ,,voor ,,de ,,toekomst1 ,,en ,,dat ,,van ,,zijn ,,oom ,,wordt ,,in ,,duigen ,,geworpen4 ,leo vierde wr zijn verjaardag en was nu negentien jaar4 ,de huisgenooten hadden zich allen ingespannen om dezen dag voor hem tot een waren vreugdedag te maken--want zij hadden hem allen hartelijk lief1--maar in weerwil van al hun goedgemeende pogingen1 hing er over de huiselijke feestviering een sombere nevel4 ,in den fraaien eetsalon1 waar de familie bijeenzat1 droeg de disch de fijnste gerechten en schitterde met keur van antiek zilver en kunstig bewerkt kristal4 ,prachtige bloemstukken verkwikten het oog door de fijnste kleuren1 en het zonnetje wierp door het vertrek stralen van schoonheid en levenslust4 ,maar de harten daarbinnen bleven somber gestemd1 vooral die van den heer en mevrouw ,van ,dintelburg4 ,in enkele weken was hun beider aangezicht doorgroefd met rimpels1 als van tien lange jaren4 ,mevrouw was mager geworden1 en de voorheen zoo kloeke gestalte van haar echtgenoot was gebogen4 ,dat had de zorg gedaan3 de zorg voor hun kind1 voor ,rudolf4 ,de vreemde oogen in ,duitschland hadden hem werkelijk slechts voor korten tijd gedwongen1 en spoedig had hij ook dr zijn oude leven op denzelfden voet voortgezet4 ,ook dr had zijn verkwisting hem gevoerd tot oneerlijkheid1 maar thans was er geen vader geweest1 die gereed stond deze oneerlijkheid te bedekken4 ,rudolf was gevlucht en had op twijfelachtige papieren te ,harderwijk dienst genomen als soldaat bij het ,nederlandsch-,indische leger4 ,en het was de tijding van deze feiten geweest1 waardoor mevrouw ,van ,dintelburg zoo vermagerd en de trotsche gestalte van haar echtgenoot in enkele weken zoo gebogen was1 en waardoor nu nog een sombere nevel hing over ,leo's verjaringsfeest4 ,leo10 sprak de heer ,van ,dintelburg1 toen de maaltijd geindigd was1 overeenkomstig den wensch van je ,pa heb ik je heden te vragen1 wat je in de toekomst wilt worden4 ,ik wil je naar je ,pa's verlangen in de keus van een beroep geheel en al vrij laten1 k al heb ik zelf in dit opzicht mijn wenschen40 ,laat ik dan eerst die wenschen mogen hooren1 oom60 gaf ,leo ten antwoord4 ,neen1 jongen10 hernam zijn oom1 zeg eerst wat je eigen keus is1--mijn wenschen zal ik maar niet op den voorgrond stellen1--ze worden tch zoo zelden verwezenlijkt60 liet hij er met een zucht op volgen4 ,als u ze uitspreekt1 zouden ze misschien ditmaal in vervulling kunnen komen1 oom10 zei ,leo op een toon van innig medegevoel4 ,neen1 jongen10 hield zijn oom op moedeloozen toon vol1 jou begeerte heeft hier het eerste en het nige recht van spreken40 ,nu1 ,oom10 gaf ,leo ten antwoord1 als ik het dan tch moet zeggen3 ik zou graag1 evenals ,pa1 zendeling worden40 't ,is goed10 was het antwoord1 indien het mogelijk is1 zal 't geschieden40 ,maar op het gelaat van zijn oom kon ,leo wel zien1 hoe zijn keuze voor dezen een teleurstelling was4 ,en nu w wensch1 oom10 zei ,leo4 ,ik heb geen wensch meer1 dan wat de jouwe is1 mijn jongen10 gaf de heer ,van ,dintelburg ten antwoord4--,maar jullie zoudt een rijtoer maken1 nietwaar8 ,nu ga dan ,jacob maar waarschuwen1 dat hij inspant40 ,een half uur later waren ,leo en zijn nicht uitgereden1 en zaten de heer en mevrouw ,van ,dintelburg samen in de verandah4 't ,valt je tegen van ,leo1 is 't niet1 ,louis80 sprak mevrouw4 ,ik had het wel gevreesd10 was het antwoord4 ,en op mismoedigen toon vervolgde hij3 ,och1 alles mislukt mij1 lles6 ,onze familie schijnt altijd in twee wegen uiteen te moeten gaan4 ,pa heeft er tot zijn dood toe verdriet over gehad1 dat mijn broer ,willem een anderen kant uitging1 en hetzelfde staat mij te wachten ten opzichte van ,leo40 ,wat zou het toch mooi geweest zijn10 sprak mevrouw1 als onze ,dolf en ,leo na verloop van tijd eens samen de zaak van je hadden kunnen overnemen60 ,ja10 zei de heer ,van ,dintelburg1 dan was ,pa's wensch om nog eens twee ,van ,dintelburgen aan het hoofd van de fabrieken te zien staan1 wel niet vervuld geworden in zijn zonen1 maar dan toch in zijn kleinzoons4 ,maar1 helaas6 ,wat ,willem en mij altijd heeft gescheiden1 scheidt ook onze jongens4 ,het is altijd tweerlei levensdoel en tweerlei levensweg40 ,met de hand onder het hoofd bleef hij over dit onderwerp geruimen tijd zitten nadenken4 ,waarvoor hadden zijn vader en hij1 zoo peinsde hij1 nu twee menschengeslachten lang geleefd8 ,zij hadden hun geslacht tot eer en rijkdom willen brengen1 en wat zou er van hun werk terecht komen8 ,niets6 ,zijn zoon kon zijn werk niet voortzetten2 hij had zichzelven door zijn euvel gedrag buiten de maatschappij geplaatst4 ,en zijn neef wilde het niet4 ,als hij kwam te sterven1 zou alles overgaan in vreemde handen4 ,rudolf zou1 als hij dan nog leefde1 zijn deel verkwisten4 ,leo zou het kapitaal zijns vaders1 dat nog in de zaak stak1 onttrekken voor andere doeleinden1 en zoodoende zou de familie ,van ,dintelburg terugzinken in de onopgemerkte eenzaamheid1 waarin zij vroeger had geleefd1 en het nakroost van den trotschen edelman zou zoek raken in den breeden stroom van het gewone burgerlijke leven4 ,nog eens3 zijn leven was een mislukking geweest6 ,waardoor8 ,had hij het dan niet goed opgezet8 ,had hij geen goed levensdoel gekozen8 ,altijd had hij gemeend van wel2 slechts tweemaal had hij getwijfeld3 ns1 toen hij voor de eerste maal met ,leo in aanraking was gekomen en hij het portret van zijn broeder had weergezien2--de tweede maal bij het sterfbed van ,bamboe2 en nu twijfelde hij voor de derde maal4 ,waarvoor had hij geleefd8 ,voor de wereld1 dat wil zeggen3 voor wat in deze wereld begeerlijk schijnt4 ,hij herinnerde zich opeens wat ,bamboe hem op zijn sterfbed gezegd had3 ,o1 mijnheer1 het goede ,boek zegt3 de wereld gaat voorbij met al hare begeerlijkheid40 ,thans ondervond hij de waarheid van dit woord4 ,leo's begeerte om zendeling te worden1 wierp de laatste luchtkasteelen1 die hij zich gebouwd had1 omver4 ,en nog eenmaal zuchtte hij3 ,o1 dat we in onze familie altijd1 ltijd twee verschillende wegen moeten gaan60 ,louis10 sprak zijn vrouw1 die deze laatste woorden gehoord had1 op ernstigen toon1 zou je niet wenschen1 dat onze ,rudolf k maar dien anderen weg was opgegaan80 ,ja60 sprak hij1 en dat ja0 klonk in zijn mond als een kreet van smart1 en als een vonnis1 dat hij velde1 niet alleen over het leven van zijn zoon1 maar ook over zijn eigen leven4 ,,hoofdstuk ,,xvi1 ,,waarin ,,een ,,gevecht ,,wordt ,,geleverd ,,van ,,man ,,tegen ,,man4 ,het is in de laatste dagen van ,augustus van het jaar #ahid1 dat ons verhaal ons opeens verplaatst naar het eiland ,lombok4 ,de naam van dit eiland heeft voor wie1 't zij in ,indi of in het ,moederland1 die dagen mee heeft doorleefd1 nog altijd iets spookachtigs1 iets verschrikkelijks over zich2 ook al is dit eiland door onze wapenen sedert voorgoed aan ons gebracht1 en al verkeert het thans in even rustigen toestand als welke andere streek ook van onze ,overzeesche ,bezittingen4 ,want die dagen waren dagen van spanning en van vrees1 zooals er in het leven van een volk slechts zelden voorkomen4 ,de ,sasaks1 die het ,noorden en het ,oosten van het eiland ,lombok bewonen1 waren sinds langen tijd door de eigenlijke overheerschers1 de ,balirs1 op vreeselijke wijze onderdrukt4 ,tallooze klachten1 hierover bij de ,nederlandsche ,regeering ingediend1 hadden tengevolge gehad1 dat onze ,regeering het zich eindelijk ten plicht rekende1 voor het onderdrukte volk op te komen4 ,diplomatieke vertoogen1 tot den ,radja van ,lombok gericht1 bleven evenwel zonder uitwerking1 zoodat het ,gouvernement1 hoe noode ook1 besloot om door het uitzenden van een expeditie aan deze vertoogen kracht en klem bij te zetten4 ,een legermacht van #b #cjjj man1 uitstekend uitgerust1 landde zonder tegenstand bij de westelijke havenplaats ,ampenan1 en rukte onder bevel van de generaals ,vetter en ,van ,ham op naar de hoofdstad ,mataram en de residentieplaats ,tjakra ,negara4 ,twee partijen dongen aan het hof van den ouden ,radja om den voorrang3 de streng-,balineesche en de ,sasaksch-gezinde partij4 ,had nu tot heden de eerste den meesten invloed op den bejaarden ,vorst bezeten1 thans1 nu het leger van de ,compagnie0 voor de poorten stond1 werd hij bevreesd voor een nederlaag en begon hij dus nu het oor te leenen aan invloeden van de andere zijde1 die tot een mildere behandeling van de ,sasaks en tot vrede met het ,gouvernement maanden4 ,generaal ,vetter stelde naast de vorige eischen thans echter een nieuwe voorwaarde3 de kosten van de expeditie1 ten bedrage van enkele millioenen guldens1 moesten door den ,radja worden betaald4 ,zoo geschiedde4 ,het vredesverdrag werd geteekend4 ,deels om in de binnenlanden aan de bevolking een denkbeeld van de macht der ,nederlandsche ,regeering te geven1 deels om deze onbekende streken in kaart te kunnen brengen1 deels ook om de gevluchte ,sasaks te bewegen1 weer rustig tot hun dessa's en hun arbeid terug te keeren1 werden een tweetal colonnes onder overste ,van ,lawick van ,pabst en overste ,van ,bijlevelt in oostelijke richting uitgezonden tot het maken van militaire marschen4 ,de hoofdcolonne bleef intusschen achter bij ,mataram en ,tjakra ,negara1 waar zij bivakken99 betrok4 ,soldaten en officieren verkeerden in de beste luim3 beter uitslag van de expeditie1 dan nu verkregen was1 had men immers onmogelijk kunnen verwachten4 ,zonder slag of stoot had men een eervollen vrede bedongen4 ,en dat deze vrede waarlijk van de zijde der ,balirs gemeend was1 dat bleek uit al hun daden4 ,reeds had de ,radja de som van bijna een half millioen guldens aan den generaal afgedragen4 ,de rest zou spoedig volgen1 en dan zou men over enkele dagen weer veilig en wel op ,java zitten4 ,deze expeditie was1 welbezien1 niets anders dan een pleizier-reisje1 en men deed zijn best dan ook1 zooveel pleizier te maken als men kon4 ,voor de ontberingen1 die het expeditie-leven eenerzijds noodzakelijkerwijze meebrengt1 trachtte men zich aan een andere zijde weer schadeloos te stellen4 ,menig glas werd er geledigd op de behouden terugkomst1 want dat deze spoedig aanstaande was1 daarvan hield ieder zich overtuigd4 ,zelfs op de veiligheidsmaatregelen1 die een leger in een vijandelijk land altijd neemt1 werd minder nauwkeurig toegezien4 ,men wist niet1 op welk een vulkaan men leefde2 men wist niet1 wat daar ginds aan het hof in het verborgen gistte en kookte3 hoe de ,balir1 woedend over de stoutheid dier blanda's01 die het gewaagd hadden hun bivaks op te slaan op de graven zijner vaderen1--woedend ook over het geld1 dat de schepen daar ginds naar ,batavia zouden voeren1 in 't verborgen zijn klewang wette en zijn repeteergeweer laadde4 ,men was vroolijk en vierde zoo goed zoo kwaad het kon op zijn manier feest4 ,slechts n man te ,tjakra ,negara deelde in deze blijde stemming niet4 ,het was de ,europeesche korporaal ,rudolf van ,dintelburg4 ,veel was er1 sinds de laatste maal dat wij hem zagen1 aan ,rudolf veranderd4 ,zijn gestalte was steviger1 de uitdrukking van zijn gezicht mannelijker geworden2 de wufte1 laatdunkende trekken om den mond waren vergroeid en gaven thans ernst en beslistheid te kennen2 de lichtzinnige glans der oogen van vroeger had nu plaats gemaakt voor een zachter gloed van rijper nadenken en meerder levenswijsheid4 ,met bedaarde schreden wandelde hij buiten langs den rand van het kamp4 ,het was half elf in den avond4 ,hij bleef staan aan den voet van een pisang-boom en keek naar omhoog4 ,daarboven glansden millioenen sterren1 in al de rijke pracht van het ,oosten4 ,hij tuurde ze na in hun flikkerend lichtspel4 ,zijn blik gleed naar den noordelijken hemel4 ,die sterren dr zouden ook gezien worden in het vaderland4 ,thans was het daar nog licht4 ,rudolf berekende1 dat in ,nederland op dat oogenblik de klok ongeveer half vier zou wijzen3 etenstijd6 #ah ,in zijn gedachten verkeerde hij weer op villa ,dintelburg en was hij in de gezellige eetkamer4 ,hij zag zijn moeder zitten achter den rijk voorzienen disch4 ,daarnaast ,henritte en daartegenover ,leo1 en naast dezen was zijn eigen plaats1 die nu al zoovele jaren ledig stond2 op het andere einde zijn vader4 ,hoe goed1 hoe gezellig was het daar6 ,geen zorgen1 geen gevaren1 geen ontberingen had hij daar ooit gekend4 ,de geringste kantoorbediende zijns vaders zou dezen nacht veiliger en geruster tegengaan dan hij2 de geringste arbeider aan de fabrieken had het beter dan hij4 ,nog eenmaal blikte hij op naar de sterren4 ,hij gaf hun zijn groet mee1 wanneer zij over enkele uren zich zouden spiegelen in de ,leye en de vijvers van den ,dintelburg1 en onhoorbaar murmelde hij met tranen in zijn stem3 ,dag mama1 slaap zacht60 ,maar hoor1 wat was dat8 ,binnen de muren van ,tjakra klonk opeens door de nachtelijke stilte het holle geluid van de gong994 ,en zie1 slopen daar om het bivak geen gestalten van menschen door het donker1 en schemerde daar niet de flikkering van een klewang8 ,i,jlings sloop hij terug naar het officiers-kwartier4 ,generaal10 fluisterde hij generaal ,van ,ham toe1 daar sluipen menschen om het bivak6 ,er is verraad60 ,onmiddellijk had de generaal zijn revolver gegrepen1 zijn manschappen gealarmeerd en zijn ros bestegen4 ,op hetzelfde oogenblik echter schemerde reeds door het donker het korte1 vuurroode licht en weerklonk de scherpe knal van honderden geweerschoten4 ,er ontstond een vreeselijke paniek4 ,ieder greep naar de wapens1 ten einde zich te verdedigen2 maar niemand wist tegen wien of naar welke zijde zich te wenden4 ,vele soldaten hadden hun uniform-jas nog niet eens aan2 anderen waren blootshoofds of misten hun uitrusting2 generaal ,vetter had zich in zijn nacht-kabaja te paard geworpen1 en reed nu als een witte schim tusschen al die zwarte gestalten door4 ,slechts met groote moeite wisten de beide generaals aan de wanhopige verwarring een einde te maken en maatregelen te nemen ter verdediging4 ,de krijgstucht werd weer hersteld1 en er begonnen zich linies te vormen om den vijand te keer te gaan4 ,helaas6 het was niet mogelijk1 zich de van alle kanten opdringende ,balirs van het lijf te houden4 ,van weerskanten knetterde het geweervuur4 ,het eene uur na het andere verliep1 en steeds groeide het leger der ,balineezen aan met duizenden na duizenden4 ,de bivakplaatsen waren reeds lang verlaten en met alles wat er in was den vijand in handen gevallen4 ,kanonnen1 munitie1 water1 levensmiddelen1--van alles was men ontbloot4 ,er zat niets anders op1 dan terug te trekken op ,mataram4 ,nauwelijks was echter het bevel daartoe gegeven1 of generaal ,van ,ham1 die zich bij de achterhoede bevond1 werd door een geweerschot getroffen en tuimelde van zijn paard4 ,de troepen1 alleen bedacht op zelfbehoud1 snelden hem voorbij4 ,rudolf1 die hem had zien vallen1 besloot echter1 zoo mogelijk hem nog te redden4 ,mannen10 sprak hij1 moeten wij onzen generaal in handen van den vijand laten8 ,wie heeft moed om mee terug te gaan en hem naar hier te dragen80 ,niemand had echter veel lust aan dezen voorslag gehoor te geven1 want de vijand drong steeds stouter op en was reeds bijna tot de plaats genaderd1 waar de generaal lag4 ,niemand80 riep ,rudolf uit--dan zal ik alln gaan60 ,en hij voegde de daad bij het woord4 ,thans waren er echter enkelen1 die hun krijgsmakker dit dolle waagstuk niet alln wilden laten ondernemen4 ,een zestal militairen voegden zich bij hem1 en met het geweer in de vuist1 bij elken stap een schot lossend1 drongen zij naar voren tot de plaats1 waar de generaal lag4 ,hij leefde nog en kreunde zwaar4 ,voorzichtig nam men hem op4 ,hij was zeer zwaar en de dragers zwoegden onder hun last4 ,jongens10 zeide hij1 laat me maar liggen2 't is toch met me gedaan4 ,redt je eigen leven40 ,nee1 generaal1 dat nooit60 gaf ,rudolf ten antwoord1 als we dan moeten sterven1 dan sterven we met u40 ,maar nauwelijks had hij uitgesproken1 of een van de kogels1 die hun aan alle zijden om de ooren vlogen1 trof den generaal opnieuw1 en terstond daarna nog een4 ,ook ,rudolf bloedde4 ,hij was reeds geraakt aan den nek1 in zijn bovenarm en in zijn dij1 maar wonderbaar genoeg1 waren het alle slechts schampschoten4 ,hij zag naar den generaal4 ,een vaal-blauwe tint had diens gelaat overtogen4 ,rudolf wist1 dat hij nog slechts een lijk droeg1 maar ook het lijk van den beminden aanvoerder wilde hij niet aan den vijand prijs geven4--,en altijd maar door suisden de kogels den dragers om het hoofd4 ,om beurten droegen zij den zwaren last1 en om beurten schoten zij4 ,zoo werd eindelijk de colonne ingehaald4 ,te ,mataram was de toestand zoo mogelijk nog slechter4 ,generaal ,vetter besloot nu1 zuidwaarts om naar ,ampenan terug te gaan en zich onder bescherming van het marine-geschut te stellen4 ,met verlies van over de twee honderd man1 vier stukken geschut en den geheelen bagage-trein vond men dr eindelijk een veilige rustplaats4 ,korporaal ,van ,dintelburg1 je moet bij den generaal komen60 boodschapte een onderofficier aan ,rudolf4 ,korporaal10 sprak generaal ,vetter1 toen hij bij hem kwam1 ,rudolf de hand toestekend1 ik dank je1 ook namens het leger1 voor den moed1 waarmee je je leven hebt gewaagd1 om als het kon dat van onzen braven generaal ,van ,ham nog te redden4 ,ik zal van je dapper gedrag bij de ,koningin melding maken40 ,binnen enkele dagen was de wonde1 die op dien #be;en ,augustus den ,nederlandschen ,leeuw geslagen was1 weer genezen1 en maakte hij zich gereed den hem aangedanen smaad te wreken4 ,reeds was de vijand op tal van punten weer met zwaar verlies teruggeslagen4 ,de ,nederlandsche oorlogsschepen1 die ter reede van ,ampenan voor anker lagen1 wierpen hun verwoestende projectielen binnen de veste van ,mataram4 ,in het ,noorden en het ,oosten drongen de ,sasaks hun onderdrukkers in een steeds nauwer wordenden hoek samen1 die welhaast door de ,nederlandsche troepen van de zuid- en de westkust tot een vierhoek werd afgesloten1 waaruit geen ontkomen mogelijk was4 ,rudolf van ,dintelburg bevond zich bij de zuidelijke colonne1 die ten doel had1 langs den weg van ,tandjoeng-,karang langs een aantal ,sasaksche kampongs in noord-oostelijke richting op te rukken naar ,mataram4 ,het was een moeilijke marsch1 daar de weg door tal van slokans 7diepe slooten7 doorsneden was1 die in dit jaargetijde wel is waar weinig water bevatten1 maar die toch den tocht geweldig bemoeilijkten4 ,wel1 ,van ,dintelburg10 zei een collega van ,rudolf onder het marcheeren1 je kijkt zoo zuinig1--wat scheelt er aan8 ,geloof me1 de affaire is nu zoo goed als afgeloopen2 wij hebben den vijand onder de knie en als er n is1 die van geluk mag spreken bij deze expeditie1 dan mag jij het6 ,je zult bij terugkomst zeer stellig bevorderd worden tot sergeant1 en1 daar je vrij wat meer in je bol hebt dan wij met z'n allen1 zullen ze je zeker drna wel officier maken k4 ,en wat in mijn oog heel wat meer waard is3 je krijgt het ridderkruis van de ,militaire ,willemsorde4 ,als er dus n in zijn nopjes mag wezen1 dan mag jij het zijn60 ,ik weet niet1 jongen1 of mij zulk een schoone toekomst wel te wachten staat10 gaf ,rudolf zuchtend ten antwoord4 ,ik vrees1 dat deze dag een ongeluksdag voor mij zal zijn4 ,maar in elk geval3 hoe schoon de toekomst ook wezen mag1 het verleden blijft niettemin donker en dat is niet ongedaan te maken40 ,kom1 kom60 gaf de korporaal op luchthartigen toon ten antwoord1 heb je dan zooveel op je kerfstok1 dat je hier in 't gezicht van den vijand daar nog om treuren moet80 ,zooveel8 dat weet ik niet10 gaf ,rudolf ten antwoord1 maar in elk geval genoeg om444440 ,maar hij kon den zin niet voltooien1 want op hetzelfde oogenblik tuimelde zijn kameraad1 die onder het loopen te veel op hm en te weinig op het pad voor zijn voeten had gelet1 in een slokan4 ,het bleek dus1 dat het niet mogelijk was1 een geregeld gesprek te voeren4 ,rudolf was daar trouwens niet rouwig om1 en in plaats van voor zijn makker zijn vroeger leven bloot te leggen1 ging hij het na in zijn eigen gedachten4 ,hoeveel had hij werkelijk op zijn kerfstok08 ,zeer veel4 ,allereerst tegen zijn ouders en dan ook tegen zijn neef ,leo4 ,ja1 waarom had hij zijn neef altijd zoo gehaat8 ,leo had hem toch nooit anders dan goed gedaan4 ,hij had steeds zijn vriendschap gezocht1 en hoe vaak ook afgestooten1 had hij hem telkens opnieuw weer de hand gereikt4 ,hij herinnerde zich1 dat hij ,leo eens de vriendenhand had geweigerd met de woorden3 ik wil niet1 omdat je beter ben dan ik40 ,was het dt8 ,was het1 omdat ,leo een ander leven leidde en een ander pad volgde dan hij8--,mogelijk wel6--,maar toch1 hij had zijn bruinen neef reeds gehaat van hun eerste ontmoeting af4 ,er moest dus iets hatelijks in zijn hart zijn1 reeds van zijn geboorte af4 ,was hij1 ,rudolf1 een hatelijk en hatend mensch reeds van nature8 ,het moest wel zoo zijn6 ,en toen hij dit bij zichzelven had toegegeven1 kreeg hij een afschuw van zichzelven1 zooals men een afschuw van zichzelven zou krijgen1 indien men bevond1 dat men geboren was als een onrein dier1 als een giftige slang of een onreine padde6 ,o10 mompelde hij bij zichzelven1 ik ben een ellendeling6 ,ik heb een mensch gehaat1 die mij nimmer kwaad1 maar altijd goed deed1 en--ik haat hem nog6 ,ik verdien1 dat ik vandaag word doodgeschoten40 ,en alsof de vijand van zins was1 om dit vonnis1 dat ,rudolf over zichzelven streek1 nu ook maar onmiddellijk ten uitvoer te leggen1 zoo weerklonk op hetzelfde oogenblik een geweerschot1 evenwel zonder hem of iemand van den troep te raken4 ,op staanden voet werd de tirailleur-linie geformeerd4 ,de soldaten wierpen zich plat-uit op de sawah en rukten al kruipend vooruit4 ,men was nu genaderd tot ,pasingaban1 op het kruispunt der wegen naar ,mataram en ,kediri4 ,dit punt beheerschte den zuidelijken toegang tot de hoofdstad1 en men had zich dus voor te bereiden op een harden kamp om het te bezetten4 ,het terrein was den verdediger hier uitermate gunstig4 ,de rand van den kampong werd gevormd door een steenen muur1 waarvoor bamboedoerie was geplant1 die het doordringen bijna onmogelijk maakte4 ,een van de steunpunten in deze stelling was een ,hindoesche ,roemah-tempel1 die1 als alle dergelijke gebouwen1 uitnemend geschikt was voor een hardnekkige verdediging4 ,een ,roemah-tempel heeft namelijk niets1 dat gelijkt op een van onze kerkgebouwen4 ,hij bestaat hoofdzakelijk slechts uit een lagen1 steenen muur1 die in 't vierkant is gebouwd en van binnen een open plein insluit4 ,aan de binnenzijde zijn tegen een der wanden uiterst kleine huisjes of nissen gebouwd1 die de ,hindoe zich bewoond denkt door gestorven geesten en te wier behoeve hij daar zijn offers neerzet3 gebak1 vruchten en vooral veel bloemen4 ,de overige ruimte is beplant met hooge waringins en voorzien van overdekte britsen2 hier houden de ,hindoe's hun godsdienstige samenkomsten4 ,het front van het gebouw is versierd met een hooge1 spits-oploopende poort1 waarin een deur1 die men langs een acht of tien treden hoogen steenen trap door gaat4 ,tegen dit gebouw nu werd de hoofdaanval gericht4 ,nadat het gevecht door het vuur der artillerie was ingeleid1 werd reeds vrij spoedig overgegaan tot de bestorming4 ,rudolf van ,dintelburg was een van de voorsten4 ,onder een hagelbui van kogels snelde hij aan het hoofd van zijn kleine groep soldaten voorwaarts4 ,de muur was echter moeilijk te beklimmen4 ,heidaar1 ,den ,dikke1 sta me te bok60 riep ,rudolf een zijner soldaten toe4 ,met onverschrokken koelbloedigheid plaatste de aangesprokene zich ruggelings tegen den muur2 doch nauwelijks stond hij daar1 of een vreeselijke klewanghouw kliefde zijn helmhoed1 schampte af op zijn schedel1 en bracht hem een gapende wonde aan den schouder toe4 ,hij viel4 ,rudolf echter wilde tot elken prijs omhoog4 ,tegen den muur van het frontgebouw stond een palmboom4 ,tegen dezen boom klauterde hij op1 en weldra stond hij boven op den muur1 met den rug tegen den boom en schoot rechts en links de open ruimte in1 die de vijand nu1 met uitzondering van een paar hadzji's1 hals over kop verliet4 ,terwijl hij daar zoo stond1 vloog hem in een ondeelbaar oogenblik een gedachte door den geest1 alsof hij vroeger al eens meer daar op dienzelfden muur gestaan had1 met den rug tegen dienzelfden boom2 het kwam hem voor1 alsof hij toen gewond voorover in de vijandelijke versterking was gevallen1 en hij meende1 dat ook ditmaal weer iets dergelijks plaats moest hebben4 ,en het hd plaats6 ,want terstond daarna kreeg hij een gevoel alsof zijn bovenlijf ineens van lood was geworden en1 topzwaar1 viel hij voorover4 ,voorwaarts1 mannen6 ,de eerste man is in de versterking6 ,het ridderkruis voor den soldaat1 die er de tweede is10 riep de commandant4 ,de tweede echter ws geen soldaat4 ,het was een burger1 gekleed in een zwart jasje en een witten stroohoed4 ,een in 't wit gekleede ,balineesche voorvechter99 stond gereed met zijn klewang ,rudolf den schedel te splijten2 maar op 't zelfde oogenblik greep de vreemdeling hem van achter bij de keel en wrong hem met de andere het zwaard uit de vuist4 ,vervolgens greep hij den nu weerloozen man bij borst en beenen en wierp hem1 alsof hij zoo licht als een veer ware geweest1 over den muur4 ,de soldaten die daarna den muur beklommen1 vonden den ,roemah-tempel verlaten4 ,de vreemde man1 na zoo goed het ging ,rudolfs beenwonde verbonden te hebben1 knielde bij hem neer1 nam zijn hoofd in de armen en bette het met water uit zijn veldflesch1 totdat zijn patint weer bijkwam en de oogen opsloeg4 ,leo60 stamelde ,rudolf1 ,leo1 jij hier8--,ik had wel gedacht1 dat jij het weer zou zijn1 die mij moest komen redden1 net als toen44440 ,onmiddellijk daarop verloor hij echter weer zijn bewustzijn2 bloedverlies bracht hem aan 't ijlen4 ,hij meende weer als knaap het sneeuwballengevecht bij te wonen aan het ,wed en riep3 ,leo1 ,bamboe1 't is mijn eigen schuld6 ,ik heb steenen in mijn sneeuwballen gedaan6 ,o1 dat is gemeen6--,hier ,leo1 geef me jou tasch met sneeuwballen6--,gooi mij met een van deze harde60 ,een oogenblik zweeg hij en vervolgde toen1 alsof hij in zijn geest weer in een gansch anderen tijd uit zijn jongensleven verkeerde3 ,daar heb je het wak6 ,leo1 ,leo1 pas op6 ,je zakt er door64444 ,kijk maar1 we gaan recht op de ,leye af6 ,ho1 ho1 ,meta6 ,zwijg toch ,henritte1 zie je niet dat we verdrinken80 ,verdrinken wij niet8--,neen8 dan worden wij vergiftigd6 ,arm ,jokje6--,jokje is dood6 ,bamboe is ook dood6--en meneer ,korvers zit in de gevangenis6--,hier1 pa1 ik heb het gedaan1 ik heb het gedaan6--alles1--alles40 ,zoo ijlde hij geruimen tijd voort1 tot eindelijk de officier van gezondheid kwam4 ,u hebt dat voorloopig verband uitstekend gelegd1 meneer ,van ,dintelburg10 zei de officier4 't ,is een ernstige wonde1 meneer10 gaf ,leo met bezorgden blik ten antwoord1 en vragend tot den dokter opziende1 zeide hij3 ,wat dunkt er van80 ,arme jongen60 zei de dokter1 naar het gewonde been voelend1 amputatie is noodzakelijk4 ,draag hem naar de ambulance40 ,,hoofdstuk ,,xvii1 ,,waarin ,,blijkt1 ,,dat ,,de ,,liefde ,,eindelijk ,,toch ,,machtiger ,,is ,,dan ,,de ,,haat4 ,in de residentie ,preanger-,regentschappen1 op ,java1 ongeveer vijf uren ten noord-westen van ,tjandjoer #ai1 ligt het gezondheidsoord ,sindang-laya4 ,tal van lijders1 vooral uit de ,indische ambtenaarswereld1 komen op deze plaats rust en herstel van krachten zoeken4 ,weinig plekjes in onzen schoonen ,archipel zijn dan ook zulk een begeerlijk verblijf voor een ,europeaan als dit4 ,gelegen op een hoogte van #cfjj voet boven den zeespiegel1 huwt zich hier het koele klimaat van ,noordelijk ,europa aan de rijke pracht van het ,indische berglandschap4 ,trotsche bergen1 als de altijd rookende ,gedeh en de ,pangherangoe1 rijzen er op uit donkere dalen en bodemlooze ravijnen2 en een stoorloos blauwe hemel welft er zich over lachende vergezichten en bruisende watervallen4 ,op zekeren avond wandelden door de parken van dit lieflijk oord een paar ,europeesche jongelieden1 de eene in de uniform van onderofficier bij de landmacht1 de andere in burgerkleeding4 ,de lezer weet reeds wie het waren3 ,rudolf en ,leo4 ,alvorens wij echter van ,leo's verblijf in ,sindang-laya verhalen1 zijn wij nog verplicht mede te deelen1 hoe hij op ,lombok kwam1 waar wij hem zoo plotseling en ongedacht1 maar toch ook zoo te rechter tijd1 zagen verschijnen4 ,weinige woorden kunnen daartoe volstaan4 ,nadat ,leo zijn studie voor zendeling voltooid had1 bleek het dat de ,zendingsvereeniging1 die hem zou uitzenden1 door verschillende omstandigheden voorloopig niet in staat was1 de kosten van zijn uitreis te bestrijden4 ,leo besloot diensvolgens1 voor eigen rekening uit te gaan4 ,nauwelijks op ,java aangekomen1 hoorde hij van de ontzettende ramp op ,lombok1 en tevens1 dat een aanzienlijk getal troepen derwaarts scheep zou gaan1 om de expeditie weer strijdvaardig te maken4 ,hij hoefde dus niet lang naar werk te zoeken2 op een plaats waar zooveel ellende heerschte1 waar zooveel gewonden vertroost en aan zooveel stervenden nog eens voor de laatste maal het ,evangelie moest worden gepredikt1 op zulk een plaats was werk in overvloed1 en ,leo gevoelde3 naar die plaats had ,god hem geroepen4 ,hij was vrij man en niets weerhield hem dus te gaan4 ,bekend als hij was met de genees- en heelkunde1 werd zijn aanbod om als vrijwillig verpleger en veldprediker met de versterkingstroepen mee te gaan1 door het ,gouvernement dankbaar aanvaard4 ,hoeveel haast de transportschepen ook maakten om ,ampenan te bereiken1 zij stoomden ,leo nog altijd niet snel genoeg2 hij wilde naar zijn werk en--naar ,rudolf1 zijn neef1 van wien hij wist dat hij zich k daar bevond4 ,vernemende dat de afdeeling1 waartoe ,rudolf behoorde1 op den bewusten dag naar ,pasingaban was getrokken1 had hij zich gevoegd bij de troepen1 die in den loop van dien dag derwaarts waren gezonden ter versterking4 ,juist op het oogenblik van den aanval was hij daar aangekomen1 en toen hij ,rudolf aan de spits van de aanvalslinie zag vooruitsnellen1 had een onverklaarbaar gevoel hem gedrongen1 dezen1 zoo ongewapend als hij was1 te volgen en hem in de versterking na te springen4 ,was deze daad ook onberekend en onvoorzichtig van hem geweest1 van achteraf moest hij bekennen1 dat een ,hoogere ,macht voor een wijle zijn koel verstand buiten werking had gesteld1 om te doen1 wat bij menschen onmogelijk had moeten schijnen1 maar wat mogelijk was gebleken bij ,god4 ,rudolf werd opgenomen in het hospitaal1 en moest1 wijl zijn been was afgezet1 daar enkele weken blijven4 ,intusschen wijdde ,leo al zijn krachten aan den soldaat4 ,hij schreef voor hem brieven1 bezorgde hem lectuur1 bracht versnaperingen aan de zieken1 voedsel aan de gezonden1 en had voor allen een opwekkend woord1 maar dat tevens z innig en z ernstig was1 als1 helaas1 maar zelden door den ,indischen soldaat wordt vernomen4 ,ongewapend ging hij des avonds geheel alleen langs de voorposten en dreef hij de manschappen van de veldwachten1 door zijn gemoedelijke en onderhoudende verhalen1 den slaap uit de oogen en de verveling uit den geest4 ,europeaan en ,inlander1 bij beiden was hij even geliefd4 ,toewan moet niet zoo alleen en ongewapend loopen10 zeiden hem eens een paar inlandsche soldaten2 er zwerven nog altijd hier ,balirs rond1 en n klewanghouw is voldoende om toewan het leven te benemen40 ,en ofschoon zij pas den vorigen nacht nachtwachtdienst hadden gedaan1 kon ,leo niet verhinderen1 dat zij hem dien geheelen nacht als vrijwillige patrouille op zijn zwerftochten vergezelden4 ,helaas6 een andere vijand stond gereed ,leo te bespringen1 een vijand1 waartegen geen liefdevol geleide ook van geen duizend brave soldaten kon vrijwaren3 de geduchte en gevreesde malaria-koorts4 ,leo had te veel van zijn lichaam gevergd2 de natuur wreekte zich1 en doodziek werd hij ingescheept naar ,java4 ,de expeditie was trouwens zoo goed als afgeloopen4 ,daar ,rudolf naar ,sindang-laya werd gevacueerd1 besloot ,leo k derwaarts te gaan1 en zoo kwam het dat de beide neven op dien bewusten avond gezamenlijk door den tuin van het gezondheids-etablissement wandelden4 ,leo was nog zwak1 maar ,rudolf was het nog meer4 ,het loopen met een kunstbeen viel hem o1 zoo moeilijk1 en zonder kruk ging het in 't geheel niet4 ,leun maar op mij1 ,rudolf10 sprak ,leo4 ,leun maar op mij60 ,rudolf lei de hand op zijn schouder4 ,tranen kwamen in zijn oogen1 en terwijl hij zijn hoofd tegen ,leo's borst lei1 zeide hij3 ,m'n goeje1 beste ,leo1 waarmee heb ik dat verdiend1 dat je altijd zoo trouw voor me geweest bent en dat je mij nu nog met je eigen zwakke lichaam wilt steunen6 ,ik heb je altijd gehaat6 ,welke stille kracht heeft je toch altijd gedreven om mij lief te hebben4 ,ik heb je getergd2 ik meende door mijn haat je liefde te overwinnen1 maar de liefde is machtiger geweest dan de haat1 en heeft mij overwonnen6 ,vergeef mij1 ,leo1 vergeef mij60 ,bewogen drukte ,leo hem de hand4 ,god zij geprezen1 ,rudolf60 zeide hij4 ,zoo zullen we dan voortaan vrienden zijn60 ,hand in hand wandelden zij eenigen tijd zwijgend naast elkaar voort4 ,eindelijk zetten zij zich neder op een bank1 en toen begon ,leo te spreken over die stille kracht1 die hem in staat had gesteld1 altijd weer te vergeven en altijd te blijven liefhebben3 de kracht van de liefde van ,jezus4 ,rudolf luisterde met zijn geheele hart en zijn gansche verstand4 ,reeds vroeger op ,lombok had hij aanvankelijk geleerd zichzelven te verfoeien1 hier sloeg hij nog dieper blik in zijn eigen hart4 ,hij kreeg een afschuw van zijn vroeger leven1 maar tevens werd hem het uitzicht geopend1 in ,gods kracht een nieuw leven aan te vangen4 ,ver achter de altijd rookende ,gedeh ging de zon onder en kleurde den grauwen1 vuilen rook met wonderbare tinten van violet en rose4 ,ook over ,rudolf's ziel was voortaan een andere tint gekomen1 verlicht als zij was door de stralen der liefde ,gods4 ,hij keerde zwijgend-dankend naar zijn logies terug4 ,de oude ,rudolf van ,dintelburg1 met al zijn haat en al zijn laatdunkendheid en zijn wereldlust1 was begraven in den ,gedeh2 een nieuwe zou eerstdaags naar ,europa terugkeeren4 ,binnengekomen1 werd hem een telegram overhandigd4 ,doodsbleek reikte hij het1 na 't gelezen te hebben1 aan ,leo over1 en deze las3 ,vader ernstig ziek4 ,beroerte40 ,een paar dagen later bracht de post1 wat ,rudolf en ,leo reeds gevreesd hadden3 de doodstijding van ,rudolfs papa4 ,de heer ,van ,dintelburg had1 zooals wij weten1 meer dan eens in twijfel gestaan1 of het levensdoel1 dat hij zich gekozen had1 wel het rechte was en of die andere weg1 dien hij zijn broeder en ,bamboe en ,leo had zien bewandelen1 niet beter was dan de zijne4 ,hij had ondervonden1 dat wereldsche eer1 genot en macht1 hoe ijverig ook gezocht1 toch nooit het hart kunnen bevredigen4 ,integendeel1 hij had op dezen weg niets anders ondervonden dan verdriet en teleurstelling4 ,maar dit had hem niet bewogen om een anderen weg te kiezen4 ,hij wist3 het groote doel1 den naam ,van ,dintelburg weer nieuwen luister bij te zetten1 was met ,rudolfs vertrek naar ,indi mislukt2 de eenige ,van ,dintelburg1 die dien naam waardig was te dragen1 was een dochter1 die dien naam bij haar huwelijk tegen een anderen zou verruilen1 en een ander ook zou de schatten erven1 die hij verzameld had4 ,maar niettemin bleef de arme verblinde man dit verloren levensdoel najagen1 nu voortaan zelfs met verdubbelden ijver4 ,hij was winzuchtiger en willekeuriger jegens zijn personeel dan ooit te voren4 ,hij deed als een man1 die den sneltrein1 waarin hij had willen reizen1 vr zich het station uit ziet stoomen1 maar hem toch nog achterop tracht te loopen4 ,hij liep zich dood1 in letterlijken zin4 ,want1 door zaken op het kantoor wat opgehouden1 had hij zich gehaast om nog zijn gewone inspectie in de fabrieken te kunnen houden1 en vlak voor de poort van de ,leyefabriek had hem de beroerte getroffen1 die een einde aan zijn leven maakte4 ,het was hem gegaan als den rijken man uit de gelijkenis1 die schuren bij schuren en schatten bij schatten verzamelde1 en toch altoos maar bleef peinzen over nieuwe schatten en nieuwe schuren4 ,maar ,god zeide3 gij dwaas6 ,dezen nacht zal men uw ziel van u afeischen1 en 't geen gij verzameld hebt1 wiens zal het zijn8 ,het viel ,rudolf1 die voor den dienst was afgekeurd1 natuurlijk zwaar om thans de leiding van zijns vaders zaak op zich te nemen1 want hij wist dat men hem in ,weverstede met wantrouwen zou ontvangen4 ,gelukkig echter1 hij vond hulp1 en dat wel van de zijde van ,leo4 ,leo had van de geneesheeren na zijn herstel den raad ontvangen1 niet langer in ,indi te blijven1 daar zijn gestel niet tegen het klimaat bestand was4 't ,was voor ,leo een groote teleurstelling1 aldus den liefsten wensch zijns harten te moeten opgeven4 ,maar hij overwoog1 dat het toch in elk geval ,gods leiding was1 die hem naar ,indi had gevoerd1 en ,gods leiding ook1 die hem terugzond naar het ,moederland4 ,ook ginds was er1 als overal1 werk in overvloed2 ook ginds kon hij zijn1 want hij wist dat zijn plicht en zijn roeping was3 een licht te wezen te midden eener donkere en verloren gaande wereld4 ,of ,rudolf en ,leo nu ook samen getuigenis gaven van het nieuwe leven1 dat zij nu beiden deelachtig waren8 ,en of het ,rudolf gelukte1 thans de liefde te verwerven van dezelfde menschen1 wien hij vroeger zooveel aanleiding had gegeven om hem te haten8 ,waarschijnlijk wel4 ,als ,god genade geeft1 dan geeft ,hij er ook eere bij4 ,het goede ,boek0--om nog eens met ,bamboe te spreken--zegt3 ,als iemands wegen den ,heer behagen1 dan zal ,hij hem ook met zijn vijanden verzoenen40 ,en in het nu volgende1 laatste hoofdstuk1 zal de ondervinding0 leeren1 dat deze uitspraak van het goede ,boek0 waarachtig is4 ,,hoofdstuk ,,xviii1 ,,waarin ,,op ,n ,,dag ,,vijf ,,feesten ,,worden ,,gevierd4 ,wederom zijn twee jaren verloopen1 en thans bevinden wij ons weer te ,weverstede4 ,weverstede viert feest1 dat kunt ge reeds bij den eersten oogopslag wel zien aan de vlaggen en wimpels1 die allerwegen wapperen uit venster en luik2--dat kunt ge zien aan de groene eerepoort en aan de in feestgewaad gedoste menigte4 ,wat is er aan de hand8 ,is de gansche stad in feestvreugde ter eere van den jongen ,mr4 ,wildering1 een van de voormalige ,bijbelstudenten01 die hier onlangs tot lid van de ,tweede ,kamer is gekozen en1 hoe jong ook1 reeds bekend is als een der beste ,christelijke ,staatslieden8 ,neen1 dat feest is reeds achter den rug4 ,dat1 't welk nu gevierd wordt1 overtreft alles wat op dit gebied ooit in ,weverstede heeft plaats gehad2 't is eigenlijk een feest der feesten1 daarvandaan ook dat heel de stad er aan deelneemt4 ,maar wat is het dan toch8 ,ziet gij dien heer daar staan1 vlak voor dat nieuwe gebouw met die fraaie eerepoort8 ,voor die poort staan een paar honderd fabriekskinderen1 allemaal netjes gekleed1 met groen versierde vlaggetjes in de hand1 en rozen en linten om pet of hoed4 ,met goedmoedige gebaren tracht die heer orde onder den troep te houden1 maar hoe netjes hij ze ook opgesteld heeft1 ze zijn vandaag te woelig om ook maar n oogenblik stil te kunnen staan1 en zij neurin nu reeds bij voorbaat het feestlied1 dat ze straks zullen zingen4 ,laten we hem eens aanspreken4 ,kent ge hem niet8 ,dirk ,drijver10 zegt ge4 ,nietwaar1 al is hij nu een heer geworden1 hij draagt zijn hoed nog even los en jolig achter op zijn hoofd1 als hij vroeger zijn pet droeg2 en het verwondert u niemendal1 dat zulk een stevige knaap1 als hij vroeger was1 is opgegroeid tot zulk een robusten jongen man1 als hij nu is4 ,en wat zijn karakter aangaat1 is hij nog even oprecht en trouwhartig als vroeger4 ,stil jongens10 zegt ,dirk ,drijver1 niet zoo woelig6 ,denkt er om1 meneer ,rudolf is militair geweest en die wil dus hebben1 dat je allemaal netjes in 't gelid staat60 ,feest1 meneer8 waarvoor het feest is8 ,als 'k je dat zeggen moet1 dan mag ik eerst wel eens op m'n vingers tellen4 ,ten eerste is het de verjaardag van meneer ,van ,dintelburg1 namelijk van den jongen meneer1 zooals wij altijd zeggen4 ,ja1 ja1 dat had hier vroeger ook wel niemand gedacht1 dat we allemaal eens zijn verjaardag zouden vieren4 ,maar nu neemt heel de stad er deel aan1 dat kan ik je verassureeren4 ,nu1 sinds hij uit ,indi is gekomen1 is hij ook een best mensch gebleken1 dat zegt ieder4 'n ,beste man voor zijn volk1 dat kan ik getuigen1 want ik ben teekenaar aan zijn fabrieken1 en dat getuigt al het werkvolk4 ,en niemendal trotsch6 ,als jongen heb ik hem eens een fermen labberjudas voor z'n gezicht gegeven4 ,alhoewel1 hij was in zijn soort ook niet bang1--nee1 dat was hij nooit1 dat moet ik zeggen4 ,daar in ,indi moet hij die ,balineezen dan ook duchtig op d'r tabbert hebben gezeten2--dat bewijst wel de ,militaire ,willemsorde1 derde klas1 die hij op z'n borst draagt4 ,laatst sprak hij mij nog eens aan over dat geval van dien klap4 ,drijver100 zei hij1 vriend1 ik moet je nog ergens vergiffenis voor vragen400 ,wat1 meneer100 zei ik1 vergiffenis800 en 'k dacht3 ,wa's dat nou8--want dat gebeurt niet alle dagen1 dat zulke groote lui aan d'r ondergeschikten vergiffenis vragen1 ergens voor4 ,weet je nog wel100 zei hij1 dat je me op het ijs eens een klap hebt gegeven800 ,of ik dat weet1 meneer100 zei ik1 maar daarvoor mag ik wel vergiffenis vragen400 ,nee1 ,drijver100 zei hij1 dien klap had ik dubbel en dwars verdiend1 maar dat bedoel ik niet4 ,je weet1 dat na dat geval je oude vader ontslagen is door papa1 en nu is je vader al dood1 evenals de mijne1 maar ik heb toen ook jou en je moeder verdriet gedaan1 en daarvoor vraag ik je vergiffenis4 ,ja100 zei hij1 zoo nadenkend als hij soms wezen kon1 ik was toen een kwade bengel1 en later444400 ,je hadt een kwaad been1 meneer100 was ik zoo vrij te zeggen1 en sinds je daar in ,indi dat been bent kwijt geraakt1 sinds ben je genezen400 ,wat dat been betreft100 zei hij1 ja1 ,drijver1 ik dank ,god1 dat ,hij het mij heeft afgenomen1 maar toch4444 in het been zat het hem niet2 ik had geen kwaad been1--ik had een kwaad hart600 ,kijk meneer10 vervolgt ,dirk ,drijver1 als je zoo iets van jezelven getuigt1 als je z ootmoedig de zonden van je jonkheid betreurt1 dan zeg ik1 dat je een nieuw mensch1 dat je een ,christen bent1--wat u nou8 ,nu1 de andere patroon1 meneer ,leo1 zooals wij altijd nog zeggen1 daar hoef ik geen woord over te spreken4 ,wie dat is1 dat weet iedereen wel in ons heele land1 mag ik wel zeggen1 en hier de jongens van de ,zondagsschool weten er k van te spreken1 niewaar jongens8 ,ja1 meneer1 hij wilde eigenlijk als zendeling in ,indi arbeiden1 en dat is hij geweest k1 maar z'n constitutie1 zal ik maar zeggen1 kon daar niet tegen1 en hij is nu naar ons land gemoeten4--,dat was k weer ,gods besturing1 want de jonge meneer moest hier toen patroon worden en niemand had het op hem verzien4 ,zoo kwam het dan maar goed1 dat meneer ,leo als compagnon wilde optreden1 want die was algemeen bemind4 ,u weet1 hoe erg ook de jonge meneer meeviel4 ,de ouwe meneer en de ouwe grootvader ,van ,dintelburg hadden 't allebei voor 't vizier gehad1 dat nog eens twee jonkers ,van ,dintelburg in de zaken zouden komen1 en dat is nu dus ten langen leste tch gebeurd4--,en dat weeft samen zoo maar geleidelijk op1 de eene de schering en de andere den inslag1 zeg ik altijd1 of om 't u duidelijker te maken1--want meneer is geen wever1 zie ik wel1--de eene zorgt voor de arbeiders d'r lichaam1 en de andere voor d'r ziel4 ,meneer ,leo is ook hier nog altijd zendeling4 ,niet alleen1 dat hij leeraar is aan een zendelingen-school te ,rotterdam1 en heel vaak voor de zending uit spreken gaat1 maar hier in de stad is hij ook zendeling op duizenderlei wijze4 ,en zulk een zendeling hadden we hier broodnoodig1 want zooals m'n vader altijd zei1--'t waren hier heidens1--heidens waren het60 ,en waar is 't nog meer feest voor1 ,drijver80 ,het tweede feest betreft de inwijding van het ,henritte-park1 het derde de opening van de nieuwe fabriek1 het vierde de inwijding van het ,bamboe-huis1 dit gebouw1 waar we nu voor staan1 en het vijfde444480 ,het ,bamboe-huis1 ,drijver80 ,ja meneer1 zoo heeft meneer ,leo het genoemd4 'n ,prachtig gebouw1 vindt u niet8 ,kijk1 daar staat de naam in vergulde letters in 't front3 ,bamboe-huis4 ,en hier op dien steen3 ,,ter ,,gedachtenis ,,aan ,,petrus ,,bamboe ,,een ,,eenvoudigen ,,javaan ,,en ,,discipel ,,van ,,jezus ,,christus ,,die ,,op ,,het ,,voetspoor ,,van ,,zijn ,,meester ,,de ,,zijnen ,,heeft ,,liefgehad ,,tot ,,het ,,einde ,,toe4 ,en kijk1 meneer1 ziet u die twee stijlen hier aan de poort8 ,dat zijn werkelijk een paar zware bamboestammen4 't ,staat wel aardig1 vindt u niet8 ,waarvoor het gebouw dient8 ,voor alles en nog wat4 ,allereerst is het een herberg1 maar een herberg zonder sterken drank1 want van sterken drank was meneer ,bamboe een pertinente vijand4 ,een flinke1 ruime en nette gezelschapszaal en de mooie tuin zullen ons fabrieksvolk een genoeglijke en onschuldige uitspanning verschaffen4 ,ik zelf1 al ben 'k textiel-teekenaar van m'n vak1 ik maak ook nog wel eens een aardigheidje buiten mijn gebied1 en zoo heb ik voor die zaal een levensgroot crayon-portret van meneer ,bamboe geteekend1 zoo maar uit het geheugen1 maar iedereen zegt1 dat het bijzonder goed lijkt4 ,u kunt het straks wel eens zien4--,daarnaast en daarboven heb je allerlei zalen en lokalen voor de ,zondagsschool1 waarvan u hier de leerlingen ziet1 voor de jongelingsvereeniging en voor de ,bijbelclub4 ,die laatste moet evenwel huur betalen1 want die bestaat meest uit de grootheid1 jongelui van de ,h4 ,b4 ,s41 en zoo4 ,de opening van het ,henritte-park1 ja1 dat zal ook wat wezen4 ,dat gaat1 evenals het ,bamboe-huis1 uit van ,van ,dintelburg ,co41 maar het ,bamboe-huis is voor iedereen1 en het ,henritte-park is alleen voor de arbeiders van onze fabrieken4 ,het is een gewoon park1 maar de groei moet er natuurlijk het mooie nog aanbrengen4 ,overal staan er nette arbeiderswoningen1 niet als krotten op mekaar1 maar ruim en luchtig4 't ,zal op den duur een lust zijn er te wonen4 ,een ,christelijke school voor de fabriekskinderen staat er op het einde4 't ,heeft een centje gekost1 meneer1 daar kunt u van op aan1 maar 't is ook een wonder1 hoe de firma de laatste twee jaren vooruitgegaan is4 ,nu1--wij1--het personeel1--zijn daar niet rouwig om4 ,de firma houdt open boek voor het werkvolk1 en ieder arbeider heeft zijn deel in de winst4 ,u weet niet1 hoe goed of die laatste bepaling gewerkt heeft1 want nu is het niet alleen de zaak van de heeren ,van ,dintelburg1 maar 't is de zaak van ons allemaal4 ,ieder doet zijn best om de weverijen vooruit te brengen4 ,vroeger was de arbeid maar sleurwerk1 thans mag ik zeggen1 dat elk er liefhebberij in heeft4 ,de menschen hebben zelfs onderling vak-vereenigingen opgericht1 waar de een den ander1 om zoo te zeggen1 onderwijs geeft1 om het werk telkens en telkens maar beter te maken4 't ,is dan ook bekend1 dat wij het knapste werkvolk hebben en de beste leveranciers zijn uit heel ,europa4 ,geen wonder dat er al weer een nieuwe fabriek op de ,blinde ,wei0 moest worden bijgebouwd4 ,de jonge meneer heeft aan die fabriek den naam gegeven van ,blank en ,bruin04 ,dat is een aardigheid op de firma1 ziet u1 want meneer ,leo is eigenlijk van bruine komaf4 ,blank en ,bruin0 waren vroeger de grootste vijanden2 thans zijn zij zulke beste vrienden1 dat zij als tweelingpaar1 hun namen zullen geven aan hetzelfde gebouw4 ,ja1 er komt zelfs een tweede firma van ,blank0 en ,bruin01 want ons vijfde feest betreft een huwelijk tusschen ,blank0 en ,bruin02 freule ,henritte trouwt vandaag met meneer ,leo4 ,eerst zijn zij naar de fabriek gereden en vervolgens naar 't ,henritte-park4 ,straks komen ze hier1 en daarna gaat het naar het stadhuis4 ,kijk1 kijk1 daar heb je ze al60 ,jongens1 op je plaats60 ,onze gezellige babbelaar moet ons nu in den steek laten1 om zich met zijn klas te bemoeien4 ,want ginds op het einde der straat nadert een dichte menigte1 te midden waarvan een open landauer rijdt1 met vier paarden bespannen1 waarin ge een dame en twee heeren ziet zitten4 ,de dame1 die vriendelijk glimlachend het volk toeknikt1 is juffrouw ,henritte1 maar daar de ,indische zon ,rudolfs gezicht nu even bruin heeft gezengd als dat van ,leo1 zoudt ge ,blank0 niet van ,bruin0 kunnen onderscheiden1 indien gij den eerste niet reeds uit de verte herkend hadt aan zijn steek1 en aan de ,militaire ,willemsorde op zijn borst4 ,de stoet komt al nader1 en hoe meer hij nadert1 hoe luider het gedruisch wordt1 dat hem vergezelt4 ,eindelijk1 daar houdt het rijtuig stil1 en nu kunt ge ook aan andere dingen dan daareven ,leo en ,rudolf van elkaar onderkennen4 ,de eerste springt met vroolijken lach uit het rijtuig1 en terwijl hij er ook ,henritte uit helpt1 straalt zijn gelaat van zonneschijn en levenslust4 ,rudolf daarentegen kijkt ernstig4 ,zijn gelaat heeft iets zachts gekregen1 en ook iets vredigs4 ,maar iets vroolijks neemt men er zelden op waar4 ,ook nu brengt hij het niet verder dan tot een glimlach1 weliswaar van tevredenheid en geluk1 maar toch een weemoedigen glimlach4 ,en als hij uit het rijtuig gaat1 moet ook hij door ,leo ondersteund worden4 ,rudolf van ,dintelburg draagt een ridderkruis1 maar hij zal toch zijn levenlang blijven hinken op een kunstbeen6 ,o1 hoe moeilijk gaat hem dat af1 uit een rijtuig te stappen6 ,een gemompel van medelijden gaat er op onder de toeschouwers over zijn gebrekkigen toestand4 ,jammer h1 meneer ,drijver1 van dat been1 vindt u niet80 fluisteren we ,dirk ,drijver in4 ,wat zal ik je zeggen1 meneer60 is het eveneens fluisterend gegeven antwoord4 ,wat zal ik zeggen8 ,da's nou het leelijke van de zonde4 ,de zonde1 zeg ik wel is tegen m'n jongens1 de zonde is net als 'n inktklad op 'n teekening4 ,je kunt 7of liever ,god kan7 die klad er uitkrabben1 maar het rechte wordt het nooit meer4 ,je kunt later altijd nog zeggen3 ,daar het-ie gezeten6 ,de wonde mag beteren1 het litteeken blijft6 ,m'nheer ,dolf komt in den hemel1 dat geloof ik vast4 ,maar hier op aarde is er de fut bij hem uit4 'n ,treurig aangezicht en 'n houten been1 dat zijn de gevolgen van de zonden der jonkheid1 meneer6 't ,is jammer van den man60 ,en ,dirk ,drijver veegt1 terwijl hij dit zegt1 een traan uit het oog4 ,de kinderen echter begrijpen deze uiting van droefheid nog niet4 ,en ook onder de groote menschen zijn er maar weinigen1 die z over ,rudolfs leed nadenken1 als ,dirk op 't oogenblik doet4 ,en wie zou hun dat ten kwade duiden8 't ,is immers feest vandaag8 ,de kinderen letten nog niet eens op meneer ,rudolfs moeilijken gang4 ,zij kijken slechts naar die mooie juffrouw01 die hen straks op koekjes en chocola zal tracteeren4 ,met volle handen strooien zij bloemen op het pad1 waarlangs het jonge bruidspaar voortschrijdt1 en allerwegen klinkt er onder het zwaaien van hoeden en het wuiven van vaandels n geestdriftige uitbarsting van gejuich1 waarmee ook wij van harte instemmen3 ,leve meneer ,leo6 ,leve meneer ,rudolf6 ,lang leven ,blank0 en ,bruin600 ,,woordenlijst4 ,adjudant4--een officier die aan een anderen1 hooger geplaatsten officier wordt toegevoegd1 om te zorgen voor de uitvoering van diens bevelen4 ,archeologie4--oudheidkunde4 ,aleng-aleng4--zeer hoog opgaand grasland4 ,ambulance4--veldhospitaal4 ,amputatie4--afzetting van een lichaamsdeel4 ,autocraat4--alleenheerscher4 ,baleh-baleh4--bed en rustbank tegelijk4 ,bivakken4--plaatsen waar de militairen onder den blooten hemel rusten4 ,maakt men gebruik van tenten1 dan spreekt men van een kamp2 logeert men in huizen dan ligt men in kantonnement4 ,carillon4--klokkenspel4 ,componisten4--toondichters4 ,floris de ,vette4--een zinspeling op een der ,hollandsche graven1 die dezen naam droeg 7#ajia-aabb74 ,frontbreedte4--de breedte van een linie soldaten4 ,gong4--een bekkenvormig1 luidklinkend instrument4 ,grobongan4--,op ,midden-,java4 7,zoekt op67 ,klewang4--scherp zwaard1 dat van voren breed uitloopt4 ,lawine4--wie dit woord niet kent1 vrage de beteekenis ervan aan zijn onderwijzer4 ,munitie4--schietvoorraad4 ,oeconomie4--staathuishoudkunde4 ,padi4--rijst4 ,plastische kunst4--beeldende kunst4 ,parlementair4--onderhandelaar in oorlogszaken4 ,prosopopeia4--7zie bij tropen074 ,plebber of plebejer4--scheldnaam voor iemand van geringe afkomst4 ,sawah4--nat rijstveld4 ,slamat4--berg op ,midden-,java4 7,zoekt op67 ,soemenap4--op ,madoera4 ,laat uw onderwijzer u iets vertellen van de zoutmakerijen4 ,sarang4--loshangend lendenkleed4 ,wat batikken is1 weet uw onderwijzer wel4 ,tropen4--,troop0 wil zeggen3 keerwoord4 ,als een woord gebruikt wordt in een andere beteekenis dan die1 welke het gewoonlijk heeft1 dan spreekt men van een troop4 ,en der tropen is de prosopopeia1 waarbij het levenlooze als levend en als persoonlijk wordt gedacht4 't ,geweld wordt in staat geacht1 een erf te verwoesten1 de laster1 een kleed te verven1 enz4 7,ga nu voor uzelf de andere prosopopeia--of persoonsverbeeldingen--na67 ,tirailleur4--soldaat die strijdt in de voorste verspreide linie4 ,daarachter staat de meer gesloten afdeeling4 ,van ,vlinders1 ,bloemen en ,vogels4--,dit boek was toen eigenlijk nog niet verschenen4 ,de lezer vergeve den schrijver deze tijdrekenkundige fout1 terwille van het goede doel3 de aandacht nog eens te vestigen op dit uitstekende en leerzame boek en zijn jongere broertjes4 ,voorvechter4--iemand1 die zich bij een gevecht ter dood heeft gewijd4 ,de voorvechters kleeden zich ten teeken hunner gelofte in het wit4 't ,behoeft niet te worden gezegd1 dat het de meest geduchte strijders zijn en dat ze het langst standhouden4 ,,aanteekeningen #a ,zalig zijn de zachtmoedigen4 #b ,katoen-regen1 regen als kapas 7katoen74 #c ,krater4 #d ,vuur4 #e ,goed z6 #f ,sterken drank4 #g ,koffie4 #h ,water4 #i ,prinses4 #aj ,afschuwelijk4 #aa ,mijn jongen4 #ab ,waar is het8 #ac ,jongen4 #ad ,slecht4 #ae ,zwijg1 zwijg6 #af ,vergist je niet en kijkt hier vooral in de woordenlijst1 jongelui6 #ag ,goedendag1 mijnheer6 ,goedendag ,mevrouw6 #ah ,neemt uw atlas en rekent het na6 #ai ,opzoeken6