,,moeder ,,en ,,kind                    
,,zwangerschap ,,bevalling ,,en         
,,verzorging ,,van ,,zuigelingen        
,,vierde ,,veel ,,vermeerderde ,,druk   
,,van ,,de ,,aanstaande ,,moeder0       
,,door                           ,,dr4  
,c4 ,n4 ,,van ,,de ,,poll               
,,verloskundige ,,en ,,vrouwenarts ,,te 
,,amsterdam                             
,,amsterdam                             
,,scheltema  ,,holkema',s ,,boekhandel  
,k4 ,,groesbeek ,,en ,,paul ,,nijhoff   
,,aan ,,marianne ,,elisabeth ,,uit      
,,dankbaarheid              ,,voor      
,,liefde ,,en ,,toewijding1 ,,als       
,,vrouw ,,en ,,moeder4                  
,,voorbericht      ,,voor ,,den         
,,eersten ,,druk4    ,het kind1 als     
product van het mannelijke en het       
vrouwelijke1 is1 zooals  onze schoone   
moedertaal zoo juist uitdrukt1 onzijdig1
 d4w4z4 dat noch  het mannelijke noch   
het vrouwelijke in den aanvang op den   
voorgrond  treedt1 al moge de bouw van  
het lichaam in velerlei opzicht reeds   

aanwijzen1 waartoe het komen zal4       
,het kind is1 pasgeboren1 tot zekere    
hoogte nog maar natuurlijk1 niet        
geestelijk1 ontwikkeld1 al brengt het   
den geest mede als mogelijkheid  tot    
ontwikkeling daarvan4 ,het pasgeboren   
kind is dus mensch in aanleg  en zal    
zich tot mensch te ontwikkelen hebben1  
door ontwikkeling van den  geest tot    
begrip4    ,zoo verhoudt het pasgeboren 
kind zich als een menschelijk dier1 dat 
slechts gedeeltelijk voor zichzelf      
zorgen kan en hulp behoeft van haar1    
die het ter wereld bracht4 ,ofschoon    
hieruit volgt1 dat moeder en vader      
hebben acht te geven ook op de          
ontwikkeling van den geest van hun kind1
  en vooral in dt opzicht eene groote en
 grootsche taak haar wacht1 die  moeder 
worden zal1 heeft zij1 om te beginnen1  
te bedenken1 dat het  kind1 waarvan zij 
de moeder zijn zal1 ontsproten uit haar 
lichaam1  allereerst den aard zal hebben
 van haar natuurlijk leven1 zoodat--in  
't  algemeen gesproken--alleen de       

gezonde moeder een gezond kind kan ter  
wereld brengen1 de gezonde moeder de    
meeste waarborgen geeft voor een  gezond
 nageslacht4    ,reeds vr de vrouw      
moeder wordt heeft zij dus zorgen en is1
 met het  oog daarop1 eenige kennis van 
de wijze waarop in haar binnenste het   
kind wordt aangelegd en van de plaats   
waar de vrucht zich tot kind            
ontwikkelt1 niet overbodig te achten1   
opdat zij kunne begrijpen1 waarom  zij1 
mede ter wille van haar kind1 voor      
zichzelve heeft zorg te dragen4         
,de plichten van den aanstaanden vader  
zijn evenmin gering4 ,het kind1         
ontsproten uit vereeniging van man en   
vrouw1 is1 natuurlijk en  geestelijk1   
herhaling en voortzetting van het       
voorafgegane of  voorafgaande geslacht  
en zal dus vertoonen1 wat men onder     
erfelijkheid  verstaat4 ,beide factoren 
zijn in het product begrepen1 en is dus 
te  begrijpen1 dat het kind van man en  
vrouw niet afwijkt van1 doch gelijkt  op
 beiden1 zoodat ook de vader1 vr hij    

zich zoo zal kunnen noemen1  heeft te   
bedenken hoe1 en heeft zorg te dragen   
dat hij1 met recht1 zal  zijn een goed  
vader1 natuurlijk en geestelijk4 ,de    
voorafgegane  opmerking dient dus       
uitgebreid te worden tot3 slechts       
gezonde ouders  kunnen waarborgen geven 
voor een gezond nageslacht4    ,dit     
geschrift wil trachten de aanstaande    
moeder eenigermate in te  lichten en    
raad te geven met betrekking tot        
velerlei uit den tijd  waarin1 en       
omtrent datgene waarvoor1 zij in blijde 
verwachting0 leeft4        ,,voor ,,den 
,,tweeden ,,druk4    ,toen de uitgevers 
mij verzochten voor een tweeden druk van
 ,de  aanstaande moeder0 te willen zorg 
dragen1 voldeed ik daaraan met          
genoegen4 ,ik heb daarbij rekening      
gehouden met een ander verzoek1         
uitgegaan van talrijke vrouwen1 om haar1
 als de gelegenheid zich  voordeed1 iets
 meer omtrent den zuigeling te          
vertellen4 ,dit laatste was  niet       
gemakkelijk1 doch ik heb mijn best      

gedaan4 ,in hoeverre ik geslaagd  ben1  
mogen zij1 die mij tot nu toe van hare  
waardeering zoo ruimschoots  blijk      
gaven1 beoordeelen4        ,,voor ,,den 
,,derden ,,druk4    ,met vreugde vernam 
ik van de uitgevers1 dat de tweede druk 
reeds binnen  twee jaren was            
uitverkocht4 ,voor dezen derden druk heb
 ik een uitvoerig  register vervaardigd1
 dat1 naar ik verwacht1 de bruikbaarheid
 van het  boek zal verhoogen4           
,dr4 ,c4 ,n4 van de ,poll4              
,,inhoud                                
,bladz4  ,bevruchting                   
#a  ,zwangerschap en enkele             
zwangerschapsverschijnselen             
#ac  ,andere                            
zwangerschapsverschijnselen1            
onaangenaamhedenen kwalen      #bc      
,leefregelen voor de zwangerschap       
#cf  ,meervoudige zwangerschap          
#ee  ,miskraam                          
#ei  ,de kraamkamer en de benoodigdheden
 voor de bevalling               #fd    
,voorbereiding voor de bevalling        

#gj  ,de bevalling of baring            
#gf  ,het kraambed                      
#ic  ,het kind                          
#ajb  ,eenige opmerkingen met betrekking
 tot het zoogen en de voeding     van   
een zuigeling                           
#abh  ,allerlei opmerkingen met         
betrekking tot het kind                 
#ahj  ,het een en ander omtrent         
bijgeloof1 volksgewoonten1 enz4 bij     
zwangerschap1 baring en in het kraambed 
#bjc  ,aanhangsel ,i                    
#bea  ,aanhangsel ,,ii 7,enkele         
recepten7                               
#bgi  ,register                         
#bhc        ,,afbeeldingen4             
,tegenover bladz4    ,tweelingen bijna  
#d maanden oud1 meisje 7zittend7 #b jaar
 oud                                    
,tegenover den titel4  ,voorstelling van
 de inwendige geslachtsorganen der      
vrouw1     van de voorzijde gezien      
#af  ,zwangerschapsstrepen en           
donkergekleurde lijn bij eene zwangere  
vrouw                                   

#cb  ,ligging van het kind in den buik  
der zwangere vrouw aan het einde     der
 zwangerschap                           
#dh  ,ligging van tweelingen in den buik
 der zwangere vrouw aan het     einde   
der zwangerschap                        
#fd  ,tweelingen #h maanden oud         
#agf                  ,,bevruchting4    
,het kind ontstaat ten gevolge eener    
vereeniging van man en vrouw1 uit       
samensmelting van het mannelijke en het 
vrouwelijke1 van ei-cel en  zaad-cel1   
tengevolge van bevruchting4 ,want       
bevruchting is  samensmelting1 nworden  
van ei-cel en zaad-cel4 ,ei-cellen of   
eieren en  zaad-cellen of zaaddiertjes  
noemt men geslachts-cellen4    ,om      
eenigermate tot begrip te brengen wat   
daaronder te verstaan is1 gaan  wij in  
gedachte een oogenblik terug tot de     
eenvoudigste dieren die  bekend zijn1   
tot die welke slechts bestaan uit een1  
alleen door het  mikroskoop zichtbaar1  
klompje eiwit1 waarin nog een kleiner   
klompje1  dat men kern0 noemt1 is waar  

te nemen4 ,dat eiwitklompje1 met        
ingesloten kern1 noemt men een cel en   
een diertje1 dat slechts uit n  cel     
bestaat1 een n-cellig dier4    ,de      
vermenigvuldiging van zulk een diertje1 
zijn voortplanting1  geschiedt aldus1   
dat de kern en het eiwit1 dat er omheen 
ligt1 zich  deelen1 zoodat er twee zulke
 klompjes eiwit ontstaan1 ieder van een 
kern voorzien4    ,elke nieuw ontstane  
cel deelt zich1 op dezelfde wijze1 weder
 in twee  cellen1 zoodat1 door          
voortgezette deeling1 een groot aantal  
cellen1 een  groot aantal n-cellige     
diertjes ontstaat4 ,dat gaat evenwel    
niet  eindeloos zoo door4 ,er komt een  
einde aan die vermenigvuldiging door    
deeling en de diersoort zou te gronde   
gaan1 indien er niet1 na eenigen  tijd1 
iets anders gebeurde1 waardoor een cel  
weder het vermogen krijgt1  om zich1    
door voortgezette deeling1 te           
vermenigvuldigen4 ,dat andere  noemt men
 bevruchting4    ,door het mikroskoop   
het leven van die n-cellige diertjes    

gadeslaande1  kan men waarnemen hoe er  
een oogenblik komt1 waarop twee zulke   
diertjes  elkander naderen1 z dicht1 dat
 zij elkander aanraken en ten slotte    
samensmelten1 zich vereenigen tot n     
eiwitklompje met n kern1 tot  n cel4    
,als dat geschied is1 heeft bevruchting 
plaats gevonden en  begint de deeling   
van het dier1 nu moederdier te noemen1  
opnieuw1 in  twee1 vier1 acht1 enz4     
deelen1 die1 als dochter-cellen1 als op 
zichzelf  levende n-cellige dieren1 de  
soort in stand houden1 tot na eenigen   
tijd opnieuw de behoefte aan            
vereeniging1 aan bevruchting1 optreedt4 
,als zulk een cel1 dus als een          
eiwitklompje met een kern1 heeft men    
zich  het ei1 waaruit de hoogere dieren1
 ook de mensch1 zich ontwikkelen1  voor 
te stellen4 ,en evenals de n-cellige    
diertjes ontstaan door  deeling van de  
ne1 de moeder-cel1 ontstaat de mensch   
door deeling van  de ei-cel4 ,daarbij   
valt evenwel het volgende op te merken4 
,de dochter-cellen1 door de deeling     

ontstaan1 leiden bij de n-cellige       
dieren een afzonderlijk leven4 ,bij de  
hoogere dieren en bij den mensch  is dat
 niet het geval4 ,het lichaam van den   
mensch bestaat uit een  ontelbaar aantal
 cellen1 die1 oorspronkelijk door       
deeling der ei-cel  ontstaan1 met       
elkander vereenigd blijven en te zamen  
het menschelijke  lichaam vormen4       
,daarom rekent men het menschelijke     
lichaam tot de veel-cellige  organismen4
    ,men zou nu kunnen meenen1 dat uit  
de vereeniging van twee cellen1         
onverschillig welke1 van een veel-cellig
 organisme1 evenals bij de  n-cellige   
dieren1 n nieuwe cel zou kunnen         
ontstaan1 waaruit een  nieuwe reeks van 
cellen1 een nieuw individu1 zich kan    
ontwikkelen4 ,dat  gebeurt echter niet4 
,wel is waar zijn er organismen1        
bestaande uit  kolonin van cellen1      
waarvan1 na een bepaalden levensduur1   
alle cellen  geslachts-cellen worden1   
doch waar de ontwikkeling van een       
organisme  tot hoogeren graad gekomen   

is1 houdt dat op4 ,in hooger ontwikkelde
  organismen1 zooals de hooger          
ontwikkelde planten en dieren1 scheidt  
de  ontelbare hoeveelheid cellen van het
 lichaam zich in twee groepen1  namelijk
 in cellen die tot den bouw van weefsels
 en organen van plant  of dier dienen1  
en in cellen die tot bevruchting bestemd
 zijn1 tot  geslachts-cellen4 ,dat is   
dan ook de reden1 waarom1 met de        
vereeniging  van twee geslachts-cellen1 
met de bevruchting dus1 het hooger      
ontwikkelde dier niet als zoodanig      
verdwijnt1 doch behouden blijft2 het    
zondert alleen de geslachts-cellen af om
 zich te vermenigvuldigen1 tot  het     
eindelijk1 door verbruik van zijne      
lichaams-cellen of door een  andere     
oorzaak1 ten onder gaat4    ,zooals nu  
bij de n-cellige dieren eene            
samensmelting van twee cellen  noodig is
 om een nieuw1 volledig individu te     
voorschijn te brengen1 zoo  moeten ook  
de geslachts-cellen van den mensch      
samensmelten om het  ontstaan van een   

nieuw individu1 dat uit bij de deeling  
ontstane cellen  wordt opgebouwd1       
mogelijk te maken4 ,die samensmelting   
heeft op ongeveer  dezelfde wijze plaats
 als wij voor de n-cellige diertjes     
beschreven4    ,de vrouwelijke          
geslachts-cellen1 de eieren1 ontwikkelen
 zich1 door  cel-deeling1 in grooten    
getale1 in de eierstokken1 de mannelijke
  geslachts-cellen1 ook door            
cel-deeling1 in nog grooteren getale1   
eveneens in daartoe aangelegde organen4 
,de eierstokken der vrouw liggen in het 
onderste gedeelte der buikholte4  ,de   
ei-cellen1 welke zich daarin            
ontwikkelen1 kunnen zich niet uit       
zichzelf bewegen1 zoodat van een        
samenkomen met de mannelijke            
geslachts-cellen al heel weinig zou     
terecht komen1 indien niet aan deze     
laatsten eene beweegkracht was          
toebedeeld1 waardoor in dat gemis       
voorzien wordt4 ,deze hebben eigen      
beweging1 waardoor zij1 in het  lichaam 
der vrouw gebracht1 zich met groote     

snelheid voortbewegende1  door daartoe  
aanwezige kanalen1 het ei te gemoet     
gaan1 om1 bij de  ontmoeting1 er mede   
saam te smelten4 ,op dien langen weg1   
lang in  verhouding tot de kleinheid der
 zoogenaamde zaad-cellen1 zal er menige 
cel niet tot het doel geraken1 doch     
daarin wordt voorzien door het  groote  
aantal dat tegelijkertijd in het        
vrouwelijke lichaam gebracht  wordt4    
,daardoor is het mogelijk1 dat ten      
slotte toch n dier cellen  het ei       
ontmoet en tot de noodzakelijke         
samensmelting overgaat4 ,en dier        
cellen1 omdat met duidelijkheid is      
aangetoond1 dat slechts n zaad-cel  in  
het ei binnendringt1 waarna aan het ei  
oogenblikkelijk zulk eene  verandering  
plaats grijpt1 dat het binnendringen van
 andere zaad-cellen  belet wordt4       
,nadat de zaad-cel het ei is            
binnengedrongen en de samensmelting     
zoodanig heeft plaats gevonden1 dat     
beiden tot n cel met n kern  vereenigd  
zijn1 is de bevruchting afgeloopen1 is  

het ei bevrucht  geworden4 ,van stonde  
aan begint het bevruchte ei zich te     
deelen in een  steeds grooter wordend   
aantal cellen1 die1 vereenigd blijvende1
 ten  slotte1 na allerlei groepeeringen 
en veranderingen1 een nieuw individu1   
de vrucht of het kind1 vormen4 ,van het 
oogenblik der samensmelting af  begint  
dus de aanleg van het kind1 en1 daar    
beide cellen levende cellen  waren1 kan 
men van de eerste deeling af spreken van
 eene levende  vrucht1 zij het ook dat  
die vrucht1 als vrucht in aanleg1 nog in
 geen  enkel opzicht gelijkt op die1    
welke bij de geboorte als eene          
menschelijke vrucht te voorschijn komt4 
,voor de ontwikkeling van de bevruchte  
ei-cel tot ontwikkelde vrucht is  tijd  
noodig en die tijd is de tijd der       
zwangerschap4 ,voortdurend heeft  in    
dien tijd nieuwvorming van cellen       
plaats1 die1 door rangschikking  volgens
 vaste wetten1 het lichaam1 met al zijne
 weefsels en organen1  opbouwen4    ,die
 nieuwvorming1 die rangschikking1 dat   

opbouwen uit teedere cellen  heeft      
plaats in een gedeelte van het          
vrouwelijke lichaam1 dat1 geborgen  in  
de buikholte1 in zijn binnenste de zich 
ontwikkelende vrucht  herbergt1 tot den 
tijd dat zij1 tot volkomen ontwikkeling 
gekomen1  buiten het moederlijke lichaam
 een betrekkelijk onafhankelijk leven   
kan  beginnen4    ,dat gedeelte van het 
vrouwelijke lichaam1 dat orgaan1 noemt  
men de  baarmoeder1 die1 door eene      
kleine opening1 welke zoowel ingangs-   
als  uitgangsopening is1 door middel van
 de scheede met de lichaamsopening  in  
de uitwendige geslachtsdeelen der vrouw 
in verbinding staat4 ,langs  dien weg1  
door scheede en ingangsopening der      
baarmoeder1 den  baarmoedermond1 bewegen
 zich de zaad-cellen in de richting der 
buikholte1 om het te bevruchten ei te   
ontmoeten4 ,langs dien weg ook  wordt de
 ontwikkelde vrucht uitgedreven1 om voor
 het eerst het licht  der wereld te     
aanschouwen4    ,het is duidelijk dat de
 cellen1 welke zich uit de bevruchte    

ei-cel  ontwikkelen1 dit slechts kunnen 
doen wanneer daarvoor voldoende         
voedingsstoffen aanwezig zijn4 ,die     
voedingsstoffen vindt het ei niet in    
zichzelf1 daartoe is het te klein4 ,het 
is immers nauwelijks met het  bloote oog
 waar te nemen4 ,de noodige             
voedingsstoffen nu vindt het  eveneens  
in de baarmoeder4    ,alvorens te       
bespreken hoe dat geschiedt1 behooren   
wij na te gaan hoe  het eitje in de     
baarmoeder komt1 waarbij tegelijkertijd 
kan worden  medegedeeld1 waar en wanneer
 de bevruchting plaats vindt4    ,zooals
 wij reeds zeiden1 worden de eieren in  
de eierstokken gevormd4  ,deze--er zijn 
er twee--liggen in de onmiddellijke     
nabijheid van de  baarmoeder1 in het    
onderste gedeelte der buikholte4 ,van   
het bovenste  gedeelte der baarmoeder   
gaat1 beiderzijds1 een zeer nauwe buis  
uit1 die  tot vlak aan den eierstok     
nadert en daar eene kleine              
trechtervormige  opening heeft1 welke1  
door eenige franjevormige strookjes     

omkranst1 het  ei1 dat uit den eierstok 
losraakt1 opneemt4 ,ofschoon het ei geen
 eigen  beweging heeft1 bereikt het toch
 door een dier buizen of kanalen de     
holte der baarmoeder1 en wel doordien er
 eene strooming bestaat in een  laagje  
vocht1 dat de binnenvlakte der buizen1  
der eileiders1 bedekt4  ,die            
vloeistofstrooming is gericht naar de   
baarmoederholte en zij  beweegt het     
kleine eitje naar de baarmoeder1 waar   
het tot verdere  ontwikkeling zal komen4
 ,ergens op dien weg van eierstok tot   
baarmoederholte ontmoeten ei en zaad-cel
 elkander1 welke laatste zich  tot z    
ver1 door de baarmoeder heen1 heeft     
voortbewogen4 ,op dien weg  heeft dus de
 bevruchting plaats4    ,ter            
beantwoording van de vraag1 wanneer de  
bevruchting geschiedt1  hebben wij na te
 gaan hoe en wanneer een eitje uit den  
eierstok  losraakt4    ,het is bekend1  
dat het gewoonlijk niet eerder tot      
bevruchting en  zwangerschap komt1 voor 
het meisje zekeren leeftijd en zekeren  

graad  van ontwikkeling bereikt heeft1  
voor zij geslachtsrijp is4 ,die         
ontwikkeling maakt zich1 behalve door   
eenige opvallende veranderingen  in den 
lichaamsbouw1 vooral kenbaar door het   
optreden der maandstonden  7onwelzijn1  
regels1 menstruatie1 periode71 hetgeen  
dan ook als  uiterlijk kenteeken van    
bereikte ontwikkeling wordt opgevat1    
waaraan1  onzichtbaar1 het rijpworden en
 het uitstooten der eieren uit den      
eierstok beantwoordt4    ,aan het       
losraken van het ei gaat eene zwelling  
van den eierstok vooraf1  maar vooral   
van dat gedeelte waar een eitje1 gereed 
tot uitstooting1  gelegen is4 ,bij      
toenemende spanning1 ten gevolge dier   
zwelling1  ontstaat daar ter plaatse een
 scheurtje aan de oppervlakte van den   
eierstok1 en het eitje wordt1 met eene  
geringe hoeveelheid vocht1  uitgestooten
 en vindt zijn weg1 door                
vloeistofstrooming1 naar den  eileider4 
,dan is de gelegenheid tot bevruchting  
gegeven en deze zal  geschieden1 wanneer

 levende zaad-cellen van den man        
aanwezig zijn4 ,dat  zal menigmaal het  
geval zijn1 omdat1 na gemeenschap       
tusschen man en  vrouw1 de zaad-cellen1 
door baarmoeder en eileiders heen1 zich 
reeds in  de richting van den eierstok  
bewogen hebben en gewoonlijk lang genoeg
  in leven blijven om de uitstooting van
 een eitje1 als die nog niet  mocht     
hebben plaats gevonden1 af te wachten4  
,is het tijdsverschil tusschen de       
gemeenschap en de uitstooting van het   
eitje al te groot1 dan zullen de        
zaad-cellen kunnen sterven of aan       
levenskracht hebben ingeboet1 en zal het
 eitje onbevrucht blijven4 ,zoo  niet1  
dan zal de bevruchting weldra zijn tot  
stand gekomen4    ,reeds tegen den tijd 
dat een eitje uit den eierstok zal      
worden  gestooten is het slijmvlies1 dat
 de binnenvlakte van de baarmoeder      
bekleedt1 gezwollen en bloedrijker      
geworden1 als maakte het zich gereed    
het bevruchte eitje in ontvangst te     
nemen4 ,heeft bevruchting plaats        

gevonden1 dan nemen zwelling en         
bloedrijkdom toe2 is bevruchting echter 
uitgebleven1 dan gaat het eitje te      
gronde en zwelling en bloedrijkheid  van
 het slijmvlies verdwijnen1 doordat     
daaruit bloeding optreedt en het  bloed 
zich naar buiten ontlast4 ,de           
menstruatie treedt in4 ,de  menstruatie 
kan dus worden opgevat als een teeken1  
dat een eitje1  hetwelk te voren uit den
 eierstok ontsnapt is1 niet is bevrucht 
geworden1 waaruit volgt1 dat bevruchting
 voor den tijd1 waarop de  menstruatie  
verwacht wordt1 plaats grijpt4    ,als  
van zelf dringt zich hierbij de vraag   
aan ons op1 wanneer het den             
geschiktsten tijd is voor de gemeenschap
 tusschen man en vrouw1 om de  kans te  
hebben dat een eitje bevrucht wordt4 ,om
 die vraag te  beantwoorden moeten wij  
nog mededeelen1 dat er niet alleen in de
  eileiders een vochtlaagje aanwezig is1
 dat1 door eene bijzondere  inrichting1 
eene strooming heeft naar de            
baarmoederholte toe1 doch dat  hetzelfde

 het geval is in de baarmoeder1 met dien
 verstande1 dat de  strooming in de     
baarmoeder gericht is naar de opening1  
welke1 in het  onderste gedeelte van dat
 orgaan aanwezig1 zich in de scheede    
bevindt4  ,wanneer wij nu bedenken dat  
die strooming aan de zaad-cellen1 die   
zich  juist in tegenovergestelde        
richting moeten bewegen1 moeilijkheden  
in  den weg legt1 dat zij--om het zoo te
 noemen--tegen den stroom op moeten     
gaan1 dan ligt het voor de hand om aan  
te nemen1 dat1 na het ophouden  der     
menstruatie1 waarbij het slijmvlies der 
baarmoeder geleden heeft1  die          
vloeistofstrooming niet zoo sterk is1   
als dat later het geval zal  zijn1      
wanneer het slijmvlies weder hersteld   
is1 en dus de belemmering  voor de      
voortbeweging der zaad-cellen tegen den 
stroom op het geringst  is4 ,dat        
aannemende zal de gemeenschap tusschen  
man en vrouw voor het  beoogde doel de  
meeste kans op welslagen hebben1 eenige 
dagen nadat de  menstruatie is          

afgeloopen4 ,en al is er dan ook geen   
eitje aanwezig dat  bevrucht kan worden1
 de zaad-cellen hebben genoegzaam langen
  levensduur1 om den tijd af te wachten 
tot er een eitje uit den eierstok       
losraakt4 ,daar is aangetoond1 dat de   
zaad-cellen wel twee weken lang in  het 
lichaam der vrouw kunnen blijven leven1 
zou dus de geschiktste tijd  ongeveer   
een zevental dagen na het ophouden der  
menstruatie beginnen4    ,men kent de   
oorzaken voor het ontstaan van het      
geslacht nog niet1  waaruit volgt1 dat  
men ook niet in staat is daarop eenigen 
invloed uit  te oefenen4 ,alles wat     
daaromtrent wel eens gezegd of          
geschreven en1 met  het oog op het      
verlangen naar een jongen of een meisje1
 te doen of te  laten aangeraden wordt1 
heeft derhalve niet de minste           
beteekenis4 ,ook  gedurende de          
zwangerschap is niet met zekerheid uit  
te maken1 welk  geslacht het kind1      
waarvan de vrouw zwanger is1 heeft4     
,eenig vermoeden  kan wel opkomen naar  

aanleiding van de meer of minder snelle 
opeenvolging van de hartkloppingen der  
vrucht4    ,is het bevruchte eitje in de
 baarmoeder aangekomen1 dan vindt het   
daar  een zacht1 gezwollen1 bloedrijk   
slijmvlies1 dat uiterst geschikt is om  
het in ontvangst te nemen4 ,dat         
geschiedt dan ook4 ,het vindt er1 als   
een  zaadje in vruchtbare aarde1 een    
geschikten bodem ter ontwikkeling1 en1  
doordien zich weldra bloedvaatjes aan   
zijne oppervlakte vormen1 welke  in     
gemeenschap treden met die van het      
slijmvlies der baarmoeder1 dus  met de  
moederlijke bloedvaten1 kan het eitje   
daaruit de voedingsstoffen  verkrijgen  
welke het noodig heeft1 terwijl het     
tevens beschut is door  zijne ligging in
 een orgaan1 dat van de buitenwereld    
gescheiden is4 ,in  de baarmoeder dus1  
gelegen in het voedselverschaffende     
binnenbekleedsel  van het moederlijke   
orgaan1 zal het eitje zich zoo lang en  
zoo ver  ontwikkelen1 tot het1 tot      
volkomen vrucht gerijpt1 dien           

voedingsbodem  kan ontberen en wordt    
uitgedreven4 ,zoo is het moederlijke    
orgaan in  zekeren zin te vergelijken   
met den vruchtbaren akker1 waarin het   
zaad  zich ontwikkelt tot een gewas4    
,niet overbodig schijnt het mij toe1 te 
trachten begrijpelijk te  schetsen1 waar
 de inwendige geslachtsdeelen der vrouw 
in haar lichaam  gelegen zijn4    ,denkt
 men zich de vrouw op den rug liggend1  
dan kan men bij de normaal  ontwikkelde 
vrouw de groote schaamlippen zien1 tegen
 elkander gelegen1  als twee met gewone 
huid bekleedde en van haren voorziene   
kussens1  welke naar boven samenkomen en
 overgaan in den1 eveneens behaarden1   
,venusheuvel1 en naar onderen1 naar de  
aarsopening vlakker wordende1 in  de    
omgeving en in den bilnaad overgaan4    
,tusschen deze beide  schaamlippen      
loopt1 in overlangsche richting1 de     
schaamspleet1 welke  naar onderen toe   
door den bilnaad van de aarsopening     
gescheiden is4  ,door de beide          
schaamlippen van elkander te trekken    

opent zich de  schaamspleet en worden   
twee1 gewoonlijk rose-rood gekleurde1   
gladde  plooien1 de kleine schaamlippen1
 zichtbaar4 ,worden ook deze            
uiteengehouden1 dan worden1 dieper      
inliggend1 twee openingen zichtbaar4    
,de onderste daarvan is de1 van het     
maagdevlies voorziene1 ingang der       
scheede2 de bovenste1 in eene verdikking
 verscholen als een  halvemaanvormig    
spleetje1 is de uitgangsopening van den 
urine-weg4 ,het  maagdevlies sluit1 min 
of meer volkomen1 de opening der scheede
 af1  doch bezit toch altijd eene       
opening1 somtijds twee of in enkele     
gevallen meer1 waardoor het             
menstruatie-bloed kan wegvloeien4 ,het  
is  deze als een vliezig tusschenschotje
 zich voordoende afsluiting1 welke  bij 
de eerste geslachtsgemeenschap          
gewoonlijk scheurt en waaraan ,cats  de 
regelen wijdde3 ,een die haar maechdom  
vindt1 die is haar maechdom  kwijt40    
,de scheedeingang geeft toegang tot de  
scheede1 een buisvormig kanaal1  ter    

lengte van ongeveer #h  #aj c4,m41 welks
 wanden tegen elkander  liggen4 ,dat    
kanaal eindigt in de diepte als een     
blinde zak en omgeeft  daar het onderste
 gedeelte der baarmoeder1 dat door den  
ingebrachten  vinger te voelen is als   
een in de scheede uitpuilend1 dik en    
tamelijk  breed bultje1 met een deukje  
of groefje juist in het midden4 ,dat    
deukje  of groefje is de opening1 welke 
toegang geeft tot de holte der          
baarmoeder4    ,de baarmoeder1 welke een
 zoo belangrijke rol speelt in het leven
 der  vrucht1 heeft den vorm van een in 
de richting van voren naar achteren     
eenigszins saamgedrukte peer1 waarin1   
als holte1 zich een kanaal  bevindt1 dat
 in de lengte van het orgaan loopend1 in
 het bovengedeelte  daarvan eenigermate 
naar links en rechts wijder wordt1      
zoodat de  doorsnede van de holte op een
 gelijkbeenigen driehoek gelijkt1       
waarvan  de tophoek naar de scheede     
gericht is4 ,in elk der beide andere    
hoeken1  dus het verst van de           

ingangsopening verwijderd1 is eveneens  
eene  opening aanwezig1 welke openingen 
toegang verleenen tot de eileiders4     
,het orgaan is voorzien van een dikken  
stevigen wand1 welke geheel uit         
spierweefsel bestaat1 en dus op te      
vatten als een gespierden zak1 met  eene
 zeer kleine holte1 ter lengte van      
ongeveer #g c4,m4    ,de eileiders gaan 
van terzijde uit1 naar links en rechts1 
en reiken tot  aan de eierstokken4      
,de plaats waar de baarmoeder gelegen   
is1 kan men zich ongeveer aldus         
voorstellen4 ,wanneer men1 bij de       
staande vrouw1 van uit het midden van   
den ,venusheuvel zich eene rechte lijn  
getrokken denkt midden door het         
lichaam1 eenigszins oploopend naar de   
lendenstreek1 dan zal die lijn  den     
bodem van de baarmoeder juist raken of  
misschien er doorheen gaan4  ,zij ligt  
dus diep in de buikholte1 in het        
gedeelte dat men aanduidt met  den naam 
van bekkenholte1 terwijl zij met eene   
kromming naar voren op  de urine-blaas  

rust1 en boven haar de overige          
ingewanden van den buik1  de darmen     
en--het hoogst gelegen--de maag1 zich   
bevinden4 ,denkt men zich  de maag      
gelegen boven den navel1 in de streek   
van den hart- of  maagkuil1 onder het   
onderste gedeelte van het borstbeen1 dan
 is het van  belang te vermelden1 dat   
boven de maag1 dwars door het lichaam   
heen1  bij wijze van een koepeldak1 een 
scherm1 het middenrif genaamd1 zich     
uitspant1 dat de buikholte scheidt van  
de boven het scherm gelegen  borstholte1
 waarin de longen en het hart geborgen  
zijn4 ,bovendien is  het van belang te  
weten1 dat de maag eveneens is op te    
vatten als een  zakvormig orgaan1 dus   
als een hol orgaan met een wand4 ,later1
 in een  hoofdstuk gewijd aan verkeerde 
opvattingen omtrent gebeurlijkheden     
gedurende de zwangerschap1 zal blijken  
hoe groote waarde er aan gehecht  moet  
worden1 dat iedere vrouw zich1 althans  
eenigermate1 eene  voorstelling kan     
maken van de ligging der genoemde       

organen in eigen  lichaam4    ,de streek
 van het lichaam waar de inwendige      
geslachtsdeelen gelegen  zijn1 is       
omgeven door een beenigen ring1 welke   
bedekt wordt door de  huid1 een laag vet
 en spieren4 ,de ring wordt gevormd door
 verschillende  beenderen4 ,aan de      
achterzijde vindt men het heiligbeen en 
het  stuitbeen4 ,daaraan sluiten zich   
beiderzijds de heupbeenderen aan1 welke 
naar voren toe overgaan in de al smaller
 wordende schaambeenderen1 die  juist in
 het midden1 aan de voorzijde1 bedekt   
door den ,venusheuvel1 tot  vereeniging 
komen4 ,te zamen vormen zij1 zooals     
gezegd1 een ring1 welke  men den        
bekkengordel of het bekken noemt4       
,boven het heiligbeen bevindt zich de   
beenige ruggestreng1 ter zijde en  iets 
naar achteren zijn1 in het heupbeen1    
door middel van een gewricht1  het      
heupgewricht1 de dijbeenderen ingeplant4
 ,het bekken1 boven wijder  dan beneden1
 rust bij het zitten op de zitbeenderen4
 ,aan de buitenzijde  wordt het omgeven 

door spieren1 vetweefsel en huid4       
,vooral aan de  achtervlakte zijn de    
spieren1 die de billen vormen en zich   
voortzetten  op de dijen1 sterk         
ontwikkeld4 ,in het bekken liggen de    
geslachts-organen1 rustende op lagen van
 spieren en vetweefsel1 door  zachte    
doch stevige weefsellagen met de        
binnenvlakte van den beenigen  ring     
verbonden4 ,door dat harde bekken1 in-  
en uitwendig met zachte  weefsels       
bekleed1 zal het kind1 als de           
zwangerschap haar einde bereikt  heeft1 
door de kracht der ween worden          
heengedreven1 om het levenslicht  te    
aanschouwen4 ,hoe dat geschiedt kunnen  
wij hier niet beschrijven1  omdat wij   
daarvoor te veel in bijzonderheden      
zouden moeten treden1  welke eene       
uitgebreide studie vereischen4          
,,zwangerschap ,,en ,,enkele            
,,zwangerschapsverschijnselen4      ,met
 spanning wordt de geboorte van het kind
 tegemoet gezien en  uitgerekend1       
wanneer die heuglijke gebeurtenis plaats

 zal vinden4 ,de  berekening gaat       
gewoonlijk uit van een tijdstip1 dat    
bekend kan zijn4  ,dat tijdstip is de   
begindag van de laatste menstruatie4    
,wanneer bij  dien datum zeven dagen    
worden opgeteld en van den aldus        
verkregen datum  drie maanden worden    
teruggeteld1 verkrijgt men den          
vermoedelijken datum  der geboorte4     
,gesteld dat de begindag van de laatste 
menstruatie #c  ,october was1 dan       
verkrijgt men door optelling #aj        
,october en door  terugtelling #aj      
,juli4 ,de bevalling kan dus omstreeks  
den #aj;en ,juli1  volgende op dien     
,octobermaand1 tegemoet gezien worden4  
,de duur der zwangerschap bedraagt      
vrijwel #bhj dagen1 dat is #aj maal #d  
weken1 dus #dj weken4 ,de verloskundigen
 spreken dan ook van een                
zwangerschapsduur van #aj maanden1      
waarbij elke maand op #d weken  gerekend
 wordt4 ,in het gewone spraakgebruik    
stelt men dien duur op #i               
kalendermaanden1 hetgeen ongeveer op    

hetzelfde neer komt4 ,afwijkingen  van  
den duur der zwangerschap zijn evenwel1 
zonder dat men aan iets  buitengewoons  
te denken heeft1 niet zeldzaam4         
,lichamelijke gesteldheid  en bouw      
schijnen daarop invloed te hebben4 ,zoo 
wordt tenminste beweerd1  dat de duur   
bij krachtige vrouwen #bgh1f dagen zou  
bedragen tegenover  #bgf1h bij zwakkere1
 alsook dat veel rust gedurende de      
zwangerschap den  duur zou verlengen4   
,hierdoor zou misschien verklaard kunnen
 worden1 dat  de duur bij gehuwde       
vrouwen berekend wordt op #bhb1d dagen  
en bij  ongehuwden op #bgh1b dagen4     
,daarop zullen wij niet verder ingaan1  
doch  alleen vermelden1 dat             
vergissingen1 tot #c weken toe1         
nauwelijks te  vermijden zijn4 ,de      
berekening zou eenige meerdere zekerheid
 verkrijgen1  wanneer men weten kon1    
wanneer de bevruchting tot stand komt1  
doch uit  het vroeger gemelde omtrent de
 bevruchting blijkt duidelijk1 dat zelfs
  wanneer slechts eenmaal geslachtelijke

 gemeenschap heeft plaats  gevonden1 de 
berekening geen zuivere wezen kan4      
,inderdaad zijn  dergelijke             
berekeningen1 gegrond op den datum      
waarop eenmaal  gemeenschap had plaats  
gehad1 gemaakt geworden en kwam men op  
een duur  van #bfh1b-bfi1i dagen4       
,intusschen kan men uit al dergelijke   
berekeningen geen ander dan een         
gemiddeld cijfer trekken1 dat voor elke 
vrouw afzonderlijk niet de minste       
beteekenis heeft4 ,wanneer wij dan nog  
vermelden1 dat men als kortsten duur der
 zwangerschap vermeld vindt #bcf  dagen 
en als langsten duur #ccd dagen1 dan    
meenen wij goed te doen1 met  vast te   
houden aan de in den aanvang vermelde   
wijze van berekening4    ,het blijkt dus
 van belang1 dat iedere vrouw           
aanteekening houde van den  begindag der
 menstruaties4 ,de meeste kans op eene  
goede berekening zal  zij hebben1 wier  
menstruaties steeds met geregelde       
tusschenpoozen op  elkander volgen4 ,is 
reeds daarom het houden van aanteekening

 van  gewicht1 nog meer is dat het      
geval1 wanneer wij weten1 dat--in het   
algemeen genomen--onregelmatigheid der  
tusschenpoozen1 alsook in den  duur der 
bloedige uitscheiding en in de          
hoeveelheid daarvan1 eene  afwijking    
beteekent1 welke niet altijd van de     
geslachtsorganen behoeft  uit te gaan1  
en waartoe het wenschelijk is1 dat de   
vrouw zich tot den  geneesheer wendt4   
,wanneer wij nu overgaan tot bespreking 
van verschijnselen1 welke zich          
gedurende de zwangerschap veelal        
voordoen of kunnen voordoen1 bedenke  de
 aanstaande moeder1 dat zij in de       
vermelding daarvan geen redenen tot     
bezorgdheid of angst mag vinden4 ,de    
meeste toch1 vooral die welke           
betrekking hebben op veranderingen in   
den vorm van het lichaam en op          
verrichtingen van sommige organen1 zijn 
natuurlijk1 terwijl andere1  hoewel     
onaangenaam1 meestal van korten duur en 
betrekkelijk zoo gering  zijn1 dat zij  
met eenige wilskracht en met de         

verwachting op een  gelukkig einde wel  
te dragen zijn4 ,en zelfs wanneer zij   
een zekere  grens overschrijden1 bedenke
 men1 dat de geneesheer gereed is de    
klachten aan te hooren en de            
onaangenaamheden zooveel mogelijk weg te
  nemen of te verminderen4 ,liever dan  
in een onvruchtbaar nadenken of  tobben 
daarover te verzinken1 liever dan raad  
in te winnen bij  familieleden of       
vriendinnen1 die1 van hoe goede         
bedoeling ook1  uiteraard niet bekend   
zijn met wat daaraan ten grondslag ligt1
 wende  men zich dus tot den geneesheer1
 die1 door studie en ervaring1 gerekend 
mag worden de aangewezen raadsman te    
zijn4    ,het uitblijven der menstruatie
 bij eene vrouw op geslachtsrijpen      
leeftijd kan dus beschouwd worden als   
een teeken1 dat een eitje  bevrucht     
geworden1 dat zwangerschap ingetreden   
is4 ,mocht zij  desniettemin twijfelen1 
dan raadplege zij den geneesheer4       
,twijfel kan  ontstaan wanneer de       
menstruatie is uitgebleven en na eenigen

 tijd weder  bloed te voorschijn komt4  
,gebeurt dit omstreeks den tijd dat de  
menstruatie1 indien geen zwangerschap   
bestond1 had moeten komen1 dan  wordt   
veelal die bloeding als eene menstruatie
 gedurende de  zwangerschap opgevat en  
niet altijd ten onrechte4 ,het komt     
inderdaad  voor1 dat na ingetreden      
zwangerschap nog n of een paar malen1   
door  regelmatige tusschenpoozen        
gescheiden1 bloeding optreedt1 doch dan 
zal  eene opmerkzame vrouw kunnen       
bespeuren1 dat de duur der bloeding     
meestal korter1 de hoeveelheid bloed    
geringer is1 kleur en  samenstelling    
afwijken van het tijdens eene gewone    
menstruatie  afgescheidene4 ,men doet   
dan1 met het oog op de berekening voor  
de  bevalling1 het best die bloeding1   
welke geheel den aard en het karakter   
van de gewone menstruatie droeg1 te     
beschouwen als de laatste  menstruatie4 
,het kan echter ook voorkomen1 dat1     
nadat de menstruatie nmaal is           
uitgebleven1 eene bloeding optreedt1    

welke zich niet houdt aan de  gewone    
tusschenpooze1 doch binnen dien tijd te 
voorschijn komt4 ,dat  wordt dan        
gewoonlijk opgevat als de menstruatie1  
welke te laat komt4  ,dit kan het geval 
zijn1 doch evenzeer kan die bloeding1   
bij de vrouw  die werkelijk zwanger is1 
op eene afwijking wijzen en is het in   
dergelijke gevallen een dringende eisch1
 den geneesheer te raadplegen4          
,twijfel kan ook ontstaan wanneer de    
vrouw haar kind zoogt en zij  zoogenaamd
 blind zwanger of blind opgezet wordt4  
,ook dan wende zij zich  tot den        
geneesheer4    ,gewoonlijk paren zich   
aan het verschijnsel van uitblijven der 
menstruatie andere1 welke de            
waarschijnlijkheid der zwangerschap doen
  toenemen4 ,die verschijnselen1        
uitingen van wijzigingen in het         
levens-proces1 gaan uit van de          
veranderingen welke in de baarmoeder    
plaats grijpen1 tengevolge van de daarin
 zich ontwikkelende vrucht en  oefenen  
in mindere of meerdere mate invloed uit 

op den algemeenen  toestand der vrouw en
 op sommige verrichtingen4 ,in den      
aanvang gering1  worden zij sterker1    
verdwijnen somtijds of wel treden andere
 op1  naarmate de zwangerschap          
voortschrijdt4 ,die verschijnselen noemt
 men1  voorzooverre zij in het begin der
 zwangerschap optreden en gebruikt      
worden om de waarschijnlijkheid van het 
bestaan daarvan te  ondersteunen1       
onzekere zwangerschapsteekenen4 ,zij    
hebben veel geringere  waarde dan het   
uitblijven der menstruatie1 ofschoon er 
vele vrouwen  zijn1 die1 uit ervaring   
gedurende vroegere zwangerschap         
opgedaan1  daaraan terecht waarde       
hechten4 ,daartoe kan men rekenen       
gevoelens van  moeheid1 slaperigheid1   
onbehaaglijkheid1 duizeligheid1         
wegraken1  veranderde gemoedsstemming1  
veranderenden eetlust1 verandering in de
  spijsvertering1 herhaalden drang tot  
urineloozing1 onwillekeurig  afloopen   
van urine1 verstopping of diarrhee1 het 
ontstaan van aambeien  7haemorrhoden71  

opgezet zijn van den buik1 benauwdheid1 
slapeloosheid1  hartkloppingen1 snelle  
wisseling van gelaatskleur1 sterke      
afscheiding  uit de geslachtsdeelen     
7zoogenaamde witte vloed71 braken1      
hoofdpijn1  tandpijn1 zwelling van de   
halsstreek1 sterkere                    
speekselafscheiding1 het  zwellen van   
oppervlakkig gelegen bloedvaten 7aderen7
 aan en zuchtige  zwelling van de       
beenen1 enz4 ,deze verschijnselen treden
 niet altijd op1  noch komen zij        
tegelijkertijd of in denzelfden tijd der
 zwangerschap  voor1 doch steeds geven  
zij min of meer onaangename gevoelens en
  gewaarwordingen4 ,voor een deel worden
 die verschijnselen in een  afzonderlijk
 gedeelte van dit boek besproken4       
,tot de meest opvallende verschijnselen1
 reeds vroeg in de zwangerschap1        
behoort het braken4 ,meestal geschiedt  
dat in den ochtend1 op de  nuchtere     
maag1 waarbij niets of slechts eene     
waterachtige vloeistof te  voorschijn   
komt4 ,dit is het zoogenaamde looze     

braken4 ,vaak houdt het op  als de vrouw
 iets nuttigt1 doch niet altijd4 ,ook na
 het ontbijt en  gedurende het overige  
gedeelte van den dag1 onregelmatig1 of  
regelmatig  soms na elken maaltijd1 kan 
het optreden1 doch gewoonlijk wordt kort
  daarna weder met smaak gegeten1 zoodat
 de voeding er niet onder lijdt4  ,de   
tong is daarbij niet beslagen4    ,het  
komt vooral in de eerste zwangerschap   
voor1 minder dikwijls in  volgende      
zwangerschappen en eindigt meestal als  
de eerste drie maanden  voorbij zijn4   
,vrij spoedig beginnen de borsten te    
zwellen1 niet opeens doch               
langzamerhand1 hetgeen gepaard gaat met 
zekere gevoeligheid1 met een  gevoel van
 spanning1 prikkelen1 steken en trekken 
in de borsten4  ,naarmate de            
zwangerschap vordert nemen grootte en   
zwaarte der borsten  toe4 ,daarbij komen
 belangrijke verschillen voor1          
afhankelijk van de  hoeveelheid vet1    
welke de borstklier1 waarin het zog     
gevormd wordt1  omgeeft4    ,de         

meisjesborst1 halfkogelvormig1 vast en  
gespannen1 verandert vooral  in de      
tweede helft der zwangerschap in die    
mate1 dat zij meer en meer  gevuld wordt
 en eenigszins hangend worden kan1      
waarbij zij vrijwel den                 
oorspronkelijken vorm1 met naar voren   
gerichten tepel1 behoudt4 ,dat zal  dus 
over het algemeen het geval zijn in de  
eerste zwangerschap4 ,bij  vrouwen die  
reeds gebaard hebben1 is de borst       
hangend1 met lager en  meer zijdelings  
naar buiten gelegen tepel1 terwijl zij  
aan de plaats  van aanhechting week en  
los aanvoelt4 ,soms zijn er             
knobbelachtige1  eenigszins hardere     
deelen in te voelen4 ,dat zijn de       
afzonderlijke  kwabjes1 waaruit de klier
 bestaat en waarin het zog gevormd      
wordt4 ,bij  andere vrouwen weder is de 
borst over het geheel vaster op         
aanvoelen4  ,ligt men zulk eene hangende
 borst op1 dan bespeurt men daaronder   
vaak  een plooi van de huid1 alsook een 
roode of open streep of vlakte1 als     

gevolg van druk of wrijving der huid4   
,de huid van de borst is teeder en dun1 
zoodat1 vooral in de tweede  helft der  
zwangerschap1 uitgezette bloedvaten     
7aderen7 als blauwachtig  gekleurde     
strepen daardoorheen schemeren4    ,de  
gekleurde hof om den tepel wordt        
donkerder van kleur1 bij blondines  van 
roserood tot geelachtig bruin1 bij      
brunettes donkerbruin tot bij  het      
zwarte af4 ,in dien hof1 tepelhof       
genoemd1 worden1 langs den  buitenrand  
kringsgewijs geplaatste1 kleine         
verhevenheden duidelijker  zicht- en    
voelbaar1 welke somtijds eenig vocht    
afzonderen4 ,de huid van  den tepelhof  
verkrijgt vele plooitjes4    ,in het    
begin van de zwangerschap is dikwijls1  
soms van de tweede week  af1 door       
voorzichtig drukken van de met volle    
hand gevatte borst1 uit  den tepel eenig
 waterhelder vocht te voorschijn te     
brengen1 dat in  lateren tijd troebel   
is1 met geelachtig gekleurde strepen er 
in4 ,voor  haar die dit in den beginne  

als een teeken van zwangerschap meenen  
te  mogen opvatten verdient opgemerkt te
 worden1 dat het alleen van waarde  mag 
geacht worden bij vrouwen1 die nog niet 
zwanger waren4 ,datzelfde  geldt        
trouwens ook voor de verkleuring van den
 tepelhof en het grooter  worden van de 
kleine verhevenheden daarin1 terwijl    
omgekeerd die  verschijnselen langen    
tijd kunnen ontbreken bij ingetreden    
zwangerschap1 vooral bij slecht gevoede 
vrouwen met kleine slappe  borsten4 ,het
 gebeurt ook wel1 dat tegen het einde   
der zwangerschap van  zelf wat zog uit  
de borsten loopt4 ,dat dit kans zou     
opleveren voor  later1 in het kraambed1 
optreden van ontsteking 7zweer7 in de   
borst1 is  volkomen onjuist en mag dus  
geen reden tot ongerustheid zijn4 ,ook  
is  daaruit niets met zekerheid af te   
leiden omtrent de al of niet            
mogelijkheid om het kind te zoogen4     
,de huid van het geheele lichaam neemt  
veelal eene vaal gele kleur aan1  een   
tint van onreinheid2 zomersproeten en   

moedervlekken worden  donkerder4        
,bovendien verschijnen geelachtig of    
bruinachtig gekleurde  vlekken in het   
gelaat1 vooral op het voorhoofd1 de     
oogleden1 den rug  van den neus1 op     
bovenlip en kin1 te zamen het           
zoogenaamde  zwangerschapsmasker        
vormende2 verder op borst en armen4 ,ook
 hierbij  komen individueele verschillen
 voor1 zoodat het verschijnsel bij      
vrouwen met lichte huidtint en lichte   
haarkleur1 als ook bij haar die  de huid
 goed verplegen1 zoomede in den winter1 
veel minder duidelijk  is4 ,meestal     
verdwijnt die verkleuring in het        
kraambed spoedig1 om  evenwel dikwijls  
in eene volgende zwangerschap opnieuw te
 verschijnen4    ,eene zelfde           
verkleuring wordt waargenomen langs eene
 lijn1 welke van  den behaarden         
,venusheuvel naar den navel loopt4      
,buiten zwangerschap  bestaat die       
verkleuring ook wel bij brunettes1 doch 
dan neemt zij in de  zwangerschap sterk 
toe4 ,daarom is het voor de zwangerschap

 kenmerkend1  dat ook de navel door een 
donkergekleurden hof omgeven wordt en   
daarboven de bruingetinte lijn zich     
voortzet4 ,vooral bij vrouwen met       
bloedarmoede kan zij duidelijk zijn4    
,donkerder kleur wordt verder           
waargenomen aan de uitwendige           
geslachtsdeelen1 voornamelijk aan de    
groote schaamlippen en aan den bilnaad4 
,betrekkelijk vroeg neemt de omvang der 
heupen toe1 als gevolg van  vermeerderde
 vetafzetting4 ,in den beginne is er van
 omvangstoename van  den buik geen      
sprake4 ,gewoonlijk wordt die eerst     
duidelijk als de  baarmoeder reeds vrij 
groot is1 omstreeks het einde der vierde
 maand4  ,naarmate de vrucht zich verder
 ontwikkelt1 wordt die toename grooter  
en  de buikwand gerekt1 waarbij op      
sommige plaatsen de neiging bestaat tot 
sterke verdunning1 vooral daar1 waar de 
bovengenoemde donkergekleurde  lijn     
onder den navel loopt4 ,daar liggen1 ter
 weerszijden van die lijn1  in den      
buikwand1 overlangsloopende spieren1    

welke uiteenwijken1 hetgeen  bij menige 
vrouw1 na de baring1 zich uit als een   
zoogenaamde buikbreuk4    ,bij vrouwen  
die voor het eerst zwanger zijn1 en soms
 ook bij haar die  meermalen baarden1 is
 de buikwand flink gespannen1 waardoor  
de  uitzetting van den buik1 zelfs bij  
vergevorderde zwangerschap1 niet        
overmatig groot is4 ,zij die meermalen  
baarden1 vertoonen echter  gewoonlijk   
een slappen buikwand1 die gemakkelijk   
voor de groeiende  baarmoeder uitwijkt  
en zich het sterkst vertoont bij en als 
hangbuik4  ,tusschen deze twee uitersten
 worden alle graden van uitzetting      
waargenomen1 voornamelijk naar voren    
toe1 tengevolge van sterk  uiteenwijken 
der zooeven aangeduide overlangs        
loopende spieren4 ,ook  bestaat er groot
 verschil in dikte van den buikwand4    
,wanneer de zwangerschap tot het einde  
der achtste maand gevorderd is1  staat  
de bodem van de baarmoeder1 dat is haar 
bovengrens1 het hoogst en  is de        
spanning het sterkst4 ,vooral zij die   

voor de eerste maal zwanger  zijn1 en   
een stevigen buikwand hebben1 bespeuren 
dan die spanning1 in  het bovengedeelte 
van den buik1 als eene onaangename1 vaak
 gepaard  gaande met pijnen4 ,in de     
laatste maand neemt de spanning daar ter
  plaatse merkbaar af1 daar de          
baarmoederbodem1 het hoogst gelegen     
gedeelte dus1 met het geheele orgaan en 
zijn inhoud1 daalt4 ,dan voelt  de vrouw
 zich verlicht en sluiten de kleederen  
daar gemakkelijker dan  te voren4       
,met toenemenden omvang van den buik    
treden ook aan de navelgroeve           
veranderingen op4 ,allengs wordt die    
groeve minder diep1 bij zeer vette      
buikbekleedselen vaak in den beginne    
juist dieper4 ,aan het einde van de     
zwangerschap wordt de navelstreek       
gewoonlijk vlak en de huid van den      
navel dun1 zoodat deze kan uitpuilen en 
een navelbreuk ontstaan4    ,wanneer de 
buikwand zeer dun is1 kunnen krachtige  
bewegingen van het  kind niet alleen    
gemakkelijk gevoeld1 doch dikwijls ook  

duidelijk  gezien worden4    ,bij het   
uitzetten van den buik neemt de voor de 
eerste maal zwangere  vrouw soms niet   
zonder eenigen schrik waar1 hoe er      
strepen1 kleine en  groote1 in de huid  
te voorschijn komen1 niet alleen in den 
buikwand en  aldaar kringsgewijs om den 
navel gerangschikt of1 boven de lies en 
naar  de zijden toe1 in dezelfde        
richting als de liesplooi loopend1 doch 
ook  op de voorvlakte van de dijen en op
 de billen4 ,ook op de borsten1 in  eene
 richting van den tepel naar den omtrek 
loopend1 worden zij  duidelijk          
waarneembaar4 ,bij sommige vrouwen      
vertoonen zij zich in groot  aantal1 bij
 anderen slechts spaarzaam1 nu eens     
vroeg1 dan laat in de  zwangerschap4    
,soms ontbreken zij geheel en al4 ,pas  
ontstaan hebben zij  meestal eene       
roodachtige1 blauwachtige of naar het   
violette zweemende  kleur4 ,zij         
verdwijnen niet meer1 doch de kleur     
verandert later in als  atlas-glanzend  
wit1 terwijl zij in de dwarse richting  

geplooid worden  en een geribd aanzien  
verkrijgen4 ,haar ontstaan hebben zij te
 danken  aan rekkingen in het weefsel   
van de dieper gelegen lagen der huid4   
,men  noemt ze zwangerschapsstrepen of  
-striemen1 ofschoon zij niet  kenmerkend
 zijn voor zwangerschap4 ,overal waar   
sterke uitzetting van  den buik plaats  
vindt1 b4v4 ook bij groote gezwellen1   
komen zij voor2  eveneens bij snelle    
vetafzetting in de huid1 ook bij mannen4
    ,vet- en zweetklieren vertoonen     
verhoogde werking1 vooral aan de        
uitwendige geslachtsdeelen1 in den zomer
 en bij donkerharige vrouwen1  gepaard  
met een onaangenamen geur naar kaas4    
,ook vetpuistjes en  roodachtige kleine 
puistjes die sterk jeuken1 alsmede      
buitengewone  ontwikkeling van haren1   
worden dikwerf waargenomen4    ,hiermede
 komen wij onwillekeurig tot            
verschijnselen1 welke in minder of      
meerder mate onaangenaam zijn1 ja zelfs 
den naam van kwalen kunnen  dragen4     
,omdat de grens niet altijd scherp te   

trekken is1 behandelen wij  dat alles te
 zamen in het volgende gedeelte4        
,,andere ,,zwangerschapsverschijnselen1 
,,onaangenaamheden ,,en ,,kwalen4       
,aan de beenen treedt vaak uitzetting   
der bloedvaten 7aderen7 op1 welke  bij  
de eene vrouw van weinig beteekenis1 bij
 anderen zeer belangrijk  zijn kan4 ,de 
bloedvaten zijn over korten of langen   
afstand vrij  gelijkmatig uitgezet1 in  
eigenaardig geslingerden loop1 of wel   
zij  vertoonen1 bij hoogen graad van    
uitzetting1 knobbelige verhevenheden1   
zakvormige uitpuilingen1 van allerlei   
vorm en uitgebreidheid1  blauwachtig    
zwart van kleur4 ,dikwerf beperkt tot   
omschreven plaatsen1  op een of beide   
beenen1 kunnen zij ook voorkomen aan de 
uitwendige  geslachtsdeelen1 zelfs in de
 huid van den onderbuik1 zeldzamer in de
  lendenstreek of billen4 ,zij dragen   
den naam van aderspatten en treden      
gewoonlijk niet voor de vijfde maand op4
 ,gedurende het kraambed kunnen  zij    
geheel verdwijnen1 ofschoon dat         

gewoonlijk niet het geval is en zij  in 
geringen graad blijven bestaan1 om1 met 
het getal der  zwangerschappen1 in      
aantal en grootte toe te nemen4 ,dan    
worden zij  reeds vroeg in de           
zwangerschap duidelijk1 zelfs zoo vroeg1
 dat sommige  vrouwen beweren aan het   
uitzetten van de aderen allereerst te   
bemerken1  dat zij weder zwanger zijn4  
,het verschijnsel kan vergezeld gaan van
  zwelling der deelen1 van jeuk1 pijn en
 ontstekingachtige roodheid4  ,wanneer  
pijn1 die aan ontsteking doet denken1 en
 roodheid mochten  optreden1 houde de   
vrouw het bed en zende om den           
geneesheer4 ,men neme  zich in acht voor
 stooten dier plekken en voor krabben1  
hoe  verleidelijk dat bij hevigen jeuk  
ook zijn moge1 omdat bij het opengaan   
van zulk een bloedvat belangrijke       
bloeding optreden kan4 ,dit zal         
gemakkelijk gebeuren bij zeer           
oppervlakkig gelegen1 sterk uitpuilende 
knobbels met dunnen wand4 ,mocht        
onverhoopt zoo iets geschieden1 dan is  

het noodzakelijk onverwijld den         
geneesheer te ontbieden4 ,onderwijl kan 
men de bloeding beheerschen door een    
flinke dot zuivere verbandwatten1  eene 
reine hand- of zakdoek1 stevig en       
voortdurend op de bloedende plek  te    
drukken4 ,wanneer alleen de huid daar   
ter plaatse gewond wordt1  vertoont de  
wond weinig neiging tot genezing4 ,doch 
zonder deze  verschrikkingen1 welke     
betrekkelijk weinig voorkomen1 kunnen de
  aderspatten onaangename gevoelens     
genoeg geven en het gaan1 door gevoel   
van zwaarte en moeheid1 bemoeilijken4   
,daartegen helpt liggen1 of zitten met  
de beenen in de hoogte1 het  omwikkelen 
met een windsel1 hetzij van katoen1     
tricot-weefsel of  elastiek1 het dragen 
van elastieken kousen1 zonder naad4 ,de 
zwangere  vermijde langen tijd achtereen
 te staan4 ,men zorge voor beweging1    
regelmatige1 ruime ontlasting en        
vermijde het dragen van kousebanden om  
het been4 ,gunstigen invloed kan het    
dragen van een goeden buikband  hebben4 

,in vele gevallen zag ik belangrijke    
vermindering der gevoelens  van zwaarte 
en moeheid1 en ten gevolge daarvan      
gemakkelijker worden der  bewegingen in 
het gaan1 door het gebruik van groote   
hoeveelheden melk4    ,minder           
onaangename gevoelens veroorzaakt       
zuchtige zwelling der beenen1  wanneer  
zij zich beperkt tot de voeten en de    
streek om de enkels4 ,bij  geringe      
ontwikkeling bemerkt de vrouw het       
bestaan daarvan gemakkelijk  door de    
indrukken van de figuren der kousen en1 
wanneer ook het  onderbeen mededoet1    
door een kringsgewijze verdikking daar  
waar de  schoen ophoudt4 's ,avonds het 
sterkst1 verdwijnt de zwelling 's nachts
  bij horizontale ligging in bed4       
,ook deze zwelling wordt sterk bevorderd
 door het dragen van  kousebanden1      
vooral elastieken4    ,niet altijd      
blijft de zwelling beperkt tot het      
onderste gedeelte der  beenen4 ,zij kan 
zich uitstrekken over het geheele been1 
over de  uitwendige geslachtsdeelen en  

het onderste gedeelte van den buik1     
zelfs  worden waargenomen aan de handen 
en het gelaat4 ,is het in het algemeen  
gewenscht den geneesheer van zulke      
zwellingen in kennis te stellen1        
dringend noodzakelijk is het zijn raad  
in te winnen bij uitgebreide en  sterke 
zwellingen4 ,ook tegen de zwelling der  
beenen kan het noodig en  nuttig zijn   
een goeden buikband te dragen4          
,oprispen1 vergezeld van scherpen of    
bitteren smaak1 soms van een zuur  vocht
 in den mond1 zooals dat in meer dan de 
helft der gevallen  gewoonlijk in de    
laatste maanden der zwangerschap        
voorkomt1 berust  dikwijls op           
ondoelmatige voeding1 vooral door het   
gebruik van  meelspijzen4 ,in de eerste 
maanden kan het zich evenwel ook        
voordoen4  ,behalve oplettendheid in de 
keuze van voedsel1 vermijding van       
overmatige voeding en goede zorg voor   
ontlasting1 kan men trachten1  door het 
gebruik van zuiveringszout of magnesia1 
met of zonder  citroensap1 telkens een  

halve eierlepel1 of van spuitwater1 het 
lastige  euvel te bezweren4    ,hiermede
 gepaard1 doch ook zonder dat1 bestaat  
vaak tegenzin tegen  bepaalde spijzen1  
allereerst tegen vleesch1 minder tegen  
meelspijzen1  koffie en bier1 nog minder
 tegen groenten1 aardappelen en melk4   
,daartegenover staat somtijds een       
vermeerderde lust tot het gebruik van   
sommige spijzen1 vooral met betrekking  
tot zure spijzen1 zuur1 haring  en ooft1
 minder vaak tot zoet1 vaak tot         
alcoholische dranken en zelfs  tot      
stoffen die geen voedingsmiddelen zijn1 
zooals3 krijt1 kalk1 zout1  enz41 enz4  
,opmerkelijk is het ook1 dat soms       
lievelingsspijzen worden  afgeweerd1    
terwijl juist die spijzen en dranken    
worden begeerd1 waarvan  de vrouw in    
gewone omstandigheden een afkeer heeft4 
,de zoogenaamde  lusten der zwangere    
vrouwen behoeft men niet1 op grond van  
allerlei  verhalen1 tegen te gaan1      
tenzij zij zich uitstrekken tot stoffen 
die  geen voedingsmiddelen zijn of      

tenzij de behoorlijke maat overschreden 
wordt4    ,in enkele gevallen komt het  
tot versterkte speekselafscheiding4 ,dat
  verschijnsel begint dan1 afgezien van 
het in enkele gevallen optreden         
gedurende de eerste weken1 in de derde  
of vierde maand1 is zeer lastig  en     
verschillend lang van duur4 ,meestal    
eindigt het met het voelen der  eerste  
bewegingen van het kind1 zelden duurt   
het tot het einde der  zwangerschap4    
,in onze streken minder veelvuldig      
voorkomend is de zoogenaamde            
zwangerschapskrop1 bestaande in eene    
belangrijke vergrooting van eene  klier1
 aan de voorzijde van den hals gelegen4 
,toch kunnen ook onze  vrouwen wel eens 
eene zwelling aldaar waarnemen1 meestal 
van de zesde  maand af1 in de eerste    
zwangerschap dikwijls later4 ,van groot 
belang is  deze zwelling1 althans hier  
te lande1 waar de krop niet als         
inheemsch  te beschouwen is1 niet4 ,zij 
verdwijnt gedurende het kraambed1       
waarbij  het al of niet zoogen geen     

invloed uitoefent4    ,een veelvuldig   
voorkomend verschijnsel1 nu eens vroeg  
dan weder later  optredende1 is         
herhaalde drang tot urineeren1 bij      
weinig gevulde blaas4  ,meestal is die  
drang overdag sterker dan 's nachts4    
,somtijds is het  moeilijk1 zelfs       
onmogelijk1 de urine op te houden1      
zoodat die  onwillekeurig afloopt4 ,dat 
komt vooral voor bij herhaalde          
zwangerschap1  in de latere maanden der 
zwangerschap en in het koude            
jaargetijde1 het  meest bij hoesten1    
lachen1 bukken1 het op- en afgaan van   
trappen en bij  sterke bewegingen4 ,men 
trachte daaraan te gemoet te komen door 
minder  drinken1 vooral van koffie1 thee
 en bier en door het gebruik van tot    
urineeren aanzettende spijzen1 zooals   
asperges1 peterselie en  prikkelende    
stoffen in 't algemeen1 te vermijden4   
,een goed zittend  buikverband kan ook  
hierbij1 vooral in de latere maanden der
  zwangerschap1 verlichting aanbrengen4 
,herhaalde drang tot urineeren vindt ook

 zijn oorzaak in de  omstandigheid dat  
de hoeveelheid urine1 door zwangeren te 
loozen1  grooter is dan bij niet        
zwangeren1 hetgeen zich tegen het midden
 der  zwangerschap pleegt voor te doen4 
,na de baring neemt dan de hoeveelheid  
weder af4    ,over het braken1 als een  
onzeker teeken van ingetreden           
zwangerschap1  spraken wij reeds met een
 enkel woord4 ,somtijds kan het zeer    
belangrijk  worden1 zelfs zoodanig1 dat 
de vrouwen niets meer kunnen            
binnenhouden  van hetgeen zij genuttigd 
hebben en reeds braken bij de minste    
bewegingen die zij maken4 ,dit overmatig
 braken is een ernstig  verschijnsel1 de
 voeding lijdt er sterk onder1 de       
krachten der vrouw  raken1 somtijds zeer
 spoedig1 uitgeput4 ,vooral vrouwen die 
aan een of  anderen vorm van zoogenaamde
 bloedarmoede lijden hebben er neiging  
toe4  ,dat zijn zij1 die ook bij de     
menstruatie lijden aan duizelingen1     
onmachten1 misselijkheid1 slechte       
spijsvertering1 maagkrampen en braken   

bij volle of ledige maag4 ,maagziekten  
kunnen de oorzaak zijn1 doch ook        
ondoelmatige levenswijze en voeding1    
darmstoornissen1 verkeerde ligging  van 
de baarmoeder1 losse nier en            
overprikkelde geestestoestand4          
,gewoonlijk begint het in de derde      
maand1 zelden eerst in de laatste  vier 
maanden4    ,in den beginne slechts na  
den maaltijd1 terwijl in den            
tusschentijd  misselijkheid1            
speekselvloed of droogte in den mond met
 kwellenden  dorst1 duizeligheid en     
maagpijnen bestaan1 met tegenzin in     
voedsel1  prikkelbaarheid of            
lusteloosheid en neerslachtigheid1 neemt
 het  zoodanig toe1 dat ook zonder      
voedselopname het braken optreedt1      
vergezeld van andere verschijnselen1    
welke de vrouw inderdaad ziek doen      
zijn4 ,met het oog hierop is het dus aan
 te raden1 wanneer de gewone            
misselijkheid en het looze braken       
sterker worden1 den geneesheer te       
raadplegen4 ,tegen de gewone            

misselijkheid en het braken in den      
vroegen  morgen is het dikwijls         
voldoende1 dat de vrouw1 vr zij opstaat1
 een  gemakkelijk verteerbaar ontbijt   
gebruikt1 en1 wanneer het ook overdag   
mocht plaats vinden1 zich minder aan de 
gewone maaltijden houdt1 doch  met korte
 tusschenpoozen geringe hoeveelheden van
 smakelijke en  gemakkelijk verteerbare 
spijzen tot zich neemt4 ,somtijds is het
 noodig  daarna eenigen tijd te rusten4 
,steeds trachte zij zich zooveel        
mogelijk  tegen dit onaangename en      
hinderlijke verschijnsel te verzetten1  
waarbij  afleiding1 buitenshuis of door 
huiselijken arbeid1 van grooten invloed 
zijn kan4 ,zij bedenke1 dat het         
gewoonlijk niet langer dan de eerste    
drie maanden aanhoudt4 ,beweging in de  
frissche lucht1 vermijding van  alle    
spijzen welke oprispen of tegenzin      
verwekken1 geregelde ontlasting  en het 
drinken van koud1 ook koolzuurhoudend1  
water is van gunstigen  invloed4        
,meer dan een vierde deel der zwangere  

vrouwen lijdt aan verstopping           
7constipatie71 waarvan hoofdpijnen en   
congesties1 doch ook  haemorrhoden en1  
bij harde ontlasting1 scheurtjes in het 
slijmvlies  aan de opening1 waardoor de 
ontlasting te voorschijn komt1 het      
gevolg  zijn4 ,zelden bestaat diarrhee1 
welke dan meestal met verstopping       
afwisselt4 ,voor een deel hiermede      
samenhangend is opzetting van den  buik1
 door sterke gasophooping in de darmen1 
hetgeen aanleiding tot  benauwdheid en  
krampen in de beenen geven kan4         
,benauwdheid en  bemoeilijkte ademhaling
 worden veelal waargenomen bij          
eerstzwangeren4  ,hoofdpijnen worden1   
vooral in den laatsten tijd der         
zwangerschap1 ook  door andere oorzaken 
teweeg gebracht4 ,wanneer zij gepaard   
gaan met  zwelling der beenen1 maar     
vooral met zwelling der handen en van   
het  gelaat1 somtijds ook met           
stoornissen in het zien1 is het         
noodzakelijk  den geneesheer daarvan    
mededeeling te doen4 ,de opmerkzame     

vrouw zal  tevens kunnen waarnemen1 dat 
dan dikwijls de hoeveelheid urine welke 
zij loost geringer is dan vroeger en die
 urine1 donkerder van kleur1  vaak een  
branderig gevoel bij het loozen opwekt4 
,die branderigheid0  wordt vooral       
duidelijk wanneer er sterke afscheiding 
uit de  geslachtsdeelen1 zoogenaamde    
witte vloed1 bestaat4 ,niet zelden is   
die  afscheiding zoo sterk1 dat het     
ondergoed onophoudelijk vochtig of nat  
is en zoowel de dijen1 als de plooien   
tusschen de schaamlippen en  tusschen   
deze en de dijen1 open zijn1 waardoor   
het gaan pijnlijk is4    ,behalve de    
vroeger genoemde verkleuringen van      
sommige gedeelten der  huid1 worden nog 
andere verschijnselen op de huid        
waargenomen4 ,vooral  bij haar die in de
 eerste maanden veel braken1 treedt vaak
 een uitslag  op1 gelijkende op die     
welke ontstaat bij het aanraken van     
brandnetels4  ,zij wordt dan ook        
netelroos genoemd en kenmerkt zich door 
het optreden  van kleine en groote1 min 

of meer platte1 verhevenheden1 lichter  
van  kleur dan de omgevende huid1 die   
sterk jeuken en lang bestaan blijven    
of1 wanneer zij verdwijnen1 spoedig     
weder keeren4 ,behalve regeling van  de 
ontlasting brengt bepoedering1 vooral na
 afwassching met azijnwater1            
verlichting4    ,niet zelden vertoonen  
zich1 vooral op borst en rug1 schouders 
en  onderste deelen van den hals1 in de 
okselholte en in de buigvlakte der      
gewrichten1 licht- tot donkerbruin      
getinte vlekken1 in vorm en             
uitgebreidheid zeer verschillend1 waarop
 bij nauwkeurige beschouwing            
schilfertjes zijn waar te nemen4        
,verwijdert men die door krabben1 dan   
komt de onveranderde huid te voorschijn4
 ,van belang zijn zij niet4 ,het  eenige
 verschijnsel is jeuk4 ,daar zij vooral 
te voorschijn komen op  plaatsen1 welke 
weinig gewasschen worden1 is de         
behandeling als van  zelf aangewezen4   
,zij bestaat in het betrachten van      
reinheid4 ,wanneer  men ze 's avonds met

 wat groene zeep insmeert en 's morgens 
met  lauwwarm zeepwater afwrijft1       
verdwijnen zij spoedig4 ,overigens veel 
baden en verschoonen4    ,in het        
algemeen kan men zeggen1 dat de         
zwangerschap eene zekere                
voorbeschiktheid geeft tot huidziekten1 
zooals ook de menstruatie dat  doet1 en 
dat de zwangerschap een ongunstigen     
invloed heeft op  chronische            
huidziekten4    ,aan de uitwendige      
geslachtsdeelen1 vooral op de vochtige  
plaatsen  tusschen de groote en kleine  
schaamlippen1 tusschen deze laatsten en 
den ingang der scheede1 maar ook op de  
schaamlippen en aan den bilnaad1  komt  
het vaak tot het optreden van uitwasjes1
 als waren 't wratjes1  alleenstaande of
 tot groepjes en groepen vereenigd1 ook 
zonder dat er  gesproken kan worden van 
onreinheid of van witten vloed4         
,behandeling is  gewoonlijk niet noodig1
 tenzij de uitwasjes heel groot of zeer 
pijnlijk  mochten worden4 ,na afloop van
 het kraambed verdwijnen zij4    ,wij   

spraken reeds een paar malen van witten 
vloed4 ,dat is niet te  vermijden1 omdat
 bijna iedere vrouw kan opmerken1 hoe1  
gedurende de  zwangerschap1 bestaande   
afscheiding sterker wordt1 of bemerkbaar
 wordt  bij haar1 die tot nu toe daarvan
 niets of nagenoeg niets bespeurde4 ,het
  is dus tot op zekere hoogte een gewoon
 verschijnsel4 ,is die afscheiding  al  
te sterk1 dan moet daartegen iets gedaan
 worden4 ,ook hierbij is  reinheid een  
eerste vereischte4 ,die bestaat in vaak 
afwasschen der  geslachtsdeelen met warm
 water en zeep1 nooit met een spons1    
doch het  best met zuivere verbandwatten
 of met een zuiveren zachten doek1 welke
  dan evenwel niet weder gebruikt mag   
worden dan nadat hij zorgvuldig         
gereinigd is4 ,het gebruik van watten is
 te verkiezen1 omdat die worden         
weggeworpen4 ,ook de open vlakten aan de
 dijen en in de omgeving der            
geslachtsdeelen moeten op dezelfde wijze
 gereinigd1 goed afgedroogd en  daarna  
gepoederd of wel met eene zalf1 b4v4    

zinkzalf1 bedekt worden4  ,een          
uitstekend poeder bleek mij             
alsol-strooipoeder te zijn4    ,daarmede
 kan men bij minder sterke afscheiding  
volstaan4 ,is de  afscheiding           
overvloedig1 daarbij etterig of bijtend1
 dan kunnen  voorzichtig                
scheedeuitspoelingen gedaan worden1 het 
best met zuiver  lauwwarm water 7het    
water moet men laten koken en daarna    
laten  afkoelen71 waarin een paar       
theelepeltjes soda1 een eetlepel zout1  
een  eetlepel boorzuur of aluin 7alles  
per liter vocht7 opgelost worden4 ,men  
make voor de uitspoeling gebruik van een
 glazen irrigator1 met lange  slang en  
glazen aanzetstuk 7canule71 met meer dan
 n opening1 en  spoele uit in liggende  
houding1 n4l4 liggende op een zoogenaamd
  ondersteek 7slofmodel71 waarin het    
spoelvocht wordt opgevangen4 ,om        
verontreiniging van het bed te          
voorkomen1 bedekke men het met een stuk 
guttapercha-zeil1 waarop een stuk       
molton1 een handdoek of iets            

dergelijks4 ,daarbij komt dan het       
ondersteek te staan4 ,de irrigator moet 
steeds zuiver worden gehouden1 de       
canule1 na gebruik1 van de slang        
genomen1 met zeep afgewasschen1 met     
zuiver water doorgespoeld en daarna     
bewaard worden in eene antiseptische    
7desinfecteerende of  bederf-werende7   
vloeistof1 b4v4 in een glas met lysoform
 7#a 71 lysol  7#a 7 of iets dergelijks4
 ,bij het gebruik worde de irrigator    
opgehangen1 niet hooger dan n meter1 en 
de canule niet in de scheede  gebracht  
voor men wat van de vloeistof door slang
 en canule heeft laten  loopen1 opdat   
die geheel met vocht gevuld zijn en dus 
geen lucht  bevatten4 ,de canule behoeft
 niet ver te worden ingebracht1 ongeveer
 ter  lengte van een vinger4 ,zij wordt 
weder uit de scheede getrokken voordat  
de irrigator geheel is leeggeloopen4    
,het verdient echter aanbeveling  den   
geneesheer te raadplegen en dringend    
noodig is dat bij hardnekkige  gevallen4
    ,het zenuwstelsel der zwangere vrouw

 is betrekkelijk gemakkelijk uit        
evenwicht te brengen1 is prikkelbaarder 
dan buiten zwangerschap4 ,ten  deele    
berusten daarop enkele reeds genoemde   
verschijnselen1 zooals b4v4  het braken 
in den aanvang1 duizeligheid1 wegraken  
of flauwten4 ,de  gemoedsstemming is    
vaak veranderd1 waaraan bij herhaalde   
zwangerschap  zorg wegens toenemende    
familie1 bij eerstzwangeren vooral angst
 voor de  bevalling1 voor afwijkingen en
 allerlei gebeurlijkheden1 schuld zijn  
kan1 niet zelden als gevolg van         
verhalen1 waarmede onverstandige        
familieleden en kennissen meestal blijk 
meenen te moeten geven van  bezorgdheid1
 hetgeen gewoonlijk op niets anders     
berust1 dan op een  pogen om met eigen1 
gewaande1 kennis te geuren4 ,die        
bezorgdheid is in  de meeste gevallen   
eene kwelling1 vooral voor de jonge     
vrouw die voor  het eerst moeder zal    
worden4 ,zij is maar al te geneigd het  
oor te  leenen aan allerlei raadgevingen
 en beschouwingen1 meestal              

voortgesproten uit verhalen van oudere  
vrouwen1 die geacht worden het  toch wel
 te zullen weten1 doch die gewoonlijk   
hare zoogenaamde kennis  ook alweer van 
hooren zeggen hebben4 ,wanneer telkens  
nu de een1 dan de  ander met dergelijke 
verhalen of raadgevingen voor den dag   
komt1 blijft  er allicht iets van       
hangen4 ,het zijn voor een niet gering  
gedeelte  zulke mededeelingen1 welke ons
 noopten een hoofdstuk hierbij te       
voegen1  waarin sprake is van bijgeloof1
 gewoonten als anderszins1 bij          
zwangerschap1 baring en kraambed4       
,daarvoor verwijzen wij naar dat        
gedeelte4    ,het is1 dit bedenkende1   
dan ook niet zonder reden1 dat de       
veranderde  gemoedsstemming bij         
zwangeren1 in een overgroot gedeelte1   
zich uit in  toestanden van             
neerslachtigheid bij anders rustige of  
vroolijke  vrouwen1 welke stemming      
begunstigd wordt door de onaangename    
gevoelens  en gewaarwordingen1 welke de 
zwangerschap zoo nu en dan vergezellen1 

doch die meestal verbeteren nadat de    
eerste bewegingen van het kind  gevoeld 
worden4 ,dan wordt gewoonlijk de        
stemming kalmer1 daar de jonge  vrouw   
het zich ontwikkelende wezen van nu af  
als het hare beschouwt en  zij zich     
gemeenzaam maakt met de gedachte1 hoe   
heerlijk het zijn zal1  wanneer zij haar
 kind in de armen sluiten kan4    ,tot  
die onaangename gevoelens welke1 ten    
minste voor een deel1 op                
prikkelbaarheid van het zenuwstelsel    
berusten1 behooren pijnen1 vooral       
aangezichtspijnen1 waarvoor             
onverstandige vrouwen zich wel eens     
gezonde  tanden laten trekken2 ook      
hartkloppingen1 slapeloosheid en jeuk   
over  het geheele lichaam1 meestal      
zonder dat er op de huid eenige         
verandering is waar te nemen4           
,moeheidsgevoel1 duizeligheid en onmacht
  7flauwten7 komen veelvuldig bij zwakke
 vrouwen1 in den laatsten tijd  der     
zwangerschap1 voor en worden dikwijls   
veroorzaakt door het verblijf  in       

slechte lucht en onbeweeglijk zitten in 
lokalen1 waar vele menschen  bijeen     
zijn1 zooals in kerken en schouwburgen1 
doch ook door langdurig  zitten aan     
tafel1 bij diners1 enz4 ,wanneer zij    
duizeligheid of flauwte  voelen         
aankomen1 is het verstandig horizontaal 
te gaan liggen1 het  hoofd lager dan het
 overige lichaam4 ,de natuur zelve wijst
 dat aan1  zooals blijkt uit het woord  
flauwvallen04 ,welnu1 het is zeker      
verstandiger te gaan liggen voordat men 
flauw zal vallen01 waarbij men  toch ook
 komt te liggen1 doch op onaangenamer   
wijze4 ,tegen  hartkloppingen kan het   
drinken van koud water1 het leggen van  
koude  compressen op de hartstreek      
helpen4 ,de algemeene jeuk kan men      
trachten  te bestrijden door            
dagelijksche afwasschingen met zeep in  
een warm bad  of door warme baden met   
wat azijn1 ook door koele afwasschingen1
 in het  algemeen dus door reinheid4    
,daarbij zorge men voor goede           
ontlasting1  dieet1 kleede men zich niet

 te warm en dekke men zich in bed niet  
te  warm4    ,in de laatste maanden     
treden in vele gevallen kuitkrampen op1 
meestal  dubbelzijdig1 in enkele        
gevallen of rechts of links1 alsmede een
  eigenaardig gevoel1 dat men           
mierenkruipen noemt1 vooral in de       
beenen4    ,van belang acht ik het1 hier
 te waarschuwen tegen de meening1 dat   
het  zenuwstelsel1 en vooral de         
werkzaamheid der hersenen1 van zoo      
grooten  invloed op de gebeurtenissen in
 de zwangerschap zou zijn als veelal    
wordt aangenomen4    ,terloops spraken  
wij van het laten trekken van gezonde   
tanden1 wegens  aangezichtspijnen4 ,dat 
neemt niet weg1 dat pijnen1 uitgaande   
van de  tanden1 evengoed kunnen         
voorkomen als bij niet-zwangeren4       
,meestal heeft  men te doen met een     
verschijnsel van carieuse tanden 7zgn4  
wolf71 welke  door de zwangerschap      
regelmatig verergerd wordt4 ,het zal dus
 noodig  zijn1 waar tandpijn bestaat1   
het gebit te laten nazien4 ,de tanden   

moeten zorgvuldig verpleegd worden1     
tandsteen door den tandarts  verwijderd1
 aangestoken tanden of kiezen 7wolf of  
caries7 behandeld1  gevuld1 zoonoodig   
getrokken worden4 ,de vrees welke       
daarvoor gewoonlijk  bestaat is         
overbodig en eene dergelijke behandeling
 zou alleen dan  achterwege moeten      
blijven1 wanneer te groote              
prikkelbaarheid bestaat4  ,bestaat deze 
niet1 dan kunnen die kunstbewerkingen1  
zonder nadeeligen  invloed1 gerust      
verricht worden4    ,somtijds is de pijn
 niet afhankelijk van slechte tanden of 
kiezen1 doch  van eene aandoening van   
het tandvleesch1 welke1 gewoonlijk eerst
 in de  vierde maand ontstaande1 in     
verschillend sterken graad de geheele   
zwangerschap door kan blijven bestaan4  
,zij begint met roodheid1 zoo1  dat vlak
 tegen den tand aan een rood gekleurd   
half maantje te zien is2  later komt    
daarbij zwelling1 het sterkst bij de    
snijtanden1 welke  zwelling zich        
tusschen de tanden uitbreidt1 waardoor  

die losraken4 ,het  tandvleesch bloedt  
gemakkelijk bij reiniging1 kauwen en    
aanraking1 doch  ook wel zonder         
dergelijke oorzaak4 ,soms worden licht  
gekleurde plekken1  iets boven het      
tandvleesch uitstekende en door een     
rooden hof omgeven1  waargenomen1       
meestal op de binnenvlakte van de       
lippen1 de wangen en de  tong4    ,in de
 meeste gevallen is de aandoening niet  
belangrijk1 vooral niet bij  vrouwen die
 den mond reinhouden4 ,mondreiniging    
door het borstelen der  tanden met een  
zachten borstel1 spoelen van den mond   
met een licht  samentrekkend of         
ontsmettend mondwater en het doen       
genezen van zieke  tanden is dus een    
voorbehoedmiddel4    ,vooral in de      
laatste maanden klagen zwangere vrouwen 
vaak over pijn in  de streek der        
ribbogen1 welke meestal veroorzaakt     
wordt door sterke  rekking der spieren  
van den buik1 door uitzetting van den   
buik of door  hangbuik4 ,daartegen      
vermag een goede buikband1 welke steun  

geeft en den  buik draagt1 heel veel4   
,ook ondervinden zij pijnen in de       
beenen1 rug1  lendenen en stuit1        
waardoor het gaan bemoeilijkt wordt4    
,daar dit alles  samenhangt met den     
toestand is behandeling niet mogelijk1  
en trooste  men zich met de gedachte1   
dat vaak met het zakken van den buik    
dergelijke pijnen minder worden1 of dat 
weldra de tijd nadert1 dat1 met  de     
geboorte van het kind1 ook deze         
onaangenaamheden een einde nemen4       
,het lichaamsgewicht neemt gedurende de 
laatste drie maanden toe4  ,wanneer dat 
niet het geval is of zelfs het gewicht  
afneemt1 bestaan  stoornissen1 welke    
trouwens gewoonlijk al eerder aanleiding
 gegeven  hebben tot het raadplegen van 
den geneesheer4    ,aan het einde van   
dit gedeelte verzoeken wij haar1 die dit
 alles  gelezen hebben1 toch vooral te  
bedenken1 dat wat geschreven staat een  
reeks van verschijnselen en             
onaangenaamheden vormt1 welke niet      
altijd1  niet steeds tegelijkertijd1    

niet steeds in den hoogsten graad       
aanwezig  zijn en dat de vrouw1 die ook 
gedurende de zwangerschap op hare       
gezondheid let1 zonder angst en vrees1  
doch in blijde stemming1 met het        
moedergeluk voor oogen1 aan eigen lijf  
geen kennis zal maken met veel  wat1 ter
 wille der volledigheid1 werd           
aangestipt4                             
,,leefregelen ,,voor ,,de               
,,zwangerschap4      ,zooals wij        
opmerkten zijn allerlei veranderingen in
 het levensproces  der vrouw1 met de    
beschreven verschijnselen en            
onaangenaamheden1 het  gevolg van       
veranderingen in en aan de              
geslachts-organen4    ,naarmate het ei  
groeit en in omvang toeneemt1 wordt ook 
de ruimte1  waarin het zich ontwikkelt1 
grooter4 ,de aanvankelijke peervorm van 
de  baarmoeder maakt plaats voor een    
rondere1 die overgaat in den vorm van   
een ballon1 welke steeds grooter en     
grooter wordt1 zoodat het kind  daarin  
de noodige ruimte vindt4 ,langzamerhand 

wordt die toename in  grootte zichtbaar 
door uitzetting van den buik1 terwijl de
 van buiten  onderzoekende hand de      
vergrooting van de baarmoeder tastend   
onderscheiden kan4    ,omstreeks het    
einde van de vierde maand is de         
bovengrens van de  baarmoeder1 de       
baarmoederbodem1 ongeveer een handbreed 
boven den  ,venusheuvel te voelen4 ,van 
dien tijd af is een gestadig rijzen met 
de  hand na te gaan4 ,zoo staat de bodem
 in het midden der zwangerschap even    
hooger dan het midden van den afstand   
tusschen ,venusheuvel en navel4         
,gewoonlijk zal de aanstaande moeder dan
 voor het eerst de bewegingen  van het  
kind1 het leven0 kunnen waarnemen4      
,vrouwen die reeds vroeger  zwanger     
waren kennen dit teeken en voelen het   
dan ook dikwijls aan het  einde van de  
vierde maand1 vaak nog eerder4 ,daaruit 
blijkt1 dat aan het  leven voelen geen  
al te groote waarde mag toegekend worden
 voor de  berekening van het tijdstip   
der bevalling4 ,ook is het voelen der   

kindsbewegingen afhankelijk van de      
gevoeligheid der vrouw1 van den         
toestand der buikwanden1 van ligging en 
levendigheid van het kind4 ,in  den     
aanvang slechts zwak1 worden de         
bewegingen sterker naarmate het  kind   
grooter en krachtiger wordt1 zelfs zoo1 
dat in de laatste maanden  niet alleen  
de moeder ze voelt1 doch zij door de    
opgelegde hand en1 bij  dunnen buikwand1
 ook door het oog zijn waar te nemen4   
,somtijds maakt de  vrouw zich beangst1 
omdat zij1 vooral in de laatste maand1  
gedurende  eenige dagen het leven niet  
voelt4 ,dat is echter geen ongewoon     
verschijnsel en behoeft zij zich dus    
niet bezorgd te maken dat het kind  niet
 meer leeft1 tenzij het al te lang      
duurt4 ,dan kan inderdaad het           
vermoeden1 als zou het kind gestorven   
zijn1 gewettigd zijn1 doch zal  zij ook 
andere verschijnselen1 zooals kleiner   
worden van den buik1  slapper worden der
 borsten1 kunnen waarnemen4    ,in      
andere oogenblikken kunnen de bewegingen

 onafgebroken en zoo sterk  gevoeld     
worden1 dat het verschijnsel inderdaad  
hinderlijk is4 ,dat is  dikwijls        
afhankelijk van sterke gemoedsbewegingen
 der vrouw4    ,het rijzen van de       
baarmoeder gaat geleidelijk voort tot   
het einde van  de achtste maand4 ,dan   
staat de bovengrens ter hoogte van den  
maagkuil4  ,daarna begint eene daling1  
nu eens vroeger1 dan weder later1       
afhankelijk van verschillende oorzaken4 
,met die daling wordt de  spanning in   
het bovengedeelte van den buik geringer1
 voelt de vrouw  zich verlicht van de   
tot nu toe toegenomen beklemming4       
,eerstzwangeren  kunnen daaruit de      
berekening maken1 dat ongeveer #c  #d   
weken daarna de  bevalling zal plaats   
vinden4 ,doch ook hieraan hechte men    
niet te veel  gewicht4 ,de daling is    
voornamelijk het gevolg van eene        
verplaatsing van  het kind naar de      
bekkenholte toe1 waarin het hoofd met   
een kleiner of  grooter gedeelte wordt  
opgenomen4 ,een andere reden is het     

uitrekken van  den buikwand1 waardoor   
het mogelijk is dat de baarmoeder meer  
naar  voren overhelt4 ,aan de           
verminderde hoogte beantwoordt dan een  
grooter  worden van den buikomvang4 ,de 
eenige ondersteuning van de zwangere    
baarmoeder wordt1 in staande houding1   
gegeven door den voorsten  buikwand en  
zij valt zoover naar voren als de       
rekbaarheid van den  buikwand toelaat4  
,als bij herhaalde zwangerschap de      
daling wordt  waargenomen1 is zij       
hoofdzakelijk aan de laatste oorzaak toe
 te  schrijven1 aangezien alsdan het    
kinderhoofd gewoonlijk eerst hij het    
begin van of zelfs eerst gedurende de   
baring in de bekkenholte wordt  geperst4
 ,hieruit volgt reeds de belangrijke    
invloed van den buikwand op  de ligging 
van het kind4    ,bij eerstzwangeren is 
de omvang van den buik aan het einde van
 de  laatste maand1 gemeten wanneer de  
vrouw plat op den rug ligt1 ongeveer    
#ia c4,m41 gemeten in staande houding   
ongeveer #ih c4,m4 ,veel waarde is aan  

die cijfers niet te hechten1 tenzij de  
omvang veel grooter mocht  blijken4     
,die toename in omvang van buik en      
baarmoeder is niet alleen toe te        
schrijven aan den groei van het kind4   
,het maakt1 vooral in de laatste        
maanden1 den indruk alsof de gedaante   
van den buik veroorzaakt wordt door de  
aanwezigheid van een eenigszins  in de  
lengte uitgerekten bol4 ,in dien        
bolvormigen zak1 de baarmoeder1  is het 
kind gelegen in de eivliezen of den     
vruchtzak1 een dunne1  gladde1          
doorschijnende1 overal gesloten blaas1  
welke gevuld is met een  vocht1 dat zich
 gedurende den groei van het kind daarin
 ophoopt en den  naam van vruchtwater   
draagt4 ,daarin ligt het kind met       
gebogen rug en  nek1 het hoofd met de   
kin op de borst1 de bovenarmen tegen het
 lichaam1  de onderarmen naar elkander  
gericht voor de borst1 de beenen        
opgetrokken met de knien op de borst1   
zoodat het gemakkelijk plaats  vindt in 
de bolvormige holte van de baarmoeder4  

,de overblijvende ruimte  wordt door het
 vruchtwater ingenomen4 ,meestal ligt   
het kind1 tenminste  in de laatste      
maanden van de zwangerschap1 met het    
hoofd naar beneden  gericht1 somtijds   
met den stuit1 zeldzamer met het        
aangezicht of het  voorhoofd het laagst1
 of geheel dwars in de baarmoederholte4 
,de eivliezen bekleeden de binnenvlakte 
van de baarmoeder1 ongeveer als  de     
voering van een gevoerden zak1 losjes1  
doch op een enkele plaats  zijn zij     
vaster verbonden4 ,daar ligt de         
moederkoek1 welke1 als een  sponsachtig 
geweven1 vleezige platte koek1 met eene 
oppervlakte ter  grootte van omstreeks  
twee handen en een dikte van een paar   
centimeters1 innig verbonden is met den 
baarmoederwand1 ongeveer op de  plaats  
waar het eitje zich1 na de intrede in de
 baarmoeder1 als het  ware ingeplant    
had4    ,zooals wij weten ontwikkelden  
zich1 spoedig nadat het eitje in de     
baarmoeder was opgenomen1 aan zijne     
oppervlakte bloedvaatjes1 welke in      

verbinding traden met de moederlijke    
bloedvaten in den wand der  baarmoeder1 
waardoor het mogelijk was dat het eitje 
gevoed werd4 ,die  verbinding breidde   
zich1 gelijken tred houdende met de     
ontwikkeling van  het eitje1 over eene  
grootere oppervlakte uit en nam         
geleidelijk in  dikte toe4 ,die dikkere 
verbinding1 niet alleen uit bloedvaten  
bestaande1 doch tevens uit een weefsel1 
gevormd door het optreden van  cellen1  
welke met elkander in samenhang bleven  
en zoowel de aanhechting  steviger      
maakten als de bloedvaten tot steun en  
onderlaag dienden1 is  de moederkoek4   
,naarmate zich het kind in het eitje    
aanlegde1 werd daarin ook het           
vruchtwater gevormd1 dat1 daar het ei   
zich langzamerhand in een blaasje       
veranderde1 waarin het kind ruimte kreeg
 ter ontwikkeling1 dat blaasje  vulde4  
,met toenemende ontwikkeling van eiholte
 en kind puilt het ei in  de holte van  
de baarmoeder1 welke door haren groei   
meer ruimte  aanbiedt1 uit1 zoodat de   

dunner wordende wand van het eitje1     
later de  eivliezen genoemd1 ten slotte 
overal de binnenvlakte van de           
baarmoederholte aanraakt en er losjes   
mede vergroeit1 terwijl de  verbinding  
ter plaatse waar de moederkoek ligt veel
 inniger is4    ,met die uitpuiling gaat
 toeneming in omvang en binnenruimte van
 het ei  gepaard1 waarin het kind dus   
ruimte vindt en zich meer en meer van de
  plaats verwijdert waar de moederkoek  
ligt4 ,doch met die moederkoek  blijft  
het kind verbonden1 ter wille van de    
voeding1 welke het  verkrijgt uit de    
bloedvaten der moeder4 ,die verbinding  
bestaat ten  slotte uit eene ongeveer   
meter lange1 dunne1 licht gedraaide     
streng1  de navelstreng genoemd1 welke  
van de moederkoek uitloopende zich bij  
het kind iets beneden het midden        
tusschen hoofd en voeten inplant4 ,door 
die streng heen loopen drie bloedvaten1 
welke eenerzijds1 door  bemiddeling van 
de moederkoek1 in verbinding staan met  
den bloedsomloop  der moeder1 anderzijds

 met den bloedsomloop van het kind4     
,langs dien  weg ontvangt het kind van  
de moeder alles wat het noodig heeft4   
,en wat  heeft het kind noodig8         
,allereerst voedsel1 ter ontwikkeling4  
,doch ook  zuurstof1 een gasvormig      
bestanddeel van de lucht1 dat voor het  
leven  van den mensch even onontbeerlijk
 is4 ,de geboren mensch verkrijgt dat   
bestanddeel uit de lucht door de        
ademhaling4 ,de zuurstof wordt door de  
longen uit de lucht in het bloed        
opgenomen en door het lichaam  gebruikt4
 ,een ander gas1 ontstaan bij de        
processen welke zich in het             
menschelijke lichaam afspelen1 doch dat 
schadelijk is als het in het  lichaam   
zou blijven1 wordt bij de ademhaling1   
door de longen1 uit het  lichaam        
verwijderd4 ,dat moet dus ook bij den   
ongeboren mensch  geschieden4 ,ook het  
kind moet de zuurstof1 welke het noodig 
heeft1  ontvangen en het andere1        
schadelijke1 gas1 het koolzuurgas1      
kunnen  verwijderen4 ,doch daar het kind

 in eene holte ligt1 welke geen         
gemeenschap met de buitenlucht heeft en 
daarenboven met vocht gevuld  is1 waarin
 het onmogelijk is adem te halen1 wordt 
in de gaswisseling op  andere wijze     
voorzien4 ,dat gebeurt door middel van  
de bloedvaten1 welke  door de           
navelstreng loopen4 ,door een van de    
drie bloedvaten vloeit het  bloed van de
 moederkoek naar het kind toe en brengt 
het de noodige  voedingsstoffen en de   
zuurstof in opgelosten toestand1 door de
 twee  andere bloedvaten vloeit het     
bloed van het kind naar de moederkoek   
toe1  met zich voerende de stoffen welke
 het kind niet gebruiken kan1 dus ook   
het schadelijke koolzuurgas1 ten einde  
die daar af te geven aan het            
moederlijke bloed4 ,door middel van den 
bloedsomloop in de moederkoek en  hare  
verbinding met het kind langs de        
navelstreng1 voorziet dus de  moeder1   
door eigen ademhaling en spijsvertering1
 haar kind van alles  wat het noodig    
heeft en bevrijdt zij het van           

schadelijke en onbruikbare  stoffen4 ,de
 moederkoek blijkt dus een zeer         
belangrijk orgaan1 als de  eenige       
onmiddellijke verbinding tusschen moeder
 en kind1 waarin alle  wisselwerking    
tusschen beiden plaats grijpt4          
,moederkoek en eivliezen vormen te zamen
 de nageboorte1 welke eenigen  tijd na  
de geboorte van het kind1 wanneer het   
die hulp van de moeder  niet meer       
behoeft1 wordt uitgedreven4    ,dit     
alles bedenkende1 namelijk den groei van
 een tot ontwikkeling  komend levend    
wezen in het lichaam der aanstaande     
moeder1 waar binnen  het ruimte vergt1  
met terzijde schuiving van wat de       
toeneming in omvang  van zijn           
schuilplaats zou kunnen belemmeren1 van 
een organisme dat zijn  voedsel ontvangt
 uit de bloedsbestanddeelen der vrouw1  
dat1 in grootte  toenemende1 in dien    
groei het moederlijk lichaam op vele en 
velerlei  wijzen betrekt1 is het te     
begrijpen1 dat onaangename              
verschijnselen  zich bij de aanstaande  

moeder kunnen voordoen4    ,wij weten   
echter uit ervaring dat1 van nature     
alles geleidelijk  geschiedende1 de     
gezonde vrouw over het algemeen die     
onaangenaamheden  slechts in            
betrekkelijk geringe mate ondervindt en 
zij kan nu  eenigermate begrijpen1 hoe  
zij1 door zorg voor eigen welzijn1 ook  
en  vooral gedurende dezen belangrijken 
tijd1 veel tot den gunstigen  toestand  
van haar zelve en van haar kind kan     
bijdragen4    ,eenige algemeene en      
bijzondere beschouwingen in die richting
 willen wij  hier geven4    ,heel in 't 
algemeen kan men zeggen1 dat alles wat  
de gezondheid bewaart  of der gezondheid
 bevorderlijk is1 ook van toepassing is 
op de zwangere  vrouw4 ,zij heeft te    
begrijpen1 dat zoowel het zwanger worden
 als het  zwanger zijn en het baren1    
natuurlijk is1 dat van nature--dus      
natuurlijk--alles geschiedt zooals het  
geschiedt en zelfs afwijkingen          
natuurlijke afwijkingen zijn4 ,dat sluit
 evenwel niet in zich1 dat men          

afwijkingen als zoodanig maar moet laten
 doorwerken of bestaan4  ,integendeel1  
het is even natuurlijk dat de mensch1   
die de natuur tracht  te beheerschen1   
ook hier dat doel najaagt en tracht     
afwijkingen te niet  te doen of te      
verkleinen4 ,zoo begrepen is elk        
geneesheer  natuurgeneesheer1 een woord 
dat gewoonlijk niet op hem wordt        
toegepast4  ,het moet begrepen worden1  
ook door de zwangere vrouw1 dat men in  
oogenblikken van onbehaaglijke          
gevoelens1 hoe en wanneer zich die ook  
voordoen1 of men slechts van onaangename
 gevoelens dan wel van ziekte  spreekt1 
zich met vertrouwen alleen kan en mag   
wenden tot die menschen1  die1 door     
studie en ervaring in de praktijk1 meer 
en beter weten wat er  in het           
menschelijke lichaam gebeurt dan alle   
anderen1 die--zonder  dat--beweren beter
 op de hoogte te zijn4 ,deze            
waarschuwing is te meer  noodig1 en kan 
niet dikwijls genoeg herhaald worden1   
omdat iedere vrouw  die kinderen gebaard

 heeft1 maar ook zij die dat niet gedaan
 heeft1  doch bij dergelijke            
gebeurtenissen tegenwoordig geweest is1 
meent de  aanstaande moeder1 vooral in  
de eerste zwangerschap1 van raad te     
moeten  dienen1 een euvel dat nog steeds
 bestaande en waartoe1 wij ontkennen    
het niet1 aanleiding bestaat1 omdat het 
voortspruit uit den  onwillekeurigen    
drang om anderen te helpen1 in niet     
geringe mate  nadeelig op de zwangere   
vrouw kan inwerken4 ,het feit dat       
gewoonlijk  geen enkele dier            
raadgeefsters ook maar de geringste     
kennis heeft van  den bouw van het      
menschelijke lichaam1 van de            
verrichtingen der  organen1 van de      
invloeden1 zoowel die van buitenaf als  
die van binnen  uit op bouw en          
verrichtingen inwerken kunnen1 moest de 
denkende vrouw  reeds van te voren doen 
begrijpen1 dat zij van die zijde geen   
juiste  inlichtingen bekomen kan4    ,in
 het algemeen behoeft de mensch1 om     
gezond te blijven1 afwisseling  tusschen

 arbeid en rust1 heeft hij zorg te      
dragen voor zijn lichaam1  d4w4z4 voor  
behoorlijke samenwerking van alle       
organen1 die1 hoewel  ontleedkundig te  
scheiden1 toch--en vooral in hunne      
werkingen--verband  houden4 ,geen       
lichaam kan gezond heeten1 waar een of  
meer organen  afwijkingen vertoonen4    
,wie begrijpt dat het levende lichaam   
voortdurend  slijt en voortdurend zich  
herstelt1 begrijpt ook1 dat de mensch   
heeft  zorg te dragen1 dat slijtage en  
herstel zoo regelmatig mogelijk plaats  
hebbe1 omdat elke onregelmatigheid      
daarin zich voordoet als ziekte4  ,niet 
ten onrechte spreekt men van ziekte en  
herstel1 al wordt niet  bedacht1 dat men
 met het woord ziekte zich eenzijdig    
beperkt tot het  noemen van             
verschijnselen1 die eene tijdelijke     
versterking of  opeenhooping aan het    
licht brengen van de verschillen1 welke 
altijd  geldig1 in den regelmatigen gang
 van het levensproces niet tot          
bewustzijn komen4    ,het lichaam heeft 

behoefte aan arbeid1 frissche lucht1    
voeding1  reinheid1 uitscheiding van    
afgewerkte stoffen1 in regelmatigen gang
 en  afwisseling1 en de mensch1 die     
gezond wil zijn1 behoort daarop te      
letten1 met inachtneming van de         
verschillen welke elk individu1 in      
verhouding tot anderen1 openbaart4      
,hieruit volgt1 dat regelen1 daarvoor   
aan te geven1 niet anders kunnen zijn   
dan algemeene regelen4    ,hetzelfde    
geldt voor de zwangere vrouw4 ,zij zorge
 dus voor regelmatige  beweging in de   
frissche buitenlucht4 ,in de steden     
zoeke zij daarvoor de  plaatsen op1 waar
 zij die frissche lucht zooveel mogelijk
 kan genieten4  ,reeds daardoor kan zij 
gunstigen invloed uitoefenen op         
gemoedsstemming1  op slaap1 op goede    
werking van zenuwstelsel1 bloedsomloop  
en  spijsverteringsorganen4 ,het weder  
mag daarop in zooverre van invloed      
zijn1 dat zij zorg drage voor eene      
kleeding1 waarbij rekening gehouden  is 
met de weersgesteldheid4 ,kan zij zich  

moeilijk bewegen of wordt zij  spoedig  
moe1 dan is het rijden in de frissche   
buitenlucht toch altijd  beter dan een  
voortdurend verblijf binnenshuis4 ,ook  
binnenshuis zorge  zij dat frissche     
lucht en zonnelicht onbeperkt kunnen    
binnentreden1 de  eerste ook des nachts4
 ,als van zelf sluit zich daarbij de    
raad aan1 om  alle ruimten te vermijden1
 waarin1 door aanwezigheid van veel     
menschen1  de lucht te warm en bedorven 
wordt1 te meer omdat zwangere vrouwen   
gemakkelijk aan duizeligheid of onmacht 
ten prooi zijn4 ,zelfs sterke  behoefte 
aan rust1 zooals dat nog al eens        
voorkomt in de eerste en  laatste       
maanden der zwangerschap1 vooral wanneer
 de slaap te wenschen  overlaat of      
allerlei ongemakken bestaan1 mag niet   
leiden tot  verwaarloozing van beweging 
in de reine frissche buitenlucht4 ,er   
blijft  nog genoeg tijd over om rust te 
nemen4 ,voortdurend rusten wordt geacht 
nadeelig te werken o4a4 in dien zin1 dat
 het gewicht van het kind  toeneemt en  

het tijdstip der bevalling wordt        
verschoven4    ,is arbeid goed1 te      
inspannende arbeid en bewegingen1 welke 
het lichaam  aan sterk schokken kunnen  
blootstellen1 zooals springen1 dansen1  
sport1  ook paardrijden en het rijden in
 wagens over hobbelige wegen1 zijn te   
vermijden1 evenals het tillen en dragen 
van zware lasten1 het langdurig         
arbeiden met de naaimachine en          
dergelijke4 ,het wielrijden als zoodanig
  zou geen bezwaar zijn1 indien1        
afgezien van eenige begrijpelijke       
moeilijkheid bij toenemenden omvang van 
den buik1 het gevaar niet  bestond van  
vallen1 zoo niet door eigen toedoen dan 
toch door toedoen  van anderen4         
,hetzelfde geldt voor het               
schaatsenrijden4 ,automobielrijden  kan 
geen kwaad1 doch niet te lang achtereen 
en niet te snel1 wegens  gevaar van     
stooten en snelle schokken4    ,het     
reizen behoeft niet te worden nagelaten1
 als de ontwikkeling van de             
zwangerschap en die van vorige          

zwangerschappen regelmatig geweest is4  
,als dat laatste niet het geval was1 mag
 de reis slechts indien  onvermijdelijk 
ondernomen worden4 ,men hoort gewoonlijk
 beweren1 dat  door het reizen miskraam1
 d4i4 afbreken der zwangerschap in de   
eerste  maanden1 kan voorkomen4 ,die    
bewering wordt niet geheel ten onrechte 
geuit1 doch men bedenke daarbij1 dat    
door de reis de miskraam1 bij  daartoe  
bestaanden aanleg1 vroeger tot stand    
komt dan het geval zou  geweest zijn1   
als de reis niet ondernomen was4 ,wij   
bedoelen hiermede te  zeggen1 dat een   
gezond ei1 in eene gezonde baarmoeder1  
niet of hoogst  zelden door een reis1   
vermoeienis1 schok of gemoedsbeweging   
zal worden  uitgestooten1 in het        
algemeen dus de reis en de andere       
invloeden de  uitstooting van een ziek  
ei verhaast hebben4 ,korte reizen kunnen
 zelfs  weldadig werken1 doordien zij   
lichaam en geest verfrisschen1 de       
gemoedsstemming verbeteren4 ,lange      
reizen zijn evenwel te vermijden1       

alsmede het reizen in den tijd dat de   
menstruatie had moeten intreden1  en    
vooral omstreeks het einde van de derde 
maand en tegen het einde der            
zwangerschap4 ,kan een lange reis niet  
vermeden worden1 dan is het  gewenscht  
daarin langere of kortere tijden van    
rust op te nemen4 ,de  beste tijd voor  
reizen is dan tusschen de vierde en     
achtste maand4  ,wordt eene vrouw op de 
huwelijksreis zwanger1 dan vermijde zij 
alle  inspannende toeren te voet en het 
bestijgen van bergen1 en verblijve  zij 
zoo lang mogelijk rustig op dezelfde    
kalme plaats4    ,ook de                
geslachtsgemeenschap behoeft niet te    
worden nagelaten1 doch  behoort die met 
mate en omzichtigheid te geschieden4    
,voorzichtigheid is  vooral aan te raden
 gedurende den tijd dat de menstruatie  
had moeten  intreden4 ,men vermijde haar
 wanneer de vrouw er tegenzin in heeft  
of de  onaangenaamheden der zwangerschap
 er door versterkt worden4 ,anderszins  
moet1 wanneer de vrouw vermeerderden    

lust daartoe vertoont1 door den         
echtgenoot daaraan worden tegemoet      
gekomen1 terwijl de man zijne  lusten1  
waar dat der vrouw hinderlijk is1 moet  
weten in te binden4    ,door            
zelfbeheersching kan hij in dit en      
andere opzichten veel bijdragen  tot den
 goeden toestand der vrouw gedurende    
hare zwangerschap4 ,dan toch  is hare   
gemoedsstemming1 zooals wij reeds       
opmerkten1 dikwerf zeer  wisselend1 is  
zij vaak prikkelbaar1 zoodat alle       
gebeurtenissen sterker  op haar         
inwerken4 ,dan heeft de man de schoone  
taak1 door geduld en  liefdevolle       
toewijding1 door het aanbrengen van     
afleiding en  afwisseling1 door         
vermijding van driftige toespraak of    
prikkelende  handelingen1 tot steun te  
zijn2 door behoedzame mededeeling zoowel
 van  zeer aangename als van treurige   
tijding het zijne bij te dragen tot een 
zoo rustig mogelijk voorbijgaan van dien
 voor vrouw en kind zoo  belangrijken   
tijd4 ,vooral zal dat noodig zijn bij de

 vrouw van zwakken  wil4 ,wanneer er    
aanleg toe bestaat1 kan de zwangerschap 
ontijdig worden  afgebroken door angst1 
hevigen schrik en groote vreugde4 ,de   
vrouw met  sterken wil1 met sterk       
verlangen naar het moederschap1 zal de  
onaangenaamheden der zwangerschap       
gewilliger en gemakkelijker dragen en   
te boven komen4 ,in de zwangerschap1 als
 in alle ernstige gebeurtenissen  des   
levens1 blijkt vooral van hoe grooten   
invloed de opvoeding1 ook in  geestelijk
 opzicht1 is4    ,een rustige slaap     
werkt gunstig en weldadig op het        
zenuwleven4 ,hij  wordt1 behalve door   
het bovengenoemde1 bevorderd door       
vermijding van  langdurige              
avondgezelschappen tot laat in den nacht
 en van het uitgaan1  waarbij de zenuwen
 geprikkeld worden4 ,in het algemeen    
geldt1 dat1 wie  's nachts goed geslapen
 heeft1 overdag niet behoeft te rusten4 
,de  slaapkamer zij ruim1 hoog1 goed    
gelucht1 zonnig1 gemakkelijk te         
reinigen en1 voor wie 't behoeft1 's    

winters matig verwarmd1 het bed  niet te
 zacht1 de bedekking niet te zwaar en te
 warm4    ,van groot belang is reinheid 
van het geheele lichaam en reinheid op  
lijf- en beddegoed4 ,het gebruik van    
lauwwarme baden1 7#cc-cf ,c41  #bg-bi   
,r47 in den winter1 's zomers wat       
kouder1 gedurende de geheele            
zwangerschap is aan te bevelen4 ,men    
moet zich goed met zeep afwasschen1     
zich goed afdrogen en na het bad schoon 
goed aantrekken4 ,de meening1  dat zulke
 baden een bijzonder gunstigen invloed  
op het verloop der  baring zouden       
uitoefenen mist1 als daarmede een       
rechtstreekschen  invloed bedoeld wordt1
 allen grond4 ,bij prikkelbaarheid van  
het  zenuwstelsel en slechten slaap kan 
een dergelijk bad1 dagelijks  genomen1  
gunstig werken1 doch men raadplege      
daaromtrent den geneesheer4  ,in het    
algemeen geldt de regel1 dat men niet   
minder1 doch ook niet meer  moet baden1 
dan men voor de zwangerschap gewoon was4
 ,voetbaden1 water  van #cc-da ,c41     

7#bg-cc ,r471 kunnen genomen worden1    
doch beter is het1  als de vrouw het    
zelf niet doen kan1 de voeten door eene 
hulp te laten  wasschen4 ,zee- of koude 
rivierbaden behoeven door haar1 die er  
aan  gewend zijn1 niet altijd te worden 
nagelaten1 tenzij de temperatuur van    
het water beneden #ai ,c4 7#ae ,r47     
daalt4 ,ook mag het bad niet lang       
duren4 ,vooral bij zeebaden lette men er
 op1 dat de golfslag niet te  sterk mag 
zijn en beperke men den tijd tot eenige 
minuten4 ,ook zwemmen  kan worden       
toegestaan1 waarbij men evenwel te      
bedenken heeft1 vooral  bij het zwemmen 
in diep water1 dat de zwangere vrouw    
gemakkelijk  onderhevig is aan          
duizeligheid en flauwten4    ,de        
geslachtsdeelen moeten dagelijks1 een of
 tweemalen1 met schoon  lauwwarm water  
en zeep gereinigd en daarna goed        
afgedroogd worden4 ,te  lange haren daar
 ter plaatse knippe men af4 ,nooit      
wassche men met een  spons1 doch met de 
hand of met zuivere ontvette            

verbandwatten1 ook kan  men een zachten 
doek gebruiken die dan telkens1 het best
 door uitkoken1  gezuiverd moet worden4 
,bij neiging tot opengaan van de huid   
aan de  binnenvlakten der dijen en in de
 omgeving der geslachtsdeelen1 in de    
plooi van den buik boven den            
,venusheuvel en onder de borsten1       
bepoedere  men deze deelen na reiniging 
en zorgvuldig afdrogen1 met een of ander
  strooipoeder1 b4v4 talkpoeder1 witte  
pijpaarde of alsol-strooipoeder4    ,als
 scheedespoelingen noodig zijn1         
verrichte men die als op bl4 #cj is     
aangegeven4 ,bij sterke afscheiding     
7witten vloed7 verdient het             
aanbeveling1 nadat de geslachtsdeelen   
voor het naar bed gaan gereinigd  zijn1 
een propje verbandwatten in de          
schaamspleet te leggen1 waarin1         
gedurende den nacht1 het uit de scheede 
komende vocht wordt opgevangen4    ,ook 
lauwwarme zitbaden gedurende #e  #aj    
minuten1 niet langer1 zijn  aangenaam en
 reinigend en bevorderen vaak           

gemakkelijke ontlastingen2 de           
temperatuur van het water ongeveer #dj  
,c41 7#cb ,r474 ,men houde een  ketel   
met heet water naast zich gereed1 om nu 
en dan wat heet water bij  te gieten1   
teneinde het water op temperatuur te    
houden en te sterke  afkoeling te       
voorkomen4 ,de geschiktste tijd daarvoor
 is onmiddellijk  voor het naar bed     
gaan4    ,deze reinigingen kunnen vaak  
veel bijdragen tot het bestrijden van   
jeuk  aan de uitwendige geslachtsdeelen4
    ,de voeding zij zooveel mogelijk de 
gewone1 met inachtneming van de         
gevoeligheid der                        
spijsverterings-organen2 de hoeveelheid 
voedsel in 't  algemeen noch te klein   
noch te groot4 ,meestal is in het begin 
van de  zwangerschap de eetlust         
verminderd1 na de vierde maand dikwijls 
vermeerderd4 ,men trede daartegen niet  
op met de opmerking1 dat1 wat het       
eerste verschijnsel betreft1 de zwangere
 vrouw voor twee moet eten2 wat  het    
tweede betreft1 dat hongeren en vasten  

den buikomvang zouden  verminderen1 het 
kind klein zou blijven en de baring dus 
gemakkelijker  gaan zou4 ,als           
vermindering van den eetlust gepaard    
gaat met stoornissen  in de             
spijsvertering heeft men daarop bij de  
voeding te letten4 ,in 't  algemeen is  
matigheid in het stillen van honger en  
dorst te betrachten1  dus geen          
maagoverlading4 ,de laatste maaltijd    
worde1 met het oog op een  gerusten     
slaap1 niet later dan twee of drie uren 
voor het naar bed gaan  genomen4 ,doch  
ook hierbij hangt veel af van gewoonte1 
vele vrouwen  slapen juist geruster als 
zij kort van te voren iets nuttigen4    
,de beste drank is frisch1 koud water4  
,geringe bijvoeging van wijn  alsook    
licht bier zal geen nadeel brengen1 doch
 alle dranken1 welke  veel alcohol      
bevatten1 zooals dessert-wijnen1        
likeuren1 zwaar bier1  zijn af te       
keuren4 ,zij werken zenuwprikkelend en  
slaapstorend4    ,met kracht moet worden
 opgetreden tegen het aanprijzen van    

zoogenaamde  versterkende middelen1     
voornamelijk tegen het gebruik van      
groote  hoeveelheden melk4 ,wanneer het 
noodig is1 zal de geneesheer ook hier   
den weg wijzen4 ,vr alles dient gezorgd1
 dat alle voedsel behoorlijk  gekauwd   
wordt1 waartoe een goed gebit een       
hoofdvereischte is4 ,daarmede  wordt het
 voedsel niet alleen behoorlijk         
verkleind en met speeksel  vermengd1    
doch wordt het ook geschikter voor      
verwerking in de                        
spijsverteringsorganen1 zoodat het      
lichaam er het grootst mogelijke nut    
van trekt4 ,bovendien zal zij die daarop
 let--en dit geldt ook buiten de        
zwangerschap--niet alleen minder last   
hebben van stoornissen1 als             
zuuroprispen1 abnormale gisting en      
rotting in de ingewanden1 met de        
gevolgen daarvan1 als opgezetten buik   
door gasophooping in de darmen1         
hoofdpijnen en allerlei andere          
onaangenaamheden1 maar inderdaad in vele
  opzichten haar weerstandsvermogen     

tegen ziekten verhoogen4 ,behalve goed  
kauwen van het voedsel1 is eenzijdigheid
 in de voeding te vermijden4    ,wie    
lust heeft gedurende den maaltijd te    
drinken1 behoeft dat niet na  te laten1 
uit vrees daardoor de spijsvertering te 
storen4 ,ook hier  geldt het voorschrift
 van maathouden1 en wie maat houdt      
stoort de  spijsvertering daardoor niet1
 kan haar integendeel bevorderen4       
,het zij hier nog eens aangestipt1 dat  
dit alles1 in het algemeen1 geldt  voor 
de gezonden4 ,wie ziek is1 wende zich   
tot den geneesheer en volge  diens      
voorschrift1 ook waar het betreft het   
gebruik van spijzen en  dranken4    ,in 
ieder geval hoede men zich voor het     
gebruik van sterk gekruide1  gepeperde  
en gezouten spijzen1 ook voor die welke 
opblazen of  verstoppend werken4 ,het   
gebruik van zoogenaamde genotmiddelen   
beperke  men tot een minimum4 ,van      
belang is deze opmerking vooral voor het
  dikwerf zoo geliefde kopje koffie1    
dat--als het werkelijk goed is--de      

spijsvertering benadeelt en het optreden
 van hoofdpijnen1 duizeligheid1         
hartklopping1 slapeloosheid kan         
bevorderen4    ,zoo is ook het gebruik  
van zoetigheden af te keuren4 ,de       
tegenwoordig  aangeprezen smakelijke    
chocolades en suikerwerken1 in          
zoodanigen vorm  en verpakking1 dat ze  
gemakkelijk en gaarne als geschenk      
gegeven en  aanvaard worden1 hebben het 
groote nadeel1 dat daarmede al te veel  
zoetigheid in het lichaam gebracht      
wordt4 ,veel beter is het gebruik van   
vruchten1 waarmede men menig            
dokters-recept buiten de deur houdt4    
,van groot gewicht is eene voldoende en 
regelmatige uitscheiding van  afgewerkte
 stoffen4 ,in dat opzicht wordt het     
allermeest geleden aan  slechte         
ontlasting4 ,door dagelijks voldoende   
ontlasting worden velerlei  bezwaren    
verminderd of opgeheven4    ,in de      
allereerste plaats is de gewoonte1 om   
steeds op een bepaald uur  van den dag  
daarvoor zorg te dragen1 aan te bevelen2

 in de tweede  plaats het vermijden van 
een euvel1 waaraan zoo goed als alle    
vrouwen  mank gaan4 ,dat is1 dat zij    
zich daartoe niet den behoorlijken tijd 
gunnen4    ,tot de eenvoudige middelen  
om ontlasting te bevorderen1 behooren1  
behalve het nemen van beweging1 het     
gebruiken van een glas frisch water  op 
de nuchtere maag1 soms ook 's avonds1   
ook van een glas suikerwater1  eenige   
vijgen op de nuchtere maag1 vruchten1   
zoowel gestoofd als  versch1 vooral     
druiven1 karnemelkspap met stroop1 het  
drinken van  koolzuurhoudende wateren   
met vruchten-limonade1 karnemelk1 enz4  
,bij  verstopping vermijde men rooden   
wijn en cacao4 ,moet men tot eenig      
geneesmiddel overgaan1 dan kan men      
afwisselend inwendige middelen en       
lavementen te baat nemen4 ,van de       
inwendige middelen die welke zacht      
werken1 zooals magnesia1 rhabarber1     
groene poeder1 tamarinde1 cascara  in   
tabletjes of vloeibaar 7bitter71        
vijgenstroop1 nu en dan een glas        

bitterwater of wat wonderolie1 doch niet
 te lang achtereen4 ,lavementen  van -#a
 liter lauwwarm of koud water1 al of    
niet met bijvoeging van  #a-a lepel     
wonderolie of glycerine1 ook van        
zeepwater of van zoutwater  7#i gram    
zout op #a liter water71 somtijds ook   
enkel glycerine1 met een  zoogenaamd    
glycerinespuitje in te brengen4 ,wanneer
 dergelijke1  meerendeels eenvoudige1   
middelen niet helpen1 vrage men liever  
den  geneesheer om raad1 dan gebruik te 
maken van allerlei in de dagbladen      
aangeprezen middelen1 waarvan het       
gebruik niet altijd zoo onschuldig is   
als de aanprijzingen zouden doen denken4
 ,men vergete bij dergelijke met  veel  
ophef aangeraden middelen nooit1 dat zij
 ten doel hebben de beurs  van het      
publiek te ontlasten en die van den     
verkooper te vullen4    ,bij vele       
vrouwen wisselt verstopping af met      
diarrhee4 ,wanneer deze  laatste van    
korten duur is1 is het niet steeds      
noodig daartegen eenig  middel aan te   

wenden2 toch doet men in ieder geval het
 verstandigst den  geneesheer te        
raadplegen4    ,goede en gemakkelijke   
ontlasting is ook een van de beste      
middelen om  aambeien 7haemorrhoden7 en 
scheurtjes in de aarsopening1 welke     
beide  veel pijn kunnen veroorzaken1 te 
voorkomen4 ,die scheurtjes zijn veelal  
te wijten aan het drpersen van harde    
ontlasting en vereischen meestal  een   
bijzondere behandeling ter genezing4    
,in het einde der zwangerschap geeft    
ophooping van de ontlastingsstoffen     
vaak weenachtige pijnen1 zoogenaamde    
valsche pijnen of valsche ween4  ,ook   
daartegen is dus goede ontlasting een   
voorbehoedmiddel4 ,daar uit al  het     
voorgaande reeds genoegzaam blijkt1 van 
hoe groot belang geregelde  en voldoende
 stoelgang gedurende de zwangerschap is1
 meenen wij met het  genoemde te kunnen 
volstaan4    ,wat de kleeding betreft   
houden wij ons eveneens aan enkele      
algemeene  opmerkingen1 zonder partij te
 kiezen voor een of andere richting4    

,men  drage zorg dat voeten en onderlijf
 steeds warm gehouden worden1  pantalons
 gesloten zijn4 ,zwangere vrouwen zijn  
gevoeliger voor de  invloeden van het   
weder1 voor koude1 tocht en vochtigheid4
 ,daarmede  moet bij de keuze der       
kleeding worden rekening gehouden1      
zonder dat van  verweekelijking sprake  
is4 ,veel hangt echter van gewoonte af4 
,de  kleeding zij ruim1 geenerlei druk  
mag daardoor op onderlijf of borsten    
worden uitgeoefend4 ,het corset1 mits   
voor de draagster vervaardigd1  behoeft 
niet te worden afgelegd1 doch vermijde  
men elke snoering4  ,naarmate de        
zwangerschap vordert is het dragen van  
een oud corset1 dat  gemakkelijk        
medegeeft of een voor de zwangerschap   
vervaardigd corset  aan te bevelen voor 
haar1 die toch een steun wil hebben1    
waaraan zij  gewoon geraakt is4 ,wie het
 corset aflegt1 kan lijfjes of          
borstophouders  dragen4 ,het dragen van 
kousebanden is1 om vroeger reeds        
genoemde  redenen1 beslist af te keuren4

 ,een buikband of buikgordel1 welke     
gemakkelijk rekt en toch goed draagt1   
kan vele ongemakken der  zwangerschap1  
zooals pijnen in den buik en in de      
lendenstreek1  urine-drang1 moeilijk    
gaan in het einde der zwangerschap1     
vooral bij  zwangeren met sterk         
uitgezetten of hangbuik1 doen verdwijnen
 of  verminderen1 en kan reeds van de   
#e;e of #f;e maand af gedragen worden4  
,niet alleen de houding van de vrouw    
wordt daardoor verbeterd1 maar ook  de  
ligging van het kind in de baarmoeder1  
ten opzichte van het bekken1  ondervindt
 daarvan een gunstigen invloed4    ,de  
schoenen mogen niet nauw zijn1 en niet  
voorzien van hooge hakken4    ,gelukkig 
neemt tegenwoordig het verlangen der    
moeders1 om zooveel en  zoolang mogelijk
 haar kind te zoogen1 weder toe4 ,daarom
 wordt ook1 nog  meer dan geruimen tijd 
het geval geweest is1 meer de aandacht  
gevestigd  op de behandeling der        
borsten4    ,vooreerst drage de zwangere
 vrouw zorg1 dat de borsten op geenerlei

  wijze gedrukt worden1 tweedens zorge  
zij voor reinheid1 waarbij alle         
overmaat van wasschingen of afwrijvingen
 moet vermeden worden4  ,gewoonlijk     
wordt aangeraden de tepels1 om ze te    
harden1 zooals 't heet1  dagelijks te   
wasschen met brandewijn1 rum1 verdunden 
cognac1 rooden  wijn1 enz41 enz41 in 't 
algemeen met een verdunden alcohol4 ,als
 het  noodig mocht zijn1 behoeft men    
daarmede niet reeds in den aanvang der  
zwangerschap te beginnen en kan men zich
 daarmede in de laatste maanden         
bezighouden4 ,het komt mij voor1 dat    
wasschen met frisch en zuiver water     
evenveel1 of evenweinig1 het ontstaan   
van wondjes of kloven in de  tepels     
gedurende het zoogen voorkomen zal1 als 
alle andere tot dat doel  aanbevolen    
middelen4 ,heeft men zulke middelen     
aangewend en komen er  geen wondjes of  
kloven in de tepels1 dan heet de        
behandeling van nut te  zijn geweest1   
ontstaan zij wl dan heet het dat de     
behandeling niet  goed of niet lang of  

niet flink genoeg is toegepast geworden1
 treden  zij zonder voorafgegane        
behandeling op1 dan kan men het verwijt 
hooren1  dat de tepels niet behandeld   
waren zooals was aangeraden1 komen ze in
  dat geval niet1 dan4444 wordt er niet 
over gesproken4 ,wanneer er  korsten op 
de tepels aanwezig zijn1 doet men goed  
die week te maken  door de tepels in te 
smeren met zuivere olijfolie1 slaolie1  
vaseline of  eenig ander vet1 en1 na    
verweeking1 den tepel af te wasschen met
 water  en zeep4 ,het dagelijksch       
wasschen van de geheele borst1 met lauw 
warm  of koel water1 heet voor hare     
ontwikkeling bevorderlijk te zijn4      
,de pogingen om zoogenaamde vlakke of   
holle tepels1 door het dagelijksch      
uittrekken of door het dragen van ringen
 en dergelijke werktuigjes1 te          
verbeteren1 heeft nooit het gewenschte  
gevolg1 omdat de oorzaak gelegen  is in 
slechte ontwikkeling van den tepel4 ,men
 kwelt daarmede zich zelf  en loopt     
gevaar van infectie4                    

,,meervoudige ,,zwangerschap4      ,bij 
het bespreken van de bevruchting        
vermeldden wij1 hoe eene zaad-cel  met  
een eitje te zamen komende1 daarmede    
versmelt tot n  ontwikkelingskiem1      
waaruit een kind zich ontwikkelen kan4  
,de vrouw zal  dan n kind baren4 ,het is
 echter bekend1 dat eene vrouw niet     
alleen  aan tweelingen1 doch zelfs aan  
drielingen het leven schenken kan4 ,de  
hoogst enkele mededeelingen1 waarin van 
een nog grooter aantal gewag  gemaakt   
wordt1 zullen wij niet in beschouwing   
nemen4    ,onwillekeurig vraagt men zich
 af1 hoe dat komt4 ,ontstaan uit n      
bevrucht ei b4v4 twee kinderen of komen 
zij voort uit twee bevruchte  eieren8   
,het antwoord op die vraag luidt1 dat   
beide mogelijkheden  voorkomen1 waarbij 
wij op bijzonderheden niet ingaan4      
,het ligt voor de hand1 dat1 wanneer de 
vrouw zwanger is van meer dan  n kind1  
die kinderen niet alleen meer ruimte    
vergen1 maar die  meerdere ruimte zich  
zal kenbaar maken door snellere         

toeneming van den  omvang van den buik4 
,dat is vooral waar te nemen van de #e;e
 maand af1  zoodat ongewoon groote      
omvang van het onderlijf moet doen      
denken aan de  mogelijkheid1 dat1 laat  
ons maar zeggen1 tweelingen aanwezig    
zijn4 ,de  buik ontwikkelt zich daarbij 
opvallend in de hoogte en in de breedte4
  ,de baarmoeder bereikt in de achtste  
maand reeds de hoogte1 welke anders  aan
 het einde der zwangerschap wordt       
waargenomen4 ,omstreeks dien tijd1      
dikwerf ook vroeger1 begint dan ook het 
vermoeden op meervoudige  zwangerschap  
op te komen en wordt dat den geneesheer 
kenbaar gemaakt  met de vraag1 of hij   
daaromtrent eenige zekerheid kan geven4 
,in het  algemeen kan1 ter              
geruststelling1 wel gezegd worden1 dat1 
wanneer de  omvang van den buik aan het 
einde van de zwangerschap niet meer dan 
#ajj  c4,m4 bedraagt1 aan tweelingen    
niet te denken valt4    ,de ongemakken  
gedurende de zwangerschap zijn meestal  
grooter4 ,braken1  bemoeilijking van    

urine-loozing en ontlasting zijn        
sterker1 aderspatten  treden vroeger op1
 zoo ook de lastige zwelling der beenen1
 welke zich  eerder uitbreidt over de   
uitwendige geslachtsdeelen en den buik1 
zelfs  over armen1 handen en het gelaat4
 ,de ademhaling is bemoeilijkt1 de      
beweging eveneens4    ,dikwijls treedt  
de baring voor het berekende einde der  
zwangerschap in1  gemiddeld in drie     
vierden der gevallen4 ,de kinderen zijn 
over 't  algemeen minder ontwikkeld in  
dien zin1 dat het gemiddelde gewicht1   
zelfs als de zwangerschap haar einde    
bereikt1 beneden dat van het kind  bij  
enkelvoudige zwangerschap blijft1       
terwijl de lengte van het kind  geen    
afwijking behoeft te vertoonen4 ,dit    
geldt voor tweelingen4 ,bij  drielingen 
betreft de mindere ontwikkeling zoowel  
lengte als gewicht1  waarbij nog komt1  
dat de zwangerschap1 in de helft of meer
 dan de helft  der gevallen1 het normale
 einde niet bereikt4 ,daarom zijn de    
levenskansen bij drielingskinderen      

geringer4    ,betrekkelijk zelden hebben
 tweelingskinderen hetzelfde gewicht1   
terwijl  bij verschillend geslacht de   
jongen zwaarder is4    ,volgens         
berekening1 uit een groot aantal        
geboorten opgemaakt1 komt op  #hj-hi    
geboorten een tweeling1 op #gejj-gijj   
geboorten een drieling voor4    ,de     
neiging tot tweelingsgeboorten is       
erfelijk4 ,volgens sommige  schrijvers  
schijnt die erfelijkheid bijna          
uitsluitend bij tweeiige  tweelingen    
voor te komen en hebben erfelijke       
tweelingen menigvuldig  verschillend    
geslacht1 omdat zij van twee eieren     
afkomstig zijn4 ,ook  meent men te      
hebben opgemerkt1 dat1 voor het         
verwekken van tweelingen1  de           
vruchtbaarheid en de ouderdom der ouders
 in aanmerking komen4 ,de  gemiddelde   
ouderdom is voor den vader #cg1e1 voor  
de moeder #cc1e jaar4  ,terwijl bij     
nlingsgeboorten de vruchtbaarheid tot   
het #be;e jaar  toeneemt om dan te      
dalen1 is voor de tweelingsgeboorten de 

verhouding  juist omgekeerd1 waaruit te 
verklaren is1 dat tweelingmoeders vaak  
meerbarenden zijn van hoogeren ouderdom4
 ,de eigenlijke  tweelingsvruchtbaarheid
 valt tusschen het #cj;e en #dj;e jaar4 
,het geslacht der tweelingen zou van den
 betrekkelijken ouderdom der  ouders z  
afhangen1 dat1 als de vader ouder is dan
 de moeder1  gelijkslachtige mannelijke1
 in het omgekeerde geval vrouwelijke1   
bij  ongeveer gelijken leeftijd         
ongelijkslachtige tweelingen ontstaan4  
,drielingen worden het vaakst geboren   
uit meerbarenden1 vooral in de  zesde   
zwangerschap en latere2 eerstbarenden   
die drielingen ter wereld  brengen1 zijn
 meestal oudere vrouwen4    ,gewoonlijk 
zal de geneesheer wel met eenige mate   
van zekerheid kunnen  uitmaken of de    
vrouw van tweelingen zwanger gaat1 en   
vrage zij1 die  daar vrees voor         
koestert1 hem liever daarnaar een       
onderzoek te doen1  dan zich aan vaak   
onnutte angst en bekommering over te    
geven4        ,behalve door aanwezigheid

 van meer dan n kind1 kan de omvang van 
den  buik grooter zijn1 dan gewoonlijk  
beantwoordt aan het tijdstip van de     
zwangerschap1 door eene overmatige      
hoeveelheid vruchtwater4 ,de sterke     
uitzetting van den buik gaat dan gepaard
 met pijn in den buik1 in de            
lendenstreek en in de liezen1 met       
bemoeilijkte ademhaling en trage        
ontlasting4 ,de buikwand vertoont een   
matten glans1 gewoonlijk wordt  urine in
 geringere hoeveelheid geloosd1 braakt  
de vrouw dikwijls en  zijn de beenen en 
de buikwand zuchtig gezwollen4 ,juist   
bij  tweelingzwangerschap kan zich dit  
voordoen4    ,algemeen gesproken kan de 
oorzaak voor eene overmatige hoeveelheid
  vruchtwater gelegen zijn in het ei en 
bij de zwangere vrouw1  voornamelijk in 
hart- of nierziekten der laatste4       
,wat in dergelijke gevallen te laten of 
te doen valt1 zal de geneesheer  te     
beoordeelen hebben4                     
,,miskraam4      ,wanneer de            
zwangerschap voor het einde van de      

zevende maand wordt  afgebroken1 spreekt
 men van miskraam4 ,zij komt vooral     
veelvuldig voor  in de eerste en in het 
begin van de tweede maand4              
,gewoonlijk gaat het in zoo vroegen tijd
 der zwangerschap als volgt4  ,nadat de 
menstruatie niet op den verwachten tijd 
is ingetreden1 neemt  de vrouw aan1 dat 
zij zwanger is4 ,dan komt het eenigen   
tijd later tot  bloeding1 meestal       
sterker dan gewoonlijk1 met wat         
bloedstolsels  vermengd1 vergezeld van  
wat lendenpijn en 4444 zij meent zich   
vergist  te hebben en dat de opgestopte0
 menstruatie te voorschijn is gekomen4  
,de vrouw1 die tegen eene zwangerschap  
opzag1 is gerust gesteld en  dankbaar   
dat zij niet zwanger was02 zij1 die in  
blijde verwachting  verkeerde omdat het 
eindelijk zoover gekomen was1 meent dat 
zij ten  onrechte geloofde zwanger te   
zijn en is bedrukt4 ,geen van beiden    
evenwel heeft gelijk1 beiden waren      
zwanger1 bij beiden is het bevruchte    
eitje onbemerkt met de bloeding         

uitgestooten1 beiden hadden een         
miskraam4    ,afgezien van deze gevallen
 komt miskraam wel het meest voor in de 
tweede en derde maand1 het menigvuldigst
 in de derde maand4 ,een groot  aantal  
valt samen met den tijd1 waarop de      
menstruatie had moeten  verschijnen1    
indien geen zwangerschap bestaan had4   
,vrouwen1 die  gedurende het zoogen niet
 menstrueerden en in dat tijdsverloop   
zwanger  werden1 vatten gewoonlijk het  
eerste teeken van de dreigende miskraam1
  de bloeding1 op als de eerste         
menstruatie welke weder verschijnt4     
,het hoofdverschijnsel is1 zooals uit   
het voorgaande blijkt1 bloeding1  meer  
of minder sterk1 aanhoudend1 al of niet 
in hoeveelheid toenemende1  of ook      
afwisselende met zeer geringe1 alleen   
vlekken gevende bloeding1  zelfs eenigen
 tijd geheel ophoudende4 ,ten slotte    
komt dan1 ten minste  in de tweede en in
 het begin van de derde maand1 het ei   
gewoonlijk in  zijn geheel1 vergezeld   
van krampachtige pijnen in den onderbuik

 en  pijnen in de lenden1 te voorschijn4
 ,in de latere maanden wordt  gewoonlijk
 de vrucht1 die reeds betrekkelijk groot
 is1 onder bloeding  en pijnen1 die het 
karakter van ween dragen1 uitgestooten4 
,dan treedt1  wat de pijnen betreft1 een
 korter of langer tijdperk van rust in1 
doch  de bloeding houdt aan en weldra   
wordt de rest van het ei1 als           
nageboorte1 uitgedreven4 ,naarmate de   
zwangerschap verder gevorderd was1      
gelijkt de miskraam dus reeds meer op de
 baring1 waarbij het verschil           
voornamelijk bestaat in de grootte van  
vrucht en nageboorte4    ,van belang is 
vooral de bloeding4 ,zij kan zeer hevig 
zijn1 waarom het  in ieder geval aan te 
raden is den geneesheer te ontbieden4   
,dat zal te  meer noodig zijn1 wanneer  
de miskraam niet zoo geleidelijk gaat   
als  zooeven beschreven werd4           
,stoornissen toch worden juist hierbij  
vaak  waargenomen1 voornamelijk wat de  
nageboorte1 hoe klein die ook wezen     
moge1 betreft4 ,niet zelden wordt zij   

niet1 f niet spoedig genoeg1 f  niet    
geheel en al uitgedreven4 ,dan houdt de 
bloeding aan en kunnen de  in de        
baarmoeder gelegen overblijfselen van   
het ei1 in rotting  overgaande1 tot     
infectie aanleiding geven1 met al de    
gevaren daaraan  verbonden4 ,tijdige    
behandeling door den geneesheer kan die 
gevaren  voorkomen4    ,na elke miskraam
 is bedrust1 als na eene gewone         
bevalling1 noodig4    ,de oorzaken voor 
het optreden van miskraam zijn velerlei4
 ,wij zullen  die niet alle opnoemen4   
,behalve ziekelijke aandoening van de   
vrucht en  hare omhulsels1 kan men in 't
 algemeen zeggen1 dat acute ziekten1    
welke  met belangrijke en langdurige    
temperatuurs-verhooging1 dus koorts1    
gepaard gaan1 veelal de zwangerschap    
afbreken4 ,onder de chronische  ziekten 
zijn het wel voor het meerendeel hart-  
en nierziekten1  vergevorderde          
tuberculose en syphilis1 welke daartoe  
leiden1 en1 onder  de plaatselijke      
ziekten1 de infectie met druipergif en  

de aandoeningen1  welke tegenwoordig    
alom bekend zijn onder den naam van     
blinde-darmontsteking4    ,een groot    
aantal miskramen is verder te wijten aan
 ziekte van het  slijmvlies der         
baarmoeder4 ,het is vooral deze oorzaak1
 welke veelal  miskend wordt1 wanneer   
men miskraam ziet optreden na invloeden1
 welke  van buiten af op het lichaam der
 zwangere vrouw hebben ingewerkt1       
zooals belangrijke lichamelijke         
vermoeienis en inspanning1 vallen1      
stooten1 enz41 waarover reeds vroeger   
het een en ander gezegd werd4  ,ofschoon
 niet ontkend mag worden1 dat daarin wel
 eens de oorzaak  gelegen is1 moeten zij
 toch meestal opgevat worden als de     
laatste  aanleiding1 waardoor een       
miskraam1 die anders wat later zou zijn 
opgetreden1 verhaast werd4 ,dezelfde    
beschouwing kan worden toegepast op     
zoogenoemde psychische invloeden1       
werkingen van het zenuwstelsel1         
voornamelijk van de hersenen1 uitgaande 
zooals angst1 wanhoop1 schrik1          

overspanning1 enz4 ,als oorzaak mag ook 
gelden veelvuldige en al te             
hartstochtelijk uitgeoefende            
geslachtsgemeenschap1 b4v4 kort nadat   
het  huwelijk gesloten werd4    ,de     
middelen ter voorkoming zijn eigenlijk  
reeds uit deze algemeene  opsomming van 
oorzaken af te leiden4 ,in het algemeen 
bestaan zij in het  volgen van de       
leefregelen voor de zwangerschap        
aangegeven4 ,meer in 't  bijzonder kan  
van het pogen om een miskraam te        
voorkomen eigenlijk  alleen gesproken   
worden in gevallen1 waarin zwangerschap 
al een- of  meermaal op die wijze       
afgebroken werd4 ,behalve dat vooral dan
 de  leefregelen streng moeten gevolgd  
worden1 vermijde de vrouw alle          
overdaad1 iederen overmatigen prikkel1  
overspanning1 vermoeienis1  reizen en   
rijden1 onthoude zij zich van het       
gebruik maken van koude  baden of warme 
zitbaden1 van geslachtelijke            
gemeenschap1 drage zij zorg  voor       
doelmatige kleeding1 vooral in den      

winter1 voor warme voeten1  lette zij   
zorgvuldig op de voeding en op          
gemakkelijke1 geregelde  ontlasting en  
vrage zij den geneesheer om raad in     
alles1 ook al moge  het haar soms minder
 gewichtig toeschijnen4 ,of het al dan  
niet noodig  is rust te houden1 hoe     
lang1 op welke tijdstippen van den dag  
of van de  zwangerschap1 zal hij te     
beoordeelen hebben4    ,ten slotte geven
 wij dezen raad4 ,wat ook met de        
bloeding moge te  voorschijn gekomen    
zijn1 alles moet bewaard en den         
geneesheer getoond  worden1 omdat hij   
daaruit steeds een oordeel kan vellen   
omtrent hetgeen  er vr zijn komst       
gebeurd is4 ,maar al te vaak moet deze1 
op zijn vraag  om te mogen zien wat er  
voor den dag gekomen is1 vernemen3 ,het 
is  weggeworpen01 met welk antwoord hem1
 in de meeste gevallen1 een  uitstekend 
middel ter beoordeeling van den toestand
 en van het al of  niet noodzakelijke   
eener ingrijping onthouden wordt4       
,menige  onaangenaamheid zal der vrouw  

bespaard worden1 wanneer zij deze       
raadgeving ter harte neemt4    ,de      
vrucht is bij een miskraam steeds       
verloren4 ,zelfs indien zij levend      
uitgedreven wordt1 heeft zij geen       
levensvatbaarheid1 afgezien misschien   
van eene hoogst enkele uitzondering1 bij
 vergevorderde ontwikkeling1  welke voor
 eene algemeene beschouwing geen waarde 
heeft4    ,anders wordt het1 wanneer de 
zwangerschap na de zevende maand wordt  
afgebroken4 ,dan spreekt men van        
vroeggeboorte en levensvatbaarheid der  
vrucht4 ,naarmate de zwangerschap verder
 gevorderd is1 gelijkt de  vroegtijdige 
baring meer op de baring aan het einde  
der zwangerschap4  ,dat een te vroeg    
geboren kind meer zorg vereischt dan een
 voldragen1 is  zonder meer duidelijk4  
,een verschijnsel dat allicht eenige    
angst verwekt1 is het volgende4  ,vooral
 na de zesde maand1 doch soms ook wel in
 de eerste weken der  zwangerschap1 kan 
het gebeuren1 dat plotseling eene       
betrekkelijke  groote hoeveelheid geel- 

of rose-gekleurd vocht uit de           
geslachtsdeelen  te voorschijn komt1 dat
 zich nog wel eens op dezelfde wijze    
herhaalt of  eenigen tijd1 als          
druppelsgewijs vochtverlies1 blijft     
aanhouden1  terwijl de zwangere zich dan
 eenigszins onlekker gevoelt4 ,in het   
algemeen heeft het niets te beteekenen1 
doch daar het toch niet  onmogelijk is1 
dat de zwangerschap daarna een einde    
neemt1 is het van  belang den geneesheer
 daarvan in kennis te stellen1 te meer  
omdat er  eene vergissing in het spel   
kan zijn en blijken kan1 dat het        
weggeloopen vocht slechts urine was4    
,,de ,,kraamkamer ,,en ,,de             
,,benoodigdheden ,,voor ,,de            
,,bevalling4      ,de eischen1 welke aan
 de kraamkamer gesteld moeten worden1   
zullen in  vele opzichten ongeveer      
dezelfde zijn als die1 welke voor iedere
  slaapkamer gelden en waaraan1 helaas1 
in vele gevallen nog te weinig de       
aandacht geschonken wordt4              
,onbegrijpelijk mag het genoemd worden1 

dat  in vele woningen nog steeds eene   
ruime1 op straat uitziende1 kamer  wordt
 ingericht tot salon of zoogenaamde     
goeie kamer01 waarin de  bewoners hoogst
 zelden vertoeven en waar allerlei      
mooie0 meubels  worden neergezet1       
terwijl voor slaapkamer1 waarin zij     
zooal niet den  langsten tijd1 dan toch 
een groot deel1 van hun leven           
doorbrengen1 een  klein vertrek1 dat    
vaak uitziet op eene donkere            
binnenplaats1 in  gebruik genomen wordt4
 ,juist het omgekeerde behoort het geval
 te zijn4  ,beter geen mooie kamer en   
eene goede slaapkamer1 dan een salon als
  bergplaats van allerlei moois en eene 
bedompte slaapgelegenheid4 ,de  ruimste 
en droogste kamer1 met uitzicht op het  
,zuiden of het  ,zuid-,oosten1 waarin de
 zonnestralen kunnen binnendringen1 moet
 tot  slaapkamer worden ingericht4      
,licht en frissche lucht bevorderen de  
gezondheid en behooren tot de beste     
hulpmiddelen om haar te herstellen2     
duisternis en bedorven lucht benadeelen 

haar1 werken schadelijk op het          
zenuwstelsel4 ,waar zon en frissche     
lucht binnenkomen1 is de geneesheer     
minder noodig4    ,dit alles geldt      
vooral voor de kraamkamer1 waarin moeder
 en kind ook  overdag verblijven moeten4
    ,de kamer behoort frisch te zijn4   
,de frischheid wordt bevorderd door     
luchtverversching1 welke behoort te     
geschieden zonder tocht te  veroorzaken4
 ,warme1 vooral vochtige1 lichaamsdeelen
 worden door tocht  te sterk afgekoeld1 
wat het lichaam ziek kan maken4 ,het    
best zorgt men  voor luchtverversching  
door openingen boven in de ramen1 die   
naar  believen kunnen gesloten worden4  
,waar dat niet mogelijk is1 worde het   
raam opgeschoven en de open ruimte      
afgesloten met een hor van              
muskietengaas1 waardoor insekten worden 
geweerd4 ,op die wijze kan ook  des     
nachts geventileerd worden4 ,vooral in  
groote steden is de lucht 's  nachts    
zuiverder dan overdag4 ,in den winter   
heeft men dan zorg te  dragen voor      

verwarming van de kamer door middel van 
een open haard of  een kachel1 waardoor 
de ventilatie nog bevorderd wordt4 ,de  
meerdere  kosten voor verwarming mogen  
geen gewicht in de schaal leggen waar   
het  de gezondheid geldt4 ,wanneer het  
bed te dicht bij de ramen mocht staan1  
of men om andere reden vreest dat de    
frissche lucht van buiten  hinderlijk of
 gevaarlijk zou kunnen zijn1 opene men  
het raam of de  ramen in een aangrenzend
 vertrek1 dat met de slaapkamer in ruime
  gemeenschap staat1 desnoods den       
doorgang gedeeltelijk afsluitende met   
een tochtscherm4 ,petroleumkachels en   
gaskachels1 zonder afvoer naar  buiten1 
zijn uit den booze4 ,zelfs de beste1 de 
zoogenaamde reukelooze1  bederven de    
lucht in hooge mate4 ,de temperatuur in 
de kamer schommele  hoogstens tusschen  
#ag en #ai ,c4 7#ac-ae ,r41  #fb-fe     
,fahrenheit71  doch zij zoo gelijkmatig 
mogelijk4 ,voor kinderen1 vooral dus    
daar waar  een pasgeborene verblijf     
houdt1 mag de temperatuur iets hooger   

zijn4    ,ook reinheid is een zaak van  
groot gewicht4 ,tapijten1 zware         
overgordijnen1 portires1 stoelen met    
stoffen bekleeding en franjes1          
allerhande versieringen1 welke stof     
houden1 mogen geen plaats vinden in  de 
kamer1 omdat met het stof allerlei      
ziektekiemen in het lichaam  kunnen     
binnendringen4 ,dus ook geen overtollige
 vloerkleedjes4 ,de beste               
vloerbedekking is linoleum4 ,het        
reinigen daarvan behoort zoo te         
geschieden1 dat het eerst wordt         
afgenomen met een vochtigen doek1 opdat 
het stof niet in de lucht verspreid     
worde1 en daarna gedweild4  ,stofdoeken1
 kussens1 enz41 worden buiten de kamer1 
niet door het  geopende venster1        
uitgeklopt4 ,als behangselpapier zij    
gezondheidspapier1 dat met water kan    
worden gereinigd1 aanbevolen4    ,ook   
rustig en aangenaam moet de kraamkamer  
zijn4 ,men gebruike haar dus  niet als  
ontvang- of huiskamer4 ,klepperende     
ramen kunnen worden  vastgezet met      

houten wiggetjes2 scharnieren en sloten 
van deuren zullen  niet knarsen en      
piepen1 wanneer zij zorgvuldig gesmeerd 
worden4    ,zoo zijn er velerlei        
kleinigheden1 welke rust geven en het   
verblijf  aangenaam maken voor haar1 die
 geruimen tijd het slaapvertrek         
gebruiken  moet als verblijfplaats4 ,tot
 die kleinigheden behoort ook de keuze  
van  het behang4 ,geen onrustige        
patronen daarin1 geen schrille kleuren4 
,het  turen daarop werkt op den duur    
onaangenaam4 ,daarentegen zullen platen 
aan den wand1 muurborden en dergelijke  
eene aangename breking geven4           
,herhaaldelijk viel het mij op1 dat     
juist uurwerken in de  slaap-kraamkamer 
niet loopen of den tijd al heel         
zonderling aanwijzen4  ,men bedenke dat 
ook de kraamvrouw gaarne wil weten hoe  
laat het is4    ,de meubileering zij    
voldoende en eenvoudig4 ,liefst twee    
ledikanten1 een  waschtafel met dubbel  
waschstel1 nachttafeltjes1 eenige       
stoelen1 een  tafel met zeil bedekt1    

waaroverheen een schoon servet4         
,verkiezelijk is  ook een zoogenoemde   
gemakstoel of stilletje en een eet-1    
lees- of  bedtafeltje4    ,het ledikant 
moet zoo geplaatst worden1 dat het      
gemakkelijk van twee  kanten            
toegankelijk is1 met het hoofdeinde naar
 den muur1 en wel een  zijmuur1 gekeerd1
 midden in de kamer en niet te dicht bij
 de kachel4 ,te  hooge ledikanten vindt 
men niet veel1 te lage tegenwoordig des 
te meer4  ,het beste ledikant is een van
 ijzer1 waarin een spiraalveeren        
onderstel1 gedekt met een matras met    
paardenhaar gevuld1 dus niet te  zacht4 
,veeren bedden zijn te warm1 terwijl de 
kraamvrouw er te diep  inzakt4 ,als     
bedekking gebruike men een laken en     
wollen dekens1 geen  gewatteerde1 die te
 zwaar zijn1 en de verdamping van het   
zweet  beletten4    ,voor de bevalling  
dient het bed in orde gemaakt te worden4
 ,op het  onderlaken komt een onderlaag 
van molton te liggen1 daarop een stuk   
hospitaaldoek1 aan beide zijden van     

gummi voorzien1 minstens een  vierkante 
meter groot1 en daarop1 dwars over het  
bed1 een zoogenaamd  steeklaken1 d4i4   
een laken overlangs en overdwars dubbel 
gevouwen1 met  veiligheidsspelden aan de
 matras vastgestoken om het verschuiven 
te  beletten4 ,aanbeveling verdient het 
een soort matrasje1 eveneens  ongeveer  
een vierkante meter groot1 van          
houtwolwatten en gaas  vervaardigd en   
niet te dik1 waarin allerlei vocht1 dat 
bij de baring te  voorschijn komt1 wordt
 opgevangen en dat1 na afloop1 wordt    
weggeworpen1  op het steeklaken te      
leggen4    ,daar vaak reeds eenigen tijd
 voor het berekende einde van de        
zwangerschap1 zonder eenige voorafgaande
 pijn1 het water breekt1 d4w4z4  de     
blaas1 waarin het kind zich bevindt1    
scheurt en het vruchtwater zich  naar   
buiten ontlast1 is het een verstandige  
voorzorgsmaatregel1 om1 ten  einde het  
bed voor onverwacht nat worden te       
behoeden1 reeds eenige  weken voor den  
tijd het hospitaaldoek1 b4v4 onder het  

onderlaken1 op de  matras te leggen4    
,zoolang het hospitaaldoek nog          
ongebruikt blijft1 beware men het       
opgerold op een ronden stok1 niet       
gevouwen4 ,in de vouwen toch breekt  het
 gummi-bekleedsel1 laat daar            
schilfertjes los en verleent het        
doorgang aan alle vocht1 zoodat later   
blijkt dat de onderliggende laag        
allerminst beschermd was4    ,met deze  
opmerkingen hebben wij reeds een begin  
gemaakt met de  vermelding van datgene1 
wat voor de bevalling noodig is4 ,wij   
sluiten  hierbij een lijst aan van al   
het andere dat daartoe verder behoort3  
,,groote ,,en ,,kleine                  
,,veiligheidsspelden4      ,,oud        
,,linnen ,,of ,,molton ,,voor           
,,onderlagen4      ,,stop- ,,of         
,,banddoeken1 of kussentjes van watten1 
in hydrophiel gaas1      vervaardigd1 om
 de afscheiding na de bevalling1 de     
zoogenaamde      kraamzuivering1 op te  
vangen4      ,,sluitlakens1 zacht en zoo
 hoog1 dat zij van de ribboog tot over  

de      heupen reiken4 ,verschillende   
modellen worden daarvoor aangegeven4    
,,een ,,ondersteek ,,van ,,email ,,of   
,,aardewerk1 zoogenaamd slof-model4     
,,warmwater-,,kruiken4                  
,,verbandwatten1 ,,zeep4      ,,twee    
,,flinke ,,handenborstels4 ,deze moeten 
van te voren worden      uitgekookt en  
bewaard worden in een glazen            
wijdmondsstopflesch      gevuld met eene
 desinfectie-vloeistof1 of in een       
schoonen doek4      ,,een ,,of ,,ander  
,,desinfectie-,,middel4 ,het            
aangenaamste lijkt mij      ,lysoform4  
,,een ,,bad-,,thermometer4      ,,een   
,,maximaal ,,koorts-,,thermometer4      
,,een ,,glazen ,,hevelbak ,,of          
,,irrigator1 met #a meter goede slang en
 twee      glazen canules1 n voor       
scheedeuitspoeling en n voor het zetten 
van lavementen4      ,,veterband1 niet  
te breed1 rein4      ,,flinke           
,,hoeveelheden ,,heet ,,en ,,koud       
,,water4      ,voor het ,kind3          
,,een ,,badkuip4 ,daarvoor kan ook een  

groote zinken teil dienst doen4         
,,een ,,tafel1 waarop het kind geholpen 
wordt4      ,,een ,,bedje1 waarin een   
matras van paardenhaar of zeegras1 een  
hoofdkussen gemaakt van paardenhaar1    
zeegras of varen1 niet te      groot1   
niet te dik1 niet te zacht2 lakentjes en
 n of twee wollen      dekentjes4       
,,molton ,,onderlagen1 #cj-dj c,m#b4    
lang en breed4      ,,hospitaaldoek1 #ej
 c,m4 groot4      ,,navelbanden4 ,het   
beste lijkt mij een tricot-windsel ter  
breedte van      #h-aj c,m4             
,,luiers1 het best uit                  
badhanddoekengoed4 ,zij moeten van te   
voren      gewasschen zijn4             
,,zuivere ,,olijfolie1 ,,slaolie1       
,,vaseline of eenig ander zuiver vet4   
,,talkpoeder1 witte pijpaarde1          
vasenol-strooipoeder of                 
alsol-strooipoeder4      ,,een          
,,poederbus4      ,,overvette ,,zeep4   
,,zachte1 ,,kleine1 ,,goed ,,uitgeklopte
 ,,sponzen4      ,,warmwater-,,kruiken4 
,,eenige ,,kommetjes ,,van ,,aardewerk4 

,,verkiezelijk ,,is ,,ook ,,een         
,,kinderweegschaal4      ,,kleederen4   
,omtrent de kleederen zou velerlei      
kunnen worden opgemerkt4 ,ik laat dat   
echter achterwege4 ,het pak01 zooals dat
 oudtijds voor den pasgeborene  gebruikt
 werd1 is gelukkig in onbruik geraakt1  
daar men heeft ingezien1  dat lichte1   
zachte1 warme en losse bekleeding1 welke
 gemakkelijk kan  worden aan- en        
uitgetrokken en het kind zooveel        
mogelijk vrijheid laat  voor beweging   
van armen en beenen1 de doelmatigste is4
                  ,,voorbereiding ,,voor
 ,,de ,,bevalling4      ,een zaak van   
het hoogste belang is reinheid4 ,daarop 
kan niet genoeg  nadruk gelegd worden4  
,reinheid is een van de grondslagen     
waarop de  verloskunde van den          
tegenwoordigen tijd rust1 waaraan zij de
 groote  triomfen dankt1 welke zij      
behaald heeft op een van de             
verschrikkelijkste ziekten1 die         
duizenden moeders ten grave sleepte1 de 
kraamvrouwenkoorts4    ,het is nog niet 

zoo heel lang geleden1 dat tallooze     
vrouwen1 zoowel  gedurende de baring als
 daarna1 vrij regelmatig koorts kregen1 
dikwijls  in die mate1 dat het kraambed 
tevens het sterfbed werd van haar1 die1 
jong en levenslustig1 in blijde hoop het
 tijdstip hadden zien naderen1  waarop  
zij moeder zouden worden4 ,talrijk waren
 de mogelijkheden welke  bedacht en     
overwogen werden1 allerlei maatregelen  
werden1 doch steeds  zonder gevolg1     
toegepast1 totdat omstreeks het midden  
der voorgaande  eeuw een geneesheer te  
,pest1 ,ignaz ,phil4 ,semmelweis1 de    
eerste schrede  deed op den weg1 die nu 
door alle geneesheeren tot heil der     
barenden  bewandeld wordt4 ,toen hij1   
gedurende den tijd dat hij assistent was
 in  eene kraaminrichting te ,weenen1   
zoovele vrouwen aan kraamvrouwenkoorts  
zag sterven en1 na eenigen tijd afwezig 
te zijn geweest1 vernam dat een  zijner 
leermeesters1 bij het doen van eene     
lijkopening1 gewond en  besmet was      
geworden met lijkengif1 waaraan deze    

onder dezelfde  verschijnselen overleed 
als die welke ,semmelweis bij de        
kraamvrouwen  had waargenomen1 rees bij 
hem de gedachte1 dat de oorzaak der     
kraamvrouwenkoorts in hoofdzaak moest   
gezocht worden in infectie of           
besmetting der barende1 door stoffen1   
welke van buiten af in de wonden1  die  
noodzakelijkerwijze gedurende de baring 
ontstaan1 binnendringen4  ,hij overwoog1
 dat zij1 die de barende hulp verleenen1
 daarbij eene  groote rol konden spelen4
 ,zij toch1 geneesheeren als andere     
hulpverleenenden1 vooral in ziekenhuizen
 en kraaminrichtingen1 kwamen  in       
aanraking met vuile wonden1 etterende   
lichaamsdeelen en lijken1 en  konden    
gemakkelijk de schadelijke stoffen aan  
handen en kleederen met  zich voeren4   
,wanneer1 zoo dacht hij1 de oorzaak1 zij
 het ook slechts  ten deele1 daarin te  
zoeken is1 zal verbetering moeten zijn  
waar te  nemen1 wanneer die personen1   
door het aanwenden van ontsmettende     
middelen1 de mogelijkheid tot het       

overbrengen dier stoffen op de  barenden
 tot de kleinste afmeting terugbrengen4 
,en deze gedachte1 door  hem toegepast1 
bleek juist te zijn2 er werd verbetering
 waargenomen4  ,men meene evenwel niet1 
dat zijne belangrijke ontdekking        
oogenblikkelijk ingang vond4 ,ook nu    
leert de geschiedenis weder dat het     
nieuwe1 het vreemde1 moeite heeft zich  
een plaats te veroveren4 ,slechts       
enkele zijner ambtgenooten begrepen1 dat
 er waarheid school in zijne            
waarnemingen1 welke hij in #ahdi voor 't
 eerst publiek maakte4 ,zelfs #ae  jaren
 later was de toestand nog weinig       
verbeterd4 ,in ,augustus #ahfe  stierf  
de man1 dien nu allen als weldoener der 
barenden eeren1 in het                  
krankzinnigengesticht te ,weenen1 aan   
bloedvergiftiging1 zonder dat hij  heeft
 mogen beleven1 dat de wetenschappelijke
 mannen van zijn tijd1  uitgezonderd een
 enkele1 zijne belangrijke ontdekking   
aanvaardden4  ,langzamerhand echter kwam
 men tot het besef dat ,semmelweis de   

waarheid  op het spoor was1 en de       
laatste tientallen van jaren hebben1    
dank zij  den ijverigen arbeid van vele 
wetenschappelijke mannen1 het bewijs    
gebracht1 dat zijne ontdekking duizenden
 moeders het leven heeft gered4  ,door  
hunnen arbeid werd het steeds           
duidelijker1 dat niet alleen de zoo     
gevreesde kraamvrouwenkoorts1 maar nog  
vele andere ziekten veroorzaakt  worden 
door infectie1 dat de kraamvrouwenkoorts
 te beschouwen is als  een wondkoorts1  
de kraamvrouw als eene gewonde4 ,en nu  
aanvaardt ieder  geneesheer datgene1    
waarvoor de ontdekker jarenlang1 onder  
groote  miskenning1 heeft gestreden4    
,zoo ergens dan is het hier van pas een 
woord van dankbare hulde te brengen aan 
de nagedachtenis van den man1  wiens    
naam met eerbied dient genoemd te worden
 door alle moeders4    ,kleine levende  
wezens1 zoo klein dat zij slechts met   
behulp van het  mikroskoop zijn waar te 
nemen1 bleken de vijanden te zijn1 die1 
overal  aanwezig1 steeds den mensch     

belagen4 ,bacterin noemt men ze met een 
algemeenen naam1 en hun schadelijken    
invloed oefenen zij uit1 zoodra  zij1 in
 het lichaam binnengedrongen1 daar een  
geschikten bodem vinden  voor           
ontwikkeling en vermenigvuldiging4 ,zij 
scheiden daarbij stoffen  af1 die1 in de
 weefsels van het lichaam overgaande1   
niet alleen  plaatselijk allerlei       
veranderingen kunnen teweegbrengen1 maar
 ook het  geheele lichaam zoo ziek      
maken1 dat het leven er mede gemoeid is4
    ,toen men eenmaal zoo ver gekomen   
was1 zocht men1 zooals voor de hand     
ligt1 naar middelen ter bestrijding4    
,het zou ons te ver voeren1 hier  ook   
maar in 't kort mede te deelen1 hoe ver 
men daarmede tegenwoordig  reeds        
gevorderd is4 ,het zij genoeg te        
vermelden1 dat eensdeels  duidelijk     
bleek1 dat zorg voor een gezond lichaam 
een belangrijk  hulpmiddel in den strijd
 tegen de werking dezer kleine          
organismen is1  dat anderdeels reinheid 
en ontsmetting in staat zijn den vijand 

met  goed gevolg te bestrijden4         
,onmiddellijk1 om te beginnen dus1 zorg 
voor een gezond lichaam4 ,overal  zijn  
bacterin aanwezig1 ook in ons lichaam4  
,gelukkig echter bezit het  lichaam     
middelen om zich te verdedigen1 zoodat  
de vijand onophoudelijk  onschadelijk   
gemaakt wordt of zoodanig verzwakt1 dat 
hij geen vat op  ons heeft4 ,en het ligt
 in de rede1 dat het gezonde lichaam de 
beste  weerkracht kan ontwikkelen4      
,zoodra echter van buitenaf die         
organismen in het lichaam binnendringen1
  wordt de strijd moeilijker en hangt   
het van velerlei omstandigheden af1  wie
 den strijd wint4 ,elke verwonding vormt
 een zwakke plek1 van elke  verwonding  
kan de van buiten gekomen vijand den    
strijd beginnen4 ,daarom  is het noodig 
ons zooveel mogelijk te beschutten tegen
 het indringen  van bacterin in ons     
lichaam4    ,hoe beschutten wij ons dan 
het best daartegen8 ,door reinheid6     
,door  reinheid op woning1 kleeding1    
voedsel en lichaam4 ,en waar reinheid in

  de gewone dagelijksche beteekenis ons 
niet voldoende lijkt1 verscherpen  wij  
haar door ontsmetting1 door het gebruik 
maken van ontsmettende of               
desinfecteerende middelen1 welke worden 
aangewend om de bacterin te  dooden of1 
zoo dat niet mogelijk zijn mocht1 ze    
zoodanig te verzwakken1  dat hun        
schadelijke invloed zoo gering mogelijk 
wordt4    ,passen wij deze beschouwing  
toe op de baring1 dan blijkt hoe de     
kraamkamer zoo rein mogelijk moet zijn1 
hoe alles wat stof herbergt en  stof kan
 afgeven1 zooveel mogelijk moet geweerd 
worden4 ,wij begrijpen  dan den eisch   
van den verloskundige1 dat alles wat de 
barende aan en om  zich hebben zal1 dat 
alles wat gedurende de baring gebruikt  
zal worden1  rein zij4 ,allereerst de   
barende zelf4 ,vr de baring reinige zij 
zich1  in een bad als 't kan1 en anders 
door wassching van het geheele lichaam  
met warm water1 waarin men een stukje   
soda ter grootte van een noot kan       
oplossen1 en zeep4 ,vooral de           

geslachtsdeelen moeten op die wijze     
gereinigd1 lange haren daar ter plaatse 
kort geknipt worden1 omdat deze         
allerlei vocht1 vuil en bloed           
vasthouden4 ,zij trekke daarna schoone  
kleederen aan4 ,het best worden die1 om 
verontreiniging gedurende de  baring    
tegen te gaan1 van onderen op tot het   
middel omgevouwen en  vastgespeld1 en   
het onderlijf bedekt met een schoonen   
witten onderrok1  welke gemakkelijk1 als
 hij bevuild is1 door een andere kan    
vervangen  worden4 ,ook is het aan te   
bevelen kort voor de baring1 maar ook   
als die  begonnen is1 den darm door een 
glycerine-lavement te ontledigen1 om    
zooveel mogelijk verontreiniging te     
voorkomen4 ,na de ontlasting moet de    
vrouw weder met warm water en zeep      
gereinigd worden4 ,voor de reiniging    
gebruike men nooit een spons1 doch      
verbandwatten4 ,de spons toch is niet   
behoorlijk meer te reinigen en blijft   
allerlei vuil vasthouden1 terwijl  vuile
 watten worden weggeworpen4 ,het        

hoofdhaar worde gekamd en  gevlochten4  
,het bed worde bedekt met schoon linnen4
 ,geen beslapen lakens dus1  zooals nog 
dikwijls worden gebruikt4 ,beslapen     
lakens zijn vuile lakens4  ,het         
hospitaaldoek moet1 voor het gebruikt   
wordt1 met warm water en zeep  goed     
afgewasschen en met een schoonen doek   
afgedroogd worden4    ,de watten1 welke 
door den verloskundige en de            
verpleegster gebruikt  zullen worden1   
verdeele men in twee helften4 ,de eene  
helft kan weder in  de verpakking worden
 weggeborgen1 de andere helft wordt1 in 
strooken  verdeeld1 bewaard in een      
schoongemaakte glazen                   
wijdmondsstopflesch of  in een schoonen 
handdoek en voor het gebruik gereed     
gehouden4  ,gewoonlijk bezorgt de       
verpleegster al deze dingen4    ,de     
handenborstels1 uitgekookt en bewaard in
 een glazen  wijdmondsstopflesch1 gevuld
 met een ontsmettingsvloeistof1 of in   
een  schoonen handdoek1 worden gereed   
gehouden4    ,de waschkommen moeten     

schoon zijn1 zooals alles wat aan kommen
 of  kommetjes zal gebruikt worden1 dus 
ook het ondersteek4    ,steeds moet eene
 voldoende hoeveelheid heet en koud     
water aanwezig  zijn4    ,zoodra de     
verloskundige geroepen is1 zorge men    
voor heet water4 ,ook hij  toch1 evenals
 de verpleegster die hem ter zijde zal  
staan en menige  handreiking te doen    
heeft1 zal zich behoorlijk reinigen voor
 hij tot  een onderzoek of eenige andere
 handeling overgaat4 ,immers geldt      
vooral  voor die beiden het voorschrift 
van nauwkeurige reiniging en            
ontsmetting4 ,op en in de huid1 vooral  
van de hand1 zijn vele bacterin         
aanwezig en die moeten1 door langen tijd
 borstelen der handen met heet  water en
 zeep en daarna met eene                
ontsmettingsvloeistof1 verwijderd of    
onschadelijk gemaakt worden4    ,z is   
het den verloskundige mogelijk geworden 
de gevaren te  bestrijden1 welke de     
barende bedreigen2 z heeft de           
verloskunde1  afgezien van hare         

ontwikkeling in andere richting1 de     
triomfen kunnen  vieren1 waartoe        
,semmelweis haar eens den weg wees4     
,nu kan men begrijpen1 waarom de        
verloskundige steeds moet aandringen op 
reinheid1 altijd en overal1 maar vooral 
vr1 gedurende en ook na de  baring4     
,,de ,,bevalling ,,of ,,baring4         
,bevalling of baring noemt men de       
gebeurtenis1 waarbij de baarmoeder      
haren inhoud1 en wel in 't bijzonder aan
 het einde der zwangerschap1  uitdrijft4
 ,dat geschiedt door samentrekkingen van
 haren wand1 welke1  zooals wij weten1  
in hoofdzaak uit een weefsel van spieren
 is  opgebouwd4 ,die samentrekkingen1   
met pijnen gepaard1 waarom zij den naam 
van ween dragen1 volgen niet            
onmiddellijk op elkander1 doch zijn door
  korte of langere tijdsruimten         
gescheiden1 in welke de spieren als 't  
ware uitrusten4 ,elke samentrekking     
begint met geringe pijn4 ,beide         
bereiken1 in sterkte toenemende1 een    
hoogtepunt1 om daarna geleidelijk       

minder te worden en op te houden4 ,de   
samentrekkingen kan men1 door de  op den
 buik gelegde hand1 tastend waarnemen4  
,elke spier die zich  samentrekt wordt  
vaster en duidelijker te voelen4 ,zoo   
wordt ook de zich  samentrekkende       
baarmoeder vast en hard op aanvoelen1   
terwijl elke  betasting van haren       
inhoud1 zooals dat in de zwangerschap en
 in de  rusttijden tusschen de          
samentrekkingen kan geschieden1         
onmogelijk is4    ,regelmatige          
afwisseling van samentrekkingen en      
rusttijden is een  gunstig verschijnsel4
 ,de gemiddelde duur eener wee is -#a   
minuut1 in  het begin der baring        
gewoonlijk iets korter2 de duur der     
rusttijden  schommelt tusschen #e1 #aj  
en #ae minuten4 ,tegen het einde der    
baring  duren de ween gewoonlijk langer 
en volgen elkander in 't algemeen niet  
zoo snel op4 ,kleine en groote          
verschillen kunnen evenwel met          
betrekking  tot beide worden            
waargenomen4    ,reeds gedurende de     

tweede helft der zwangerschap trekt de  
baarmoeder  zich nu en dan samen4 ,die  
samentrekkingen worden echter niet of   
slechts  nu en dan1 vooral door         
gevoelige zwangeren1 gevoeld4 ,in de    
laatste  maand treden zij vaker op4 ,men
 noemt ze valsche pijnen1 ook voorween1 
omdat zij het begin van de baring nog   
niet aangeven4 ,zij worden meestal  in  
den buik waargenomen1 als lichte en meer
 trekkende pijnen1 welke 's  nachts niet
 zelden verdwijnen2 zij treden          
onregelmatig op en gelijken  op de      
pijnen1 welke men als kramp voelt bij   
winden of diarrhee4 ,niet  zelden is de 
gevoeligheid te wijten aan slechte      
ontlasting1 waarom het  dan ook1 vooral 
in dien tijd1 noodig is voor voldoenden 
stoelgang zorg  te dragen4 ,bij twijfel 
omtrent den aard dier pijnen is het     
voorzichtig  den geneesheer te          
waarschuwen4    ,de ware of echte       
baringsween zijn in regelmatige         
tusschenpoozen  terugkeerende           
samentrekkingen1 waarbij de pijnen niet 

alleen of  hoofdzakelijk in den buik1   
doch ook in de lendenstreek en zelfs in 
de  dijen uitstralende1 gevoeld worden4 
,dit laatste is evenwel geen  algemeen  
geldende regel1 zoodat wij het best doen
 met te zeggen1 dat  die ween als echte1
 het begin der baring aankondigende1    
zijn op te  vatten1 waarbij de pijnen1  
zij het ook alleen in den buik1 met     
regelmatige tusschenpoozen opkomen1     
allengs heviger worden en sneller  op   
elkander volgen4    ,die samentrekkingen
 nu hebben allereerst tot gevolg1 dat de
 opening der  baarmoeder langzamerhand  
wijder en wijder wordt4 ,een teeken dat1
 zooals  men het noemt1 de baarmoeder   
zich opent1 is in vele gevallen het     
volgende4 ,door den druk der ween       
gevoelt de vrouw aandrang tot           
urine-loozing4 ,wanneer zij aan die     
behoefte voldaan heeft en de  geloosde  
urine beziet1 bemerkt zij daarin een    
klein of grooter rood  streepje4 ,dat is
 bloed1 hetwelk bij het openen der      
baarmoeder te  voorschijn en tot in de  

schaamspleet kwam1 waaruit het door de  
urine  werd weggespoeld4 ,wanneer de    
vrouw niet urineert1 doch met een doek  
of  watten de schaamspleet uitveegt1    
neemt zij wat bloederig gekleurd        
slijmachtig vocht waar4 ,men zegt dan3  
,de vrouw teekent0 of ook wel3  ,er is  
ontsluiting04 ,den tijd gedurende welke 
de opening in grootte  toeneemt1 noemt  
men het ontsluitingstijdperk4    ,daar  
de zich samentrekkende baarmoeder haren 
inhoud vaster omsluit1  wordt die inhoud
 steeds meer naar en in de opening      
gedreven4 ,gewoonlijk  komt het daarbij 
tot braken4 ,in den beginne geschiedt de
 verwijding of  ontsluiting met         
medewerking van den druk1 waaronder het 
vruchtwater  staat1 dat in den          
eivlieszak is opgesloten4 ,het onderste 
gedeelte van  dien eivlieszak legt zich 
bij iedere samentrekking tegen den rand 
van  de opening aan en wordt1 naarmate  
die opening in grootte toeneemt1        
daardoor heen gedrukt1 z lang tot er een
 oogenblik komt1 dat dit  gedeelte van  

dien zak den druk van het vruchtwater   
niet kan weerstaan  en op het hoogtepunt
 der wee scheurt4 ,dikwijls voelt de    
vrouw dat  bersten4 ,dadelijk daarop    
bespeurt zij1 dat er eene hoeveelheid   
vocht1  het vruchtwater1 al of niet met 
bloed gemengd1 door de geslachtsdeelen  
naar buiten vloeit4 ,men zegt dan1 dat  
het water gebroken is40    ,gedurende   
dien tijd namen de ween in kracht en    
pijnlijkheid toe4 ,na  het breken der   
vliezen treedt gewoonlijk een tijdperk  
van wat langere  rust1 soms -- uur1 in  
en geeft het wegloopen van het          
vruchtwater der  vrouw een gevoel van   
verlichting en ontspanning4 ,dan begint 
de  weenwerkzaamheid opnieuw1 de pijnen 
komen wederom opzetten1 doch niet  zoo  
onaangenaam snijdend en knijpend als te 
voren4 ,soms echter worden  de ween     
onmiddellijk in aansluiting aan het     
breken van het water  sterker1 langer   
aanhoudende en sneller terugkeerende4   
,door die ween  wordt nu het hoofd van  
het kind in de baarmoederopening        

geperst4  ,wanneer de vrouw de pijnen   
nog niet in lenden en dijen gevoeld     
mocht  hebben1 is dat nu zeker wel het  
geval en van dat oogenblik verdwijnen   
die niet meer4 ,dan kan men aannemen1   
dat het hoofd in de scheede is  gekomen4
 ,iedere opvolgende wee brengt dat deel 
van het kind iets verder  in de scheede1
 naar de uitwendige opening toe4        
,daarbij krijgt de vrouw  een gevoel    
alsof alle spieren van buik en lenden   
zich samentrekken1 zij  voelt heftige   
drukking in de scheede1 met behoefte om 
zich1 door  inspanning van de           
buikspieren1 door persen1 daarvan te    
bevrijden4  ,somtijds wordt zij daarbij 
geplaagd door pijnlijke krampen in      
kuiten en  dijen4 ,bij iedere nieuwe wee
 trilt zij1 houdt den adem in1 zoekt    
steun  voor handen en voeten1 perst     
onwillekeurig met alle macht naar       
beneden1  waarbij de weenpijn           
dragelijker wordt1 het gelaat wordt rood
 en  opgezet1 zij begint te zweeten1 wil
 schreeuwen als om daardoor te  ontkomen

 aan den machtigen drang1 doch wordt    
onwillekeurig tot  verwerking der ween  
gedrongen1 d4i4 den adem in te houden1  
den  buikwand sam te trekken en naar    
beneden te persen1 waarbij              
langzamerhand de wil komt om hetzelfde  
te doen1 daar zij begint te  bespeuren1 
dat daardoor het kind wordt             
voortbewogen4 ,als de wee voorbij  is1  
haalt zij diep adem en verlangt te      
drinken1 daar de mond droog is4  ,daar  
komt de pijn opnieuw opzetten1 drukking 
en drang nemen toe1 het is  alsof er    
ontlasting komen moet en er in de       
schaamspleet iets te voelen  komt1 dat  
naar buiten wil4 ,dan verschijnt        
inderdaad een gedeelte van  het hoofd in
 die opening4 ,telkens schijnt het terug
 te willen4 ,de  veerkracht der weefsels
 dringt het werkelijk gedurende de      
ween-pauze  terug1 maar de opvolgende   
wee doet ras het verlorene herwinnen en 
brengt het hoofd verder voorwaarts1 de  
weefsels worden tot scheurens  toe      
gespannen1 de aarsopening wordt         

opengerekt1 hevig drukkende pijnen      
dwingen haar steeds tot persen1 het     
geheele lichaam schudt1 het gevoel  van 
pijn en angst bereikt zijn hoogsten     
graad1 't is of alles wil  breken1 alles
 uit elkaar zal spatten1 alles n opening
 wordt waardoor  de druk zich ontlast1  
alles wat haar benauwt haar ontschiet   
en4444 het  hoofd is geboren4 ,daarmede 
is letterlijk en overdrachtelijk de     
hoofdzaak geschied4 ,zij haalt ruimer   
adem1 het ergste is achter den  rug4 ,na
 een kortstondige rust nog n wee4 ,nog  
nmaal voelt zij den  onweerstaanbaren   
drang1 zij perst en daar is 't of alles1
 in een  onnoemlijk gevoel van          
verlichting1 haar ontvloeit4 ,haar kind 
is geboren  en begroet het levenslicht  
met een kreet1 welke de moeder in zalige
  verrukking brengt4 ,het               
uitdrijvingstijdperk1 zooals men dit    
tweede  gedeelte der baring1 na het     
breken der vliezen1 noemt1 is voorbij4  
,de navelstreng wordt door den          
geneesheer op twee plaatsen1 op eenigen 

afstand van elkander1 met een bandje    
afgebonden1 dan daartusschen            
doorgeknipt1 hij heft het kind omhoog en
 vertoont het aan de moeder4  ,alle pijn
 is verdwenen1 alle smart vergeten4     
,vermoeid1 doch gelukkig en  dankbaar1  
ligt zij daar1 genietende de rust welke 
zoo onverwacht haar  deel werd4 ,nu1    
warm toegedekt1 ligt zij rustig op den  
rug4 ,wel voelt  zij een min of meer    
brandende pijn aan de uitwendige        
geslachtsdeelen1  die te wijten is aan  
de rekking van den scheedeingang1 welke 
heeft  plaats gevonden1 en aan          
onvermijdelijke scheurtjes1 doch dat    
deert haar  niet4 ,het zwaarste is      
geleden4    ,de buik is samgevallen1 de 
buikwand slap en geplooid4 ,daardoorheen
 is  de samengetrokken verkleinde       
baarmoeder als een min of meer harden   
ronden bal1 ter grootte van een hoofd1  
te voelen4 ,door die  samentrekking komt
 de bloeding1 welke gedurende den       
doortocht van het  kind kan zijn        
opgetreden1 tot staan4    ,bijna altijd 

overvalt der pas verloste vrouw nu een  
huiveren en beven1  als terugslag op den
 arbeid dien zij verricht heeft4 ,daarom
 moet zij  rustig liggende1 goed en warm
 toegedekt1 zich overgeven aan de       
ingetreden kalmte4    ,na #aj--ae       
minuten van korte doch weldadige rust   
voelt zij weder pijnen  in den          
onderbuik1 dikwijls gepaard gaande met  
geringe bloedvloeiing4  ,dat zijn de    
nageboorteween1 samentrekkingen van de  
baarmoeder1  waardoor de nageboorte1    
moederkoek en eivliezen1 van den        
baarmoederwand  wordt losgemaakt4 ,zoo  
pijnlijk als de voorgaande zijn deze    
ween niet1  ook volgen zij elkander niet
 zoo snel op4 ,eindelijk wordt de       
nageboorte1 vergezeld van vloeibaar en  
gestold bloed1 onder een gevoel  van    
dringen1 uitgestooten4 ,meestal echter  
weet de geneesheer dien tijd  te        
bekorten4 ,hij heeft reeds eenige malen1
 door den buikwand heen1 de  baarmoeder 
betast om zich te vergewissen van den   
regelmatigen en  ongestoorden gang van  

dit gedeelte der baring en neemt1 na    
verloop van  een half uur of langer1 een
 gunstig oogenblik waar om1 door een    
krachtigen druk op de samgetrokken      
baarmoeder1 de uitdrijving der          
nageboorte te doen plaats hebben4    ,nu
 is inderdaad de verlossing0 afgeloopen 
en maakt de geneesheer zich  gereed de  
moeder van bloed1 vruchtwater en        
allerlei1 waarmede zij  bevuild werd1 te
 reinigen4 ,daarna wordt ook het bed    
gereinigd of de  kraamvrouw in een      
ander1 schoon bed overgebracht4 ,tevens 
bekijkt de  geneesheer de schaamspleet1 
om te zien of misschien1 bij het rekken 
gedurende den doortocht van het kind1   
eene scheuring van het weefsel is       
ontstaan4 ,is dat het geval1 en vaak is 
dat niet te verhoeden1 dan hecht  hij de
 ontstane wonde1 opdat de opening weder 
als voorheen gesloten  worde4 ,is alles 
afgeloopen1 dan legt men de kraamvrouw  
een verband voor  de uitwendige         
geslachtsdeelen1 om het nog uitvloeiende
 bloed op te  vangen1 omwikkelt haar den

 buik1 tot steun1 met een sluitlaken en 
geeft  haar over aan de zoo noodige     
rust4    ,aldus1 in korte trekken1 de   
gebeurtenis welke men bevalling noemt4  
,hierbij zijn eenige opmerkingen nuttig 
en noodig4    ,reeds gedurende de       
zwangerschap zal de geneesheer zich door
 onderzoek  overtuigd hebben van de     
ligging van het kind en van den         
inwendigen bouw  der vrouw1 met de      
bedoeling zich van te voren eene        
voorstelling te  maken van de wijze     
waarop de bevalling zal geschieden4 ,dat
 onderzoek  heeft zoowel plaats door    
uitwendig onderzoek1 d4w4z4 door        
betasting van  den inhoud van den buik  
en van den inhoud der baarmoeder1 door  
den  buikwand heen1 als door inwendig   
onderzoek1 d4i4 door het invoeren van   
den vinger in de geslachtsdeelen4       
,dergelijk onderzoek wordt later        
herhaald1 zoowel om uit te maken of de  
baring begonnen is1 als om1 in  den     
aanvang der baring1 zich nauwkeurig op  
de hoogte te stellen van  alles1 wat hij

 weten moet1 om moeder en kind zijne    
goede zorgen te  kunnen wijden4    ,niet
 altijd volgen de gebeurtenissen        
gedurende de baring in dezelfde         
volgorde elkander op of hebben zij op   
dezelfde wijze1 in dezelfde mate1  in   
dezelfde regelmaat plaats4 ,meermalen   
wordt de zwangere vrouw verrast  door   
afvloeien van vruchtwater vr zij nog    
eenige pijn gevoeld heeft1  nog vr zij  
eenig teeken waarnam1 waaruit zij kan   
opmaken1 dat de  baring beginnen zal4   
,zij zal dan goed doen te bed te gaan of
 te blijven  liggen1 en den geneesheer  
te laten komen1 die dan een onderzoek   
instelt  en haar raad zal geven1 hoe zij
 zich te gedragen heeft4    ,gedurende  
het ontsluitingstijdperk kan ook het    
breken van de vochtblaas  vroeger of    
later geschieden4 ,meestal is men van   
meening1 dat de baring1  na vroeg breken
 van de vochtblaas1 moeilijker en       
langduriger zijn zal1  en hoort men     
spreken van drogen arbeid04 ,dit        
schrikbeeld behoeft  evenwel geen enkele

 zwangere of barende te kwellen4 ,nooit 
toch vloeit  al het vruchtwater weg en  
de ervaring heeft geleerd1 dat--in het  
algemeen genomen--de duur der baring    
daardoor niet verlengd1 vaak zelfs      
verkort wordt4 ,het laat breken der     
vliezen kan omgekeerd den duur der      
baring verlengen1 waarom dan ook de     
geneesheer dikwijls zelf de blaas       
opent1 om den duur te bekorten4 ,of na  
het afvloeien van het vruchtwater  de   
vrouw het bed moet houden1 dan wel nog  
in de kamer mag rondgaan1  late men aan 
zijne beslissing over4    ,het is       
volstrekt niet ongewoon te vernemen1 dat
 de vrouw is  ingescheurd0 ten gevolge  
van minder goede zorg van den           
geneesheer4  ,hieromtrent dient         
opgemerkt1 dat het hem1 zelfs bij de    
uiterste  inspanning1 niet alleen niet  
altijd1 maar zelfs in zeer vele gevallen
  in het geheel niet gelukken zal het   
scheuren der weefsels te voorkomen4     
,allerlei invloeden spelen hierbij eene 
rol4 ,zoo zal een groot hoofd van  het  

kind niet zonder scheuren door een nauwe
 schaamspleet kunnen  geboren worden en 
zal de geneesheer zelfs genoodzaakt     
kunnen zijn1 om  erger te voorkomen1 de 
opening door eene insnijding te         
vergrooten2 zoo  zal eene vrouw1 die op 
ouderen leeftijd voor 't eerst baart1   
grootere  kans op inscheuring hebben1   
omdat bij haar de weefsels niet zoo     
gemakkelijk en niet zoo volledig meer   
rekken als bij jonge  eerstbarenden2 zoo
 zal een hoofd1 dat niet de gunstigste  
houding bij  het doortreden door de     
opening heeft1 allicht de rekbaarheid op
 te  groote proef stellen1 waaraan deze 
niet vermag te voldoen en zoo zal de    
vrouw1 die gedurende de geboorte van het
 hoofd zich plotseling aan de  steunende
 hand van den verloskundige onttrekt en 
met alle kracht en  snelheid het hoofd  
door de opening perst1 eene inscheuring 
krijgen1  welke bij meerdere kalmte ware
 te voorkomen geweest1 om van andere    
mogelijkheden niet te reppen4 ,ook de   
geneesheer stelt er prijs op zulke      

onaangename verrassingen te ontgaan en  
doet dus alle mogelijke moeite  die te  
voorkomen4    ,in het algemeen zij de   
vrouw indachtig1 dat de bevalling1      
hoewel met  pijn gepaard1 eene          
noodzakelijkheid is1 waaraan zij niet   
ontgaan kan4  ,zij late zich dus niet   
door vrees beheerschen1 doch neme zich  
voor1 ook  dien arbeid met wilskracht en
 moed te verrichten4 ,de belooning toch 
is  groot1 het einde brengt wat zij zoo 
lang verwacht heeft4 ,onstuimig  woelen1
 gebrek aan geduld en kalmte1 aan       
bedaardheid en  zelfbeheersching werken 
nadeelig2 kalmte en berusting zullen    
haar  velerlei onaangenaamheden         
besparen4 ,de ween zijn dan             
regelmatiger1 de  duur van de baring    
daardoor korter en de voldoening te     
grooter4 ,laat de  gedachte1 dat de     
geneesheer noodig is bij deze heuglijke 
gebeurtenis1  haar niet doen vreezen    
voor allerlei gevaren4 ,de              
natuurkrachten leiden  in bijna alle    
gevallen tot een goed einde4 ,alles is  

over 't algemeen  van nature voor die   
gebeurtenis zoo goed ingericht1         
dat--naar de  ervaring leert--#ie van de
 #ajj gevallen1 geheel zonder hulp1     
gelukkig  afloopen4    ,de              
tegenwoordigheid van den verloskundige  
zij haar integendeel tot  troost4 ,hij  
is daar om elke afwijking1 welke zich   
zou kunnen voordoen1  te herstellen4    
,waar hij kalm is1 behoeft zij niet te  
vreezen1 zij  vertrouwe op hem4 ,zijne  
kalmte mag haar niet voorkomen als zou  
hij  gebrek aan menschelijk gevoel      
hebben4 ,hij overziet den toestand en   
weet  waaraan hij zich te houden heeft1 
wat goed voor haar is4 ,zijne kalmte    
spruit voort uit het besef1 dat alles   
goed zal gaan en zijn handelen is  dat  
van den man1 die weet wat er geschiedt4 
,daarom is hij niet  hardvochtig1 als   
hij niet voldoet aan alle wenschen van  
de barende of  van hare omgeving4       
,integendeel1 menige baring zou slecht  
afloopen1  indien hij zich niet wist te 
beheerschen en weerstand te bieden aan  

begrijpelijke1 doch ondoordachte        
verlangens en beden4 ,wie hem vertrouwt 
zal zelve de noodige kalmte behouden en 
te beter het einde bereiken4    ,de duur
 der baring is zeer verschillend4 ,in   
het algemeen wordt  aangenomen1 dat eene
 eerste baring #bj-bb uren1 volgende    
baringen  omstreeks #ae uren duren4     
,toch eindigt de eerste baring in de    
helft der  gevallen tusschen het        
#aj;e-#ah;e uur1 terwijl volgende       
baringen binnen #i  uren afloopen4      
,volgens gemaakte berekeningen zou het  
voorbereidings- of  ontsluitingstijdperk
 bij de eerste baring #ab-bj uren1 bij  
volgende #f-ab  uren1 het               
uitdrijvingstijdperk bij de eerste      
baring #a-g uren1 bij  volgenden -#a uur
 duren1 en zou de nageboorte #b-b uur na
 de geboorte  van het kind worden       
uitgedreven1 indien1 zooals boven       
gezegd1 de  geneesheer daaraan niet     
eerder een einde maakte4 ,velerlei      
omstandigheden kunnen op den duur van   
invloed zijn1 zonder dat men  daarom van

 afwijkingen behoeft te spreken4        
,wanneer de vliezige zak1 waarin het    
kind besloten is1 sterk is1 zal hij     
minder gemakkelijk scheuren1 en daardoor
 den voortgang der baring  belemmeren4  
,de geneesheer kan dan den duur         
verkorten door den zak te  openen4      
,niet steeds volgt op het breken der    
vliezen een lange rustpooze4 ,vooral    
bij volgende bevallingen komt het niet  
zelden voor1 dat dadelijk na het  breken
 der vliezen en het afloopen van        
vruchtwater1 ja1 tegelijkertijd1  dus   
met dezelfde wee1 het kind geboren      
wordt4    ,de duur der baring kan verder
 langer zijn door onrustigheid en angst 
der barende1 alsook door het voortdurend
 te bed liggen gedurende het            
voorbereidings- of ontsluitingstijdperk4
 ,dat weten vrouwen1 die reeds          
meermalen baarden1 dan ook wel4 ,zij    
blijven zoolang mogelijk op de  been1   
gedurende eene wee steun zoekende waar  
zij dien toevallig vinden1  om na afloop
 daarvan weder rond te gaan4    ,de     

spieren van de baarmoeder zijn niet     
altijd even krachtig4 ,zij  verrichten  
dan slechts korten tijd den noodigen    
arbeid1 om daarna een  langeren tijd van
 rust te nemen voor zij dien weder      
opvatten4  ,anderszins komt het voor1   
dat er eene wanverhouding bestaat       
tusschen  grootte van het kind en ruimte
 van den weg1 waardoor het moet worden  
voortbewogen1 of dat geringe rekbaarheid
 dier deelen de uiterste  inspanning van
 den kant der baarmoeder vergt1 zoodat  
haar kracht eerder  uitgeput raakt1     
waarop dan eveneens een langer tijdperk 
van rust volgt4  ,somtijds is die       
krachtsinspanning van de baarmoeder1    
vooral bij  wanverhouding1 zoo groot1   
dat de ween bijzonder snel op elkander  
volgen1 als 't ware onafgebroken bezig  
zijn1 zonder dat het gevolg             
noemenswaard is4 ,dan vooral1 eveneens  
in andere gevallen waarin  stoornissen  
in het verloop der baring zich mochten  
voordoen1 vertrouwe  de barende op den  
geneesheer1 op zijn kennen en kunnen en 

op de  wonderbare krachten der natuur4  
,de geneesheer weet1 door ervaring      
geleerd1 den rechten weg te kiezen en1  
als het noodig blijkt1 zal hij1  op het 
juiste oogenblik1 zijn kunst aanwenden  
om te helpen4 ,moed1  geduld en         
vertrouwen zijn de eigenschappen1 welke 
de barende van noode  heeft4    ,dat    
eene goede zwangerschap ook eene        
gelukkige baring laat verwachten1  en   
omgekeerd1 is een geloof1 dat1 algemeen 
verbreid1 op geen goede  gronden rust4  
,men geloove ook niet aan den invloed   
van allerlei  middelen1 welke gezegd    
worden de baring gemakkelijk te maken4  
,dat geldt  eveneens voor de bewering1  
dat het veelvuldig nemen van warme      
baden1  tegen het einde der             
zwangerschap1 een bijzonder gunstigen   
invloed zou  uitoefenen4    ,opmerkelijk
 is het1 dat in #ee  der gevallen de    
geboorte tusschen #h uur  's avonds en  
#h uur 's morgens plaats heeft1 meestal 
tusschen #ab en #c  uur 's nachts1 het  
zeldzaamst tusschen #i en #ab uur 's    

avonds4 ,het begin  valt meestal        
tusschen #i en #ab 's avonds1 het       
zeldzaamst tusschen #ab en  #c uur 's   
middags4    ,oudtijds was men van       
meening1 en ook nu is zij niet geheel   
verdwenen1  dat de ween het gevolg waren
 van de pogingen welke het kind aanwendt
  om uit de baarmoeder te komen4        
,daarbij zou1 zoo meende men1 het kind  
de  voeten tegen den baarmoederbodem    
steunen en zich met de armen een weg    
banen4 ,de weenpauze zou dan de uiting  
zijn van het uitrusten van het  kind4   
,van daar dat men nog wel eens hoort1   
wanneer een kind dood  geboren wordt1   
dat de baring zoo lang geduurd heeft1   
omdat het kind  zichzelf den weg niet   
banen kon en de moeder het dus moest    
uitpersen4  ,dat is geheel onjuist4 ,de 
langdurige baring kan de oorzaak geweest
  zijn1 dat het kind stierf4 ,het kind  
doet niets1 de samentrekkingen van  de  
baarmoeder1 waarbij zich later het      
persen der barende1 het gebruik  van de 
buikpers1 zooals men dat noemt1 voegt1  

is de oorzaak dat het  kind wordt       
voortbewogen4 ,dat is nu begrijpelijk   
voor haar1 die kennis  nam van hetgeen  
gezegd werd omtrent den bouw der        
baarmoeder en de  werkzaamheid van haren
 spierwand4    ,wanneer na het breken   
van de vliezen een groot gedeelte       
daarvan zich  over het hoofd van het    
kind legt1 wordt dat deel hooger op van 
het  andere deel afgescheurd en zal het1
 na de geboorte1 het hoofd bedekken4    
,men zegt dan1 dat het kind met den helm
 geboren wordt4    ,somtijds komt het   
voor1 dat in de laatste weken van de    
zwangerschap1 al  of niet gepaard met of
 voorafgegaan door pijnen1 bloeding uit 
de  geslachtsdeelen optreedt1 welke     
bloeding zeer belangrijk zijn kan4 ,het 
is dan noodig den geneesheer zonder     
verwijl daarvan in kennis te  stellen1  
opdat hij daarvan niet onkundig blijve4 
,middelerwijl houde de  vrouw de        
grootste rust in bed4    ,het gebeurt   
niet zelden dat de navelstreng een of   
meermalen1 als een  lus1 om den hals van

 het kind gevonden wordt4 ,men noemt dat
  omstrengeling4 ,de geneesheer houdt   
ook daarop zijne aandacht gevestigd1  om
 noodlottige gevolgen voor het kind zoo 
mogelijk te voorkomen4    ,bijzondere   
vrees wordt veelal gekoesterd voor het  
zoogenaamde  vastgegroeid zijn van de   
moederkoek of nageboorte4 ,eigenlijk    
moet men  zeggen1 dat er eene afwijking 
bestaat in dien zin1 dat de vasthechting
  aan den baarmoederwand zoo stevig is1 
dat de samentrekkingen van de           
baarmoeder niet in staat zijn haar op te
 heffen4 ,al is deze afwijking          
allerminst van belang ontbloot1 onjuist 
is het te meenen1 dat zij zoo  vaak     
voorkomt als wel eens beweerd wordt4    
,zij komt integendeel  betrekkelijk     
zeldzaam voor4 ,de meening dat de       
moederkoek1 of het kind1  zooals ook wel
 eens beweerd wordt1 aan het hart is    
vastgegroeid1 is  bijna te dwaas om er  
hier over te spreken4 ,de beschrijving  
van de  onderlinge ligging van          
baarmoeder1 darmen1 maag en hart1 zooals

 wij die  in den aanvang in 't kort     
gegeven hebben1 zal iedere vrouw1 die   
dat  gelezen heeft1 wel doen inzien1 dat
 eene dergelijke vergroeiing tot de     
onmogelijkheden behoort4    ,de meeste  
barenden hebben gaarne1 dat men haar met
 de vlakke hand in de  lenden of iets   
lager steun geeft4 ,dat zal het         
gemakkelijkste gebeuren  wanneer zij op 
de zijde ligt1 eene ligging welke hier  
te lande de meest  gebruikelijke is4    
,gedurende de baring is de eetlust      
verminderd4 ,men trachte dus niet de    
barende tegen haren wil iets op te      
dringen4 ,veelal wordt het genotene     
uitgebraakt1 wat haar zeker eenige      
onaangename oogenblikken bezorgt4       
,drinken is haar daarentegen zeer welkom
 en daaraan mag met gerustheid  worden  
tegemoet gekomen4 ,de angst1 dat frisch 
koud water zoogenaamde  krampween zou   
opwekken1 is onjuist4 ,men vermijde     
evenwel alcoholica4  ,hierbij moet er op
 gewezen worden1 dat de barende vaak    
geen aandrang  tot urine-loozing voelt  

of1 omgekeerd1 herhaaldelijk dien drang 
ondervindt1 terwijl slechts geringe     
hoeveelheden urine te voorschijn  komen4
 ,in beide gevallen kan het gebeuren1   
dat de urine-blaas overvuld  raakt4     
,daarop dient in het bijzonder gelet te 
worden1 omdat de  overvulde blaas de    
werkzaamheid der ween vermindert1 zelfs 
geheel kan  doen ophouden1 waarbij dan  
aanhoudend pijnen in den onderbuik en   
afwijkende ligging van het kinderhoofd1 
ten opzichte van het  baringskanaal1    
kunnen ontstaan4 ,het is dus van belang1
 met het oog op  den regelmatigen gang  
der ween1 er op te letten1 dat de       
urine-loozing  gedurende de baring      
geregeld plaats vindt4    ,de           
gevoeligheid voor de weenpijnen en de   
uiting1 welke daaraan door de  barenden 
gegeven wordt1 is zeer verschillend4    
,flinke vrouwen1 zelfs  eerstbarenden1  
laten somtijds geen enkelen kreet       
hooren1 anderen geven  op de            
allerkrachtigste wijze uiting aan hare  
gevoelens van pijn en  onbehagen4 ,al is

 het te begrijpen1 dat hevige pijn      
onwillekeurig  aanleiding geeft tot eene
 kernachtige uiting van smartgevoel1 zoo
 is  het ook in deze van belang1 dat de 
barende zich zooveel mogelijk           
beheerscht4    ,ondanks alle voorzorgen 
komt het voor1 dat het kind schijndood  
of ook  wel dood geboren wordt4         
,somtijds sterft het reeds gedurende de 
zwangerschap4 ,de oorzaken voor dit     
laatste zijn meestal gelegen in  ziekten
 van vader of moeder1 of ook in ziekten 
van het ei of ziekten en  misvormingen  
der vrucht1 ofschoon misvormde vruchten 
dikwijls levend  geboren worden1 doch   
gelukkig niet lang in leven blijven4 ,de
 oorzaken1  dat een normaal kind        
gedurende de baring sterft1 kunnen vele 
en  verschillende zijn4 ,bij de eerste  
baring loopt het kind1 bij goede        
ligging1 meer gevaar dan bij latere     
baringen4 ,vooral is dit het geval  bij 
vrouwen1 die na het #cjste jaar voor het
 eerst baren4 ,in het  algemeen komt het
 percent-cijfer ten nadeele van de      

jongens1 door de1  in verhouding1       
grooteren omvang van den schedel4 ,in   
hooge mate van  belang is de ligging van
 het kind bij de geboorte en de         
kunsthulp welke  alsdan moet worden     
aangewend4 ,in dit verband gedacht1     
loopt het kind  dat dwars in de         
baarmoeder gelegen is het meeste gevaar1
 daarop volgt  de ligging met de stuit  
of de beenen vooruit1 vervolgens die met
 het  aangezicht vooruit en ten slotte  
die met het achterhoofd vooruit1 op     
andere wijze dan in normale houding4    
,niet zelden komt het leven van het     
kind in gevaar door omstrengeling van   
den hals1 veel zeldzamer door           
buitengewone kortheid van de            
navelstreng4    ,van schijndood geboren 
kinderen moeten helaas ook nog een      
aantal het  leven laten4 ,schijndood    
komt het meest voor na eene moeilijke   
bevalling4 ,de kleur van het kind kan   
dan zijn donker blauw of wit4 ,de       
ledematen zijn slap1 de ademhaling      
ontbreekt4    ,het schijnt ons hier de  

geschiktste plaats te trachten aan te   
geven1  hoe men te handelen heeft1      
wanneer het kind geboren wordt1 zonder  
dat  geneeskundige hulp aanwezig is4    
,wanneer dan het kind geboren is1 legt  
men de moeder1 als zij op zijde lag1 op 
den rug en het kind tusschen de  beenen1
 zoo1 dat het de ruimte heeft en neus en
 mond onbedekt zijn4  ,mocht het gelaat 
door een gedeelte der eivliezen bedekt  
zijn1 het kind  dus met den helm geboren
 zijn01 z1 dat het vlies de openingen   
van  mond en neus afsluit1 dan vatte men
 het vlies1 het best met een drogen     
doek1 omdat het zeer glibberig is en    
zich niet gemakkelijk laat  vasthouden1 
en verwijdere het4 ,het kind kan dan    
ademhalen en  schreeuwen4 ,zoo kan het  
blijven liggen tot de geneesheer komt4  
,tevens  lette men op de baarmoeder2    
deze moet zich1 na de geboorte van het  
kind1 flink samen trekken4 ,men kan zich
 daarvan overtuigen1 door de  hand op   
den onderbuik der vrouw te leggen4      
,trekt de baarmoeder zich  goed te      

zamen1 dan voelt men daar een min of    
meer harden bol4 ,trekt zij  zich       
onvoldoende samen1 dan bestaat er       
meestal bloeding en voelt men  niets of 
slechts zeer onbepaald een weekachtig   
gezwel4 ,door flink  wrijven van dat    
gezwel zal het zich samentrekken en de  
bloeding tot  staan komen4 ,voortdurend 
wrijven voorkomt het slapper worden1 er 
moet  dus voortdurend gewreven worden4  
,indien het kind schijndood mocht zijn1 
dus de bovengenoemde verkleuring        
vertoont1 niet schreeuwt en niet        
ademhaalt1 dan wordt allereerst de      
navelstreng doorgeknipt4 ,dit geschiedt 
zoo1 dat op twee plaatsen1 op  eenigen  
afstand van elkander1 een stukje        
veterband flink om de streng  wordt     
gesnoerd en geknoopt4 ,daarna knipt men 
de streng1 met een schoone  schaar1     
tusschen de beide plaatsen door4 ,het   
kind kan dan worden  opgenomen4    ,bij 
lichtblauwe verkleuring van huid en     
zichtbare slijmvliezen1 zijn  gewoonlijk
 de spieren van armen en beenen niet    

geheel slap1 doch maakt  het kind geene 
bewegingen1 en is de hartslag te zien en
 te voelen4  ,brengt men het kind1 na   
het met een om den wijsvinger gelegd    
zacht  doekje de mondholte van slijm    
gereinigd te hebben1 in een warm bad 7  
#cf ,c1  #bi ,r17 daarin het hoofd met  
de hand ondersteunende1 opdat het  niet 
onder water zakke1 dan zal het veelal na
 eenigen tijd beginnen  adem te halen en
 te schreeuwen4 ,wanneer de kleur       
blauwviolet is1 alle  spieren slap zijn1
 zoodat ook het hoofd heen en weer      
bengelt1 de  hartslag niet te zien is en
 slechts flauwtjes te voelen1 daarbij   
langzaam en onregelmatig1 dan zal het   
langer duren voor het kind  bijkomt4    
,nadat het dan eenigen tijd in het warme
 bad gelegen heeft1 kan  men de huid    
prikkelen1 b4v4 door het een paar flinke
 klappen op de  billen te geven1 nadat  
die eerst afgedroogd zijn en1 bij       
jongens1 de  balzak naar voren1 tusschen
 de dijen1 is weggeborgen4 ,daarna wordt
 het  weder in het warme bad gebracht4  

,het kan noodig zijn dit eenige malen   
te herhalen1 voordat men de ademhaling1 
eerst oppervlakkig1  langzamerhand      
dieper wordende1 ziet tot stand komen1  
de blauwe  verkleuring in rozerood ziet 
overgaan1 de oogen ziet opengaan en     
eindelijk het kind hoort schreeuwen4    
,mocht het niet reageeren op de  klappen
 op de billen1 dan neme men het uit het 
warme bad en dompele  het1 voor een     
oogenblik1 tot den hals toe in een emmer
 koud water en  brenge het vervolgens   
dadelijk weder in het warme bad4 ,zoo   
afwisselend  handelende1 zal het kind   
ten slotte zijn onbehagen over          
dergelijke  behandeling door geschreeuw 
en allerlei bewegingen van armen en     
vooral  van de beenen kenbaar maken4    
,dan wordt het afgedroogd en in het     
warme  bed gelegd4    ,veel moeilijker  
zal het zijn een schijndood kind1 dat   
wit en slap is1  in het leven terug te  
roepen4 ,allereerst beginne men dan1 als
 boven  vermeld1 met het reinigen van   
den mond en het brengen in een warm bad1

  om1 als de huid behoorlijk warm       
geworden is1 het kind voor een          
oogenblik in koud water te dompelen1 en 
dadelijk daarop weder in het  warme bad4
 ,doch meestal is dat niet voldoende en 
zal het noodig zijn de  kunstmatige     
ademhaling toe te passen4 ,daarvoor is  
kennis van de wijze  waarop dat dient te
 geschieden en bijzondere handigheid    
noodig1 zoodat  gewoonlijk alleen de    
geneesheer in de mogelijkheid is te     
trachten  alsnog de bijna uitgedoofde   
levensvonk aan te blazen4    ,om        
dergelijke tegenspoeden zooveel mogelijk
 te ontgaan1 geven wij den  raad1 steeds
 den geneesheer te ontbieden1 zoodra de 
vrouw meent1 dat de  baring begint4 ,hij
 kan zich dan bijtijds van den toestand 
op de hoogte  stellen en zijne          
maatregelen nemen1 opdat hij op het     
juiste oogenblik  tegenwoordig zij4 ,dan
 kan veel onaangenaams voorkomen worden1
  onaangenaams zoowel voor moeder en    
kind als voor den geneesheer4           
,,het ,,kraambed4      ,na de baring    

wordt de kraamvrouw in den regel        
overvallen door huiveren  en beven4 ,dat
 is geen teeken van koude of kou-vatten1
 doch veeleer op  te vatten als een     
terugslag op den dikwijls zwaren arbeid1
 welken zij  verricht heeft en waaraan  
eensklaps een einde kwam4 ,spoedig1 in  
de  eerste uren van rust1 maakt dat     
plaats voor zweeten1 dat1 gedurende den 
slaap het sterkst1 eenige dagen         
aanhoudt1 doch sterk wisselt1 naar      
gelang van kleeding en bedekking1 van de
 buiten-temperatuur1 toevoer  van       
vloeistoffen1 gemoedsbewegingen1 als    
anderszins4 ,wanneer zij zelve  nu      
gereinigd en de buik door een           
buikverband1 waarvan verschillende      
modellen in gebruik zijn1 ingesloten is1
 mag de kraamvrouw zich  eindelijk      
overgeven aan de rust1 welke zij1 naar  
lichaam en geest1  zoozeer behoeft4 ,het
 verlangen naar rust is dan             
overheerschend1 en al  leidt die        
behoefte naar rust niet altijd tot      
slaap1 het kalm liggen in  eene rustige 

kraamkamer1 waar een oogenblik te voren 
nog alles in volle  beweging was1 is    
haar reeds een weldaad4 ,nu en dan wordt
 zij nog wel  gekweld door pijnlijke    
samentrekkingen van de baarmoeder1      
naween  genoemd1 doch meestal is die    
pijn gelukkig niet zoo hevig1 dat zij   
daardoor ten slotte den slaap niet zou  
kunnen vatten4 ,vooral zij die          
meermalen baarden hebben er last van1   
alsook zij1 bij wie de baring een  snel 
verloop had4 ,dan vooral kunnen de      
naween eenige dagen aanhouden1  meestal 
twee of drie dagen1 zelden langer dan   
tot den vijfden dag1 en  gedurende het  
zuigen van het kind in sterkte toenemen4
 ,vaak zijn die  naween de uiting van   
pogingen1 welke de baarmoeder aanwendt1 
om zich  van bloedstolsels te ontlasten4
 ,andere vrouwen bespeuren er alleen    
iets  van zoo lang het kind aan de borst
 ligt4 ,vroeger legde de baker1 met  het
 oog op die pijnen1 een met brandewijn  
natgemaakten doek op den  onderbuik1    
aldus onbewust een middel gebruikende1  

dat in onzen tijd1 in  den vorm van     
alcohol-verbanden1 wel eens wordt       
aangewend bij  prikkelingstoestanden van
 het buikvlies4 ,somtijds is de pijn in 
den  onderbuik te wijten aan sterke     
overvulling van de blaas door urine4    
,het  middel daartegen ligt voor de     
hand4    ,onder den invloed dezer naween
 wordt de baarmoeder allengs kleiner4   
,bij zoogende vrouwen geschiedt de      
terugkeer tot de grootte1 zooals die    
bij de niet zwangere vrouw is1 in den   
regel sneller4 ,die verkleining         
geschiedt minstens tot de zesde week1   
het snelst en het duidelijkst  merkbaar1
 bij onderzoek1 binnen de eerste        
veertien dagen4 ,daarbij neemt  de      
lengte vlugger af dan de breedte4 ,de   
grootste verkleining heeft  plaats      
gedurende de eerste drie dagen4         
,afgezien van individueele verschillen1 
met betrekking tot de snelheid  der     
verkleining1 hebben het verloop van de  
baring1 haar aantal 7het  orgaan blijft 
in verhouding tot het aantal der        

voorafgegane baringen in  al zijne      
afmetingen iets vergroot7 en1 naar men  
meent opgemerkt te  hebben1 ook de      
ouderdom der kraamvrouw invloed daarop4 
,langer duurt de  verkleining na        
buitengewone uitzetting van de          
baarmoeder1 b4v4 na  overmatige         
hoeveelheid vruchtwater en na           
tweelingzwangerschap4 ,de  scheede      
blijft steeds wijder dan voor dien tijd4
 ,na drie of vier weken  heeft zij een  
groot deel van de vroegere veerkracht   
terug gekregen1  doch de voorste        
scheedewand blijft1 vooral na herhaalde 
baringen1  dikwijls eenigszins gedaald4 
,gedurende de eerste dagen van het      
kraambed1 het sterkst den dag na de     
bevalling1 gevoelt de kraamvrouw ook    
spierpijnen1 vooral in armen en  beenen1
 als gevolg van den voor haar over 't   
algemeen ongewonen  spierarbeid bij de  
baring4    ,de eetlust is gewoonlijk    
verminderd1 de dorst meestal            
vermeerderd4 ,zoo  ondervindt zij dus   
nog eenigen tijd1 de een meer de ander  

minder1 de  nawerking van de inspanning 
gedurende eene gebeurtenis1 welke met   
recht  verlossing0 mag genoemd worden4  
,doch ook hierbij doen zich belangrijke 
verschillen voor4 ,de eene vrouw gevoelt
 zich door eene gemakkelijke  bevalling 
afgemat en zwaar beproefd1 de andere    
ziet er1 zelfs na veel  sterkeren       
baringsarbeid1 uitstekend uit en gevoelt
 zich reeds na eenige  uren alsof er    
niets gebeurd was4 ,dat hangt af van    
velerlei  omstandigheden en persoonlijke
 eigenaardigheden1 evenals de           
gemoedstoestand na de baring4 ,zoo zal  
de eene vrouw1 na afloop1 kalm en       
rustig genieten van het geluk haar      
deelachtig geworden1 de andere1 vol  van
 dat geluk1 daaraan door druk gepraat en
 bemoeienis met alles om  haar heen     
uiting geven4 ,voor beiden is het nuttig
 en noodig in de  kraamkamer zoo spoedig
 mogelijk alles tot rust te brengen4    
,de kraamvrouw moet gedurende eenige    
dagen rust in bed genieten4 ,zij        
behoeft daarbij niet voortdurend op den 

rug te liggen4 ,die rust is ook  van    
belang voor genezing van wonden1 welke1 
van nature1 bij de baring  ontstaan4    
,wij wezen er reeds op1 dat de          
kraamvrouw als eene gewonde te          
beschouwen is4 ,die wonden bevinden zich
 voornamelijk in de inwendige           
geslachtsdeelen4 ,de binnenvlakte van de
 baarmoeder vormt n  wondvlakte4        
,eivliezen en moederkoek toch waren min 
of meer vast met den  baarmoederwand    
verbonden4 ,nadat zij door de           
nageboorteween losgemaakt  en           
uitgedreven waren1 bleef eene wondvlakte
 over4 ,wel is waar is die  vlakte1     
nadat alles verwijderd is1 door de      
samentrekking van de  baarmoederspieren 
veel kleiner geworden1 doch voorloopig  
is zij nog  groot genoeg4 ,buitendien   
zijn in den baarmoedermond scheuren     
ontstaan1  tengevolge van den doortocht 
van het kind1 vertoonen scheede1        
scheedeingang en vaak ook de bilnaad1   
kleinere en grootere  verwondingen1     
tengevolge der rekking4    ,vooral de   

wondvlakte in de baarmoeder scheidt     
vocht af1 dat naar buiten  vloeit en den
 naam van kraamzuivering draagt4 ,de    
hoeveelheid is  verschillend4 ,na sterk 
bloedverlies1 gedurende en na de baring1
 is de  afscheiding gewoonlijk sterker2 
sterk zweeten1 diarrhee en het intreden 
der zogafscheiding doen haar tijdelijk  
verminderen4 ,de duur is twee tot  zes1 
zeldzamer acht weken1 meestal echter    
houdt zij na de vierde week  op4 ,in de 
eerste dagen1 gewoonlijk tot den vierden
 dag1 dikwijls  langer1 verschijnt er   
bloed4 ,daarna wordt de afscheiding     
wateriger1  ongeveer als vleeschnat1    
totdat van den zesden of tienden dag af 
een  roomachtig of melkachtig etterig1  
dikwijls meer slijmig glazig1 vocht  te 
voorschijn komt4 ,vaak echter duurt de  
bloedige afscheiding zelfs  drie weken  
of langer4 ,wanneer de bloedige         
afscheiding vroeger is  opgehouden1 komt
 het1 bij het eerste opstaan1 gewoonlijk
 weer tot  bloedige bijmenging4 ,de     
afscheiding kenmerkt zich1 te beginnen  

na  eenige dagen1 door een eigenaardig  
zoetig flauwen geur4    ,om dat vocht op
 te vangen wordt voor de uitwendige     
geslachtsdeelen een  verband gelegd4    
,meestal bestaat dat verband uit een    
laag verbandwatten1  al of niet omgeven 
door hydrophiel gaas1 zooals de         
maandverbanden zijn  ingericht1         
vastgehouden door een stop- of banddoek4
    ,het wondvocht vloeit over de       
wonden1 doch deert die niet4 ,gedurende 
de  eerste dagen toch bestaat het uit   
bloed2 later1 wanneer het veranderd  is 
en schadelijke stoffen als ook bacterin 
bevat1 zijn de wonden van  nature       
zoodanig tegen de inwerking daarvan     
beschut1 dat daaruit geen  gevaar       
ontstaat4 ,daarom is ook kunstmatige    
reiniging der inwendige  geslachtsdeelen
 niet alleen onnoodig1 doch zelfs niet  
aan te bevelen1  omdat het inbrengen van
 de daartoe noodige instrumenten1 b4v4  
de canule  van den irrigator1 waarmede  
eene uitspoeling zou moeten verricht    
worden1 allicht de wonden1 welke bezig  

zijn te genezen1 zou openen1  zoodat er 
nieuwe wonden ontstaan1 die van de      
natuurlijke beschuttende  bedekking     
ontdaan1 kunnen genfecteerd worden4 ,de 
geneesheer gaat dan  ook niet anders dan
 in hooge noodzakelijkheid tot zoo iets 
over4    ,de uitwendige geslachtsdeelen 
behooren evenwel van tijd tot tijd      
gereinigd te worden en zal de           
verpleegster daarvoor hebben zorg te    
dragen1 steeds omzichtig en met eene    
ontsmettingsvloeistof of met  volkomen  
zuiver water1 omzichtig1 om wonden1     
welke daar aanwezig zijn1  voor         
hernieuwd opengaan te vrijwaren4        
,kleine en groote inscheuringen en      
ontvellingen komen daar voor1 en  iedere
 wond kan door intredend vuil           
verontreinigd worden4 ,de  smetstoffen1 
welke ergens binnendringen1 kunnen niet 
alleen daar ter  plaatse ontsteking     
verwekken1 maar ook in andere deelen van
 het  lichaam1 van de ingangsplaats     
verwijderd4 ,het best geschiedt de      
reiniging door afspoelen van bovenaf1   

terwijl de kraamvrouw op het  ondersteek
 ligt1 hetzij door schenken uit een kan1
 door eene canule met  eene centrale    
opening of door het uitknijpen van een  
flinke natte dot  verbandwatten4 ,eene  
zelfde reiniging behoort te geschieden  
na  urineloozing en ontlasting4 ,tevens 
wordt dan het vuile verband door een    
schoon vervangen en alles wat vuil en   
onrein is1 zoowel verband als  beddegoed
 en dergelijke1 uit de kamer verwijderd4
    ,de aard van de kraamzuivering1 een 
wondvocht dat velerlei  schadelijkheden 
bevat1 maakt het noodig zorg te dragen1 
dat het steeds  verre gehouden wordt van
 andere wonden1 omdat daarin gemakkelijk
  ontsteking optreden kan4 ,daarom moet 
ieder1 die met zulk vocht in  aanraking 
geweest is1 de handen niet alleen       
zorgvuldig wasschen maar  ook           
ontsmetten1 vooral dus de verpleegster  
die de navelwonde van het  kind heeft te
 behandelen en zijne oogen verzorgt1    
want ook daarin  geraakt1 kan het vocht 
onheil brengen4    ,het is dan ook aan  

te raden het kind te verzorgen1 te baden
 en te  kleeden1 vr de moeder geholpen  
wordt4 ,daarom ook moet elke moeder1    
die haar kind de borst zal geven1 zorg  
dragen dat hare handen rein  zijn1 omdat
 er anders gevaar bestaat1 dat          
wondvocht1 waarmede zij  onwillekeurig  
en zonder het te bespeuren in aanraking 
gekomen is1 in  wondjes van den         
tepel--zooals die wel eens              
voorkomen--geraakt1 waarvan  ontsteking 
der borst het gevolg kan zijn4    ,ook  
in het kraambed is reinheid dus een     
hoofdvereischte4 ,waar de  uiterste     
reinheid betracht wordt1 is het gevaar  
voor ziekelijke  afwijkingen in het     
kraambed zoo goed als niet aanwezig4    
,het buikverband of het sluitlaken1 dat1
 na de baring1 een handbreed  boven den 
navel en van onder zoover dat het voor  
een deel over de dijen  reikt1 wordt    
aangelegd1 dient wel in hoofdzaak om den
 slappen buikwand  steun te geven4 ,de  
vraag of het in staat is om den buikwand
 de vroegere  vastheid en veerkracht    

terug te geven of niet1 is eene1 die op 
zeer  verschillende wijze beantwoord    
wordt4 ,sommigen verwachten daarvan in  
dit opzicht te veel1 anderen te weinig1 
maar zeker is het onjuist als  eene     
vrouw1 die na de bevalling een slappen  
buikwand mocht behouden1  daaraan de    
gedachte verbindt1 dat dit euvel zou te 
wijten zijn aan de  verpleegster1 als   
zou deze1 gedurende het kraambed1 het   
verband niet  zorgvuldig genoeg hebben  
aangelegd4 ,de toestand van den buikwand
 is aan  vele wisselingen onderhevig4   
,bij vrouwen die herhaaldelijk baarden  
kan  hij stevig en bij vrouwen1 die     
nooit baarden1 slap en uitgerekt zijn4  
,zelfs buikbreuk kan voorkomen1 zonder  
dat ooit eene baring voorafging4        
,gewoonlijk zijn de verrichtingen van   
urine-blaas en darmen in de eerste      
dagen verminderd1 en komt de            
noodzakelijkheid tot ontlediging niet   
tot  bewustzijn4 ,beide organen kunnen  
daardoor gemakkelijk overvuld raken4    
,wat de urine-loozing betreft is het aan

 te raden1 als er binnen #ab uren  na de
 bevalling geen aandrang bestaat1 te    
trachten de blaas te  ontledigen4       
,overvulling komt vooral dikwijls voor  
na de eerste baring  en na moeilijke    
bevallingen4 ,de urine-loozing geschiedt
 dan gewoonlijk  op het ondersteek1     
welke1 vooraf verwarmd1 door de         
verpleegster onder  de kraamvrouw       
geschoven wordt4 ,niet altijd komt de   
urine dadelijk te  voorschijn4 ,dikwijls
 is hieraan te gemoet te komen1 door de 
kraamvrouw  alleen te laten1 wat warm   
water in het ondersteek te gieten of    
haar een  warmen doek op den onderbuik1 
op de blaasstreek1 te leggen4    ,niet  
alleen geeft de overvulde blaas een     
pijnlijk spannend gevoel in  den buik1  
doch zij kan ook oorzaak zijn van       
meerder bloedverlies1 omdat  de         
samentrekkingen van de baarmoeder1 die  
de wondvlakte verkleinen en  de         
bloedvaten sluiten moeten1 door eene    
overvulde blaas niet voldoende  sterk   
zijn4 ,het is dan ook wenschelijk1 dat  

de kraamvrouw1 al heeft zij  geen       
aandrang1 op geregelde tijden b4v4 om de
 #f uren urineert4 ,bestaat  er binnen  
dien tijd aandrang1 dan zal zij         
natuurlijk aan die behoefte  voldoen4   
,doorgaans bestaat er geen aanleiding op
 dezelfde wijze te handelen met         
betrekking tot de ontlediging der       
darmen4 ,behalve dat vr de baring  reeds
 voor goede ontlasting gezorgd werd1    
geeft de voeding1  gedeeltelijk omdat de
 eetlust geringer is1 gedeeltelijk omdat
 licht  verteerbaar voedsel gebruikt    
wordt1 in de eerste dagen van het       
kraambed  geen overvulling van den darm4
 ,men wacht dan gewoonlijk tot den      
morgen  van den derden dag1 voor men    
daarvan werk maakt4 ,eenvoudige middelen
  worden dan in de eerste plaats        
ingegeven1 zooals wonderolie1           
rhamnusbastafkooksel1 bitterwater en    
dergelijke1 of wel een lavement  gezet1 
hetzij van water1 zeepwater1 water met  
glycerine of glycerine  alleen1 door    
middel van een glycerinespuitje4 ,bij   

groote haemorrhoden  7aambeien71 neiging
 tot uitzakking van den endeldarm of    
uitgebreide  verwonding in de scheede of
 aan den bilnaad worden lavementen      
liever  nagelaten4    ,bij de voeding1  
welke in de eerste dagen het best       
bestaat uit licht  verteerbare kost1    
doch daarom nog geen schraal dieet1     
vermijde men meer  dan ooit             
onregelmatigheid en overdaad4 ,vooral de
 laatste waarschuwing  is noodig1 omdat 
somtijds de eetlust zeer sterk is1 maar 
ook1 omdat  vele vrouwen van meening    
zijn1 dat het gebruik van veel voedsel  
de  zogafscheiding verhoogt4 ,juist het 
tegendeel kan daarvan het gevolg  zijn4 
,als drank is aan te bevelen frisch koud
 water1 melk1 chocolade4 ,ook  thee1    
koffie1 licht bier en wijn1 mits in     
geringe hoeveelheid1 behoeven  niet     
vermeden te worden4    ,voor een deel is
 de trage werking der darmen te wijten  
aan de rustige  ligging der kraamvrouw  
in bed4 ,algemeen wordt1 ten minste in  
ons land1  de duur van die bedrust      

vastgesteld op negen dagen4 ,waarom     
juist negen  dagen is onbekend4 ,omtrent
 den tijdsduur en de houding der        
kraamvrouw  in het bed onthouden wij ons
 van het geven van voorschriften1 omdat 
het  ons voorkomt1 dat die1 in ieder    
geval afzonderlijk1 door den geneesheer 
moeten worden gegeven4 ,hij alleen kan  
de omstandigheden beoordeelen1  welke   
van invloed zijn en kunnen zijn4 ,voor  
een groot deel is de                    
gezondheidstoestand der kraamvrouw1     
welke o4a4 uitdrukking vindt in de      
verhouding der lichaams-temperatuur1 van
 groot belang1 maar er komen  zoovele   
andere factoren in aanmerking1 dat een  
algemeene regel niet te  geven is4      
,in de kraamkamer behoort orde en rust  
te heerschen4 ,de verpleegster  heeft   
zorg te dragen1 dat vuile verbanden en  
alles wat onzuiver is zoo  spoedig      
mogelijk uit de kamer verwijderd wordt1 
dat niets blijft  slingeren1 kortom dat 
het noodzakelijke op tijd geschiedt en  
de  kraamkamer zoo behaaglijk mogelijk  

voor de kraamvrouw is4    ,omtrent het  
toelaten van bezoek zal de geneesheer   
zijne voorschriften  hebben te geven4   
,naar onze meening kan een kalm bezoek  
eene aangename  afleiding geven4 ,vaak  
echter wordt daartegen gezondigd en     
wanneer de  kraamvrouw den moed mist1   
dengeen die haar bezoekt1 te kennen te  
geven  dat zij vermoeid wordt1 zal zij  
daarvan allicht nadeelige gevolgen      
ondervinden4 ,ware belangstelling uit   
zich niet in urenlang druk  gepraat4    
,een enkel woord1 een handdruk1 een     
even-binnen-wippen om een  bloempje of  
iets anders te geven1 is meer waard dan 
allerlei  beuzelpraat4 ,de kraamvrouw is
 zeer gevoelig voor indrukken1 elke     
gemoedsbeweging kan nadeelig zijn4      
,daarmede zal hare omgeving dus  vooral 
rekening hebben te houden en alles      
hebben te vermijden1 wat  aanleiding kan
 geven tot boos-worden1 schrik1         
verdriet1 zelfs ook  aangename          
verrassingen1 welke sterken indruk      
maken4                  ,,het ,,kind4   

,het voldragen kind is gemiddeld #ej    
c,m4 lang en heeft een gewicht1 dat     
schommelt tusschen #cjjj en #cfjj       
grammen4 ,een lager gewicht beteekent   
volstrekt niet altijd1 dat het kind te  
vroeg geboren of zwak is1  terwijl een  
hooger gewicht geen bewijs is van       
krachtige ontwikkeling4    ,men heeft   
opgemerkt1 dat beiden1 onder meer1 onder
 den invloed staan  van den ouderdom der
 moeder en van het aantal der baringen4 
,volgens de  statistiek neemt het       
gewicht toe met den ouderdom der moeder 
tot het  #bi;e jaar1 de lengte tot het  
#dd;e jaar1 en valt de gunstigste       
ontwikkeling van het kind in            
zwangerschappen gedurende den           
middelbaren  leeftijd der vrouw4        
,gewicht en lengte nemen toe met het    
aantal der  baringen1 zoodat gemeenlijk 
elk voldragen kind het voorgaande in    
beide  richtingen overtreft1 waarbij    
korte tusschenruimten1 tusschen de      
opvolgende baringen1 een ongunstigen    
invloed uitoefenen4 ,de eerste  kinderen

 van vrouwen1 bij wie de eerste         
menstruatie laat optrad1 zijn  lichter  
dan die van andere vrouwen1 vooral van  
haar1 die vroegtijdig  den              
geslachtsrijpen leeftijd bereikten4 ,bij
 wisseling van het geslacht  der        
kinderen eener zelfde moeder is1 bij    
opvolgende zwangerschappen1 de          
gewichtstoename der meisjes geringer dan
 die der jongens4    ,wat het geslacht  
der kinderen betreft1 kan men zeggen1   
dat de vrouw  meer jongens dan meisjes  
ter wereld brengt4 ,op #ajj meisjes     
komen  ongeveer #ajc1f-aje1b-ajh1c      
jongens voor4 ,daarbij meent men te     
hebben  kunnen vaststellen1 dat het     
getal der jongens grooter wordt hoe     
jonger  de vader1 hoe ouder de moeder   
is1 of in het algemeen1 dat de oudste   
der  echtelieden de meeste kansen heeft 
het andere geslacht te doen  ontstaan4  
,het pasgeboren voldragen kind vertoont 
ronde vormen aan gelaat1 romp en        
ledematen1 het schreeuwt met luide stem1
 beweegt armen en beenen flink  en      

ontledigt1 vaak onmiddellijk na de      
geboorte1 urine en ontlasting1  welke   
laatste bestaat uit eene groenzwarte1   
soms bruinachtige1 taaie1  sterk        
klevende1 dikke brijachtige stof1 zonder
 reuk1 kindspek of  meconium genoemd4   
,het opent de oogen1 dikwijls niest het1
 waardoor  slijm en vruchtwater1 in     
neus- en keelholte aanwezig1 worden     
uitgedreven4 ,daar dit niet altijd      
volledig geschiedt1 gaat de  ademhaling 
wel eens gepaard met een min of meer    
reutelend geruisch4 ,bij  dikke         
kinderen1 met sterk ontwikkelde vetlaag1
 zijn de oogleden vaak  wat gezwollen1  
zoodat zij de oogen niet gemakkelijk    
kunnen openen4 ,de  moeder behoeft niet 
bezorgd te zijn1 als zulk een kind dan  
ook in den  beginne de oogen slechts bij
 tusschenpoozen opent4 ,die zwelling    
verdwijnt spoedig4 ,ook handen en voeten
 zijn in de eerste dagen na de          
geboorte1 vooral bij eenigszins te vroeg
 geboren kinderen1 wel eens  gezwollen  
en blijven in den regel wat langer      

blauwrood gekleurd dan de  overige      
deelen van het lichaam4 ,deze zwelling  
verdwijnt eveneens  spoedig4    ,de     
omvang van den schedel is gemiddeld #cd 
c,m41 die van de borst1 over  de tepels 
gemeten1  #ca c,m4 ,de schedelbeenderen 
zijn tamelijk hard en  nog niet         
onbeweeglijk met elkander verbonden1    
maar door naden  gescheiden1 terwijl    
daar waar drie of vier schedelbeenderen 
te zamen  komen1 grootere1 door een     
vlies gesloten1 ruimten bestaan1 welke  
den  naam van fontanellen dragen4 ,de   
zoogenaamde groote fontanel1 waardoor   
het kloppen van de slagaderen der       
hersenen zoowel te zien als te voelen   
is1 heeft den vorm van een ruit en ligt 
boven het midden van het  voorhoofd4    
,langzamerhand sluiten die fontanellen  
zich1 de groote  fontanel het laatst1   
omstreeks de #ad;e levensmaand1 somtijds
 iets  vroeger4    ,de huid is rozerood 
en glad1 alleen aan de schouders en     
bovenarmen  bedekt met wolharen4 ,het   
hoofdhaar is meestal donker1 gemiddeld  

#b-d c,m4  lang1 soms korter1 soms      
langer4 ,de nagels reiken aan de handen 
tot aan  den top der vingers of steken  
iets daarboven uit1 aan de voeten tot   
aan  den top der teenen4 ,de kleur der  
oogen1 d4w4z4 van het regenboogvlies1   
is min of meer donker staalblauw1 zoodat
 de vraag al spoedig door de  moeder    
gedaan3 ,welke kleur van oogen heeft    
het80 gewoonlijk niet naar  wensch kan  
beantwoord worden4 ,eerst langzamerhand 
komt het tot de  verschillen1 welke wij 
bij volwassenen waarnemen4    ,meestal  
vertoont het pasgeboren kind een        
eigenaardig vervormden  schedel1        
veroorzaakt door het zoogenaamde        
geboortegezwel1 dat te  grooter is en   
het hoofd te langer doet schijnen1      
naarmate de baring en  vooral het       
uitdrijvingstijdperk langer geduurd     
heeft4 ,de huid in de  streek van het   
voor- of achterhoofd is dan sterk       
gezwollen en  deegachtig op aanvoelen4  
,na een paar dagen verdwijnt die        
eigenaardige  vervorming van zelf1      

waarom het volkomen onnoodig is1 door   
allerlei  knijpingen te trachten het    
hoofd een goeden vorm te geven4         
,somtijds is  er ophooping van bloed of 
bloederig vocht onder de huid1 ter      
plaatse  van het geboortegezwel4 ,dan   
duurt het langer1 zelfs wel vier tot zes
  weken1 voor het hoofd de normale      
gedaante heeft aangenomen4 ,de neus is  
dikwijls plat1 maar ook dat herstelt    
zich spoedig4    ,de huid is bedekt met 
eene verschillend groote hoeveelheid    
vettig1  kaasachtig smeer1 het          
zoogenaamde huidsmeer1 het sterkst op   
den rug en  in de buigvlakten van armen 
en beenen4 ,bij meisjes vindt men zelfs 
een  dikke laag in de plooien der       
geslachtsdeelen4 ,het bestaat uit een   
mengsel van huidvet en huidschilfers4   
,het pasgeboren kind is niet in staat   
het hoofd rechtop te houden4 ,als  men  
het kind rechtop houdt1 valt het hoofd  
naar voren of naar achteren1  naar links
 of naar rechts1 zoodat men het met de  
hand moet steunen1 als  het kind wordt  

opgenomen4    ,te vroeg geboren kinderen
 zijn kleiner1 lichter en magerder4 ,de 
huid is  rooder1 dunner1 en overal van  
wolharen voorzien4 ,de hoeveelheid      
huidsmeer is veel geringer1 op bovenlip 
en neus zijn talrijke fijne  puntjes1   
als uiting van verstopte talkklieren1   
waar te nemen4 ,de  schedelbeenderen    
zijn buigzaam1 dikwijls gemakkelijk in  
te drukken1 de  nagels minder lang dan  
bij het voldragen kind en weeker4 ,het  
kind  schreeuwt niet krachtig1 de stem  
is meer piepend4    ,de eerste zorg voor
 het kind bestaat in reiniging4 ,ten    
einde het  gemakkelijker te bevrijden   
van het huidsmeer1 wordt het over het   
geheele lichaam ingesmeerd met olie of  
een ander vet1 b4v4 door middel  van een
 in olie gedrenkte prop ontvette watten1
 en daarna goed  schuimend ingezeept met
 een neutrale1 beter nog overvette zeep1
 door  middel van ontvette watten of een
 zachte spons4 ,vervolgens brengt men   
het kind in een lauwwarm bad van #ce ,c4
 7#bh ,r474 ,men vatte het kind  met de 

linkerhand zoo aan1 dat deze onder den  
linkerschouder komt en  nek en hoofd op 
pols en onderarm komen te liggen4       
,gezicht en ooren  moeten buiten het    
water blijven4 ,met de andere hand wordt
 dan het kind  zorgvuldig gewasschen4   
,de temperatuur van het water moet door 
een  thermometer worden bepaald1 vooral 
niet door de hand4 ,als badkuip kan  men
 allerlei groot vaatwerk gebruiken4     
,eenvoudig1 doelmatig en goedkoop  is   
een groote zinken teil1 waarin men een  
groot stuk schoon molton  legt1 dat     
gedeeltelijk over den rand heen hangt4  
,na #c-e minuten goed  afwasschen1      
waarbij alle zeep wordt afgespoeld1     
neemt men het kind uit  het bad1 wikkelt
 het in een verwarmden grooten          
badhanddoek1 legt het op  een matrasje  
op tafel en droogt het zacht1 doch goed 
af4 ,het matrasje  beschut men door een 
daarover gelegd stuk hospitaaldoek4 ,het
 aangezicht  behoort men afzonderlijk te
 wasschen1 liefst buiten het bad1 met   
schoon  lauwwarm water2 de oogen te     

reinigen met watten1 gedrenkt met #c's  
boorzuur-oplossing of met uitgekookt    
water1 voor ieder oog een  afzonderlijk 
wattepropje1 in de richting van den     
binnenhoek van het  oog1 dus naar den   
neus toe4 ,de mond behoeft niet         
gereinigd te worden4  ,evenmin is het   
noodig de neusgaten met1 tot een        
rolletje gedraaide1  watten te reinigen1
 terwijl het slechts zelden of nooit    
noodig is op  die wijze de ooren        
inwendig schoon te maken4    ,nadat het 
kind aldus gereinigd en behoorlijk      
afgedroogd is1 wordt het  gepoederd1    
waarbij vooral gelet moet worden op alle
 plaatsen waar twee  huidvlakten        
elkander aanraken1 zooals de oksels1    
hals- en liesplooien1  omgeving van de  
geslachtsdeelen en van de aarsopening4  
,de eenvoudigste  en zindelijkste wijze 
van poederen is die door middel van een 
bus1  zooals de peperbus is ingericht4  
,elke kwast1 ook al is die nog zoo      
mooi1 kan gevaarlijk worden1 doordat    
hij1 steeds weder gebruikt  wordende1   

tot besmetting aanleiding geven kan4    
,als strooipoeder  gebruike men         
talkpoeder1 gesteriliseerde witte       
pijpaarde 7bolus alba71  of             
vasenolpoeder1 liever dan gemalen rijst 
of andere plantaardige  poeders1 en     
ongeparfumeerd4    ,de kleeding moet aan
 de volgende eischen voldoen4 ,zij moet 
het lichaam  gelijkmatig bedekken1 de   
warmte van het lichaam zooveel mogelijk 
op  gelijke hoogte houden1 licht en     
zacht zijn1 de bewegingen van het kind  
zoo min mogelijk belemmeren en dus      
nergens knellen of te nauw  aansluiten4 
,eene uit drie lagen bestaande kleeding1
 waarvan de onderste  laag uit eene niet
 te dunne1 losjes gebreide1 gehaakte of 
geweven1  stof1 de bovenste uit wat meer
 gesloten stof bestaat1 voldoet aan deze
  eischen4 ,bovendien moet men haar zoo 
kiezen1 dat zij gemakkelijk kan         
gewasschen worden en het aan- en        
uitkleeden in den kortst mogelijken     
tijd geschieden kan1 zonder dat het kind
 er eenigen last van  ondervindt4 #a    

,men begint met het aanleggen van het   
navelverband1 dat dient om de rest  van 
de navelstreng1 goed verzorgd1 te       
beschutten4 ,vooral hierbij1 nu en      
gedurende den tijd vr de rest afgevallen
 en de wond genezen is1 moet  men de    
grootst mogelijke reinheid en           
zorgvuldigheid in acht nemen4 ,het      
overgebleven gedeelte wordt met een     
stukje steriel hydrophiel gaas of  met  
een laagje steriele verbandwatten       
omwikkeld1 het geheel naar links  en    
boven op den buik van het kind gelegd en
 vastgehouden door een  navelband4 ,ook 
hierbij is eenvoud het ware4 ,het       
eenvoudigste verband  verkrijgt men door
 een katoenen tricot-windsel1 van  #g   
c,m4 breedte1  zonder het te sterk aan  
te trekken1 een paar malen om het buikje
 te  wikkelen1 het af te knippen en het 
einde met een veiligheidsspeld1 in      
overlangsche richting1 vast te steken4  
,zulk een verband sluit overal  goed    
aan1 verschuift niet gemakkelijk en kan 
gewasschen worden1 of1  beter nog1 omdat

 de kosten zeer gering zijn1 weggeworpen
 worden1 zoodra  het door een nieuw     
vervangen is4    ,zelden komt het tot   
bloeding uit de rest van de navelstreng4
 ,mocht dat  gebeuren1 dan moet er      
nogmaals een bandje om de navelstreng1  
tusschen  de eerste onderbinding en de  
huid1 gebonden worden4 ,zulk een bandje 
moet1 opdat het inderdaad rein en zuiver
 zij1 eerst uitgekookt worden4  ,voor   
men tot het onderbinden overgaat1 moet  
men zorgvuldig de handen  wasschen4     
,tevens vertelle men den dokter1 wat er 
geschied is4    ,vervolgens wordt het   
kind verder aangekleed4 ,wanneer het    
kind gekleed  is1 wordt het in het      
vooraf1 door middel van een             
warmwaterkruik1  verwarmde bedje gelegd1
 tot aan de kin toegedekt en aan zich   
zelf  overgelaten4 ,het bedje moet zoo  
geplaatst zijn1 dat het kind beschut is 
tegen licht1 tocht en sterke geruischen4
 ,het hoofdeinde wordt daarvoor  meestal
 omgeven door een behang4 ,in den zomer 
vooral is het aan te  raden het geheele 

bedje te omgeven met muskietengaas1     
waarvan de  onderste uiteinden niet los 
neerhangen1 daar muskieten dan de       
gelegenheid hebben van onderop langs de 
plooien naar binnen te komen4  ,het gaas
 moet daarom rondom in het bedje        
ingestopt worden of over een  band1     
welke om het ledikant gespannen is1     
zoodat van binnendringen der  muskieten 
geen sprake meer zijn kan4    ,te vroeg 
geboren kinderen hebben te slechter kans
 om te blijven leven1  naarmate zij     
vroeger geboren zijn en vereischen      
daarom meerdere zorgen4  ,een van de    
hoofdzaken waarop gelet dient te worden1
 is die1 dat  afkoeling van het lichaam 
zooveel mogelijk vermeden wordt1 een    
tweede1  dat de voeding met zorg        
geregeld wordt4 ,ter bereiking van het  
eerste  wordt het kind in watten gelegd 
en door warmwaterkruiken omgeven1 en    
het bedje geplaatst in eene kamer1      
waarin de temperatuur zoo  gelijkmatig  
mogelijk1 op #cj ,c4 7#bh ,r47 gehouden 
wordt4 ,dikwijls  worden zulke kinderen 

ook in een broedstoof of couveuse       
gebracht4  ,omtrent den gunstigen       
invloed daarvan zijn de meeningen       
verdeeld4 ,de  geneesheer zal hierin1   
evenals in de vraag omtrent de voeding1 
van raad  dienen4 ,voor deze kinderen is
 de moederborst van nog grooter belang1 
dan voor den voldragen zuigeling4       
,het kind1 dat na de geboorte warm in   
het bedje ligt1 valt in een vasten      
rustigen slaap1 waaruit het na eenige   
uren ontwaakt en dan de behoefte  aan   
voedsel door schreien kenbaar maakt4    
,dan kan de moeder haar kind  aan de    
borst leggen4 ,eenige reden om daarmede 
een of twee dagen te  wachten1 bestaat  
er niet1 en zeker zal het kind er meer  
aan hebben dan  aan suikerwater1        
venkelwater of diergelijke middeltjes4  
,na de voeding weder in het bedje       
gelegd1 slaapt het kind in1 om door     
dezelfde behoefte gewekt te worden4     
,urine-loozing en ontlasting vinden  in 
den slaap1 of onmiddellijk na het       
ontwaken1 plaats4 ,zoo gaat het de      

eerste dagen door4    ,gedurende den    
eersten dag is de ontlasting van        
dezelfde soort als  dadelijk na de      
geboorte4 ,met den #d;en of #e;en dag   
maakt zij plaats voor  de normale       
zuigelingenontlasting4 ,bij kinderen1   
die aan de moederborst  gevoed worden1  
is de ontlasting dik brijachtig1 als een
 zalf1 goudgeel  van kleur1 welke echter
 bij lang staan verandert4 ,kinderen die
 om een  of andere gewichtige reden de  
moederborst moeten ontberen en met de   
flesch gevoed worden1 b4v4 met koemelk1 
hebben eene ontlasting1 in  grootere    
hoeveelheid1 welke veel stijver en      
drooger is1 brokkelig1  grijsachtig geel
 van kleur1 op leem gelijkend en        
zwaarder4    ,in den aanvang komt de    
ontlasting vaak #c-f maal per dag1 later
 #a of #b  maal in de #bd uren4    ,de  
geloosde urine is in de eerste dagen wel
 is waar troebel1 later  helder1 doch   
van dat verschil bemerkt men in de      
luiers niet veel4  ,opvallend           
daarentegen is eene roodachtig gele     

verkleuring van de luier1  welke te     
wijten is aan eene poederachtige stof1  
urine-zuur1 die in den  eersten tijd in 
vrij groote hoeveelheid met de urine    
wordt  uitgescheiden4 ,het verschijnsel 
is van geen beteekenis en behoeft dus   
geen ongerustheid te verwekken4    ,zoo 
ongemerkt geraakten wij in onze         
beschrijving reeds van den dag der      
geboorte verwijderd4 ,wat wij nu laten  
volgen is dan ook eene bespreking  van  
allerlei1 wat geleidelijk verdwijnt1    
opkomt of verandert1 en  waarbij in dit 
korte overzicht moeilijk met uren of    
dagen rekening kan  gehouden worden4    
,volgens ,preyer #b1 wien wij een aantal
 zorgvuldige onderzoekingen en          
opmerkingen danken met betrekking tot   
verschijnselen1 die zich bij het        
pasgeboren kind1 den zuigeling en ook   
gedurende de verdere ontwikkeling  van  
het kind voordoen1 en aan wien wij het  
nu volgende ontleenden1 kan  het kind   
onmiddellijk of weinige minuten1        
hoogstens uren1 na de  geboorte licht en

 donker onderscheiden4 ,het sluit de    
oogen snel en  krampachtig wanneer het  
lichtschijnsel op het gelaat en in de   
oogen  valt1 waarbij kan opgemerkt      
worden1 dat de pupil-reactie in de      
eerste  uren na de geboorte reeds tot   
stand komt4 ,die reactie bestaat daarin1
  dat1 bij invallen van het             
lichtschijnsel1 het zwarte plekje in het
 oog1  de zoogenaamde pupil1 kleiner1   
bij verwijdering van het licht1 dus in  
de duisternis1 grooter wordt4 ,slapende 
zuigelingen worden1 na eenige  dagen    
levens1 onaangenaam aangedaan door op   
het gelaat vallend  lichtschijnsel1     
zooals blijkt uit het vast toeknijpen   
der oogen2 velen  worden zelfs onrustig 
of ontwaken4 ,de lichtschuwheid is in   
den beginne1  na het ontwaken en na     
oponthoud in donker1 groot1 doch spoedig
 wordt  schemerlicht gezocht en werkt   
dus in geen geval onaangenaam4 ,na      
eenige  dagen doet gewoon daglicht of   
een lichtend voorwerp aangenaam aan1 de 
lichtschuwheid vermindert4 ,het bewegen 

van het hoofd in de schemering  b4v4    
naar het venster of naar het licht toe1 
dat van den zesden dag af  is waar te   
nemen1 geschiedt dus niet omdat het kind
 ziet1 maar omdat  het door het         
lichtschijnsel eene aangename           
gewaarwording ondervindt4  ,hetzelfde   
doet het kind bij het naderen van de    
warme moederborst4 ,zelfs  in donker zal
 de zuigeling iets onaangenaams gevoelen
 als men zijn  hoofdje daarvan afwendt4 
,de hoofdbeweging1 naar het licht toe1  
is dus  niet op te vatten als eene      
willekeurige richting van den blik4     
,fixeeren  kan het pasgeboren kind niet1
 omdat het niet in staat is de          
oogspieren  willekeurig te bewegen4 ,als
 men meent waar te nemen1 dat het kind  
den  blik b4v4 naar de vlam eener kaars 
gericht houdt1 is dat geen fixeeren     
doch staren1 want de richting van zijn  
blik verandert niet1 het staren  houdt  
niet op1 als men de kaarsvlam           
verwijdert4 ,voor den tienden dag  heeft
 men geen eigenlijke fixatie-bewegingen 

waargenomen4 ,daarna begint  het kind   
het hoofd van het eene verlichte        
voorwerp naar het andere te  bewegen2   
van den #bc;en dag1 meestal nog later1  
begint het1 bij rustig  gehouden hoofd1 
een langzaam bewogen voorwerp met de    
oogen te volgen4  ,dan kan men van zien 
spreken1 maar nog niet van fixeeren1 al 
drukt ook  het gelaat reeds eenige      
intelligentie uit4 ,nog later volgt dan 
het  vermogen om voorwerpen met het oog 
te volgen4 ,zien1 in de eigenlijke      
beteekenis van het woord1 kan het kind  
in de eerste weken dus niet4            
,pasgeboren kinderen houden de oogen    
meer gesloten dan open4 ,wanneer zij  de
 oogen openen1 geschiedt dat            
ongelijkmatig4 ,het eene oog b4v4 gaat  
open1 terwijl het andere gesloten       
blijft4 ,dat afwisselende openen en     
sluiten duurt tot ongeveer den #aa;en   
dag1 daarna wordt het zeldzamer1  maar  
het blijft zelfs gedurende de eerste    
maand zoo1 dat1 als beide  oogen        
opengehouden worden1 zij niet even wijd 

open staan4 ,bij snelle  nadering met de
 hand1 met den vinger1 met het hoofd of 
met eene  brandende kaars schrikt het   
kind nog niet1 het knipt ook niet met de
  oogleden4 ,in de eerste weken         
ontbreekt die snelle ooglidslag1 bij    
snel  naderen van eenig voorwerp naar   
het gezicht4    ,de bewegingen van het  
oog zelf vertoonen bij pasgeboren       
kinderen geen  samenwerking en zijn in  
de eerste dagen onregelmatig4 ,in de    
eerste zes  dagen heeft de beweging der 
oogen naar links en rechts nog niet     
volkomen gelijktijdig plaats4 ,zeer vaak
 beweegt het eene oog zich              
onafhankelijk van het andere en draait  
het hoofd zich in eene richting         
tegenovergesteld aan die1 waarin de     
oogen zich bewegen4 ,de oogspieren      
trekken zich namelijk1 evenals alle     
andere spieren van het lichaam1 ook  die
 van het gelaat1 bij den jongen         
zuigeling nog doelloos samen4 ,daarom   
worden onregelmatige en onderling       
ongelijke oogbewegingen waargenomen1    

zonder dat van zien of zelfs van        
lichtgewaarwording1 bij neergeslagen    
bovenste oogleden1 sprake zijn kan1     
bewegingen welke allerlei  bewegingen in
 het gelaat1 grimassen1 voorhoofdfronsen
 en bewegingen der  lippen begeleiden1  
terwijl het kind rustig ligt en niet    
schreit4  ,slapende zuigelingen bewegen1
 zonder te ontwaken1 dikwijls de        
gelaatsspieren1 vooral de lippen en de  
oogleden4 ,vaak slaapt het kind  met    
half geopende oogen in en ziet men dan  
eveneens doellooze  bewegingen van het  
oog4    ,opmerkelijk is het1 hoe de     
oogen zich dikwijls in eene houding     
plaatsen  als bij iemand die sterk      
scheel kijkt1 of zooals men dat         
waarneemt bij  het richten van den blik 
naar de punt van den neus4 ,dat is in   
het begin  van de derde week niet zoo   
sterk en zoo menigvuldig het geval meer 
als  in de eerste week1 doch het kan    
zelfs na de tiende week nog lang worden 
opgemerkt1 als het kind wakker ligt4 ,in
 den slaap blijven onregelmatige        

bewegingen van oogen en oogleden1       
evenals het half openen der oogen1  nog 
langer voortbestaan4 ,naarmate de macht 
om voorwerpen te fixeeren  toeneemt1    
neemt dit verschijnsel af4 ,iets        
dergelijks neemt men later  waar als het
 kind loopen leert4 ,ook dan verminderen
 allengs de  onregelmatige doellooze    
bewegingen der beenen4    ,men kan ook  
opmerken hoe soms het eene oog zich     
langzaam naar rechts1  het andere zich  
tegelijkertijd naar links1 of het       
rechteroog naar boven  rechts1 het      
andere zich naar boven links beweegt1   
alsmede dat de oogen  niet op gelijke   
hoogte staan1 b4v4 het rechteroog naar  
links en iets  naar beneden1 het        
linkeroog naar links en iets naar boven2
 zoo ook  geheel eenzijdige bewegingen1 
b4v4 zoo dat het eene oog den waarnemer 
schijnt te fixeeren en het andere zich  
zijwaarts beweegt4 ,dit laatste  is waar
 te nemen als men bij het slapende kind 
de oogleden oplicht1  maar ook1         
gedurende de eerste dagen1 als het kind 

wakker is4    ,dadelijk na de geboorte  
kan het kind waarschijnlijk niets       
ruiken1 maar  na eenige uren1 vaak reeds
 in het eerste uur1 kunnen normale      
kinderen  aangename en onaangename      
geuren onderscheiden4 ,de               
gewaarwordingen geven  hun een gevoel   
van welbehagen of afkeer1 dat met den   
dag in sterkte  toeneemt4 ,zoo willen   
kinderen1 die enkele weken oud zijn1    
b4v4 de borst  eener min niet nemen als 
hare huid onaangenaam riekt en          
schreeuwen zij  reeds wanneer zij bij de
 borst gebracht worden4 ,de met melk of 
brij  gevulde lepel ruiken zij in donker
 reeds vroeg en de tegenzin van vele    
zuigelingen in de eerste week om koemelk
 te nemen1 als zij vrouwenmelk  gehad   
hebben1 moet meer op den reuk dan op den
 smaak betrekking hebben1  omdat zij    
soms1 zonder te proeven1 de melk reeds  
weigeren4    ,toch treedt ook een zeker 
onderscheidingsvermogen voor de         
smaakgewaarwording dadelijk na de       
geboorte in werking4 ,sterk van         

elkander afwijkende smaakprikkels1      
zooals zout1 zoet1 zuur en bitter1      
worden onderscheiden4    ,het hooren is 
bij het pasgeboren kind zoo onvolkomen1 
dat men elken  pasgeborene doof noemen  
moet4 ,dadelijk na de geboorte is het   
middenoor  nog gevuld met eene          
eigenaardige gelei-achtige stof of met  
vocht1  waarschijnlijk vruchtwater1 dat 
na eenige uren van ademen en slikken    
langzaam wegvloeit4 ,dan is het         
middenoor met lucht gevuld en kan het   
gehoororgaan werken4 ,daar komt bij1 dat
 de uitwendige gehoorgang zeer  nauw is 
en de wanden nog tegen elkander liggen4 
,voor het einde van de eerste week      
reageert het voldragen normale kind  op 
sterke geluidprikkels1 bemerkbaar aan   
het trekken met de oogleden1            
voorhoofdfronsen1 ineenkrimpen1 trekken 
van armen en bovenlichaam1  terwijl     
slapende kinderen wakker worden en      
schreeuwen4 ,hardhoorigheid  blijft     
evenwel nog eenigen tijd bestaan4    ,in
 den beginne hoort de normaal geboren   

mensch dus niets1 dan slechts  iets     
onduidelijk1 vervolgens veel onduidelijk
 en eerst langzamerhand in  de veelheid 
van het onduidelijk gehoorde iets       
afzonderlijks duidelijk1  ten slotte    
veel duidelijk1 waarbij sterke hooge    
tonen eerder  onderscheiden worden dan  
lagere4    ,iedere moeder gebruikt vele 
duizenden woorden1 welke zij haar kind  
toespreekt1 toefluistert1 toezingt1     
zonder dat het er ook maar een  enkel   
van hoort1 en vele duizenden woorden    
zegt zij hem1 eer hij er n  verstaat4   
,maar1 als zij het niet deed1 zou het   
kind veel later en  moeilijker spreken  
leeren4    ,het is bekend1 dat          
pasgeboren kinderen voor pijnverwekkende
 prikkels  minder gevoelig zijn dan     
volwassenen4 ,voor een speldeprik b4v4  
zijn zij  zoo goed als ongevoelig4      
,daarom mag men nog niet beweren1 dat   
zij  ongevoelig zijn1 want rustige      
kinderen maken bewegingen en beginnen te
  schreeuwen1 als men ze in de huid     
knijpt of b4v4 op de dij slaat4 ,de     

uitingen van pijn1 en de duur daarvan1  
zijn evenwel niet zoo sterk en  houden  
niet zoo lang aan als bij oudere        
kinderen4 ,die prikkel wordt dus  wel   
degelijk pijnlijk ondervonden4 ,het     
verschil is hierdoor te  verklaren1 dat 
door het knijpen of door den slag vele1 
door het  speldeprikje weinig           
zenuwuiteinden in de huid getroffen     
worden4 ,de  gevoeligheid neemt1 reeds  
gedurende de eerste week1 met den dag   
toe4    ,verschil in gevoeligheid bij   
aanraking van verschillende             
lichaamsdeelen  is evenzeer voorhanden  
als bij den volwassene4 ,bij het        
aanraken van de  punt van de tong maakt 
het kind zuigbewegingen1 welke in       
braakbewegingen overgaan1 wanneer het   
achterste gedeelte van de tong en  de   
keel worden aangeraakt4 ,de lippen zijn 
dadelijk na de geboorte zeer  gevoelig4 
,strijkt men met den vinger langs de    
lippen1 dan maakt het  kind1 van den    
zesden dag af1 zuigbewegingen1 ten      
minste wanneer het  wakker en hongerig  

is4 ,wordt het slijmvlies van den neus  
geprikkeld1  dan fronsen de kinderen het
 voorhoofd1 niezen en bewegen de        
oogleden2  bij sterken prikkel bewegen  
zij het hoofd en brengen de hand aan het
  gelaat4 ,wordt de punt van den neus   
aangeraakt1 dan knijpen zij de oogen    
toe4 ,dat gebeurt eveneens als men tegen
 het oog blaast of het met den  vinger  
aanraakt1 terwijl daarentegen in de     
eerste dagen het kind in het  bad de    
oogen openhoudt1 ook als het lauwwarme  
water het hoornvlies  bevochtigt4 ,legt 
men een vinger in de hand1 dan wordt die
 omvat2 wordt  de voetzool aangeraakt1  
dan spreiden de teenen zich uit2 bij    
kloppen  tegen de voetzool buigt de voet
 zich tegen het onderbeen en wordt het  
been in knie- en heupgewricht gebogen2  
bij sterken prikkel gebeurt dat  ook met
 het andere been4    ,dadelijk na de    
geboorte wordt het kind onaangenaam     
aangedaan doordat  het1 in al zijn natte
 naaktheid1 aan de lucht1 waarvan de    
temperatuur  lager is dan die in de     

baarmoeder1 wordt blootgesteld4 ,in het 
warme bad  gebracht1 krijgt het weder   
het eerste aangename gevoel en is dan   
ook  dadelijk rustig1 nadat het van te  
voren flink schreeuwde4 ,de             
gevoeligheid voor koude en warmte is dus
 reeds groot4 ,dat blijkt ook  uit de   
wijze1 waarop het kind1 als het         
schijndood geboren is1 door het         
dompelen in koud water1 zoodra de       
ademhaling begonnen is1 van kreunen  tot
 schreeuwen overgaat4 ,dat schreeuwen   
moet waarschijnlijk als eene  uiting van
 pijn worden opgevat4 ,het is ook       
bekend1 hoe zeer jonge  zuigelingen     
onrustig worden en schreeuwen1 wanneer  
ze hier of daar met  koud water in      
aanraking komen4 ,vooral het droge hoofd
 is gevoelig  daarvoor1 zooals blijkt   
bij den doop1 waardoor menig kind       
onrustig  wordt4 ,die gevoeligheid voor 
plaatselijke warmteonttrekking blijft   
langen tijd1 gedurende de eerste        
levensjaren1 bestaan4 ,de groote        
gevoeligheid voor onderscheid tusschen  

koude en warmte1 ook bij  volkomen      
gezonde kinderen1 blijkt uit hunne wijze
 van doen1 bij  pogingen om het         
dagelijksche bad kouder te maken4       
,daling van de warmte  van het badwater1
 met een deel van een graad1 beneden die
 welke het  kind aangenaam is1 kan het  
tot luid schreeuwen brengen4    ,ook de 
gevoeligheid van het slijmvlies van den 
mond1 van de tong en van  de lippen1 is 
bij vele zuigelingen1 in de eerste      
dagen1 zeer groot4  ,wanneer b4v4 de    
zuigflesch slechts weinige graden warmer
 dan  bloedwarmte is1 weigert het kind  
de flesch onder heftig schreien4        
,hetzelfde gebeurt1 als de warmte iets  
minder is dan die van de melk uit  de   
moederborst4 ,de kinderen leeren echter 
gemakkelijk water en melk op            
kamer-temperatuur gebruiken1 wanneer zij
 niets anders krijgen om hunnen  honger 
te stillen4    ,de wijze waarop het kind
 zich gedraagt1 wordt bepaald door      
gevoelens  van genoegen of welbehagen en
 verdriet4 ,behagen is meestal verbonden

  aan verzadiging1 verdriet aan honger4 
,het gevoel van welbehagen wordt1  in de
 eerste maand1 van den eersten dag af1  
veroorzaakt door het  stillen van den   
honger met het telkens terugkeerende    
genot van het  zuigen en van den zoeten 
smaak der moedermelk1 door het warme    
bad1 door  matig helder licht en door   
het ontkleeden4 ,de bevrijding van      
doeken en  windsels heeft levendige     
bewegingen ten gevolge1 vooral          
afwisselend  strekken en buigen der     
beenen4 ,van den eersten dag af uit zich
 het  genoegen reeds door het open      
houden der oogen1 waarop spoedig        
verhelderde glans der oogen volgt4      
,ook de stem is anders1 naarmate het    
kind zich aangenaam gevoelt of  niet4   
,in het eerste halfjaar zijn de         
gevoelens van onbehagen menigvuldiger   
dan later4 ,zelfs bij de zorgvuldigste  
verpleging1 luchtverversching1  regeling
 van temperatuur der lucht en van het   
bad1 contrle op moeder-  of andere melk 
en surrogaten daarvoor1 en in de        

vriendelijkste  omgeving1 is het geen   
enkel kind beschoren geheel gezond te   
blijven1  zonder n dag van verdriet door
 honger- en dorstgevoel1 ongemakkelijke 
ligging1 houding of plaatsing1 door     
koude1 gevoel van nattigheid1 sterk     
riekende lucht of vaste inwikkeling4    
,onaangename gevoelens worden door      
schreien en1 reeds in den eersten  tijd1
 door mimiek uitgedrukt1 vooral door den
 vorm van den mond4    ,reeds op den    
tienden dag1 als het verzadigde kind is 
ingeslapen1 neemt  men om den mond eene 
lachende1 vergenoegde uitdrukking waar4 
,eigenaardig is het schreien4           
,doordringend en aanhoudend bij pijn1   
kermen of jammeren bij ongemakkelijke   
ligging1 onafgebroken en zeer  luid in  
een koud bed1 door veelvuldige          
tusschenpoozen afgebroken bij  honger1  
plotseling tot onverwachte sterkte      
aangroeiende en dadelijk  weder         
afnemende als het kind iets begeert en  
het niet krijgt4    ,een tweede teeken  
van onaangenaam gevoel is het toeknijpen

 der oogen2  een derde het afwenden van 
het hoofd1 zonder schreien1 reeds in de 
eerste maand4 ,vooral van gewicht is het
 nertrekken van de mondhoeken1  dat     
zelfs in den slaap voorkomt en bij      
onwelzijn voortdurend aanwezig  is4     
,daaraan alleen reeds kan men zien of de
 stemming van het kind eene  vroolijke  
of eene droevige is4 ,dit teeken is     
evenwel niet zoo vroeg  waar te nemen   
als de andere4    ,spoedig na de        
geboorte doet zich reeds honger en dorst
 gevoelen4 ,duurt  het honger- en       
dorstgevoel lang1 dan schreit het kind  
en wordt  onrustig4 ,in de eerste dagen 
verdwijnt de onrust telkens tijdelijk1  
wanneer het kind iets in den mond       
gestoken wordt waarop het zuigen kan1   
doch reeds na de eerste week laten vele 
zuigelingen zich op die wijze  niet     
foppen4 ,gedurende de eerste dagen zuigt
 het hongerige kind op zijn  eigen      
vingers1 doch begint spoedig weder te   
schreien4 ,dat schreien is  anders dan  
bij pijn4 ,het wordt niet zoo lang      

onafgebroken voortgezet4  ,zeer kleine  
hongerige kinderen schreien met lange en
 korte  tusschenpoozen4 ,de stem heeft  
een helderen klank en is niet zoo hoog1 
als bij het schreeuwen van pijn4 ,de    
oogen worden meestal toegeknepen1  de   
tong wordt in den mond teruggetrokken en
 is breed4 ,een zeker teeken  van honger
 en sterke begeerte naar voedsel is het 
opensperren der oogen  bij het naderen  
van de borst4    ,bij jonge kinderen    
treedt vooral in den eersten tijd       
vermoeienis op  door schreien en zuigen4
 ,laat men ze hongerig schreeuwen1 dan  
slapen  zij spoedig in1 ook zonder      
voedsel te hebben gekregen4 ,ook het    
zuigen  aan een weinig melkbevattende   
borst is vermoeiend4 ,vaak wordt het dan
  door langere tusschenpoozen afgebroken
 en herhaaldelijk slaapt het kind  in1  
ook al is het hongerig4 ,wanneer het    
verzadigd is1 zuigt het niet  meer en   
wanneer het moe is1 doet het dit        
onregelmatig en zonder kracht4    ,het  
brengen van eigen handen in den mond    

heeft bij de zuigelingen nog  niets met 
grijpen te maken4 ,bij het doelloos     
bewegen van de handen1  komen die ook   
wel in het gelaat en in den mond4 ,dat  
is te verklaren uit  de houding1 welke  
de armen bij het ongeboren kind hadden1 
eene houding  die zij nog lang bewaren4 
,zij brengen dus de handen aan het      
gelaat1  zooals zij dit vr de geboorte  
gedaan hebben4 ,ook houden zij de beenen
  als gedurende het verblijf in de      
baarmoeder1 namelijk de knien           
opgetrokken1 de voeten eenigszins naar  
binnen gekeerd1 de voetzolen  naar      
elkander gericht4 ,daar ook de beenen1  
en voornamelijk de  onderbeenen1 eene   
kromming naar binnen vertoonen1 kan het 
den schijn  verwekken1 alsof het kind   
misvormd is4 ,de beschreven houding     
verdwijnt  langzamerhand1 doch de       
kromming der onderbeenen blijft langer  
bestaan4  ,elk kind heeft dus in den    
beginne kromme beenen4 ,het maken van   
zuigbewegingen1 wanneer de handen de    
lippen aanraken1 is aangeboren en  niet 

tot bedoelde bewegingen te rekenen4 ,hoe
 doelloos dat bewegen  geschiedt1 blijkt
 wel uit de krabwonden1 die zij zich in 
het gelaat en  zelfs in de oogen        
toebrengen1 waarvoor het dikwijls noodig
 is de nagels  te knippen1 de handen in 
te pakken1 de armen vast te binden of   
met  stijve kokers te omgeven1 om de    
kinderen te beletten zich zelf          
verwonding toe te brengen4    ,opvallend
 is in den eersten tijd het geeuwen met 
wijd opengesperden  mond4 ,dit wordt    
door sommigen opgevat als eene          
versterkte en diepe  inademing1 welke de
 ademhalingswerktuigen langzamerhand tot
 regelmatige  werkzaamheid heeft te     
brengen4    ,veelvuldig wordt ook       
kokhalsen waargenomen4 ,kinderen van een
 tot vijf  dagen oud steken dan1 bij    
opengesperden mond1 de tong naar voren4 
,de  gewone oorzaak schijnt te zijn1 dat
 er slijm aanwezig is of wel1 dat  zij  
zichzelf met den vinger het gehemelte of
 den tongwortel aanraken4  ,dit laatste 
geeft ook wel aanleiding tot braken1    

ofschoon braken  meestal het gevolg is  
van eene overvulde maag4    ,het hikken1
 dat1 vooral na het drinken soms wel    
gedurende tien minuten  en langer1 in de
 eerste drie maanden nog al eens        
voorkomt1 heeft niets  te beteekenen4   
,het verdwijnt somtijds gemakkelijk door
 een of een paar  theelepels lauwwarm   
suikerwater op de tong te brengen4      
,nu en dan wordt bij overigens volmaakt 
gezonde meisjes op den vijfden  of      
zesden dag1 ook wel iets later1 eene    
meestal geringe  bloedafscheiding uit de
 geslachtsdeelen waargenomen4 ,aan de   
schaamlippen kleeft dan bloederig slijm 
of men vindt er kleine  bloedstolsels4  
,worden de schaamlippen uit elkander    
gehouden1 dan kan  men zien1 dat het    
bloed uit de scheede is te voorschijn   
gekomen4 ,bij  ietwat sterker bloeding  
komt die afscheiding ook in de luiers4  
,dit  duurt gewoonlijk slechts een paar 
dagen1 soms een week4 ,voor den         
gezondheidstoestand van het kind heeft  
dit niets te beteekenen4    ,ook vindt  

men vaak1 meestal onmiddellijk of in de 
eerste dagen na de  geboorte1 bij       
meisjes een zuchtige zwelling van de    
schaamlippen1 bij  jongens van balzak en
 lid1 welke allengs vanzelf verdwijnt en
 niet de  minste beteekenis heeft4      
,bij #hj der pasgeborenen treedt        
geelzucht op1 welke kenbaar is aan eene 
gele verkleuring van de huid1 vooral bij
 kinderen van eerstbarenden1 na         
geboorte met de billen vooruit en na    
lange1 moeilijke baringen4 ,het  vaakst 
optredende op den tweeden dag1 minder   
dikwijls op den derden1  begint die     
verkleuring in het gelaat en op de      
borst4 ,in sterk sprekende  gevallen    
wordt ook het oogwit geel gekleurd4 ,bij
 kunstverlichting is de  verkleuring    
niet waar te nemen4 ,de duur wisselt van
 #d tot #ad dagen4  ,soms zijn de       
kinderen wat mat en slaperig1 drinken   
slecht en nemen1 al  is het welbevinden 
ongestoord1 gedurende dien tijd minder  
toe4 ,men  drage zorg voor behoorlijk   
warm houden1 vooral bij te vroeg geboren

  kinderen1 zonder te broeien4 ,men moet
 echter1 indien de geelzucht van  dag   
tot dag erger wordt1 zoodat de kleur van
 de huid zelfs groengeel  wordt1 den    
dokter waarschuwen4    ,de borstklieren 
scheiden bij pasgeborenen een melkachtig
 vocht af1  heksenmelk genoemd4 ,bij    
beide geslachten zwellen daardoor van   
den #b;en  of #d;en dag af1 de borsten  
op1 welke zwelling op den #h;en tot     
#ab;en dag  haar hoogtepunt bereikt1 om 
van de tweede week af langzamerhand te  
verdwijnen4 ,het kan evenwel nog langer 
duren1 daar de vorming van melk  tot in 
de vierde week1 in zeldzame gevallen tot
 in de vierde maand1  aanhoudt4 ,het is 
volkomen onnoodig1 zelfs schadelijk1 te 
trachten  daaraan door drukken1 knijpen 
of wrijven een einde te maken4 ,men     
heeft  ze eenvoudig met een laagje      
steriele watten te bedekken en met rust 
te  laten4 ,het is mogelijk1 dat in de  
borst ontsteking optreedt4 ,zij wordt   
dan steeds grooter1 pijnlijk bij druk2  
de huid wordt rood en zuchtig           

gezwollen4 ,bij de eerste verschijnselen
 van ontsteking bedekke men dan  de     
borst met een compres1 b4v4 van         
hydrophiel gaas of een dun laagje       
ontvette watten1 in lauwwarm water1 voor
 de helft verdund ,goulardwater  of     
#ej's alcohol1 gedoopt en uitgeknepen1  
waarover een stukje  guttapercha-papier 
of ,billroth-batist en daarover eene    
laag droge  watten1 alles vastgehouden  
door een verband4 ,men verzuime niet den
  dokter van deze verschijnselen in     
kennis te stellen1 daar het tot         
ettering komen kan4 ,het kind heeft     
daarbij soms hooge koorts1 is  onrustig1
 verliest den eetlust4 ,vaak komt het   
tot braken en diarrhee4    ,in de meeste
 gevallen begint op den #f;en of #g;en  
dag de opperhuid af te  schilferen1 soms
 in kleinere of grootere lapjes1 hetgeen
 eenige dagen  aanhoudt4 ,de oorzaak is 
te zoeken in het uitdrogen van de tot de
  geboorte steeds vochtige huid en in de
 prikkeling en wrijving der  kleederen4 
,ook treedt eene dergelijke             

afschilvering van het slijmvlies  der   
lippen op4    ,het gedeelte van de      
navelstreng dat aan het kind verbonden  
bleef1  blijft nog eenige uren          
blauwachtig wit van kleur1 wordt slapper
 en  platter1 verdroogt allengs en wordt
 tot eene platte harde streng1 welke    
ten slotte1 bij een of andere           
gelegenheid1 gewoonlijk bij het baden1  
loslaat1 door het verscheuren van de    
laatste dunne verbinding met den  navel4
 ,dat loslaten geschiedt omstreeks den  
#e;en tot #h;en dag1 somtijds  nog      
later4 ,er blijft een kleine wond aan   
den navel over1 welke tegen  besmetting 
of infectie moet gevrijwaard worden1    
omdat daaruit voor het  kind de         
schromelijkste gevolgen kunnen          
voortspruiten4 ,daarom is  zorgvuldige1 
uiterst reine behandeling1 zoowel van de
 rest van de  navelstreng als van de    
overblijvende wonde van groot belang4   
,het baden  van het kind behoeft niet te
 worden nagelaten4 ,men drage zorg voor 
reinheid van eigen handen en van alles  

wat1 als verband1 op den navel  gebracht
 wordt4 ,het verband1 dat om de rest van
 de navelstreng  gewikkeld is1 laat bij 
het baden van zelf los4 ,de rest moet   
daarna  zorgvuldig afgedroogd en een    
nieuw1 zuiver verband aangelegd worden4 
,nadat de rest afgevallen is geneest de 
overblijvende navelwond onder  een      
verband1 uit steriele watten of steriel 
gaas bestaande1 vrij  spoedig4 ,dit     
verband moet1 als het b4v4 door urine   
nat geworden is1  vernieuwd worden4 ,ter
 beschutting van de wond kan men haar   
eerst met  wat vaseline bedekken of er  
een antiseptisch poeder1 als dermatol-1 
xeroform-1 airol- of                    
salicyl-strooipoeder 7#a dl4            
salicylzuur1 #e dl4  talkpoeder7 op     
strooien4    ,mocht het eens gebeuren1  
dat er eene bloeding uit de navelwond   
komt1  hetzij dat men ongelukkigerwijze 
aan de nog niet geheel losgeraakte  rest
 van de navelstreng heeft getrokken of  
wel door eenige andere  oorzaak1 dan kan
 men de bloeding tot staan brengen door 

eene laag  zuivere verbandwatten of eene
 schoone zakdoek1 opgevouwen1 op de     
bloedende wond te leggen en stevig met  
de hand daarop te drukken1 of  door1    
over de bedekkende watten of zakdoek    
heen1 stevig een verband1  b4v4 een     
tricot-windsel1 als drukverband1 om den 
buik te wikkelen4 ,laat  inmiddels den  
geneesheer roepen4    ,eerst puilt de   
navel1 vooral als de huid de navelstreng
 voor een  gedeelte bekleedde1 nog wat  
uit 7huidnavel71 maar spoedig daalt hij 
onder het oppervlak van de huid en vormt
 een kuiltje1 met ietwat  vochtigen     
bodem1 dat door eene smalle bovenste en 
breede onderste  huidplooi bedekt wordt4
 ,weldra is de wond genezen en alles    
droog4  ,somtijds blijft er wat         
bloederige1 zelfs op etter gelijkende1  
afscheiding bestaan1 zoodat het verband 
aan de wond blijft kleven of  althans   
bevlekt wordt4 ,dan is er1 als men de   
huidplooien uit elkander  trekt1 een    
steeds vochtig1 vleezig propje in de    
diepte waar te nemen4  ,dat propje is   

ongevoelig en bloedt somtijds bij       
onzachte aanraking4    ,de geneesheer1  
daarop opmerkzaam gemaakt1 zal er       
spoedig een einde aan  weten te maken1  
zoodat de litteekenvorming weldra       
volkomen wordt4 ,van  meer belang is    
het1 wanneer de rand van de wond1 daar  
waar zij aan de  huid van den buik      
grenst1 sterke roodheid vertoont1       
ettering aanwezig  is1 de navel         
wankleurig wordt1 rood1 gezwollen en    
gevoelig is en eene  sterke afscheiding 
geeft4 ,dan vooral is het noodig        
oogenblikkelijk den  geneesheer te      
ontbieden1 omdat dit alles op ontsteking
 wijst1 waardoor  het leven van het kind
 in groot gevaar kan komen4    ,na de   
genezing wordt het navelverband veelal  
nog eenigen tijd1 minstens  #d  #e      
weken1 aangelegd4 ,waar dikwijls de     
band1 met de bedoeling om een           
navelbreuk te voorkomen1 sterk wordt    
aangetrokken1 achten wij het  noodig    
daartegen te waarschuwen1 omdat juist   
sterke druk op den  onderbuik de oorzaak

 kan worden van het ontstaan van        
navelbreuk4 ,zulk  een breuk ontstaat   
gewoonlijk niet dadelijk1 meestal       
tusschen de tweede  en vierde maand4    
,hij doet zich voor als eene weeke      
verhevenheid of  dikte1 welke1 als het  
kind bij het schreeuwen of bij moeilijke
  ontlasting perst1 grooter en meer     
gespannen1 bij het ophouden met  persen 
kleiner wordt of geheel verdwijnt4 ,dit 
laatste geschiedt ook als  men er met   
den vinger op drukt1 waarbij men1 als de
 breuk tamelijk  groot is1 een          
eigenaardig gevoel waarneemt4    ,een   
navelbreuk ontstaat doordat een gedeelte
 van de ingewanden van den  buik1       
meestal een gedeelte van den darm1 door 
eene1 met huid bedekte1  opening van den
 buikwand heendringt en de huid         
uitstulpt4    ,in vele families schijnt 
neiging of aanleg tot het ontstaan van  
breuken1 ook navelbreuken1 voor te      
komen4 ,men schenke in den beginne      
vooral aandacht aan den zoogenaamden    
huidnavel4 ,een doelmatig               

hechtpleisterverband1 het eerst door den
 geneesheer aan te leggen1 dat          
gedurende een veertiental dagen kan     
blijven liggen1 zal er vele  genezen4   
,zulk een verband1 waarvoor men         
leucoplast1 blancoplast of  sanoplast   
ter breedte van #b of #c c,m4 gebruikt1 
wordt als volgt  aangelegd4 ,men vouwt  
de huid van den buikwand in de streek   
van den  navel1 zoodat er eene overlangs
 loopende plooi ontstaat4 ,de randen van
  die plooi worden tot elkander         
gebracht1 zoodat de navel niet meer te  
zien is4 ,dan legt men dwars over die   
plooi1 op de plaats waar de navel  is   
schuil gegaan1 om den buik heen1 een    
strook pleister1 ongeveer #ab  c4,m4    
lang1 en drukke die eenigen tijd aan1 om
 haar door de warmte goed  te doen      
vastkleven4 ,bij gebruik maken van eene 
breede strook pleister  is n strook     
voldoende2 bij smallere legt men twee of
 drie strooken  dakpansgewijze over     
elkander4 ,de uiteinden van elke strook 
komen op den  rug van het kind te       

liggen4 ,zulk een verband kan1 als het  
kind  dagelijks gebaad wordt1 wel een   
week blijven liggen4 ,daarna wordt het  
vernieuwd4 ,mocht1 na het afnemen van   
het pleisterverband1 blijken dat  de    
huid te rood geworden of stuk gegaan is1
 dan wachte men met het  aanleggen van  
een nieuw verband1 tot zij genezen is4  
,de genezing wordt  bespoedigd door     
bepoederen en inwrijven van de huid1    
b4v4 met  alsol-strooipoeder4    ,ook   
liesbreuken komen nog al eens voor4     
,deze1 hetzij eenzijdig of              
dubbelzijdig1 neemt men het best of     
alleen waar1 als het kind bij           
schreeuwen of bij moeilijken stoelgang  
perst1 en wel als eene dikte in  de     
streek van de lies4 ,bij eenzijdige     
breuk is verschil in dikte met de       
andere zijde gemakkelijk te zien4 ,de   
geneesheer zal daarvoor een band        
aanleggen1 waaronder de genezing plaats 
vindt4 ,bij het dragen van alle         
mogelijke banden moet men de uiterste   
zindelijkheid en reinheid  betrachten1  

omdat de huid van het kind zeer gevoelig
 is en gemakkelijk  stuk gaat4 ,indien  
de band goed aansluit en langen tijd    
gedragen wordt1  geneest de breuk in de 
meerderheid der gevallen4 ,vaak wordt   
bij jongens  eene zwelling van het zakje
 waargenomen1 welke te wijten is aan    
vocht1  dat zich daarin heeft opgehoopt4
 ,men noemt het een waterbreuk4 ,van    
beteekenis is dit niet4 ,zulk een breuk 
geneest na eenige weken of  maanden van 
zelf4    ,een ander verschijnsel1 dat   
bij jongens nog al eens voorkomt1 is    
vernauwing of samenkleven van de        
voorhuid1 dat is het gedeelte van de    
huid van het geslachtsdeel1 door welks  
opening de urine te voorschijn  komt4   
,wanneer dit aanleiding geeft tot       
pijnlijke of bemoeilijkte               
urine-loozing1 is gewoonlijk eene kleine
 behandeling door den  geneesheer       
voldoende om dat bezwaar op te heffen4  
,van niet te onderschatten beteekenis is
 verder de zorg voor de oogen  van het  
kind4 ,reeds dadelijk na de geboorte    

moeten1 zooals reeds gezegd  werd1 de   
oogen met zuiver gekookt water of #c's  
boorzuuroplossing  gereinigd worden van 
het vuil1 waarmede zij gedurende de     
baring in  aanraking gekomen zijn4 ,doch
 daarmede is niet alles gedaan4         
,dikwijls  komt het voor1 dat bij de    
baring eene smetstof in de oogen        
geraakt1  vooral bij moeders welke aan  
witten vloed lijden1 en voornamelijk    
wanneer die berust op druipergif        
7gonorrhoe71 welke binnen eenige dagen  
eene zoodanige ontsteking van de oogen  
ten gevolge heeft1 dat het kind  gevaar 
loopt onherroepelijk blind te worden4   
,vele geneesheeren hebben daarom de     
gewoonte1 en wij kunnen dien  maatregel 
slechts toejuichen1 bij iederen         
pasgeborene de oogen in te  druppelen   
met eene zwakke oplossing van helschen  
steen1 welke1 zooals  eene uitgebreide  
ervaring geleerd heeft1 zoo goed als    
zeker den  verderfelijken invloed van   
het gif te niet doet4 ,mocht dat niet   
gebeurd  zijn en dergelijk gif in de    

oogen zijn binnengedrongen1 dan treedt  
meestal op den derden dag1 soms op den  
vierden of vijfden dag1 de  ontsteking  
op4 ,de oogleden zwellen1 worden rood1  
kleven aan elkander  vast en eene       
dunwaterige gele vloeistof1 spoedig     
vervangen door eene  hevige ettering1   
treedt te voorschijn4 ,is reeds dat een 
groot gevaar1  nog grooter wordt het1   
wanneer men meent die ontsteking een    
kou0 of  tocht0 op het oog te mogen     
noemen1 omdat dan allicht verzuimd wordt
 op  tijd de hulp van den geneesheer of 
van een oogarts in te roepen4 ,binnen   
enkele dagen kan het zoover gekomen     
zijn1 dat het kind tengevolge van  de   
ontsteking blind is1 en1 zoo dat niet   
het geval mocht zijn1 het  dikwijls toch
 het grootste gedeelte van het          
gezichtsvermogen heeft  ingeboet4       
,oogontsteking kan ook op andere wijze  
ontstaan1 b4v4 door het  binnendringen  
van kraamzuivering of andere stoffen1   
hetwelk niet zulke  vrstrekkende        
gevolgen heeft4 ,welke ten slotte de    

oorzaak zijn moge1  men gaat den        
zekersten weg1 door zonder verwijl den  
geneesheer van de  minste afwijking in  
kennis te stellen4    ,in het algemeen  
verdient het1 naar mijne meening1       
aanbeveling het kind  van de geboorte af
 dagelijks te baden4 ,vele geneesheeren 
willen dat  eerst toestaan na genezing  
der navelwonde1 uit vrees dat van daar  
uit  eene besmetting1 door het badwater1
 zou plaats vinden4 ,ofschoon ik in     
eene langdurige praktijk nooit iets     
dergelijks heb waargenomen1 bestaat  er 
geen reden om daarover te twisten4 ,in  
het eerste halfjaar houde men  de       
temperatuur van het badwater op #ce ,c4 
7#bh ,r471 daarna kan men de            
temperatuur iets lager nemen1 doch      
nimmer late men zich verleiden1 met  de 
bedoeling het kind te harden1 het       
water--en dan niet voor het einde  van  
het tweede levensjaar--kouder dan       
#cb1e-cj ,c4 7#bf-bd ,r47 te  nemen4    
,na urine-loozing of stoelgang moet het 
kind steeds behoorlijk met  lauwwarm    

water1 of water waar de koude af is1    
liefst met watten1  gereinigd en daarna 
bepoederd worden4 ,wanneer de billen om 
de  aarsopening en de huidplooien       
neiging tot smetten of stukgaan         
vertoonen1 scharrele men niet te veel   
met water4 ,men wassche dan  eenvoudig  
af en bepoedere4 ,waar de roodheid in   
wondzijn is overgegaan1  kan het zelfs  
aanbeveling verdienen1 die plaatsen met 
olijfolie  7slaolie71 met watten1 te    
reinigen1 daarna met watten af te drogen
 en  vervolgens te bepoederen4 ,als een 
uitstekend poeder daarvoor heb ik       
alsol-strooipoeder leeren waardeeren4   
,ook wordt wel insmeeren met  zinkzalf1 
zalf of pasta van ,lassar1 vaseline of  
lanoline aangeraden4  ,bij het gebruik  
van vaseline1 vooral de gele1 denke men 
eraan1 dat  daarbij de ontlasting in de 
luier eene groene verkleuring kan       
aannemen4  ,roodheid en opengaan van de 
huid1 trots alle reinheid1 met of zonder
  het optreden van blaasjes1 aan billen 
en dijen is vaak te wijten aan  dunne1  

diarrhee-achtige ontlasting of aan      
voortdurende inwerking van  urine4 ,dan 
heeft men na te gaan of er eene         
voedingsstoornis bestaat en  zorg te    
dragen1 dat het kind niet lang in natte 
luiers liggen blijft4    ,op het hoofd  
vormt zich somtijds1 meestal op de      
plaats der groote  fontanel en hare     
omgeving1 een aanslag van huidsmeer en  
schubbetjes1  gewoonlijk berg0 genoemd4 
,de opvatting dat men dit niet          
verwijderen  mag is onjuist4 ,ter       
behandeling smeert men het 's avonds met
 eenig vet  of olie in1 omgeeft men het 
hoofd met een doek en wascht men de plek
 's  morgens met warm zeepwater af4     
,zoonoodig wordt dit herhaald4 ,mocht   
deze  behandeling niet baten1 dan wijst 
dat op eene aandoening van de huid1     
welke hare oorzaak in het gestel van het
 kind kan hebben4 ,men moet  alsdan den 
geneesheer raadplegen4                  
,,eenige ,,opmerkingen ,,met            
,,betrekking ,,tot ,,het ,,zoogen ,,en  
,,de ,,voeding ,,van ,,een  ,,zuigeling4

      ,iedere echte moeder moet haar    
kind zoogen4 ,het beste en goedkoopste  
voedsel voor het kind is de moedermelk4 
,iedere moeder1 die haar kind           
liefheeft1 zal dus dat kind de beste    
voeding geven1 tenzij daaraan niet  kan 
voldaan worden door gebrek aan dat      
voedsel of wegens andere  oorzaken1 b4v4
 gelegen in eigen gezondheid of in den  
toestand der  borsten4    ,goede borsten
 zijn eenigszins hangend1 langwerpig1   
niet te groot en  niet te klein1 met    
goed gevormde tepels1 welke ongeveer #b 
c,m4 boven de  oppervlakte van de borst 
uitsteken4    ,het zog1 dat gedurende de
 eerste drie tot vijf dagen ontledigd   
wordt1  is waterig en met veel biest    
7colostrum7 vermengd4 ,daarna komt eerst
  het ware zog4 ,het zuigen van het kind
 aan den tepel is een prikkel1  waardoor
 de melkafscheiding bevorderd wordt4    
,tusschen den tweeden en  vierden dag   
vullen de klierkwabjes der borsten zich1
 waardoor deze  grooter en zwaarder1    
gespannen en pijnlijk worden4 ,die      

zwelling kan  zich tot in de oksels1    
waar zich zelfs klierkwabjes kunnen     
bevinden1  uitstrekken4 ,de tepel wordt 
daarbij eenigszins ingetrokken4 ,het    
kind  kan den tepel moeilijker vatten en
 de melk niet zoo gemakkelijk           
uitzuigen1 hoewel een krachtig kind het 
er toch goed afbrengt en1 door  flinke  
ontlediging1 het spanningsgevoel althans
 eenige oogenblikken  doet verminderen4 
,die spanning neemt tot den vierden dag 
toe1 om dan  binnen n tot drie dagen af 
te nemen1 terwijl tevens de borsten     
slapper worden4 ,bij niet zoogende      
vrouwen is dit alles gewoonlijk  sterker
 en duurt het slapper worden iets       
langer4 ,indien de spanning en          
pijnlijkheid zeer sterk zijn1 zoodat    
b4v4 elke beweging1 vooral van de       
armen1 pijn veroorzaakt1 dan is1 behalve
 het opbinden der borsten1 wat  in ieder
 geval reeds verlichting geeft1 het     
vochtig warm inpakken een  heerlijk     
middel1 vooral als tegelijkertijd het   
nemen van voedsel en het  drinken wat   

beperkt en ruime ontlasting1 b4v4 door  
bitterwater1  bevorderd wordt4          
,mechanische ontlediging der borsten1   
door uitpersen1  uitzuigen met de       
zogpomp1 of massage is zeer pijnlijk en 
brengt zeer  weinig verlichting4    ,in 
de eerste dagen veroorzaakt het zuigen  
van het kind vaak pijn aan de  tepels1  
ook al zijn die niet open0 of ontstoken4
 ,bij het zuigen van  het kind ontstaan 
wel eens blaasjes op1 kleine            
bloeduitstortingen of  scheurtjes in den
 tepel4 ,dan is het zoogen bijzonder    
pijnlijk4 ,velerlei  middelen worden    
aanbevolen om die gewonde plekjes te    
genezen4 ,zoo b4v4  het penseelen van   
den tepel met benzotinctuur1 met eene   
#f-aj's  oplossing van helschen steen in
 gedestilleerd water4 ,ook wordt de     
tepel  wel bedekt met een lapje gedrenkt
 met perubalsem1 met eene oplossing  van
 tannine 7looizuur7 in glycerine        
7#e-aj71 waarbij men te bedenken  heeft1
 dat zij vlekken in het ondergoed maken1
 zoodat het aanbeveling  verdient er een

 stukje ,billroth-batist of             
guttaperchapapier overheen te  leggen2  
met eene #f-h's oplossing van boorzuur  
in glycerine2 met een  mengsel van      
gelijke deelen brandewijn en glycerine4 
,als tepelzalf wordt  o4a4 ook          
aanbevolen een mengsel van gelijke      
deelen glycerine1  benzotinctuur en     
olijfolie1 b4v4 #ae grammen van ieder4  
,het zal dan noodig zijn den tepel1 voor
 het kind aan de borst gelegd  wordt1   
met lauwwarm water af te wasschen1      
terwijl hetzelfde ook  gebeuren moet    
nadat het kind gezogen heeft4 ,deze     
middelen helpen  gewoonlijk niet snel1  
omdat de tepels telkens weder aan       
denzelfden  schadelijken invloed1 d4i4  
het zuigen van het kind1 worden         
blootgesteld4 ,wanneer1 vooral bij      
uitgebreide wondjes1 het zoogen zeer    
pijnlijk is1 kan men trachten de pijn te
 verminderen1 door het kind  door een   
tepelhoedje te laten zuigen4 ,somtijds  
is de pijn echter zoo  hevig1 dat reeds 
de gedachte aan het naderende uur van   

zoogen de  kraamvrouw geheel in de war  
brengt1 uit angst voor de door te stane 
pijnen4 ,dan kan het noodig en nuttig   
zijn het kind zoolang de borst te       
onthouden en op andere wijze te voeden1 
totdat de wonden genezen zijn4  ,men    
behoeft niet bevreesd te zijn1 dat het  
kind daarna den tepel niet  meer zal    
willen vatten4 ,met eenig geduld en     
eenige moeite gelukt dat  wel weder4    
,evenmin behoeft men beangst te zijn1   
dat de borst na zulk  een tijdperk van  
rust geen zog meer zal leveren4 ,het    
zuigen van het  kind brengt1 vooral als 
de borst voldoende zog opleverde1 al    
spoedig  hare werkzaamheid weder aan den
 gang1 zoodat voldoende hoeveelheid     
voedsel geleverd wordt4 #c    ,uit wonde
 tepels zuigt het kind bloed af1 dat    
uitgebraakt of1 in de  luiers1 zwart    
gekleurd1 teruggevonden wordt4    ,de   
wonde tepel is wel de hoofdoorzaak voor 
het ontstaan der zoo  gevreesde zweer in
 de borst4 ,gemakkelijk toch kunnen     
onreine stoffen1  zooals de             

kraamzuivering1 welke onwillekeurig aan 
de handen der moeder  of der            
verpleegster geraakt zijn1 in die       
wondjes gebracht worden en tot  infectie
 en ontsteking aanleiding geven4 ,dit   
wetende1 begrijpt men dat  de grootste  
reinheid moet worden in acht genomen1   
omdat daardoor het  gevaar zoo goed als 
uitgesloten is4    ,de meening1 dat     
iedere zoogende vrouw omstreeks den     
derden dag  zogkoorts zou krijgen of zou
 moeten krijgen1 is gelukkig onjuist4   
,wel  is waar gevoelt zij zich niet     
prettig gedurende de dagen dat de       
gespannen borsten pijnlijk zijn en      
iedere beweging haar hindert1 doch  dat 
is geen gevolg van of oorzaak voor      
temperatuurs-verhooging4 ,veeleer  kan  
men zeggen1 dat bij de kraamvrouw1 die  
omstreeks dien tijd koorts  heeft1 de   
oorzaak ergens anders te zoeken is1     
voornamelijk in eene  lichte infectie   
van wondjes in of aan de geslachtsdeelen
 of door  verhinderde of verminderde    
uitscheiding der kraamzuivering4        

,zoodra de spanning en pijnlijkheid van 
de borsten voorbij zijn1 zal het  kind  
gemakkelijker zuigen en de borst flink  
leeg drinken4 ,dat geheel  ledigen van  
de borst is van belang voor regelmatige 
vorming van melk in  voldoende          
hoeveelheid4 ,dan komt regelmatige      
vulling der borsten tot  stand en vaak  
kan de moeder1 tegen den tijd dat het   
kind zich voor de  voeding zal          
aanmelden1 een eigenaardig gevoel       
waarnemen1 alsof de borst  zich met     
vocht vult1 wat ook werkelijk het geval 
is1 zelfs zoo1 dat de  melk uit den     
tepel begint te loopen4 ,men noemt dat  
het toeschieten van  het zog4    ,voor  
het kind aangelegd wordt1 reinige men   
den tepel4 ,dat moet ook  gebeuren als  
het kind gevoed is4 ,men kan dit doen   
met verbandwatten en  zuiver gekookt    
water4 ,daarna de borsten met een       
zachten doek te  bedekken of in een     
lijfje op te bergen en daarbij1 ook de  
minste1  drukking zooveel mogelijk te   
vermijden4 ,als het kind verzadigd is1  

veegt men het de lippen af en legt men  
het in een warm bedje1 om rustig  te    
slapen4 ,de mond behoeft volgens sommige
 geneesheeren na het zuigen  niet       
gereinigd te worden1 volgens andere     
juist wel1 omdat het in den  mond       
achterblijvende zog aanleiding zou      
kunnen geven tot het ontstaan  van      
spruw4 ,spruw is eene in het            
mondslijmvlies groeiende schimmelplant1 
welke zich als witte vlekken voordoet1  
die betrekkelijk moeilijk te            
verwijderen zijn4 ,die witte plekjes    
mogen niet verwisseld worden met        
melkstolsels1 die1 op het slijmvlies van
 de mondholte liggende1 juist           
gemakkelijk te verwijderen zijn4        
,volgens de aanhangers der              
mondreiniging zou men daardoor de       
onreinheid1 welke tot ontwikkeling  van 
spruw leiden kan1 ontgaan4 ,volgens de  
tegenstanders zou juist de              
mondreiniging1 door mogelijke           
beleediging van het slijmvlies1 het     
ontstaan van spruw vergemakkelijken4 ,ik

 schaar mij aan de zijde van  hen1 die  
het reinigen van den mond niet alleen   
overbodig1 maar zelfs  schadelijk       
achten4    ,de melk van jonge vrouwen is
 over 't algemeen vetrijker en de       
afscheiding rijkelijker4 ,de borsten van
 vrouwen tusschen #bj en #cj  jaren1 die
 reeds twee- of driemaal gebaard hebben1
 leveren meestal meer  dan die van      
jongere of oudere1 die vaker baarden4   
,dat zijn  omstandigheden gebonden aan  
de lichamelijke gesteldheid der vrouw4  
,daarnaast zijn vele andere toevallige  
aanwezig1 zoodat in 't algemeen  nooit  
van te voren kan gezegd worden1 welke   
moeder haar kind zal kunnen  voeden1 hoe
 lang en hoe goed zij dat zal kunnen    
doen4 ,eerst ongeveer #ad  dagen na de  
bevalling zal men kunnen beoordeelen1 of
 de moeder  werkelijk haar kind zal     
kunnen zoogen4    ,de voeding der       
kraamvrouw1 eten en drinken beiden1 kan 
van den aanvang  af over 't algemeen de 
gewone zijn1 zoodat men haar1 die zich  
verstandig voedt1 niet dit en dat en nog

 meer behoeft te verbieden1  zooals nog 
al te dikwijls geschiedt4 ,allerminst   
behoeft zij op een pap-  en melkdieet   
gezet te worden1 welke kost1 ook al     
omdat zij het  darmkanaal te weinig     
prikkelt1 voor een groot deel schuldig  
is aan de  verstopping1 waaraan menige  
zoogende vrouw lijdt4 ,zij mag in den   
vruchtentijd gerust genieten van        
aardbezin en dergelijke1 van salade1    
augurken1 komkommers1 enz41 waarbij zij 
echter moet opletten1 welke  voedings-  
of genotmiddelen op haar kind misschien 
eenigen ongunstigen  invloed uitoefenen4
 ,zoo herinneren wij ons1 om een enkel  
voorbeeld te  noemen1 eene moeder1 die  
alle vruchten gebruiken kon1 zonder dat 
haar  kind daarvan ook maar eenige      
onaangenaamheid ondervond1 doch de      
gewone  gele pruim veroorzaakte bij haar
 kind regelmatig dunne ontlasting4      
,daarvan onthield zij zich dan ook1 doch
 wanneer het kind eens  moeilijkheid met
 de ontlasting had1 aan verstopping     
leed1 gebruikte zij  deze vrucht met    

uitstekend gevolg voor de goede         
ontlasting van haar  kleine4 ,zoo is het
 ook hier weder duidelijk1 dat men geen 
algemeene  regels geven kan en mag1 ook 
niet voor zoogende vrouwen4 ,wel mag men
  aannemen1 dat het gebruik van alcohol 
nadeelig is1 al moet dadelijk  worden   
toegegeven1 dat een enkel glas wijn of  
bier geen schade doet4  ,dat theegebruik
 het zog zou opdrogen1 koffie de        
zogafscheiding zou  aanzetten1 behoort1 
als zoovele andere dingen1 tot het rijk 
der  fabelen4 ,de beste drank voor de   
zoogende moeder is melk4 ,zij houde     
evenwel in het oog1 dat ook van de      
zoogenoemde versterkende middelen1      
waartoe gewoonlijk in de eerste plaats  
melk en eieren gerekend worden1  te veel
 gebruikt worden kan4    ,bij te        
rijkelijke voeding met dierlijke stoffen
 kan1 wanneer die tot  sterke           
vetafzetting leiden1 de zogafscheiding  
verminderen en zelfs  geheel ophouden4  
,in het algemeen kan gezegd worden1 dat 
de gemengde  voeding de beste is1 omdat 

eiwitrijk voedsel het eiwit- en         
vetgehalte  van de melk vermeerdert1 het
 suiker- en zoutgehalte vermindert1     
terwijl  plantenkost in omgekeerden zin 
werkt1 en dat bij de gewone gemengde    
voeding1 als het noodig blijkt1 eene    
hoeveelheid van #a-a liter melk en  #a  
#b eieren per dag voldoende is4         
,wanneer de zoogende vrouw dan zorg     
draagt voor beweging1 ook in de         
frissche buitenlucht1 en voor goede     
ontlasting1 eenmaal in de #bd uren1  zal
 zij in de meeste gevallen voldoende    
voedsel voor haar kind hebben4  ,mocht  
de ontlasting niet behoorlijk zijn1 dan 
trachte zij daaraan  tegemoet te komen  
door het gebruik van karnemelk1 grof    
brood1 versche  en gekookte vruchten1   
waarbij ook hazelnoten en andere noten1 
of door  het zetten van een lavement4   
,in 't algemeen zorge zij voor eene     
gewone1  gezonde en geregelde           
levenswijze4        ,wij gaan nu wat    
nader in op de voeding4    ,wanneer de  
pasgeborene1 na den eersten slaap1 door 

schreien van zijn  bestaan blijk geeft1 
is de tijd gekomen om hem den eersten   
maaltijd aan  de moederborst te geven4  
,dit zal bij haar1 die voor het eerst   
moeder  geworden is1 niet altijd        
gemakkelijk gaan4 ,sommige kinderen     
vatten  dadelijk den tepel1 andere      
moeten als 't ware eenigermate daartoe  
opgevoed worden4 ,indien het niet       
dadelijk gelukt1 moet de moeder niet    
wanhopen4    ,zij beginne met die borst 
te geven1 welke den besten tepel heeft4 
,hoe  zal zij dat doen8 ,zoolang zij nog
 te bed ligt1 gaat zij halverwege op    
eene zijde1 b4v4 de rechterzijde1 met   
een kussen als steun in den rug1        
liggen1 en plaatst het kind zoo naast   
zich1 dat het door den rechter  arm     
gesteund wordt4 ,dan vat zij de borst   
zoo1 dat de tepel tusschen de  toppen   
van den gestrekten wijs- en middelvinger
 van de linkerhand komt  te liggen4 ,met
 die vingers drukt zij zacht1 doch      
stevig1 de omgeving  van den tepel en   
van den tepelhof1 zoodat deze meer te   

voorschijn  treedt1 en brengt dan den   
tepel in den mond van het kind4 ,het    
kan1 bij  slappe borst1 ook zoo         
geschieden1 dat zij de borst zoodanig   
tusschen  den duim aan de eene zijde en 
de overige vingers aan de andere zijde  
van den tepel vat1 dat deze1 met den    
tepelhof1 goed naar voren komt4 ,op  die
 wijze kan het kind gemakkelijk door den
 neus ademhalen4    ,het kost wel eens  
eenige moeite om het kind den tepel goed
 in den mond  te brengen4 ,vaak draait  
het kind1 zelfs als het honger heeft1   
telkens  het hoofd heen en weer1 zoodat 
er eenige handigheid toe behoort1 het   
kind aan het zuigen te brengen1 doch met
 geduld en zachten drang gelukt  het ten
 slotte4 ,dikwerf is ook hierbij alle   
begin moeilijk1 zoodat n  moeder n kind 
spoedig vermoeid raken4 ,dan eindige men
 met de poging1  om na eenigen tijd     
opnieuw te beginnen4 ,allengs krijgt de 
moeder de  noodige handigheid wel4      
,daarentegen pakken vele kinderen de    
borst  dadelijk en zuigen flink1 alsof  

zij nooit anders gedaan hadden4         
,zoodra de moeder in bed mag opzitten1  
is het beter dat zij1 met een  steun in 
den rug1 het kind dwars voor zich op den
 schoot neemt1 het  hoofd gesteund door 
den arm aan de zijde van de borst welke 
den  zuigeling zal gegeven worden1 en   
hem nu1 in voorovergebogen houding1  den
 tepel in den mond brengt4 ,een         
kussentje onder de elleboog van den     
steunenden arm maakt het moeder en kind 
gemakkelijker4 ,kan de moeder  het bed  
reeds verlaten1 dan neme zij dezelfde   
houding aan op een stoel1  liefst een   
lage1 met armleuning1 waarop de elleboog
 rusten kan1 en  steune zij het been aan
 denzelfden kant van de te geven borst1 
op een  voetenbankje1 waardoor de       
houding minder vermoeiend is4    ,men   
late nu het kind naar hartelust zuigen4 
,de tijd1 gedurende welken  een kind    
zuigt1 is verschillend4 ,krachtig       
zuigende kinderen drinken uit  eene     
goede zoggevende borst betrekkelijk snel
 de noodige hoeveelheid1  zoodat zij    

vaak in vijf tot tien minuten tijds     
reeds genoeg hebben4  ,andere kinderen  
doen er langer over4 ,in het algemeen is
 echter een  tijdsduur van twintig tot  
dertig minuten voldoende4 ,ook dan zal  
men  kunnen waarnemen1 dat het kind     
gedurende de eerste vijf tot tien       
minuten flink zuigt en telkens na iedere
 zuigbeweging slikt1 daarna  echter     
minder snel zuigt en eerst na eenige    
zuigbewegingen slikt en ten  slotte f   
verzadigd den tepel loslaat f rustig aan
 de borst blijft  liggen4 ,het in slaap 
vallen aan de borst bewijst niet dat er 
voldoende  zog is4 ,dat gebeurt b4v4 bij
 zwakke kinderen1 uit vermoeienis4      
,dikwijls begint het kind1 als de moeder
 het van de borst wil nemen1  weder te  
zuigen1 of althans eenige zuigbewegingen
 te maken1 alsof het  te kennen wil     
geven1 dat het nog niet genoeg gedronken
 heeft4 ,dit is  meestal slechts eene   
poging om bij moedertje1 bij wie het zoo
 aangenaam  warm liggen is1 te blijven4 
,de moeder mag daaraan niet toegeven1   

omdat  zij gevaar loopt1 dat het kind   
den tepel als fopspeen gaat gebruiken4  
,een kind dat omstreeks twintig minuten 
aan de borst gezogen heeft1 zal         
gewoonlijk genoeg voedsel tot zich      
genomen hebben en behoort dan           
voorzichtig in zijn bedje gelegd te     
worden4    ,den tepel reinige men1 na   
het zuigen1 op dezelfde wijze als voor  
het  aanleggen4    ,eene vraag1 welke in
 verschillende tijden en door           
verschillende  geneesheeren verschillend
 beantwoord werd en wordt1 is deze3 hoe 
vaak  men het kind de borst zal geven1  
d4w4z4 hoeveel maaltijden het kind in   
het etmaal krijgen moet4    ,naar mijne 
meening ligt het voor de hand1 om niet  
onmiddellijk met een  vasten regel te   
beginnen1 doch het kind dan voedsel te  
geven1 als het  door geschrei kenbaar   
maakt1 dat het honger heeft4 ,in de     
eerste dagen  na de geboorte kan dat    
betrekkelijk veelvuldig voorkomen1 omdat
 de  borst nog weinig zog afscheidt1 en 
toch behoeft het niet veelvuldig te     

zijn1 omdat het kind nog weinig voedsel 
noodig heeft4 ,het komt er nu  vooral op
 aan1 dat de moeder haren jonggeborene  
bestudeert1 opdat zij  allengs wete of  
het geschrei eene uiting is van honger1 
dan wel van  onbehagen of iets anders4  
,in den beginne zal het kind misschien  
dikwijls voedsel verlangen en moet het  
dan ook1 mijns inziens1 aan de  borst   
gelegd worden4 ,naarmate de borst meer  
zog levert1 worden de  hoeveelheden1 die
 het goed zuigende kind tot zich neemt1 
grooter en zal  het langer duren1 voor  
het zich weder aanmeldt4 ,de goede gang 
is wel  deze1 dat het voldoend gevoede  
kind na den maaltijd inslaapt en niet   
ontwaakt1 voor de behoefte aan voedsel  
zich opnieuw doet gevoelen4 ,hoe        
grooter de hoeveelheid voedsel1 die het 
tot zich nam1 geweest is1 hoe  langer de
 slaap duren zal4 ,uit dien slaap       
ontwaakt1 zal het kind met  flinken     
honger gretig de borst nemen1 de borst  
goed leeg drinken en  opnieuw een       
gerusten slaap genieten4    ,op die     

wijze zal ieder kind1 in den aanvang    
allicht wat onregelmatig1  vrij spoedig 
eene betrekkelijke regelmaat in zijne   
behoefte aan voedsel  openbaren1 welke  
het best voldoet aan de eischen door en 
voor zijne  ontwikkeling gesteld4       
,sommige kinderen bereiken reeds zeer   
spoedig eene  groote regelmatigheid4    
,de ervaring leert1 dat de meeste       
kinderen tusschen de maaltijden eene    
tijdsruimte nemen1 welke schommelt      
tusschen drie en vier uren1 soms  zelfs 
grooter1 en dat het aantal maaltijden1  
in de vier en twintig uren  genomen1    
schommelt tusschen acht1 in den aanvang1
 en vier1 vijf of zes1  later4 ,er zijn 
er echter1 die van den beginne af niet  
vaker dan vier-  of vijfmaal zich       
aanmelden4 ,daarin vertoont ieder kind  
een zekere  eigenaardigheid of          
individualiteit1 en het is1 naar mijne  
overtuiging1  van het grootste belang   
voor zijne gezondheid1 hiermede rekening
 te  houden4 #d    ,eerst indien na     
eenigen tijd1 die nu eens kort1 dan vrij

 lang is1 de  betrekkelijke regelmaat   
door de moeder is waargenomen1 kan zij  
er1 zoo  noodig1 toe overgaan om1       
rekening houdende met de regelmaat door 
het  kind aangegeven1 deze in           
overeenstemming te brengen met de orde  
en  regelmaat1 welke in hare huishouding
 noodig is4    ,in aansluiting hiermede 
moet de vraag besproken worden1 of een  
zuigeling in den nacht al dan niet      
gevoed moet worden4 ,ook daaromtrent    
bestaat verschil van opvatting4 ,de     
mijne is deze1 dat een kind1 dat in  den
 nacht honger heeft1 wl gevoed moet     
worden4 ,hoe aangenaam het voor  de     
moeder en de huisgenooten ook zijn moge1
 dat de zuigeling den  geheelen nacht   
slaapt1 zoo leert toch de ervaring1 dat 
het slechts eene  hooge uitzondering is1
 dat dit van den beginne af het geval   
is4 ,in het  meerendeel der gevallen    
wordt ook de gezonde zuigeling 's nachts
  wakker1 omdat hij behoefte heeft aan  
voedsel1 en het niet voldoen aan  dezen 
natuurlijken drang leidt geregeld tot   

verstoring van de rust der  moeder1 die 
misschien den raad gekregen heeft het   
kind maar te laten  schreeuwen1 omdat   
het vroeg leeren moet den geheelen nacht
 te slapen4    ,waarom moeten jonge     
ouders den pasgeborene maar erbarmelijk 
laten  schreeuwen1 zelfs als zij daarvan
 ontdaan raken8 ,het is mij vaak genoeg 
voorgekomen1 dat--op gezag der          
verpleegster1 steunende op hetgeen haar 
onderwezen scheen te zijn geworden--de  
jonge ouders dit voorschrift in         
toepassing hadden gebracht1 met het     
gevolg1 dat 's morgens het kind1        
afgemat door het schreeuwen1 sliep2 dat 
de jonge moeder1 inderdaad  geheel      
ontdaan1 geen oogenblik geslapen had1   
want welke moeder1 die  reeds maanden   
lang geleefd heeft in blijde verwachting
 van het groote  oogenblik1 waarop het  
kleine menschje voor het eerst in den   
arm en aan  de borst zijner moeder      
gelegd wordt01 zou niet ontdaan raken1  
als zij  dat kleine menschje geen       
voedsel mag geven1 ofschoon moeder      

natuur  werkelijk wel weet wat zij doet1
 als zij het kind door geschrei om      
voedsel laat vragen82 dat de vader      
besloot--als dat z moet doorgaan0  zegt 
hij--den nacht zoover mogelijk van de   
kraamkamer verwijderd door te  brengen1 
omdat hij overdag zijnen arbeid moet    
verrichten2 dat de  verpleegster ook al 
geen rust had gehad1 omdat zij in den   
nacht telkens  de verzekering moest     
geven1 dat het kind maar dadelijk moest 
leeren1  dat het ouderlijk gezag        
gehandhaafd moet worden4    ,en welk    
voordeel was daaraan verbonden8 #e      
,het voordeel1 aan eene dergelijke      
regeling of zoogenaamde opvoeding       
verbonden1 is mij nooit gebleken4       
,indien het kind in den nacht gevoed    
wordt1 d4w4z4 zijn buik vol krijgt1 zal 
het weder gerust gaan slapen en  de     
moeder eveneens4 ,die rust zal beiden   
meer goed doen dan de onrust  welke1    
vaak nachten achtereen1 moeder1 kind en 
huisgenooten zenuwachtig  maakt4 ,en is 
het niet dwaas1 aan den eenen kant voor 

te schrijven het  kind te vrijwaren voor
 onnoodige prikkeling van zijn nog niet 
ten volle  ontwikkeld zenuwstelsel1 door
 het te behoeden voor sterk inwerkende  
geluiden en andere schadelijke          
invloeden1 en aan den anderen kant dat  
zenuwstelsel overmatig te prikkelen1    
door het ten prooi te laten aan         
urenlang durende huilbuien8 ,volgens mij
 moet het kind dus ook in den  nacht    
gevoed worden4    ,naarmate het kind    
ouder wordt1 zullen ook de tijdsruimten 
tusschen  zijne maaltijden vrijwel      
gelijk van duur worden4 ,voor de        
tijdsruimte  tusschen den laatsten      
avond- en den eersten morgenmaaltijd    
geldt1 dat  het kind dikwijls al heel   
spoedig den geheelen nacht doorslaapt4  
,zoo  wordt op natuurlijker wijze aan   
het verlangen1 's nachts niet te        
voeden1 voldaan1 dan door een stelsel   
van dwang1 dat vaak genoeg niet  tot het
 beoogde doel leidt en den zuigeling    
zenuwachtig maakt4    ,als het bij      
uitzondering al te lang mocht duren1    

voor het kind den  nacht blijft         
doorslapen1 zal de moeder er vanzelve   
toe besluiten om  daarin den gewenschten
 regel te brengen4 ,zij bedenke evenwel1
 dat het  kind onrustig zijn kan1 omdat 
de luier nat is4 ,het kind kan dan weder
  inslapen1 maar het kan ook gebeuren1  
dat het onrustig blijft en het zal      
eerst dan weder rustig worden en den    
slaap voortzetten1 als het  verdroogd   
is4 ,hieruit blijkt1 dat het niet in    
alle gevallen1 niet  altijd1 noodig is1 
het kind1 als het schreit1 de borst te  
geven4 ,werd  dat in den beginne wel    
gedaan1 dan moet de moeder het nu       
nalaten1 doch  het kind verdrogen en    
weder in zijn bedje leggen4 ,misschien  
zal het  niet dadelijk den slaap vatten1
 omdat het--gewoon geworden aan het     
voeden--weder begint te schreien1 doch  
nu geldt het niet aan dat  verlangen te 
voldoen4 ,het kind zal zich vermoedelijk
 niet dadelijk in  de nieuwe regeling   
schikken1 doch indien volgehouden wordt1
 begrijpt  het ten slotte wel1 dat het  

zijn zin niet krijgt en dan is het pleit
  voor de moeder gewonnen4    ,voor     
iederen maaltijd moet het kind verdroogd
 worden4 ,men zal dikwijls  bespeuren1  
dat het kind gedurende het zuigen de    
luier weder nat maakt1  maar dan behoeft
 men de luier niet te verwisselen als   
het kind1 na de  borst genomen te       
hebben1 slaapt4 ,dan zou het weder      
wakker kunnen worden  en allicht niet   
gemakkelijk den slaap weder vatten4 ,men
 make alleen  eene uitzondering wanneer 
het kind gesmette billen heeft2 de natte
  luier zou dan den toestand verergeren1
 niet omdat de urine van een  gezond    
kind scherp is1 zooals de moeders vaak  
meenen1 en die scherpe  urine de billen 
stuk maakt1 maar omdat de urine scherp  
wordt1 als men  het kind lang in de     
natte luier laat liggen4    ,in de      
eerste dagen na de geboorte kan het     
aanbeveling verdienen het  kind bij     
iederen maaltijd beide borsten te geven1
 omdat er nog geen  voldoende           
hoeveelheid zog wordt afgescheiden4 ,als

 die hoeveelheid  toeneemt1 zal het kind
 allengs uit n borst genoeg zog drinken4
 ,men  geve dan om beurten de rechter en
 de linker borst4 ,mocht de hoeveelheid 
zog1 uit n borst verkregen1 ook de      
volgende dagen nog ontoereikend         
blijven1 dan zal het altijd beter zijn  
beide borsten na elkander te  geven1 dan
 n borst en daarna1 als bijvoeding1 een 
fleschje4 ,waarom  toch zou men         
kunstvoedsel geven1 als het kind1 door  
beide borsten leeg  te drinken1 het     
natuurlijke voedsel in voldoende        
hoeveelheid krijgen  kan8    ,somtijds  
geeft de borst veel meer zog1 dan het   
kind verorberen kan4 ,dat  kan reeds in 
den aanvang het geval zijn1 zoolang de  
zuigeling nog zeer  weinig drinkt1 doch 
dat komt vanzelf terecht1 als het kind  
meer gaat  drinken4 ,maakt de borst meer
 zog dan het kind nemen kan1 dan zal er 
zog  in de borst achterblijven4 ,de     
borst is dan na het zuigen nog of       
spoedig  daarna weder gespannen2 er zijn
 duidelijk harde plekken in de borst te 

voelen2 zij is pijnlijk1 vooral bij     
betasting2 er is geen koorts4 ,men      
spreekt dan van zogstuwing4 ,in de      
meeste gevallen is het voldoende de     
borst goed op te binden1 in een         
warm-waterverband1 om dit ongemak te    
doen verdwijnen4 ,daarbij is het goed de
 voeding van de kraamvrouw1 maar  vooral
 het drinken1 tijdelijk te beperken en  
de ontlasting te  bevorderen1 b4v4 door 
toediening van bitterwater1 's morgens  
een glas  op de nuchtere maag4 ,er wordt
 wel eens aangeraden om de met olie     
ingevette borst voorzichtig te          
masseeren1 doch daarbij moet op het     
woord voorzichtig0 zeer sterk de nadruk 
gelegd worden1 omdat het mij  voorkomt1 
dat met massage het gevaar voor ontstaan
 van eene zweerende  borst0 stijgt4     
,zogstuwing kan ook bij niet te         
overvloedige vorming van zog optreden1  
indien het kind niet met voldoende      
kracht zuigt4 ,ja1 in de meeste         
gevallen is daarin de oorzaak gelegen1  
b4v4 in de eerste dagen1 als het  kind  

nog slaperig is1 wat vooral bij         
geelzucht1 maar ook bij te vroeg        
geboren en zieke kinderen voorkomt4     
,indien een kind slecht zuigt1 kan  het 
dus noodig zijn het door den geneesheer 
te laten onderzoeken4    ,wordt de      
zogstuwing niet opgeheven1 dan gaat de  
zogafscheiding  achteruit4 ,men moet dus
 de zogstuwing trachten te voorkomen1   
wat  gebeuren kan door1 als het kind de 
borst niet leeg zuigt1 haar met de      
zogpomp te ledigen of door een ander1   
gezond1 kind te laten ledig  zuigen4    
,dit laatste stuit begrijpelijkerwijze  
nog wel eens op bezwaren4    ,ook kan   
men ertoe besluiten om het kind1 als het
 te lang mocht slapen  en de moeder last
 krijgt van te sterk gespannen borsten1 
wakker te  maken en aan te leggen1 doch 
gewoonlijk zal dat niet noodig zijn1    
omdat--gelijk gezegd--het kind zich na  
#c of #d uur aanmeldt4    ,als de borst 
weinig zog levert1 kan het eveneens     
noodig zijn om haar1  door zuigen1 tot  
vorming van meer zog aan te zetten1 en  

wel door het  kind iets vroeger dan den 
genoemden tijd op te nemen en tot zuigen
 te  verleiden1 maar ook dit wordt      
gewoonlijk door de natuur zelve reeds   
gedaan1 daar het kind uit eene weinig   
zog leverende borst ook te weinig       
voedsel krijgt1 om zoo lang te slapen4  
,indien de door mij gegeven raad1  in   
den beginne aan het kind over te laten  
het oogenblik voor zijnen  maaltijd te  
bepalen1 gevolgd wordt1 zal het slechts 
uiterst zelden  noodig blijken tot      
dergelijke maatregelen over te gaan4    
,zeer zeker acht ook ik het noodig1 om  
het kind aan regelmaat in het  nemen    
zijner maaltijden aan de borst te       
gewennen1 doch naar mijne  overtuiging  
begint men daarmede gewoonlijk te vroeg 
en met toepassing  van eenen maar al te 
vaak eenzijdig gestelden regel1 en ligt 
hierin een  der oorzaken voor het       
optreden van stoornissen in voeding en  
spijsvertering4    ,het lijkt mij niet  
aan te bevelen om een kind1 dat rustig  
en vast  slaapt1 wakker te maken omdat  

het voorgeschreven tijdstip voor zijn   
maaltijd is aangebroken4 ,als het waar  
is1 dat voor het kind de slaap  een nog 
grooter physiologische1 d4w4z4 voor het 
gunstig verloop der  levensverrichtingen
 noodzakelijke1 behoefte is dan voor den
 volwassene1  dan is het ook waar1 dat  
het verstoren van dien slaap eene       
stoornis in  den gang der physiologische
 verrichtingen beteekent4 ,buitendien is
 het  een bekend feit1 dat een kind dat 
nog gerust slaapt1 dus blijkbaar nog    
geen behoefte aan voedsel heeft1 als het
 uit de wieg genomen en aan de  borst   
gelegd wordt1 f niet zuigen wil f       
slechts met behulp van  allerlei hem    
onaangename middelen1 zooals het        
bestrijken van zijn  gelaat met een     
spons met koud water1 heen en weder     
drukken van het  gelaat over den tepel1 
tikken tegen de wangen1 ertoe gebracht  
kan  worden betrekkelijk slecht te      
zuigen1 omdat de eetlust ontbreekt4 ,het
  gevolg moet wel zijn1 dat het te      
weinig neemt en dus binnen den          

voorgeschreven tijd om zijn maaltijd    
komt1 waaraan dan1 volgens het          
voorschrift1 niet mag worden toegegeven1
 omdat het wachten moet tot  het zijn   
tijd is04 ,ligt het niet voor de hand1  
dat op die wijze het  kind in de war    
gebracht wordt8 ,en omgekeerd4 ,het kind
 zal binnen den  voorgeschreven tijd    
wakker worden en om eten vragen4 ,het   
voorschrift  luidt1 dat het maar huilen 
moet gedurende de spanne tijds1 welke   
hem  nog rest tot zijn tijd gekomen is4 
,en is die tijd aangebroken1 dan  zuigt 
het kind1 in de war gebracht door het   
vergeefsche schreien1  minder gretig1   
vult wederom zijn buikje onvoldoende1   
met hetzelfde  gevolg3 al weder te vroeg
 komen voor zijn1 volgens voorschrift1  
vastgestelden maaltijd4 #f    ,ofschoon 
niet zoo menigvuldig als men beweert1   
kan het toch gebeuren--en  dat is       
meestal het geval bij haar die voor het 
eerst moeder geworden  is--dat de       
borsten in den beginne te weinig zog    
vormen4 ,in de eerste  dagen blijven de 

borsten dan tamelijk slap en week en    
zijn er met  moeite eenige druppels zog 
uit te drukken4 ,dan moet de moeder niet
  dadelijk besluiten1 om het kind voor  
goed van de borst te nemen1 doch        
volhouden1 omdat gewoonlijk na eenige   
dagen1 vaak plotseling1  verbetering    
optreedt4 ,dit kan wel zes of acht dagen
 duren4 ,gedurende  zoo langen tijd kan 
het kind niet zonder voedsel blijven4   
,dan geve men  het1 nadat het eerst aan 
de borst gezogen heeft1 een fleschje1   
waarin  een mengsel van n deel melk en  
twee deelen water1 b4v4 #cj-ej gram1    
zoo dikwijls dat noodig blijken mocht4  
,beginnen de borsten zog te  leveren1   
dan geve men het kind liever beide      
borsten1 namelijk eerst de  eene en     
dadelijk daarna de andere1 om bij den   
volgenden maaltijd met de  laatst       
gegeven borst te beginnen voordat men de
 tweede geeft1 en zoo  vervolgens1 dan  
dat men n borst en daarna een fleschje1 
als  bijvoeding1 geeft4    ,of de       
hoeveelheid zog volstrekt onvoldoende   

is1 zal gewoonlijk niet  binnen de      
eerste twee weken zijn vast te stellen4 
,mocht het 't geval  zijn1 dan zal het  
noodig blijken bij de borstvoeding n of 
meer  fleschjes1 als bijvoeding1 te     
geven4 7,zie3 ,gemengde voeding74       
,het komt echter veeltijds1 meer dan men
 over 't algemeen denkt1 nog wel        
terecht1 d4w4z4 dat het blijkt1 dat de  
twijfel te vroeg was opgekomen4  ,te    
geringe afscheiding van zog is immers   
dikwijls te wijten aan niet  voldoende  
prikkeling of aan onvoldoende           
ontlediging van de borst1 door  slecht  
zuigen van het kind4    ,bij onvoldoende
 vorming van zog voelen de borsten slap 
aan2 zij zijn  ook onmiddellijk voor het
 zuigen niet flink gespannen en na het  
zuigen  is er geen straaltje zog uit te 
drukken4 ,dit laatste geldt echter niet 
in alle gevallen4    ,zoolang een kind  
bij borstvoeding alle teekenen van      
gezondheid  vertoont1 moet het aan de   
borst blijven4 ,het vindt daar alles wat
 het  noodig heeft4    ,hoe kan een     

moeder weten of haar kind gezond is en  
aan de borst gedijt8    ,in het algemeen
 kan men het volgende opmerken4 ,de     
houding van den  gezonden zuigeling1 als
 hij in zijn bedje ligt1 is1 vooral     
gedurende  den slaap1 eene zeer         
kenmerkende4 ,hij ligt op den rug of op 
zijde1  houdt de armen1 in het          
elleboogsgewricht gebogen1 omhoog1 de   
handjes  ter weerszijden van het hoofd2 
de beenen zijn tegen den buik           
opgetrokken4 ,hij slaapt1 vooral        
gedurende de eerste maanden van zijn    
leven1 dadelijk na den maaltijd in4 ,de 
slaap is rustig en diep1 zoodat  die    
nauwelijks door sterke1 van buiten af   
werkende1 prikkels gestoord  wordt4 ,de 
oogleden zijn meestal vast gesloten4    
,het kind slaapt1 vooral  in den eersten
 tijd van zijn leven1 bijna voortdurend1
 behalve  gedurende den maaltijd4       
,somtijds schreit hij wel eens1 zonder  
dat men  daarvoor een oorzaak kan       
vinden4 ,men spreekt dan van zijn gewone
  huiluurtje4 ,intusschen kan de oorzaak

 daarvan wel eens gelegen zijn in  de   
omstandigheid1 dat het kind door        
huisgenooten of anderen1 die het  dotje0
 wel eens even in handen willen hebben  
of er mede willen spelen1  met te veel  
belangstelling vervolgd wordt4 ,het     
gevolg is dan  gewoonlijk1 dat het kind 
op den duur wil beziggehouden worden of 
in  handen zijn1 hetgeen niet           
bevorderlijk is aan zijn rust en zijne  
gezondheid4 ,naarmate het kind ouder    
wordt1 zal het nu en dan wakker  liggen 
en langzamerhand meer aandacht aan zijne
 omgeving wijden4 ,dan  zal de moeder   
zich ook meer met haar kleine mogen     
bezighouden1 waarbij  zij telkens weder 
bedenken moet1 dat ook in dat opzicht   
alle overdaad  schaadt4 ,als moeder en  
kind om zoo te zeggen samen opgroeien1  
ontstaat  vanzelve de ware harmonie1    
welke voor het kind het voordeeligst is4
    ,de gezonde zuigeling heeft eene    
mooie frissche huidkleur1 lichtrood1    
vooral in het gelaat1 licht rose aan het
 oor1 bij doorschijnend licht1  en aan  

de voetzolen1 of gemarmerd4 ,in den     
slaap is de kleur gewoonlijk  bleeker4  
,de huid is glad1 gaaf1 een weinig      
vochtig en aangenaam warm  als het kind 
niet te lang bloot ligt4 ,zij kan niet  
gemakkelijk in eene  plooi1 die         
onmiddellijk weder verdwijnt1 opgelicht 
worden4    ,de gezonde zuigeling zweet1 
tenzij hij overdreven warm gekleed of in
  het bedje te warm gedekt is of op     
andere wijze te warm gehouden wordt1    
niet1 behalve bij hevig schreien4    ,de
 slijmvliezen zijn bleeker van kleur dan
 bij volwassenen1 de tong  fletsrood en 
vochtig4    ,de spieren 7het vleesch7   
maken bij betasting den indruk van vast 
en  stevig en tevens veerkrachtig te    
zijn4    ,de buik is slank en ligt      
vrijwel in hetzelfde vlak als de        
borstkas of  iets hooger1 de grens      
tusschen deze beiden is niet duidelijk1 
de  flanken zijn niet uitgezet4 ,de     
buikwand is min of meer gespannen en    
moeilijk in te drukken4    ,de          
ademhaling is over 't algemeen          

oppervlakkig1 nauwelijks te hooren en   
ook in rustigen slaap van gezonde       
kinderen1 ten minste gedurende de       
eerste weken1 niet steeds gelijkmatig1  
daar diepe ademhalingen met             
oppervlakkige afwisselen en elkander    
niet steeds regelmatig opvolgen4  ,de   
ademhalingsbewegingen van de borstkas   
zijn1 in vergelijking met die  van den  
buik1 gering4 ,het aantal ademhalingen  
is grooter dan op lateren  leeftijd en  
bedraagt bij den pasgeborene gemiddeld  
#ce in de minuut4 ,men  telt die het    
gemakkelijkst als het kind slaapt4      
,dit laatste geldt ook voor het tellen  
van het aantal polsslagen1 dat  ongeveer
 #abj in de minuut bedraagt4    ,de     
temperatuur1 's morgens en 's avonds in 
den endeldarm opgenomen1  schommelt om  
#cg ,celsius en is zelden hooger dan    
#cg4b4 ,zij wisselt  echter gemakkelijk 
onder verschillende omstandigheden4     
,het gezonde kind neemt met graagte1    
zelfs met gulzigheid1 de borst4         
,gewoonlijk wordt de ontlasting van den 

gezonden zuigeling1 welke van  den      
vierden of vijfden dag als de normale0  
beschouwd wordt1 beschreven  als eene   
vrij dikke zalfachtige of brijachtige1  
goudgeel of oranjegeel  gekleurde stof1 
gelijkmatig1 niet kleverig week1 welke  
in den beginne  drie- tot zesmaal1 met  
toenemenden leeftijd afnemend tot n- of 
tweemaal1 in de vier en twintig uur     
geloosd wordt4 ,zij wordt1 aan de  lucht
 blootgesteld1 betrekkelijk spoedig     
groen van kleur4 ,kenmerkend is  eene   
min of meer zoet-zuurachtige1 niet      
onaangename geur4 ,bij  regelmatige     
spijsvertering komt de ontlasting vrij  
geregeld en tamelijk  snel te           
voorschijn4    ,in de laatste jaren     
wordt er1 in verschillende geschriften1 
op gewezen1  dat de normale0 ontlasting 
ook bij gezonde1 goed gedijende1        
borstkinderen volstrekt niet zoo        
algemeen wordt waargenomen2 dat zij     
vaak niet gelijkmatig is1 doch in de    
geelachtige stof talrijke witte  vlokjes
 of brokjes en1 in de eerste weken bijna

 regelmatig1 taaie  slijmstolseltjes    
bevat2 dat zij ook1 in de eerste twee of
 vier weken1  dunner en waterachtiger is
 met stukjes1 zelfs geelachtig groen1   
slijmachtig met weinig vaste stof2 dat  
zij1 aan de lucht blootgesteld1  snel   
grasgroen van kleur wordt1 en dat zulke 
ontlasting somtijds na  iederen maaltijd
 geloosd wordt1 zonder dat er eenige    
stoornis bestaat  of is aan te toonen1  
zoodat men niet zou vermoeden1 dat zij  
van een  borstkind afkomstig is4 ,deze  
ontlasting gaat gewoonlijk vanzelf over 
in  de meer normale4    ,zulke luiers   
ziet men o4a4 bij kinderen van          
zenuwachtige0 ouders4 ,men  denke dan   
niet dadelijk dat het zog niet deugt4   
,het vetgehalte van het  zog kan b4v4   
hierbij eene groote rol spelen4 ,melk   
welke weinig vet  bevat1 geeft dunnere  
ontlasting dan die1 welke veel vet      
bevat4 ,ook kan  zulke ontlasting       
tijdelijk optreden bij sommige          
stoornissen van de  zijde der moeder1   
b4v4 eenige dagen voor en gedurende de  

menstruatie of  wanneer zij koorts      
heeft4 ,indien dit niet te lang duurt1  
is het  gewoonlijk niet noodig daartegen
 maatregelen te nemen4    ,de           
belangrijkheid van de luiers wordt      
inderdaad vaak sterk overdreven4        
,ofschoon ik1 indien de zuigeling       
volgens mijne bovengenoemde opvatting   
gevoed werd1 bijna zonder uitzondering  
de als normaal0 beschreven  ontlasting  
heb waargenomen1 is het niet te         
ontkennen1 dat sommige  kinderen        
gedurende hunnen geheelen               
zuigelingentijd niet die normale0       
ontlasting te zien geven4 ,ik heb       
kinderen gekend1 die uitstekend         
groeiden--en nu reeds volwassen zijn--en
 als zuigeling nooit eene goede0  luier 
vertoonden4 ,men moet dus niet al te    
groote waarde hechten aan  eenigszins   
afwijkende tint der luiers of aan van   
het normale0  afwijkende samenstelling  
der ontlasting1 doch vr alles zijn      
oordeel  afhankelijk stellen van den    
algemeenen toestand van het kind en van 

zijn geheele wijze van doen4 ,als het   
kind behoorlijk groeit1 niet al te      
onrustig is en er goed uitziet1 behoeft 
men zich over eene groenachtige         
licht-slijmerige ontlasting niet        
dadelijk te verontrusten4    ,ook het   
omgekeerde komt bij den zuigeling vaak  
voor1 namelijk dat de  ontlasting langer
 dan vier en twintig uren wegblijft4    
,zij is dan taai  en iets donkerder van 
kleur1 soms grijsgrauw en droog4 ,eerst 
als die  verstopping twee of drie dagen 
aanhoudt1 kan het noodig zijn daaraan te
  gemoet te komen1 door het kind een    
lavementje1 b4v4 van lauwwarme          
olijfolie of van lauw water1 of een     
zeeppilletje te zetten4 ,de met die     
verstopping vaak gepaard gaande buikpijn
 wordt door een vochtigwarmen  omslag1  
een ,priessnitz-verband1 om den         
buik--een heerlijk rustgevend           
middel--gemakkelijk bestreden4    ,men  
kan dus1 heel in 't algemeen1 zeggen1   
dat bij uitsluitende voeding  aan de    
borst aantal en voorkomen van de        

ontlasting1 zoolang het kind  goed      
gedijt1 tamelijk onverschillig is4      
,de urine wordt in de eerste dagen in   
geringe hoeveelheid geloosd2  daarna    
neemt zij belangrijk toe4 ,de urine van 
het gezonde kind is licht  van kleur1   
helder en stinkt niet4 ,daar de         
urine-loozing dikwijls plaats  vindt1   
van tien- tot vijftien malen daags1 moet
 men het kind ook  dikwijls verdrogen4  
,dat is het beste middel om het smetten 
en het  ontstaan van open billen te     
voorkomen en het kind rustig te houden4 
,de  meeste kinderen schreien als zij   
nat zijn4 ,het reinigen behoort te      
geschieden met een spons1 of zuivere    
verbandwatten1 en lauwwarm water4       
,daarna wordt bettend afgedroogd1 en    
gepoederd4 ,hoeveel malen het  verdrogen
 noodig zijn zal1 is niet aan te geven4 
,het is onnoodig een gezond1 goed       
gedijend1 kind dagelijks of wekelijks   
te wegen4 ,zooals wij zagen1 is in den  
regel wel te zien of het kind  gedijt4  
,zoolang de zuigeling eene frissche     

kleur heeft1 het gelaat en  vooral dijen
 en billen goed gevuld zijn en eene     
goede ronding  vertoonen1 het vleesch   
bij betasting gespannen aanvoelt1 de    
huid vrij  van vlekken of smetten1 de   
slaap ongestoord1 de eetlust goed1 de   
spijsvertering in orde is1 zoolang hij  
rustig en tevreden bij het  drinken is  
en1 als hij wakker ligt1 in eene        
tevreden stemming verkeert1  beweeglijk 
is1 levendige heldere oogen heeft1      
kortom geen  verschijnselen van         
eenigerlei onrust of ziekte vertoont1   
kan men  tevreden zijn4    ,intusschen  
is het toch1 met het oog op mogelijke   
afwijkingen1 gewenscht  omtrent het     
lichaamsgewicht en het toenemen daarvan 
eenige  bijzonderheden mede te deelen4  
,in het meerendeel der gevallen1 laat   
ons maar zeggen bijna zonder            
uitzondering1 neemt het lichaamsgewicht 
gedurende de eerste drie of  vier dagen1
 somtijds zelfs tot den achtsten dag1 na
 de geboorte af4 ,dat  verlies kan #bjj 
tot #cjj grammen1 ook nog wel meer1     

bedragen2 bij dikke  kinderen vaak meer 
dan bij magere4 ,daarna neemt het       
gewicht weder toe  en als dan eenmaal   
het oorspronkelijke gewicht bereikt is1 
hetgeen niet  altijd op den tienden dag1
 doch ook nog wel later1 b4v4 na        
veertien tot  twintig dagen1 bij enkele 
kinderen nog later1 het geval kan zijn1 
volgt  een dagelijks toenemen4    ,tot  
en met de vierde maand nemen            
borstkinderen meer in gewicht toe1 dan  
kunstmatig gevoede1 daarna gaan zij     
vrijwel gelijk op1 totdat na de  achtste
 maand vaak de borstkinderen achterstaan
 bij de kunstmatig  gevoede4 ,meestal   
wordt de zuigeling tegenwoordig         
wekelijks gewogen1 en  dan gaat de jonge
 moeder1 aan de hand van een boekje1 na1
 of haar kind  voldoende in gewicht is  
toegenomen4 ,zij vergelijkt daartoe het 
door  haar verkregen cijfer met een     
cijfer in het boekje1 met het gevolg1   
dat  de verstandige moeder niet op een  
verschil van eenige grammen let2 dat  de
 al te bezorgde moeder ongerust wordt   

zoodra het gewicht van haar  kleine     
beneden het gewicht1 in het boekje      
aangegeven1 blijft en daaruit  besluit1 
dat haar kind niet goed groeit2 maar ook
 ongerust is1 als het  er boven uit     
gaat1 omdat zij meent dat het te veel   
toeneemt4 ,dit  laatste bezorgt haar1   
gelukkig1 niet zoo vaak en zoo groote   
angst4 ,om  haar eenigermate gerust te  
stellen1 geeft ik hier eenige cijfers1  
zooals ik die in verschillende boekjes  
vond4 7,zie bladz4 #aea74    ,men ziet  
hieruit1 dat men zich niet te veel aan  
de cijfers moet  vastklemmen4 ,het komt 
mij voor1 dat ik aan de vermoedelijk    
opkomende  vraag3 ,waaraan moet ik mij  
nu eigenlijk houden80 het best tegemoet 
kom1 door het volgende4    ,uit de      
hiernaast staande cijfers van #ae       
schrijvers het gemiddelde  berekend1 kom
 ik1 voor de              #a;e  #b;e    
#c;e  #d;e  #e;e  #f;e  #g;e  #h;e  #i;e
  #aj;e  #aa;e  #ab;e maand1      tot   
#aie #ahg #age #add #abd #ajh #ii  #ig  
#ie   #ge   #gc   #ga gr4      ongeveer1

 welke een kind1 aan de borst gevoed1   
per week toeneemt4    ,mij dunkt dat de 
moeder gerust kan zijn1 indien het      
gewicht1 door haar  bij het wegen der   
kleine gevonden1 om deze cijfers        
schommelt4    ,er blijkt wel uit1 dat   
het gewicht gedurende de eerste maanden 
van het  leven sterker toeneemt dan     
later4 ,hierbij dient opgemerkt dat ook 
bij  gezonde kinderen1 zonder dat       
bepaald stoornissen zijn aan te toonen1 
belangrijke verschillen kunnen          
voorkomen1 en dat toch ten slotte het   
gewicht aan het einde van het eerste    
levensjaar ongeveer voor allen  gelijk  
is4 ,het gewicht van den zuigeling is   
dan ook niet het eenige1  waarmede men  
rekening heeft te houden bij de         
beoordeeling van de  ontwikkeling en de 
gezondheid van het kind4 ,sommige       
kinderen nemen snel  in gewicht toe1    
doch zien er bleek uit1 hebben een      
slappe huid1 weinig  uitdrukking in de  
oogen en blijven slap2 andere nemen     
langzamer in  gewicht toe1 doch gedijen 

overigens goed en hebben eene           
uitstekende  gezondheid4    ,de getallen
 zijn door mij berekend in grammen per  
week4    ,volgens de aangehaalde        
schrijvers zou het gezonde kind         
gemiddeld per  week aan gewicht         
toenemen3                     in de     
#a;e   #b;e   #c;e   #d;e   #e;e   #f;e 
#g;e   #h;e   #i;e  #aj;e  #aa;e  #ab;e 
maand4                                  
----------------------------------------
----------------------------------------
----------------------------  ,biedert  
7#aiad7        #bag  #bbd  #age  #age   
#acc  #aai  #aai   #ih  #aai   #di   #ia
   #ia  gr4 7,corn4 de ,lange74  ,kouwer
 7#aiaa7         #ahg  #ahg  #ahg  #ahg 
#abe  #abe  #abe  #abe  #abe   #fb   #fb
   #fb  11  ,bouchaud              #age 
#afa  #aed  #adj  #abf  #aai  #aje   #ia
   #hd   #gj   #ef   #ef  11            
,fleischmann           #bde  #bad  #aif 
#aed  #abf   #ia   #hd   #gj   #gj   #fc
   #ef   #db  11  7,lassablire #aiac74  
,peterson              #bde  #bjc  #age 

#aab  #aje   #gg   #gj   #hd   #hd   #ih
   #ef   #fc  11   ,variot              
#afa  #afa  #afa  #afa  #afa   #hd   #hd
   #hd   #hd   #hd   #hd   #hd  11      
,auvard 7#aiag7         #age  #age  #age
  #adj  #adj  #adj  #aje  #aje  #aje    
#gj   #gj   #gj  11  ,donnadieu 7#aiaf7 
#age  #afa  #afa  #afa  #adj  #adj  #abf
  #abf   #hd   #hd   #hd   #ef  11      
,nobcourt 7#aiad7      #age  #age  #age 
#afh  #adj  #abf  #aab   #ia   #hd   #gj
   #gj   #ef  11  ,engel en ,baum       
7#aiac7  #bjc  #aif  #ahb  #afh  #adj   
#aai  #aje  #aje   #ih   #di  #aje  #aje
  11  ,camerer en ,fehr       #bjc  #ahi
  #afh  #aab  #aje   #gg   #ia   #ia    
#hd   #ia   #fc   #gg  11               
7,langstein-,meyer #aiad74  ,czerny     
#bjc  #ahi  #afh  #aab  #aje   #gg   #ia
   #ia   #hd   #ia   #fc   #gg  11 7,e4 
,gorter #aiad74  ,tugendreich 7#aiad7   
#age  #age  #age   #ia   #ia   #ia   #ia
   #ia   #ia   #hd   #hd   #hd  11      
,meyer-,regg 7#aiae7    #age  #aij  #agj
  #afj  #acj  #aaj  #ajj  #abe  #ade    

#ajj   #ii   #ii  11  ,bendix 7#aiaf7   
#baj  #baj  #baj  #abf  #abf  #abf   #hd
   #hd   #hd   #ef   #ef   #ef  11      
,het beste bewijs van goed gedijen is   
een regelmatig toenemen van het         
lichaamsgewicht1 ook al gaat het in den 
beginne langzaam4 ,toch mag men1  in 't 
algemeen1 met een1 zij het dan ook      
regelmatig1 toenemen in  gewicht van    
#ajj grammen per week1 gedurende de     
eerste maanden1 niet  heelemaal tevreden
 zijn4    ,om ongeveer te berekenen of  
het gewicht overeenkomt met het normale 
gewicht1 dat is het gewicht dat men als 
normaal voor den zuigeling op  een      
bepaalden tijd1 zeg in eene bepaalde    
maand1 aanneemt1  vermenigvuldige men   
het ranggetal van de levensmaand in het 
eerste  halfjaar met #fjj1 in het tweede
 halfjaar met #ejj en telle het gewicht1
  bij de geboorte waargenomen1 daarbij  
op4    ,in de #f;e levensmaand zal dus  
een kind1 dat bij de geboorte #cjjj     
grammen  woog1 ongeveer moeten wegen #f 
#fjj  #cjjj  #ffjj grammen2 aan het     

einde van het eerste levensjaar #ab     
#ejj  #cjjj  #ijjj grammen4 ,dit  komt  
overeen met het ervaringsfeit1 dat na   
het eerste halfjaar het  gewicht bij de 
geboorte gevonden verdubbeld is1 aan het
 einde van het  eerste jaar driemaal    
zooveel bedraagt4    ,om het juiste     
gewicht te verkrijgen1 moet men het kind
 steeds in  dezelfde omstandigheden en  
op hetzelfde tijdstip van den dag wegen4
    ,ook voor de hoeveelheid zog1 welke 
een zuigeling geacht wordt noodig te    
hebben voor groei en ontwikkeling1 heeft
 men getracht cijfers te geven1  welke  
dan de hoeveelheid aangeven1 waarboven  
hij niet gaan en waaronder  hij1 in het 
algemeen1 niet blijven mag4    ,de      
hoeveelheid zog1 welke bij iederen      
maaltijd genomen wordt1 kan  belangrijk 
verschillen4 ,zij hangt o4a4 af van de  
hoeveelheid zog door  de borst geleverd1
 van den toestand der tepels1 van de    
kracht waarmede  het kind zuigt en van  
zijne behoefte aan voedsel4    ,in de   
laatste jaren wordt van vele zijden     

beweerd1 dat elke moeder1 die  dat wil1 
haar kind kan zoogen4 ,ongetwijfeld ware
 het te wenschen1 dat  deze bewering    
juist was en zeker is het1 dat veel meer
 moeders1 indien  zij slechts wilden1   
althans geruimen tijd hare kinderen het 
natuurlijke  voedsel zouden kunnen      
geven1 doch de ervaring leert1 dat ook  
in dit  opzicht de natuur niet volmaakt 
is4 ,dat is jammer genoeg1 maar men mag 
de feiten niet wegdoezelen terwille van 
welke theorie ook4 ,ieder  geneesheer   
zal kunnen verhalen van moeders1 die met
 de grootste  opoffering tevergeefs     
trachtten haar kind het natuurlijke     
voedingsmiddel te geven4 ,blijkt aan den
 eenen kant1 dat somtijds met te  weinig
 volharding de borstvoeding beproefd    
wordt1 aan den anderen kant  is het     
buiten kijf1 dat in vele gevallen de    
poging te lang wordt  voortgezet4 ,dit  
neemt evenwel niet weg1 dat iedere      
moeder beginnen moet  met die poging en 
haar alleen noodgedwongen zal mogen     
opgeven4 ,ook als  het kind slechts     

eenige weken of maanden de moedermelk1  
zij het ten  deele1 kan verkrijgen1 zal 
het daarvan niet te miskennen voordeelen
  genieten4    ,in het algemeen kan men 
zeggen1 dat de zuigeling eene bepaalde  
hoeveelheid voedsel en dus bij          
borstvoeding eene bepaalde hoeveelheid  
zog voor zijne ontwikkeling noodig      
heeft4 ,hoe groot die hoeveelheid  zijn 
moet1 hangt voornamelijk af van de      
gesteldheid van het kind1 en  daarom zal
 men ook slechts zeer in het algemeen   
cijfers kunnen  aangeven1 welke niet    
meer dan eene betrekkelijke waarde      
hebben4    ,de hoeveelheid per maaltijd 
genomen heeft geen waarde1 omdat die1   
zooals reeds gezegd1 belangrijk         
verschillen kan4 ,daarom is het beter de
  hoeveelheid te becijferen1 welke voor 
een tijdvak van #bd uren als  gemiddelde
 kan gesteld worden4 ,die hoeveelheid   
heeft men berekend1 door  een groot     
aantal borstkinderen telkens voor en na 
den maaltijd te wegen  en de getallen1  
op die wijze in #bd uren verkregen1 bij 

elkander te  tellen4 ,bij die wegingen  
is alweder gebleken1 dat er vrij        
belangrijke  verschillen bestaan1 doch  
het groote aantal berekeningen heeft    
geleid  tot het vinden van eenige       
gemiddelden1 waaraan men ten minste     
eenig  houvast heeft4    ,ik laat hier  
een paar opgaven volgen van hoeveelheden
 per maaltijd en  in #bd uren gedronken 
door kinderen uit mijne praktijk1 waarin
 de  verschillen duidelijk uitkomen4    
,h4 ,l4 jongen1 #bg ,augustus #aiad     
geboren op het einde van de #h;e        
zwangerschapsmaand4    #bg en #bh       
,augustus nam het kind niets of zeer    
weinig4                                 
,per maaltijd4    ,in #bd uren4         
#bi ,augustus   #ae1 #aj1 #ae1 #ae      
gr4     #ee gr4  #cj    11      #ae1    
#ae1 #ae1 #aj1 #ae1 #cj1 #ce1 #bj 11    
#aee 11  #ca    11      #ce1 #bj1 #bj1  
#bj1 #bj1 #cj1 #ae     11     #afj 11   
#a ,sept4      #be1 #dj1 #be1 #bj1 #cj1 
#ej1 #fj     11     #bej 11   #b  11    
#ej1 #de1 #cj1 #dj1 #dj1 #fe1 #gj     11

     #cdj 11   #c  11        #fj1 #ej1  
#ej1 #ej1 #ej1 #fj1 #fj     11     #chj 
11   #d  11        #gj1 #fj1 #ce1 #gj1  
#ej1 #hj1 #fj     11     #dbe 11   #e   
11        #ge1 #gj1 #fj1 #cj1 #fj1 #ej  
11     #cde 11   #f  11        #fj1 #hj1
 #fj1 #hj1 #hj1 #ge         11     #dce 
11   #g  11        #gj1 #gj1 #gj1 #fe1  
#ij1 #gj         11     #dce 11   #h  11
        #hj1 #hj1 #ij1 #gj1 #gj1 #fe    
11     #dee 11   #i  11        #fj1 #hj1
 #fe1 #dj1 #ajj1 #gj        11     #dae 
11  #aj  11        #gj1 #gj1 #ij1 #fj1  
#ij1 #hj         11     #dfj 11  #aa  11
        #hj1 #hj1 #ij1 #gj1 #gj1 #gj    
11     #dfj 11  #ab  11        #dj1 #dj1
 #fj1 #dj1 #dj             11     #bbj  
maag-  #ac  11        #fj1 #fj1 #dj1    
#ej1 #de             11     #bee        
stoornis  #ad  11        #dj1 #ej1 #fj1 
#cj1 #fj             11     #bdj  bij de
   #ae  11        #fj1 #fj1 #ej1 #fj1   
#fj             11     #bij  moeder4    
#af  11        #cj1 #ce1 #ij1 #fj1 #fj1 
#ej         11     #cbe 11  #ag  11     

#ij1 #fj1 #fe1 #hj1 #ij             11  
#che 11  #ah  11        #ij1 #hj1 #gj1  
#gj1 #he1 #ij         11     #dhe 11    
#ai  11        #ajj1 #hj1 #ge1 #gj1 #ge1
 #ij        11     #dij 11  #bj  11     
#he1 #aaj1 #ee1 #ij1 #he1 #ie        11 
#ebj 11  #ba  11        #ij1 #hj1 #ge1  
#ajj1 #ie1 #ie        11     #ece 11    
#bb  11        #ajj1 #aje1 #aaj1 #ej1   
#ie1 #gj      11     #ecj 11  #bc  11   
#abj1 #he1 #he1 #gj1 #ge            11  
#dce 11  #bd  11        #abe1 #aje1 #gj1
 #ej1 #fe1 #fj       11     #dge 11  #be
  11        #gj1 #ajj1 #gj1 #ee1 #ee1   
#fj        11     #daj 11  #bf  11      
#gj1 #ij1 #ij1 #gj1 #hj1 #fe1 #ge     11
     #edj 11  #bg  11        #fe1 #ij1  
#fe1 #fe1 #gj1 #ij         11     #dee  
11  #bh  11        #hj1 #gj1 #ge1 #gj1  
#ge1 #gj1 #ge     11     #eae 11  #bi   
11        #ie1 #hj1 #hj1 #fe1 #ge1 #he  
11     #dhj 11  #cj  11        #aaj1    
#hj1 #ij1 #hj1 #ie1 #hj        11       
#ece 11        ,meisje1 ,h4 ,g41 #ac    
,maart #aiae geboren op het einde van de

 #h;e  zwangerschapsmaand4    ,het kind 
begon eerst op #ah ,maart te zuigen4    
,voor dien tijd kreeg het  zog1 uit de  
borst gekolfd1 met een lepeltje4        
,per maaltijd4    ,in #bd uren4         
#ah ,maart      #be1 #be1 #bj1 #ce1 #dj 
gr4    #ade gr4  #ai  11        #be1    
#ce1 #dj1 #ae1 #de1 #aj1 #bj     11     
#aij 11  #bj  11        #cj1 #ce1 #be1  
#be1 #dj1 #dj1 #dj     11     #bce 11   
#ba  11        #ej1 #cj1 #ej1 #dj1 #ej1 
#ee         11     #bge 11  #bb  11     
#fj1 #ej1 #dj1 #ce1 #dj1 #ee         11 
#bhj 11  #bc  11        #fj1 #de1 #ee1  
#ee1 #ee1 #ej         11     #cbj 11    
#bd  11        #ee1 #dj1 #fe1 #ee1 #dj  
11     #bee 11  #be  11        #fj1 #fe1
 #fj1 #ee1 #ee             11     #bie  
11  #bf  11        #dj1 #cj1 #ce1 #ee1  
#cj1 #ge         11     #bfe 11  #bg  11
        #fj1 #de1 #fj1 #ee1 #bj1 #ej    
11     #bij 11  #bh  11        #fe1 #fj1
 #gj1 #ej1 #fj             11     #cje  
11  #bi  11        #he1 #fe1 #gj1 #fj1  
#fe1 #ge         11     #dbj 11  #cj  11

        #ee1 #fe1 #gj1 #gj1 #gj         
11     #ccj 11  #ca  11        #hj1 #ej1
 #fj1 #ie1 #ge             11     #cfj  
11   #a ,april      #gj1 #fj1 #gj1 #ej1 
#gj1 #he         11     #dje 11         
,meisje1 ,s4 ,e4 ,k41 geboren #af       
,augustus #aiae4                        
,per maaltijd4    ,in #bd uren4         
#ah ,augustus   #be1 #be1 #be           
gr4       #ge gr4  #ai    11      #fj1  
#fj1 #ej1 #de                11         
#bae 11  #bj    11      #ee1 #fj1 #ej1  
#ie1 #hj1 #ajj       11       #ddj 11   
#ba    11      #fj1 #abj1 #gj1 #ie1 #ij 
11       #dce 11  #bb    11      #aje1  
#ij1 #aje1 #ajj1 #aaj        11         
#eaj 11  #bc    11      #aje1 #aaj1 #ge1
 #abj             11       #djj 11  #bd 
11      #acj1 #ajj1 #ajj1 #aaj1 #abj    
11       #efj 11  #be    11      #abj1  
#adj1 #ij1 #ajj1 #ij         11         
#edj 11  #bf    11      #abj1 #abj1     
#abj1 #hj1 #ij         11       #ecj 11 
#bg    11      #abj1 #aaj1 #aaj1 #aaj1  
#aaj       11       #efj 11  #bh    11  

#aae1 #abe1 #acj1 #ie1 #ij         11   
#eee 11  #bi    11      #abj1 #acj1     
#aje1 #ie1 #ij         11       #edj 11 
#cj    11      #abj1 #abj1 #afj1 #aaj   
11       #eaj 11  #ca    11      #aae1  
#agj1 #aej1 #he             11          
#ebj 11   #a ,sept4      #abj1 #abj1    
#aje1 #acj            11       #dge 11  
#b  11        #aej1 #ajj1 #aaj1 #acj1   
#aaj       11       #fjj 11   #c  11    
#acj1 #aae1 #abj1 #ade1 #cj        11   
#edj 11   #d  11        #ace1 #aaj1 #ij1
 #abj1 #abe1 #gj    11       #fej 11    
#e  11        #adj1 #acj1 #aaj1 #abj    
11       #ejj 11   #f  11        #abe1  
#abj1 #abj1 #he1 #aae        11         
#efe 11   #g  11        #abe1 #abe1     
#abe1 #adj1 #ej        11       #efe 11 
#h  11        #acj1 #ajj1 #aej1 #abj    
11       #ejj 11   #i  11        #afj1  
#aee1 #ajj1 #ij1 #dj         11         
#ede 11  #aj  11        #aje1 #gj1 #aaj1
 #gj1 #he          11       #ddj 11  #aa
  11        #aej1 #ace1 #aej            
11       #dce 11  #ab  11        #adj1  

#abe1 #acj1 #aaj            11          
#eje 11  #ac  11        #abe1 #aae1     
#aje1 #adj            11       #dhe 11  
#ad  11        #ade1 #aae1 #ade1 8      
11     #dje8 11  #ae  11        #adj1   
#aae1 #acj1 #afe            11          
#eej 11  #af  11        #aej1 #aaj1     
#ade1 #aej            11       #eee 11  
#ag  11        #abj1 #ahj1 #aaj1 #afe   
11       #ege 11  #ah  11        #acj1  
#acj1 #aej1 #acj            11          
#edj 11  #ai  11        #abj1 #ace1     
#acj1 #adj            11       #ebe 11  
#bj  11        #adj1 #adj1 #afj1 #agj   
11       #faj 11  #ba  11        #aaj1  
#acj1 #acj1 #abj1 #abj       11         
#fjj 11  #bb  11        #abj1 #aaj1 #gj1
 #adj             11       #ddj 11  #bc 
11        #aje1 #ahe1 #adj1 #hj1 #acj   
11       #fdj 11  #bd  11        #abe1  
#acj1 #aaj1 #afj            11          
#ebe 11  #be  11        #adj1 #agj1     
#acj1 #ij1 #abj        11       #fej 11 
#bf  11        #afj1 #afe1 #abe1 #adj   
11       #eij 11  #bg  11        #ade1  

#acj1 #adj1 #gj             11          
#dhe 11  #bh  11        #afj1 #ij1 #ajj1
 #agj1 #acj        11       #fej 11  #bi
  11        #adj1 #ajj1 #afe1 #abe1 #acj
       11       #ffj 11  #cj  11        
#acj1 #agj1 #ajj1 #aej            11    
#eej 11      ,meisje1 ,m4 ,a41 geboren  
#g ,october #aiad1                      
,per maaltijd4    ,in #bd uren4         
#i ,oct4       #bj1 #cj                 
gr4       #ej gr4  #aj  11        #cj1  
#fj1 #ej1 #ee1 #fj           11         
#bee 11  #aa  11        #fj1 #ej1 #ej1  
#ee1 #gj1 #fj       11       #cde 11    
#ab  11        #hj1 #fj1 #ajj1 #ie      
11       #cce 11  #ac  11        #ajj1  
#aaj1 #gj1 #hj1 #ie         11          
#dee 11  #ad  11        #ij1 #ij1 #dj1  
#ij1 #fj1 #hj       11       #dej 11    
#ae  11        #ajj1 #hj1 #hj1 #ij1 #hj 
11       #dcj 11  #af  11        #aae1  
#ij1 #gj1 #ajj1 #abj        11          
#die 11  #ag  11        #aaj1 #abj1     
#aje1 #ajj           11       #dce 11   
#ah  11        #aaj1 #abj1 #ij1 #ij1    

#hj1 #aje    11       #eie 11  #ai  11  
#afj1 #ij1 #abj1 #gj1 #hj         11    
#ebj 11  #bj  11        #fj1 #abj1 #abj1
 #ajj1 #acj1 #aaj  11       #fdj 11  #ba
  11        #aaj1 #acj1 #ajj1 #ge1 #aaj1
 #hj   11       #fje 11  #bb  11        
#aej1 #adj1 #aaj1 #acj1 #ajj      11    
#fcj 11  #bc  11        #aaj1 #abj1     
#abj1 #ahj1 #hj       11       #faj 11  
#bd  11        #acj1 #abj1 #aej1 #acj1  
#ajj      11       #fcj 11  #be  11     
#adj1 #abj1 #aae1 #hj1 #ajj1 #ajj  11   
#fee 11  #bf  11        #adj1 #acj1 #ij1
 #adj1 #acj1 #aaj  11       #gdj 11     
,het noemen van cijfers komt mij dan ook
 niet gewenscht voor1 omdat de  moeder  
daaraan allicht te veel waarde hecht1   
maar met een enkel woord  kan wel worden
 aangegeven1 op welke eenvoudige wijze  
men ongeveer kan  nagaan1 hoe groot de  
hoeveelheid gemiddeld zijn moet4        
,neemt men voor de hoeveelheid aan het  
einde van de #hste week als  grondgetal 
#hjj grammen aan1 dan trekke men van dit
 getal voor iedere  voorafgaande week   

#ej grammen af en telle voor iedere     
volgende maand #ej  grammen daarbij op1 
b4v4                          in de #d;e
  week  #fjj gr4                      11
 11 #e;e   11   #fej 11                 
11 11 #f;e   11   #gjj 11               
11 11 #g;e   11   #gej 11               
11 11 #h;e   11   #hjj 11               
11 11 #ab;e  11   #hej 11               
11 11 #af;e  11   #ijj 11               
11 11 #bj;e  11   #iej 11               
11 11 #bd;e  11  #ajjj 11      ,volgens 
eene andere berekening verkrijgt men het
 gemiddelde1 door in  het eerste        
kwartaal het lichaamsgewicht van den    
zuigeling1 in  kilogrammen1 te          
vermenigvuldigen met #aej1 in het tweede
 kwartaal met  #adj1 in het derde       
kwartaal met #abe4    ,volgens eene     
derde berekening drinkt een gezonde     
pasgeborene op den #c;en  dag gemiddeld 
#ajj grammen1 den #f;en dag #cjj-cej    
gr41 den #aj;den dag  #djj-dej gr4 en   
later ongeveer  van zijn                
lichaamsgewicht4    ,men bedenke hierbij

 steeds1 welke beteekenis aan een het   
gemiddelde0  aangevend cijfer te hechten
 is4 ,geen enkel kind zal zich daaraan  
houden1 maar het cijfer geeft1 in het   
algemeen1 de hoeveelheid aan  waarmede  
men tevreden zijn kan4    ,wij komen nu 
vanzelf tot de vraag of een zuigeling1  
bij de voeding aan  de borst1 te veel of
 te weinig voedsel krijgen kan4         
,beide gevallen zijn mogelijk1 hoewel   
men toch wel zeggen kan1 dat1  onder    
normale omstandigheden1 dus wanneer er  
geen wanverhouding bestaat  tusschen de 
borst en de kracht waarmede het kind    
zuigt1 van een te  veel1 van            
overvoeding1 niet licht sprake zijn zal4
 ,de ervaring heeft  mij geleerd1 dat1  
indien men1 zooals ik hierboven aangaf1 
in den  beginne het kind vrijlaat in het
 kiezen van zijn maaltijd1 voor         
overvoeding geen vrees behoeft te       
bestaan4    ,dat een kind1 als het na   
een behoorlijken tijd van slapen zijn   
maaltijd  genomen heeft1 wel eens wat   
teruggeeft van het genomene1 is nog geen

  bewijs1 dat het te veel gedronken     
heeft4 ,er zijn kinderen die men        
luchtslikkers0 noemt1 en dat            
luchtslikken kan vooral voorkomen bij   
kinderen1 die gulzig drinken4 ,als zij  
dan hunnen maaltijd genoten  hebben1    
komt de luchtbel1 die zich in de maag   
gevormd heeft1 wel eens  voor den dag1  
waarbij dan tevens eene hoeveelheid zog 
te voorschijn  komt4 ,die luchtbel kan  
de oorzaak zijn1 dat een kind1 na       
genoten  maaltijd1 hoewel voldoende     
gevoed1 onrustig is en niet inslaapt4   
,daarom  is het aan te raden zulke      
kinderen gedurende het voeden1 of       
daarna1 een  oogenblikje rechtop te     
houden1 opdat de luchtbel ontwijken kan4
    ,intusschen mag ik niet verzwijgen1 
dat door verschillende schrijvers  een  
ziektebeeld van overvoeding aan de borst
 geteekend wordt1 al zeggen  ook velen1 
dat1 althans praktisch1 eene overvoeding
 van het borstkind  niet voorkomt4      
,vermoedelijk is dan1 volgens sommigen1 
de overvoeding minder te wijten  aan het

 te veel gebruiken gedurende de         
maaltijden1 dan wel aan het te  vaak    
aanleggen van het kind4 ,dit zal in     
gewone omstandigheden niet  veelvuldig  
voorkomen1 maar het kan gebeuren als de 
moeder1 telkens  wanneer het kind mocht 
huilen of onrustig is en daarbij        
voortdurend de  vingers in den mond     
steekt en daarop zuigt1 zich verbeeldt  
dat het  honger heeft1 zonder na te gaan
 of er misschien een andere reden voor  
die onrust bestaan kan4 ,oorzaken van   
onrust toch zijn er vele in het  leven  
van den zuigeling1 als3 het liggen in   
een natte luier1  ongemakkelijke        
houding1 welke hijzelf niet veranderen  
kan1 te nauw  sluitende kleeding1 te    
warm gedekt zijn of te koud liggen1     
insectenbeten1 blaasjes in den mond1    
verstopte neus1 gesmet zijn aan de      
billen of in plooien van de huid1 een   
scheurtje in de aarsopening enz4        
,behalve in het te vaak aanleggen kan1  
naar men zegt1 de oorzaak van           
overvoeding ook gelegen zijn in eene te 

overvloedige afscheiding van  zog1      
vooral lekkende borst01 waarbij         
voortdurend zog uit de borst  druppelt4 
,dit komt1 althans in belangrijken      
graad1 niet zoo heel  dikwijls voor4 ,om
 het nat worden der kleederen tegen te  
gaan1 kan men  de borsten bedekken met  
eene of andere stof1 welke gemakkelijk  
vocht  opslorpt1 b4v4 zachte doeken1 de 
borsten bedekken met een zogglas1       
waarin eene opening door welke de tepel 
heen steekt1 zoodat het zog  wordt      
opgevangen1 en de borsten opbinden4     
,tegen de lekkende borst0 is  geen      
afdoend middel bekend4    ,in den       
beginne1 aldus het geschetste           
ziektebeeld1 spuwt het kind in den      
regel na den maaltijd eene kleine of    
grootere hoeveelheid zog 7let op  de    
luchtslikkers71 hetgeen1 als het niet te
 lang duurt1 niet hindert1  omdat juist 
daardoor het kind zich van het te veel  
genomene ontdoet4  ,daarbij komt dan1   
dat het kind niet zoo kalm slaapt1      
spoedig wakker  wordt1 aan de borst     

gelegd wel zuigt en somtijds daarna     
rustig wordt1  doch niet voor langen    
tijd4 ,dat onrustig zijn gaat dan vaak  
over in  schreeuw- of gilbuien1 soms    
onder het zuigen1 terwijl de buik       
opgezet  is en het kind hoorbaar winden 
loost1 om daarna voor enkele            
oogenblikken rustiger te zijn4          
,indien er dadelijk na den maaltijd     
gestremde melk of1 na eenigen tijd1     
eene waterheldere1 zuur riekende1 witte 
stukjes en slijm bevattende1  vloeistof 
te voorschijn komt1 moet men eene       
stoornis in de  spijsvertering          
vermoeden4    ,de ontlasting komt1 soms 
vaker1 dun en schuimend1 met geruisch   
voor den  dag2 de omgeving van de       
aarsopening en de billen worden rood1 de
 reuk  is sterk zuur4 ,er kan echter ook
 verstopping bestaan1 waarbij de        
ontlasting nog normaal gekleurd is en de
 gewone vastheid heeft1 doch na  eenigen
 tijd eene groene kleur of gele kleur   
met groenen rand vertoont1  waarin      
kleine witte stukjes en slijmdraden te  

zien zijn4    ,de eetlust wordt minder1 
het gezicht bleeker1 de huid slapper2   
het  lichaamsgewicht blijft1 na         
aanvankelijk soms sterk te zijn         
toegenomen1  op dezelfde hoogte staan1  
vermindert of schommelt--bij dagelijks  
wegen  na te gaan--in dezen zin1 dat    
plotseling toenemen in gewicht afwisselt
  met plotseling dalen4    ,een kind kan
 ook te weinig voedsel krijgen4 ,de     
verschijnselen hiervan1  welke in het   
ziektebeeld beschreven zijn1 vertoonen  
zoovele punten van  overeenkomst met die
 van overvoeding1 dat het vooral voor   
een  niet-geneeskundige de grootste     
moeite oplevert1 om uit te maken        
waarmede men te maken heeft4 ,sommige   
kinderen lijden aan slapeloosheid1  zijn
 onrustig1 schreeuwen spoedig na den    
maaltijd1 drinken telkens als  men hen  
aan de borst legt2 de meeste doen juist 
het tegenovergestelde1  zijn bijzonder  
rustig1 zelfs slaperig4 ,de ontlasting  
kan weinig stof  bevatten1 bruin tot    
groen van kleur1 slijmig en taai zijn en

 om de twee  of drie dagen komen1 doch  
meestal is zij dun1 in den beginne nog  
lichtgeel1 vaak slechts als eene groene 
vlek in de luier1 of nog geel  met      
groene vlekken1 al of niet met slijm    
gemengd4 ,indien deze  ontlasting       
werkelijk als een verschijnsel van      
ondervoeding optreedt1  wordt zij na    
toediening van meer voedsel onmiddellijk
 of al heel  spoedig beter4 ,de         
urine-loozing is verminderd1 zoodat de  
luiers niet  flink nat zijn4    ,ook    
hierbij worden de billen en de omgeving 
van de aarsopening rood en  smetten1    
treden puistjes op1 wordt de huid       
bleeker en1 bij vermagering1  te ruim4  
,dit laatste wijst er reeds op1 dat ook 
met betrekking tot het  lichaamsgewicht 
iets valt op te merken en wel1 dat het  
toenemen  onvoldoende blijkt of dat het 
tot stilstand komt en1 bij belangrijke  
ondervoeding1 overgaat in het           
tegenovergestelde1 dus afneemt4 ,vaak   
kan  men1 vr het wegen1 opmerken1 dat   
het kind reeds in den aanvang van  het  

zuigen vele zuigbewegingen maakt voor   
het slikt4    ,hoe onvolledig ook1      
bespeurt men uit deze schildering1 dat  
niet  gemakkelijk uit de verschijnselen 
is op te maken waarmede men te doen     
heeft4 ,het voornaamste punt1 waarop men
 te letten heeft1 is wel het            
lichaamsgewicht en het bepalen van de   
hoeveelheid van het in #bd uren  door   
den zuigeling genomen voedsel1 waarbij  
vergelijking met de boven  als gemiddeld
 aangegeven benoodigde hoeveelheid zog  
haar nut heeft4    ,de moeder zij1      
ingeval er vermoeden van ondervoeding   
bestaat1  voorzichtig met het           
vermeerderen van de hoeveelheid voedsel1
 hetgeen  geschieden kan door het       
vermeerderen van het aantal maaltijden1 
als dat  te klein mocht blijken1 of door
 het geven van bijvoeding naast de      
borst4 7,zie3 ,gemengde voeding74       
,dat een zuigeling te weinig voedsel    
krijgt kan verschillende oorzaken       
hebben1 welke bij de moeder en bij het  
kind te zoeken zijn4    ,bij de moeder  

kan het voorkomen1 dat het kind1 door   
slechte  ontwikkeling van de tepels1    
vooral platte1 ingetrokken of holle     
tepels1  de borst niet goed vatten kan4 
,in de meeste gevallen zal het1 zij het 
met meerdere volharding1 zoonoodig met  
gebruik maken van een  tepelhoedje1 toch
 gelukken4 ,dit hulpmiddel moet ook     
beproefd worden bij  scheurtjes1        
spleetjes of afschilveringen van de huid
 van den tepel1  indien het onmiddellijk
 zuigen daaraan te pijnlijk is4 ,het    
komt wel  voor1 dat het kind uit die    
wondjes bloed zuigt en met de melk      
inslikt4  ,is dat vrij veel1 dan kan het
 dit bloed uitbraken1 waarover de moeder
  zich niet ongerust behoeft te maken4  
,indien het niet uitgebraakt wordt1     
maakt het de ontlasting donker4 ,vele   
middelen worden aangegeven om die       
wondjes1 die een enkele maal eene       
belangrijke uitbreiding kunnen          
verkrijgen1 te genezen4 ,gelukt dit     
niet1 dan kan het1 waar ook het  zoogen 
met een tepelhoedje nog te pijnlijk is1 

noodig blijken het kind  eenige dagen   
van de borst te nemen1 gedurende welken 
tijd dan meermalen  daags het zog met   
een zogpomp of door melken uit de borst 
moet genomen  en aan het kind gegeven   
worden4 ,de genezing kan zelfs tien tot 
veertien  dagen vereischen1 doch        
gewoonlijk kan men het kind reeds       
vroeger1 als  de tepel minder gevoelig  
geworden is1 weder aanleggen4 ,in hoogst
 enkele  gevallen moet somtijds het     
zoogen opgegeven worden4    ,dit laatste
 kan ook het geval zijn bij de zeer     
zeldzaam voorkomende  overgevoeligheid  
van den tepel1 een toestand1 waarbij aan
 de tepels  geen enkele afwijking is    
waar te nemen en toch het zoogen voor de
  moeder een ware marteling is1 door de 
pijnlijkheid1 met uitstraling  naar de  
zijkanten van de borst en naar den rug4 
,ook hierbij beproeve  zij eerst het    
tepelhoedje1 waarbij de maaltijd        
gewoonlijk langer duurt1  voordat zij   
het zoogen opgeeft4    ,verder komt het 
voor1 dat de borst niet gemakkelijk melk

 geeft4 ,een  flink ontwikkeld kind     
vooral zal op den duur die moeilijkheid 
wel  overwinnen4 ,men kan trachten de   
borst williger te maken1 door haar te   
melken4 ,eene al te volle borst wordt   
door het uitspuiten van de eerste       
melk-porties gemakkelijker te vatten4   
,dat de borst inderdaad te weinig zog   
afscheidt1 komt veel minder voor  dan   
nog maar al te vaak gedacht wordt4      
,daarom moet de moeder de poging  tot   
borstvoeding niet te spoedig opgeven1   
en1 voor zij tot het geven  van         
bijvoeding overgaat1 trachten door het  
prikkelen van de borst1 door  melken1   
hetgeen zijzelve gemakkelijk leeren kan1
 of door uitpompen1  deze tot meerdere  
afscheiding te brengen4 ,ook            
voorzichtige massage kan  hierbij       
helpen4 ,het kan evenwel niet ontkend   
worden1 dat somtijds1 en                
merkwaardigerwijze komt dat na de eerste
 bevalling nog al eens voor1 de         
zogafscheiding al spoedig onvoldoende   
is4 ,het toedienen van een of  ander    

middel aan de moeder1 het moge lactagol1
 somatose1 malztropon of  anders heeten1
 heeft geen nut4 ,waar zulk een middel  
wel eens schijnt te  helpen1 is dat te  
wijten aan suggestieven invloed1 welke  
de moeder tot  meer volharding bracht4  
,tot nog toe is er geen enkel voedings- 
of  geneesmiddel gevonden1 dat inderdaad
 de borst tot meerdere  zogafscheiding  
aanzet4 ,van belang is veel rust en     
goede voeding van de  moeder1 welke     
volstrekt niet alleen of in hoofdzaak   
uit de zoo  hooggeroemde pap moet       
bestaan4    ,van te voren1 namelijk     
gedurende de zwangerschap1 is nimmer te 
beslissen of de aanstaande moeder al dan
 niet haar kind zal kunnen  zoogen4     
,meestal zal men niet voor het einde van
 de tweede week kunnen bepalen1  of de  
afscheiding van zog beneden de als      
normaal aan te nemen  hoeveelheid       
blijft1 waarvoor men een minimum van    
#aej grammen per etmaal  in de eerste   
week of het dubbele in de tweede week   
stellen kan4 ,indien  evenwel           

verschijnselen van ondervoeding         
optreden1 het kind niet  voldoende in   
gewicht toeneemt en de pogingen om de   
hoeveelheid zog te  vermeerderen1 b4v4  
ook nog door het kind wat vaker en aan  
beide borsten  aan te leggen1 mislukken1
 zal men tot bijvoeding moeten overgaan4
    ,mocht het gebeuren dat1 door welke 
oorzaak dan ook1 een der borsten  niet  
genoeg of in het geheel geen zog levert1
 dan neemt dikwijls de  werkzaamheid van
 de andere borst zoodanig toe1 dat zij  
alleen de  noodige hoeveelheid          
voortbrengt4    ,bij het kind kan de    
oorzaak gelegen zijn in misvorming van  
den mond en  van het verhemelte1 zooals 
wolfsmond1 hazelip1 gespleten           
verhemelte4  ,gewoonlijk zal alleen de  
wolfsmond of dubbele hazelip en eene    
wijde  spleet in het verhemelte het     
zuigen beletten1 terwijl het kind bij   
eenzijdige hazelip het zuigen wel leert4
 ,ook pijnlijkheid in den mond1  b4v4   
door spruw1 kan het kind in het zuigen  
belemmeren1 alsmede  verkoudheid1       

waardoor het ademhalen door den neus    
bemoeilijkt of  vrijwel onmogelijk is4  
,ten slotte zijn er somtijds kinderen1  
zelfs van  normaal gewicht1 die te slap 
zijn om met voldoende kracht te zuigen4 
,dat de tongriem het zuigen belet1 en   
daarom moet ingeknipt worden1 is  zoo   
zelden het geval1 dat men practisch wel 
zeggen kan1 dat dit niet  voorkomt4     
,zoolang het kind f niet zuigen kan f   
onder de genoemde  omstandigheden te    
weinig voedsel krijgt1 geve men het     
uitgemelkt of  uitgepompt zog1 met een  
lepeltje of uit een fleschje4    ,uit   
het voorafgaande blijkt1 dat men1       
voordat men aanneemt dat het kind       
ondervoed wordt1 nauwkeurig rekening    
heeft te houden met verschillende       
mogelijkheden4        ,wij komen nu nog 
even terug op den invloed welke1 naar   
men zegt1 op de  vorming van het zog1   
met betrekking tot hoeveelheid en       
hoedanigheid1  wordt uitgeoefend door   
verschillende gebeurtenissen of door    
ziekten van  de moeder4    ,het         

verschijnen van de menstruatie gedurende
 het zoogen is geen reden  om het kind  
van de borst te nemen4 ,somtijds wordt  
gedurende de  menstruatie wat minder zog
 afgescheiden of is dit het geval een of
 twee  dagen van te voren1 terwijl het  
zog weder toeneemt kort voor het einde  
daarvan1 doch steeds duurt het slechts  
korten tijd4 ,meestal heeft dit  geen   
invloed op het kind2 somtijds is het wat
 lastig en vertoont lichte  stoornis in 
de spijsvertering1 terwijl het gewicht  
in die dagen niet  toeneemt4    ,bij    
vrouwen in het eerste kraambed is het   
weder intreden van de  menstruatie in de
 derde week een niet zelden waar te     
nemen  verschijnsel4 ,volgens ,bendix   
treedt zij bij de helft der vrouwen na  
#c-h  weken op2 volgens ,remy hebben #dc
 der zoogende vrouwen de menstruatie1   
waaronder #bf de menstruatie            
onregelmatig4 ,er schijnt een           
vierwekelijks  en een zeswekelijks type 
voor te komen1 zoowel bij zoogende als  
bij  niet zoogende moeders4 ,de eerste  

menstruatie kan verwacht worden op den  
#db;en of #bh;en1 #ba;en of #ad;en1     
#aj;en of #aa;en dag1 soms reeds op den 
#g;en dag  van het kraambed 7,schatz74  
,wij vinden vermeld1 dat het eerste     
loslaten van een eitje uit den          
eierstok1 naar de menstruatie te        
oordeelen1 ongeveer in een termijn van  
#c-g weken plaats vindt4 ,bij           
uitzondering gebeurt dat vroeger1 zoodat
  bevruchting reeds weder in de eerste  
drie weken kan optreden1 en1            
bovenvermelde mededeeling van ,schatz in
 aanmerking nemende1 zou dat  reeds op  
den zevenden dag van het kraambed kunnen
 gebeuren4 ,vrij  algemeen verbreid is  
echter de meening1 dat eene zoogende    
vrouw niet  zwanger worden kan4 ,hoe    
onjuist die meening is1 blijkt1 behalve 
uit het  bovenstaande1 nog uit de       
beteekenis van de woorden blind zwanger 
worden0 of blind opgezet worden01       
waarmede wordt te kennen gegeven1  dat  
de vrouw gedurende het zoogen zwanger   
werd4 ,dat blind0 heeft dan  betrekking 

op het feit1 dat zulk eene vrouw        
gedurende het zoogen de  menstruatie    
niet zag intreden4 ,menige vrouw die het
 zoogen1 met de  bedoeling om eene      
nieuwe zwangerschap te voorkomen1 veel  
te lang  voortzette1 heeft dan ook      
ondervonden hoe onjuist die meening is4 
,bevruchting blijft aanvankelijk zonder 
invloed op het zoogen1 doch met         
voortschrijdende zwangerschap wordt de  
zogafscheiding minder en houdt  allengs 
op4 ,vele moeders hebben1 zonder eenige 
schade voor het zoogende  kind1 voor    
haarzelve of voor de vrucht die zij     
herbergt1 tot in de  tweede helft der   
zwangerschap kunnen zoogen4 ,in ieder   
afzonderlijk  geval heeft men dus eene  
beslissing te nemen in verband met den  
toestand der moeder4 ,in het algemeen   
neemt allengs de hoeveelheid zog  af1   
zoodat het tijdperk om het kind te      
spenen vanzelf ingeleid wordt4    ,dat  
gemoedsbewegingen van invloed zijn is in
 het algemeen niet te  loochenen1 al is 
het zeker1 dat de schadelijke inwerking 

dikwijls  achterwege blijft en de vrees1
 welke men er algemeen voor koestert1   
zeer sterk overdreven is4 ,opwinding1   
schrik1 angst1 zorg en verdriet1        
smartelijk sterk op den geest inwerkende
 gebeurtenissen kunnen wel  degelijk1   
wanneer zij hevig zijn1 zij het dan ook 
tijdelijk1 stoornis  brengen in de      
zogafscheiding1 hetzij dat de           
hoeveelheid zog vermindert1  hetzij dat 
bij overvulde borst1 ondanks krachtig   
zuigen van het kind1  niets of slechts  
zeer weinig te voorschijn komt4 ,het    
kind krijgt dan  natuurlijk niet genoeg1
 zal lastig zijn en misschien zelfs eene
  leelijke luier afdoen1 maar de daaraan
 verbonden meening1 dat het kind  het0  
van de moeder afgezogen0 heeft1 is      
onjuist4 ,op den duur zal de            
borstvoeding er niet onder lijden4      
,het oordeel of ziekte van de moeder1   
hetzij chronisch of acuut1 tot het      
besluit zal leiden om niet te zoogen1   
behoort geheel en al tot het  terrein   
van den geneesheer4        ,het ligt    

voor de hand1 dat wij nu gaan bespreken 
hoelang de moeder het  kind uitsluitend 
aan de borst zal trachten groot te      
brengen1 met andere  woorden1 wanneer   
het gespeend moet worden4 ,dit zal ons  
dan vanzelf  leiden tot de bespreking   
van andere dan natuurlijke voeding4     
,een voor alle gevallen passend antwoord
 op die vraag is niet te geven4  ,in het
 algemeen kan men wel een tijdperk van  
zogvorming aannemen1 doch  in het       
bijzonder hangt veel af van             
omstandigheden en van de                
individualiteit der moeder1 zelfs na    
opeenvolgende baringen4    ,men kan     
zeggen1 dat de afscheiding van zog in de
 eerste zes tot acht  weken na de baring
 toeneemt1 om dan verschillend langen   
tijd1 ongeveer  gedurende zes tot acht  
maanden1 stand te houden en daarna af te
 nemen4  ,van nature zou het verschijnen
 van de eerste tanden erop wijzen1 dat  
de  zuigeling niet meer uitsluitend     
vloeibaar voedsel behoeft te ontvangen1 
doch het komt maar al te vaak voor1 dat 

ook moeders1 van de groote  waarde der  
borstvoeding overtuigd1 daarmede        
voortgaande1 reeds voor  dien tijd de   
hoeveelheid melk zien verminderen1 het  
kind weinig in  gewicht zien toenemen en
 dus wel genoodzaakt zijn daarbij ander 
voedsel  toe te dienen4 ,te lang        
voortgezette voeding aan de borst blijft
 niet  zonder nadeeligen invloed op het 
kind1 omdat niet alleen de hoeveelheid  
onvoldoende wordt1 maar ook de          
samenstelling van het zog verandert1 in 
dien zin1 dat het onvoldoende           
voedingsstoffen bevat4 ,de              
verschijnselen1  welke het kind gaat    
vertoonen1 zijn samen te vatten onder   
het algemeene  beeld van bleekheid en   
slapte4 ,het kind begint om zoo te      
zeggen te  verwelken1 terwijl niet zoo  
zelden teekenen van beginnende          
,engelsche  ziekte zich voordoen4       
,vaak kan het noodig zijn om omstreeks  
de zevende maand1 somtijds reeds        
vroeger1 tot bijvoeden over te gaan4    
,dan is het de vraag1 welk voedsel  men 

geven en op welke wijze men den overgang
 van het natuurlijke  voedsel tot het   
andere tot stand brengen zal4 ,afgezien 
van de gevallen  waarin men genoodzaakt 
is dit plotseling te doen1 moet die     
overgang  geleidelijk geschieden4 ,dat  
gebeurt dan door het toepassen van wat  
men  gemengde voeding 7allaitement      
mixte7 noemt1 d4w4z4 dat men            
gedeeltelijk  de borst1 gedeeltelijk de 
flesch geeft4    ,dit kan op twee       
manieren gebeuren1 namelijk door f na   
iederen maaltijd  aan de borst een      
fleschje te geven1 f door eenmaal of    
meermalen daags  een borstmaaltijd door 
een fleschmaaltijd te vervangen4 ,mijns 
inziens  is de eerste manier aan te     
bevelen1 omdat men zoodoende de borst   
aan  den gang houdt1 den overgang dus   
geleidelijker kan doen plaats vinden1   
en omdat de mogelijkheid niet is        
uitgesloten1 dat de zuigeling1          
bespeurende dat het zuigen aan de flesch
 gemakkelijker gaat dan aan de  borst1  
minder of geen lust gevoelt aan de borst

 te drinken4 ,intusschen  is het niet   
altijd mogelijk om deze manier te       
volgen1 waarbij dan  spoedig blijkt1 dat
 de borst steeds minder zog afscheidt1  
zoodat het  kind binnen zeer korten tijd
 alleen op de flesch is aangewezen4     
,voor wij verder gaan is het            
noodzakelijk erop te wijzen1 dat men zoo
  mogelijk moet vermijden tot het spenen
 over te gaan in het warme  jaargetijde4
 ,kinderen die in het warme jaargetijde 
gespeend worden1 ook  al geschiedt dit  
geleidelijk1 loopen het grootste gevaar 
ernstige  stoornissen in de             
spijsvertering te verkrijgen4    ,van   
belang is het1 om na te gaan welk       
voedsel men geven moet1 in welke        
hoeveelheid1 van welke samenstelling en 
hoe dit moet bereid worden4    ,bovenaan
 staat het vervangen van de moedermelk  
door koemelk4 ,zonder in  te gaan op het
 vraagstuk op welke wijze er1 met het   
oog op de  gezondheid niet alleen van   
den zuigeling maar van allen die melk   
gebruiken1 voor gezorgd behoort te      

worden1 dat de koemelk zoo wordt        
afgeleverd1 dat zij geen schadelijke    
bestanddeelen bevat en van goede        
samenstelling is1 moet erop gewezen     
worden1 dat de moeder1 die haar  kind   
dit voedingsmiddel zal toedienen1       
daaraan de grootst mogelijke  reinheid  
en zorg moet besteden4 ,een zuigeling   
slikt desnoods alles wat  men hem geeft1
 indien het hem smaakt1 maar reageert   
uiterst sterk op  alle minderwaardig    
voedsel4    ,het is algemeen            
gebruikelijk de koemelk zoodanig te     
wijzigen1 dat zij  tot voedsel van den  
jeugdigen zuigeling kan dienen4 ,daarom 
wordt zij  verdund en worden er stoffen 
aan toegevoegd1 welke1 in aansluiting   
aan  de ervaring1 nuttig zijn gebleken  
voor het doel waarvoor zij moeten       
dienen4 ,een algemeenen regel voor      
verdunning en toevoeging is  natuurlijk 
niet te geven1 omdat dit afhankelijk is 
van den leeftijd1 en  van den toestand  
waarin de zuigeling verkeert4 ,daarom   
blijft elke  voeding met tegennatuurlijk

 voedsel eene1 welke in ieder bijzonder 
geval tastenderwijze moet worden        
toegepast1 dat wil zeggen1 dat men      
steeds moet probeeren4 ,dit betreft niet
 alleen de samenstelling1 doch  ook de  
wijze van toediening1 vooral met        
betrekking tot het aantal  maaltijden1  
de hoeveelheid en den graad van warmte4 
,laat ons beginnen met het moeilijkste  
geval1 namelijk dat de zuigeling  van   
den aanvang af tegennatuurlijk voedsel  
gebruiken moet4 ,dan is er  sprake van3 
het kind moet aan de flesch4 ,goed1 maar
 welk voedsel zal  men het kind geven8  
,hoe moet het voedsel bereid worden8    
,welke  voorzorgen heeft men te nemen1  
opdat het kind groeie en geen nadeel    
ondervinde8    ,het eenvoudigste is1 het
 kind koemelk te geven1 met water       
verdund en  suiker daaraan toegevoegd4  
,het voedsel kan men in het algemeen op 
tweerlei wijze bereiden en wel3  alles  
in eens gereed maken voor het gebruik in
 #bd uren of voor elke  flesch          
afzonderlijk4    ,het eerste is het     

gemakkelijkst4 ,men kan dan als volgt te
 werk gaan4  ,men maakt van te voren op1
 hoeveel voedsel de zuigeling           
vermoedelijk in  #bd uren gebruiken zal4
 ,daartoe is het noodig eenige cijfers  
te kennen  en dat zijn die1 welke de    
gemiddelde hoeveelheden1 door een aan de
  borst gevoed kind gebruikt1 aangeven4 
,de gemiddelde hoeveelheden1  waaraan1  
zooals uit de boven uit mijne praktijk  
gegeven getallen  blijkt1 zich niet alle
 kinderen zullen houden1 omdat ook de   
hoeveelheden1 door flesschenkinderen    
gebruikt1 belangrijke verschillen       
vertoonen4    ,van de regels1 welke     
worden aangegeven1 komen mij de opgaven 
van een  onzer ,nederlandsche           
kinderartsen1 ,dr4 ,e4 ,gorter1 het     
meest geschikt  voor4 ,volgens die      
opgaven heeft een zuigeling op den      
#asten dag niets1  op den #c;en dag #ajj
 grammen1 op den #f;en dag #cjj-cej     
grammen1 op den  #aj;den dag #djj-dej   
grammen1 op den #ad;den dag #aej maal   
het aantal  kilogrammen lichaamsgewicht 

aan grammen noodig4 ,aangezien ook de   
verhoudingen1 door dienzelfden          
geneesheer aangegeven1 mij--als         
algemeenen regel--geschikt voorkomen1   
geef ik die hier weder1 met de          
opmerking1 dat het blijken zal1 alweder 
in verband met den algemeenen  toestand 
van iederen zuigeling1 dat afwijkingen  
nu en dan zullen  voorkomen4 ,ik leg dus
 den nadruk op de woorden als algemeenen
 regel04    ,hij geeft dan aan1 dat men 
het kind voor de eerste #ad dagen een   
mengsel  zal geven van #a deel koemelk  
en #b deelen water1 dat #h suiker bevat1
  dus b4v4 op den #aj;den dag3 #aej gr4 
koemelk1 #cjj gr4 water en #bd gr4      
suiker 7 melk71 en dat men daarbij      
nauwlettend heeft na te gaan1 of  het   
kind in alle opzichten gezond is4    ,te
 beginnen met den leeftijd van #ad      
dagen1 of #c weken1 wordt dan           
overgegaan tot een mengsel van #a deel  
koemelk en #a deel water1 dat #h  suiker
 bevat 7 melk74    ,om nu te weten      
hoeveel grammen men van dit mengsel per 

dag ongeveer  geven zal1 kan men van de 
gegevens op bl4 #aef gebruik maken1 b4v4
 door  het lichaamsgewicht 7in          
kilogrammen7 te vermenigvuldigen met    
#aej4 ,als  voorbeeld gelde1 dat een    
pasgeborene1 die op den #f;en dag #c    
,k4,g4 weegt1  #cjj gr4 voedsel krijgt1 
waarvoor noodig is3 #ajj gr4 melk1 #bjj 
gr4 water  en #af gr4 suiker2 een kind  
van #c weken1 wegende #c1e ,k4,g41      
krijgt #ejj  gr4 voedsel1 dus3 #bej gr4 
melk1 #bej gr4 water en #bj gr4 suiker1 
terwijl  men1 als het kind met deze     
hoeveelheid1 zonder ziek te zijn1 niet  
groeit1 opklimt tot #cjj gr4 melk1 #cjj 
gr4 water en #bd gr4 suiker4    ,zoodra 
het kind #d-f weken oud is1 zal meestal 
de voeding met #b deelen  koemelk en #a 
deel water met #aj suiker 7 melk7 worden
 geregeld1 bij  welk mengsel het kind   
kan blijven tot het #d-f maanden oud is4
 ,de  hoeveelheid1 die hiervan wordt    
gegeven1 wordt weer berekend door het   
aantal kilogrammen1 die het kind weegt1 
met #aej te vermenigvuldigen  zoolang   

het jonger dan #c maanden is1 en met    
#adj als het ouder is4 ,van  dit mengsel
 kan men ongeveer evenveel geven als de 
hoeveelheid  moedermelk4    ,vanaf de   
#d;e of #f;e maand ongeveer kan men1    
volgens ,dr4 ,gorter1 eene  kleine      
hoeveelheid meel aan het mengsel        
toevoegen1 te beginnen met #e  gr41 dan 
al spoedig #aj gr4 per dag4 ,dit meel   
vervange dan eene gelijke  hoeveelheid  
suiker4 ,voorbeeld3 ,een kind van #e    
maanden1 weegt #f1e ,k4,g41  krijgt #f1e
  #adj gr4  #iaj gr4 en wel #fjj gr4    
melk1 #cjj gr4 water1 #bj  gr4 suiker en
 #aj gr4 meel4 #g    ,hij merkt terecht 
op1 dat ook met op andere wijze         
samengesteld voedsel  gunstig gevolg kan
 verkregen worden1 doch dat dit mengsel 
het voordeel  heeft van zeer eenvoudig  
te zijn4    ,men heeft dus niets anders 
te doen1 dan de voor #bd uren benoodigde
  hoeveelheid melk en water te meten1 de
 suiker af te wegen en dit alles  bij   
elkander gevoegd in een pan gedurende   
b4v4 #e minuten goed te laten  koken4   

,door het koken verdampt gedurende dien 
tijd eene hoeveelheid  water1 welke door
 toevoeging van gekookt water tot de    
oorspronkelijke  hoeveelheid moet       
aangevuld worden4 ,de pan wordt met een 
deksel  gesloten1 vervolgens snel       
afgekoeld1 het best in stroomend water1 
en  dan op eene koele plaats bewaard1 om
 telkens als eene flesch zal  gegeven   
worden1 de hoeveelheid1 voor een        
maaltijd bepaald1 daarin over  te       
gieten4    ,voor men het kind de flesch 
geeft moet die gewarmd worden4 ,dit doet
 men  het best1 door haar in warm water 
te zetten4 ,de graad van warmte voor    
het voedsel1 dat zich in de flesch      
bevindt1 kan men beoordeelen door de    
flesch1 nadat die eenigen tijd in het   
warme water gestaan heeft1 af te        
drogen1 te schudden en dan tegen het    
ooglid van het gesloten oog te  houden4 
,indien men de vraag1 of de flesch warm 
of koud aanvoelt1  slechts aarzelend kan
 beantwoorden1 kan men rekenen dat het  
voedsel de  goede temperatuur heeft4    

,eene andere manier is deze1 dat men een
 weinig  van het voedsel in een lepel   
giet en dat proeft1 waarbij men tevens  
kan  nagaan of de smaak goed1 het       
voedsel niet bedorven is1 hetgeen in den
  zomer gemakkelijk geschiedt4 ,daarom  
is het aan te bevelen1 vooral in  den   
zomer1 het mengsel tweemaal per dag1    
telkens dus de helft van de  benoodigde 
hoeveelheid1 te bereiden4    ,de tweede 
bereidingswijze is omslachtiger1        
ofschoon beter4 ,zij bestaat  hierin1   
dat men dadelijk de voor #bd uren       
gereedgemaakte hoeveelheid  voedsel over
 het aantal flesschen1 door het kind te 
gebruiken1 verdeelt  7in alle flesschen 
dezelfde hoeveelheid7 en deze flesschen1
 van eene  kaoutchouk-sluiting voorzien1
 in een pan met water1 waarvan het      
oppervlak op gelijke hoogte of iets     
hooger dan dat van de melk in de        
flesschen staat1 plaatst1 om daarin te  
koken1 waarna de fleschjes1 uit  de pan 
genomen1 afgekoeld en op eene koele     
plaats bewaard worden4 ,in  den handel  

zijn daarvoor de toestellen1 naar ,prof4
 ,soxhlet genoemd1 te  verkrijgen4      
,in plaats van water1 als               
verdunningsvloeistof1 wordt ook wel een 
afkooksel van rijst of gort gebruikt1   
terwijl door vele geneesheeren  van den 
aanvang af ook meel wordt toegediend4   
,deze afkooksels moeten1  vooral in den 
zomer1 met het oog op zuur worden1      
minstens tweemaal per  dag bereid       
worden4 7,zie voor recepten3            
,aanhangsel74    ,in plaats van rauwe   
melk gebruikt men somtijds              
gepasteuriseerde melk1  doch aangezien  
deze niet zeker vrij van bacterin is1   
zou men haar  eveneens moeten koken1    
waardoor zij te veel verandert om nog   
als  geschikt voedingsmiddel te mogen   
gelden4 ,met goed gevolg1 door vele     
geneesheeren aanbevolen1 wordt ook      
gebruik gemaakt van de zoogenaamde      
bussenmelk of gecondenseerde melk4      
,de eenvoudigste flesch is de beste4    
,zij moet gemakkelijk te reinigen  zijn4
 ,in den handel komen er voor met eene  

reeks boven elkander  geplaatste        
streepjes1 met de bedoeling daarmede de 
hoeveelheden af te  meten1 doch welke   
het nadeel hebben1 dat zij in het glas  
ingedeukt zijn  en dus moeilijk schoon  
te maken1 terwijl de afstanden niet     
gelijk zijn4    ,na het gebruik moet men
 de flesch dadelijk met koud water      
uitspoelen en  met1 liefst gekookt1     
water gevuld en met een dotje schoone   
verbandwatten afgesloten1 wegzetten4 ,er
 is slechts n goed model  speen1 in den 
vorm van een handschoenvinger1 van zwart
 of rood  kaoutchouk4 ,men moet haar1   
met het oog op reiniging1 gemakkelijk   
kunnen  omstulpen4 ,met eene gloeiende  
naald1 welke snel ingestoken en         
uitgehaald wordt1 maakt men er eene     
opening in1 waardoor het vocht  slechts 
druppelsgewijs kan uitloopen4 ,elke     
nieuwe speen moet men1 voor  het        
gebruik1 uitkoken2 later is het         
voldoende haar1 van buiten en van       
binnen1 onmiddellijk na het gebruik1 in 
stroomend water te reinigen en  in een  

bakje met zuiver1 gekookt1 water te     
bewaren4    ,bij het voeden met de      
flesch moet men zeer voorzichtig zijn1  
omdat  juist hierbij gemakkelijk        
stoornissen in de spijsvertering        
optreden4  ,daarom lette men op sommige 
dingen1 welke wel eens als kleinigheden 
beschouwd worden4    ,men mag de flesch 
niet bij het kind nederleggen1 het den  
speen in den  mond stoppen en dan aan   
het kind zelf overlaten1 hoe het zich   
redden  wil4 ,de moeder1 of wie het kind
 de flesch geeft1 moet die in handen    
houden en het kind1 terwijl het op den  
schoot of in het bedje ligt1  voeden2   
daarbij geduldig zijn en opletten1 dat  
het kind niet te  schielijk drinkt4     
,daarom mag de opening in de speen niet 
te groot zijn4    ,is de opening te     
groot1 dan drinkt het kind de flesch te 
spoedig leeg4  ,men kan trachten daaraan
 te gemoet te komen1 door binnen in de  
speen1  tegen de daarin gemaakte opening
 aan1 een stukje schoon hydrophiel gaas 
of een propje schoone verbandwatten te  

leggen1 zoodat het vocht niet  zoo snel 
uit de opening vloeien kan4 ,het spreekt
 vanzelf1 dat men dit  stop-middeltje1  
bij het reinigen1 moet wegwerpen4       
,indien het kind niet naar behooren     
zuigt1 kan de oorzaak daarin gelegen    
zijn1 dat het voedsel te warm of1 wat   
minder vaak voorkomt1 te koud is4       
,aangezien het kind ook voor het        
leegdrinken van de flesch een           
twintigtal minuten noodig zal hebben1 is
 het goed om de flesch1  teneinde het   
afkoelen te voorkomen1 met een zakje van
 wol of van eene  andere1 de warmte     
slecht geleidende1 stof te omhullen4    
,vooral bij deze wijze van voeding kan  
het kind te veel voedsel krijgen1       
overvoed worden4 ,het kan echter ook te 
weinig krijgen1 zoowel doordat  te      
weinig per maaltijd gegeven wordt1 als  
doordat1 bij voldoende  hoeveelheid1 de 
voedingswaarde1 tengevolge van te sterke
 verdunning1 te  gering is4 ,er behoort 
dan ook bij de voeding met de flesch    
eene groote  mate van oplettendheid     

betracht te worden4 ,wanneer de moeder  
inderdaad  die oplettendheid betracht en
 nauwkeurig acht geeft op den toestand  
van  den zuigeling1 in verband met een  
regelmatig verloop van het gewicht en   
in verband met eene behoorlijke         
ontlasting1 kan zij1 naar mijne         
overtuiging1 ook hierbij1 met           
inachtneming van het bij de borstvoeding
  besprokene1 de regeling van het aantal
 maaltijden en de hoeveelheden1  per    
maaltijd te gebruiken1 in den beginne   
aan het kind overlaten4 ,zij  bedenke   
daarbij1 dat van een te sterk verdund   
mengsel grootere  hoeveelheden noodig   
zijn om aan de behoefte van het kind te 
voldoen1 en  geve dus liever te weinig  
dan te veel4 ,bij mijne eigene kinderen1
  waarvan er twee van den aanvang af met
 koemelk moesten gevoed worden1         
handelde ik als volgt4 ,er werd begonnen
 met #a deel melk en #b deel  water1    
waarbij melksuiker gevoegd was4 ,in     
iedere flesch werd zooveel  van het     
mengsel geschonken1 dat er1 als het kind

 gedronken had1 altijd  iets in de      
flesch overbleef4 ,indien de ontlasting 
daarbij goed was1  zoowel wat aantal als
 vastheid en kleur betrof1 werd zoolang 
bij deze  samenstelling gebleven1 tot de
 ontlasting veranderde4 ,werd de        
ontlasting dunner1 dan werd een kleine  
hoeveelheid melk meer gegeven4          
,aangezien de verhouding steeds op #ajj 
gram berekend werd1 beantwoordde  aan   
eene grootere hoeveelheid melk eene     
kleinere hoeveelheid                    
melksuikeroplossing4 ,bijvoorbeeld3     
,voor #ajj gram mengsel werden genomen  
#cd gram melk en #ff gram               
melksuikeroplossing4 ,was de ontlasting 
daarbij  normaal1 dan bleef het bij die 
verhouding1 totdat de ontlasting iets   
dunner en vaker geloosd werd4 ,dan      
werden #cf gram melk en #fd gram        
melksuikeroplossing genomen4 ,werd      
daarbij de ontlasting weder normaal1    
dan bleef het daarbij2 kwam de          
ontlasting nog niet naar wensch1 dan    
werden genomen #ch gram melk en #fb gram

 melksuikeroplossing4 ,was evenwel  de  
ontlasting te stijf1 dan gebeurde het   
omgekeerde en werden genomen  #cb gram  
melk en #fh gram melksuikeroplossing4   
,op die wijze werd1 al naar  het noodig 
bleek1 tastenderwijze het voedsel met   
kleine schommelingen  gewijzigd1 zoodat 
gemakkelijk en zonder gevaar kon worden 
beproefd1 wat  op een bepaald tijdstip  
noodig was4 ,daarbij werd het           
merkwaardige feit  genomen1 dat het eene
 kind eenige maanden vroeger volle melk 
verdragen  kon dan het andere1 een      
bewijs hoe groote verschillen zelfs bij 
kinderen van dezelfde ouders kunnen     
voorkomen4    ,dat ook bij de           
tegennatuurlijke voeding1 onder         
bijzondere  nauwlettendheid1 aan het    
kind de regeling kan worden overgelaten1
 moge  blijken uit nevenstaande kromme  
van tweelingen1 welke aldus werden      
groot gebracht4 ,op de titelplaat ziet  
men de tweelingen in het bedje en       
daarvoor1 op den grond zittende1 een    
zusje1 dat dezelfde vrijheid aan  de    

borst genoten had2 op de plaat tegenover
 bl4 #agf de tweelingen1 acht  maanden  
oud4 ,bij geen van drien werd eenige    
stoornis waargenomen4  ,foto's #h en    
kromme 7curve7 werden mij1 met          
toestemming der moeder1  welwillend     
verstrekt door de verpleegster1 die     
moeder en kinderen1 mij  overigens      
geheel onbekend1 verpleegde4    ,het is 
niet zonder aarzeling1 dat ik deze mijne
 opvatting over de  tegennatuurlijke    
voeding neerschrijf1 omdat1 zooals reeds
 gezegd1 aan  de tegennatuurlijke       
voeding meer gevaren verbonden zijn dan 
aan de  borstvoeding1 en mijne          
opvatting1 voorloopig althans1 geheel   
afwijkt  van hetgeen tegenwoordig       
geleerd wordt4 ,ik beveel haar dan ook  
niet  onvoorwaardelijk aan1 doch geef   
den raad1 om in ieder bijzonder geval   
de hulp van den geneesheer over de wijze
 van voeding in te roepen1  terwijl     
moeders1 die in afgezonderd gelegen     
streken1 zooals in onze  kolonin nog al 
eens voorkomt1 wonen1 waar slechts met  

groote moeite en  kosten het oordeel van
 een geneesheer kan worden ingewonnen1  
verstandig  doen door zich zooveel      
mogelijk te houden aan het beginsel1    
neergelegd  in het bovenvermelde omtrent
 samenstelling en hoeveelheid van het   
voedsel en omtrent het aantal der       
maaltijden4 ,waar men zoo gelukkig is   
den geneesheer steeds te kunnen         
raadplegen is mijn papieren geneesheer  
overbodig4    ,ondervoeding behoeft men 
bij de fleschvoeding niet zoozeer te    
duchten1  omdat daarin betrekkelijk     
minder gevaar schuilt voor den zuigeling
 dan  in overvoeding4 ,die overvoeding  
is dan meestal te wijten aan de         
omstandigheid1 dat de moeder te veel en 
te vaak voedsel geeft1 telkens  als het 
kind huilt of onrustig is en de hand in 
den mond stopt na het  drinken4         
,gewoonlijk bespeurt men dit het eerst  
aan de luiers1 waarin  eene dunne groene
 en slijmerige of dunne gele1 witte     
stukjes  bevattende1 ontlasting         
voorkomt1 welke vijf- tot zesmaal per   

dag  geloosd wordt4 ,het kind spuwt1    
geeft boertjes0 op1 loost winden1       
slaapt minder1 de buik is opgezet2 het  
wordt mager1 gaat er slechter  uitzien1 
bleek met ingevallen oogen1 welke       
toestand toenemend erger  wordt4        
,somtijds treden deze verschijnselen    
plotseling op4 ,het beste is  om1 totdat
 de geneesheer verschijnt1 dadelijk een 
streng dieet toe te  passen1 b4v4 het   
kind slechts gekookt water of zeer      
slappe thee te  drinken te geven4 ,bij  
het toedienen van thee wordt de         
ontlasting  donkerder van kleur4        
,minder moeilijk is het1 als de         
zuigeling te eeniger tijd te weinig     
voedsel uit de borst krijgt en het      
noodig blijkt het tekort op andere      
wijze aan te vullen4 ,dat zal dan       
geschieden door de zoogenoemde  gemengde
 voeding4 ,de meening dat het geven van 
tweerlei voedsel niet  goed zou zijn1 is
 volkomen onjuist4 ,wat de zuigeling nog
 van de  moedermelk krijgen kan1 al is  
het nog zoo weinig1 komt hem ten goede  

en  het zal betrekkelijk slechts zelden 
voorkomen1 dat de overgang van          
natuurlijke tot tegennatuurlijke voeding
 plotseling noodig blijkt4    ,een      
geleidelijke overgang is van te meer    
belang1 naarmate het kind  jonger is4   
,van den leeftijd zal ook afhangen1 wat 
men als bijvoeding  geven zal4 ,ook     
hierbij staat het toedienen van koemelk1
 in verdunningen  welke samengaan met   
den leeftijd van het kind1 bovenaan en  
zal het  noodig zijn steeds             
tastenderwijze te werk te gaan1 alles in
 verband met  den toestand van het kind4
    ,in plaats van verdunde koemelk     
wordt bij ondervoeding aan de borst1 dus
  bij te weinig zogafscheiding1 vaak uit
 karnemelk1 met meel en suiker1  bereid 
voedsel1 als bijvoeding gegeven1 om na  
eenigen tijd over te gaan  tot de       
voeding met koemelk4 7,bereiding zie    
aanhangsel74    ,in verband met de      
cijfers1 vroeger genoemd omtrent        
hoeveelheid voedsel  en samenstelling1  
wijs ik er hier nog eens op1 dat de     

hoeveelheden1  waarbij kinderen goed    
gedijen1 zeer verschillend zijn en dat1 
wat de  samenstelling betreft1 geen     
regel te geven is1 welke zonder         
uitzondering als de eenig juiste is aan 
te merken4 ,zoo is het ook te  verklaren
 dat er1 ondanks eene vrijwel algemeen  
aangenomen wijze van  voedselbereiding  
en toediening1 nog velerlei             
verschillende opvattingen  bij          
geneesheeren zijn op te merken1 welke   
mijns inziens voor een deel  daaraan    
zijn toe te schrijven1 dat zij allen    
weten1 dat ondanks alle  regels het     
gestel der kinderen ten slotte den      
doorslag geeft1 zoodat in  ieder geval  
weder moet gendividualiseerd1 d4w4z4    
geprobeerd1 worden4  ,dit maakt het dan 
ook zoo moeilijk1 om niet te zeggen     
onmogelijk1 om  aan te geven hoe het    
kind0 moet gevoed worden4 ,van daar ook 
dat er  zoovele fabriekmatig bereide    
voedingsmiddelen voor zuigelingen1 de   
een  met meer de ander met minder ophef1
 in den handel worden aangeprezen en    

aangewend1 waaruit wel het duidelijkst  
blijkt1 dat eene kunstmatige            
moedermelk0 tot nog toe niet gevonden   
is4 ,bij het eene kind gelukt de        
voeding met dit1 bij de andere met dat  
voedsel1 vaak eerst nadat  verschillend 
lang geprobeerd is4 ,zij kunnen in den  
regel ontbeerd  worden1 indien de moeder
 zich houdt aan het voorschrift1 dat zij
 in de  allereerste plaats haar kind    
moet leeren kennen1 in alle opzichten   
eene  strenge reinheid heeft te         
betrachten en zich heeft te onthouden   
van het  overnemen van voedingsmiddelen 
of voedingswijzen1 waarbij kinderen van 
vriendinnen of kennissen1 dus andere    
kinderen1 al of niet schijnbaar1  beter 
heeten te groeien dan het hare4 ,in dit 
opzicht hebben plaatsen1  waar vele     
moeders verkeeren om hare kinderen van  
de buitenlucht te doen  genieten1 zooals
 parken1 vaak een ongunstigen invloed1  
omdat daar  gemakkelijk kennis wordt    
gemaakt en het uitzicht der kinderen    
aanleiding geeft tot gesprekken omtrent 

de wijze van voeding1 welke  vooral     
jonge moeders wel eens aanleiding geven 
om de tot nu toe bij  haar kind gevolgde
 wijze te veranderen4 ,iedere moeder    
doet verstandig  zich te houden aan den 
raad1 welken zij van den geneesheer1    
dien zij  eenmaal haar vertrouwen       
schonk1 ontving en al of niet vermeende 
afwijkingen met hem te bespreken1 omdat 
alleen de huisarts de  verantwoording   
dragen kan van zijne eigene opvattingen1
 welke hij door  eigene ervaring als de 
juiste meent te moeten doen gelden4 ,ik 
meen dan  ook te kunnen volstaan1 met   
hetgeen ik hier in vage trekken heb     
trachten aan te geven en mij eveneens te
 moeten onthouden van  beschouwingen1   
omtrent voeding en opvoeding1 voor      
lateren dan den  zuigelingenleeftijd4   
,slechts heel in 't kort wijs ik er nog 
op1 dat1 afgezien van  individueele     
verhoudingen1 zoowel bij moeder als     
kind1 langzamerhand de  zuigeling1 op   
dikwerf ver uit elkander liggende       
tijdstippen1 bij  tegennatuurlijke      

voeding tot het gebruik van onverdunde  
koemelk gekomen  is en dan ook weder    
geleidelijk ander voedsel zal dienen te 
ontvangen4  ,dit laatste begint van     
nature recht te verkrijgen1 als de      
tanden te  voorschijn komen1 want dan   
begint het kind van zelf neiging te     
vertoonen daarvan gebruik te maken4     
,tegelijkertijd neemt de afscheiding    
van speeksel belangrijk toe1 waardoor   
het kind in staat wordt gesteld  voedsel
 van vasteren aard te verwerken4    ,het
 is dan ook omstreeks dien tijd1 dat de 
natuur aangeeft dat tot  spenen kan     
worden overgegaan1 welke overgang1      
zooals reeds vroeger werd  aangegeven1  
slechts geleidelijk mag plaats vinden4  
,gewoonlijk zal dit  omstreeks de       
zevende of achtste maand het geval zijn1
 somtijds vroeger4  ,men begint dan met 
een maaltijd aan de borst te vervangen  
door ander  voedsel1 vervolgens twee1   
drie maaltijden1 in langer of korter    
tijdsverloop1 dus steeds geleidelijk1 om
 zoonoodig1 b4v4 bij het  optreden van  

ernstige stoornissen1 tot het geven van 
de borst te kunnen  terugkeeren4 ,dan   
geve men verdunde melk1 waarvan de      
samenstelling weder  verband heeft te   
houden met den leeftijd van het kind4   
,behalve met  water1 kan men de melk ook
 verdunnen met slappe bouillon en       
langzamerhand overgaan tot andere spijs1
 als pap of brij1 met melk als          
hoofdbestanddeel1 al of niet met        
bouillon bereid1 uit griesmeel1         
havermeel1 een of ander kindermeel1     
sago1 tapioca1 brood of beschuit en     
daarna tot vaster kost4 ,de duur van het
 spenen kan zeer verschillend           
uitvallen1 van #b tot #c tot #d weken en
 langer4 ,ook hiervoor is geen          
algemeene regel te geven4               
,,allerlei ,,opmerkingen ,,met          
,,betrekking ,,tot ,,het ,,kind4        
,onder dezen titel zullen wij1 in       
alphabetische volgorde1 nog enkele      
zaken bespreken1 welke ouders moeten    
kennen1 al zal hier en daar wel  iets   
genoemd worden1 wat elders reeds werd   

aangestipt4    ,vooraf gaan echter      
eenige algemeene opmerkingen4    ,de    
moeder moet leeren haar kind waar te    
nemen4 ,het spreekt van zelf1  dat      
iedere moeder op haar kind let1 maar het
 is voor haar niet  gemakkelijk1 om zich
 omtrent de beteekenis van allerlei     
verschijnselen  een oordeel te vormen4  
,daarom kan de kennisneming van hetgeen 
hier  volgt haar allicht van eenig nut  
zijn4    ,algemeene                     
gezondheidsmaatregelen zijn van groot   
gewicht met betrekking  tot den toestand
 van en in de woningen1 vochtigheid1    
onvoldoende  verlichting1 te weinig of  
te veel warmte1 onreinheid op woning1   
kleeding1 lichaam1 voedselbereiding1    
zuivere lucht enz4    ,de verpleging van
 het kind is eveneens van belang4 ,bij  
den zuigeling  dient de huid niet alleen
 om het binnendringen van vreemde       
stoffen in  het organisme te beletten1  
maar zij regelt ook de warmte van het   
lichaam4 ,de groote oppervlakte van het 
lichaam van den zuigeling1 in           

verhouding grooter dan bij den          
volwassene1 maakt dat afkoeling of      
verhitting van de omgevende lucht       
sneller verlaging of verhooging van     
zijne lichaamswarmte ten gevolge heeft1 
terwijl aan den anderen kant de         
lichaamswarmte bij koortsende ziekten   
bijzonder snel en tot belangrijke       
hoogte toeneemt4    ,behalve goede      
huidverpleging heeft dus ook de kleeding
 hare beteekenis4  ,ik kan niet nalaten 
erop te wijzen1 hoe reeds de voeten     
onzer kleintjes  van den beginne af     
misvormd worden door ze sokjes aan te   
trekken1 die1  omdat zij zakvormig in   
een punt uitloopen1 reeds dadelijk de   
teentjes  tot elkander brengen1 wat nog 
toeneemt als later de schoentjes1 vooral
  als die keurig spits zijn1 worden     
gedragen4 ,het ware nog niet zoo dwaas  
om het voorbeeld der ,japanneezen te    
volgen1 die voor den grooten teen  eene 
afzonderlijke ruimte laten1 zooals dat  
voor den duim in de wanten  gebeurt4    
,ook het vasthouden van de sokjes met   

een kouseband onder de  knie is         
verkeerd4    ,het kind kan men het best 
waarnemen als het ontkleed is4 ,dan kan 
men  allereerst den toestand1 waarin de 
huid zich bevindt1 beoordeelen4 ,in  den
 beginne zijn alle zuigelingen min of   
meer rood van kleur1 met in de  meeste  
gevallen eenige vlekkige roodheid boven 
den neuswortel en op de  bovenste       
oogleden1 en blauwachtig roode tint van 
boven- en onderlip en  kin4 ,allengs    
wordt de huid wat bleeker van tint1 doch
 blijft mooi en  frisch2 de zooeven     
genoemde vlekjes verdwijnen later4      
,bij het zieke kind1 of bij een kind dat
 ziek wordt1 valt het al spoedig  op1   
dat de huid bleeker wordt of zelfs een  
vaalgrijze tint aanneemt1  welke bij    
erger worden van de ziekte overgaat in  
eene blauwachtige tint  in het gelaat1  
met name aan het voorhoofd en de slapen1
 en bij  plotseling optredende          
aandoeningen ook om de lippen en den    
neus4    ,de slijmvliezen blijven ook in
 ziekte gewoonlijk nog lang rood        

gekleurd2 alleen de tong wordt sterker  
rood1 vooral aan de punt1 en bij        
toenemen van het ziekte-proces droog1   
vooral bij koorts1 en beslagen4  ,ook de
 lippen worden dan droog en krijgen     
kloven4 ,in den mond lette men  op      
spruw4    ,bij vermagering1 welke het   
eerst valt waar te nemen aan de         
binnenvlakte  van de dijen1 daarna aan  
beenen en armen1 wordt de hals dun1 de  
kin  spits1 gaat de spanning van de huid
 verloren1 wordt het gezichtje  kleiner4
    ,verder zijn op de huid             
huiduitslagen te zien1 welke niet altijd
 aan  slechte verzorging te wijten zijn2
 ook abnormale bleekheid b4v4 bij       
bloedarmoede1 overmatige dikte met      
slapte en witheid1 zooals bij  kinderen1
 die te lang aan de borst gevoed worden4
    ,de oogen1 oorspronkelijk helder en 
glanzend1 worden dof1 het wit der  oogen
 vaak roodachtig met kleine adertjes    
doorloopen4 ,bij ontsteking  van het    
bindvlies der oogleden vindt men        
afscheiding van eene dunne  gele of     

dikkere etterige vloeistof1 welke de    
oogleden doet aaneenkleven  en in de    
ooghaartjes1 als moeilijk te verwijderen
 stukjes1 blijft vast  zitten4 ,vroeger 
wees ik reeds op de acute ontsteking bij
 pasgeborenen1  met het daaraan         
verbonden gevaar van blindworden bij    
niet tijdig  toegepaste behandeling4 ,ik
 heb ontsteking van het bindvlies der   
oogleden zien optreden door het staren  
van den zuigeling in de vlam van  een   
gasgloeilicht1 waaronder de tafel stond 
waarop de zuigeling werd  verkleed4     
,de groote fontanel kan ook den weg     
wijzen bij het beoordeelen van  zieken4 
,bij kinderen die aan diarrhee lijden en
 dus veel vocht  verliezen zinkt de     
fontanel in1 terwijl zij bij            
vochtophooping in den  schedel1 zooals  
bij ontwikkeling van waterhoofd en bij  
ontsteking van  het hersenvlies wordt   
aangegeven1 gewelfd wordt4 ,men houde1  
waar ik  hier over waterhoofd spreek1 in
 het oog1 dat het hoofd van den         
zuigeling opvallend groot is in         

verhouding tot de lengte van het        
lichaam1 en het gelaat opvallend klein  
in verhouding tot den schedel1  door de 
geringe ontwikkeling der kaken4    ,aan 
de ooren valt bij ziekte1 behalve dat   
zij opvallend wit worden1  gewoonlijk   
niets bijzonders op te merken4 ,wel is  
het nuttig te weten1  dat indien het    
kind bij het wasschen van het hoofdje   
teeken van pijn  geeft1 men aan de      
mogelijkheid van beginnende ontsteking  
van het  hersenvlies of van het         
middenoor moet denken4    ,bemoeilijkte 
ademhaling1 met open mond1 snurken1     
snuffen door den neus1  kan wijzen op   
eene aangeboren ziekte1 op vergroote    
amandelen1  ontsteking van              
luchtpijpstakken of longen1 kramp van de
 stemspleet4  ,zuigelingen zijn zeer    
vatbaar voor ontsteking der             
ademhalingswerktuigen1 vooral ook bij   
influenza1 zoodat volwassen  personen1  
die verkouden zijn1 moeten oppassen dat 
zij hunne aandoening  niet op het jonge 
kind overbrengen1 daar het van hun      

verkoudheid0 eene  longontsteking kan   
krijgen4 ,daarom handelt eene moeder1   
die verkouden  is1 verstandig door1 als 
zij een kind aan de borst voedt1 vooral 
gedurende het zoogen1 een doek voor mond
 en neus te houden en het kind  niet te 
kussen4    ,de buik kan opgezet of      
ingetrokken zijn4 ,bij opgezetten buik  
lette men  op al of niet duidelijk waar 
te nemen bloedvaten1 of op              
darmbewegingen1  welke door den buikwand
 te zien zijn4 ,verder lette men op     
breuken1 niet  alleen van den navel1    
maar ook in de liesplooien 7darmbreuk7  
en bij  jongens in den balzak           
7darmbreuk1 waterbreuk71 op bloeding of 
ettering  uit den navel4    ,aan beenen 
en armen1 namelijk aan de polsen en     
enkels1 kunnen  verdikkingen ontstaan1  
vaste zwellingen bij ,engelsche ziekte1 
indrukbare1 waar gedurende eenigen tijd 
de indruk der vingers blijft  bestaan1  
bij andere ziekten4    ,ook lette men op
 verstopping en diarrhee1 op de geur der
 ontlasting1 op  pijn bij het urineeren1

 op uitzakking van den endeldarm4    ,de
 lichaamswarmte 7temperatuur7 stijgt of 
daalt1 waarop reeds boven  gewezen werd1
 gemakkelijk en spoedig boven of beneden
 het normale4 ,de  temperatuur wordt    
gemeten met een thermometer1 het liefst 
een  zoogenaamden maximaal-thermometer1 
welke1 met vaseline of olie ingevet1    
bij het op de zijde liggende kind       
voorzichtig in den endeldarm wordt      
gestoken en daar #e minuten 7den        
thermometer vasthouden7 blijft liggen4  
,de pols is gewoonlijk moeilijk te      
voelen1 zoodat men dit kan nalaten4     
,zweeten doet een gezond kind1 tenzij   
het te warm ligt1 niet2 sterk  zweeten  
vooral moet doen denken aan ziekte4     
,indien een kind niet volmaakt gezond   
is1 wordt het knorrig1 verdrietig  en   
onrustig1 of gelijkmoedig1 opvallend    
rustig en ernstig2 beweegt  zich1 als   
het uitgekleed is1 niet spartelend1 doch
 blijft stil liggen1  met slappe        
ledematen en dus niet in de vroeger     
beschreven houding met  opgetrokken     

armen en beenen1 of ook ligt het juist  
niet stil1 doch  maakt1 ook in zijn     
bedje1 heftige1 schokkende1 stootende1  
bewegingen  met armen en beenen en met  
het hoofd4 ,de spieren 7het vleesch7    
zijn  niet zoo gespannen1 of juist hard 
en te sterk gespannen4    ,de slaap is  
meestal niet diep1 de kinderen zijn     
onrustig1 worden  telkens wakker2 de    
eetlust vermindert4    ,braken4 ,indien 
het1 kort na den maaltijd1 teruggeven   
van eene geringe  hoeveelheid genoten   
melk verandert in braken van vocht1 met 
slijm en  stukjes1 na langer            
tijdsverloop1 waarbij dan1 als uiting   
van gestoorde  spijsvertering1 nog komen
 veranderde ontlasting1 vooral diarrhee1
  winden1 buikpijn enz41 zal men den    
geneesheer moeten raadplegen4 ,de       
oorzaak kan gelegen zijn in ziekte van  
het kind1 in onverstandige wijze  van   
voeden1 in onreinheid bij het bereiden  
van voedsel1 in onreinheid  van         
flesschen en spenen1 in bedorven        
voedsel4 ,daarbij zijn de kinderen      

onrustig en huilen of schreeuwen4 ,om   
alvast iets te doen1 in afwachting  van 
de komst van den geneesheer1 geve men   
slechts gekookt water of zeer  slappe   
thee te drinken4    ,een hoogst enkele  
keer komt het voor1 dat een zuigeling   
bloed braakt1  al of niet gepaard met   
afgang van bloed uit den darm4 ,de      
oorzaak  daarvan ligt nog gedeeltelijk  
in het duister4 ,men moet zich dan in de
  allereerste plaats ervan trachten te  
vergewissen1 of dat bloed1 vooral       
indien alleen bloed gebraakt wordt1     
misschien te voorschijn komt na  eene   
bloeding uit den neus1 uit het          
slijmvlies van den mond1 of na          
inslikken van bloed uit scheuren van den
 tepel4 ,in deze gevallen is de         
hoeveelheid gewoonlijk gering4 ,in het  
hier bedoelde1 zeer zelden  voorkomende1
 geval komt het bloed gewoonlijk zonder 
voorafgaande  verschijnselen1 somtijds  
na eenigen tijd van onrust gepaard met  
braken  van genoten melk en met         
vloeibare ontlasting1 veelal in de vier 

eerste  dagen na de geboorte1 zelden    
later4 ,meestal komt het bloed het eerst
 of  alleen uit den darm1 al of niet met
 ontlasting1 in den aanvang in  kleine  
hoeveelheid1 vloeibaar of met           
bloedstolsels1 lichtrood1  donkerrood   
tot zwartachtig gekleurd4 ,in een deel  
der gevallen gaat dit  samen met braken 
van bloed4 ,zeldzamer wordt alleen eene 
roode of  bruinachtige vloeistof1 soms  
met stolseltjes1 gebraakt1 of ziet men  
kleine streepjes bloed in het           
uitgeworpen voedsel4 ,het kan bij n keer
  blijven1 enkele uren1 doch ook eenige 
dagen aanhouden4 ,indien het zich       
herhaalt1 treden verschijnselen van     
sterk bloedverlies op2 de  temperatuur  
van het lichaam daalt1 de ledematen1 te 
beginnen met handen  en voeten1 en de   
neus worden koud1 het gelaat krijgt een 
wasbleeke  kleur1 de ademhaling wordt   
oppervlakkig1 de pols is nauwelijks te  
voelen4 ,men moet onverwijld de hulp van
 den geneesheer inroepen1 daar  de      
toestand voor den zuigeling zeer        

bedenkelijk worden kan4    ,dit braken  
is niet te verwarren met het spuwen van 
ingeslikt  vruchtwater1 dat1 vaak       
vermengd met de ontlasting zooals die   
door alle  zuigelingen in de eerste     
dagen geloosd wordt en den naam van     
kindspek  draagt1 kort na de geboorte   
wordt uitgeworpen4    ,breuken4 ,behalve
 de vroeger genoemde breuken komt bij   
jongens somtijds  een waterbreuk voor1  
dat is eene ophooping van vocht in een  
bepaald  gedeelte van den balzak1       
waardoor deze min of meer vergroot is4  
,in de  meeste gevallen verdwijnt dit   
vocht van zelf1 zoodat eene behandeling 
onnoodig is4    ,engelsche ziekte       
7,rachitis7 is een ziekte1 welke        
gewoonlijk nog in het  eerste levensjaar
 en dan meestal eerst na de derde maand1
 bij vele  kinderen eerst in het tweede 
halfjaar1 begint1 in den regel met      
algemeene verschijnselen1 welke wijzen  
op stoornis in de voeding en op         
algemeene zwakte4 ,de kinderen worden   
onrustig1 verdrietig1 slecht  geluimd1  

schreien veel en slapen niet meer zoo   
goed als te voren2 zij  worden bleeker  
en slapper1 lijden aan verstopping1     
later aan diarrhee2  de urine heeft vaak
 eene doordringend scherpe reuk4 ,nadat 
deze  algemeene verschijnselen twee of  
drie weken geduurd hebben1 treden       
andere op4 ,een van de eerste is sterk  
zweeten1 vooral aan het hoofd1  zoodat  
's morgens vaak het hoofdkussen doornat 
is4 ,de kinderen hebben  pijn in de     
ledematen1 voornamelijk bij aanraking1  
dus als zij worden  opgenomen of        
aangevat1 en bewegen armen en beenen    
liever niet4 ,terwijl  zij op den rug   
liggen1 bewegen zij het hoofd1 ook in   
den slaap1 heen en  weder1 wrijven met  
het achterhoofd op het kussen1 waardoor 
daar ter  plaatse het haar verdwijnt1   
doch worden rustig als men hen          
voorzichtig  op zijde legt4 ,zijn zij   
ouder dan een half jaar1 dan zoeken zij 
van  zelf die ligging op de zijde4 ,als 
zij gedragen worden1 wordt het hoofd    
hun al gauw te zwaar en leggen zij zich 

met wang en voorhoofd tegen het  gezicht
 of den schouder van hen die ze dragen4 
,op de plaatsen waar men  ze aanpakt    
komen spoedig roode vlekken te          
voorschijn4    ,somtijds breekt de      
ziekte onverwacht uit1 met plotseling   
optreden van  diarrhee1 verhooging van  
de lichaams-temperatuur1 snelle pols1   
pijnen  in de gewrichten en aanvallen   
van krampen4    ,daarna vertoonen zich  
veranderingen in de beenderen1 welke    
vooral zijn  waar te nemen aan de       
uiteinden van de zoogenaamde lange      
beenderen1 dat  zijn die van armen en   
beenen1 en aan de ribben4 ,de polsen en 
enkels  worden dik1 de huid maakt daar  
diepe plooien2 aan de voorzijde van de  
borstkas ontstaan plaatselijke          
verdikkingen van de ribben1 ter         
weerszijden van het borstbeen1 in       
overlangs loopende rijen1 als de        
zoogenaamde rachitische rozenkrans4 ,het
 hoofd wordt groot en verkrijgt1  door  
afplatting van den achterhoofdschedel1  
breed en hoog en in het  midden vlak    

worden van het voorhoofd1 een vierkanten
 vorm1 waartegen de  kleinheid van het  
gezicht1 doordien de beenderen van het  
gelaat in  groei ten achterblijven bij  
die van den schedel1 opvallend afsteekt4
 ,de  fontanellen blijven langen tijd   
open2 de groote fontanel sluit zich     
eerst aan het einde van het tweede      
levensjaar of nog later4 ,de kinderen   
leeren laat loopen1 terwijl zij die     
reeds loopen konden1 dikwijls als  een  
van de vroeg voorkomende verschijnselen1
 den lust daartoe  verliezen4 ,het krom 
worden van de beenen is algemeen bekend4
    ,de tanden breken later door1 in    
onregelmatige volgorde en met lange     
tusschenpoozen4 ,de snijtanden blijven  
klein1 met hoekige kauwvlakten en       
vertoonen soms halvemaanvormige bochten2
 de tanden zijn week en broos  en kunnen
 tot den kaakrand afbrokkelen1 zij      
worden wankleurig1 het  email vertoont  
overlangs en dwars loopende spleten en  
ronde deukjes4 ,de  willekeurige spieren
 zijn slap4    ,kinderen met rachitis   

lijden vaak aan stuipen4                
,huidziekten4 ,de huid van den zuigeling
 is zeer dun1 teeder en gevoelig1  en   
antwoordt zeer gemakkelijk op prikkels1 
hetzij die van buiten af dan  wel van   
binnen uit werken4    ,daarom treden    
gemakkelijk plaatselijke veranderingen  
op1 b4v4 door  inwerking van vochten1   
zooals melk welke uit den mond loopt1   
urine en  ontlasting1 wanneer de        
reiniging te wenschen laat4 ,doch ook al
 te  veelvuldig reinigen en vegen van de
 huid kan1 door telkens opnieuw         
verwijderen van het door de talkklieren 
geleverde vet1 de huid  overgevoelig    
maken voor schadelijke invloeden van    
buiten4 ,de kinderen  brengen zichzelf  
vaak door krabben wonden in het gelaat  
toe1 waar  schadelijke stoffen kunnen   
binnendringen1 zoodat het dikwijls reeds
  vroeg noodig is de nageltjes te       
knippen4    ,vervolgens kunnen prikkels1
 van den darm uitgaande1 verschijnselen 
van  huidaandoening teweeg brengen1     
terwijl eindelijk ook de erfelijkheid   

eene rol speelt1 zoodat de kinderen vaak
 aan dezelfde aandoeningen  lijden als  
de ouders vroeger deden4    ,smetten of 
wondzijn van de huid4 ,het kenmerkende  
hiervan is het  voorkomen van licht- of 
donkergekleurde1 roode1 vochtige1       
uiterst  pijnlijke plekken1 waaromheen  
en waarin somtijds blaasjes met         
troebelen  inhoud liggen1 welke plekken 
zich bij slechte verzorging gemakkelijk 
uitbreiden en de kinderen geducht kunnen
 hinderen4 ,men vindt deze  plekken     
vooral op plaatsen welke voortdurend aan
 vocht zijn  blootgesteld1 b4v4 aan den 
hals1 waar de kleederen door spuwen of  
uit  den mond vloeiende melk nat worden2
 aan de billen1 aan de achtervlakte  der
 dijen en in de liesplooien1 door het   
lange liggen in luiers1 nat  door urine 
of door zure diarrhoesche ontlasting1   
bij  voedingsstoornissen1 alsmede aan de
 hielen en in alle plooien van de  huid1
 vooral bij vette kinderen en bij       
kinderen die zweeten4    ,het voorkomen 
en genezen heeft zich dus te richten op 

zorgvuldige  verpleging en op zorg bij  
de voeding4 ,de plaatselijke behandeling
  bestaat in het reinigen met olie en   
7of7 poederen1 waarbij                  
alsol-strooipoeder en bolus alba        
uitstekende diensten bewijzen4          
,urticaria of netelroosuitslag kenmerkt 
zich door het optreden van  kleine of   
groote1 eenigszins boven de omgeving    
uitstekende1 helrood  gekleurde1 of     
lichte1 in het midden dikwijls          
witachtige1 vlekken1  zooals die worden 
waargenomen na aanraking met            
brandnetels1 vaak met  een klein        
vochtbevattend blaasje in het midden4   
,zij jeuken1 vooral in  de warmte1 en   
worden gewoonlijk door het kind         
opengeschuurd of  opengekrabt1 waarna   
zij1 onder vorming van een korst1       
genezen4    ,ook hierbij heeft men te   
letten op stoornissen in de             
spijsvertering4  ,zij komen eveneens    
voor na insectenbeten4 ,ter behandeling 
kan men de  plekken wasschen met        
azijnwater of citroenwater1 met een     

schijfje  citroen er overheen strijken2 
laten drogen en daarna poederen4        
,dikwijls  helpt het bestrijken met een 
stukje naphtholzeep1 in water gedoopt1  
zoodat eene laag schuim op de huid komt1
 welke men laat indrogen4    ,dauwworm  
is een vorm van eczeem1 welke somtijds  
reeds vroeg optreedt4    ,deze uitslag  
begint1 dikwijls reeds in de eerste     
weken na de geboorte1  meestal aan de   
wangen1 en kan zich over het voorhoofd1 
over het gelaat  en het behaarde hoofd1 
in ernstige gevallen ook in de plooien  
van den  hals1 in oksel- en knieholten  
en zelfs over het geheele lichaam       
uitbreiden4 ,de aangetaste plekken1 waar
 de huid rood wordt en zwelt1 en  waar  
kleine min of meer roodgekleurde        
verhevenheden ontstaan1 welke  zich tot 
blaasjes ontwikkelen en na opening1 door
 krabben of schuren1  een weinig vocht  
ontlasten1 veranderen spoedig1 door     
ineenvloeien en  uitbreiding in de      
omgeving1 in vochtige vlakten1 waarop   
zich korsten  vormen1 welke de vochtige1

 vaak etterende1 vlakken bedekken en    
waar  tusschendoor een troebel of       
etterig vocht heen siepert4 ,blijft de  
aandoening beperkt1 dan kunnen de       
kinderen er goed uitzien1 doch bij      
groote uitbreiding gaat zij gepaard met 
stoornis van het algemeen  welbevinden4 
,somtijds wijst de aandoening op gerfde 
neiging tot  huidaandoening1 welke dan  
vaak het eerst in verband met de voeding
  optreedt4 ,kinderen wier gestel       
neiging tot eczeem-vorming vertoont1    
lijden ook gemakkelijk aan katarrhen van
 de slijmvliezen van neus1 keel  en     
luchtpijpstakken1 aan roode oogen1      
klierzwellingen in hals en nek1  aan    
stoornis in de spijsvertering1 gebrek   
aan eetlust1 beslagen tong1  loozen van 
winden1 slijmige ontlasting2 zij hebben 
meestal een  prikkelbaar zenuwstelsel en
 zijn bijzonder vatbaar voor            
kinderziekten4    ,de aandoening kan van
 zelf tot genezing komen1 vooral bij    
verandering  van voedsel1 zooals b4v4   
bij den overgang van melk tot gemengden 

kost1  doch is gemeenlijk van langen    
duur en biedt vaak hardnekkig weerstand 
aan de door den geneesheer toegepaste   
behandeling4    ,wijnvlekken4 ,somtijds 
wordt een kind geboren met min of meer  
blauwrood  gekleurde vlekken1 welke     
overal op het lichaam kunnen voorkomen1 
doch  zeer dikwijls worden aangetroffen 
in den nek en aan het voorhoofd1 aan  de
 grens van het haar4 ,zij kunnen        
vanzelf1 dus zonder behandeling1        
verdwijnen4 ,dit is niet het geval met  
de evens rood gekleurde                 
,vaatgezwelletjes1 welke1 bij de        
geboorte somtijds heel klein1 allengs   
grooter worden en zich in alle          
richtingen1 dus zoowel in de breedte als
  in de diepte1 uitbreiden en zich boven
 de omgevende huid verheffen4  ,daarom  
is het aan te bevelen die zoo vroeg     
mogelijk te laten  behandelen4          
,uitbranden1 of vaccineeren op die plek1
 kan misschien bij  geringe grootte een 
gunstig gevolg opleveren1 de grootere   
vereischen  operatieve behandeling4     

,berg noemt men een zich op de behaarde 
hoofdhuid vormend mengsel van  huidvet1 
huidschilfers en vuil4 ,de meening dat  
het1 soms in vrij dikke  laag op de     
plaats van de groote fontanel gelegen1  
niet mag verwijderd  worden1 met het oog
 op de gevoeligheid der hersenen1 is    
volkomen  onjuist4 ,de behandeling      
bestaat in weekmaken1 door de plek des  
avonds  met olie in te smeeren1 het     
hoofd met een doek te omwikkelen1 en 's 
morgens met zeepwater te wasschen1 tot  
alles verdwenen is4 ,bij herhaald       
optreden1 ondanks deze behandeling1     
bestaat vermoeden op ziekelijken  aanleg
 voor huidaandoeningen4    ,lengtegroei4
 ,de lengte van het kind neemt in den   
aanvang vrij langzaam1  daarna snel1    
tegen het einde van het eerste          
levensjaar weder langzamer  toe4 ,ziekte
 heeft daarop bijna geen invloed4 ,de   
gezond ontwikkelde  jongen heeft bij de 
geboorte gemiddeld eene lengte van #ej  
c,m4 en groeit  in het eerste jaar      
ongeveer #bj c,m42 voor het meisje      

gelden de cijfers  #di en #ah-ai c,m4   
,voor eene beoordeeling van den groei   
van het lichaam  hebben de verhoudingen 
van lengte1 omvang van borst en schedel 
meer  waarde1 dan de lengte alleen4 ,de 
omvang van de borst1 gemeten ter  hoogte
 van de tepels1 bedraagt bij den        
pasgeborene gemiddeld #ca-ce c,m41  de  
omvang van den schedel gemiddeld #cc-ce 
c,m4 ,bij goed ontwikkelde  pasgeboren  
kinderen overtreft de omvang van de     
borst de halve lengte  met ongeveer     
#f-aj c,m4 ,een hooger cijfer 7#aa-ab   
c,m47 wijst op krachtige1  een lager    
cijfer 7#e c,m47 op zwakke ontwikkeling4
 ,de omvang van den  schedel en van de  
borst zijn bij de geboorte ongeveer     
gelijk4 ,bij  normale ontwikkeling nemen
 beide gedurende eenigen tijd in        
dezelfde  mate toe 7in #c maand #b1e    
c,m474 ,indien de omvang van de borst in
  mindere mate toeneemt1 zou dit op     
rachitis wijzen 7,bendix74              
,ontlasting4 ,verstopping komt zoowel   
bij aan de borst gevoede als bij  met de

 flesch gevoede kinderen voor2 somtijds 
aangeboren4 ,zij is bij  borstkinderen  
van weinig belang4 ,het kan gebeuren1   
dat er slechts om de  twee of drie dagen
 ontlasting komt en dan f heel weinig f 
veel1 en  dan vaak in den vorm van droge
 harde ballen1 welke onder sterke       
inspanning van het kind worden          
uitgedrukt4 ,daarbij ondervindt het kind
  wel eens pijn en kunnen er scheurtjes 
in de aarsopening ontstaan1 welke       
bloeden1 zoodat zich bloed aan de       
oppervlakte dier ballen bevindt4 ,het   
kind heeft dan angst voor het ontlasten 
en tracht de ontlasting binnen  te      
houden1 waardoor de verstopping         
toeneemt4 ,behalve pijnlijkheid bij  de 
ontlasting hebben de kinderen vaak een  
gevoel van jeuken en branden  aan de    
aarsopening4 ,vooral bij fleschkinderen 
komen die harde ballen1  geel1 lichtgeel
 of grijsachtig gekleurd1 voor1 welke   
men gemakkelijk  uit de luier kan       
schudden4    ,men onthoude zich zooveel 
mogelijk van inwendig toe te dienen     

middelen4  ,zoonoodig geve men een      
enkele keer wat wonderolie1 b4v4 een    
theelepeltje vol4 ,beter is het een     
zoogenaamd zeeppilletje aan te  wenden1 
gemaakt door een stukje zeep ter dikte  
van een potlood en ter  lengte van #c of
 #d centimeter te snijden1 of door wat  
geschaafde zeep  tot een balletje te    
kneden1 en dat door de aarsopening in   
den endeldarm  te brengen4 ,indien dit  
niet helpt1 zette men1 b4v4 door middel 
van een  gummi-ballon1 een lavementje1  
waarvoor men eenvoudig lauwwarm water1  
of  lauwwarm water en olijfolie 7van elk
 een eetlepel71 of lauwwarme  olijfolie 
7twee eetlepels7 of glycerine 7een      
eetlepel glycerine en een  eetlepel     
water71 of koud water gebruiken kan4    
,men legge daarvoor het  kind op de     
linkerzijde1 met de knien naar den buik 
opgetrokken1 zoodat  de aarsopening goed
 te zien komt1 brenge dan het aanzetstuk
 7de canule7  van het spuitje1 goed met 
vaseline of olijfolie vetgemaakt1       
voorzichtig  door de aarsopening in den 

endeldarm en spuite den inhoud van het  
spuitje vrij krachtig naar binnen4 ,bij 
fleschkinderen kan men meestal          
verbetering brengen door de             
samenstelling van het voedsel te        
veranderen1 b4v4 door minder melk te    
geven1 door de melk te verdunnen  met   
gortwater1 door in plaats van gewone    
suiker melksuiker toe te  voegen4 ,bij  
oudere kinderen kan men door toedienen  
van soep1 groenten1  ooft enz4 trachten 
aan het euvel tegemoet te komen4        
,diarrhee4 ,bij diarrhee komt de        
ontlasting te dun en te vaak1 van #h tot
  wel #bj malen of meer per etmaal4 ,de 
ontlasting komt dan1 dikwerf            
voorafgegaan door koliek-pijnen1 met    
meer of minder sterk geluid te          
voorschijn1 kan zuur of rottend rieken1 
schuimend zijn en bloed  bevatten4 ,de  
buik kan opgezet zijn of juist          
ingezonken4 ,vaak hoort men  voorafgaand
 rommelen in den buik4 ,bestaat er      
maag-katarrh1 dan is de  tong beslagen4 
,de kinderen zijn onrustig1 schreeuwen  

zoowel omdat zij  pijn in den buik      
hebben als omdat de streek om de        
aarsopening en de  billen gesmet en open
 is4 ,de eetlust wordt minder1 het      
lichaamsgewicht  neemt niet toe of neemt
 zelfs af1 de kinderen zien bleek en    
worden  slap1 de hoeveelheid urine wordt
 minder4 ,in ernstige gevallen bespeurt 
men invallen en koud worden van het     
gelaat1 vooral koud worden van  neus1   
armen en beenen2 de kleur van het gelaat
 wordt vaak blauwachtig4  ,het kind ligt
 stil en verdraait de oogen1 wordt      
plotseling onrustig1  schreeuwt of gilt1
 beweegt de armen en beenen stootend1 om
 dan weder1  vermoeid1 rustig te worden4
 ,het toenemen van de hoeveelheid urine 
is  een gunstig teeken4    ,de oorzaak  
kan zeer verschillend zijn4 ,bij        
fleschvoeding is zij vaak te  vinden in 
onverstandig voeden1 slechte reiniging  
van spenen en  flesschen1 bedorven      
voedsel4 ,men denke echter ook aan      
ziekte van het  kind1 als b4v4          
verkoudheid1 infectie en zooveel meer1  

zoodat steeds de  hulp van den          
geneesheer moet worden ingeroepen4      
,om te beginnen kan men alvast iets     
doen1 en wel het kind op dieet  zetten1 
het namelijk niet anders dan gekookt    
water of slappe thee  geven4    ,de     
roode billen wassche men met olie af en 
poedere daarna4 ,luiers1 en  alles wat  
met de diarrhee-ontlasting bevuild is1  
laat men in sodawater  weeken en        
uitkoken1 om ze daarna te wasschen4     
,een gewoon verschijnsel is het optreden
 van dunnere ontlasting1  gedurende     
eenige dagen1 als de ontlasting van de  
eerste dagen na de  geboorte 7kindspek7 
tot de melkontlasting over gaat4        
,zoowel verstopping als diarrhee gaan   
wel eens gepaard met pijnlijke          
uitzakking van een gedeelte van den     
endeldarm uit de aarsopening4    ,spruw 
noemt men eene in den mond optredende   
aandoening1 teweeggebracht  door een    
schimmelplantje en kenbaar aan op de    
tong en op het  verhemelte1 in de       
plooien der wangen1 op tandvleesch en   

lippen  voorkomende witte of geelwitte  
vlekjes van verschillende grootte en    
vrij belangrijke dikte1 alsof vlokken   
van geronnen melk in den mond  zijn     
achtergebleven1 waarvan zij gemakkelijk 
te onderscheiden zijn1  doordat men ze  
niet kan wegwisschen4 ,vaak staat de    
ontwikkeling in  verband met stoornissen
 in de voeding en kunnen zij verdwijnen1
 als die  worden opgeheven4 ,ook kan het
 aanwenden van dotjes of fopspenen de   
ontwikkeling in de hand werken4 ,zij    
veroorzaken den zuigeling pijn1         
waardoor het zuigen niet alleen         
bemoeilijkt1 doch zelfs verhinderd      
wordt4 ,als behandeling noodig blijkt1  
kan men de mondholte1 maar vooral  die  
plekken1 door middel van een penseel    
bestrijken met borax-glycerine  7,borax 
#b1e gr4 glycerine #aj gr47 b4v4 #d maal
 per dag1 of de plekken  flink          
wegwrijven met een rein lapje1 gedrenkt 
met brandewijn4 ,de  hierdoor ontstane  
wondjes genezen spoedig4    ,stuipen    
noemt men aanvallen van spierkrampen4   

,de kramp-aanval begint  met trekkingen 
in de spieren van het gelaat1 waarbij   
het kind het  voorhoofd fronst1 de      
wenkbrauwen samen-1 de mondhoeken naar  
beneden  trekt1 de kaken vast op        
elkander klemt1 de oogleden opent en    
sluit1 de  oogen verdraait of in een    
bepaalden stand plaatst1 schokkende     
bewegingen met het hoofd maakt1 welke   
trekkingen overgaan op de spieren  van  
den romp en van de ledematen1 waarbij de
 ademhaling onregelmatig  wordt1        
tijdelijk tot stilstand komt 7men       
spreekt van wegblijven0 of  achter adem 
komen071 kortom alle spieren en         
spiergroepen ten slotte de  krampen     
vertoonen1 terwijl het gelaat eene      
bleeke kleur1 daarna een  blauwe tint   
aanneemt1 bewusteloosheid intreedt1     
urine en ontlasting  onwillekeurig      
geloosd worden4    ,men heeft gedurende 
den aanval zorg te dragen1 dat het kind 
zich niet  bezeeren en1 indien het      
tanden heeft1 door een opgerolden doek  
of een  houtje tusschen de tanden te    

steken1 zich niet op de tong bijten kan4
  ,terwijl men den geneesheer laat      
ontbieden make men de kleederen los en  
legge men koude compressen op het hoofd1
 welke telkens verwisseld  worden1 of   
wikkele men het inmiddels uitgekleede   
kind in een koud nat  laken en zette men
 een lavement van zeepwater4 ,inmiddels 
worde een  lauwwarm bad gereed gemaakt1 
waarin men het kind eene overgieting met
  koud water geeft4    ,een             
afzonderlijke vorm is kramp van de      
stemspleet1 waarbij het  ademhalen1 lang
 gerekt1 met groote moeite en gierend   
geluid geschiedt1  het kind1 door       
gebrekkigen toevoer van lucht1 blauw    
wordt en in het  grootste gevaar        
verkeert4    ,de aanvallen verschillen  
in lengte van duur en in aantal2 in     
ernstige  gevallen treden zij meermalen 
daags kort na elkander op4 ,na den      
afloop  van een stuip valt het kind     
dikwijls in een diepen slaap1 met       
rochelende ademhaling4    ,stuipen      
kunnen voorkomen bij kinderen met       

prikkelbaar zenuwstelsel1 bij           
aandoening van de hersenen1 bij         
plotseling optreden van stoornissen in  
de spijsvertering1 bij het begin van    
acute infectie-zieken als de  koorts    
intreedt1 bij kinkhoest of andere       
ziekten en staan niet zelden  in verband
 met ,engelsche ziekte4    ,inzinking4  
,bij kinderen1 die zwaar ziek zijn1     
treedt somtijds ineens  eene verandering
 in het uiterlijk op1 welke men collaps 
noemt en  misschien het best wordt      
aangeduid met het woord inzinking40 ,de 
huid  neemt dan plotseling een          
vaalgrijze kleur aan1 terwijl het kind  
onrustig wordt1 de oogen verdraait1     
angstig kijkt1 het gelaat blauw1 de     
punt van den neus en de ledematen koud  
worden1 de buik opzet4    ,men geve het 
kind een kortdurend warm bad met koude  
overgieting en  brenge het daarna in    
zijn bedje1 met warme kruik aan de      
voeten4 ,pas op  voor verbranding der   
voeten4    ,tanden krijgen4 ,het        
tijdstip waarop de eerste tand          

verschijnt en  vervolgens de andere     
doorbreken is wel is waar aan           
individueele  schommelingen onderhevig1 
doch men kan toch wel eenigermate       
aangeven1  wanneer en in welke volgorde 
zij gemeenlijk te voorschijn komen4     
,bijgaande tand-formule geeft door      
letters aan1 welke volgorde in het      
meerendeel der gevallen bij gezonde     
kinderen wordt waargenomen4          g  
e    f    c    b    b    c    f    e    
g     bovenkaak                         
----------------------------------------
---------------------      g    e    f  
c    a    a    d    f    e    g         
onderkaak      ------                   
-----------------         ------        
kiezen  hoek-      snijtanden    hoek-  
kiezen              tanden              
tanden      ,de eerste snijtanden 7a4   
a47 breken tusschen de #g;e en #h;e of  
#i;e1  somtijds reeds in de #d;e1 #e;e  
of #f;e maand door2 de tweede groep 7b4 
b4 c4  c47 ongeveer #d tot #h weken     
later1 de volgende groep 7d4 d47        

tusschen de  #aj;e en #ab;e maand4 ,dan 
volgen de voorste kiezen 7e4 e4 e4 e47  
tusschen  de #ab;e en #ae;e maand1 of   
later1 tot de #ah;e maand2 daarop de    
hoek- of  oogtanden 7f4 f4 f4 f47       
omstreeks de helft van het #b;e         
levensjaar en ten  slotte de achterste  
kiezen 7g4 g4 g4 g47 tegen het einde van
 het #b;e of  het begin van het #c;e    
jaar4    ,aan het einde van het eerste  
levensjaar zijn dus alle acht snijtanden
  en aan het einde van het tweede of aan
 het begin van het #c;e jaar alle       
twintig melk- of wisseltanden te        
voorschijn gekomen4 ,deze tanden zijn   
kleiner dan de blijvende tanden1 de     
kauwvlakten zijn in verhouding  kleiner1
 zij staan meer rechtop en zijn         
blauwachtig wit van kleur4              
,afwijkingen in tijd en volgorde van het
 doorbreken komen vaak voor1 ook  bij   
kinderen die gezond en goed ontwikkeld  
zijn4 ,die afwijkingen zijn  dus        
onverschillig als de kinderen goed      
gedijen4 ,alleen groote                 

onregelmatigheden zijn van belang1 als  
mogelijk verschijnsel van  ,engelsche   
ziekte4    ,bij het gezonde kind        
bespeurt men vaak niets van het tanden  
krijgen2  hoogstens zijn zij wat        
onrustig en huilerig4 ,soms kondigt het 
doorbreken der tanden zich aan door zeer
 sterke afscheiding van  speeksel1      
kwijlen de kinderen sterk4 ,het         
tandvleesch is rood1 gezwollen  en      
pijnlijk1 op de wangen vertoont zich    
eene omschreven roode plek1 al  of niet 
met blaasjes of puistjes bezet4 ,een of 
twee dagen van te voren  is het kind    
licht koortsig1 zonder eenige andere    
afwijking1 doch ook  wel met lichte     
stoornis in de spijsvertering1 weekere  
vaker komende  ontlasting1 lichte       
katarrh van neus en keel1 geringe       
zwelling van  klieren aan den hals4 ,het
 kind gevoelt zich niet behaaglijk1 is  
onrustig en prikkelbaar1 steekt telkens 
de vingers in den mond1 heeft  minder   
eetlust en slaapt minder goed4 ,de      
gevoeligheid en  prikkelbaarheid van het

 kind is dus verhoogd en tengevolge     
daarvan  kunnen dan ook schadelijkheden1
 welke op andere tijden geene uitwerking
  hebben1 hem ziek maken4 ,ook treden in
 enkele gevallen verschijnselen  van den
 kant der hersenen op1 in den vorm van  
spiertrekkingen in het  gelaat en       
aanvallen van kramp1 maar het is zeer   
verkeerd om alle  mogelijke ziekten1    
welke in dien tijd toch evengoed als op 
andere  tijden kunnen optreden1 zooals  
b4v4 huiduitslag1 hoesten1 diarrhee1    
stuipen enz41 als meer of minder        
onschuldige gevolgen of verschijnselen  
van het tanden krijgen te beschouwen4   
,men moet dus niet te spoedig  zeggen3  
,o1 dat is niets1 dat komt van de       
tanden40    ,vaak neemt het kind        
gedurende dien tijd niet of weinig in   
gewicht toe  of neemt het gewicht zelfs 
af4 ,aangenaam is het voor hem op iets  
hards  te bijten1 waarvoor hem een      
beenen ring1 of iets anders dat hard is1
  mits daarbij groote reinheid betracht 
wordt1 kan gegeven worden4 ,zulk  een   

voorwerp mag niet te klein zijn1 om het 
gevaar van inslikken te  ontgaan4       
,nog wijs ik erop1 dat de met het tanden
 krijgen van nature gepaard  gaande     
vermeerderde afscheiding der            
speekselklieren eene aanwijzing is1  dat
 men van dat oogenblik af ook andere    
spijs1 dan uitsluitend melk1  kan       
toestaan4    ,uitzakken van den         
endeldarm4 ,als gedurende de ontlasting 
het slijmvlies  van de aarsopening of   
een gedeelte van het slijmvlies van den 
endeldarm  naar buiten komt1 spreekt men
 van uitzakken van den endeldarm4 ,men  
ziet  dan de aarsopening omgeven door   
een blauwachtig-rood gekleurden dikken  
ring1 welke gespannen aanvoelt1 of het  
hoogrood of blauwrood gekleurde         
slijmvlies van den endeldarm een paar   
centimeters buiten de opening           
uitpuilen4 ,behalve pijn en aandrang tot
 persen gevoelt het kind zich  goed4    
,deze afwijking komt minder bij         
zuigelingen1 dan wel bij kinderen  in   
het tweede of derde levensjaar voor4    

,de behandeling bestaat in het          
terugbrengen van de gezwollen deelen1   
nadat de ontlasting is geschied4        
,daartoe legt men het kind op zijde of  
plaatst men het in knie-elleboogligging1
 en brengt men het uitgeperste          
gedeelte1 met den met olie of vet       
besmeerden of met een in olie  gedrenkt 
lapje omwikkelden vinger1 voorzichtig   
zoo diep naar binnen1  dat alles        
verdwijnt4    ,de oorzaak kan gelegen   
zijn in verslapping van den endeldarm   
welke door  persen erger wordt1 in      
verstopping of diarrhee1 waar vaak drang
 tot  persen bij komt1 in algemeene     
zwakte4 ,ook ziet men deze afwijking wel
  eens in aansluiting aan vernauwing van
 de voorhuid bij jongens1 en bij        
kinkhoest4    ,bij oudere kinderen1 die 
van een potje gebruik maken1 kan het    
voordeelig zijn het potje zoo hoog te   
plaatsen1 dat het kind de voeten  niet  
steunen kan1 zoodat de buikpers minder  
sterk werkt4 ,ook kan men  ze1 op den   
rug op een ondersteek liggend1 de beenen

 in de hoogte  heffen1 opdat zij die    
niet kunnen steunen4 ,in een warm zitbad
 komt de  ontlasting gemakkelijker en   
met minder pijn4    ,vaccineeren4 ,de   
bedoeling van het vaccineeren of inenten
 is1 het kind  te vrijwaren voor        
besmetting met het gif der pokken4      
,inderdaad verwekt  de inenting eene    
ziekte1 doch van weinig belang1 welke   
ziekte niet  besmettelijk is en den     
mensch in een toestand van onvatbaarheid
 voor  echte pokken brengt4 ,aangezien  
deze onvatbaarheid van betrekkelijk     
korten duur is1 ongeveer tien jaren1 is 
het noodig de vaccinatie nu en  dan     
opnieuw te verrichten4    ,het proces   
verloopt als volgt4 ,nadat de inenting  
verricht is1 genezen  de gemaakte       
wondjes in de eerste dagen gewoonlijk   
zonder eenig  verschijnsel4 ,daarna     
treedt om het genezen wondje een rooden 
hof op en  vormt zich eene kleine       
verhevenheid1 een puistje1 dat op den   
vijfden  dag in een blaasje overgaat1   
welk blaasje1 in grootte toenemend1 in  

het  midden een deukje draagt4          
,oorspronkelijk met witachtigen glans   
wordt  het blaasje tusschen den zevenden
 en negenden dag geel1 de inhoud        
etterig en de omgeving min of meer      
gezwollen1 met helroode                 
ontstekingskleur1 op aanvoelen warm4 ,de
 ontwikkeling van deze pokpuist  bereikt
 haar hoogtepunt tusschen den negenden  
en elfden dag4 ,dan  verdikt zich de    
etter en droogt in1 waarna zich1        
tusschen elfden en  achttienden dag     
ongeveer1 terwijl zwelling en roodheid  
der omgeving  minder worden1 een korst  
vormt1 welke na eenige dagen afvalt1 met
  achterlaten van eene roodachtige plek1
 welke allengs verbleekt1 zoodat        
omstreeks het einde van de vierde week  
alles voorbij is4 ,liggen de  puisten   
dicht bij elkander1 dan loopen zij ineen
 en is de zwelling  belangrijker4    ,om
 de puisten tegen letsel1 ook door      
krabben1 daar de zwelling met jeuk      
gepaard gaat1 en tegen infectie te      
beschutten1 bedekt men ze b4v4 met  een 

lapje steriel gaas1 met boorvaseline    
bestreken1 vastgehouden door  een of    
ander verband4 ,om krabben en schuren te
 verhinderen kan men de  beweging der   
armen tijdelijk belemmeren1 door de     
mouwtjes met  veiligheidsspelden aan de 
borstkleeding vast te maken1 of op      
andere  wijze4    ,behalve deze         
plaatselijke kunnen zich ook algemeene  
verschijnselen  voordoen4 ,sommige      
kinderen blijven er vrij onverschillig  
onder1 andere  worden gedurende eenige  
dagen lusteloos of kribbig1 hebben      
minder  eetlust1 nog andere krijgen een 
uitslag over het geheele lichaam1 in    
den vorm van kleine roode vlekjes en    
puistjes4    ,alleen gezonde kinderen   
mogen ingent worden4 ,in het algemeen   
kan men  zeggen1 dat het de voorkeur    
verdient de kinderen zoo vroeg mogelijk 
in  te enten1 omdat zij dan minder      
gevoelig zijn4 ,meestal gebeurt het niet
  voor de zesde levensmaand1 waarop men 
evenwel in tijden van epidemien1  welke 
echter na het invoeren der vaccinatie   

zelden en nooit meer in  groote         
uitgebreidheid worden waargenomen1      
natuurlijk eene uitzondering  maken zal4
 ,het jaargetijde waarin men vaccineert 
is onverschillig4    ,vernauwing van de 
voorhuid4 ,bij pasgeboren jongens is de 
eikel  gewoonlijk samengekleefd met de  
voorhuid1 eene tijdelijke verbinding1   
welke na korten of langeren tijd van    
zelf wordt opgeheven1 zoodat            
behandeling onnoodig is4 ,de voorhuid is
 altijd zoo nauw1 dat het niet  gelukt  
die over een groot gedeelte van den     
eikel terug te schuiven4 ,ook  dit wordt
 op den duur anders4 ,intusschen kan het
 gebeuren1 dat er  tusschen eikel en    
voorhuid eene lichte ontsteking         
optreedt1 ten gevolge  van ontleding van
 de vettige stof1 welke door daar ter   
plaatse  aanwezige kliertjes wordt      
afgescheiden4 ,dit kan aanleiding geven 
tot  dikwijls en pijnlijk urineeren1    
vooral als de opening van de voorhuid   
bijzonder nauw is1 waarbij de zuigeling 
onrustig wordt1 eene hoog-roode         

gelaatskleur krijgt en heftig schreit1  
terwijl de urine met een dunne  straal  
te voorschijn komt en de voorhuid1 als  
de urine tusschen eikel  en voorhuid    
dringt1 als een ballon wordt uitgezet4  
,dan is eene operatie  noodig4    ,bij  
eenvoudige lichte ontsteking zonder meer
 is het voldoende de  voorhuid stomp los
 te maken en alles te reinigen4         
,zindelijk maken van zuigelingen4 ,in   
den laatsten tijd wordt aangegeven1  dat
 men den zuigeling reeds heel vroeg kan 
leeren zijne behoeften op  het potje te 
doen4 ,van den tweeden dag af laat men1 
volgens het  voorschrift1 het kind het  
potje even voelen1 door het languit op  
den  schoot te leggen1 de beentjes met  
de linkerhand in de hoogte te houden  en
 met de rechterhand het potje onder de  
billetjes te plaatsen4 ,in de  eerste   
dagen zonder eenig gevolg1 zou het kind1
 bekend geworden met de  aanraking van  
het koude potje1 reeds in de tweede week
 de bedoeling  daarvan vatten en zijne  
behoefte daarin doen4 ,dit geldt zoowel 

voor de  urine als voor de ontlasting4  
,indien dit op geregelde tijden gebeurt1
  zou het kind al spoedig zelf de       
regelmaat vrijwel inachtnemen en in de  
vierde week de luier niet meer bevuilen4
 ,in den beginne kost het veel  tijd1   
doch dat wordt spoedig anders4 ,geduld  
en tijd kunnen zonder  twijfel ook      
hierbij veel doen bereiken en de daaraan
 besteede moeite  loonen4 ,in ieder     
geval bewijst het1 dat de moeders zeker 
vroeger met  het zindelijk maken kunnen 
beginnen1 dan tot nu toe de gewoonte    
was4  ,het beste oogenblik zal wel dat  
vr de voeding zijn4    ,zitten1 staan en
 loopen4 ,terwijl het kind met #e of #f 
weken1 als het op  den buik ligt1 het   
hoofd flink vermag op te heffen1 begint 
het dit in  de #c;e maand ook reeds in  
andere houding te doen en kan het in de 
#d;e  maand het hoofd reeds ophouden4   
,van de #f;e maand af met steun1 kan het
  in de #h;e maand zonder steun zitten4 
,voor de #f;e maand kan het het hoofd   
reeds in alle richtingen bewegen1 zich  

op de zijde of op den buik  draaien4    
,zoolang het hoofd bij het opnemen nog  
heen en weder schommelt1  moet het kind 
nog in liggende houding verblijven1 doch
 als het zich  gaat oprichten1 waarbij  
men het wel eens helpen mag1 en het     
hoofd  vermag op te houden1 mag men het1
 als het de kracht daartoe bezit1 op    
den arm dragen4 ,reeds na een paar weken
 sluit het de vingers om een  voorwerp1 
dat men hem in de hand geeft1 begint dit
 al spoedig vast te  houden en grijpt   
omstreeks de #f;e maand naar elk        
voorwerp1 dat men hem  voorhoudt4 ,in de
 #i;e maand begint het pogingen aan te  
wenden om1 hier en  daar in zijn bedje  
steun zoekende1 zich op te richten en te
 gaan staan1  hetgeen hem al spoedig    
gelukt4 ,indien het kind dit van zelf   
doet1 laat  men hem begaan1 zonder vrees
 te koesteren dat hij daardoor kromme   
beenen zal krijgen1 maar wel moet men   
zich onthouden hem te willen  oefenen1  
door hem op de beenen te zetten4 ,men   
late alles aan hemzelf  over4 ,tegen het

 einde van het eerste levensjaar begint 
het kind1  terwijl het een houvast zoekt
 aan stoel of andere vaststaande        
voorwerpen1 reeds te loopen1 alras      
eenige schreden1 zonder dien steun  en  
aan de hand gehouden1 te doen1 om       
gewoonlijk zeer vlug alleen te  loopen4 
,als het kind valt1 zal het beginnen te 
huilen4 ,men doet dan  verstandig hem   
niet met lieve woordjes en aanhalingen  
tot bedaren te  brengen1 doch er niet op
 te letten of te trachten hem af te     
leiden door  zijne aandacht op iets     
anders te vestigen4        ,voor den    
gezonden zuigeling is het een genot om  
slechts weinig gekleed1  liever nog     
geheel naakt1 te liggen spartelen4 ,men 
kan hem dit genot  gemakkelijk          
verschaffen1 door hem in een1 niet      
beneden #ae1e ,c4 7#fj  ,f471 verwarmd  
vertrek gedurende vijf tot tien minuten 
op een kussen of  een matrasje te       
leggen4 ,hij oefent daarbij zijne       
spieren1 neemt tevens  een luchtbad en  
ook de moeder geniet ervan4    ,in den  

zomer kan men hem1 bij goed weder1 reeds
 in de tweede week in de  buitenlucht   
brengen1 op heel mooie dagen zelfs      
vroeger4 ,in den beginne  is het goed   
hem te dragen1 doch dan mag hij niet te 
warm gekleed zijn4  ,weldra mag hij in  
eene goed-veerende wagen uitgaan4 ,in   
het warme  jaargetijde kan hij ook in   
den tuin of op de veranda1 in wieg of   
wagen1  buiten liggen1 tegen zonlicht en
 tocht beschut4 ,in den winter mag hij  
ook wel buiten gereden worden1 in de    
middaguren1 als de zon het hoogst       
staat1 doch niet zoo vroegtijdig als in 
den zomer1 en zeker niet als  het       
winderig of nat weer is4    ,het is de  
vraag of het niet beter is om den jongen
 zuigeling1 in den  laten herfst1 in den
 winter of in de eerste voorjaarsmaanden
 geboren1  in een verwarmd goed gelucht 
vertrek te houden1 dan hem aan de       
dikwijls  snel wisselende               
weersveranderingen1 welke in dien tijd  
aan ons klimaat  eigen zijn1 bloot te   
stellen4 ,vele geneesheeren achten dit  

verkieselijk4                  ,,het    
,,een ,,en ,,ander ,,omtrent            
,,bijgeloof1 ,,volksgewoonten1 ,,enz4   
,,bij  ,,zwangerschap1 ,,baring ,,en    
,,in ,,het ,,kraambed4      ,in het     
eerste gedeelte was er sprake van het   
belang voor de aanstaande  moeder om ten
 minste eenigermate te weten1 hoe       
ongeveer de verhouding  is van de deelen
 van haar lichaam1 waarin zoowel de     
bevruchting  geschiedt als waarin het   
bevruchte eitje zich ontwikkelt4 ,er    
werd op  gewezen1 dat het kind gelegen  
is in een spierachtigen zak1 de         
baarmoeder1 waarboven de darmen en de   
maag1 eveneens een zakvormig  orgaan1   
zich bevinden1 en dat die allen door het
 middenrif gescheiden  zijn van de      
borstholte1 waar binnen het hart en de  
longen liggen4    ,dikwijls hoorde ik de
 opmerking1 dat het braken gedurende de 
zwangerschap zou te wijten zijn aan het 
feit1 dat de hoofdharen van het  kind de
 maag kriebelden4 ,zelfs met het        
weinige1 dat ik omtrent de  ligging der 

organen in de buikholte mededeelde1 zal 
iedereen kunnen  begrijpen1 dat die     
verklaring allerbespottelijkst is4 ,eene
 andere  opmerking1 welke vaak gehoord  
wordt1 is deze1 dat de moederkoek aan   
het  hart vastgegroeid was4 ,eene enkele
 overweging van de natuurlijke  ligging 
der genoemde deelen in het lichaam der  
zwangere vrouw1 doet de  dwaasheid van  
zulk eene opmerking in het oog springen4
    ,dergelijke beweringen en           
opvattingen worden telkens weder met    
grooten  ernst en zekere voorliefde     
geuit4 ,het nu volgende1 indertijd      
geschreven  met de bedoeling om te      
trachten den oorsprong van enkele       
daarvan te  ontdekken1 heb ik gemeend in
 dit boek te moeten opnemen1 in de hoop 
daarmede1 zoo het kan1 een einde te     
maken aan verhalen en verdichtsels1     
welke menige zwangere vrouw in niet     
geringe mate angst en vrees kunnen      
aanjagen4        ,wij schrijven #aiaj en
 toch gebeurde het mij nog niet zoo heel
 lang  geleden1 dat eene kraamvrouw1 die

 voor de derde maal moeder geworden     
was1 mij zeide3 ,aan al dat ouderwetsche
 doe ik niet me1 maar m'n  haren kammen1
 dat durf ik niet4 ,en omdat 't zoo     
viezig wordt en er  zoo'n onaangename   
lucht uit het haar komt1 doe ik er wat  
,eau de quinine  op4 ,maar vies is 't   
wel1 m'n haarspelden roesten er in40    
,al dat ouderwetsche6 ,daarmede bedoelde
 zij het niet reinigen van de           
kraamvrouw na de baring1 het niet       
verwisselen van het bevuilde lijfgoed   
tegen rein1 en nog andere van die       
handelingen1 waarvan zoo nu en dan  nog 
wel wat in de praktijk opduikt1 als     
herinnering aan volstrekt niet  ver     
verwijderde tijden en gewoonten4        
,mijne patinte vreesde1 dat het         
uitkammen der haren1 in de eerste negen 
dagen van het kraambed1 aanleiding zou  
geven tot bloedstorting4 ,anderen       
verbonden oudtijds daaraan de vrees1 dat
 het zog in het hoofd zou  slaan4 ,wordt
 deze vrees misschien ook nu nog        
gevonden in ons vaderland8    ,het      

aantrekken van schoon linnengoed1 het   
verhemden1 mocht niet  gebeuren1 omdat  
anders de kraamzuivering zou ophouden en
 het zog in den  buik slaan4    ,tot    
welke toestanden die vrees voor         
reiniging kan leiden en werkelijk       
leidde1 blijkt uit eene mededeeling van 
een heel- en stadsverloskundige  te     
,alkmaar 7ten ,houte de ,lange7 in het  
jaar #aheb4 ,eene vrouw die ik in       
bewusteloozen toestand1 na den #cfsten  
aanval van stuipen had verlost01  zegt  
hij1 bezocht ik den #hsten dag daarna40 
,de patinte woonde op #b  uren afstands 
van zijne woonplaats4 ,zij was in dien  
tusschentijd onder  behandeling van eene
 plattelands-vroedvrouw en eenen ,med4  
,doctor1 die  haar dagelijks bezochten4 
,voor haar bed komende kwam mij de      
walgelijkste stank te gemoet1 en vond ik
 haar in den deerniswaardigsten         
toestand2 zij lag nog in hetzelfde      
sluitlaken1 dat ik haar na de           
verlossing had omgedaan1 en in hetzelfde
 bed1 in al de gedurende dien  tijd     

ontlaste urine1 kraamzuivering en       
drekstoffen4 ,twee plekken  koudvuur van
 de grootte eener manshand aan de billen
 en stuit  verspreidden den             
afschuwelijksten stank4                 
,niettegenstaande dezen  ongehoorden    
toestand en dat zij een nietig klein    
vrouwtje was1 is alles  zeer voorspoedig
 genezen1 heeft zij nog zevenmaal       
gelukkig en  voorspoedig gekraamd en    
leeft nog04 ,tot zoover zijn verhaal4   
,onwillekeurig vraagt men zich af1 of er
 eenige reden bestond voor de  vrees1   
dat reiniging der kraamvrouw schade zou 
kunnen berokkenen en of  die reden uit  
het volk zelf1 dan wel uit de           
geneeskundige wetenschap  kan ontsproten
 zijn4    ,het is buiten twijfel1 dat   
veel1 wat wij uit den mond der leeken   
hooren1 een overblijfsel is van hetgeen 
vroeger in de geneeskundige  wetenschap 
gangbaar was en dikwerf langen tijd den 
geneesheeren tot  grondslag van hun     
weten en handelen diende4 ,is het       
wonder1 dat1 waar  zij zoo lang         

vasthielden aan oude leerstellingen1 de 
leek daarvan nu  nog geen afstand heeft 
gedaan2 dat bij de leeken van dergelijke
  beschouwingen nog velerlei is blijven 
voortleven1 waar de wetenschap  haren   
dienaren ander en beter inzicht gaf8    
,het schijnt mij toe1 dat wij1 ter      
verklaring der vrees voor reiniging1    
dat zog in het hoofd of in den buik zou 
slaan1 moeten teruggaan tot de  tijden  
van ,hippocrates 7geboren #dfj j4 v4    
,chr4 op het eiland ,kos74 ,wat  hij1   
zijne scholieren en navolgers1 hebben   
gedacht en geleeraard1  vinden wij      
neergelegd in de geneeskundige          
geschriften welke den naam  van ,corpus 
,hippocraticum dragen4 ,kortheidshalve  
wordt gewoonlijk1 bij  de aanhaling van 
die geschriften1 alleen van ,hippocrates
 gesproken1  omdat hij de voornaamste   
was1 onze leermeester0 zooals #djj j4 n4
 ,chr4  ,oribasius hem noemde4 ,zijne   
leer is door alle tijden heen van       
grooten  invloed op de geneeskunde      
geweest4    ,voor ,hippocrates dan was  

de kraamzuivering van het grootste      
gewicht4  ,stoornissen in de            
uitscheiding dier vloeistof werden in   
nauw verband  gebracht met ziekten in   
het kraambed4 ,de kraamzuivering werd   
voorafgegaan door de uitscheiding eener 
vloeistof1 welke hij ichor  noemde4 ,de 
daarover handelende plaats wordt als    
volgt vertaald3 ,na de  geboorte van    
kind en nageboorte1 vloeit eene         
bloederig-waterige  vloeistof weg1 welke
 van het hoofd en van het overige       
gedeelte van het  lichaam komt en       
uitgescheiden wordt door het geweld1 den
 arbeid en de  hitte 7gedurende de      
baring71 en welke als inleiding van de  
kraamzuivering te beschouwen is40       
,waarom de kraamzuivering zich vertoont1
 wordt aldus verklaard4 ,de             
kraamzuivering treedt op1 omdat bij de  
zwangerschap van een meisje  gedurende  
de eerste #db dagen1 bij die van een    
jongen gedurende de  eerste #cj dagen1  
slechts zeer weinig bloed tot voeding   
van het kind  naar beneden gaat--omdat  

anders het jonge vruchtbeginsel zou     
verstikken4  ,na dien tijd evenwel      
vloeit1 tegelijk met vermeerderde       
pneuma-opname  #i1 tot aan de geboorte  
eene grootere hoeveelheid bloed toe4 ,de
  reiniging moet dus in de              
kraamzuivering teruggegeven worden1 en  
naar  buiten afvloeien1 naar de orde der
 dagen0    ,dit is1 zoo gezien1 vrij    
onverstaanbaar4 ,maar als men weet1 dat 
een der  ,grieksche benamingen van      
kraamzuivering ook gebruikt wordt voor  
de  menstruatie1 dan ligt het voor de   
hand1 dat waar van de leer der          
levensverschijnselen in het kraambed1 en
 de afwijkingen daarvan1 sprake  is1 met
 dien naam bedoeld is het               
menstruatie-bloed1 dat in den eersten   
tijd der zwangerschap niet door het kind
 gebruikt werd1 zoodat de               
kraamzuivering daarvoor in de plaats    
treedt4    ,in dezen gedachtengang ligt 
ook de grondslag voor de opvatting1 dat 
de  duur der kraamzuivering na de       
geboorte van een jongen #cj dagen1 na de

  geboorte van een meisje #db dagen     
duurt1 d4i4 naar de orde of naar den    
regel der dagen4    ,om dit alles te    
begrijpen is het noodig na te gaan1 hoe 
,hippocrates  zich de vorming der vrucht
 voorstelde4 ,het voortplantings-product
 van  de vrouw is voor hem niet het ei1 
omdat zoowel het ei als de eierstok  hem
 onbekend waren1 maar1 evenals bij den  
man1 het zaad4 ,de bevruchting  bestaat 
in het samenkomen van het zaad van man  
en vrouw4 ,dat zaad wordt  uit het      
geheele lichaam1 uit vaste en weeke     
deelen en uit alle  vloeistoffen--n4l4  
de vier ,hippocratische vloeistoffen3   
bloed1 gal1  water en                   
slijm--afgescheiden1 grootendeels uit   
het hoofd1 van waar het1  langs de ooren
 naar het ruggemerg geleid wordt4    ,is
 het zaad van man en vrouw in de        
baarmoeder gekomen1 dan wordt het  door 
de lichaamsbewegingen der vrouw vermengd
 en door de warmte tot  elkander        
gebracht en verdikt4 ,daarna neemt het  
pneuma op1 omdat het op  eene warme     

plaats ligt1 door de ademhaling der     
vrouw4 ,het pneuma baant  zich1 nadat   
het verdikte zaad er mede gevuld is1 een
 weg naar buiten4  ,dadelijk neemt het  
zaad weder nieuw1 koud pneuma van de    
moeder in zich  op1 door de scheur      
waardoor het vroegere ontsnapt is4 ,op  
die wijze  wordt het vruchtbeginsel     
gevoed4    ,het van pneuma doordrongen  
zaad omgeeft zich met een vlies1        
waardoorheen zich1 tot in het midden van
 het vruchtbeginsel1 een weg  voor het  
pneuma vormt1 langs welken weg het in-  
en uittreden kan4 ,deze  weg is         
blijkbaar de navel4    ,maar door het   
vlies treedt ook bloed naar binnen4     
,dit bloed is het menstruatie-bloed1    
dat1 na de bevruchting1 niet meer  naar 
buiten afgescheiden wordt1 maar1        
langzamerhand uit het geheele  lichaam  
in de baarmoeder komende1 het vlies     
omgeeft1 en1 tegelijk met  het pneuma1  
door het vlies ingezogen wordt4    ,bij 
de aldus plaatsgrijpende voeding1 door  
pneuma en bloed1 komt  geleidelijk1     

onder vorming van de stoffen waaruit het
 vruchtbeginsel  bestaat1 door het      
pneuma de scheiding der weefsels tot    
stand4 ,na de  splitsing1 in ledematen  
en organen1 is dan een kind ontstaan4   
,de duur van dit ontstaan1 gerekend van 
het vastworden van het  zaadmengsel af1 
is bij meisjes hoogstens #db dagen1 bij 
jongens  hoogstens #cj dagen4    ,de    
oorzaak van de latere splitsing bij     
meisjes is te zoeken in haar  ontstaan  
uit zwakker en vochtiger zaad4    ,bij  
het toenemen van de hoeveelheid bloed in
 de baarmoeder neemt ook  het aantal    
vliezen toe1 welke dun zijn1 met        
elkander door banden  samenhangen en1   
evenals het eerste vlies1 van de        
navelstreng af  uitgespannen zijn4 ,in  
deze vliezen1 vooral in het meest naar  
buiten  gelegene1 ontstaan holten1 in   
welke het moederlijke bloed1 dat het    
ademende vleesch voeden moet1 binnen    
dringt4 ,nu heet dat alles chorion1     
waarmede hoogstwaarschijnlijk de        
nageboorte bedoeld wordt4        ,het   

begrip van kraamzuivering is dus dat van
 eene reiniging1 en de  stoornis daarin1
 vooral de verminderde of geheel        
opgeheven  uitscheiding1 moet dus van   
grooten invloed zijn4 ,dat is duidelijk1
 als  wij weten1 dat de kraamzuivering1 
evenals de maandstonden en het          
vruchtwater1 gerekend wordt te behooren 
tot de steeds in beweging  zijnde vier  
,hippocratische vloeistoffen1 welke als 
zoodanig van buiten  af in het lichaam  
komen en door het geheele lichaam       
verbreid zijn4 ,de  gezondheid van het  
lichaam berust op de normale            
verhoudingen dezer  vloeistoffen4 ,zij  
ontstaan uit de in het lichaam gebrachte
 spijzen en  dranken in de darmen1 en   
komen door de aderen in de verschillende
  stapelplaatsen1 van waar zij verder in
 het lichaam worden overgebracht4  ,die 
stapelplaatsen zijn3 het hart voor het  
bloed1 het hoofd voor het  slijm1 de    
milt voor het water en de galblaas voor 
de gal4 ,nadat zij met  de deelen van   
het lichaam in wisselwerking getreden   

zijn1 verlaten zij  het lichaam door de 
lichaamsopeningen1 dat zijn3 mond1 neus1
 aars en  pisweg4 ,blijft de oude       
vloeistof langer dan #c dagen in het    
lichaam1 of  is de nieuwe vloeistof in  
te groote hoeveelheid opgenomen1 dan    
heeft  dat kwade gevolgen4    ,het      
achterblijven van de kraamzuivering     
heeft dus1 daar de uitscheiding  voor de
 gezondheid een noodzakelijk vereischte 
is1 eveneens slechte  gevolgen4    ,als 
oorzaken voor het niet wegvloeien der   
kraamzuivering worden  genoemd3         
ontsteking van de baarmoeder en sluiting
 van den  baarmoedermond4    ,als wij nu
 lezen1 dat ontsteking van de baarmoeder
 o4a4 teweeggebracht  wordt door koude1 
dan komen wij reeds eenigermate tot eene
 verklaring  van de vrees1 welke bestaat
 voor het verhemden der kraamvrouw1     
evenals  die tegenwoordig nog wordt     
waargenomen waar sprake is van          
reiniging1 en  het aantrekken van schoon
 lijfgoed1 tijdens de menstruatie4      
,om nu eene verklaring te vinden voor   

den angst1 dat het zog in hoofd of  buik
 zou slaan1 moeten wij nog weten wat    
,hippocrates leert omtrent den          
oorsprong van het zog4    ,wij denken1  
en dat deed ,hippocrates ook1 aan de    
borsten der vrouw4 ,maar  weten wij nu1 
dat het zog in de borsten optreedt als  
voortbrengsel van  de zogklier1         
,hippocrates dacht niet zoo en          
verklaarde het optreden van  zog in de  
borsten op geheel andere wijze4 ,volgens
 hem speelden de  borsten eene geheel   
lijdelijke rol4    ,als de scheiding der
 vruchtdeelen is tot stand gekomen1 zegt
 hij1  beweegt het kind zich en treedt  
er melk in de borsten op4 ,die melk komt
  daarin door druk van de zwangere      
baarmoeder4 ,door dien druk wordt het   
meest vette1 uit spijs en drank1 uit den
 buikinhoud 7in het net en in  het      
vleesch7 geperst4 ,het komt verwarmd1   
wit geworden en zoet gemaakt  door de   
warmte van de baarmoeder1 in den vorm   
van melk1 door de aderen1  voor het     
kleinste gedeelte in de baarmoeder1 waar

 het kind er van  gebruikt1 voor een    
ander gedeelte in de borsten1 waardoor  
deze  opzwellen4    ,de borsten bezitten
 dus het vermogen de melk op te zuigen1 
maar  bereiden die niet4    ,dit kan ook
 gebeuren bij niet-zwangeren4    ,bij de
 mededeeling1 dat zog optreedt in de    
borsten van niet-zwangere  vrouwen1     
wordt uitdrukkelijk gezegd1 dat de      
menstruatie ontbrak4 ,maar  het blijkt  
niet1 dat ,hippocrates van meening was1 
dat het  menstruatie-bloed in die       
gevallen tot melk werd4 ,die opvatting  
wordt  gevonden bij de oude ,indirs1    
zooals1 naar men zegt1 blijkt uit de    
,yajur-,veda1 een in het ,sanskrit      
geschreven werk1 dat veel ouder is dan  
de ,hippocratische geschriften4 ,wl zegt
 ,hippocrates1 dat1 als de  borsten     
ontbreken1 b4v4 als zij weggenomen zijn1
 de melk op edele  deelen slaat1 op hart
 en longen1 waardoor stikking optreedt4 
,wanneer wij nu lezen1 dat ,steidele 7in
 het begin der #ai;de eeuw7 bij  sterke 
vulling der borsten van niet-zoogende   

vrouwen melk uit de  geslachtsdeelen zag
 vloeien1 dan laat het zich1 met den    
gedachtengang  van ,hippocrates en zijn 
begrip van melk1 gemakkelijk verklaren1 
dat bij  de leeken1 die blijkbaar ook   
van deze dingen gehoord hebben1 het     
begrip  van verplaatsing van het zog    
naar andere deelen van het lichaam1 door
  oorzaken welke op de werkzaamheid der 
geslachtsdeelen werkten1  gemakkelijk   
ingang vond4    ,bij de oude ,indische  
artsen vinden wij immers ook wel eene   
dergelijke  opvatting4 ,waar bij hen van
 de behandeling der koorts bij          
kraamvrouwen  sprake is1 leest men1 dat 
de koorts ontstaat door het naar beneden
  zakken van de melk4    ,in verband met
 de ,hippocratische leer kan dan ook    
eene andere  opvatting1 welke somtijds  
nog in de kraamkamer voorkomt1 verklaard
  worden4 ,ik bedoel deze4 ,het is mij  
gebeurd1 dat de baker het kind niet  aan
 de moederborst wilde leggen1 vr dat de 
kraamvrouw gewaterd had1  omdat--zooals 
zij zeide--het zog met urine vermengd   

zijn zou4 ,hippocrates  rekende ook de  
urine tot de vier vloeistoffen te       
behooren4 ,de pisweg is  een der        
uitloozingswegen4 ,men kan zich dus     
voorstellen1 dat1 waar de  melk haren   
oorsprong heeft in die vier             
vloeistoffen1 de vermenging  daarvan met
 afgewerkte doch nog niet uitgescheiden 
vloeistof1 in dit  geval de urine1      
mogelijk moest geacht worden4    ,vele  
ontwikkelden onder onze patinten1 vooral
 onder de jongeren1  zullen met ons     
lachen om deze opvattingen en het vies  
vinden1 dat er  menschen gevonden       
werden1 die reiniging na de bevalling   
als een gevaar  beschouwden4 ,maar      
eenigen tijd later zullen zij ons in    
vollen ernst  mededeelingen doen1       
waaruit blijkt dat zij op hunne beurt   
aan  opvattingen waarde hechten1 die    
weder anderen doen glimlachen4 ,men moge
  het bijgeloof of domheid noemen1      
gewoonlijk komt het voort uit gebrek    
aan kennis van eigen lichaam en de      
verrichtingen daarvan1 dat wij ook  nu  

nog opmerkingen hooren1 van             
hoogbeschaafden1 welke overeenkomen met 
vooroordeelen1 gewoonten en gebruiken1  
bij oude volken en natuurvolken  in     
zwang1 waarom zij lachen en over wier   
dwaasheid zij het hoofd  schudden4 ,en  
dat ondanks den vooruitgang in          
ontwikkeling1 waarop wij  #bjste-eeuwers
 trotsch zijn4    ,of hooren wij niet   
herhaaldelijk1 dat de oorzaak van de    
witte  gerimpelde handen1 waarmede de   
kinderen ter wereld komen1 te vinden is 
in het1 vooral in de laatste dagen1 veel
 in zeepsop wasschen der  moeder1 en dat
 de roode oogleden te wijten zijn aan   
haar veelvuldig  weenen8    ,de straks  
genoemde heel- en verloskundige van     
,alkmaar heeft destijds  eene menigte   
aanteekeningen gemaakt1 die voor vele   
plaatsen in ons land  en daarbuiten nog 
ten huidigen dage zouden kunnen         
neergeschreven  worden4 ,zoo zegt hij1  
wat het kind betreft1 dat veel huidsmeer
  afkomstig heette te zijn van het vele 
spek of vet vleesch eten door de        

zwangere1 of ook1 dat de bijslaap nog   
kort voor de bevalling is  uitgeoefend4 
,dit laatste heb ik nooit zelf gehoord1 
wel1 dat er verband  zou bestaan        
tusschen de groote hoeveelheid huidsmeer
 en het gebruik van  vet gedurende de   
zwangerschap4    ,en wat hooren wij niet
 al met betrekking tot gebreken1 waar   
mede het  kind ter wereld komt1 in      
verband met het schrikken der zwangere  
en het  grijpen naar de plaats van haar 
lichaam waar zij eenig letsel verkreeg4 
,ook deze opvatting is reeds oud4 ,in de
 ,yajur-,veda wordt reeds gezegd1  dat  
zich bij het kind aan hetzelfde         
lichaamsdeel1 waaraan de moeder  letsel 
kreeg1 dezelfde werking vertoont4       
,toen ik onlangs dergelijke dingen met  
een mijner patinten besprak1 en  haar   
vertelde hoe men in ,hannover beweert1  
dat het kind moedervlekken  of          
zomersproeten mede ter wereld brengt1   
als de moeder gele rapen of  wortelen   
schraapt1 of iets kookt1 dat spat1 wist 
de baker mij dadelijk  te zeggen1 dat   

dit volkomen waar was1 want dat zij     
zelve het bij een  harer kinderen had   
waargenomen4 ,maar ongeloovig schudde   
zij het hoofd1  toen ik daarop zeide1   
dat in ,hongarije de meening verbreid   
is1 dat het  kind een rooden uitslag    
krijgt1 als de moeder met bloed omgaat1 
en dat  het kind over het geheele       
lichaam zal behaard zijn als de moeder  
in de  zwangerschap aardbezin eet4      
,diezelfde baker reinigde de kraamvrouw 
na  de bevalling wel degelijk1 zag er   
ook geen bezwaar in1 om de haren der    
patinte uit te kammen en op te maken1   
maar had haar verboden vr de  negen     
dagen0 de nagels te knippen1 omdat 4444 
eene vloeiing of storting  daarvan het  
gevolg kon zijn4    ,zooeven besprak ik 
eene opvatting1 welke steeds levendige  
belangstelling heeft opgewekt en nog    
vermag op te wekken4 ,ik bedoel het     
verzien der zwangeren4 ,welke de invloed
 zijn kan van voortdurende  prikkeling  
der zintuigen1 van schrik of            
gemoedsaandoeningen1 is niet  met een   

enkel woord uit te maken4 ,evenmin kan  
men steeds een afdoend  antwoord geven  
op vragen1 die ons1 naar aanleiding     
van--naar het  heet--met zekerheid      
waargenomen feiten1 gesteld worden4     
,vooral in de grijze oudheid werd het   
vermogen van allerlei op de  zwangere   
inwerkende invloeden hoog aangeslagen4  
,maar ook later nog4  ,wilt ge een      
bewijs8 ,leest dan met mij het volgende 
uit het ,houwelijck0  van ,jacob ,cats4 
,wanneer de vrouwe draeght soo dient de 
man te letten1      ,dat niemant door   
het huys misschien en kome setten       
,yet dat wan-schapen is1 een wreet of   
seltsaem beelt      ,dat ons het ooge   
terght1 en soo de sinnen steelt4        
,al wat oubolligh staet1 of vreese kan  
verwecken1      ,of met een snellen     
schrick ons in de leden trecken1        
,en dient een jonge vrou vooral niet    
daer se slaept1      ,en van de reyne   
trou de soete vruchten raept4      ,wilt
 oock om dese tijt u niet te seer       
vergapen      ,aen eenigh selsaem dier1 

als simmen1 katten1 apen3      ,en      
draeght niet in den arm1 en leght niet  
aen den mont      ,een vreemde baviaen1 
of plat-geneusden hont4      ',t is bij 
de vrouwen selfs in geenen deel te      
mercken1      ,hoe dat een vremt geval  
kan op de vrouwen wercken3      ,hoe    
onverwachte schrick tot aen de vrucht   
belent1      ,en hoe een selsaem spoock 
sigh in de moeder prent4      ,wanneer  
een vrouwe draeght1 het schijnt dat alle
 krachten      ,zijn besigh aen de      
vrucht1 en op de moeder wachten2        
,dies waerder eenigh ding sigh in de    
sinnen vest1      ,dat sackt van stonden
 aen1 en druckt in dat gewest4      ,de 
,schrift getuyght het selfs1 dat ,jacob 
voor de dieren      ,van ,laban heeft   
gelegt gestreepte populieren1      ,om  
even als het schaep zou paren metten    
ram1      ,de plecken van het hout te   
drucken in het lam4      ,ghy die       
genegen zijt om zaet te mogen winnen1   
,hebt geen wan-schapen dier1 geen       
monster in de zinnen3      ,stelt liever

 voor het oogh1 wanneer ghij vruchten   
teelt1      ,een schoon een geestigh    
kint1 een aerdigh menschenbeelt4        
,hier door ist wel gebeurt dat yemand   
van de ,moren      ,vont in voor-leden  
tijt een witte vrucht geboren2          
,hierdoor ist wel gebeurt dat van een   
leelick paer      ,men wert1 oock tegen 
hoop1 een aerdigh kind gewaer4      ,een
 wijf bij al het volck vermaert in      
leelickheden1      ,wiens man haer niet 
en weeck in onbeschofte leden1          
,kreegh even-wel een kint het schoonste 
dat men vant1      ,een peerel van de   
stad1 en wonder in het lant4      ,een  
kint gelijck een beelt1 dat alle        
menschen presen1      ,en namen in den  
arm1 of met den vinger wezen1      ,een 
kint na vollen wensch1 een gaeu en      
aerdigh fret1      ,en niet te bijster  
schrael1 en niet te lijdigh vet3        
,een yder stond verbaest1 en sagh de    
frissche leden1      ,en sagh de schoone
 verw1 onseker van de reden2      ,dies 
gincker over-al een spreucke door de    

stadt1      ,alsof hier in de vrouw haer
 eer vergeten hadt4      ,een man die   
vorder sagh gingh al het huis beschouwen
      ,gingh letten op het stuck1 ter   
eeren van de vrouwen4      ,hij vint een
 schoon vertreck1 daer op een schoon    
buffet      ,een aerdig kinder-beelt    
stont geestigh af-geset4      ,hij vont 
een ledekant behangen met gordijnen1    
,een leger voor den weert1 gelijck het  
mochte schijnen3      ,hij vraeght wie  
datter slaept8 hem wordt bescheyt       
gedaan1      ,en stracx zoo gist de man 
hoe dat de saken staen4      ,hij       
spreeckt tot al het volck4 ,ick zal het 
oordeel vellen1      ,laet maer het     
jonghste kint hier in de kamer stellen4 
,de meyt die loopter om soo veerdigh als
 se kan1      ,en brenghtet in de sael1 
en geeftet aen den man4      ,die       
gaettet metter daet omtrent de beelden  
setten1      ,die maent een ieder aen   
hier op te willen letten3      ,en siet1
 die nu het beelt en dan het kint       
bekeeck1      ,en vont noyt eenigh ey   

dat zoo een ey geleeck4      ,daer gaet 
de kloeckste geest met vaste reden      
wijsen1      ,wat datter uyt het oog kan
 in de sinnen rijsen3      ,en hoe een  
diep gepeys1 door onbekende macht1      
,het ingenomen beelt kan prenten in de  
dracht4      ,stracx reser groote       
vreught1 de bose tongen swegen1      ,de
 vrou heeft metter daet haer eere we'er 
gekregen3      ,en waer doen eenigh paer
 te samen wert geset1      ,daer was een
 schoon gesight omtrent het echte bedt40
      ,immers tegenwoordig wordt ons nog
 menige mededeeling gedaan omtrent het  
verzien van zwangere vrouwen4 ,ik zag   
eens eene fotografie van een  jongen1   
die over het geheele lichaam behaard    
was1 welke buitengewone                 
haarontwikkeling werd toegeschreven aan 
een sterk op de moeder  inwerkenden     
prikkel gedurende hare zwangerschap4 ,de
 moeder van dezen  knaap werd op zekeren
 avond door haren man1 die in opgewonden
 toestand  tehuis kwam1 zoo grof        
bejegend1 dat zij in de bedstede de     

vlucht nam4  's ,mans woede wilde zich  
toen op een1 in het vertrek aanwezigen1 
poedel  koelen1 doch het dier1 al even  
weinig op een dracht slagen belust als  
de vrouw1 zocht bij haar bescherming4   
,daar werd het dier door den man        
duchtig toegetakeld1 en de verschrikte  
vrouw beviel na eenigen tijd van  een   
kind1 begroeid met lange haren1 zooals  
de poedel die had4    ,ook deze         
opvattingen1 en hetzelfde geldt voor wat
 ik nog zal  mededeelen1 hebben haren   
oorsprong in overoude tijden1 niet      
zoozeer in  de beschouwingen van het    
volk1 als in die der geneesheeren4 ,die 
beschouwingen1 en voorschriften aan de  
hand daarvan gegeven1 zijn              
langzamerhand als gemeen goed overgegaan
 in het denken der volken1 en  waar zij 
bij de geneesheeren1 aan de hand van de 
zich ontwikkelende  wetenschap1         
veranderingen en verbeteringen          
ondergingen of geheel  verdwenen1 bleven
 zij onder het overige menschdom bestaan
 en duiken  telkens weder op4 ,de       

oorsprong is vergeten1 de beschouwing   
evenwel  gebleven4    ,wij moeten niet  
alleen in de ,hippocratische boeken1    
maar ook in de  overleveringen der oude 
,indirs1 oude ,hebreers en oude         
,egyptenaren  zoeken1 om den oorsprong  
te vinden4 ,dan zien wij1 hoe           
opvattingen uit  oude tijden invloed    
uitoefenden op nieuwere4 ,zoo vindt men 
b4v4 in de  ,hippocratische boeken veel 
terug1 wat reeds in de ,rig-,veda 7     
#aejj  jaren voor ,chr47 en vooral in de
 ,yajur-,veda1 welke van lateren datum  
is1 beschreven staat1 hetgeen erop      
wijst1 dat ook de leer van de school    
van ,hippocrates voor een deel is       
voortgekomen uit nog oudere             
geneeskunde4    ,zeer zorgvuldig zijn   
b4v4 in de ,yajur-,veda de voorschriften
 over de  gezondheidsregelen gedurende  
de zwangerschap1 welke1 volgens bevoegde
  beoordeelaars1 uitmunten boven die van
 de ,hippocratische school4 ,niet       
alleen wordt daarin zeer zorgvuldig     
alles opgegeven met betrekking tot  het 

gebruik van spijs en drank1 b4v4 dat de 
7daar opgenoemde7  vleeschsoorten       
invloed uitoefenen op de lichamelijke en
 geestelijke  eigenschappen van het     
kind1 maar ook gewaarschuwd tegen       
opwinding1  overmatige inspanningen en  
schuddingen van het lichaam4 ,tevens    
wordt  daarin gewezen op den invloed    
door indrukken van het gemoed en der    
zintuigen op de zwangere vrouw          
uitgeoefend1 hetgeen bij ,grieken en    
,romeinen in praktijk gebracht werd1    
zooals wij dit ook door vader ,cats  in 
dichtvorm neergeschreven zagen4    ,wel 
is waar wordt in de ,yajur-,veda niet   
gesproken over het verzien der          
zwangeren1 maar iets in dien geest ligt 
toch opgesloten in de  waarschuwing1 dat
 de zwangere vrouw alles vermijden moet1
 wat  onaangenaam is om te zien1 en in  
het voorschrift1 geen leelijke1         
wanstaltige voorwerpen aan te raken4    
,volgens ,fassbender wordt hierover     
door de ,hippocratische geneesheeren    
niet gesproken4    ,wij zullen niet     

nagaan of1 en in hoeverre1 er in        
verhalen als van den  behaarden knaap1  
en dergelijke1 een zweem van waarheid in
 eene groote  hoeveelheid verdichtsel   
kan verborgen zijn1 doch onze           
beschouwingen  voortzetten4    ,waar    
geloof en bijgeloof hand in hand gaan1  
is het geen wonder1 dat ook  met        
betrekking tot de geneeskunde           
voornamelijk bij leeken begrippen       
bestaan1 welke voor den wetenschappelijk
 ontwikkelde aan geloof en  bijgeloof   
grenzen of daarmede samenhangen4 ,niet  
altijd is het geloof  als bron van      
eigenaardige denkwijzen nog te          
herkennen1 maar menigmaal  schijnt het  
vreemde meer eene meening1 eenmaal uit  
ervaring opgedaan1  bij onduidelijke    
waarneming onjuist opgevat1 door        
geslachten  voortgeplant1 veranderd1    
maar daarom nog niet verbeterd4 ,zeker  
is het1  dat meeningen1 als hier        
bedoeld1 vooral bestaan op het gebied1  
dat  samenhangt met 's menschen intrede 
in de wereld2 meeningen1 welke  moeten  

dienen om het geheimzinnige en onbekende
 te verklaren1 terwijl  het telkens     
blijken kan1 dat de zoogenaamde         
verklaringen het geheel1  als 't kan1   
nog geheimzinniger maken4    ,vooral de 
baring1 en het meest indien daarbij     
stoornissen optreden1 is  iets zoo      
geheimzinnigs voor geest en gevoel1 dat 
niet alleen de  natuurvolken1 maar ook  
de beschaafde volken zich niet aan den  
invloed1  welke de gebeurtenissen op hen
 uitoefenen1 onttrekken kunnen4 ,het is 
dan ook mogelijk bij allen sporen te    
vinden van de voorstelling1 dat  bij de 
geboorte bovennatuurlijke machten       
werken4 ,die machten worden  veelal met 
persoonlijke eigenschappen bedacht en   
verschijnen eensdeels  als booze        
geesten1 als demonen1 die de in         
barensnood verkeerende  vrouwen met     
gevaren omgeven en haar ziek maken1     
anderdeels als goede  geesten1 die zich 
het lot dier bedreigde vrouwen          
aantrekken4    ,zoo ontstond geleidelijk
 de gedachte aan strijd tusschen booze  

en goede  geesten4 ,het ligt voor de    
hand dat de mensch1 beangst door zijn   
onmacht1 op die geesten invloed trachtte
 te verkrijgen1 en zich daarbij         
medewerking van bovennatuurlijke machten
 trachtte te verzekeren4  ,daartoe      
werden en worden gebeden en bezweringen 
aangewend1 wezens in  dienst gesteld1   
met wier hulp zou verkregen worden1 wat 
men wenscht4  ,zoo ontstonden de        
offeranden aan goden en godinnen1 om die
 aan te  zoeken hunne hulp te verleenen4
 ,dat bestaat nog4    ,het monotheisme  
leidde er toe n ,god als hulp in den    
nood aan te  roepen1 hem te bidden      
gunstigen invloed uit te oefenen1 hetzij
 alleen  of met medewerking van         
heiligen4    ,de toevlucht tot die      
hoogere machten begint reeds met de     
zwangerschap  en heeft eene eerste      
uiting in het danken voor het intreden  
der  zwangerschap en het aanbevelen van 
de jonge vrucht in de beschutting  der  
godheid4    ,van godsdienstigen aard is 
de aanbidding der godinnen1 zooals die  

b4v4  bij de ,grieken en ,romeinen      
bestond4 ,wij vinden gewag gemaakt van  
,ilithyia of ,eileithyia1 de godin der  
geboorte1 welke nu eens als             
zelfstandige godin optreedt1 dan weder  
vereenzelvigd met ,here 7,juno7 en      
,artemis 7,diana74 ,de echt latijnsche  
,ilithyia1 de ,juno der baring1 is      
,lucina de licht- en vooral             
levenbrengende godin der ,romeinen4     
,haar ter  eere werd op den #asten      
,maart feest gevierd1 op welken dag de  
moeders  zich naar den tempel begaven1  
dezen met bloemen versierden en tevens  
om  een talrijk kroost smeekten4 ,van   
,lucina bestaan talrijke afbeeldingen4  
,in de linkerhand draagt zij een fakkel1
 in de rechter een offerschaal1  waarin 
een kind ligt2 of wel zij houdt die hand
 uitgestrekt1 als 't  ware om den       
jonggeborene te ontvangen4 ,zoo staat   
zij afgebeeld op eene  schilderij van   
,rubens1 de geboorte van ,maria de      
,medicis voorstellende4  ,ook wordt zij 
afgebeeld met eene zweep in de eene en  

een scepter in de  andere hand4    ,de  
zweep was het zinnebeeld van            
gemakkelijke bevalling4 ,dat herinnert  
ons aan de ,lupercalia1 dat zijn de     
feesten ter eere van ,lupercus1 den     
,romeinschen god ,pan1 die een          
heiligdom1 lupercal genaamd1 bij den    
,palatijnschen heuvel bezat4 ,de        
priesters 7luperci7 liepen dan in       
woesten optocht half naakt door de stad4
 ,zij hadden slechts een gordel  van    
geitenvel om de lenden en riemen van    
geitenleer in de handen1  waarmede zij  
allen geeselden1 die zij ontmoetten4 ,de
 vrouwen strekten  bij het voorbijgaan  
der priesters de handen uit1 ter        
geeseling1 in het  geloof dat daardoor  
zij1 die onvruchtbaar waren1 vruchtbaar 
werden en  de anderen1 dat zij eene     
gelukkige baring zouden doormaken4      
,in ,jordan's ,edda komt een lied voor1 
,oddrun's klacht 7,oddrnargrtr7         
geheeten1 waarin ,borgny1 in barensnood1
 ,oddrun om hulpe bidt4 ,oddrun  voldoet
 aan dat verzoek4         ,milden ,gemts

 vor des ,mdchens ,kniee      ,setzte   
sich ,oddrun und sang nun ,oddrun       
,wirksame ,weisen1 gewaltige ,weisen    
,der gebrenden ,borgny zum ,beistande   
zu40      ,borgny bedankt haar daarvoor4
 ,oddrun antwoordt3         ,fhrwahr    
nicht die weil du dessen wrdig          
,neigt' ich mich nieder1 aus ,not dir zu
 helfen2      ,nur mein ,gelbde hab' ich
 geleistet1      ,das ich anderwrts     
aussprach2 allerorten      ,beistand zu 
bieten 7gebrenden ,frauen71      ,als   
hier das ,erbe die ,edlinge teilten40   
,jordan meent1 dat hier het overblijfsel
 van eene ,noorsche ,godensage  aanwezig
 is1 verwant en in het wezen der zaak   
gelijk aan de ,grieksche  sage van ,leto
 en hare tweelingskinderen ,appollo en  
,artemis4 ,ook ,leto  kon niet baren1   
voordat de hulp van ,eileithyia is      
ingeroepen1 evenals  hier ,borgny den   
bijstand van ,oddrun noodig heeft4      
,oddrun zou dus voor  de ,noren         
7,germanen7 geweest zijn wat ,eileithyia
 bij de ,grieken was1 de  ,hera der     

geboorte 7de ,romeinsche ,juno74    ,de 
,grieken offerden ook aan ,genetyllis   
7,aphrodite7 ter verkrijging  eener     
goede bevalling1 de ,romeinsche vrouwen 
aan ,postvera of ,presa1 om  eene       
gunstige ligging van het kind te        
verkrijgen4 ,bij de ,lacedemonirs       
offerden de vrouwen haren gordel aan    
,artemis1 alsook de eerste              
kleedingstukken harer kinderen4    ,bij 
vele andere volken werden1 en worden    
nog1 feesten gevierd1 waarbij           
gewoonlijk offers plaats hebben4 ,wr het
 streng godsdienstige ophoudt  en het   
bijgeloof begint1 is dikwijls moeilijk  
uit te maken4 ,de  beoordeeling daarvan 
hangt samen met het standpunt dat de    
beoordeelaar  op godsdienstig gebied    
inneemt1 waardoor de grens1 welke       
tusschen  geloof en bijgeloof getrokken 
wordt1 aanmerkelijk verschilt4    ,in   
elkander overgaande beschouw ik wat b4v4
 op ,java1 ten minste in  enkele        
streken1 geschiedt4 ,het volksgeloof    
zegt1 dat eene vrouw1 in de  zevende    

maand harer dracht1 onderhevig is aan   
kwellingen van booze  geesten4 ,daarom  
wordt bij het intreden daarvan 's nachts
 door oudere  vrouwen bij haar gewaakt4 
,zij zelf moet trachten de behoefte aan 
slaap  te onderdrukken1 want de booze   
geesten durven wakende personen niet te 
naderen4 ,na dien doorwaakten nacht     
wordt zij 's morgens in een daarvoor    
opgerichte tent gewasschen4 ,in die tent
 staan aarden potten met water1  bloemen
 en twee jonge1 gele kokosnoten4 ,op een
 der kokosnoten heeft men  het          
afbeeldsel van een man1 op de andere dat
 eener vrouw gemaakt1 de  personen      
,pandjie en ,tjondro-,kirono            
voorstellende4 ,pandjie was vorst van   
,djenggolo en ,tjondro-,kirono1 zijne   
vrouw1 dochter van een vorst te         
,kedirie4 ,zij waren de schoonste       
menschen van hunnen tijd4 ,het afbeelden
  dezer personen beoogt hetzelfde1 als  
wij reeds boven bespraken4 ,men         
verwacht van den aanblik daarvan de     
geboorte van een kind1 even schoon  als 

die twee menschen geweest zijn4 ,na het 
wasschen wordt de vrouw een  smal1      
zonder naad geweven kleedje als buikband
 omgeslagen4 ,daarna wordt  de man1 als 
bruidegom gekleed1 met een paar vrienden
 binnen gelaten4 ,de  buikband wordt    
losgemaakt1 twee vrouwen houden dien aan
 weerskanten  vast en de man snijdt met 
zijn kris den buikband geheel door1     
waarna  hij1 met zijne begeleiders1 de  
tent verlaat en naar huis terugkeert4   
,dit lossnijden beteekent een weg voor  
het kind te banen4 ,vervolgens  neemt   
men de twee jonge kokosnoten en laat die
 door het kleedje van de  zwangere vrouw
 vallen4 ,dit beteekent eene gelukkige  
verlossing1 even  spoedig als het       
nedervallen der kokosnoten4 ,daarna     
wordt de vrouw naar  huis gebracht en   
volgen feestelijkheden4    ,dit gebeurt 
bij de eerste zwangerschap4 ,in de      
volgende maanden worden  dan nog elke   
maand offeranden gebracht1 waarmede     
wordt voortgegaan1 tot  het kind ter    
wereld gekomen is4    ,het geloof aan   

den invloed op zwangere vrouwen door de 
zintuigelijke  waarneming1 waaraan hier 
uiting gegeven wordt door de afbeelding 
op de  kokosnoten1 is dus overal te     
vinden4 ,daaraan hechtten ook de vrouwen
 in  ,lacedemoni4 ,zij hadden in hare   
slaapkamers de portretten hangen van    
door hunne schoonheid beroemde mannen1  
b4v4 van ,endymion1 ,narcissus1         
,adonis1 uit den heldentijd en van      
schoone personen uit hun eigen tijd4    
,baron ,larrey zegt1 dat ,napoleon      
voorbeschikt was tot zijn grooten       
levensloop1 van de schoot zijner moeder 
af1 die hem gedurende de                
revolutionnaire crisis in ,corsica en   
gedurende den vrijheidsoorlog  droeg4   
,zulk een invloed1 zegt hij1 moest wel  
zijn stempel drukken op  het karakter en
 de voorbeschikking van den man1 die    
geroepen was om  eene wereldomwenteling 
te maken4    ,maar genoeg hiervan4      
,als bij de ,alfoeren op ,celebes door  
den priester een kip geslacht  wordt1   
terwijl hij den goden bidt den wensch   

der aanstaande jonge  moeder naar een   
zoon of dochter te vervullen1 kan men   
slechts aan eene  godsdienstige         
handeling denken4 ,voelt eene vrouw op  
de ,seranglao- en  ,gorang-eilanden zich
 zwanger1 dan moet zij een stuk gember  
naar den  priester brengen1 dat door hem
 gewijd en voortdurend door haar        
gedragen  wordt1 om booze invloeden af  
te weren4 ,de wijding geschiedt door er 
driemaal op te blazen en de #aab;e ,sure
 van den ,koran te bidden1 welke  luidt3
 ,in naam van den albarmhartigen ,god6  
,god is de eenige en eeuwige  ,god4 ,hij
 teelt niet en is niet geteeld1 en geen 
wezen is aan ,hem  gelijk40             
,godsdienstige opvatting vinden wij ook 
in het gebruik van wijwater en  het     
branden van gewijde kaarsen bij de      
baring hier te lande4 ,hetzelfde  moet  
men aannemen1 als wij lezen dat in      
,oostenrijk1 in eene kapel aan  den     
,falkenstein1 waar men zegt dat de      
heilige ,wolfgang zich verborgen  hield1
 de zwangere vrouwen door een daar      

aanwezigen steen kruipen1 om  zich eene 
gelukkige bevalling te verzekeren4      
,eveneens bij het vernemen  dat zij in  
,zwaben bedevaarten doen naar de heilige
 ,margaretha met den  draak 7b4v4 naar  
,maria ,schrei bij ,pfullendorf7 of naar
 den heiligen  ,christophorus 7b4v4 naar
 ,laiz bij ,sigmaringen7 of naar ,st4   
,rochus1 in  wiens kapellen gewijde     
ijzeren schildpadden1 als symbool der   
baarmoeder1 hangen4    ,maar diezelfde  
godsdienstige drang beweegt de          
,japansche vrouwen om1  kort voor de    
baring1 een stukje papier in te slikken1
 waarop de  schutspatroon der barende is
 afgebeeld1 in de hoop daardoor eene    
gemakkelijke bevalling te verkrijgen4   
,dwaas komt het ons voor1 dat in        
,griekenland1 in de buurt van ,athene1  
de  zwangere vrouwen aan de noordzijde  
van den z4g4n4 nymphen-heuvel           
afglijden1 eveneens met de bedoeling    
eene gelukkige baring door te  maken2   
dat in ,ierland en ,scandinavi1 tot voor
 korten tijd1 zwangere  vrouwen in den  

,johannisnacht1 bij het ,baalsfeest of  
het ,balderfeest1  met hetzelfde doel   
door een vuur liepen4    ,bij de        
,heidensche ,magyaren was               
,nagyboldogasszony de schutsgodin der   
teeling en baring4 ,na de invoering van 
het ,christendom kwam daarvoor in  de   
plaats de heilige ,anna1 de moeder der  
heilige ,marie 7de schutsgodin  van het 
kraambed74 ,te harer eere vasten nu nog 
de zwangere vrouwen in  den omtrek van  
,szeged1 b4v4 in ,szregh1 gedurende     
zeven dagen4    ,de ,szklerin gaat bij  
volle maan naar buiten1 spuwt driemaal  
in de  richting van de maan1 en zegt3   
,heilige moeder ,gods1        ,sta mij  
bij in den nood2      ,bescherm de      
vrucht mijns lichaams1        ,opdat zij
 groeie als de maan40                   
,overeenkomstig met het wijwater1 en de 
aanwending daarvan1 is het  gebruik1 dat
 sommige negerstammen maken van eene    
fijne1 witte  leemsoort1 ,pemba         
geheeten1 waarmede de zwangere vrouwen  
zich dikwijls  het gelaat besmeren4     

,om booze geesten of demonen af te      
schrikken of te verzoenen1 maken alle   
volken gebruik van amuletten1           
bezweringen1 machtspreuken en           
sympathetische middelen4    ,als nuttige
 middelen gedurende de zwangerschap     
vindt men vele dingen  aanbevolen4 ,zoo 
mag b4v4 in ,noord-,celebes de vrouw het
 hoofdhaar niet  zoo dragen1 dat het    
heen en weder fladdert2 mag zij 's      
avonds1 als het  regenachtig is1 het    
huis niet verlaten1 opdat de vrucht niet
 door den  ,walao-lati1 of door op      
donkere plaatsen aanwezige duivels1     
wordt  opgeschrikt of mishandeld4 ,in   
,nederland mag zij in den laatsten tijd 
der dracht het haar niet laten knippen1 
omdat anders het kind borstelig  haar   
zou krijgen1 dat ruw en kort1 nooit kan 
krullen4 ,in ,hongarije zal  het kind1  
als de moeder zich in het bed de haren  
kamt1 slechts korten  tijd leven4       
,bij vele volksstammen moeten de        
vrouwen1 als zij bij dag het huis       
verlaten1 een stuk ijzer of een mes bij 

zich dragen1 opdat de booze  geesten de 
vrucht niet kwellen4    ,in ,rusland is 
het geloof aan den boozen blik0 zeer    
verbreid4 ,maar  vooral wordt die door  
de zwangere vrouw gevreesd1 daar zij1   
door het  booze oog getroffen1 met      
groote pijnen baren moet4    ,een amulet
 of talisman is veelal de meest         
werkdadige beschutting4  ,daarvoor      
dragen de negerinnen kleine kalabassen1 
gevuld met aardnoten-  of palmolie1 ook 
tooverteekens en tooverbanden om handen 
en knien1  korfjes gevuld met bladeren1 
plantenwortels1 stukjes hout en         
slakkenhuisjes1 papiertjes met een      
koranspreuk1 enz4    ,welke handelingen 
worden er niet verricht1 welke          
nagelaten1 om niet  storend in te werken
 op zwangerschap en baring1 op de       
ontwikkeling en  ligging van het kind8  
,het knoopen en binden veroorzaakt1 zegt
 men1 sluiting en moet dus door         
zwangeren worden nagelaten1 indien zij  
niet zelf zullen gesloten  worden1      
d4w4z4 eene moeilijke baring doormaken4 

,daarom mogen op vele  plaatsen1 ook in 
,europa1 in beschaafde landen1 de       
vrouwen niet weven of  matten vlechten4 
,zij mag geen garen of band dragen1     
opdat de  navelstreng niet om den hals  
van het kind kome te liggen             
7omstrengeling74 ,datzelfde gevaar heeft
 de zwangere vrouw bij ons te  lande te 
duchten1 als zij bij het naaien een     
streng garen om den hals  legt of de    
handen in de hoogte brengt1 om iets van 
hooggelegen plaats  te krijgen4 ,ook zou
 het kruipen aanleiding geven tot       
omstrengeling4  ,moet de de ,hollandsche
 vrouw dan lachen1 als zij hoort1 dat de
 vrouw in  de ,palz1 om dezelfde reden1 
niet onder eene waschlijn doorloopt1    
niet  spint of haspelt8    ,in sommige  
streken van ,hongarije wordt aan het    
doorloopen onder een  gespannen touw de 
vrees verbonden1 dat er evenveel knoopen
 in de  navelstreng zullen komen1 als   
het touw draden bevat4 ,de baring zou   
daardoor moeilijker worden4 ,in         
,nederland mag de zwangere vrouw den    

halsketting niet knellend dragen1 omdat 
dan gevaar voor stikking van  het kind  
bestaat4    ,in ,pruisen meent men1 dat 
het kind een waterhoofd zal krijgen1 als
 de  moeder aan den waterkant werkt2 in 
,hongarije dat hetzelfde zal            
geschieden1 als zij op een watervat gaat
 zitten4 ,welk verschil bestaat  er     
tusschen de vrouw in onzen ,indischen   
archipel1 die niet door de  openingen1  
door de takken van een boom gevormd1    
door een sleutelgat1  door een bamboe of
 in een flesch mag zien1 en de          
,servische vrouw1 die  niet over een    
hooivork mag heen stappen1 alles om te  
voorkomen dat het  kind1 dat zij baren  
zal1 het gevaar loopt scheel te zijn8   
,in ,hannover en in het ,spreewoud mag  
de moeder1 als zij iets stinkends       
ruikt1 de oogen niet dicht houden1 omdat
 anders het kind een stinkenden  adem   
krijgt4 ,bij de ,slowaken zou dat       
gebeuren1 als de zwangere geurende      
bloemen of bladeren bij zich draagt4 ,en
 natte handen mag zij niet aan  haren   

rok afdrogen1 anders zal het kind er    
leelijk uitzien4 ,in ,hannover  en in   
het ,spreewoud wordt het kind bedpisser1
 als de zwangere in de  nabijheid eener 
druppende dakgoot watert4    ,in ,servi 
is het der zwangere vrouw verboden het  
kruis te kussen1  wegens het daaraan    
verbonden gevaar1 dat het kind epilepsie
 7vallende  ziekte7 krijgt4 ,zij mag    
zich geen zieken tand laten trekken1    
omdat het  kind daardoor kan sterven1 en
 geen vreemd kind kussen1 daar dat tot  
superfoetatie 7overzwangering7          
aanleiding geven kan4    ,van invloed op
 de samenleving is wel hetgeen in       
,hongarije of ,servi in  gebruik is4    
,eene zwangere vrouw mag geen eed       
afleggen1 niet als getuige  optreden en 
aan geen begrafenis deelnemen1 omdat zij
 anders een dood  kind baren zal4 ,ook  
mag zij over dag niet slapen1 opdat het 
kind niet  sterve1 noch in een grafkuil 
kijken1 anders wordt het kind bloedarm4 
,heeft zij dit toch gedaan1 dan moet zij
 een handvol aarde in het graf  werpen4 

,met het oog op eene gelukkige baring   
mag zij geen oven stoken1  geen linnen  
bleeken1 geen hout hakken4    ,bekend is
 het1 dat1 ook in ons land1 de meening  
heerscht1 dat eene  vrouw gedurende de  
menstruatie niets mag inmaken1 omdat    
anders bederf  bij de ingemaakte        
eetwaren1 als vleesch1 slacht1 boter    
enz41 zou  optreden4 ,hetzelfde geldt in
 ,servi ook voor de zwangerschap en het 
kraambed1 omdat de vrouw ook in dien    
tijd voor onrein gehouden wordt4        
,hier te lande is nog de meening te     
vinden1 dat1 als de zwangere vrouw      
staande drinkt1 zijzelf of het kind     
gezwollen voeten zal bekomen1 ook  wel  
gezwollen teeldeelen of                 
balzakwaterbreuk1 als het een jongen is4
  ,iets dergelijks vreest de inlandsche 
vrouw in onzen ,indischen archipel1  als
 zij zware of lichte voorwerpen voor het
 lijf draagt4    ,op de eilanden        
,saparoea1 ,haroekoe1 ,noessa ,saut en  
een gedeelte van de  ,zuidkust van      
,ceram mag de zwangere vrouw niet tegen 

de huisdeur zitten1  omdat zij anders   
met moeite baren zal4 ,zij mag geen     
vruchten eten1  waaraan de vogels gepikt
 hebben1 omdat anders het kind als een  
vogel  schreeuwen zal4 ,zij mag geen    
aangebrand eten gebruiken1 daar dit de  
nageboorte met moeite doet afkomen4     
,vrees voor vastgroeien van de          
moederkoek verbiedt den vrouwen in de   
provincie ,albany 7,hongarije71 met  den
 buik tegen kachel of fornuis te leunen4
    ,kromme beenen zou het kind der     
,nederlandsche vrouw krijgen1 als zij   
gedurende de zwangerschap met de beenen 
kruiselings over elkander zit1  en zij  
mag de voetnagels niet knippen1 daar die
 bij de kinderen f  zouden ontbreken f  
wanstaltig zijn4 ,in ,hongarije mag de  
zwangere vrouw  de nagels wel knippen4  
,zij mag die niet wegwerpen1 maar moet  
ze  verbranden1 anders zal het kind     
zachte beenderen krijgen4    ,het geloof
 dat men kiespijn kan voorkomen1 door   
slechts op ,vrijdag de  vingernagels te 
knippen1 is zelfs in hoogeren stand niet

 vreemd4 ,en een  probaat middel tegen  
kiespijn1 dat de ,stadsheel- en         
,vroedmeester ten  ,houte de ,lange in  
de kraamkamer hoorde aanbevelen1 was1   
het vuil en  voetzweet van tusschen de  
teenen1 tot een plakje gekneed1 achter  
de  ooren te leggen4 ,raad uit hoogen   
stand60 voegt hij hieraan toe4  ,behalve
 dat deze raad uitermate vies is1       
bewijst hij1 dat in zijn tijd1  dus     
omstreeks het jaar #aheb1 de patinten   
niet al te zeer door reinheid  geplaagd 
werden en met recht vuil0 genoemd kunnen
 worden4    ,de kiespijn staat ook al in
 verband met booze geesten1 b4v4 in     
,indi  met den pontianak1 een spook dat 
zich in boomen ophoudt en zeer gebeten  
is op vrouwen1 vooral op zwangeren4 ,in 
,multatuli's ,max ,havelaar vinden  wij1
 dat ,sadjah1 zoekende naar den boom    
waar hij ,adinda zou weerzien1  vele    
stammen van het djati-bosch betastte en 
weldra eene bekende  oneffenheid aan de 
zuidzijde van een boom vond4 ,hij legde 
zijn vinger  in een gleuf die           

,si-,panteh daarin gehakt had met zijn  
parang1 om den  pontianak te bezweren1  
die schuld had aan de tandpijn van      
,panteh's  moeder1 kort voor de geboorte
 van zijn broertje40    ,deze bezwering 
van een demon1 door den ingeborene van  
,java1 staat niet  zoo ver af van een   
der oudste voorschriften1 omtrent het   
insnijden van  teekens in boomen1 voor  
geneeskundige doeleinden4 ,zegt niet    
,brunhilde  7,siegtraut of ,sigrdrifa7  
in het eerste ,lied van ,brunhilde      
7,heldensagen  in de ,edda7 tot         
,siegfried3         ,um ,wunden warten  
und heilen zu wissen      ,durch        
rztliche ,kur1 musst du ,astrunen       
kennen4      ,in die ,borke der ,bume1  
in ostwrts gebogner      ,ruten ,rinde  
lerne sie ritsen01      wanneer zij hem1
 op zijn verzoek1 in wijsheid           
onderricht8    ,de zoogenaamde lusten   
der vrouwen1 de ,pica1 worden ook in de 
,yajur-,veda  bedacht1 en den geneesheer
 aangeraden daarmede rekening te houden1
  omdat anders de kinderen met          

lichaamsgebreken zouden geboren worden4 
,deze worden geweten aan de             
omstandigheid1 dat de vrouw1 met de     
ontwikkeling van het kind1 twee harten  
in zich draagt4 ,in een leerboek  over  
verloskunde en vrouwenziekten van       
,aetius van ,amida1 uit het midden  der 
#f;e eeuw na ,christus1 vinden wij      
daaromtrent gezegd1 dat ongeveer in  de 
tweede maand bij zwangeren eene ziekte  
optreedt1 die men ,kissa of  ,pica      
noemt1 zich uitende in ziekelijke       
lusten1 want de zwangeren zijn  begeerig
 naar verschillende wonderbaarlijke     
spijzen4 ,die ziekte zou  ontstaan door 
overmaat van bloed1 omdat de gewone     
maandelijksche  uitscheiding van bloed1 
door de vaten der baarmoeder1 door de   
vrucht  onderdrukt wordt1 naar boven    
stijgt en op de maag drukt1 die zeer    
prikkelbaar is4    ,volgens ,halban 7in 
de ,real-,encyclopaedie der gesammten   
,heilkunde7  berusten de lusten op      
veranderingen in den bloedsomloop1 van  
de  spijsvertering en voeding van het   

zenuwstelsel4 ,daardoor treedt zoowel   
weerzin tegen vele spijzen1 als lust    
naar zure spijzen en allerlei  vreemde  
zaken op1 b4v4 naar krijt1 zand1 stroo1 
hout1 enz4 ,het sterkst  uit zich dit   
wel in begeerte naar menschenvleesch1   
welke zeker eene  ernstige verandering  
in den geestestoestand der zwangere     
bewijst4 ,doch  ook het verlangen naar  
kostbare zaken1 vooral naar             
versierselen1 komt  voor en heeft wel   
tot diefstal aanleiding gegeven4 ,maar  
hiermede zouden  wij het gebied der     
gerechtelijke geneeskunde gaan betreden1
 wat onze  bedoeling niet is4    ,in het
 ,boeck van de ,vroet-,wijfs worden     
eenige verhalen gegeven van den  lust om
 menschenvleesch te eten of althans in  
het menschelijke lichaam  te bijten4 ,de
 schrijver voegt daarbij3 ,het is een   
zeer gemeyne saecke1  dat sommige lust  
hebben om t' eten ,colen1 ,crijt1 ,vlas1
 ,sop van lijnen  garen1 ,wage-smeer1   
ende diergelycke vuyle dingen1 ende dat 
ook de  vrucht1 als sij dien lust niet  

en mogen volbrengen1 daer deur hinder   
aen 't lichaam krijget40    ,ik herinner
 mij uit mijne praktijk eene dame1 die  
gedurende hare  zwangerschap een zoo    
onweerstaanbaren lust in zout had1 dat  
zij daarvan  dagelijks handen vol       
gebruikte4 ,joh4 van ,beverwijck        
7#affd71 zou het  haar ten strengste    
verboden hebben4 ,immers zegt hij in    
zijne ,wercken  der ,genees-konste3     
,geheele zoute dingen dienen 7mede7 van 
een swangere  vrouw geschout te werden4 
,want1 gelijk ,aristoteles seydt in 't  
sevende  boeck van de ,historye der     
,dieren op 't vijfde ,capittel1 als de  
selvige  te veel zout gebruyckt1 soo    
wert het kind sonder nagelen geboren40  
,het geloof aan den invloed van spijzen 
en dranken vindt men ook elders4  ,zoo  
meent de zwangere in ,hongarije1 dat zij
 een wit en dik kind ter  wereld brengt1
 als zij veel brandewijn drinkt en uien 
eet4 ,daar vindt  men ook eene onbewuste
 aanwending van de ,prochownick'sche    
dieet-kuur4  ,vele zwangeren eten       

weinig1 opdat het kind zich niet te     
sterk  ontwikkele1 of zij voeden zich1  
om dezelfde reden1 met ooft1 of         
gebruiken slechts ongezouten magere     
spijzen4        ,samenhangende met het  
verlangen om te weten welk geslacht het 
kind1  waarvan de vrouw zwanger is1 zal 
vertoonen1 werden en worden nog         
allerlei mededeelingen gedaan1 die meer 
het kenmerk dragen het gevolg  van      
waarnemingen te zijn4    ,bij de oude   
,indirs was een frissche gelaatskleur   
der vrouw het teeken1  dat zij een      
jongen zou baren4 ,hippocrates meende1  
dat de zwangeren1 die  vlekken in 't    
gelaat hebben1 een meisje1 die eene     
goede gelaatskleur  behouden meestal een
 jongen zouden ter wereld brengen4      
,andere  kenteekenen van het geslacht   
waren de volgende4 ,de jongen beweegt   
zich  eerder dan het meisje1 dus wordt  
ook eerder leven gevoeld4 7,dit staat   
in verband met zijne leer omtrent den   
duur van het ontstaan van jongen  of    
meisje1 na het vast worden van het      

zaadmengsel74 ,bij de dracht van  een   
jongen zijn de borsttepels naar boven   
gericht1 bij die van een  meisje juist  
andersom4    ,onder de proeven om het   
geslacht van het kind te weten te komen1
 was  o4a4 de volgende4 ,het zog der    
zwangere vrouw werd op bladeren         
uitgegoten4 ,stolt het zog1 dan zal een 
jongen geboren worden1 als het          
wegvloeit een meisje4    ,uit de        
,aphorismen van ,hippocrates blijkt de  
meening1 dat de jongens  zich           
ontwikkelen in de rechterzijde van de   
baarmoeder1 de meisjes  7menigvuldiger7 
in de linkerzijde4    ,galenus deelde   
die meening4 ,volgens hem ontwikkelden  
zich de knapen  rechts in de baarmoeder1
 waar het warmer en droger is1 zooals de
  geheele rechterhelft van het lichaam4 
,hiermede in verband staan de  pogingen1
 om1 reeds gedurende den bijslaap1      
invloed uit te oefenen op  het geslacht 
van het kind4 ,uitgaande van de         
vooronderstelling1 dat de  rechterbal de
 weg is1 waardoor het zaad van den man1 

dat uit het  geheele lichaam komt1 zijn 
uitweg vindt1 moest de man1 die een     
meisje  wilde verwekken1 bij den        
bijslaap de rechterbal zooveel mogelijk 
afsnoeren of in de hoogte houden4    ,in
 het algemeen werd aangenomen1 dat1     
wanneer gedurende het intreden  der     
manbaarheid de rechterbal dieper staat  
of sterker ontwikkeld is dan  de linker1
 dit grooter kans gaf op het teelen van 
jongens1 in het  tegenovergestelde geval
 van meisjes4    ,daarom legt in vele   
streken van ,hongarije de vrouw1 als zij
 een jongen  verlangt1 zich na den      
bijslaap op de rechterzijde 7in andere  
streken op  de linkerzijde7 of wel ligt 
de vrouw1 gedurende den bijslaap1 op    
linker- of rechterzijde4 ,hieruit blijkt
 evenwel1 dat de ,hippocratische        
opvatting niet zuiver is overgebracht   
geworden4 ,immers in de eene  streek    
wordt voor de jongens de                
rechterzijde-ligging1 in de andere      
juist de linkerzijde-ligging genomen4   
,aan ,hippocrates wordt ten onrechte de 

meening toegeschreven1 dat de  jongens  
uit den rechter eierstok1 de meisjes uit
 den linker ontstaan  zouden4 ,dat kan  
niet zijn1 omdat hem en zijnen          
volgelingen de  eierstokken onbekend    
waren4 ,het eerst spreekt ,herophilus 7 
#cjj j4 v4  ,chr47 van de               
,alexandrijnsche school1 over de        
eierstokken als  vrouwelijke testikels4 
,in een boekje getiteld ,siphra en ,pua 
of onderwijzing in de vroedkunde  enz41 
uit het ,duitsch vertaald door ,gerard  
ten ,haaff1 heelmeester in  ,rotterdam  
mitsgaders ,operateur van den ,steen1 te
 ,delft1 van het jaar  #agec lezen wij3 
,wanneer een ,vrouwspersoon een roode   
blozende koleur1  en roode vlakken in   
het aangezigt heeft1 en 'er dus         
ontstoken uitziet1  vroolijk is1 en     
bestendig zoo blijft1 wil men er uit    
besluiten1 dat zij  van een' zoon       
bezwangerd is2 daarentegen als zij 'er  
bleek uitziet1  vadzig en verdrietig is1
 wil men dat zij van eene dochter       
zwanger  gaat40    ,in het reeds        

genoemde ,boeck van de ,vroet-wijfs     
staat3 ,de ,vrouwen die  een ,sone      
dragen1 zijn veel dunder1 ende aen de   
rechter kaecke wel  geverwet1 ende niet 
soo bleeck40 ,nog wordt daar gemeld3    
,als nu een  ,vrouwe een knechten       
draeght1 soo is de rechterooge van      
snelder  beweging1 ende van levender    
ende beter verwe dan de slinckerooge4   
,de  rechter borst wordt ook harder ende
 grooter1 en die verwe van de ,tepel    
van dese verandert eer dan van de       
slincker borst40    ,dit is ontleend aan
 ,hippocrates4 ,volgens hem is de borst 
aan de zijde  waar het kind ligt        
grooter1 het oog tusschen de oogleden   
grooter en  helderder4    ,de vrouwe    
krijget oock veel eer melck1 ende als   
men dat in een  glaesken stelt in de    
heete ,sonne1 soo looptet t' samen      
gelijck een  rondt ,bolleken of         
,klootken1 ende gelijck een schoon      
deurschijnigh  ,peerlken4 ,als men      
sulcken melck doet in de ,pisse van     
deselfde ,vrouwe1  vallet terstont te   

gronde2 als men sout daerbij doet soo en
 schey dat  hem niet40    ,of deze en   
dergelijke proeven heden ten dage nog   
genomen worden1 weet  ik niet1 maar als 
wij lezen van eene vrouw1 die van een   
jongen zwanger  is3 ,den ,buyck is voren
 spitsachtigh tegen de ,navel0 en ,maer 
sonderlinge staet te verwonderen1 dat   
eene ,vrouwe die een ,sone draeget1     
altijdts in 't gaen den rechtervoet voor
 settet1 ende als sij wil  opstaan soo  
stiert sij haar veel meer met de        
rechter1 dan metter  slincker handt10   
dan moeten wij erkennen1 dat ook nu nog 
dezelfde  teekens worden genoemd1 als   
zekere1 ter bepaling van het geslacht   
der  ongeboren vrucht4 ,niet alleen in  
,hongarije1 doch ook hier te lande1     
wordt de volgende proef aangegeven1 om  
uit te maken1 welk geslacht het  kind   
heeft4 ,men laat de vrouw op den grond  
zitten4 ,als zij zich1 bij  het opstaan1
 met de rechterhand steunt1 krijgt zij  
een jongen1 met de  linkerhand een      
meisje4    ,in #ahcc werd nog door ,dr4 

,mac ,donald1 in ,liverpool1 beweerd1   
dat een  puntbuik de geboorte van een   
jongen1 een breede buik de geboorte van 
een meisje voorspelt4    ,behalve dat de
 jongens gerekend worden zich eerder te 
bewegen 7zie  alweer ,hippocrates71 is  
ook de meening1 dat de dracht van een   
jongen  veertien dagen korter duurt dan 
die van een meisje1 vrij algemeen4      
,in ,hongarije heerscht1 in sommige     
streken1 de volgende gewoonte4 ,als de  
vrouw niet zeker weet of zij zwanger is1
 steekt zij een naainaald in  een       
,mariabeeld en laat die #i dagen daarin 
zitten4 ,is de naald na afloop  van dien
 tijd nog zuiver1 dan houdt zij zich    
voor niet zwanger2 is de  naald roestig1
 dan duidt het op zwangerschap4 ,en aan 
de geboorte van  een jongen wordt       
geloofd als de punt1 aan de geboorte van
 een meisje  als het oog van de naald   
roestig is4 ,daar heerscht ook dezelfde 
meening  omtrent de gelaatskleur4 ,uit  
kiespijn wordt het besluit getrokken1   
dat  zij een jongen zal baren1 terwijl  

gezwollen beenen op een meisje  wijzen4 
,zij zal ook een meisje het leven       
schenken1 als zij bij den  bijslaap luid
 gelachen heeft4 ,volbracht zij dien    
echtelijken plicht  zonder lachen1 dan  
wordt een jongen geboren1 want ernst is 
het sieraad  van den man04 ,zooals      
,plinius zegt1 wees lichte zwelling van 
het  onderbeen en van de liesstreek1 bij
 ,grieken en ,romeinen1 op een meisje1  
en de schrijver van het ,boeck van de   
,vroet-wijfs is het met hem eens3       
,sulke ,vrouwen dragen swaerlijck1 en   
met geswel van de beenen en de          
gemachte40        ,niet alleen in ouden1
 maar ook in den nieuweren tijd hebben  
de  geleerden zich bezig gehouden met   
physiologische gronden te zoeken1       
waaruit de ontwikkeling van het geslacht
 eene redelijke verklaring zou  vinden4 
,het zou ons te ver voeren1 hier alles  
mede te deelen1 wat  daaromtrent        
geschreven is4 ,alleen stip ik aan1 wat 
men meermalen hooren  kan1 dat uit de   
schijngestalten der maan kan uitgemaakt 

worden1 welk  geslacht het kind hebben  
zal4 ,in #ahgc deelde een ,italiaan1    
,paolo ,lioy1  mede1 dat iemand te      
,robia had gevonden1 dat1 wanneer eene  
vrouw bij  volle maan een zoon of bij   
nieuwe maan een dochter baarde1 men er  
zeker  op rekenen kan1 dat het geslacht 
van het volgende kind niet verandert4   
,deze regel zou zich telkens ook over   
den geheelen duur van dat kwartier      
uitstrekken4    ,de geleerde ,berthon   
werkte deze opmerking uit1 en           
verklaarde1 dat de  gestalten der maan  
geheel alleen op het ontstaan der       
geslachten invloed  uitoefenen1 en dat1 
evenals die schijngestalten voortdurend 
en  gelijkmatig wisselen1 ook de        
mannelijke en vrouwelijke individuen op 
aarde in steeds gelijkblijvende         
verhoudingsgetallen1 als uitvloeisel    
eener kosmetische wet1 afwisselend      
geschapen worden4    ,dit laatste komt  
veel overeen met de oud-,duitsche       
overlevering1 dat bij  wassende maan1 of
 wanneer gedurende den bijslaap droog   

weder heerscht1  zich een               
jongens-conceptie ontwikkelen zou4      
,de bekende verloskundige ,kilian zegt1 
met betrekking tot de kosmetische       
invloeden1 in zijn boek3 ,die           
,geburtslehre von ,seiten der           
,wissenschaft  und ,kunst dargestellt0  
7#ahdg71 bl4 #aee3 ,dat kosmetische     
verhoudingen  op de ontvangenis een     
grooten invloed uitoefenen1 is zeker1   
maar weinig  bekend is het specieele4   
,intusschen kan toch het volgende gezegd
  worden3    #a7 ,in 't algemeen worden 
meer jongens bij nieuwe en wassende     
maan1 meer  meisjes bij volle en        
afnemende maan geconcipieerd1 en    #b7 
de meeste concepties vallen in het einde
 van de lente en het begin  van den     
zomer1 minder aan het einde van den     
zomer en in het begin van  den herfst40 
,hoe trouwens volksgeloof en            
wetenschappelijke opvattingen samengaan1
  blijkt uit menige mededeeling4 ,als   
voorbeeld noem ik alleen het  volgende4 
,dr4 ,mattei zegt1 in de ,clinique      

,obsttricale1 ,gazette  ,obsttr4 #e ,mai
 #ahgd1 dat eene met kinderen rijk      
gezegende vrouw hem  mededeelde1 dat    
zij1 telkens als zij van een jongen     
zwanger ging1 veel  braakte1 wat nooit  
gebeurde als zij zwanger was van een    
meisje4  ,toevallig is in enkele streken
 van ,hongarije de volksmeening juist   
tegenovergesteld4    ,en om hiermede te 
eindigen3 ,de fransche onderzoeker      
,dupuy deelde in de  ,sances de la      
,socit de ,biologie de ,paris1 ,octr4   
#ahhh en ,fvr4 #ahhi1  het volgende     
mede3 ,om het geslacht van de           
toekomstige kinderen te  bepalen1 moet  
men allereerst het geslacht van het     
eerste kind weten4 ,is  dit een zoon en 
geeft men aan de tusschenruimte tusschen
 twee  menstruaties1 waarin de conceptie
 van het eerste kind plaats greep1 het  
getal #a1 dan zal het eerstvolgende kind
 hetzelfde geslacht hebben1 als  het in 
een even maand1 dus in de #ab;e1 #ad;e1 
#af;e maand daarna  geconcipieerd werd1 
en omgekeerd een meisje1 als het in een 

oneven  maand1 dus #ac;e1 #ae;e1 #ag;e  
maand daarna ontvangen werd4 ,indien dus
 een  man1 die een zoon heeft1 eene     
dochter hebben wil1 moet hij de         
maand-perioden tellen1 die verloopen    
zijn sedert de bevalling zijner  vrouw1 
en moet daarna de vrouw in een oneven   
maand bevrucht worden4 ,wil  hij weder  
eene dochter hebben1 dan moet zij in een
 even maand bevrucht  worden enz4       
,alleen tweelingen met twee             
moederkoeken1 en de gevallen1  waarin   
het kind van een anderen vader afstamt1 
maken eene  uitzondering40    ,de       
diagnose op tweelingzwangerschap werd   
bij de oude ,indirs gemaakt1  als het   
lichaam in het midden diep is en op een 
ovaal watervat gelijkt4  ,in ,siphra en 
,pua lezen wij3 ,wanneer het lichaam van
 eene bezwangerde  vrouw in het midden  
plat-achtig1 maar op de zijde verheven1 
en in het  geheel zeer opgezet is1 en   
een donkere streep over hetzelfde       
nederwaards gaat1 zoo wil men hier uit  
besluiten1 dat 'er tweelingen  zijn4    

,doch deze kenteekens zijn bedriegelijk1
 en men kan 'r zich in 't  geheel niet  
op verlaten40        ,met de baring is  
het al niet anders dan met de           
zwangerschap4 ,ook hier  zocht men hulp 
bij goden en godinnen1 vreesde men de   
inwerking van  booze geesten en trachtte
 men die voor zich te winnen1 of wel ze 
door  verschrikkingen te verjagen4      
,tevens werden--en 't gebeurt           
nog--middelen  inwendig en uitwendig    
toegediend1 zoowel reeds gedurende de   
zwangerschap als tijdens de baring1 om  
de krachten der vrouw te  schragen en   
pijnen weg te nemen1 sympathetische     
middelen aangewend1 met  de bedoeling om
 de baring gemakkelijker te doen plaats 
hebben1 kortom  van allerlei gedaan1 om 
de vrouw in haar lijden te gemoet te    
komen4    ,als middelaars tusschen goden
 en godinnen vinden wij priesters en    
priesteressen4 ,somtijds moet een       
oprechte biecht van alle zonden1 welke  
betrekking hebben op de baring1 afgelegd
 worden1 zoowel door de vrouw  als door 

den man4 ,helpt dan de godheid niet1    
d4w4z4 eindigt de baring  noodlottig1   
dan was de biecht onvolledig en         
onoprecht4 ,in ,zwaben roept  de barende
 de heilige ,margaretha met den draak   
aan4 ,men neemt daar een  band of een   
zakdoek1 bindt die der barende om de    
heupen1 onder het  noemen der drie      
,godsnamen1 en laat haar1 onder         
aanroepen der heilige  ,margaretha1     
persen4    ,in hoog aanzien staat de    
,gewisse und wahrhafte ,lnge unseres    
lieben  ,herrn ,jesu ,christi01 welke   
men der barende om borst en hoofd legt4 
,dit  is een gebed1 op een #aej c4,m4   
lange papierstrook gedrukt1             
welke--zooals  men zegt--de ware lengte 
aangeeft van onzen ,heer ,jezus         
,christus1 zooals  hij op aarde en aan  
het heilige kruis geweest is4 #aj ,ook  
legt men nog  andere gewijde zaken onder
 het hoofdkussen1 laat de vrouw         
,johannis-water 7dat op #bg ,december   
gewijd is7 drinken1 of plakt haar       
heilige beelden op het lichaam1 geeft   

haar een gebedenboek in de hand1  enz4  
,bij ,inlandsche en ,chineesche vrouwen 
zag ik op ,java wel kruisen1  met een   
witte kalksoort op handen en voeten     
geteekend4    ,met booze geesten en     
andere vijandelijke wezens wordt anders 
omgesprongen4 ,wel is waar worden ook   
gebeden en offers opgedragen1 doch      
werkzamer acht men tooverspreuken en    
amuletten4 ,somtijds wordt het huis     
gesloten om hun den toegang onmogelijk  
te maken1 of wel worden zij  geweerd    
door een gespannen touw of door een     
krijtstreep4 ,geschreeuw1  gehuil en    
schieten dient tot afschrikking4 ,dit   
baantje wordt aan den  echtgenoot en    
zijne vrienden opgedragen4    ,als vrij 
algemeen in zwang zijnde middelen1 om   
eene gemakkelijke en  voorspoedige      
bevalling te erlangen1 somde ten ,houte 
de ,lange op3 het  gebruik 7's avonds7  
van een paar koppen sterk aftreksel van 
roomsche  kamillen met steranijs1 van   
een paar vijgen op de nuchtere maag     
gedurende de laatste zes weken1 eene    

aderlating op de helft van de  dracht1  
een glaasje kraam-anijs bij het begin   
der pijnen1 een kop  sterke koffie met  
brandewijn1 een paar lepels ,genua-olie 
met suiker1  drie1 vier koppen thee met 
veel saffraan4 ,ook nu hoort men nog    
dergelijke middelen aanbevelen4    ,bij 
tragen arbeid meent men1 dat de         
verbeterende veranderingen juist        
invallen met de klok van #c1 #f1 #i of  
#ab uur4    ,de roos van ,jericho kwam  
ook al bij de baring te pas4 ,het       
drinken van  wijn of water1 waarin zij  
gelegd was1 om af te trekken en zich te 
ontsluiten1 had bij de barende hetzelfde
 gevolg4 ,indien zij zich  namelijk     
spoedig ontsloot1 volgde ook snel       
ontsluiting bij de barende4  ,ten ,houte
 de ,lange zegt3 ,dit is mij eens       
voorgekomen bij eene ,friesche          
turfschippersvrouw1 die mij bij         
langdurigen arbeid vroeg of ik die  roos
 van ,jericho0 niet had om er gebruik   
van te maken1 en bij eene  boerin4 ,geen
 van beiden wist mij echter te zeggen1  

hoe die roos er uit  zag1 of waar die te
 bekomen was40 ,ik was gelukkiger4      
,vroeger bezat ik  zulk een roos van    
,jericho1 maar4444 aangewend heb ik haar
 nooit4 ,in de  ,palz kent men het      
geloof aan deze roos1 daar              
,weinachtsrose0 geheeten1  eveneens4    
,zij verdrijft daar1 in water gedoopt en
 aan de vrouw gegeven  om er aan te     
ruiken1 de pijnen4    ,het toedienen van
 brandewijn is zeer sterk verbreid4 ,op 
de ,kanarische  eilanden ontvangt de    
vrouw1 zoodra de baring begonnen is1 een
 glas vol4  ,volgens ,mac ,gregor nemen 
de vroedvrouwen en vriendinnen daarvan  
tevens  haar deel4 ,ook in ,hongarije   
wordt meestal brandewijn toegediend1 en 
dikwijls drinken de vrouwen zoolang1 tot
 zij dronken zijn4  ,waarschijnlijk     
staan alcoholische dranken in zoo'n goed
 blaadje1 omdat  zij bedwelmend of      
opwekkend1 z4g4n4 versterkend1 werken4  
,wij weten allen hoe moederkoorn1 als   
vlaagpoeders1 werd aangewend4 ,men      
vindt ook van allerlei aftreksels gewag 

gemaakt1 als peperdranken1  kaneelwater1
 theen van verschillende wortels en     
kruiden4    ,in ,amerika is de medicijn 
bij de inboorlingen een afkooksel van   
den  staart eener ratelslang1 dat aan de
 barende gegeven wordt1 omdat men       
gelooft dat het kind1 wanneer dit het   
vreeselijke geluid van de slang  hoort1 
zich haast om naar buiten te komen4 ,in 
,griekenland wordt de  baring bevorderd1
 door het gebruik van #b onsen          
amandel-olie en het doen  van eene      
aderlating aan de ader van den grooten  
teen1 welke moederader  genoemd wordt4  
,in ,denemarken heet ,basilicum ,herba  
parturientium 7kruid  der barenden704   
,behalve dit worden ook lavendel1 witte 
lelin1  barnsteenolie en de gedroogde   
lever van alen gegeven4 ,in ,engeland1  
evenals bij ons1 gedroogde vijgen4 ,dit 
laatste middel wordt hier te  lande ook 
aangeraden om het vastgroeien van de    
nageboorte te voorkomen4  ,een middel in
 #ahaf in ,duitschland nog in gebruik1  
was het drinken van  een kop urine van  

den man4 ,niet veel smakelijker lijkt   
mij het in  ,zwaben gebruikelijke       
middeltje1 duivenmest in melk gekookt4  
,het heet  daar1 dat ook vrouwenmelk1   
indien slechts buiten haar weten aan de 
barende toegediend1 de bevalling        
gemakkelijker maakt4    ,middelen welke 
den mensch misselijk en draaierig maken 
of braken  verwekken1 spelen bij zeer   
vele volken eene groote rol4 ,de bij het
  braken tot stand komende              
samentrekkingen van middenrif en        
buikspieren  zouden de uitdrijving      
bevorderen4 ,daartoe werden ook         
niesmiddelen  aangewend4 ,in            
,nederlandsch ,indi laat de doekoen1    
volgens v4 d4 ,burg1  de oudste bij de  
geboorte aanwezige vrouw hare voeten in 
koud water  wasschen en geeft zij dit of
 nog andere vieze vloeistoffen1 b4v4    
urine1  aan de barende te drinken4 ,in  
het ,boeck van de ,vroet-wijfs0 lezen   
wij3  ,ende soo haest als deselfde 7d4i4
 de vroedvrouw7 siet1 dat hem 't ,kint  
in de geboorte wil verachteren ende     

schorten 7al is 't dattet  natuerlijck1 
ende metten hoofdeken hem vertoont7 deur
 de nauwigheydt  ende engte van 't      
,voor-lijf oft ,lidt van de geboorte1   
soo mach 't  ,vroetwijf haer blasen in  
de ,neusgaten een ,niespoeyer1 of       
,peper1 ende de  ,vrouwe doen den aessem
 inhouden en niesende maken1 daer deur  
dat den  aessem met sijn gewelt         
geoorsaeckt nederwaerts te trecken1     
dewelcke  geweldigh sterck drijvet1 ende
 den arbeyt of geboorte voordert40      
,uitwendige middelen werden aangewend in
 den vorm van berookingen1  inwrijvingen
 met zalven enz4 ,warme baden en        
inwrijvingen met warme olie  behooren   
tot de oudste hulpmiddelen bij de       
baring4    ,bijzondere middelen zijn wel
 de volgende4 ,in ,boven-,egypte steekt 
men  bij weenzwakte een klein stukje    
opium in het geslachtskanaal der  vrouw4
 ,in ,engeland legde men vroeger        
fijngestooten laurierbladen1 met  olie  
gemengd1 op den navel der barende of    
stak men haar een stukje  knoflook in de

 aarsopening4    ,gunstigen invloed zou 
de barende ook ondervinden1 door het    
drinken van  water uit den              
,willebrordusput1 en het leggen van een 
daarmede  natgemaakte doek tegen de     
schaamdeelen4 ,hetzelfde bewerkt het    
teeken  des kruises over den buik der   
zwangere gemaakt4    ,uit dit alles     
blijkt alweder1 hoe het bijgeloof aan   
vele dingen  krachten toeschrijft1 welke
 zij niet bezitten4 ,doch wat te denken 
van  een bijgeloof als nog voor         
omstreeks #e eeuwen onder geneesheeren  
bestond8 ,in ,zwitserland werd de eerste
 lijkopening 7sectio cadaveris7  in     
#afga1 de tweede in #afgf1 door ,dr4    
,muralt1 in ,zrich gedaan4 ,hij liet  de
 huid van het lijk1 welke               
afgepraepareerd was1 looien1 omdat hij  
bijzondere geneeskracht toeschreef aan  
het bedekken van aangedane  deelen met  
menschenvel1 nadat het eerst bij        
wassende maan met zalf  ingewreven was4 
,voornamelijk hielp het echter bij zware
 bevalling1 als  het als gordel gedragen

 werd4    ,hier hebben wij den overgang 
tot sympathetische middelen4 ,zooeven   
noemde ik reeds omtrent sympathie het   
een en ander1 toen ik sprak van  het    
verbod van knoopen1 weven1 enz4 ,niets  
mag bij de baring gesloten  wezen1      
anders opent de baarmoeder zich niet4   
,daarom mag ook de barende  de handen   
niet vouwen2 zij moet den gordel--als   
zij dien  draagt--afleggen4 ,alle sloten
 en deksels1 soms ook alle deuren1 enz4 
moeten geopend worden4 ,dr4 ,g4 ,f4     
,most schrijft #ahdd in ,de             
sympathetische middelen en              
geneeswijzen03 ,de voor eenige jaren    
alhier  7's-,hertogenbosch7 gestorven   
vroedmeester ,dr4 ,d444444 plag1 volgens
 de  methode der oude vroedvrouwen1     
wanneer eene barende zijne hulp inriep1 
terstond bij zijn intreden in de kamer1 
te vragen1 of wel alle koffers1  kisten1
 kasten1 enz4 in het huis openstonden2  
was dit niet het geval1  dan moest het  
oogenblikkelijk geschieden40 ,most zelf 
zegt1 dat hij dit  middel1 om psychisch 

af te leiden en om contractiones uteri1 
waarmede  hij wel kramp van de          
baarmoederspier zal bedoelen1 te doen   
verdwijnen1  dikwijls met goed gevolg   
heeft aangewend4    ,dit middel is ,no4 
#he van de recepten1 welke bij zware    
verlossingen  werden aangegeven4 ,no4   
#hc en #hd luiden aldus4 ,no4 #hc3      
,neemt twee  schijven van witten        
leliewortel en geef dezelve aan de      
barende te eten2  dit drijft de vrucht  
benevens de nageboorte ongeschonden af40
 ,n4 #hd3  ,neemt #b hoendereyeren1 laat
 dezelve op de gewone wijze koken en    
geeft  de vrouw eenige lepels van het   
water waarin de eyeren gekookt zijn1 in2
  dit drijft de vrucht af1 zelfs al ware
 de vrouw reeds in acht dagen in        
barensnood geweest1 en het kind         
gestorven of reeds tot verrotting       
overgegaan40    ,hij voegt daaraan het  
volgende toe4 ,de eyeren zijn reeds     
geboorte1 en  deelen derhalve aan het   
water waarin zij gekookt zijn1 en       
daardoor van  hunne kracht tot verdere  

ontwikkeling beroofd worden1 deze vis et
  efficacitas mede om zelfs de levende  
of doode vrucht des menschen uit  te    
drijven4 ,het spreekt van zelf1 dat     
dergelijke onschuldige middelen1  als   
het eyerwater1 slechts in ligte         
gevallen1 waar door geene  mechanische  
hinderpalen de geboorte vertraagd wordt1
 mogen worden  aangewend2 ofschoon      
dezelve dan ook slechts psychisch door  
het vaste  geloof aan dezelve           
krampstillend werken2 in zware gevallen 
echter mag  men zich volstrekt niet op  
dezelve verlaten1 maar zoo spoedig      
mogelijk  een goeden vroedmeester tot   
hulp roepen40    ,gelukkig dat hij dit  
laatste er bijgevoegd heeft4    ,tot    
deze groep van middelen behoort ook het 
doen eten1 door een dier of  mensch1 uit
 den schoot der vrouw1 opdat het kind   
even gemakkelijk te  voorschijn kome1   
als het voedsel van daar wordt          
weggenomen4 ,eveneens is  hiertoe te    
rekenen het medeklagen van vrouwen en   
andere middelen1 die  op den geest      

werken1 zooals muziek1 gezang1 het      
verschrikken der vrouw1  en nog vele    
andere4    ,met de bedoeling            
onmiddellijk invloed op het kind uit te 
oefenen1 laat  men b4v4 geldstukken     
klinken1 om het kind te lokken1 of iets 
of iemand  dansen1 opdat het kind       
eveneens beginne te dansen en uit het   
moederlijke lichaam danst4 ,somtijds    
moet ook de vader dicht bij den  schoot 
der barende komen en dan vlug wegloopen1
 dan zal het kind  trachten hem te      
volgen4 ,als lokmiddel voor het kind    
dient ook het  aankleeden van een pop1  
met de kleederen van den echtgenoot4    
,hieruit blijkt1 dat de meening         
heerscht1 en zeker is dit eene welke nog
  dikwijls wordt uitgesproken1 dat het  
kind1 zoo niet geheel1 dan toch  voor   
een groot gedeelte1 medewerkt om geboren
 te worden4 ,wij kunnen dan  ook        
herhaaldelijk opmerken1 dat een         
langdurige en moeilijke arbeid1  wanneer
 daarbij een dood kind ter wereld komt1 
als zeer natuurlijk  beschouwd wordt1   

omdat het doode kind niet kon           
medewerken04    ,ook deze meening grondt
 zich op de leer van ,hippocrates4 ,deze
 leer  bestaat in de opvatting1 dat het 
op tijd intreden der geboorte zijn      
oorzaak vindt in gebrek aan ,voedsel    
voor het kind1 omdat het  moederlijke   
organisme niet meer aan de behoefte van 
het kind voldoen  kan4    ,de uittreding
 van het kind is dus actief4 ,wanneer de
 baring op til is1  begint het kind te  
bewegen1 met handen en voeten te        
trappelen en een  der inwendige vliezen 
te verbreken4 ,daarop scheuren de       
andere1 welke  zwakker zijn2 het kind is
 van zijne boeien ontslagen en treedt in
  heftige beweging naar buiten4 ,geen   
macht houdt het meer vast1 als de       
vliezen bezwijken2 ook de baarmoeder kan
 het niet meer tegenhouden4    ,voor de 
school van ,hippocrates was dus de      
spierkracht van het kind  alles1 of     
liever bijna alles1 wat natuurlijk      
moeilijkheden gaf bij de  verklaring van
 het uitdrijven van doode vruchten en   

miskraam4 ,toch werd  ook aan de        
werkzaamheid van de baarmoeder gedacht4 
,men trachtte toch1  bij staking der    
baring1 de pijnen in de baarmoeder1 dus 
de  weenwerkzaamheid1 aan te zetten1    
hetzij door het bestrijken van den      
baarmoedermond met eene zalf1 hetzij    
door het toedienen van bepaalde  spijzen
 en dranken4 ,ook de buikpers was niet  
onbekend en de kracht  daarvan trachtte 
men door niesmiddelen te versterken4    
,duidelijker en  met bewustheid heeft   
,galenus zoowel de werkzaamheid der     
baarmoeder als  de buikpers beschreven4 
,hij zegt1 dat1 als de baarmoedermond   
geheel  ontsloten is1 de barende moet   
opgewekt worden het kind uit te drukken4
    ,de pijnen bij de baring worden     
toegeschreven aan de drukking1 welke het
  kind op de moederlijke deelen         
uitoefent1 en aan de rekking1 die deze  
laatste ondergaan1 doordien het kind    
zich door eigen kracht een weg  baant4  
,vinden wij dus eene verklaring van de  
zooeven genoemde tegenwoordige          

leekenopvatting1 dat het kind zelf den  
arbeid verricht1 in de oude             
geneeskundige opvatting1 hetzelfde geldt
 omtrent eene andere meening1           
betrekking hebbende op de               
levensvatbaarheid der kinderen in       
zevende of  achtste maand geboren4 ,doch
 daarover straks4        ,algemeen is   
nog het denkbeeld verbreid1 dat de      
moederkoek tot stoel  dient voor het    
kind4 ,mij ten minste kwam het menigmaal
 voor1 niet dat  het als waar verteld   
werd1 maar dat mij--en wel door         
ontwikkelde  personen--gevraagd werd1 f 
het waar is4 ,daarbij neemt men dan aan1
 dat  het kind op de moederkoek zit1 de 
armen over de borst gekruisd en de      
handen onder de kin1 om het hoofd te    
steunen4 ,hiermede hangt dan samen  de  
meening1 dat op een bepaald tijdstip van
 de zwangerschap het kind  zich omdraait
 of buitelt 7de ,culbute71 zoodat het   
hoofd naar beneden  komt te liggen4 ,het
 zakken van den baarmoederbodem wordt   
dan als bewijs  genomen1 dat de         

buiteling heeft plaats gevonden4        
,hiermede komen wij van zelf tot de     
straks even aangeroerde meening1 dat    
een zevenmaandsch kind veel beter in    
leven blijft dan een achtmaandsch1      
omdat de zevenmaandsche dracht          
natuurlijker is dan de achtmaandsche4   
,de ligging van het kind1 volgens       
,hippocrates1 geeft ook hier weder      
licht4 ,zijne opvatting was1 dat alle   
kinderen zich1 in overeenstemming  met  
den groei der planten1 met het hoofd    
naar boven ontwikkelen4 ,in de  ligging 
met het bekkenuiteinde vr worden de     
kinderen eerst bevestigd  door de       
vliezen1 welke van den navel uitgaan1   
totdat zij in de #g;e maand  deze       
bevestigingsmiddelen verbreken en de    
vliezen rondom verscheuren4  ,daarop    
verandert het kind van plaats1 d4w4z4   
komt het met het hoofd  naar beneden te 
liggen4 ,dit omdraaien van het nu van   
zijn  bevestigingsmiddelen bevrijde     
kind1 wordt toegeschreven aan de werking
  der zwaartekracht4 ,de boven den navel

 van het kind gelegen deelen zijn  de   
zwaarste en de hoofdligging komt tot    
stand1 doordien de werking van  de      
zwaartekracht op het hoofd overweegt4   
,ofschoon onjuist01 zegt ,fassbender1   
bleef deze leer van de  ombuiteling of  
zelfkeering van het kind gedurende een  
tweeduizend tal  jaren in de verloskunde
 van alle kultuurvolkeren bestaan40     
,dat deze keering juist in de #g;e maand
 werd geacht tot stand te komen1  hangt 
eensdeels samen met het heilige getal   
zeven1 dat op alle  gebeurtenissen in   
het leven grooten invloed had1          
anderdeels met  waarnemingen1 dat bij   
de1 voor dien tijd optredende1          
vroeggeboorten  veelal de stuit vrkomt4 
,maar ook met de waarneembare           
veranderingen  aan den buik der         
zwangeren in den laatsten tijd harer    
dracht en de  daarmede voor haar gepaard
 gaande verschijnselen4    ,wanneer1 zoo
 is de leer1 het kind in de #g;e maand1 
na de verscheuring  der banden1 van     
ligging veranderd is1 ontstaan bij de   

moeder1 door  trekken aan de navelstreng
 en door de spanning der vliezen1       
pijnen2  alle zwangeren krijgen1 ten    
gevolge daarvan1 korten tijd koorts en  
eenige gaan met het kind te gronde4 ,is 
die tijd voorbij1 dan verdwijnt  de     
ontsteking1 zoodat het lijf week wordt  
en de zwelling zich naar de  laagte     
verplaatst4 ,van dien tijd af dragen de 
vrouwen met minder last1  omdat het 't  
kind gelukt is1 zich in eene voor de    
geboorte gunstiger  ligging te keeren4  
,de #g;e maand brengt het kind in het   
begin der volledige vorming4 ,de        
zevenmaandelijksche vrucht zou1 naar de 
tijdrekening welke ,hippocrates  volgde1
 in de orde der rekening vallen1 en dus 
in het leven blijven4    ,johan van     
,beverwijck bespreekt deze meening in de
 volgende  bewoordingen3    ,een kint   
van acht maanden en blijft niet te lijf1
 segt ,hippocrates1  omdat het twee     
stooten korts op malkanderen niet en kan
 verdragen4 ,want  dewijl het kind op de
 sevende maent gearbeyt heeft om uyt te 

komen1 en  daerover vermoeyt is1 so kan 
het den arbeyt1 daer terstont wederom op
  volgende1 niet wederstaen3 maer om    
zulx wel te kennen uitstaen1 soo was    
van nooden1 dat het de achtste maent    
noch beslooten bleve1 om  middelertijdt 
sijn krachten te verhalen4    ,het      
schijnt 7oock7 datter naeulicx een      
bondige reden bij te brengen is1  waerom
 een kint op de achtste maent niet      
volkomen en voldragen zou  zijn1 en wel 
geboren sijnde niet op en soude komen1  
en over-sulcx voor  onwettig ofte een   
misdracht zoude gerekent worden4 ,want  
hetgene dat men  seyt1 van de beweginge 
op de sevende maent1 heeft grootelicx   
sijn  bedencken1 of het vastgaet1 dat   
alle kinderen nootsakelick op de        
sevende maent haer roeren om uyt te     
komen4 ,want alhoewel de kinderen op  de
 sevende maent1 haer eerste volkomenheyt
 krijgen1 soo en zijnse  nochtans       
allegader niet soo volkomen1 dat ze     
poogen geboren te worden40    ,verder3  
,het en gaet niet seker1 dat de         

bevruchte vrouwe stercker  beweginge    
voelen op de sevende maent1 als op de   
andere4 ,en indien het  kint aan die    
beweginge so seer verswackt op de       
sevende maent1 dat het  in geen geheele 
maent sijn krachten verscheppen1 en     
daarom op de  achtste maent gekomen     
zijnde niet te lijf en kan blijven1 veel
 minder  soude het 't leven konnen      
behouden1 als het in de eygen maent     
geboren  werdt4 ,daer-neffens en komt   
met de ervarentheyt niet wel overeen1   
dat  de vrouwe meest op de achtste maent
 qualicker te pas zijn1 als op de       
sevende1 ofte negende4 ,schijnt         
derhalven datter uyt de nature van de   
vrucht en van de moeder naeulicx bondige
 redenen konnen gegeven werden1  om te  
betoonen1 dat een kint van acht maenden 
niet en zoude kunnen in  't leven       
blijven40        ,dat aan de navelstreng
 te zien is1 hoeveel kinderen eene vrouw
 nog  baren zal1 werd mij kort geleden  
nog verteld4 ,dat zou worden aangegeven 
door de knoopen1 d4w4z4 de valsche4     

,evenzoo zouden vele draaiingen in  de  
streng een teeken zijn1 dat het kind    
vele wederwaardigheden in het  leven te 
wachten heeft4        ,het begraven van 
de nageboorte is vrij algemeen in zwang4
 ,menige baker  wenscht dat nog te doen1
 en liefst zeer diep1 opdat geen dier   
die  opgrave en ete4 ,de bedoeling      
scheen 7schijnt87 op zeedorpen te zijn1 
om  daardoor te voorkomen dat het kind1 
later zeevarende1 door haaien zal       
opgevreten worden4 ,andere bakers en    
vrouwen weder stelden er prijs op1  dat 
de nageboorte in de aschpot gestopt     
werd4 ,oudtijds geschiedde dat  in de   
kolk onder de asch4 ,daarboven moest dan
 gedurende #i dagen en  nachten gestookt
 worden en de asch mocht niet geroerd   
worden4 ,niemand1  maar vooral de vader 
niet1 mocht aan dat vuur zijn pijp      
opsteken1 daar  onrust en stuipen van   
het kind het gevolg daarvan zouden zijn 
7ten  ,houte de ,lange74    ,bij eenige 
,indianenstammen in ,amerika wordt de   
nageboorte eveneens  begraven en wel op 

eene geheime plek4 ,hetzelfde doen de   
negers der  ,loangokusten4 ,in          
,oldenburg worden daarbij spreuken      
opgezegd4    ,op ,java wordt de         
navelstreng afgebeten1 omdat men gelooft
 dat het kind  onkwetsbaar wordt4 ,ook  
wordt zij afgesneden met een bamboe-mes 
op een  stukje koenit 7curcuma74 ,de    
nageboorte wordt1 met het stukje curcuma
 en  het bamboe-mes1 in een dop van     
kokos met deksel 7,batah ,booloe        
genaamd7  geborgen1 met het ,javaansche 
of ,arabische alphabet op een stuk      
papier  geschreven1 opdat het kind1 tot 
rijpe jaren gekomen1 kundigheden        
verkrijge4 ,de dop wordt begraven of in 
een aarden pot in huis  opgehangen4     
,daarbij of daaronder wordt licht       
gebrand1 tot de rest van  de navelstreng
 is afgevallen4 ,het kind is1 vr het    
afvallen van de  navelstreng1 onderhevig
 aan allerlei plagen van booze geesten1 
en de  brandende lamp dient om hunnen   
kwaden invloed op het kind te voorkomen4
    ,in ,noorwegen wordt de nageboorte1 

door de jonge kraamvrouw zelf1 met  een 
mes doorstoken en dan door de vroedvrouw
 verbrand4 ,gebeurt dat  niet1 dan      
ontstaat daaruit de booze geest ,utbor1 
die zich klein en  groot1 ook zichtbaar 
en onzichtbaar maken kan1 die vreeselijk
 schreeuwt  en het erop voorzien heeft  
zijne moeder het leven te benemen4      
,zijne  moeder4 ,moet men hier denken   
aan eene beschouwing als die der        
inboorlingen in onze ,indische          
bezittingen1 die de nageboorte soedarah 
noemen1 d4w4z4 7de7 broeder van het     
kind8    ,eene eigenaardige betrekking  
tusschen nageboorte en boomen bestaat   
bij  vele volken4 ,in ,mecklenburg b4v4 
wordt zij begraven bij de wortels van   
een jongen boom1 dan groeit het kind met
 den boom4 ,dikwijls wordt eerst  de    
nageboorte gewasschen en daarna1 met    
asch gemengd1 onder een  bepaalde       
boomsoort begraven4 ,in andere streken  
wordt zij1 in een korfje  gepakt1 aan   
een boomtak opgehangen4 ,bij de ,laoten 
in ,siam wordt zij  steeds begraven aan 

den voet van de trap1 die tot de        
huisdeur leidt4    ,hier en daar gaat   
dat alles met bijzondere feestelijkheden
 en  offeranden gepaard4    ,in het     
water vindt de nageboorte ook haar      
plaats4 ,in ,kartoem 7,afrika7  b4v4    
wordt zij1 in een pot gepakt1 in den    
,nijl geworpen en ieder  voorbijganger  
moet haar een steen nagooien4 ,blijft de
 nageboorte  drijven1 dan is dat bij    
enkele volksstammen een bewijs1 dat de  
vrouw in  den echt ontrouw geweest is4  
,volgens v4 d4 ,burg--en ik zelf heb het
  menigmaal gezien--legt men in         
,ned4-,indi de nageboorte op een klein  
bamboevlot1 dat1 met bloemen en vruchten
 getooid en door kaarsen  verlicht1 de  
rivier afdrijft4 ,het is een offer aan  
de kaaimannen1 welke  de zielen der     
voorvaders herbergen4 ,in de buurt van  
,jena wordt zij in  stroomend water     
geworpen4    ,ook dient de nageboorte   
als toovermiddel en als geneesmiddel4   
,de  ,javaansche vrouwen gelooven1 dat  
zij1 inwendig gebruikt1 vruchtbaarheid  

geeft4 ,in ,orenburg 7,rusland7 wordt   
zij begraven4 ,wenschen de ouders een   
kind van ander geslacht1 dan graaft de  
vroedvrouw haar op en keert haar  om4   
,hetzelfde geschiedt om betoovering te  
bezweren4    ,in ,stiermarken geldt van 
oudsher het bloed van de versche        
moederkoek en  van de navelstreng als   
middel tegen moedervlekken1 het poeder  
van de  gedroogde en fijn gestampte     
moederkoek als middel bij epilepsie en  
,st4  ,vitus-dans4 ,voor eenige jaren1  
schrijft ,engelmann1 heeft in ,saksen   
eene  vrouw1 onder het schavot van een  
misdadiger1 in 't geheim eene versche   
moederkoek verorberd1 om daardoor van   
epilepsie genezen te worden4    ,eene   
groote moederkoek wijst in vele streken 
van ,duitschland erop1 dat  de          
kraamvrouw veel zog zal hebben1 eene    
kleine op het tegendeel        ,ook de  
eivliezen moeten genoemd worden4        
,wanneer zij niet scheuren en  het kind 
in de vliezen geboren wordt1 of1 als zij
 wel scheuren1 maar  het kind toch in de

 vliezen gehuld te voorschijn komt1     
spreekt men van3  het kind is met den   
helm geboren04 ,dit geldt in 't algemeen
 in ,europa  als een gelukkig teeken    
voor den pasgeborene4 ,hij zou aan den  
bezitter  de gave van vooruitzien       
verschaffen1 en vooral daarom voor veel 
geld  aan zeevarenden te slijten zijn4  
,in vreemde handen geraakt1 zou hij aan 
het kind1 dat er mede geboren wordt1    
ongeluk bezorgen4 ,van daar dat hij     
door de ouders moet begraven of verbrand
 worden4 ,doch ook het bewaren  is      
nuttig4 ,op de eilanden ,saparoea1      
,haroekoe1 ,noessa ,saut en een         
gedeelte van de ,zuidkust van ,ceram    
zegt men1 dat het kind met den helm     
7,sarong of ,karpoes7 geboren1 ouder    
geworden1 helder ziende wordt2 dat  het 
dingen ziet1 welke voor het gezicht van 
anderen verborgen zijn1 als  kwade      
geesten1 duivels1 enz4    ,in vele      
streken wordt die helm als amulet       
voortdurend om den hals  gedragen en    
stilletjes bij het kind gelegd1 als dat 

gedoopt wordt1  waardoor hij dan        
megedoopt wordt4 ,omdat de werkzame     
kracht ook op  anderen overgedragen     
wordt1 gebeurt het niet zelden1 dat     
vroedvrouwen  den helm stelen en aan    
hare eigene kinderen geven4 ,dit laatste
 komt  voor rekening van ten ,houte de  
,lange4    ,zelfs werd er vroeger1      
vooral in ,engeland1 handel in gedreven4
 ,in #aggi  betaalde men er #bj guinea's
 voor1 in #ahdh nog maar #f4 ,vooral    
voor  advocaten was zoo'n ding veel     
waard1 daar hij hen tot redenaars       
maakte4    ,bij de zuidelijke ,slaven is
 hij voor de meisjes1 die er mede       
geboren  zijn1 een middel om den        
jongeling1 dien zij liefhebben1 tot     
waanzins  toe verliefd op haar te maken4
 ,het is daarvoor slechts noodig hem op 
een bloot gedeelte van het lichaam met  
het gedroogde ,glckshemdchen0  aan te   
raken4    ,behalve hetgeen ik reeds     
besproken heb omtrent eenige            
opvattingen1  welke met betrekking tot  
het kraambed heerschen1 bestaan er nog  

vele  andere4 ,ik zou echter te         
uitvoerig worden met ook die alle op te 
noemen4 ,in 't kort dus nog het         
volgende4    ,dat op den negenden dag   
het lichaam der kraamvrouw zich sluit1  
is eene  ook nu nog veel verbreide      
meening4 ,men verbindt aan dien negenden
 dag  vele gevaren1 zoodat zelfs de     
vrouw1 die vr den negenden dag het bed  
verliet1 dien dag daarin doorbrengt4    
,het getal negen zagen wij in den       
beginne reeds van invloed4 ,ook het     
getal #c schijnt niet van belang        
ontbloot4 ,immers deelt de vroedmeester 
ten ,houte de ,lange mede1 dat in  zijn 
tijd de kraamvrouw gedurende den #c;en  
en #i;en dag de handen goed  onder het  
dek moest houden1 omdat zij anders een  
zweerend uitslag  daarop krijgen zou4   
,of hier en daar nog dezelfde vrees voor
 lavementen bestaat1 weet ik  niet4 ,in 
ouden tijd meende men1 als de kraamvrouw
 op een lavement  gezet moest worden01  
dat de toestand zoo gevaarlijk was1 dat 
wel eerst  het testament gemaakt mocht  

worden4    ,het toedienen van den witten
 drank 7amandeldrank7 wordt verschillend
  opgevat4 ,in ,alkmaar b4v4 noemde men 
dien drank de witte doodendrank  der    
kraamvrouwen04 ,ten ,houte de ,lange    
verhaalt1 dat1 toen hij dien  drank eens
 voor eene boerin had laten gereed      
maken1 hij dien op den  derden dag nog  
onaangeroerd had gevonden en hem        
verweten werd1 dien  gevaarlijken drank 
te hebben voorgeschreven4 ,de kraamvrouw
 had zich aan  het gebruik niet gewaagd4
 ,in ,amsterdam was1 ten minste vele    
jaren  geleden1 menige kraamvrouw niet  
tevreden1 als zij geen witte drank0     
gekregen had4 ,die versterkte04    ,bij 
benauwdheid der kraamvrouw een smal     
gevouwen doek om den buik aan  te halen1
 maar vooral met een knoop in de        
linkerzijde vast te maken1  belette de  
moer0 het opstijgen4 ,de angst daarvoor 
spruit voort uit de  ,hippocratische    
leer1 welke aan het ronddolen der       
baarmoeder door het  lichaam allerlei   
ziekten toeschreef1 o4a4 vallende ziekte

 en hysterie4    ,tegen kraambeenen werd
 de gulden pleister0 aangewend1 d4w4z4  
een pap  uit eigen faecalin4 ,om        
zogklonters te voorkomen en het zog op  
te  drogen werd1 als zeker werkend      
middel1 aanbevolen het door doodzweet   
vochtige hemdje van het gestorven kind  
op de borsten te leggen4    ,mag men het
 den onontwikkelden kwalijk nemen1 dat  
zij dergelijke  middelen toepassen1 als 
wij weten dat de seer vermaerde ,jacob  
,ruffen0  onder de middelen tegen het   
opstijgen van de baarmoeder aangeeft1   
een  drank bereid uit paardendrek 7te   
weten van paarden die met enkel haver   
gevoerd worden7 gekookt in sterken wijn1
 welke warm moet gedronken  worden8     
,hiermede versegel ick dese mijn        
verhandelingh3 ,in de welcke soo ick u  
luyder verwachtingh bedrogen heb1 of    
niet ten vollen vernoeght2 wilt         
nochtans daerom mijn dienst-vaerdigheyt1
 ,u luy op-geoffert1 niet  smadelijck   
verwerpen4                  ,,aanhangsel
 ,i4      ,mijne opvatting omtrent de   

voeding van den zuigeling1 om aan hem1  
althans in den beginne1 over te laten   
wanneer hij zijn voedsel zal  nemen en  
hoeveel1 is in strijd met het           
tegenwoordig in ,nederland vrij         
algemeen toegepaste stelsel1 om de      
kinderen op bepaald aangegeven          
tijdstippen te voeden4 ,hetzelfde geldt 
voor het voeden in den nacht4    ,tot   
mijne opvatting ben ik gekomen aan de   
hand van het feit1 dat ik1 na  afscheid 
te hebben genomen van moeder en kind als
 de tijd1 gedurende  welken de          
verloskundige gewoonlijk voor beiden    
zorgt1 verstreken was1  menigmaal       
bespeurde1 dat zoovele van die kinderen 
na eenigen tijd aan  voedingsstoornissen
 lijdende waren1 ondanks het nauwgezet  
opvolgen der  voorschriften1 om het kind
 op door den geneesheer bepaalde        
tijdstippen  op te nemen en te voeden4  
,door ernstig nadenken kwam ik tot de   
slotsom1  dat de zuigeling te veel      
verstelseld wordt4    ,in de jaren #aiae
 en #aiaf heb ik1 in het ,medisch       

,weekblad1 getracht aan  te toonen1     
waarom ik het gewenscht acht den        
zuigeling meer vrijheid te  gunnen1 dan 
hem gemeenlijk wordt toegestaan4 ,toen  
heb ik met instemming  de woorden       
aangehaald van ,prof4 ,w4 ,preyer       
7#8,die ,seele des ,kindes'1 #gte       
,auflage #aijh73 ,die ,kunst1 das kleine
 ,kind werden zu lassen1 ist viel       
schwerer als die1 es vorzeitig zu       
dressiren0 en ,zuerst ,natur ohne       
,dressur1 dann ,kultur0 en ik doe dat nu
 opnieuw4    ,de ondervinding heeft mij 
geleerd1 dat ik niet voorzichtig genoeg 
zijn  kan met het mededeelen van eene   
opvatting1 welke afwijkt van de voor    
het oogenblik algemeen geldende4 ,de    
omstandigheid1 dat eene van de  algemeen
 geldende leer afwijkende opvatting     
verkondigd wordt1 schijnt  er steeds    
onmiddellijk toe te moeten leiden zulk  
eene opvatting als  volstrekt verkeerd1 
en dus uit den booze1 te brandmerken1 en
 tot verzet  aanleiding te geven4       
,daarom heb ik de vrijheid genomen in   

dit boek eenige aanhalingen1            
betreffende de voedingswijzen van       
zuigelingen1 van verschillende          
schrijvers op te nemen1 waaruit         
duidelijk blijkt1 dat men niet zoo vast 
staat met het algemeen aangenomen       
stelsel als gewoonlijk gedacht wordt4   
,,nederlandsche ,,schrijvers4    ,dr4   
,j4 de ,bruin en ,dr4 ,cornelia de      
,lange4 #8,de voeding van het kind in   
het eerste levensjaar'4 #aije4    ,bl4  
#ic4 ,den eersten dag na de geboorte    
moet het kind #b  #c maal in de  #bd    
uren worden aangelegd1 den #b;en dag #e 
#f keer1 van den #c;en dag af #f   #g   
maal per etmaal40    ,zoowel de         
practische ervaring1 opgedaan bij       
normaal gedijende  borstkinderen1 als de
 onderzoekingen van ,leo en ,van        
,puteren4444 hebben  ons geleerd1 dat de
 pauze tusschen twee opeenvolgende      
maaltijden van  den zuigeling minstens  
#c uur moet bedragen4 ,is de voeding van
 het kind  goed geregeld1 dan wordt het 
ook gewoonlijk tegen dien tijd wakker4  

,slaapt het een beetje langer1 dan kan  
men het rustig nog een poosje  laten    
slapen1 met dien verstande echter1 dat  
de pauzen bij dag nooit  langer dan ruim
 #d uren duren4444 's ,nachts moeten de 
pauzen minstens #d  uur duren1 men      
trachte echter het kind zoo spoedig     
mogelijk het zuigen  bij nacht af te    
wennen4    ,over het algemeen geve men  
dus in de eerste #d  #e levensmaanden #g
  maaltijden1 van de #e;e tot de #i;e   
#aj;e maand #f en daarna #e maaltijden  
in  de #bd uren4 ,in de eerste maanden  
make men 's nachts pauzen van minstens  
#d uur1 iets ouderen zuigelingen geve   
men hoogstens #a maal 's nachts de      
borst en spoedig in het geheel niet     
meer40    ,bl4 #aag4 ,het resultaat1 dat
 men bij de zuigeling met een bepaalde  
wijze van voeding kan bereiken1 is van  
te voren maar al te dikwijls  volkomen  
onberekenbaar40    ,bl4 #agi4 ,het      
spreekt van zelf1 dat de natuurlijke    
voeding1 dus de  voeding met            
vrouwenmelk1 als basis en model moet    

dienen voor de  kunstmatige voeding4    
,het is ons reeds gebleken1 dat bij de  
voeding aan  de borst niet alle kinderen
 van denzelfden leeftijd even groote    
quantiteiten drinken2 wij weten         
bovendien1 dat eenzelfde borstkind bij  
den eenen maaltijd soms het dubbele tot 
het drievoudige van een  voorafgaanden  
of volgenden maaltijd tot zich neemt4   
,daarom kunnen wij  dan ook bij de      
kunstmatige voeding niet voor iederen   
zuigeling van  bepaalden leeftijd een   
zekere hoeveelheid voedsel van te voren 
volgens  een vast schema vaststellen1   
doch moeten wij in hooge mate           
individualiseeren en ons nooit gebonden 
achten door een schema1 methode  of     
tabel40    ,volgens hem 7bedoeld is     
,prof4 ,czerny7 mag men een gezond kind 
nooit  uit den slaap wekken1 om het te  
voeden1 zelfs niet indien het daardoor  
een maaltijd zou verzuimen4    ,deze    
raad moge wetenschappelijk zeer juist en
 in een kliniek ook zeer  goed op te    
volgen zijn1 in de gewone praktijk zal  

men evenwel meestal  adviseeren1 het    
kind maar wakker te maken1 als het #d   
uur heeft  geslapen1 opdat de goede gang
 der huishouding geen stoornis          
ondervindt  en de moeder niet veel te   
laat naar bed of midden in den nacht    
door een  hongerigen zuigeling in hare  
rust wordt gestoord40    ,bl4 #bif4     
,alles komt ten slotte hierop neer1 dat 
bij de kunstmatige  voeding van         
zuigelingen het eerste en laatste woord 
niet is aan de  theorie1 doch aan de    
praktische ervaring1 die ons leert1 dat 
het  onmogelijk is1 algemeen geldende   
voorschriften te geven1 nog minder1  die
 in toepassing te brengen4 ,steeds moet 
men individualiseeren1 want  wat bij den
 eenen zuigeling voortreffelijk gelukt1 
kan bij den anderen  treurig mislukken40
    ,bl4 #big4 ,steeds houde men in het 
oog1 dat de methoden zijn gemaakt  voor 
het kind en niet het kind voor de       
methoden40      ,dr4 ,cornelia de       
,lange4 #8,de geestelijke en            
lichamelijke opvoeding van  ,het ,kind1 

in vrije navolging van ,prof4 ,biedert  
,das ,kind0'4 #aiad4    ,bl4 #ee4       
,wanneer men dadelijk na de geboorte    
begint1 de kinderen  gedurende den      
nacht1 dus ongeveer van 's avonds #aj   
uur tot 's morgens #f  uur1 geen voedsel
 te geven1 dan schreeuwen zij de eerste 
twee1 drie  nachten erbarmelijk1 maar   
dan zijn zij wijzer geworden en houden  
zich  in de daaropvolgende nachten stil4
 ,de jonge ouders1 die soms heelemaal   
ontdaan zijn door zulk een wreedheid1   
hebben daardoor het overtuigend  bewijs1
 dat de opvoeding dadelijk na de        
geboorte moet beginnen en dat  zij zich 
niet door hun gevoel mogen laten        
meeslepen4 ,het is vaak zeer  moeilijk  
bij de opvoeding en het eischt een      
groote mate van wilskracht1  om waar het
 noodig is1 de liefde te laten zwijgen  
en zich te laten  leiden door het       
verstand en de nuchtere rede1 maar ter  
wille van het  kind zelf1 moet men      
steeds het gezag handhaven40    ,bl4    
#gh4 ,nog niet lang geleden werd        

aangeraden1 de zuigelingen in de  eerste
 levensweken om de #b of #b uren te     
laten drinken1 maar in de  laatste jaren
 is men er meer en meer toe gekomen1 de 
pauze tusschen  twee maaltijden         
gedurende het eerste halve levensjaar #c
 uur en daarna  zelfs #d uur te laten   
duren0 4444 is het duidelijk1 dat men de
  tijdsruimte tusschen twee maaltijden  
drie uren moet maken en het kind        
hoogstens #bj minuten mag laten drinken4
 ,slaapt het langer dan #c uren1  dan   
laat men het rustig slapen1 totdat het  
van zelf wakker wordt2 wel  is het      
wenschelijk het kind op een bepaald uur 
te wekken voor den  laatsten maaltijd 's
 avonds1 opdat het aan dien tijd zal    
gewennen en  niet 's nachts op een of   
ander tijdstip zal wakker worden en     
verlangen  te drinken40    ,bl4 #gi4    
,tusschen #aj en #aa uur 's avonds en #f
 uur 's morgens behoeft  het kind niet  
gevoed te worden2 dit is zoowel in het  
belang van de  moeder1 die haar         
ongestoorde nachtrust noodig heeft1 als 

van het kind1  welks                    
spijsverteringsorganen evenzeer rust    
behoeven en dat dan tevens  leert1 dat  
de nacht er is om te slapen4 ,van dit   
rgime moet men zich1  zoolang het kind  
gezond is1 niet laten afbrengen4 ,het   
kind krijgt dus #f  maaltijden2 dat dit 
aantal voldoende is blijkt daaruit1 dat 
ook  kinderen1 die van den beginne af   
slechts #e maaltijden daags kregen1     
prachtig zijn gedijd40      ,dr4 ,e4    
,gorter4 #8,de voeding van gezonde en   
zieke zuigelingen4' #aiad4    ,in de    
voorrede schrijft ,czerny3 ,auch das    
,lehrbuch von ,gorter bedeutet  einen   
,fortschritt 4444 ,die ,erkenntnis von  
den groszen individuellen               
,unterschieden der ,suglinge und von den
 angeborenen krankhaften  ,veranlagungen
 fhrte dazu jedes ,schema aus der       
,ernhrungslehre des  ,suglings zu       
verdringen40    ,bl4 #ag4 ,vanaf den    
#b;den levensdag zal men het kind aan de
 borst leggen4  ,men doet goed zich in  
den beginne nog maar door het kind te   

laten  leiden en het als het schreeuwt  
aan de borst te leggen1 met deze        
beperking evenwel1 dat de tusschenpoozen
 niet korter dan #b uur1 en niet  langer
 dan #d uur worden en dat het 's nachts 
#a-b maal wordt aangelegd4  ,heel       
spoedig zal dan regelmaat worden        
ingesteld1 zoodat het kind als  het een 
week oud is al op vaste tijden1         
aanvankelijk alle #c uur1 wakker  wordt 
om te drinken4    ,bl4 #be4 ,men zal al 
heel gauw--na #b-f weken--het kind      
kunnen wennen1 om  van 's avonds #aj uur
 tot 's morgens #f of #g uur door te    
slapen1 zoodat  het dan nog slechts #e  
maaltijden in de #bd uur krijgt 4444    
,het is  evenwel niet noodig1 om het    
kind precies als het tijd is1 wakker te 
maken voor zijn maaltijd4 ,maar voor een
 moeder1 die nog andere  bezigheden     
heeft1 is het meestal wel erg prettig om
 precies te weten1  wanneer het weer    
tijd is om haar kind te voeden 4444     
,hoewel nu in de  praktijk in de        
meerderheid der gevallen de resultaten  

van dit geringe  aantal maaltijden      
voortreffelijk zijn1 moet er toch op    
gewezen worden1  dat men een enkele maal
 goed doet een uitzondering te maken en 
b4v4 #f-g  maaltijden in #bd uur voor te
 schrijven4 ,soms groeien de kinderen   
bij #e  maaltijden onvoldoende en komen 
aanstonds bij voeding om de #c uur weer 
flink aan40      ,dr4 ,i4 ,h4 ,g4       
,carstens4 #8,nederl4 ,maandschr4 v4    
,verloskunde en  ,vrouwenziekten en v4  
,kindergeneeskunde4' #aiab4    ,deel ,i1
 bl4 #faa4 ,sprekende over gemengde     
voeding1 zegt hij3  ,individualiseeren  
is ook hier noodig1 omdat de maximale   
zogproductie  bij de eene vrouw bereikt 
wordt door een veelvuldig aanleggen van 
het  kind1 bij de andere door een minder
 veelvuldig zoogen40      ,dr4 ,l4 de   
,jager4 #8,nederl4 ,maandschr4 v4       
,verloskunde en ,vrouwenziekten  en v4  
,kindergeneeskunde4' #aiad4    ,deel    
,,iii4 ,bl4 #dcg4 ,omtrent de voeding   
van den gezonden zuigeling  heerscht in 
de verste verte geen overeenstemming van

 meening40    ,bl4 #ddb4 ,als een kind  
aan de borst is1 gaat alles gewoonlijk  
goed1  onverschillig of het kind volgens
 het boekje gevoed wordt1 of geheel     
volgens het eigen inzicht van de        
moeder40    ,bl4 #ddc4 ,er is kentering2
 men begint ook in ,duitschland in te   
zien1  dat de pauze van #d uur misschien
 te lang is2 het staat vast1 dat deze   
officieele pauze tot #c uur zal worden  
teruggebracht en nu ben ik  overtuigd1  
dat1 nu er reactie komt1 iemand zal     
opstaan en aan zijn  kliniek de pauze   
nog meer zal inkorten1 zoodat we        
vermoedelijk binnen  niet al te langen  
tijd zullen vernemen1 dat een zuigeling 
alle #b uur  behoort te worden gevoed   
4444 maar wat in het algemeen het beste 
is1  weet ik niet1 en ik meen te durven 
beweren1 dat een ander het ook niet     
weet40      ,prof4 ,g4 ,c4 ,nijhoff4    
#8,het boek voor jonge moeders4' #aiab4 
,bl4 #acj4 ,het is volstrekt            
noodzakelijk dat het kind op regelmatige
  tijden gezoogd wordt1 met             

tusschenruimten van minstens #b1 liefst 
#b  #c  uur1 en dat het1 zoo mogelijk1  
's nachts doorslaapt 4444 ,in de eerste 
dagen na de geboorte mag het kind worden
 aangelegd zoodra het  schreeuwt1       
onverschillig of het dag of nacht is4   
,lang mag dit tijdperk  van             
ongeregeldheid echter niet duren4 ,reeds
 in de tweede week moet het  kind       
overdag opgenomen en aan de borst gelegd
 worden1 wanneer het ruim  #b uur       
geslapen heeft4 ,wordt het in dezen tijd
 's nachts wakker1 dan  moet door de    
verpleegster worden nagezien of het kind
 iets hindert4  ,wordt het na het       
verdrogen niet rustig dan mag het een of
 twee  theelepeltjes water hebben1 maar 
met het geven van de borst wordt        
telkens iets langer gewacht4 ,op deze   
wijze kan elk kind binnen den tijd  dat 
de kraamverpleegster in huis is1 z      
worden gewend dat het 's  nachts #f-g   
uur slaapt en overdag #f-g maal de borst
 krijgt4      ,prof4 ,h4 ,treub4        
#8,leerboek der verloskunde4' #aiac4    

,bl4 #cff4 ,ten slotte de voeding4      
,onverschillig of het kind het          
natuurlijke voedsel1 de moedermelk1 dan 
wel eenigerlei kunstmatig  voedsel      
krijgt1 zijn er algemeene regels te     
geven1 waaraan men zich  hierbij zal    
hebben te houden4 ,en wel vooreerst wat 
betreft de  frequentie der maaltijden4  
,in de eerste #a  #b weken geeft men het
 kind  voedsel als het er om vraagt1    
d4w4z4 schreeuwt4 ,daarna gewent men het
  kind aan regelmaat1 door het1         
onverschillig of het schreeuwt of niet1 
overdag om de twee uren op te nemen en  
te voeden1 terwijl het 's nachts  alleen
 voedsel krijgt1 als het schreeuwt4     
,langzamerhand1 als het kind  meer kan  
gaan drinken1 maakt men de              
tusschenpoozen wat grooter1 zoodat  in  
de vierde  vijfde week het kind slechts 
om de #c uur gevoed wordt40      ,prof4 
,g4 ,scheltema4 #8,nederl4 ,maandschr4  
v4 ,verloskunde en  ,vrouwenziekten en  
v4 ,kindergeneeskunde4' #aiad4    ,deel 
,,iii4 ,bl4 #fac4 ,misschien wordt het  

schema dikwijls te veel over de         
zuigelingen losgelaten en verdient het  
aanbeveling om hunne lust- en           
onlust-uitingen in zake voedselbehoefte 
meer te volgen4 ,bij natuurlijk  gevoede
 kinderen kan men dit in elk geval      
gewoonlijk ongestraft doen2  voor de    
onnatuurlijk gevoede zal men toch wel   
eenige paal en perk  moeten stellen aan 
de avontuurlijke handelingen van hen1   
die men dan  zonder leiding maar op de  
bevrediging van zoogenaamde             
voedselbehoefte  van het kind1 dat      
identiek wordt geacht met elk schreien1 
loslaat40      ,arts ,tijdens4          
#8,kraamverpleging en voeding van het   
kind in het eerste  levensjaar4' ,tweede
 druk4 #aiag4    ,bl4 #gc4 ,na het      
zoogen wordt het kind telkens dadelijk  
weggelegd1 en  dan mag het1 gelijk in   
het vorig hoofdstuk gezegd1 den #a;en en
 den #b;en  dag zoolang slapen1 als het 
verkiest2 wordt het wakker1 zoo krijgt  
het  7niet binnen #c uur67 telkens de   
andere borst 7eerst 't kind             

droogleggen671 en mag daarna weer rustig
 doorslapen4 ,den #c;en dag--gelijk  ook
 reeds gezegd--begint de reiniging en   
voeding op geregelde tijden3  als regel 
stelle men1 dat het gezonde borstkind   
overdag alle #c  #d uren  opgenomen1    
drooggelegd en aan de borst gevoed      
wordt1--dat is dus3  hoogstens #e keer  
per dag1--en dat het in den eersten tijd
 nog n keer  's avonds laat en n keer 's
 nachts de borst krijgt1--in 't geheel  
dus  hoogstens #g keer per #bd uur4     
,spoedig echter is het wenschelijk de   
voeding 's nachts tot n keer te         
beperken4 ,het is van groot belang  zich
 aan dezen regel te houden1 zoowel voor 
de kraamvrouw als voor het  kind40      
,bl4 #ge4 ,ook in de volgende dagen1    
weken1 maanden ga men met de  reiniging 
en de voeding van het kind op dezelfde  
regelmatige wijze  voort1 gelijk boven  
voor de eerste dagen is aangegeven1 en  
wel3 ,van af  de #b;e tot de #e;e of    
#f;e maand3 hoogstens #e maal per dag1  
en n maal 's  avonds laat4 ,voor de rust

 van de moeder en van het kind is het   
wenschelijk1 gelijk ook reeds gezegd1 om
 het voeden bij nacht spoedig           
achterwege te laten4 ,verder voede men3 
vanaf de #e;e of #f;e maand3  hoogstens 
#e  per #bd uur40    ,bl4 #gf4 ,de      
kinderen vertoonen z groote individueele
 verschillen1  zoowel wat hunne behoefte
 aan voedsel als aan rust aangaat1      
alsook in  alle overige                 
eigenschappen1--dat men elk kind        
afzonderlijk nauwgezet  moet waarnemen1 
en men nauwkeurig op zijne bijzondere   
behoeften en  eigenaardigheden moet     
letten1 om daaruit eene aanwijzing te   
putten voor  den1 voor elk kind vast te 
stellen leefregel4    ,geleid door een  
drang tot schematisme zijn wij vaak     
geneigd van het  kind enkel plichten te 
eischen1 zonder hem rechten toe te      
staan4 ,het  kind is een geboren egost1 
en kent slechts rechten1 geen plichten4 
,reeds in de eerste levensdagen beproeft
 het door schreeuwen zijn wil  door te  
zetten4 ,is hem dit n keer gelukt1 dan  

laat hij zich daar niet  gemakkelijk    
weer af brengen1 maar eigent zich steeds
 meer rechten toe2  behalve om eten1    
schreeuwt het spoedig om opgenomen en op
 den arm  rondgedragen te worden of om  
de aandacht te trekken1 en om tallooze  
dingen meer3 hij wordt een kleine tiran1
 die de geheele huishouding  regeert4   
,onze taak is het1 hierin het kind te   
leiden1 en het binnen de perken te      
houden naar de gebleken individueele    
eigenaardigheden en behoeften4    ,men  
zal dan1 om eenig resultaat te          
bereiken1--afgezien van het             
schreeuwuurtje1 dat men het kind zal    
laten1--een zekere regelmaat in  alles  
moeten invoeren1 teneinde het kind      
plichten te leeren--en zelf  niet de    
slaaf van den zuigeling te worden4      
,eene verstandige moeder zal in het     
gegeven schema den juisten weg weten  te
 vinden40      ,dr4 ,n4 ,knapper ,czn4  
#8,nederl4 ,maandschr4 v4 ,verloskunde  
en  ,vrouwenziekten en v4               
,kindergeneeskunde'4 #aiae4    ,deel    

,,iv4 ,bl4 #dfh4 ,telkens weer dringt de
 vraag naar voren3 worden de            
persoonlijke eigenaardigheden van het   
kind wel voldoende in acht  genomen1    
wordt niet te veel en telkens getracht  
om aan stelsels en  tabellen te         
onderwerpen1 wat toch even dikwijls weer
 van nature  ongenegen blijkt om zich   
hieraan te houden8 ,juist het groote    
aantal  steeds wisselende               
opvattingen--die maar al te weinig      
overeenkomen1  dikwijls zelfs met elkaar
 in lijnrechte tegenspraak zijn--dwingt 
telkens  weer de eisch op den voorgrond 
om te individualiseeren1 om vr alles  na
 te gaan hoe een bepaald kind uit zich  
zelf zich gedraagt ten  opzichte van de 
wijze van voedselopname1 de             
hoeveelheden1 de  voedingstijden enz4   
,rietschel zegt niet ten onrechte3 de   
methode voor  voeding aan de borst      
gedurende de eerste weken moet eene     
individueele  zijn2 feitelijk moet het  
kind zelf ons den weg wijzen1 in dien   
zin1 dat  wij hem--d4w4z4 iederen       

zuigeling afzonderlijk--bestudeeren1 om 
allereerst van hem gewaar te worden1 bij
 hem waar te nemen1 wat hij  verlangt1  
wat hij krachtens zijne constitutie voor
 zijne harmonische  ontwikkeling        
behoeft40    ,dr4 ,knapper begint zijn  
artikel3 #8,over zogvoeding en          
individualiteit'  met de volgende       
zinsneden3 ,al zijn er nog geen         
verschijnselen die er  op wijzen1 dat   
men in 't algemeen weer gaat afwijken   
van het sinds lang  aangenomene en door 
de goede resultaten gesanctioneerde     
voorschrift3  ,regel de voeding van het 
kind naar maat1 gewicht en tijd1 met    
regelmaat  en orde1 toch begint zoo hier
 en daar de ondervinding zich uit te    
spreken dat bij deze dressuur toch      
vooral het persoonlijke niet te  sterk  
op den achtergrond behoort te worden    
geschoven4 ,ik herinner  slechts aan het
 belangwekkende artikel over ,moderne   
,zuigelingendiethetik van ,halberstadt  
in het ,monatschrift fr                 
,kinderheilkunde1 door collega de ,jager

 in dit tijdschrift aangehaald1  en aan 
de reeks artikelen ,over het voeden van 
zuigelingen0 in 't  ,medisch ,weekblad1 
van de hand van ,dr4 ,c4 ,n4 van de     
,poll1 den  vrouwenarts1 die op grond   
van jarenlange waarneming van zoogende  
moeders en zuigende kinderen zich over  
de dressuur van den zuigeling  eene     
persoonlijke meening heeft trachten te  
vormen40    ,op bl4 #dgf spreekt hij    
over de wenschelijkheid1 de eisch bijna1
 om  vooral bij de borstvoeding toch    
niet te veel te willen maatregelen1     
omdat de natuur zelve--om 't zoo uit te 
drukken--wel weet wat zij doet40  ,men  
kan een en ander gerust op zijn beloop  
laten--tot zekere grenzen               
natuurlijk--al valt het soms geheel     
anders uit dan men volgens 't  boekje0  
verwachten zou40    ,omtrent de cijfers1
 welke #8een gemiddelde' aangeven1 voor 
de  hoeveelheid voedsel welke een       
borstkind1 volgens officieele           
voorschriften1 hebben mag1 zegt hij 7bl4
 #dgg73 ,al hebben zij eene  zekere     

waarde als leidraad1 speciaal bij de    
onnatuurlijke voeding1 bij  de          
natuurlijke voeding behoort liefst de   
eigen persoonlijkheid van den  zuigeling
 te gaan boven de leer40      ,dr4 ,c4  
,n4 van de ,poll4 #8,medisch ,weekblad'4
 #aiae4    ,het pasgeboren kind1 en     
gedurende eenigen tijd ook de zuigeling1
 is  nog niet als mensch te beschouwen1 
doch als een jong dier1 waarbij wij     
niet uit het oog hebben te verliezen1   
dat het als zoodanig in bijzonder       
ongunstige omstandigheden verkeert1     
omdat het niet zelf de moederborst  kan 
gaan opzoeken1 zooals pasgeboren dieren 
dat reeds spoedig doen4 ,het            
menschelijk dier geeft door schreeuwen  
te kennen1 dat het behoefte aan  voedsel
 heeft1 en daarop heeft de moeder te    
letten niet alleen1 maar  heeft zich1 in
 vele opzichten1 opofferingen voor haar 
hulpbehoevend  kind te getroosten4      
,zal men nu1 waar allerwege erkend      
wordt1 dat er zoovele en vaak groote    
individueele verschillen zijn1 daarmede 

rekening hebben te houden of  niet8 ,wie
 de citaten1 door mij gegeven1 oplettend
 nagaat1 ziet dat1  ofschoon vrij wel   
alle schrijvers trachten een voor alle  
kinderen  geldenden regel te geven1     
telkens gewag gemaakt wordt van         
uitzonderingen1 omdat nu eenmaal de     
kinderen zich niet schikken naar de     
schemata1 die1 ondanks de bewering van  
,czerny3 ,die ,erkenntnis von den       
grossen individuellen ,unterschieden der
 ,suglinge und von den  angeborenen     
krankhaften ,veranlagungen fhrte dazu   
jedes ,schema aus der  ,ernhrungslehre  
des ,suglings zu verdrngen01 toch       
onophoudelijk worden  opgesteld4 ,ik    
begrijp1 dat regels en voorschriften    
voor voeding1  voedingstijden en        
hoeveelheden per maaltijd noodzakelijk  
zijn in  weeshuizen1 kazernes enz41 waar
 een groot aantal personen moet gevoed  
worden4 ,het is niet doenlijk1 daar toe 
te geven aan individueele  verlangens1  
maar voor pasgeborenen en zuigelingen is
 het anders4 ,juist  voor die hulpelooze

 schepseltjes is het noodig rekening te 
houden met  allerlei omstandigheden1 zoo
 van lichamelijken als van geestelijken 
aard1 zooals dat ook noodig is bij het  
opvoeden van kinderen4 ,alle  ouders    
kunnen weten1 hoe het bij de opvoeding  
van het hoogste belang  is1 te letten op
 karakter-eigenschappen1 om in verband  
daarmede b4v4  goed- en afkeuringen1    
belooningen en bestraffingen in te      
richten4 ,van  niet minder gewicht acht 
ik het1 reeds van den beginne af1 ook   
voor de  voeding op te letten1 wat voor 
ieder kind noodig en nuttig blijken kan1
  in verband met zijn eigen aard1 met   
zijne eigenaardigheden1 en dat  zonder  
geleerdheid of wat daarvoor moet        
doorgaan4 ,uit de citaten is wel  op te 
maken1 dat het met algemeene regels maar
 niet lukken wil40    4444 ,naar mijne  
meening is het zeer goed mogelijk1 met  
inachtnemen van  aanwijzingen1 door de  
natuur gegeven1 eene betrekkelijke      
regelmaat bij  de voeding van den       
zuigeling te verkrijgen1 zonder dat men 

in de fout  van eenzijdige              
stelselmatigheid vervalt4444 ,eene      
#8betrekkelijke'  regelmaat1 want verder
 zal men het nooit brengen4 ,wanneer in 
den  beginne de verpleegster1 of welken 
titel de helpster moge dragen1 in       
overleg met de moeder1 vooral waar het  
haar eerste kind betreft1 later  de     
moeder alleen1 den zuigeling oplettend  
gadeslaat in al zijne  verrichtingen1   
zal het--ook al weder                   
betrekkelijk--gemakkelijk zijn te       
bespeuren1 wanneer het kind voedsel     
verlangt4 ,juist zij1 die dagelijks  met
 den kleine verkeeren1 en zeker het     
meest de moeder1 weten reeds  spoedig te
 vertellen van kleinigheden die zij     
opmerkten1 en1 in  aansluiting daaraan1 
aan te geven1 in welke richting de      
zuigeling zijne  eigenaardigheden       
vertoont4 ,laat men nu het kind1 met    
betrekking tot  zijn hongergevoel1      
volkomen vrijheid1 dan zal blijken1 dat 
het eene  kind1 zooals ook de literatuur
 doet zien1 meer of minder groote       

verschillen openbaart met het andere1   
maar ook1 dat het gewoonlijk zijn       
buikje vol drinkt1 daarna1 althans in   
den aanvang1 in slaap valt1  eenigen    
tijd daarna wakker wordt1 en weder om   
voedsel vraagt1 iets dat  zich met meer 
of minder regelmaat herhaalt04    4444  
,sedert geruimen tijd heb ik1 waar mij  
de gelegenheid daartoe  gegeven werd1 in
 dezen geest 7de zaak aan het kind zelf 
over te laten7  gehandeld1 en tot mijn  
genoegen mogen ondervinden1 dat de      
kinderen  prachtig groeiden1 geen of    
onbelangrijke stoornissen vertoonden1   
en1 op  verschillende tijdstippen1 tot  
eene regelmaat kwamen1 waarvan de moeder
  in hare huiselijke ordeningen geen    
hinder ondervond4 ,wel is waar moest  in
 de eerste weken de moeder doen1 waarop 
ik boven doelde1 namelijk  zich         
opofferingen voor haar kind getroosten1 
maar de belooning bleef  dan ook niet   
uit4 ,in overleg met de moeder          
handelende1 werden de  gunstigste       
resultaten verkregen4 ,wat kan men meer 

verlangen80      ,g4 ,oosterbaan1 arts4 
#8,lichamelijke opvoeding'4 #aibj4      
,bl4 #dg4 ,nooit mag afgeweken worden   
van den regel1 dat tusschen twee        
maaltijden minstens ongeveer drie uren  
verloopen moeten4    ,wordt het kind    
binnen drie uren nadat het gevoed is    
wakker en is het  dan lastig1 schreit   
het pijnlijk1 dan is1 tenzij de         
hoeveelheid  opgenomen voedsel          
onvoldoende was1 honger niet de oorzaak4
 ,naar de  aanleiding van het schreien  
moet dan gezocht worden 7zie bl4 #cg72  
in  geen geval mag men het kind1 ten    
einde het stil te krijgen1 de borst     
reiken4 ,was deze regel reeds vroeger   
niet stipt opgevolgd1 dan bestaat  er   
groote kans1 dat reeds een begin van    
gestoorde spijsvertering  aanwezig is1  
en dat juist daarin de oorzaak van het  
schreien is  gelegen4 ,dan zal men door 
het geven van nieuw voedsel slechts de  
kwaal  verergeren1 de aanleiding tot het
 schreien sterker maken in plaats van   
haar weg te nemen4    ,evenmin mag men  

het kind1 al zijn drie uren na de       
laatste voedselopname  verloopen1 wakker
 maken om het te voeden4 ,blijft het    
doorslapen1 dan  bewijst dat1 dat het   
nog geen behoefte aan voedsel heeft4    
,zoodra die  behoefte komt1 wordt het   
wakker en zal het gaan schreien4    ,het
 aantal maaltijden1 dat een kind moet   
hebben1 bedraagt gedurende het  geheele 
eerste levensjaar gemiddeld zes per #bd 
uur4 ,in de eerste weken  zal het elke  
#c  #c uur zijn voedsel opvragen 7met   
uitzondering van de  eerste dagen1      
waarin het dikwijls veel langer         
achtereen slaapt71 zonder  onderscheid  
te maken tusschen dag en nacht4 ,later  
verlangt het des  nachts minder vaak1   
spoedig in het geheel geen voedsel4 ,het
 is van  groot belang voor het kind     
zoover te komen1 omdat dan de maag      
gedurende  de nachturen haar noodige    
rust krijgt4    ,is het kind ongeveer   
drie weken oud1 dan moet de regelmaat   
bij de  voeding reeds verkregen zijn4   
,het krijgt dan des morgens tusschen #f 

en  #g uur zijn eersten maaltijd2 verder
 alle #c uren1 zoodat het des avonds    
tusschen #f en #g uur zijn #e;den       
maaltijd geniet4 ,dan begint voor het   
kind  de nacht1 die ongeveer #ab uren   
duurt4 ,gedurende dien tijd kan het     
eerst  tweemaal1 gemiddeld van het begin
 der vierde maand af nmaal worden       
gevoed4 ,het beste is dien eenen        
nachtmaaltijd des avonds tusschen #aj en
  #aa uur te geven1 waardoor voor moeder
 en kind een voldoende tijd voor  de    
nachtrust overblijft4    ,de praktijk   
eischt hier afwijking van den regel1 dat
 men het kind niet  uit zijn slaap mag  
wekken ten einde het te voeden4 ,het    
groote belang1  dat er in gelegen is om 
een voldoenden rusttijd te krijgen1     
weegt  zwaarder dan die fout2 vooral    
omdat dan toch de sedert de laatste     
voedselopname verloopen tijd groot      
genoeg is1 om zeker te zijn dat het     
kind zonder schade weer opnieuw kan     
gezoogd worden4          ,in het        
algemeen gaan bij te vroeg geboren      

kinderen de hier gegeven      regels    
niet op4 ,zij moeten telkens1 wanneer ze
 drie uur geslapen      hebben1 gewekt  
en gezoogd worden4      ,tracht men zoo 
stipt mogelijk de regelmaat bij de      
voeding in acht te  nemen1 dan zal het  
kind spoedig aan dien regel gewennen en 
zal het  wakker worden1 wanneer de tijd 
voor de voeding gekomen is4 ,ook zal het
  spoedig elken avond omstreeks #aj  #aa
 uur onrustig worden of geheel          
ontwaken1 wanneer het steeds op dien    
tijd zijn voedsel ontvangt4    ,wordt   
zulk een kind wakker vr de noodige tijd 
sedert den laatsten  maaltijd verstreken
 is1 dan zal het zoet blijven liggen en 
niet gaan  schreien1 zooals het geval is
 met niet aan regelmaat gewende en      
verwende kinderen4 ,mocht het in het    
begin soms voorkomen1 dat het kind      
schreit vr het gevoed worden mag1 dan   
late men het schreien tot zijn  tijd    
gekomen is en toone in geen geval       
misplaatst medelijden1 doch  blijve     
standvastig weigeren het kind voedsel te

 geven1 een schijnbare  wreedheid1 die  
echter slechts kan strekken tot heil van
 moeder en  zuigeling40                 
,,fransche ,,schrijvers4    ,dr4 ,p4    
,lassablire4 #8,hygine du premier ge'4  
#aiac4    ,bl4 #aji4 ,ds les premiers   
jours1 il convient d'habituer l'enfant  
une  grande rgularit dans ses repas4 ,ni
 ses cris ni les supplications de       
l'entourage ne doivent faire flchir     
cette rgle absolue4    ,le premier mois1
 l'enfant devra tre mis au sein1  partir
 de cinq  heures du matin1 toutes les   
deux heures et demie2 il recevra ainsi  
neuf  ttes en vingt-quatre heures4 ,le  
deuxime mois1 on supprimera une  tte4   
partir du sixime mois1 il prendra sept  
ttes en vingt-quatre  heures1 une tte   
toutes les trois heures4 ,il faut1 le   
plus tt  possible1 viter  la mre la tte 
de la nuit qui est pour elle            
l'interruption d'un repos bien gagn et  
souvent une fatigue2 l'intrt  de        
l'enfant commande ce repos d'ou dpend la
 bonne qualit4 ,le nombre  et           

l'intervalle des ttes peuvent tre       
modifis cependant1 par le  mdecin       
suivant le cas4    ,la dure des ttes    
dpend de l'apptit de l'enfant et de la  
valeur de  la mre comme nourrice4 ,en   
moyen1 les ttes doivent tre d'un quart  
d'heure4 ,il y a intrt  laisser reposer 
un peu l'enfant au milieu  d'une tte4   
,si l'enfant est glouton1 on suspendra  
la tte au bout de  trois  cinq minutes4 
,la quantit de lait que doit prendre un 
enfant dpend galement de sa  vigueur    
physique et de la richesse nutritive du 
lait maternel2 il n'y a  donc pas de    
rgle absolue pour fixer la quantit      
exacte de lait que  doit absorber un    
enfant40    ,bl4 #aid4 ,allaitement     
artificiel4 ,le tableau suivant donne   
les  quantits de lait par biberon et par
 vingt-quatre heures4 ,l1 plus          
qu'ailleurs1 il n'y a pas de rgle       
absolue4 ,c'est au mdecin  d'apprcier40 
,p4 ,nobcourt4 #8,confrences pratiques  
sur l'alimentation des  nourrissons4'   
#b;e ,edition4 #aiad4    ,bl4 #cc4      

,allaitement naturel4 ,si on ouvre les  
ouvrages qui traitent de  l'allaitement1
 on est frapp par les divergences qui   
existent entre les  auteurs sur le      
nombre des ttes et sur les quantits de  
lait qu'il  convient d'autoriser4 ,elles
 se rencontrent non seulement dans des  
livres d'poques diffrentes1 mais encore 
dans ceux qui sont  contemporains4      
,comme1 sans aucun doute1 chaque auteur 
prconise les  rgles1 qui1 dans sa       
pratique1 lui ont donn de bons rsultats 
pour  l'levage des nourrissons1 on      
serait tent d'en conclure  l'absence de 
toute rgle vritable4 ,ce serait         
videmment exagr4 ,il existe des  donnes 
gnrales qui doivent guider le mdecin2   
mais ces donnes n'ont  rien d'absolu et 
nous verrons1 chemin faisant1 les       
tempraments qu'il  convient de leur     
apporter40    ,bl4 #da4 ,il ne faut donc
 pas s'attacher  fixer avec une trop    
grande  minutie la ration alimentaire   
d'un nourisson au sein2 on aurait ainsi 
bien des dconvenues4 ,il faut dire que  

l'enfant doit ingrer  approximativement 
telle quantit de lait2 mais1 prenant la 
ration  thorique comme base1 procder par
 ttonnement1 comme le conseillait       
,budin1 en tenant compte des fonctions  
digestives1 de la croissance et  de     
l'tat gnral4 ,il faut se garder         
toutefois d'tre trop timor2 si  le bb   
digre bien et se dveloppe rgulirement1  
il faut le laisser  tter suivant son    
apptit1 se bornant  le modrer1 s'il est 
trop  vorace1  le stimuler1 s'il prend  
trop peu4 ,la quantit de lait qu'il     
prendra sera pour lui1 en gnral1 la     
ration optima40    ,bl4 #dg4 ,quand le  
bb est normal et se dveloppe            
rgulirement1 il  importe moins de se    
proccuper de la ration que de fixer le  
nombre et  les intervalles des ttes40   
,bl4 #hb4 ,comme l'a expos fort         
justement le ,pr4 ,maurel1 il n'y a pas 
de  rations normales1 mais des rations  
conventionnelles moyennes1  appropries  
des sujets donns dans des conditions    
convenues2 la  ration est toujours      

personnelle1 de plus1 mme pour une      
personne1 elle  ne correspond qu' une   
priode de temps divise et quelquefois   
trs  courte40 ,quand on parle de rations
 trop fortes ou de laits trop riches1   
il faut tenir compte des modalits       
particulires  chaque enfant4 ,tous      
n'ont pas la mme capacit digestive ni la
 mme activit nutritive1  mme  conditions
 gales d'ge1 de taille ou de poids4     
,chaque  organisme1 crit ,m4 ,a4        
,lesage1  sa personnalit1 son           
coefficient de  fixation4 ,chaque       
nourrisson tire un parti diffrent d'un  
mme aliment4  ,vouloir identifier tous  
les enfants est une utopie40    ,bl4    
#aci4 ,technique de l'allaitement       
artificiel4 ,l'allaitement  artificiel  
ne peut en effet russir que s'il reste  
sous le contrle  rpt du mdecin2 comme je
 vous l'ai dit et comme nous allons le  
voir  encore1 les quantits de lait      
ncessaires aux enfants ne sont pas      
adquates  les ges1 elles doivent varier 
suivant les indications par  l'examen   

clinique40    ,bl4 #ada4 ,la tte doit   
durer une dizaine de minutes40    ,bl4  
#ade4 ,la radioscopie ayant montr       
,m4,m4 ,leven et ,barret que le  lait de
 vache quitte l'estomac1 en gnral1 aussi
 rapidement que le  lait de femme1 on   
peut donner autant de biberons que de   
ttes dans  l'allaitement naturel1 et aux
 mmes intervalles1 c'est--dire3         
,de la naissance  #c mois #h biberons   
espacs de #b;h4 #cj4        11 #c  #f   
mois            #g    11      11    11  
#c11        11 #f  #i 11              #f
    11      11    11 #c11      444 il   
n'y a d'ailleurs pas de rgle absolue3   
,m4 ,marfan conseille #g  biberons      
jusqu' cinq mois1 #f ensuite2 ,m4       
,variot #i biberons jusqu' un  mois1 #g 
biberons jusqu' quatre mois1 #e biberons
 ensuite40    ,bl4 #adh4 ,en prsence des
 faits dissemblables que je viens de    
vous  exposer1 la conclusion dj pose    
propos de l'allaitement naturel         
s'impose3 il n'y a pas de rgle absolue  
pour l'alimentation  artificielle des   

nourrissons4 ,chaque nourrisson a son   
individualit  physiologique et demande  
une ration qui lui est particulire4 ,il 
faut  procder par ttonnements04         
,dr4 ,j4 ,androdias4 #8,la pratique des 
maladies des enfants4' #aiji4 ,i4 par   
,a4 ,b4 ,marfan1 ,j4 ,androdias et ,ren 
,cruchet4    ,bl4 #bdd4 ,pendant le     
priode qui procde la monte de lait1 il  
n'est  pas utile de mettre trs souvent  
l'enfant au sein4 ,la seconde tte  aura 
lieu trois ou quatre heures aprs la     
premire1 et1 jusqu'au  troisime jour1 on
 laissera cet intervalle entre les ttes4
 ,lorsque la  monte du lait s'effectue1 
les seins deviennent durs1 tendus1 et le
  mamelon diminue de longueur4 ,dans ces
 conditions1 il ne faut pas  laisser un 
intervalle aussi considrable entre les  
ttes2 les seins  seront donc vids plus  
souvent1 afin que l'enfant n'ait pas de 
trop  grandes difficults pour prendre le
 mamelon4 ,on le mettra donc au sein    
toutes les deux heures d'une faon trs   
rgulire4 ,cet intervalle doit  tre      

considr comme physiologique pendant le  
premier mois1 car la  digestion dure un 
peu moins que ce laps de temps4444 ,a   
partir du  deuxime mois1 il sera bon    
d'espacer les ttes toutes les deux      
heures  et demie1 de faon  laisser      
reposer la mre un peu plus longtemps4   
,enfin1 vers le quatrime mois1 l'enfant 
ne prendra plus que toutes les  trois   
heures40    ,bl4 #bde4 ,dans les        
premiers temps1 certains enfants sont   
trs paresseux  et mettent longtemps pour
 tter1 plus d'une demi-heure            
quelquefois4  ,dans ces conditions1 il  
est trs difficile de leur donner toutes 
les  deux heures3 on espacera les ttes  
toutes les deux heures et demie ou      
trois heures40    ,bl4 #bdf4 ,si on a   
affaire  un enfant bien portant1 qui    
augmente d'une  faon rgulire1 et si la  
mre a suffisamment de lait1 on peut se  
dispenser de la rveiller4 ,si au        
contraire le nourrisson est petit1  tte 
mal et si la mre est mdiocre nourrice1  
il faut rveiller  l'enfant trop         

dormeur4444 ,si1 en effect1 l'enfant    
dort trop pendant le  jour et n'a pas   
ses ttes rglementaires1 la nuit il aura 
faim1  restera veill1 criera1 et l'on   
verra cette anomalie d'un enfant qui    
dort une partie de la journe1 ne ttant  
que quatre ou cinq fois1 et  reste toute
 la nuit suspendu au sein40    ,nous    
venons de dire que le nourrisson ne doit
 pas tter toute la nuit4  ,mais est-il  
ncessaire de le faire tter  intervalles 
rguliers8 ,si  l'enfant ne se rveille   
pas1 il est tout  fait inutile de lui   
donner  le sein1 surtout quand il est   
vigoureux et bien portant4 ,on l'habitue
  ainsi a tre sevr la nuit4 ,lorsque1 au
 contraire1 l'enfant se rveille  et     
crie1 si on a affaire  un enfant chtif  
et qui se dveloppe mal1 on  lui donne   
une fois la nuit1  peu prs  intervalle  
gal entre la  dernire tte du soir et la 
premire du matin4 ,cette tte de la nuit 
sera continue seulement pendant un mois 
ou deux4 ,si l'enfant se  rveille et    
crie plusieurs fois dans la mme nuit1 on

 n'hsitera pas1  s'il est suffisamment  
nourri1  le laisser crier40      ,dr4   
,j4 ,donnadieu4 #8,pour lire en         
attendant ,bb'1 #h;ime dition4 #aiaf4   
,bl4 #ca4 ,de trs bonne heure1 ds la fin
 de la premire semaine1 vous  rglerez   
rigoureusement l'heure des repas de     
l'enfant2 vous le mettrez  au sein      
toutes les deux heures le jour4 ,pendant
 le premier mois  seulement vous lui    
donnerez deux ttes par nuit1 ds le      
second mois1  une seule4    ,si vous ne 
suivez pas courageusement cette rgle1   
votre enfant sera  difficile  lever1 il 
passera ses jours et surtout ses nuits  
pleurer  et  tter1 vous privant ainsi de
 tout repos1 et compromettant           
directement votre sant et indirectement 
la sienne40    ,bl4 #cb_/cc4 ,c'est     
surtout la nuit que vous apprcierez le  
repos que  vous laissera votre enfant en
 dehors de l'unique tte que vous lui    
donnerez jusqu' l'ge de quatre mois4    
4444 ,des le cinquime mois1 l'enfant ne 
ttera plus la nuit40    ,bl4 #cd4 ,quand

 l'enfant aura prs de trois mois1       
pendant le jour1  loignez le moment des 
ttes2 un repas toutes les deux heures et
 demie  d'abord1 puis toutes les trois  
heures1 sera suffisant1 d'autant plus   
qu' cet ge1 son estomac s'tant dvelopp1 
il prendra chaque fois une  plus grande 
quantit de lait qui demandera un temps  
plus long pour la  digestion40    ,bl4  
#ce4 ,on rencontre quelquefois des      
mamans qui vous disent3 ,docteur1  il   
m'est impossible de faire tter mon      
enfant toutes les deux heures1  car il  
fait des sommeils ininterrompus de      
quatre et cinq heures40 ,on  est tent   
d'ajouter3 qui dort dne4 ,le proverbe   
est ici en dfaut1 et  pour ces enfants  
paresseux1 dormeurs1 je rclame plus     
nergiquement  encore la rgularit des    
repas1 toutes les deux heures d'abord1  
toutes  les trois heures ensuite4       
4444 ,quand l'heure du repas a sonn1    
levez votre petit endormi1  secouez-le  
un peu pour l'veiller1 mettez-le au     
sein1 qu'il tte et se  rendorme aprs1 il

 n'a pas autre chose  faire1 tter et    
dormir4    ,en rsum1 un tout jeune      
enfant doit tter une disaine de fois    
dans les  #bd heures1 puis1  mesure     
qu'il grandit1 on diminue le nombre des 
ttes ou des biberons1 en les espaant1 de
 faon que1 vers la fin du  huitime mois1
 il ne tte plus que six fois4    ,un    
enfant vigoureux doit faire son repas en
 dix ou douze minutes40    ,bl4 #ch4    
,donnerez-vous les deux seins  chaque   
tte8 ,oui1 car il est  inutile de       
laisser distendre un sein en le laissant
 se remplir de lait  pendant quatre     
heures1 il vaut mieux les vider tous les
 deux  moiti   chaque tte40    ,bl4 #ff4
 ,allaitement au biberon4 #a;er jour3   
nombre des ttes #aj2 #dme  jour1 #aj2   
#bme semaine #aj2 #cme et #dme semaine  
#i2 #bme mois1 #i2 #cme mois  #h2 #dme  
mois #h2 #fme mois #g2 #ime mois #f40   
,prof4 ,dr4 ,a4 ,pinard4 #8,la          
,puriculture du premier ge'4 #aiaf4     
,bl4 #fh4 ,le nombre des ttes doit tre  
de six  huit dans les #bd  heures4      

,elles doivent tre espaces de la faon   
suivante3 toutes les  deux ou trois     
heures pendant la journe avec un repos1 
pour la maman et  le bb1 de six  huit   
heures pendant la nuit40    ,bl4 #fi4   
,la dure de chaque tte doit tre d'un    
quart d'heure environ4  ,d'une faon     
gnrale1 on ne doit pas interrompre le   
sommeil d'un  nouveau-n bien portant    
pour le faire tter4 ,si le sommeil a dur
 plus  de trois heures dans la journe1  
on rapprochera ensuite les ttes4        
,rien n'est plus variable que la quantit
 de lait prise au sein de sa  maman par 
chaque bb40      ,prof4 ,dr4 ,a4        
,auvard4 #8,le nouveau-n' #g;ime dition4
 #aiag4    ,bl4 #aif4 ,allaitement      
naturel4 ,a partir du quatrime jour1    
rgler  autant que possible les ttes de  
la faon suivante3          ,premier     
,semestre3          ,trois premiers mois
       ,le jour1 une tte toutes         
les deux heures4                        
,la nuit 7c'est--dire                   
environ de #h heures du                 

soir  #h heures du matin71              
une tte toutes les                      
quatre heures4                          
,trois mois suivants       ,le jour1 une
 tte toutes                             
les trois heures4                       
,la nuit une tte toutes                 
les six heures4                         
,second ,semestre3            ,le jour1 
une tte toutes                          
les trois heures2                       
remplacer deux ttes par                 
une soupe chaque fois4                  
7,par exemple1 #h heures                
matin3 tte4--#aa heures3                
soupe4--#b heures soir3                 
tte4--#e heures3 soupe4--#h             
heures3 tte4                            
,la nuit1 une seule1 tte1               
qu'on peut mme arriver                  
supprimer4                              
,troisime ,semestre3         ,le jour1  
une tte toutes                          
les trois heures2 en                    
remplacer deux  trois par               

les aliments1 qui seront                
indiqus ultrieurement4                  
,supprimer la tte de la                 
nuit40      ,bl4 #bjj4 ,les rations4    
7,je rappelle que ces chiffres ne       
reprsentent  que des moyennes           
approximatives1 qui varient avec chaque 
mre1 avec  chaque enfant1 et aussi avec 
une srie de circonstances laisses       
l'apprciation du mdecin740    ,bl4 #bde4
 ,allaitement artificiel4 ,on donnera   
une tte toutes les deux  heures 7de #h  
#aj ttes par #bd heures740    ,on peut  
arriver1 aprs deux ou trois mois1       
supprimer la tte de  nuit40      ,mme4  
,le ,dr4 ,cl4 ,mulon4 #8,manuel         
lmentaire de puriculture'4 ,prface du   
,pr4 ,marfan4 #aibj4    ,bl4 #eg4 il    
faut qu'il soit baign chaque jour1 qu'il
 ait des repas  trs rguliers40    ,bl4  
#ei4 ,un enfant bien dress doit dormir  
et laisser dormir ses  parents entre #i 
heures du soir et #f heures du matin4   
,il prend cette  habitude en quelques   
jours si on ne cde pas  ses cris4 ,il   

est plus  long de dresser un bb de      
quelques mois qu'un nouveau-n2 on y     
parvient cependant avec la persvrance4  
,on peut y parvenir plus vite  en       
donnant un biberon d'eau bouillie pour  
calmer les cris et  dshabituer l'estomac
 de secrter des sucs digestifs la nuit40
    ,bl4 #hj4 ,il faut rgler les enfants
 ds le dbut de la vie1 pour             
l'alimentation comme pour le sommeil4   
,l'ducation ne saurait commencer  trop  
tt4 ,quand un bb vient de natre1 aprs   
l'avoir nettoy et  habill1 on le met    
dormir dans son lit4444 7,de moeder gaat
 ook  slapen74    4444,donc1 la mre et  
l'enfant reposent1 nous allons les      
laisser ainsi #c   #e heures1 non pas   
#bd heures comme on disait autrefois40  
,bl4 #ha4 ,ensuite1 nous allons mettre  
l'enfant au sein toutes les #b  heures  
pendant quelques minutes pour faciliter 
la monte laiteuse1 qui  se fera ainsi en
 #dh  #fj heures environ4 ,nous devons  
l'aider4 ,l'enfant  prendra trs peu de  
choses2 il n'a pas besoin d'un long     

repas1 mais  ainsi nous viterons  la mre
 la tension douloureuse des seins qui   
accompagne la monte laiteuse mal        
surveille4    ,ds le #c;e jour1 l'enfant
 ne ttera plus que toutes les deux      
heures 4  ,mais1 je vous en prie1       
apprenez-lui de suite  ne pas tter la   
nuit4 ,on  peut trs bien le dresser     
ainsi d'emble1 quoiqu'en pensent les    
mres4  ,et il n' en meurt pas4 ,ce sont 
des ides un peu nouvelles1 mais elles   
sont fondes sur l'exprience de beaucoup 
de matres1 sur la mienne  aussi4        
,quoi'qu'elle ne soit pas sculaire1 je  
suis tout  fait sre1  qu'on arrive      
lever des enfants ainsi et que la maman 
se porte mieux1  ceci est vrai surtout  
pour la femme qui travaille4 ,combien de
  malheureuses ouvrires qui1 ayant      
besogn toute la journe1 passent  encore 
leurs nuits  allaiter1 parce que leur   
enfant crie1 alors qu'un  enfant bien   
dress peut ne pas boire du tout entre   
#aj heures du soir et  #f heures du     
matin04    ,bl4 #hb4 ,en passant1 je    

vous signale un petit moyen pour        
dshabituer un  enfant mal dress de tter 
la nuit4 ,la mre vous dt3 ,je ne peux   
pas  l'empcher de crier la nuit4 ,eh    
bien1 il suffira de remplacer cette  tte
 nocturne par un biberon d'eau bouillie4
    ,ainsi l'enfant se dshabituera de   
secrter du suc gastrique  cette  heure  
anormale et il ne demandera plus  tter  
la nuit4    ,quelquefois cependant1     
quand l'enfant est petit1 un ch'tiot1   
comme on  dit dans le ,morvan1 il faut  
le laisser tter la nuit une  trois fois1
  pendant quelques semaines1 parce qu'il
 n'a pas la force de tter1 il ne  prend 
pas assez1 et la secrtion lacte se      
tarirait40          ,,duitsche          
,,schrijvers4    ,dr4 ,julius ,lang4    
#8,aertzlicher ,rathgeber fr ,frauen4'  
#ahib4    ,bl4 #df4444 so soll es vom   
ersten ,tage an als feststehendes       
,gesetz  gelten1 dass das ,darreichen   
der ,brust nur in ,zwischenrumen von    
mindestens drei ,stunden zu geschehen   
hat4444 was aber nur fr den ,tag  gilt4 

,zur ,nacht muss das ,anlegen auf ein   
zweimaliges eingeschrnkt  werden2 spter 
gengt wohl auch ein einmaliges          
,darreichen der ,brust und  allmhlich   
ist danach zu streben1 dass der ,sugling
 die ganze ,nacht  ohne ,nahrung        
zubringt und hchstens werde ihm etwas   
,wasser gereicht40      ,prof4 ,f4      
,ahlfeld4 #8,lehrbuch der               
,geburtshilfe4' #aijc4    ,bl4 #bjg4    
,tagsber tut man gut1 alle #b bis #c    
,stunden das ,kind  anzulegen2 nachts   
lsst man es so lange schlafen1 wie es   
schlft4 ,indem  man tagsber pnktlich    
genau die ,stunden einhlt1 das ,kind zu 
dem  ,zwecke selbst weckt1 die ,nacht   
aber1 auch wenn das ,kind schreien      
sollte1 es erst eine ,zeit schreien lsst
 und erst es einmal trocken  legt1 ehe  
man ihm die ,brust bietet1 gelangt das  
,kind durch ,gewohnung  bald dahin1     
tagsber sich pnktlich zum ,trinken zu   
melden1 nachts aber  immer lnger zu     
schlafen1 schliesslich durchzuschlafen40
      ,dr4 ,engel4 #8,pfaundler und     

,schlossmann's ,handbuch der            
,kinderheilkunde4'  #aiaj4 ,i4    ,bl4  
#agj4 ,eine gesunde1 normale ,frau kann 
ihr ,kind ohne jede ,anweisung  nhren4  
,nahrungsbedarf und ,milchproduktion    
stellen sich aufeinander  ein2 das ,kind
 selbst bestimmt durch die ,dauer des   
,schlafes die  ,trinkpause40      ,dr4  
,w4 ,camerer4 #8,pfaundler und          
,schlossmann's ,handbuch der            
,kinderheilkunde4' #aiaj4 ,i4    ,bl4   
#bjd4 ,ueber #g mal in #bd ,stunden     
oder1 wie es noch vielfach ,sitte  ist1 
zweistndlich die ,brust zu geben1 ist   
auch bei mangelnder  ,milchsekretion und
 schwchlichen ,kindern unzweckmszig1    
schon aus dem  ,grunde1 weil man hierzu 
hufig ihren ,schlaf unterbrechen mszte4 
,am  zweckmszigsten ist1 #e-f mal in #bd
 ,stunden anzulegen40    ,bl4 #bjf4     
,wenn es auch zu widerraten ist1 ein    
,kind zum ,zweck der  ,nahrungsaufnahme 
aus dem ,schlaf zu wecken1 so empfiehlt 
es sich doch  sehr1 schon von ,anfang an
 die festgesetzten ,zeiten mglichst ein 

zu  halten1 und es ist erstaunlich1     
wieviel man schon in den ersten         
,lebenswochen durch ,erziehung erreichen
 kann4 ,das ,kind soll so gewhnt        
werden1 dasz es in der #a4 ,woche       
tagsber etwa alle dreiundeinhalb        
,stunden angelegt wird1 whrend man bei  
,nacht eine fnf- bis  achtstndige ,pause
 einschaltet40    ,bl4 #baa4 ,unter     
normalen ,verhltnissen ndert sich die   
,technik der  ,ernhrung in den nchsten  
,monaten sehr wenig und gestaltet sich  
einfach  genug1 da man dem gesunden     
,sugling ,freiheit in der               
,nahrungszufuhr die  meist mit          
berraschender ,regelmszigkeit erfolgt1  
lassen kann40    ,bl4 #bac4 ,die ,zahl  
der tglichen ,mahlzeiten betrgt im      
ersten  ,vierteljahre #e-f1 gelegentlich
 #g1 spter #e-f1 so dasz anfangs #c     
spter  #c-d stndige ,pausen bei ,tag mit
 entsprechenden ,nachtpausen zwischen   
den einzelnen ,mahlzeiten stattfinden40 
,dr4 ,g4 ,walcher4 #8,praktische        
,ergebnisse der ,geburtshilfe und       

,gynaekologie4' #aiaj4 ,,ii4    ,bl4    
#cdi4 ,zweckmssigerweise wird das ,kind 
#e-f mal tglich angelegt1  nachts soll  
die ,brust und der ,magen des ,kindes   
ruhen40 ,beim ,stillen  selbst soll     
immer nur eine ,brust gereicht werden1  
diese aber ist  volkommen leer trinken  
zu lassen40      ,dr4 ,karl ,basch4     
#8,praktische ,ergebnisse der           
,geburtshilfe und  ,gynaekologie'4      
#aiab4 ,,iv4    ,bl4 #cbf4 ,hij spreekt 
van etwa #c bis #d ,stunden1 welche     
,zeit die  natrliche ,trinkpause        
entspricht40      ,prof4 ,l4 ,langstein 
und ,dr4 ,l4 ,f4 ,meyer4                
#8,suglingsernhrung und                 
,suglingsstoffwechsel4' #aiad4    ,bl4  
#id4 ,vielfach ist es noch blich1 die   
,suglinge alle #b ,stunden              
anzulegen4444 ,als ,regel gilt die      
,verordnung von #e ,mahlzeiten 7beim    
neugeborenen ,kind sind eventuell #f zu 
gestatten7 in vierstndigen  ,pausen2    
eine lngere ,nachtruhe ist notwendig4   
,die ,zeiten sind z4,b4  #f-aj-b-f-aj   

,uhr4 ,nur sollen diese nicht pedantisch
 eingehalten und das  ,kind soll nicht  
aus tiefem ,schlaf zur ,mahlzeit geweckt
 werden4 ,man darf  sehr wohl das eine  
oder andere ,mal die ,zeiten            
berschreiten1 nur darf  das nicht zur   
,regel werden4 ,zudem regelt sich das   
,nahrungsbedrfnis  bald so1 dass das    
,kind von selbst zur angesetzten ,stunde
 erwacht40    ,bl4 #adh4 ,in den        
,lehrbchern findet sich gewhnlich die   
,angabe1 die  ,mutter mge in            
vierstndigen ,pausen fnfmal anlegen und 
in ihrer  ,energie nicht erlahmen4      
,hinter diesem lapidaren ,satz liegt    
jedoch ein  ,berg von ,schwierigkeiten40
      ,prof4 ,dr4 ,a4 ,keller en ,dr4   
,w4 ,birk4 #8,leidraad bij de           
kinderverpleging1  enz41' vertaald door 
,christina ,nijman1 #aiab1 met een      
inleidend woord  van ,dr4 ,cornelia de  
,lange4    ,bl4 #cf4 ,in de eerste dagen
 en weken bepaalt het kind1 door den    
duur  van den spontanen slaap1 de       
tusschenpoozen van zijn maaltijden2 in  

de  zesde of zevende week probeeren de  
ouders meestal1 het kind er toe te      
brengen1 dat het 's nachts doorslaapt   
zonder voedsel te krijgen4  ,overdag    
worden de voedings-tusschenpoozen       
verkort1 en de voeding 's  nachts       
vervalt4 ,in den regel laat het kind    
zich dan de eerste nachten  nog hooren1 
daar het gewend is aan de nachtvoeding2 
het wil de borst  hebben en is          
onrustig40    ,bl4 #cg4 ,wij achten b4v4
 voor het gezonde kind #e maaltijden per
 dag  voldoende2 een grooter aantal is  
schadelijk1 maar met het oog op het     
lichamelijk welzijn en het verloop van  
het spijsverteringsproces is het        
vrijwel hetzelfde1 of deze maaltijden   
alleen over dag1 van 's morgens  tot 's 
avonds #i uur1 of wel over de geheele   
#bd uur verdeeld worden4 ,men  zou in   
sommige gevallen aan het kind zelf de   
termijnsbepaling kunnen  overlaten en   
het nu eens #c uur1 den volgenden keer  
#f uur achtereen  laten doorslapen1 mits
 het aantal van #e maaltijden niet      

overschreden  wordt4 ,dit doen wij      
echter niet1 maar streven naar een      
zekere  regelmaat1 die trouwens meestal 
ook reeds geischt wordt voor den  goeden
 gang der huishoudelijke aangelegenheden
 en waardoor het kind  tevens aan orde  
wordt gewend4 ,natuurlijk mag deze      
opvoeding tot orde  niet in strijd zijn 
met de belangen der lichamelijke        
gezondheid40      ,dr4 ,s4 ,engel en    
,dr4 ,m4 ,baum4 #8,de zorg voor den     
zuigeling'1 bewerkt door  ,jeannette    
,strcke-,polenaar1 kinderarts1 met een  
inleidend woord van ,dr4  ,j4 de ,bruin4
 #aiac4    ,bl4 #dc4 ,in den regel      
slaapt het kind al den tijd tusschen de 
maaltijden4 ,de meeste gezonde kinderen 
verlangen daarvoor uit zichzelf  een    
lange rustpoos2 vooral in de eerste     
maanden van het leven slapen de         
kinderen tusschen de maaltijden zeer    
vast4 ,daardoor verlangen gezonde       
borstkinderen meestal van zelf slechts  
#e of #f maaltijden per dag1  tenzij men
 ze opzettelijk dwingt aan meer         

maaltijden te wennen2 er zijn  zelfs    
kinderen die maar #d keer per dag de    
borst willen hebben4    ,men zou dus een
 kind moeten aanleggen wanneer het      
wakker wordt1 en  blijkbaar voedsel     
verlangt4 ,wanneer evenwel onverhoopt   
het kind niet  zelf zijn maaltijden     
regelt1 maar dikwijls en op ongeregelde 
tijden  voedsel verlangt1 moet men hem  
aan vaste tijden wennen1 en hem #e of #f
  maal daags de borst geven1 in         
afstanden van #c tot #d uur4 7,noot van 
de  vertaalster3 ,hier te lande geeft   
men meestal nog #f of #g maaltijden per 
etmaal4 ,zelden of nooit zagen wij      
daarvan nadeel74    's ,nachts moet in  
elk geval een pauze van #f  #h uur      
gemaakt worden40    ,bl4 #ea4 ,van zeer 
veel gewicht is het1 hoelang men wacht  
tusschen de  maaltijden4 ,zooals reeds  
vroeger werd aangetoond1 is het in het  
belang1  zoowel van de moeder als van   
het kind1 dat men altijd regelmatige    
pauzen maakt4 ,komt het kind daar niet  
vanzelf toe1 dan moet men het  daaraan  

wennen40    ,bl4 #aej4 ,verder is er nog
 een belangrijke vraag1 om de hoeveel   
tijd  men een kind moet voeden4         
,borstkinderen bepalen vaak zelf het    
tijdstip  voor de voeding1 doordat zij1 
vooral in de eerste weken of maanden1   
zoolang slapen1 tot zij weder behoefte  
aan voedsel hebben4 ,eerder  slapen zij 
wat langer en slaan zij daardoor een    
maaltijd over1 dan dat  zij een maaltijd
 te veel nemen4 ,later echter1 wanneer  
zij langer wakker  blijven1 kan men de  
voeding niet meer regelen naar het      
slapen en wakker  worden van het kind4  
,dan moet men dus het kind gewennen aan 
een  bepaalden regelmaat in de voeding4 
,bij fleschvoeding blijkt dit reeds     
eerder noodig te zijn40      ,dr4 ,m4   
von ,pfaundler4 #8,physiologie des      
,neugeborenen4' ,handbuch der           
,geburtshilfe herausgegeben von ,a4     
,dderlein4 #aiae4    ,bl4 #fch4 ,wenn   
man gehalten wre1 fr alle ,kinder ein   
und dasselbe  ,system der ,brusternhrung
 zur ,anwendung zu bringen1 so wrde man 

wohl  besser fahren mit #e-f als mit    
#h-aj ,mahlzeiten pro #bd ,stunden4     
,glcklicherweise besteht aber kein      
,zwang zu einer solchen starren         
,regel--vielmehr--wie noch gezeigt      
werden soll und der ,verf4 seit #ahii   
immer wieder aufs ,nachdrcklichste      
vertritt--aller ,grund sich fr den  gut 
beobachteten ,einzelfall von jedem      
,schema freizumachen40    ,bl4 #fdj4    
,das zweckmszige ,vorgehen ist hiernach 
gengend vorgezeigt3  ,man wird bis zum  
#c4 oder #d4 ,lebenstag auf etwa #e-f   
,mahlzeiten pro ,tag  hinaufgehen und   
versuchen bei dieser ,anzahl zu         
verharren4 ,zeigt sich  aber 7worauf man
 besonders bei ,erstlaktierenden gefaszt
 sein musz71  dasz die ,tagestrinkmenge 
unter dem ,bedarf1 die ,sekretion bei so
 langen  ,pausen eine ungengende bleibt 
oder stellen sich klinische ,zeichen der
  ,unterernhrung ein1 so wird man       
unbedenklich die ,zahl der ,mahlzeiten  
auf #g-h erhhen2 kurz gesagt1 man wird  
das ,kind nicht nach der ,regel1        

sondern die ,regel nach dem ,kinde      
richten1 man wird auch hier in einem    
gewissen ,rahmen individualisieren und  
auf die #8,stimme der ,natur'  hren40   
,hinsichtlich der ,einteilung der       
,mahlzeiten ist auf eine tunlichst      
lange ,nachtpause von etwa #h ,stunden  
zu achten und im brigen die  ,einhaltung
 annhernd gleicher ,intervalle zu       
erstreben4 ,hier werden oft  einander   
direkt widersprechende oder unerfllbare 
,vorschriften  erlassen4 ,wenn es z4,b4 
heiszt1 man solle das ,kind fttern um #f
 ,uhr1 um  #aj ,uhr vormittags1 um #b   
,uhr1 #f ,uhr und #aj ,uhr nachmittags1 
oder zu  andern festen ,zeiten1 das     
,kind drfe aber nicht aus dem ,schlafe  
geweckt  werden behufs ,ftterung1 so    
wird manche folgsame ,mutter tagtglich  
vor  qualvolle ,dilemmen gesetzt04      
,bl4 #fad4 ,wie viel ,nahrung braucht   
das ,neugeborene8 ,die ,beantwortung    
der ,frage starrt vor ,schwierigkeiten40
      ,dr4 ,g4 ,tugendreich4 #8,vortrge 
ber ,ernhrung und ,pflege des ,kindes4' 

#aiad4    ,bl4 #de4 ,obwohl es          
zweckmszig ist1 das ,kind an            
,regelmszigkeit der  ,mahlzeiten zu     
gewhnnen1 so darf man bei der           
,brustnhrung--im ,gegensatze  zur       
,flaschenernhrung--doch auch einmal von 
der ,zeiteinteilung  abweichen1 z4,b4   
wenn unser ,kind zur ,trinkzeit im      
tiefem ,schlafe liegt40      ,prof4 ,dr4
 ,b4 ,bendix4 #8,lehrbuch der           
,kinderheilkunde fr ,aerzte und         
,studierende4' #aiaf4    ,bl4 #db4 ,das 
,brustkind verfgt bei jeder einzelnen   
,mahlzeit1 abhngig  von den jeweiligen  
,durst und ,hunger1 frei nach seinem    
,belieben4 ,es  weichen daher die       
,mengen der ,einzelmahlzeiten auch      
desselben ,tages sehr  voneinander ab1  
so dasz z4,b4 eine ,mahlzeit #bej-cjj g4
 und die andere  nur #ge-ajj g4 betragen
 kann444444 ,unter normalen ,bedingungen
 wird das  gesunde ,kind vor einem      
,zuviel0 durch die allmhliche ,ermdung  
infolge  des ,sauggeschft1 durch die    
,magenkapazitt und die ,erschpfung der  

,brustdrse geschutzt40    ,bl4 #dc4 ,es 
ist nicht ntig1 den ,sugling zur        
bestimmten ,stunde aus dem  ,schlafe zu 
wecken1 um ihn zu stillen1 sondern man  
wartet1 bis er sich  meldet04 ,auch bei 
nur #c-d maligem ,trinken innerhalb #bd 
,stunden holt er  sich das fr seinen    
,bedarf notwendige ,milchquantum aus der
 ,brust  heraus4 ,sehr hufig stellt sich
 im ,verlaufe einiger ,wochen das ,kind 
von  selbst auf die #d- oder #cstndige  
,pause ein40    ,bl4 #de4 ,die natrliche
 ,ernhrung mit ihren normalen           
,verhltnissen  soll1 insbesondere was   
,nahrungsmengen und ,nahrungsbedarf     
anbetrifft1  als ,wegweiser fr die      
,vorschriften bei der knstlichen        
,ernhrung  dienen4 ,man soll sich aber  
jederzeit bewuszt sein1 dasz der        
einzelne  ,sugling eine ,individualiteit
 fr sich ist1 die je nach der ihr von   
der  ,natur verliehenen                 
,leistungsfhigkeit ihrer ,zellen und    
deren ,funktion  sparsamer oder mit     
grszerem ,kraftverbrauch wirtschaftet4  

,mithin drfen  die bei der natrlichen   
,ernhrung gewonnenen ,zahlen ein        
wertvolles  ,schema fr die knstliche    
,ernhrung abgeben4 ,falsch ist es1 sich 
in  jedem ,falle schablonenmszig an sie 
zu binden40    ,bl4 #eb4 ,die           
,trinkmengen und die ,zahl der          
,mahlzeiten werden bei der  unnatrlichen
 ,ernhrung nach den bei der natrlichen  
gewonnenen  ,erfahrungen eingerichtet4  
,aber ebensowenig wie sich ein starres  
,schema  fr die dem einzelnen ,kinde    
notwendigen ,milchquanten aufstellen    
lszt1  ebenso unmglich ist es1 genau zu 
przisieren1 mit welcher ,lebenswoche    
eine ,steigerung der ,konzentration     
vorzunehmen ist4 ,als ,regel darf der   
,satz gelten3 man bleibt solange bei dem
 vorgeschriebenen ,masz der  ,nahrung   
und ,grad der ,konzentration1 als       
,allgemeinbefinden und ,stuhl des       
,kindes gut sind1 und sein ,gewicht     
ungestrt ansteigt1 auch wenn ,menge  und
 ,konzentration unter der gewhnlichen   
,norm stehen4    4444 ,es kann nicht oft

 und ausdrcklich genug hervorgehoben    
werden1  dasz es eine ,schablone fr die 
,ernhrung des ,suglings nicht gibt1     
weder bezglich der ,menge der ,milch    
noch des ,grades der ,verdnning4 ,es    
heiszt hier wie in vielen ,dingen       
individualisieren1 nicht                
schematisieren40          ,,engelsche   
7,,amerikaansche7 ,,schrijvers4    ,g4  
,f4 ,still4 #8,common ,disorders and    
,diseases of ,childhood4' #aiji4    ,bl4
 #bc4 ,there must be regularity in the  
feeding and1 as a general  rule1 ,i am  
strongly in favour of waking an infant  
for its feeds at the  proper time4 ,if  
this is done from the beginning1 the    
infant usually  very soon gets into the 
habit of waking just as the feed is due1
 and  goes off to sleep again quite     
easily after it4 ,an infant should be   
fed  every two hours during the first   
two months1 except at night1 when the   
intervals may be three hours3 during the
 next month it should be fed  every two 
and a half hours by day1 and three hours

 by night1 and from  the end of the     
third month onwards it should be fed    
every three hours  by day and may miss  
one feed at night1 until the age of six 
months1  when it may miss two feeds at  
night40      ,prof4 ,dr4 ,george        
,peaslee ,shears 7,new ,york74          
#8,obstetrics normal and  operative4'   
#aiaf4    ,bl4 #bje4 ,the ,french seek  
to avoid maceration of the epithelium   
7nml4  van den tepel7 by allowing the   
child to nurse but once in three hours4 
,my experience has led me to believe    
that many children cannot obtain        
sufficient nourishment in this way1 and 
,i prefer 7after the  establishment of  
the milk secretion71 to adhere to the   
two or two and  one-half hour interval1 
giving both mother and child a rest     
between  midnight and morning40    ,bl4 
#bjg4 ,the child may be put to the      
breast 7nml4 na de bevalling7  after    
eight or ten hours1 and after that every
 four hours for two or  three days1 or  
until the milk secretion becomes        

established4 ,one  interval at night may
 be extended to six or even eight hours 
in order  to give the mother a good     
period of restful sleep40               
#8,midwifery by ten teachers' under the 
direction of ,comyns ,berkeley4  #aiag4 
,bl4 #eff4 ,during the first two days   
the secretion of the breasts is but     
small in quantity1 and the child must   
not be put to the breast more  often    
than every six hours4444 ,with the      
establishment of full  lactation1 which 
generally occurs on the third or fourth 
day1 the  infant must have its regular  
hours of feeding4 ,it may be stated as  
generally convenient if the infant has  
its first feed at #g a4m41  followed at 
#i4cj a4m4 by its morning bath4 ,after  
the bath the child has  its second feed1
 and after this feed and the fatigue of 
the bath1 the  child may be allowed to  
rest for three hours4 ,it is then fed   
regularly  every three hours1 being     
awakened if necessary1 until about      
#aj4cj  p4m44444 ,after the first week  

the baby will be having its full feeds1 
and will generally sleep till #g a4m41  
with only one feed in the night4  ,in   
this way the infant will have seven     
feeds during the twenty-four  hours1 and
 the mother and nurse will have a good  
night's rest40        ,wie heeft gelijk8
    ,ik eindig met de opmerking1 welke  
,jacobi in #aijj op een congres van     
,amerikaansche geneeskundigen maakte1   
bij eene discussie over de beste        
methode voor de voeding van zuigelingen3
    ,he had come with the idea1 that he 
would learn how infants should be  fed1 
but he finds that he was mistaken1 for  
every speaker has given a  different    
method4 ,for his part1 he thinks that1  
above all1 the  physician should mix    
milk with4444 brains4 ,it is astonishing
 how handy  brains are in the practise  
of medicine4 ,every man told us how he  
feeds  babies1 and every one thinks his 
way is right1 but a lot of babies  think
 it is wrong10    en ik voeg er bij3    
,time has come1 that the babies tell us 

what they think to be the  best40       
,,aanhangsel ,,ii4    ,,enkele          
,,recepten4      ,rijstwater1 gortwater1
 wordt bereid van #a eetlepel rijst of  
gort1 die  men met #a liter water #ae   
minuten laat koken4 ,daarna laat men    
even  bezinken en giet het rijstwater of
 gortwater af4 7,gorter47    ,voor      
gort-1 rijst- of haverafkooksel neemt   
men ongeveer #a theekopje per  liter1   
gekookt tot lobbig aftreksel en daarna  
door een fijn zeefje of  gaas gezeefd1  
aangevuld met rietsuiker of melksuiker4 
7,scheltema74    ,gortwater of          
rijstwater4 #a eetlepel gort of rijst   
met n liter water  gedurende #ae minuten
 te koken1 daarna door een doekje te    
filtreeren en  zoo noodig met gekookt   
water aan te vullen tot  liter4 ,tevens 
voegt  men een weinig zout toe1 z dat de
 smaak niet meer onaangenaam flauw  is4 
,gortwater en rijstwater bederven zeer  
spoedig1 zoodat zij elken      dag1 op  
warme zomerdagen tweemaal daags1 versch 
moeten worden      bereid4 ,omdat de    

bereiding tijdroovend is en omdat gevaar
 voor      bederven bestaat1 gebruike   
men ze alleen1 indien met water verdunde
      melk niet goed verdragen wordt4   
7,oosterbaan74      ,op  liter water    
komt #a eetlepel rijst of #a eetlepel   
haverdegort1  welke men #aj-ab minuten  
laat koken1 daarna door een doekje of   
zeefje  filtreert en waaraan men dan    
weer evenveel water toevoegt als        
verkookt  is en zooveel zout dat de     
smaak niet onaangenaam flauw is4 ,men   
kan ook  de rijst of de gort opzetten   
met #a liter water en dit laten verkoken
  tot op  liter4    ,haverdegort wordt  
vr het koken met koud water afgewasschen
 en rijst  moet eerst geblancheerd0     
worden4 ,deze laatste bewerking bestaat 
hierin1 dat men het water1 waarmede de  
rijst op het vuur is gezet1  afgiet1    
zoodra het begint te koken4 ,de aldus   
geblancheerde rijst wordt  dan opnieuw  
met schoon water opgezet en dit tweede  
afkooksel gebruike  men ter verdunning  
van de koemelk4 7de ,lange74            

,havergort4 #fj gram havergort wordt in 
warm water afgewasschen1 dan met  #a    
liter koud water opgezet en een uur lang
 boven een matig vuur  gekookt2 dan doet
 men er #c gram zout bij en giet alles  
door een fijne  zeef4 ,wat daaruit      
druppelt1 is havergortwater4 ,wanneer   
een dunnere  substantie is              
voorgeschreven1 wordt het afkooksel weer
 met gekookt  water tot #a liter        
aangevuld4    ,havervlokken4 ,wordt het 
afkooksel bereid uit havervlokken1 dan  
neemt  men #fj gram havervlokken op #a  
liter water en kookt dit slechts #bj    
minuten lang4 7,keller en ,birk74       
,meelwater4 #bj gram tarwebloem of      
havermeel wordt met #ab liter water     
koud aangemengd2 een andere #ab liter   
water wordt opgezet en aan de  kook     
gebracht2 men doet er #c gram zout bij  
en zoodra het water kookt1  wordt de    
eerste helft erbij gedaan4 ,voor oudere 
kinderen neme men #dj  gram meel en #a  
liter water4 7,keller en ,birk74        
,karnemelkvoedsel wordt bereid door #a  

liter karnemelk onder gestadig  roeren  
op zacht vuur met #a kleine lepel       
rijstebloem 7#ae gram7 en #a-b          
eetlepels suiker 7#cj-fj gram7 #aj      
minuten te laten doorkoken1 waarna men  
er weer zooveel gekookt water aan       
toevoegt1 dat er #a liter over is4      
,voor zieke kinderen of pasgeborenen    
neemt men vaak een  maltose-praeparaat  
7#cj-de gram per liter74    ,karnemelk  
is ook in bussen gecondenseerd en       
ingedampt te krijgen1 men  vindt de     
gebruiksaanwijzing op de bus vermeld4   
7,gorter74    #ae-bj gram 7#a gewoon    
gevulde lepel7 rijstmeel1 die vooraf met
 water  #aa flink gaar gekookt is tot   
een dikke pap1 wordt gemengd met #a     
liter  karnemelk en met #de  #fj gram   
7#c opgehoopte lepels7 witte suiker en  
het  geheel nogmaals flink gekookt4     
,rijstmeel geeft1 vooral met de         
karnemelk die van melk1 en niet van room
  is gekarnd1 een meer egaal1 minder    
vlokkig praeparaat dan andere           
meelsoorten4 ,wanneer rijstmeel niet in 

een winkel of bij een bakker is  te     
verkrijgen1 kan het door fijnstampen van
 prima rijst gemakkelijk  worden bereid4
    ,op #a liter karnemelk komt #ae gram
 tarwemeel2 al roerende worden zij      
samen aan de kook gebracht1 en als zij  
koken1 laat men ze nog #aj  minuten lang
 doorkoken1 steeds roerende4 ,vervolgens
 voegt men #cj gram  witte suiker toe4  
,de pan moet goed gemailleerd zijn2 het 
roeren  geschiede liefst met een houten 
lepel1 het koken moet plaats hebben op  
een fel vuurtje01 zooals de technische  
term der huismoeders luidt4  7,chr4     
,nijman74      ,gecondenseerde melk1    
bussemelk1 ,zwitsersche melk4 ,met of   
zonder  suikertoevoeging ingedampt4     
,wordt volgens voorschrift op de bus met
  water verdund4 7,gorter74      ,voor  
bijvoeding wordt gebruikt pap1 bereid   
van verschillende  meelsoorten1 als     
rijst1 rijstemeel1 tarwemeel1 havermeel1
 gerstemeel1  griesmeel1 gort1 grutjes1 
maizena1 arrowroot1 tapioca1 sago1      
beschuit1  brood1 met water1 melk en    

water1 bouillon4 ,arrowroot1 maizena1   
tapioca1  sago hebben een gering gehalte
 aan eiwit4 ,pap van havermeel is erg   
slijmerig4    ,verder worden gegeven    
soep van gries of rijst1 met bouillon of
 tevens  met fijngemaakte groenten1 moes
 van spinazie1 wortelen enz4 ,ook zeer  
fijn verdeelde groenten1 met weinig     
water opgezet1 waarvan men al het  vocht
 laat verkoken4 ,in aanmerking komen    
spinazie1 worteltjes1  doperwtjes1      
bloemkool1 gestoofde sla1 andijvie4 ,ook
 aardappelpure4    ,van vruchten komen1 
naast vruchtensappen en vruchtenmoes1 in
  aanmerking3 appelen1 peren1 bananen1  
sinaasappelen1 kersen1 frambozen1       
druiven 7zonder pit of schil74    ,alles
 hangt af van den zuigeling4    ,zooals 
reeds onder #8,allerlei' werd opgemerkt1
 is de met het tanden  krijgen van      
nature gepaard gaande vermeerderde      
speekselafscheiding der  speekselklieren
 eene aanwijzing1 dat men van dat       
oogenblik ook andere  spijs dan         
uitsluitend melk kan toestaan4 ,mijne   

bedoeling met die  opmerking is1 dat    
niet te lang mag worden voortgegaan met 
allerlei  papjes1 doch dat met het      
tandenkrijgen ook aan het kind          
langzamerhand  vaster voedsel mag       
gegeven worden4 ,een beenen ring mag men
 gerust  vervangen door een korstje     
brood1 om op die wijze reeds het kind te
  gewennen aan het gebruiken van vaster 
voedsel4                                
,,aanteekeningen      #a ,ik verwijs    
voor eene1 naar het mij voorkomt1       
praktische kleeding1  zoowel voor       
zuigelingen als voor oudere kinderen1   
naar de boekjes1  uitgegeven door de    
vereeniging3 ,vakschool voor verbetering
 van  vrouwen- en kinderkleeding0 te    
,amsterdam4 ,i4 ,zuigelingenkleeding4   
,,ii4  ,kruipleeftijd4 ,,iii4 ,kleeding 
voor meisjes van #b-f jaar4 ,,iv4       
,kleeding  voor jongens van #b-f jaar4  
,v4 ,kleeding voor meisjes van #f-ab    
jaar4 ,,vi4  ,kleeding voor meisjes van 
#ab-ag jaar1 door ,m4 ,a4 ,faddegon en  
,j4 ,l4  ,redeke-,hoek4    #b ,w4       

,preyer1 ,die ,seele des ,kindes4 #gte  
,auflage1 #aijh4    #c ,het is mij niet 
lang geleden gelukt eene borst1 nadat   
het kind vier  weken lang1 wegens zware 
ziekte van de moeder1 kunstmatig gevoed 
was1  wederom door het zuigen van het   
kind tot voldoende zogafscheiding te    
brengen1 zoodat de intusschen herstelde 
moeder haar kind geheel aan de  borst   
kon voeden4    #d ,het vermelden van    
deze persoonlijke opvatting is niet     
geheel van  gevaar ontbloot1 en dat     
gevaar betreft zoowel den zuigeling als 
mijzelf4 ,voor den zuigeling schuilt het
 gevaar hierin1 dat de nog  onervaren   
moeder1 telkens wanneer het kind        
schreit1 vermoedt dat het  honger heeft 
en het dus aan de borst legt1 waaraan   
het dan eenige malen  zuigt1 doch niet  
met die lust en die kracht1 welke       
inderdaad berust op  de natuurlijke     
behoefte aan voedsel1 om vervolgens     
slechts met den  tepel te spelen en     
weder met schreien te beginnen1 zoodra  
zijne moeder  hem in de wieg wil leggen4

 ,de moeder moet zich er voor hoeden1 op
 die  wijze van haar kind een dwingeland
 te maken1 die haar alle rust beneemt   
en zichzelf schade berokkent4    ,voor  
mij schuilt het gevaar hierin1 dat men1 
door onnadenkend volgen  van mijne      
opvatting1 het kind tot een lastig kind 
maakt en ten prooi  geeft aan           
stoornissen in de spijsvertering1 en mij
 daarvan de schuld  geeft4 ,voor        
onnadenkend opvolgen van eene1 in eene  
langdurige praktijk  verkregen1         
overtuiging1 kan ik echter geene        
verantwoordelijkheid  aanvaarden4 ,ik   
heb1 bij het schrijven van dit werkje1  
erop gerekend1  dat iedere moeder haar  
best zal doen zoo spoedig mogelijk de   
eigenaardigheden van haar kind te leeren
 kennen en daarbij trachten wil         
verstandig te handelen4 ,zooals gezegd1 
zal de oplettende moeder al  spoedig    
zekere regelmaat ontdekken en daarmede  
rekening moeten houden4    #e ,dr4 ,c4  
,n4 van de ,poll4 ,over het voeden van  
zuigelingen4 ,medisch  weekblad1 #aiae4 

#f ,zie aanhangsel4    #g ,dr4 ,e4      
,gorter4 ,de voeding van gezonde en     
zieke zuigelingen1 #b;e  druk4 ,hij     
raadt gewone suiker aan4 #a eetlepel    
suiker weegt #cj gram1 #a  paplepel #ae 
gram1 #a theelepel #e gram 7opgehoopt72 
voor een afgestreken  lepel rekene men  
de helft4    ,voor het meel neme men    
zuivere rijst- of tarwebloem4 #a        
eetlepel meel  weegt #bj gram1 #a       
paplepel #aj gram1 #a theelepel #c-d    
gram 7opgehoopt74    #h ,foto's door de 
firma ,d4 ,j4 ,boom1 ,hengelo 7,o474    
#i ,pneuma  lucht1 welke1 in gezonden   
toestand1 alles wat niet vast  is1 dus  
alle holten1 vult4    #aj ,in           
,amstelodamum1 ,december #aiai1 schrijft
 ,j4 ,w4 ,f43 ,in zijn ,uit 't  leven   
van een leurder 7#aiae1 #cj7 vertelt    
,jos4 ,goudswaard over de  heilige      
lengte van ,christus01 een strook papier
 van #a1fe ,meter lang1  waarop gedrukt 
staan litanien en gebeden1 dat zijn     
eigenaar1 zijn  drager behoedt voor alle
 kwalen2 die vrouwen zonder smart doet  

baren en  de huizen waarin ze zich      
bevindt veilig maakt tegen kwade        
geesten1  uitgedrukt in deze woorden3   
,de zegen des ,allerhoogsten van ,god   
den  ,vader1 ,god den zoon en ,god den  
,h4 ,geest1 gebenedijde dit huis1 en al 
wat daar binnen en buiten is2 menschen  
en vee1 alle eten1 spijs en  drank en   
wat daar dakdruppelen ontvangt1 dat zij 
gebenedijd en  gezegend40    #aa ,het is
 aan te bevelen om meel1 dat met melk of
 eene andere  eiwithoudende             
grondzelfstandigheid zal worden gekookt1
 vooraf met water  gaar te koken4 ,meel1
 rijst1 griesmeel enz4 die met melk tot 
een pap  zullen dienen1 worden in het   
,groningsche ,ziekenhuis vooraf met     
weinig  water gaar gekookt tot een dikke
 waterpap4 ,moet hiermede iets anders1  
b4v4 melk of karnemelk worden verdund1  
dan wordt daarvoor later in             
evenredigheid een kleinere hoeveelheid  
water gebruikt4 7,scheltema74