,,reis ,,door ,,noord ,,amerika1 ,,gedaan ,,door ,,den ,,heer ,,pieter ,,kalm1 ,professor in de ,huishoudingskonst op de ,hoge ,school te ,aobo1 en ,medelid der ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen4 ,vercierd met koperen ,platen4 ,,eerste ,,deel4 ,te ,,utrecht4 ,by ,j4 ,,van ,,schoonhoven en ,comp4 ,,en ,g4 van den ,,brink ,janz4 ,,mdcclxxii4 ,,aan ,,den ,,wel ,,edelen ,,heer ,,pieter ,,cramer1 ,,koopman ,,te ,,amsterdam1 ,,directeur ,,van ,,het ,,zeuwsche ,,genootschap ,,der ,,wetenschappen ,,te ,,vlissingen1 ,,beminnaar ,,van ,,konsten ,,en ,,wetenschappen1 ,,wordt ,,de ,,nederduitsche ,,vertaling ,,dezes ,,werks1 ,,ten ,,blyke ,,van ,,erkentenis ,,en ,,hoogagting1 ,,opgedragen ,,door ,,zyn ,,wel ,,edelens ,,zeer ,,ootmoedige ,,dienaren1 ,,joannes ,,van ,,schoonhoven1 en ,comp4 ,,voorreden ,,van ,,den ,,vertaler4 ,het was de ,baron ,bielke1 ,vice president van het ,hofgerigt van ,finland1 die den eersten voorslag deed aan de ,koninglyke ,maatschappy der ,wetenschappen te ,stokholm1 om enen man van bekwaamheid naar ,siberie1 ,ysland1 en andere gewesten1 die op dezelve breedte met ,zweden leggen1 te zenden1 ten einde daar zodanige waarnemingen te doen1 en zulke verzamelingen van zaden en planten te maken1 als dienstig zouden kunnen zyn om den landbouw1 de handwerken1 de konsten en wetenschappen in ,zweden te volmaken4 ,de ,ridder ,linnus keurde den voorslag goed1 dog oordeelde dat ene ,reis door ,noord ,amerika van nog uitgebreider nut wezen zoude1 dewyl de ,amerikaansche gewassen in dien tyd weinig bekend1 en niet volgens de konst beschreven waren1 en om verscheiden redenen scheen het zeer waarschynlyk te zyn1 dat de ,noord ,amerikaansche planten zeer wel de winters in ,zweden zouden kunnen uitstaan2 dus dat zeer velen van die gewassen van een zeer groot gebruik schenen te zullen zyn voor den landbouw en de geneeskonst4 ,tot dus verre was die ,reis niet meer dan een ontwerp1 dat egter op nieuws op het tapyt gebragt werd by gelegenheid dat de ,kapitein ,triewald1 een ,man in ,engeland van wegens zyne bekwaamheden wel bekend1 zyne waarnemingen omtrent de zydeteelt uitgaf1 en daarin gewag maakte van een soort van ,moerbeziebomen1 door den ,heer ,linnus ontdekt1 die de gestrengheden van de lugt in ,zweden zo wel konden doorstaan als een sparreboom4 ,en de ,graaf ,tessin1 een ,heer van ene alomme bekende verdienste zo wel in de staatkundige als geleerde wereld1 ,voorzitter van de ,koninglyke ,maatschappy geworden zynde1 bragt te wege dat men eenpariglyk besloot den ,heer ,pieter ,kalm1 ,professor in de ,huishoudingskonst te ,aobo1 en ,medelid van de ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen1 naar ,noord ,amerika te zenden4 ,de kosten1 die op zulk ene reis lopen zouden1 waren in 't eerst een grote hinderpaal2 dog de ,koninglyke ,maatschappy schreef aan de drie ,hoge ,scholen in het ,ryk om onderstand tot ene zo grote en nuttige onderneming4 ,aobo zond ene geringe somme1 ,lund kon niets geven1 maar ,upsala maakte dit gebrek goed door ene ryke gift4 ,de ,graaf ,piper werd verzogt ene somme gelds1 die uit zyn geslagt jaarlyks aan de ,hoge ,school van ,upsala gemaakt was1 tot onderstand van deze onderneming ten behoeven van den ,heer ,kalm te bestemmen4 ,de ,graaf stond het verzoek geredelyk toe4 ,dog de ,maatschappy van de ,hoge ,school van ,upsala nog ene jaarlyksche somme gelds1 door het geslagt van ,helmsfield aan dezelve gemaakt1 ten behoeven van den ,heer ,kalm verkregen hebbende1 weigerde de ,graaf ,piper zyne belofte gestand te doen1 als zynde het strydig met de wetten der ,hoge ,school1 en zonder enig voorbeeld1 dat een de zelve persoon twee jaargelden genieten zoude4 ,de laatst overleden ,koning van ,zweden1 toen ,kroonprins en ,kanselier der ,hoge ,school1 schreef over deze zaak1 en verklaarde te wenschen dat uit de ,schatkist der ,hoge ,school ter bevordering van zo nuttige onderneming duizend ,platen1 dat is omtrent zestienhonderd guldens ,hollandsch geld1 geschikt werden4 ,het verzoek van den ,prins werd door de ,hoge ,school ingewilligd1 en het geld der ,koninglyke ,maatschappy ter hand gesteld4 ,het ,komptoir der ,handwerken gaf driehonderd ,platen1 of omtrent vierhonderdentagtig guldens4 ,de ,heer ,kalm verteerde op zyne ,reis zyne onderstandgelden1 behalven nog wel vyfduizend daalders koperen munt1 dat is ruim dertienhonderd guldens1 uit zyn eigen zak1 zo dat hy op zyne terugkomst zyne huishouding op enen zeer bekrompenen voet moest inrigten4 ,de overige kosten moest de ,maatschappy uit hare eigene schatkist goed maken4 ,zie daar in korte woorden een uittreksel uit de breedvoerige ,voorreden van den ,heer ,kalm zelven1 waaruit men zien kan1 met welken yver voor het gemene belang men in een land is aangedaan geweest daar het geld zo schaarsch is1 en welk ene loffelyke drift voor de bevordering der wetenschappen in 't algemeen1 en voor de ,natuurlyke ,historie en de ,huishouding in 't byzonder1 de ,hoge ,scholen in ,zweden1 en zelfs byzondere personen in dat ,ryk bezield heeft1 zo dat zy hunne eigene inkomsten liever hebben willen verteren1 dan zulk een nuttig ontwerp optegeven4 ,diergelyk een voorbeeld hebben wy gezien omtrent den ,heer ,hasselquist1 die1 met een ziekelyk en teringagtig lichaam naar ,klein ,asia1 ,egypte en ,palestina reisde1 en zulke schatten van nieuwe planten en dieren verzamelde1 dat het ,zamenstel van den ,heer ,linnus noit zo vele soorten zou bevat hebben1 indien die grote ,natuurkundige deze rykdommen niet tot zyn gebruik had kunnen aanwenden1 welken de ,koningin van ,zweden zeer milddadiglyk gekoft heeft door het betalen van de nagelaten' schulden van den ,heer ,hasselquist1 die overleed in 't midden zyner nuttige navorschingen4 ,de ,heer ,osbeck heeft ook op zyne ,reis naar ,china zeer vele nuttige navorschingen op zyn' eigen' kosten gedaan1 en die wereldkundig gemaakt op kosten van zyn ,kerspel4 ,de ,heer ,toreen stierf op de ,reis1 en heeft zyne brieven1 in het werk van den ,heer ,osbeck1 tot bewyzen van zyn uitmuntend vernuft en zyne pryswaardige begeerte ter bevordering van nuttige wetenschappen1 nagelaten4 ,in dit ,land ziet men op het verspillen van ene matige somme gelds als op niets1 dog zo is het niet in ,zweden4 ,zo dat men deze pogingen moet beschouwen als zeer roemrugtig voor het ,zweedsche ,volk en den groten ,linnus1 die in alles wat opzigt heeft op de ,natuurlyke ,historie de eerste dryfveer is in dat ,ryk4 ,de ,heer ,kalm1 verlof van den ,koning verworven hebbende om voor enigen tyd ontslagen te zyn van het waarnemen van zyn ampt als ,hoogleraar1 en paspoorten1 nevens brieven van voorschryving aan verscheiden' ,staatsdienaars van wegen ,zweden aan de ,hoven van ,londen1 ,parys1 ,madrid1 en in den ,haag1 gekregen hebbende1 vertrok van ,upsala den #af4 ,october #agdg4 ,den #aa4 ,december ging hy onder zeil van ,gothenburg1 dog wierd door enen geweldigen storm gedwongen te ,gromstad in ,noorwegen intelopen1 van waar hy den #h4 ,februari #agdh4 onder zeil ging1 en den #ag4 van die maand te ,londen aankwam4 ,hy bleef in ,engeland tot den #ae4 ,augustus1 doende ondertusschen een reisje naar ,woodford in ,essex1 en naar ,little ,gaddesden in ,hertfordshire1 de verblyfplaats van ,william ,ellis1 enen ,man zeer bekend door zyne uitgegeven' werken over den ,landbouw1 dog wiens werkdadige ,huishouding de ,heer ,kalm niet vond te beantwoorden aan zyne leerstellingen daaromtrent in zyne werken4 ,ook bezogt hy ,ivinghoe in ,buckinghamshire1 ,eaton1 en verscheiden andere plaatsen1 en beschouwde alle de zeldzaamheden en de tuinen in en omtrent ,londen4 ,eindelyk ging hy naar ,philadelphia1 waar hy den #af4 ,september aankwam4 ,het overige van dat jaar besteedde hy tot het verzamelen van zaden1 en het doen van verscheiden springtogtjes rondom ,philadelphia4 ,den winter bragt hy onder de ,zweden door1 die te ,rakoon in ,new ,jersey woonagtig waren4 ,het jaar #agdi4 reisde hy door ,new ,jersey en ,new ,york1 langs de ,rivier ,hudson naar ,albany1 en van daar naar ,montreal en ,quebec in ,kanada1 toen in de magt der ,franschen4 ,tegens den winter van dat zelve jaar keerde hy weder terug naar ,philadelphia1 en zond ene nieuwe lading van zaden1 planten1 en andere zeldzaamheden naar ,zweden4 ,in 't jaar #agej4 bezogt hy de westelyke delen van ,pensylvanie en de kust van ,new ,jersey4 ,zyn ,reisgezel ,lars ,jungstrom bleef den gehelen zomer over in het eerst genoemde ,landschap om zaden te vergaderen1 terwyl de ,heer ,kalm zelf door ,new ,york en over de ,blauwe ,bergen heen naar ,albany toog1 en van daar1 langs de ,rivier de ,mohawk1 naar het ,land der ,iroquoizen of der vyf ,volken1 waar hy kennis maakte met de ,mohawks1 de ,oneidas1 de ,tuskaroras1 de ,onandagas en de ,kayugaws4 ,hy bezogt en bevoer toen het grote ,meer ,ontario1 en zag den beroemden ,waterval van ,niagara4 ,op zyne terugreis trok hy de ,blauwe ,bergen op ene andere plaats op nieuws over1 en bereikte ,philadelphia weder in de maand van ,october4 ,in het jaar #agea4 den #ac4 ,februari begaf onze ,reiziger zig te ,newcastle aan boord1 en landde1 naar enen zeer gevaarlyken togt van wegens allergeweldigste stormwinden1 den #bi4 ,maart te ,londen aan4 ,den #e4 ,mai ging hy op reis naar ,gothenburg1 bereikte die plaats den #af4 van die zelve maand1 en den #ac4 ,juni ,stokholm1 na op dezen waarlyk nuttigen togt drie jaren en agt maanden te hebben toegebragt4 ,hy keerde van daar weder naar ,aobo1 waar hy in zynen eigenen tuin enige honderden van ,amerikaansche planten aankweekt1 dewyl 'er nog in die plaats geen openbare tuin is ten dienste der ,hoge ,school4 ,hy gaf het verhaal van zyne ,reis by tusschenpozingen uit1 ter oorzake van de kosten1 die te hoog lopen zouden indien hy het gehele werk op eens gemeen maakte1 in een ,land daar men slegts weinig ,boekverkopers vindt1 en daar de ,schryver zelf dikwyls het werk van den ,boekverkoper doen en merkelyke sommen schieten moet4 ,de ,reis van den ,heer ,kalm kwam oorspronglyk in het ,zweedsch in 't ligt4 ,de ,voorreden van zyn eerste ,deel was getekend te ,aobo den #ac4 ,juli #agec4 ,twee ,broeders1 ,murray genoemd1 zetteden het ,werk in het ,hoog ,duitsch over1 in drie ,delen in groot ,octavo1 waarvan het eerste in 't jaar #aged4 het twede in #ageg4 en het derde in #agfd4 te ,gottingen het ligt zagen4 ,de ,heren ,murray zyn ,zweden1 en een van hun is ,leerling geweest van den ,ridder ,linnus2 zo dat men op hune overzetting zo wel als op het oorspronglyke kan staat maken4 ,in ,engeland vond deze fraye ,reisbeschryving enen uitmuntenden ,vertaler1 in den persoon van den ,heer ,john ,reinhold ,forster1 enen ,man wiens kundigheden1 byzonderlyk in de ,natuurlyke ,historie1 en alle de ,wetenschappen daartoe betrekkelyk1 uit meer dan een van zyne ,werken bekend zyn4 ,deze gaf deze ,reisbeschryving insgelyk in drie ,delen in groot ,octavo in het jaar #aggj4 en #agga4 uit1 voorzien met verscheiden fraye en geleerde aantekeningen1 en met agterlating van vele zaken1 die den ,engelschen ,lezer niet zeer aangenaam of nuttig zouden geweest zyn4 ,de ,heer ,kalm geeft in zyn ,eerste ,deel ene zo breedvoerige beschryving van den ,landbouw en de ,huishoudingskonst in ,engeland1 dat de ,reis naar ,noord ,amerika eigenlyk niet dan op ,bladzyde #aab4 van het ,twede ,deel der ,hoog ,duitsche ,overzetting begint4 ,dit was van veel nut voor zyne ,landsgenoten de ,zweden1 dog zou van gering voordeel voor den ,engelschen ,lezer geweest zyn4 ,ook is de ,heer ,kalm vry wydlopig in het beschryven van zyne overvaart uit ,engeland naar ,amerika1 tekenende1 ten gevallen zyner ,landslieden1 tot de minste omstandigheden der ,reis aan1 welken hun1 die deze togten zelden doen1 nieuw en van belang konden wezen1 dog die in ,engeland vervelend zouden geweest zyn4 ,de ,heer ,forster heeft om die reden alle die byzonderheden rakende ,engeland1 en verscheiden' anderen1 aangaande den overtogt over den ,atlantischen ,oceaan1 agtergelaten4 ,van de aankomst des ,reizigers te ,philadelphia af heeft hy den ,schryver stipt gevolgd1 alleen in enige weinige byzonderheden uitgenomen1 die van zeer weinig belang waren1 als1 by voorbeeld1 de manier van oesters te eten1 van appelen in te leggen1 en diergelyken4 ,wy hebben ons van beide de ,uitgaven1 de ,hoog ,duitsche en de ,engelsche1 naarstiglyk bediend1 de ene met de andere zo nauwkeurig vergelykende als het ons mogelyk was4 ,de redenen1 waarom de ,engelsche ,vertaler het ,werk omtrent een derde bekort heeft1 zo wel van kragt ten opzigte van den ,neder ,duitschen als van den ,engelschen ,lezer zynde1 zyn wy daarin voor 't grootste gedeelte het voorbeeld van den ,heer ,forster gevolgd1 en hebben onzen ,lezer het verdriet willen sparen van breedvoerig de beschryvingen te moeten lezen van het maaksel van enen ploeg of ene egge in ,engeland1 en diergelyke dingen meer4 ,wy hebben maar een kort berigt gegeven van des ,schryvers ,reis van ,upsala tot ,londen4 ,zynen overtogt uit ,engeland naar ,pensylvanie hebben wy ook verkort1 dog egter enigsins breedvoeriger dan de ,heer ,forster doet gelaten4 ,maar sedert de aankomst van den ,reiziger te ,philadelphia hebben wy niets overgeslagen1 of het moest de ene of andere byzonderheid wezen die ons van geen belang ter wereld toescheen1 of die de ,schryver by herhaling zynen ,lezer geeft1 gelyk ettelyke reizen gebeurt1 en waartoe zyne wyze van schryven by een ,dagverhaal aanleiding gegeven heeft4 ,de ,heer ,kalm ontschuldigt zig in zyne ,voorreden aangaande de geringe sierlykheid van zynen styl4 8,deze toont10 zegt hy1 8op vele plaatsen de afgematheid aan met de welke ik dikwyls zeer laat des avonds de pen gevoerd hebbe40 ,het afbreken van 't verhaal1 dat noodwendig door op iederen dag het aangemerkte te gewagen moest veroorzaakt worden1 en de herhalingen die daar uit ontstaan moesten1 dienen voorzeker niet om den styl enen aangenamen zwier by te zetten4 ,wy hebben egter hierin gene verandering willen maken1 alleenlyk hebben wy het melden van den dag op zulke plaatsen agtergelaten1 waar het van genen dienst tot verstand des verhaals was den juisten dag te weten waarop elke zaak is aangetekend4 ,de ,heer ,kalm heeft zig by het meten bediend van vademen1 ellen1 en den ,zweedschen voet1 die tot den ,engelschen voet staat als #aacd4 tot #acej4 en de ,engelsche voet staat tot den ,rheinlandschen als #aabfd4 tot #aaeei4 ,tot het doen zyner ,waarnemingen aangaande het ,weder1 welken wy aan 't einde van ons ,twede ,deel by malkander geplaatst hebben1 gebruikte hy den ,thermometer van ,celsius1 van den welken men zig in ,zweden gemeenlyk bedient1 en de zyne was door den ,heer ,celsius zelven gemaakt4 ,de tusschenruimte op den zelven tusschen het punt van vorst en dat van kokend water is in #ajj4 gelyke delen verdeeld4 ,op het voetspoor van den ,engelschen ,overzetter hebben wy in 't noemen der ,planten ons van de namen bediend die men in het ,specimen ,plantarum en 't ,systema ,natur van den beroemden ,linnus vindt4 ,wy hebben niet dan by de allerbekendste ,planten de ,neder ,duitsche namen gebruikt1 eensdeels om dat de namen van ,linnus by de ,kruidkundigen1 voor wie voornamelyk dit gedeelte des ,werks van belang is1 het best bekend zyn1 en dat de ,planten1 by hare gemene namen genoemd1 evenwel den meesten anderen daarom niet beter bekend zouden wezen1 en anderdeels om dat de konstnamen1 sedert het algemene aannemen van het zamenstel van ,linnus1 by de meeste ,kruidkundigen ook de algemene namen geworden zyn1 daar de gemene namen der gewassen dikwyls niet dan op ene zekere plaats verstaan worden4 ,de beschryvingen1 die de ,heer ,kalm van ,dieren1 ,planten en ,delfstoffen geeft1 schoon vry breedvoerig1 dog egter1 in 't oog van zulk enen ,natuurkundigen als hy is1 niet zo uitgebreid zynde als hy ze oordeelt te moeten wezen1 verontschuldigt hy zig daar omtrent1 met den ,lezer naar een ,latynsch ,werk te wyzen1 waarin hy dat gebrek belooft opzettelyk te vergoeden4 ,wy hebben gedagt den ,verzamelaars van ,reisbeschryvingen vermaak aan te doen mee dit ,werk in groot ,quarto uittegeven1 vermits de meeste ,reisbeschryvingen in het ,neder ,duitsch in dat formaat gedrukt zyn4 ,in de ,hoog ,duitsche ,uitgave ontbreekt ene ,landkaart1 een hoog nodig vereischte om ene ,reisbeschryving wel te verstaan4 ,de ,heer ,forster heeft ene grote en uitmuntende ,landkaart in zyne ,overzetting ingevoegd1 welke men nagesneden en vertaald aan 't hoofd van onze ,uitgave vinden zal4 ,ook heeft men in ons ,werk verscheiden' ,platen geplaatst1 die insgelyks1 alleen de ,waterval van ,kohoes uitgenomen1 in de ,hoog ,duitsche ,uitgave gemist worden1 en uit de ,engelsche overgenomen zyn4 ,wat de aantekeningen onder aan de ,bladzyden aangaat1 dezen zyn meest allen van den ,heer ,forster1 alleen enige weinigen uitgenomen4 ,onderscheidshalven hebben wy die welken van dien ,heer zyn met een ,f4 getekend4 ,dit ,eerste ,deel staat binnen kort van het ,twede gevolgd te worden1 het welk reeds geheel vertaald1 en voor een gedeelte afgedrukt is4 ,,berigt ,,aan ,,den ,,binder4 ,de ,kaart moet geplaatst worden tegen over ,bladz4 #a4 van 't ,eerste ,deel4 ,plaat ,i4 tegen over ,bladz4 #adj4 ,plaat ,,ii4 tegen over ,bladz4 #bjd4 ,plaat ,,iii4 tegen over ,bladz4 #bjf4 ,,reis ,,door ,,noord ,,amerika4 ,vertrek van ,upsal4 ,ik vertrok den #af4 ,october #agdg van ,upsal1 met my nemende den ,tuinier ,lars ,jungstrom1 enen man die zig in de kennis der bomen en planten zeer geoeffend had1 en daarenboven de tekenkonst en de werktuigkunde verstond4 ,ook geloof ik niet dat oit iemant hem in onvermoeidheid op de reis en in trouw overtreffen kan4 ,wy spoedden ons van ,upsal naar ,gothenburg4 ,hier hield ons een aanhoudende tegenwind tot den #aa4 ,december op4 ,dien dag gingen wy onder zeil2 dog een gevaarlyke storm dwong ons te ,gromstad in ,noorwegen intelopen1 van waar ik een togtje naar ,christiansand deed4 ,den #h4 ,februari #agdh4 gingen wy weder onder zeil naar ,engeland1 en bereikten ,londen den #ag4 derzelver maand4 ,dog wy konden gene gelegenheid vinden om naar ,amerika op reis te gaan voor de maand ,augustus4 ,den tyd van ons verblyf in ,engeland besteedden wy om enige delen van dat ,ryk te bezien4 ,eindelyk gingen wy den #e4 ,augustus aan boord van de ,mary ,gally1 ,kapitein ,lawson1 bestemd naar ,philadelphia in ,noord ,amerika4 ,om zes uren na den middag ligtten wy het anker van voor ,gravesend1 en zeilden een goed eind de ,theems af eer wy het anker vallen lieten4 ,vertrek uit ,engeland4 ,wy bereikten den #f4 na enige uren zeilens den mond der ,theems1 wendden naar het ,kanaal1 houdende gestadig de kust van ,kent in 't gezigt1 die wy somtyds onder 't laveren zeer naby kwamen4 ,zy bestaat uit hoge en genoegzaam loodregt steile krytbergen1 waarin men vele bedden van vuurstenen ontdekken kan4 ,op deze bergen leggen voortreffelyke akkers1 meest van weit1 dewelke reeds begon ryp te worden4 ,deal4 ,om zes uren des avonds kwamen wy voor ,deal ten anker1 ene kleine ,stad of een vlek1 gelegen aan het inkomen ener ,bai1 welke1 voor de zuiden en oosten winden openleggende1 gene zeer goede ,haven maakt4 ,de ,schepen voorzien zig hier gemeenlyk van voorraad4 ,deze handel1 de visschery1 en de kapery in den laatsten oorlog1 hebben de inwoonders merkelyk verrykt4 ,de ,schepen die naar ,londen willen nemen hier lootsen in4 ,logworms4 ,den volgenden dag zag ik ene menigte van ,visschers1 by ebbende zee1 naar sommige ondiepe plaatsen varen1 waar men een fyn zand op den bodem vindt1 om een soort van ,zeewormen #a te vangen1 die onder 't zand hun verblyf hebben1 somtyds agttien duimen diep1 en welken de ,visschers uit het zand graven met ene kleine drietandige yzeren vork4 ,deze wormen1 hier ,logworms geheten1 gebruikt men tot een aas voor de visschen4 ,het ,kanaal4 ,den #h4 ,augustus1 's morgens om drie uren1 volgden wy den stroom het ,kanaal in1 voeren voorby ,dover1 en zagen duidelyk de gedagte van den vermaarden ,camden in zyn ,britannia bevestigd1 dat op die plaats ,engeland voorheen door ene landengte aan ,frankryk en ,vlaanderen vast geweest is4 ,beide de kusten maken hier tegen overmalkander twee uitstekende punten2 beiden bestaan uit het zelve soort van krytbergen1 die dezelve gedaante hebben1 zo dat men de ,engelsche kust kennende1 en naderhand de ,fransche naderende1 zonder te weten waar men was1 dezelven voor de ,engelsche kust nemen zou4 #b ,dungness1 enz4 ,van den #i4 tot den #ab4 ,augustus dreven wy voor stroom en zeilden by beurten door het ,kanaal voorby ,dungness1 ,fairlight1 het ,eiland ,wight1 ,portsmouth1 ,portland1 en ,bolthead4 ,de ,bai van ,biskaye4 ,den #ac4 geraakten wy buiten 't ,kanaal1 en kwamen in de ,bai van ,biskaye4 ,zware ,golven4 ,den #ad4 hadden wy tegenwind1 het welk het stampen van 't ,schip vermeerderde1 want men merkt in 't algemeen aan1 dat in de ,bai van ,biskaye de zwaarste en breedste baren gaan1 van gelyke grootte als in de zee tusschen ,europa en ,amerika2 zy zyn dikwyls ene halve ,engelsche myl breed en hoog naar evenredigheid4 ,de ,oost en ,noord ,zee integendeel hebben korte en gebroken golven4 ,wanneer 'er een beest aan boord geslagt wordt1 hangt het bootsvolk enige varsche stukken enigen tyd in zee1 het welk het vleesch1 zegt men1 goed houdt4 ,kleinder ,golven4 ,den #ae4 begonnen de golven wat zagter te gaan1 en een schuim1 dat zig 'er op vertoonde1 wierd gehouden by stil weder een voorbode te zyn1 dat zy enige dagen agtermalkanderen in den zelven toestand blyven zullen4 ,omtrent den middag stak een noordoosten koeltje op1 't welk nadenmiddag aanwakkerde1 en ons ene fraije vertoning gaf1 dewyl de zware golven het water naar ene streek dreven1 en de noordoosten wind de baren in ene geheel andere rigting boog4 ,door het geweldig slaan van de ene tegens de andere baar1 konden wy merken dat wy door enen sterken stroom voeren1 welks streek de ,kapitein niet bepalen kon4 ,aanmerking4 ,van den #af4 tot den #ba4 bleef dezelve gunstige koelte aanhouden tot ons groot genoegen en onze verwondering1 want de ,kapitein merkte aan1 dat het iets zeer ongewoons is1 enen oosten of noordoosten wind tusschen ,europa en de ,azores1 welken het ,scheepsvolk de ,wester ,eilanden noemt1 langer den twee dagen aan een te ontmoeten1 dewyl de gewone wind hier de westen is4 ,dog aan gene zyde der ,azores waijen allerhande winden1 vooral om dit jaargetyde1 ook houden daar de westen winden niet lang aan2 waarom de ,zeelieden rekenen1 dat als zy de ,azores voorby zyn1 zy de helft van den weg tusschen ,europa en ,amerika hebben afgedaan1 schoon het inderdaad nog maar een derde van den weg is4 ,men krygt deze ,eilanden zelden in 't gezigt1 want men houdt 'er van af ter oorzaak van de gevaarlyke verborgen klippen1 die 'er rondom heen leggen4 ,tekens aangaande den wind4 ,den #bb4 ,augustus verzekerde ons de ,kapitein omtrent den middag1 dat wy binnen vierentwintig uren enen zuidwesten wind hebben zouden4 ,ik vroeg hem de reden van deze voorzegging1 en hy wees op zekere wolken in 't zuidwesten1 welker spitsen zig naar 't noordwesten keerden1 en zeide my dat zy veroorzaakt wierden door enen wind komenden uit de overgestelde streek4 ,ik hoorde dat wy thans omtrent halfweg van ,pensylvanie waren4 ,den #bc4 omtrent 's morgens ten zeven uren ontstond de verwagte zuidwesten wind1 en versnelde onze vaart zo zeer1 dat wy omtrent agt ,engelsche mylen wegs in een uur afleiden4 ,dog den volgenden dag ging de wind leggen en was ons tegen1 zo dat wy nauwlyks iets vorderden4 ,men voorzei ons een stormpje1 dewyl de bovenste wolken zeer dun en als in strepen verdeeld waren1 gelyk uitgekamde wol of garen1 het welk men altyd voor een teken van storm houdt4 ,de strekking van deze wolken was noordoost en zuidwest1 volgens de streek van den wind dien wy hadden4 ,tegen den nagt ging de wind leggen1 en wy hadden ene volmaakte stilte1 het welk een teken is van ene aanstaande verandering van wind4 ,den #be4 en #bf4 ontstond de westen wind en wierd hoe langer hoe sterker1 zo dat de ,zee op ons dek sloeg4 ,den morgen van den #bg4 kregen wy enen beteren wind1 die verscheiden streken doorliep1 en tegen den avond enen storm gaf uit het noordoosten4 ,waarnemingen4 ,de ,kapitein deelde my ene waarneming mede1 die op ene langdurige ondervinding gegrond was4 ,namelyk1 dat1 schoon de winden in den ,atlantischen ,oceaan dikwyls veranderen1 vooral des zomers1 egter de gemeenste wind de westen is2 en dit is de reden dat de overtogt uit ,amerika naar ,europa gemeenlyk in korter tyd geschiedt1 dan van ,europa naar ,amerika4 ,behalven dat zyn de winden in den ,atlantischen ,oceaan gedurende den ,zomer zeer aan sommige oorden bepaald1 zo dat het op de ene plaats kan stormen en op den afstand van enige mylen geheel stil zyn4 's ,winters zyn de winden veel standvastiger1 strekken zig verder uit1 en zyn heviger2 zo dat dan dezelve wind langen tyd over den gehelen ,oceaan regeert1 en zwaarder golven doet gaan dan des ,zomers4 ,den #cj4 ,augustus1 den nagt te voren enige zware weerligten gezien dog geen donder gehoord hebbende1 vroeg ik den ,kapitein1 of hy my daar enige reden van geven konde4 ,hy zeide my1 dat dit verschynsel zeer gemeen en een gevolg van ene voorgaande hette in de lugt was2 maar dat1 wanneer men het in den winter zag weerligten1 voorzigtige ,zeelieden gewoon waren zeil te minderen1 dewyl zy binnen weinig uren enen geweldigen storm verwagten4 ,even zo is het ook als in deze wateren om dit ,jaargetyde zig een wolk in 't noordwesten komt opdoen1 want de ondervinding doet hen dan ook enen gewissen storm te gemoet zien4 ,den #a4 ,september hadden wy tegenwind2 den #b4 liep de wind noordelyk1 was ons den #c4 weder tegen1 en den #d4 en #e4 was hy goed4 ,wy bevonden ons den #e4 op #dj4 graden #c4 minuten ,noorderbreedte en tusschen #ec en #ed graden ,west van ,londen4 ,behalven de golven die met den wind voortgingen1 ontmoetten wy 'er den #d4 en #e4 die uit het zuidwesten kwamen1 het welk de ,kapitein aanmerkte als een teken van enen voorbyzynden storm1 naar den zuidwester hoek in de nabuurschap4 ,den #h4 ,september waren wy op de hoogte van #ch4 gr4 #bd4 min4 ,n4 en omtrent #fe4 gr4 ,w4 van ,londen4 ,wy ontmoetten met tamelyken wind de zwaarste golven die wy op den gantschen togt hadden1 waaruit de ,kapitein opmaakte1 dat hier de scheiding wezen moest tusschen den ,oceaan en de ,amerikaansche ,zeeboezems1 en kort daaraan kregen wy kleine baren1 schoon de wind even sterk bleef4 ,kleur van 't ,zeewater4 ,den #i4 wierden wy gewaar dat op sommige plaatsen de kleur van 't water1 dat tot nog toe van een donker blauw geweest was1 wat bleker wierd4 ,somtyds troffen wy lange dog smalle strepen aan1 omtrent van twaalf of veertien vademen in de breedte1 waar het water helder groen1 en daardoor van het overige geheel onderscheiden was4 ,men schryft dit toe aan het zand der zee of aan een zeker wier4 ,den #ab4 ontdekten wy met stilte een zeil1 dat wy voor enen ,spaanschen ,vrybuiter hielden1 dus wy niet weinig in angst waren2 dog wy zagen het zelve ,schip enige dagen na ons te ,philadelphia aankomen1 hebbende het ,scheepsvolk van hetzelve de zelve vrees voor ons als wy voor hun gehad4 ,het ,schip stoot4 ,kapitein ,lawson1 die den meesten tyd van de reis het bed om ziekte had moeten houden1 zeide ons dat wy niet ver van ,amerika konden wezen2 dog de ,stuurman was van ene andere mening1 en men vernam den volgenden dag des avonds nog geen ,land van de grote mast2 ook vond men geen grond op de diepte van verscheiden vademen4 ,dus moest het de ,kapitein opgeven4 ,wy vervolgden dan des nagts langzaam onze reis4 ,om drie uren des morgens beval de ,kapitein het lood uittewerpen1 en de matroos riep ten eersten tien vadem1 waarop een geweldig1 geschreuw aan boord ontstond4 ,de ,stuurman peilde zelf1 dan tien dan veertien vadem1 maar hoe hy gemeten heeft weet ik niet1 want een ogenblik nadat hy veertien vadem geroepen had stiet het ,schip1 en daarop kreeg het agtermalkander nog vier zeer hevige stoten4 ,de onsteltenis was onbeschryflyk4 ,het was nu 's morgens om half vyf1 't was nog donker1 schoon de maan een weinig ligt gaf4 ,daar waren meer dan tagtig menschen aan boord1 en wy hadden maar enen boot4 ,gelukkiglyk geraakten wy weder los4 ,wy wendden1 en ontkwamen dus het gevaar4 ,toen het dag wierd zagen wy het vaste ,land van ,amerika voor ons4 ,de kust ziet 'er witagtig uit1 is laag1 en wat hoger op met dennebomen bedekt4 ,wy wierden gewaar dat de bank1 waarop wy gestoten hadden1 vlak over ,arkadie in ,maryland lag1 op #cg4 gr4 #ej4 min4 ,n4 omtrent ene kleine ,zweedsche myl van de kust4 ,aankomst in ,amerika4 ,wy volgden de kust van ,maryland1 die wy steeds in 't gezigt hielden2 dog ,kaap ,hinlopen dien avond niet kunnende bereiken1 daar wy enen loots dagten intenemen1 kruisten wy den gantschen nagt voor de ,bai van ,dellaware4 ,wy verwagtten regen1 om dat het zo donker was1 maar na den ondergang der ,zon viel 'er alleen een zware dauw1 zo dat onze klederen1 zo wel als enige boeken1 die 't ,scheepsvolk op 't dek had laten leggen1 zo nat wierden als of 'er water op gegoten was4 ,de ,engelschen voorspellen hieruit in ,engeland ene zware hitte voor den volgenden dag1 en dit1 zeide de ,kapitein1 had ook plaats in ,amerika4 ,de ,kust4 ,den #ad4 zetteden wy met eenen gunstigen wind onze reis voort2 wy hadden aan bakboord altyd land4 ,de ,kust was laag en bedekt met een fyn wit zand4 ,dieper landwaards in was het vol van dennebomen4 ,om half agt des morgens kwam de loots aan boord1 die van zelven van ,kaap ,hinlopen gekomen was4 ,dit is een uitstek lands ten westen der ,bai van ,dellaware1 waarop een ,dorp legt4 ,het land behoort hier geheel tot ,pensylvanie1 dog het geen ten oosten de ,bai is tot ,new ,jersey4 ,van ,kaap ,hinlopen tot ,philadelphia rekent men honderd en vyftig ,engelsche mylen1 dog van den mond der ,dellaware af maar negentig4 ,wy staken de ,bai over1 hebbende nu vier en dan elf vadem waters4 ,hier leggen verscheiden banken1 waarop menig ,schip verongelukt is4 ,scheepstimmerhout4 ,de ,oever was landwaards in met schone ,bomen bedekt1 en de ,loots zo wel als de ,stuurman1 die te ,philadelphia geboren was1 verzekerden1 dat het land hierom heen vol is van het schoonste ,scheepstimmerhout4 ,de ,engelschen1 vooral de ,kooplieden1 laten in deze ,volkplantingen zeer veel ,schepen bouwen4 ,dit geschiedt gemeenlyk des ,winters1 zo dat de ,schepen met het ,voorjaar in ,zee kunnen gaan4 ,de ,dellaware4 ,een weinig na den middag kwamen wy aan den mond der ,dellaware1 daar wel drie mylen breed1 dog die hoe langer hoe smaller wordt1 zo dat zy voor ,philadelphia nauwlyks ene ,engelsche myl breedte heeft4 ,zy ontspringt veel hoger landwaards in4 ,het land was laag1 en op den ,oever met zware ,eiken en andere ,bomen bedekt4 ,tusschen de ,bosschen vertoonden zig ,akkers1 ,landhoeven1 en ,weiden voorzien van vee4 ,hier en daar stonden ,hoibergen4 ,de wind voerde ons van het strand enen aangenamen reuk toe1 ontstaan uit het gemaide gras en andere kruiden4 ,newcastle4 ,wy zeilden vry diep in den nagt de ,rivier op1 en voeren by het vallen van den avond voorby ,newcastle1 ene kleine ,stad1 op den westelyken ,oever der ,dellaware4 ,zy is de oudste ,stad van het gehele ,land1 en is door de ,hollanders aangelegd4 ,zy heeft minder handel dan ,philadelphia1 schoon zy boven die plaats vele voordelen heeft1 waar onder dit geen van de minsten is1 dat de ,rivier voor haar zelden toevriest1 daar zig voor ,philadelphia elken ,winter het ,ys vastzet1 zo dat 'er de ,scheepvaart voor enige weken door afgebroken wordt4 ,maar rondom ,philadelphia is het ,land zeer sterk bebouwd1 en de meeste waren vlieten daar te zamen4 ,voorgaande bezitters4 ,de ,hollanders drongen zig hier uit nyd in1 ten tyde dat het ,land ,zweden nog toekwam4 ,het gelukte hen den ,zweden allengskens den voet te ligten4 ,het kwam zelfs tot enen openlyken kryg1 waarin de ,hollanders den zegen behaalden4 ,dog hunne vreugd was van korten duur2 want enige jaren daaraan namen hun de ,engelschen het ,land weer af4 ,wy wierpen het anker een weinig later4 ,chester4 ,den #ae4 ,sept4 voeren wy al hoger den stroom op4 ,het ,land was aan beide de ,oevers byna overal bewoond1 dog de ,landhoeven lagen tamelyk wyd van malkander4 ,om agt uren des morgens zeilden wy voorby ,chester1 ene kleine ,stad op den westelyken ,oever der ,rivier4 ,de ,stuurman wees ons al de plaatsen aan waar nog ,zweden woonden4 ,philadelphia4 ,eindelyk kwamen wy om tien uren te ,philadelphia1 na tusschen ,gravesend en deze plaats nog niet een en veertig volle dagen onderweg geweest te zyn4 ,onze reis werd voor zeer gelukkig gehouden1 want men brengt anders in den ,winter dikwyls veertien1 ja negentien en meer weken1 in den overtogt door4 ,wy hadden weinig stormen en veel schoon weder gehad4 ,kapitein ,lawson verklaarde het noit zo gezien te hebben4 ,de ,zee sloeg noit over de kajuit heen1 en de vensters bleven altyd open4 ,verscheiden ,duitschers1 die aan boord waren1 sliepen op het dek4 ,en ,kapitein ,lawson's vriendelykheid1 die hy niet groter aan enen bloedvriend had kunnen betonen1 vermeerderde my zeer het aangename van de reis4 ,natuurkundige waarnemingen4 ,wy hadden op reis verscheiden aanmerkingen gemaakt rakende de ,natuurlyke ,historie4 #c ,wy zagen den #af4 en #ag4 ,aug4 een soort van ,zeewier1 ,fucus by ,linnus1 dat veel geleek naar ene rist uyens1 zo dik als een vuist1 en wit van kleur4 ,digt by ,amerika en in de ,amerikaansche ,golf ontmoetten wy den #aa4 ,sept4 nog verscheiden soorten van wier1 een van welke soorten het ,scheepsvolk ,rockweed noemde4 ,een ander zag 'er uit als een snoer parelen1 en een ander was wit1 omtrent een voet lang1 smal1 overal even breed en regt4 ,van den #bd4 ,aug4 tot den #aa4 ,sept4 zagen wy geen ander wier1 dan het geen gemeenlyk ,golfwier genoemd wordt1 #d om dat men veronderstelt dat het uit de ,golf van ,florida komt4 ,anderen noemen het ,sargazo1 en ,linnus ,fucus natans4 ,de steel is zeer teder1 rondagtig hoekig1 van een donker groen2 het heeft verscheiden takken1 en ieder tak heeft vele bladeren staande op ene ry1 zeer dun1 getand1 en ene of anderhalve lyn breed1 zo dat zy veel gelyken naar de bladen van het ,yslandsch mos2 de kleur is geelagtig groen4 ,de vrugt heeft veel gelykenis naar de onrype ,jeneverbes1 is rond1 groenagtig geel1 glad van buiten1 en wast onder de bladen op korte steeltjes van twee of drie lynen lengte2 onder ieder blad zyn van een tot drie bessen2 ik zag 'er noit meer aan4 ,sommige bessen waren klein1 en doorgesneden zynde geheel hol1 en bestonden alleen uit ene dunne schil4 ,dit scheen de plant des te bekwamer te maken om op 't water te dryven4 ,de bladeren worden aan 't einde der takken al smaller en smaller4 ,de bovenste zyde is glad1 de beneden zyde heeft ribben2 #e en hier vindt men dunne worteltjes1 twee1 drie of vier lynen lang4 ,men zeide my dat dit ,golfwier1 gedroogd en tot poeder gestoten1 barende ,vrouwen gegeven wierd4 ,ook bediende men 'er zig van in koortsen2 dog waarom en op welke wyze1 kon ik niet te weten komen4 ,wat meer zuidwaards is de ,zee op sommige plaatsen vele mylen ver geheel van dit ,zeegras bedekt4 ,veel kleine gepunte hoorns en ,hoornwier vindt men op dit gewas2 en zelden ontmoet men 'er ene rist van waarin niet enige kleine garnaal of een klein krabje1 by ,linnus ,cancer minutus1 gevonden worde4 ,ik vergaderde 'er agt van de laatsten en drie van de eersten1 en zettede ze in een glas met water4 ,de garnaaltjes bewogen zig zo gauw als alen1 rondom in 't glas1 maar somtyds langzaam en hielden zig stil op den grond of aan den kant van 't glas4 ,wanneer 'er een der kleine krabjes by kwam1 namen zy het by de voorste pootjes1 doodden het1 en aten 't op4 ,dezen vermydden daarom hunne vyanden4 ,de krabjes geleken veel naar de garnalen2 zy zwommen altyd op ene zyde1 de zyden en de staart zig beurtelings bewegende4 ,zy konden hunne voorpoten in den mond steken2 de sprieten waren in gedurige beweging4 's ,morgens daaraan vond ik alle de krabben opgegeten van de garnalen4 ,als deze laatsten op den grond van 't glas waren1 kwamen zy dikwyls1 met ene beweging gelyk die van ene ,waterluis of de ,podura van ,linnus1 in een ogenblik boven op het water4 ,in 't zwemmen bewogen zy al hun poten digt by een1 en zodra zy die stil hielden zonken zy4 ,de overgebleven garnalen bewaarde ik in sterk water1 en 't verlies van myn krabjes werd haast geboet door anderen1 die men menigvuldig in de ,bossen van 't ,zeewier vind4 ,ik wys den ,lezer naar een ander ,werk1 dat ik voor heb uittegeven1 waar ik deze ,dieren nauwkeuriger beschryven zal4 ,op sommige plaatsen zagen wy ene krab zo groot als ene vuist1 welke zwom door de gestadige beweging van hare poten1 die zy zodra niet stil hield of het ,dier begon te zinken4 ,eens zag ik enen groten kreeft1 zwemmenden op de oppervlakte van het water4 ,blubbers4 ,wy vonden drie soorten van de ,medus van ,linnus1 by de ,engelschen ,blubbers genaamd4 ,de eerste is de ,medusa ,aurita2 zy is rond1 purperagtig1 opent zig gelyk een zak1 waar1 als ware het1 drie witte kringen binnen in zyn2 hare grootte verschilt van een tot zes duimen middellyns4 ,zy hebben die stekende en brandende eigenschap niet die de andere ,medus bezitten1 gelyk by voorbeeld die welken men op de ,kust van ,noorwegen en in den ,oceaan vindt4 ,dezen vonden wy voornamelyk in het ,kanaal en de ,bai van ,biskaye4 ,na meer dan de helft van den ,oceaan te zyn doorgelopen ontmoetten wy een ander soort van ,blubbers1 bekend onder 't ,zeevolk by den naam van het ,spaansche of ,portugeesche ,oorlogschip4 ,zy zien 'er uit als ene grote blaas1 of als de longen van een ,beest1 plat op beide de zyden1 omtrent zes duim over 't kruis1 schoon purperrood van kleur2 en wanneer men ze met de blote hand aanraakt veroorzaken zy ene groter branding dan enige andere ,medus4 ,zy worden dikwyls van de golven het onderste boven gekeerd1 dog regten zig in een ogenblik weer op1 met het spitse eind naar boven4 ,in de ,amerikaansche ,golf zagen wy behalven dit nog een ander soort1 het welk het ,zeevolk genen anderen naam gaf dan dien van ,blubber4 ,het was van de grootte van een tinnen bord1 bruin in 't midden4 ,de rand was ligter van kleur1 en in ene gedurige beweging4 ,de ,ganzemossel4 ,den #cj4 ,aug4 zag ik in den ,oceaan een stuk houts dryven geheel bedekt met de ,ganzemossel1 de ,lepas anatifera van ,linnus4 #f ,in 't ,kanaal zag ik in 't gezigt van 't ,eiland ,wight verscheiden witte ,kapellen1 zeer gelyk aan de ,koolkapel1 de ,papilio brassic van ,linnus4 ,zy gingen noit zitten1 en wy verwonderden ons dat zy zig zo ver van land waagden4 ,vliegen4 ,sommige gemene ,vliegen bleven in onze kajuit de gehele reis over in 't leven2 en gevolglyk kan men niet beslissen of dit soort ook oorspronglyk aan ,amerika eigen1 dan door de ,europeanen derwaards medegebragt is4 ,bruinvisschen4 ,den ,delphinus ,phocna van ,linnus1 by de ,zeelieden het ,zeevarken geheten1 #g ontmoetten wy eerst in het ,kanaal1 en vervolgens overal aan deze zyde de ,azores2 maar voorby die ,eilanden ziet men hem zelden1 tot dat men op de ,kust van ,amerika komt1 daar wy hem in den mond der ,dellaware menigvuldig zagen4 ,zy verschynen altyd in scholen1 zomtyds meer dan honderd sterk4 ,zy zwemmen zeer snel2 en schoon zy veel langs het ,schip zwommen1 als hadden ze vermaak in 't bruisschen van het water tegens het ,schip1 verdwenen zy in een ogenblik daarna4 ,zy hebben de lengte van vier tot agt voeten2 hun snoet gelykt naar de snep van een ,gans2 de buik is wit4 ,somtyds springen ze vier voet in de hoogte en van vier tot agt voet in de langte uit het water2 maar hun geblaas toont dat hun dit moeite kost4 ,de ,matrozen tragtten dikwyls te vergeefs hun van den boeg met een harpoen te treffen1 dog hun gauwigheid was groter dan de handigheid van 't bootsvolk4 ,de ,bottelnose4 ,een ander ,visch van het soort der ,zeevarkens1 #h welken wy ontmoetten1 wordt by de ,engelsche ,matrozen ,bottlenose genoemd1 en zwemt in grote scholen4 ,men doodt hem dikwyls met den harpoen1 en eet hem4 ,hy is somtyds ruim twaalf voet lang4 ,van gedaante en wys van zwemmen gelykt hy zeer naar het ,zeevarken4 ,men vindt ze overal1 van het ,kanaal af tot in ,amerika toe4 ,andere visschen4 ,enen ,walvisch zagen wy op enigen afstand water spuiten4 ,een grote ,hai volgde het ,schip enen korten tyd1 en was schielyk uit het gezigt1 zonder dat wy in staat waren te bepalen tot welk soort hy behoorde4 ,dit was de enige ,visch van het kraakbenige geslagt1 dien wy zagen4 ,van het ,beenagtige zagen wy 'er velen aan gindsche zyde der ,azores1 dog genen aan deze zyde dier ,eilanden4 ,enen zagen wy op enigen afstand die zeer groot was4 ,de ,matrozen noemden hem ,albecor2 het is de ,scomber ,thynnus van ,linnus4 ,de ,dolphin4 ,de ,dolphin der ,engelschen is de ,dorado der ,portugezen en de ,coryphna ,hippuris van ,linnus4 ,hy is omtrent twee en een halven voet lang1 by den kop zes duimen dik en drie duim breed4 ,hy wordt van den kop naar den staart toe aan smalder1 waar zyn dikte over 't kruis anderhalven1 en zyn breedte pas enen duim is4 ,digt by 't hoofd is hy van een schoon zilveragtig groen1 maar by den staart donker blauw4 ,de buik is wit1 somtyds gemengd met een donker geel4 ,op de zyden vindt men enige ronde ligt bruine vlakken4 ,hy heeft zes1 en niet zeven vinnen1 gelyk men dagt2 twee op de borst1 twee aan den buik1 ene aan den staart strekkende tot aan den aars1 en ene langs den gehelen rug van een frai blauw4 ,hunne beweging in het water digt by het ,schip was niet snel1 en gaf gelegenheid ze met den harpoen of met een angel1 waar men een stuk ingewand1 een klein ,vischje1 of enen vliegenden ,visch1 aan deed1 te vangen4 ,de vliegende ,visch is hun voornaamste voedsel2 en de vrees voor den ,dolphin dwingt dien zyn natuurlyk element te verlaten1 en in de lugt zyne veiligheid te zoeken4 ,de ,dorado springt somtyds een vadem hoog uit het water1 en houdt veel van by stukken houts of tonnen1 die in zee dryven1 te zwemmen4 ,men kookt of fruit hem1 en eet hem met boter1 wanneer hy tamelyk goed1 dog wat droog van smaak is4 ,in den buik van enen dezer visschen vonden wy verscheiden andere visschen1 byzonderlyk een visch ,ostracion geheten1 die nog leefde1 moetende het ogenblik te voren eerst ingezwolgen zyn4 ,hy had blauwe ogen1 en was twee duim lang4 ,nog vonden wy 'er een ander klein vischje1 een zeldzaam zeeinsekt1 en enen vliegenden visch in4 ,alle dezen1 nog niet verteerd en geheel onbeschadigd zynde1 heb ik in sterk water bewaard4 ,vliegende ,visschen4 ,de ,vliegende visch1 ,exoctus volitans by ,linnus1 zwemt altyd by grote scholen1 somtyds van meer dan honderd stuks1 allen te gelyk uit het water opvliegende1 wanneer zy door andere visschen1 inzonderheid den ,dolphin gejaagd worden4 ,zy verheffen zig wel een vadem hoog uit het water1 wanneer zy van het hoogste van een golf afvliegen2 en men zegt dat ze somtyds op het dek der ,schepen vallen4 ,de grootste afstand dien zy in de lugt blyven is een goede snaphaanschoot1 en dien doen zy af in minder dan ene halve minuut4 ,ik vond dat zy altyd tegens den wind in vlogen2 en schoon my hier in het bootsvolk tegensprak1 bewerende dat zy in allerhande strekkingen hunne vlugt namen1 wierd ik in myne mening bevestigd door de ondervinding gedurende de gantsche reis4 ,de ,bonito4 ,wy zagen insgelyks den visch genoemd ,bonito1 ,scomber ,pelamys by ,linnus4 ,zy zwommen ook in scholen1 jagt makende op kleine visschen1 welke jagt een geluid in 't water maakte als dat van enen waterval1 vermits zy als in een lichaam op een gedrongen zwemmen4 ,dog zy hielden zig altyd buiten 't bereik van het harpoen4 ,uit die ,dieren welken op 't land en in 't water leven1 ontmoetten wy tweemalen ene ,schilpad4 ,zy waren beiden omtrent twee voet in de middellyn4 ,vogels4 ,vogels ziet men genoeg in de ,atlantische ,zee1 maar meerder ,zee- dan ,landvogels4 ,de ,stormverkondiger1 by de ,engelschen ,petrel1 by ,linnus ,procellaria ,pelagica1 verzelde ons van het ,kanaal af tot in ,amerika4 ,gantsche vlugten van dezelven waren gestadig rondom het ,schip1 voor al daar de ,zee1 door het ,schip gesneden1 ene gelyke oppervlakte maakte2 alwaar zy schenen neer te vallen1 hoewel ze altyd aan 't vliegen bleven4 ,zy pikken op alles wat buiten boord valt1 of bekyken het ten minsten4 ,kleine vischjes schynen hun voornaamste voedsel te wezen4 ,by dag maken zy geen geluid1 maar schreuwen des nagts geweldig4 ,men houdt ze voor voorbodens van storm1 dus het bootsvolk hun gezelschap niet gaarne heeft en ze ,heksen noemt2 maar men ziet ze niet minder by schoon weder als anders1 zonder dat 'er storm opvolgt4 ',t kwam my voor1 en men zeide my dat het ook zo was1 dat zy somtyds langer dan een half uur onder water bleven4 ,zy gelyken naar ,zwaluwen2 en 't was als of zy iets van de oppervlakte des waters oppikten4 ,de ,shearwater der ,engelschen1 by ,linnus ,procellaria ,puffinus1 is een andere ,zeevogel1 dien wy overal op onze reis zagen van het ,kanaal af tot op de ,kust van ,amerika4 ,hy heeft de grootte en gedaante byna van een ,zeemeuw of een ,end4 ,de rug is bruin4 ,hy heeft gemeenlyk om den hals een witten ring4 ,zyn vlugt is zonderling en langzaam4 ,wy zagen duidelyk sommigen van deze vogels op visch azen4 ,den ,phaton thereus van ,linnus1 anders den ,keerkringvogel1 zagen wy het eerst omtrent den #ej4 gr4 ,n4 en #di4 of #ej4 gr4 ten west4 van ,londen4 ,hy is van gedaante als een ,meeuw1 en heeft twee lange vederen in zyn staart1 die hem genoeg van alle andere vogels onderkennen doen4 ,hy vliegt dikwyls zeer hoog4 ,de gemene ,meuw1 by ,linnus ,larus canus1 zagen wy op de hoogte van ,ierland4 ,de ,zeezwaluw1 by ,linnus ,sterna1 schoon wat donkerder van kleur dan de gemene1 vonden wy menigvuldig zodra wy op #da4 gr4 ,n4 en #dg4 gr4 ten westen van ,londen waren4 ,somtyds waren het troepen van enige honderden1 waarvan er enigen op het ,schip kwamen zitten4 ,in de ,amerikaansche ,golf zagen wy enen ,zeevogel digt by het ,schip1 dien 't bootsvolk een ,zeehen noemde4 ,landvogels ziet men nu en dan1 en somtyds zeer ver van land1 zo dat men dikwyls moeite heeft te begrypen hoe zy zo ver komen4 ,den #ah4 ,aug4 kwam 'er een vogeltje op 't ,schip zitten1 gelykende volmaaktelyk ene ,mees1 by ,linnus ,parus major4 ,den #d4 ,sept4 vlogen 'er enige ,landvogels rondom het ,schip1 die de ,strandzwaluwen1 by ,linnus ,hirundines ripari1 zeer gelyk zyn4 ,zy kwamen somtyds op de zeilen zitten4 ,op den rug waren ze grys-bruin1 op de borst wit1 de staart was een weinig verdeeld4 ,een zware regenbui dreef ze van ons van daan4 ,den #b4 ,sept4 zworf ene zwaluw tegens den avond rondom het ,schip1 en kwam somwylen op de mast zitten4 ,zy scheen zeer vermoeid te zyn4 ,enige malen kwam zy aan de vensters der kajuit1 als zogt zy daar hare toevlugt4 ,den #aj4 ,sept4 zettede zig een grote vogel1 dien wy voor een ,uil hielden1 op onze zeilen4 ,het zelve deed ook een klein vogeltje4 ,den #ab4 kwam 'er een ,boomspegt op ons want zitten4 ,zyn rug was grauw gespikkeld4 ,een andere landvogel uit het mosschengeslagt kwam ook ene toevlugt by ons zoeken4 ,zeevuur4 ,in het ,kanaal en in den ,oceaan zagen wy des nagts het water ligt geven1 vooral daar het in beweging werd gebragt2 somtyds zwom een enkelde vonk meer dan een gehele minuut lang voor datze verdween4 ,men ziet dit het meest gedurende of kort na enen storm uit het noorden4 ,dikwyls is de zee als ware het vol vuurs2 en deze blinkende vonken zetten zig niet zelden tegens de masten of de zeilen4 ,somtyds heeft dit ligt niet de gedaante van vonken1 maar gelykt eer naar het ligt dat verrot hout geeft4 #i ,het ,theemswater1 dat onzen voorraad van varsch water uitmaakte1 wordt gehouden voor het beste1 dat men hebben kan4 ,in eiken tonnen opgesloten wordt het schielyk een weinig stinkende en bezinkt1 dog die kwade reuk gaat 'er schielyk af1 wanneer men het in grote stenen kruiken twee uren lang in de open lugt laat staan4 ,dikwyls vatten de dampen welken uit een ton komen1 die lang toegeweest is1 vuur1 als 'er een kaars by komt wanneer men de ton opent2 en het ,theemswater wordt geagt dit meer te hebben dan enig ander1 schoon my gezegd wierd dat het met alle ander water even eens is4 ,vervolg van het ,dagverhaal4 ,maar om den draad van het verhaal weer optevatten4 ,zodra wy 't anker voor ,philadelphia hadden gesmeten1 kwamen velen van de ,inwoonders aan boord1 om te horen of 'er ook brieven voor hun waren4 ,ik ging met den ,kapitein aan den wal4 ,eer hy 't boord verliet1 beval hy den ,onderstuurman striktelyk1 van genen der ,duitsche ,vlugtelingen naar land te laten gaan1 voor hy zyne vragt1 of zelfs1 of iemant anders voor hem1 betaald1 of dat hem iemant gekoft had4 ,brieven van voorschryving4 ,by myn vertrek van ,londen had ik brieven van voorschryving gekregen van de ,heren ,abraham ,spalding1 ,peter ,collinson1 ,doctor ,mitchell en anderen aan hunne ,vrienden alhier4 ,dus was het my ligt kennissen te maken4 ,de ,heer ,benjamin ,franklin1 aan wien ,pensylvanie voor hare welvaart1 en de geleerde wereld voor zyne nieuwe ontdekkingen in de ,elektriciteit1 zo grote verpligting hebben1 was de eerste die my bekend deed worden4 ,hy gaf my alle nodige onderrigtingen1 en bewees my alle mogelyke diensten4 ,de ,landsgestelte4 ,ik ging1 vergezeld van den ,heer ,jakob ,bengtson1 een lid van den ,zweedschen ,kerkeraad1 en den ,schilder ,gustavus ,hesselius1 om de ,stad en het land te zien4 ,ik bevond my in ene nieuwe wereld4 ,waar ik op den grond myne ogen sloeg vond ik planten die ik niet kende4 ,wanneer ik enen boom zag1 moest ik blyven staan1 en vragen hoe hy heette4 ,de eerste plant die myn ogen trof was een ,andropogon1 of een soort van gras2 en het gras is dat stuk der ,kruidkunde waarin ik altyd het grootste vermaak vond4 ,ik schrikte als ik bedagt dat ik zo veel nieuwe en onbekende stukken der ,natuurlyke ,historie in order brengen moest4 ,in 't eerst bezag ik alleen de planten1 zonder het te wagen my in een nauwkeuriger onderzoek in te laten4 ,ik nam by een ,winkelier1 die een ,quaker was1 myn intrek4 ,ik ontmoette daar in huis goede en eerlyke menschen1 gelyk my de meesten van die sekte schenen te zyn4 ,ik had hier1 nevens mynen ,jungstrom1 kamer1 ligt1 bed1 oppassing en driemaal eten1 indien wy wilden1 voor twintig schellingen1 naar den loop van 't ,pensylvanisch geld1 in de week4 ,maar brand1 waschgeld en wyn1 moest buiten dat betaald worden4 ,beschryving van ,philadelphia4 ,eer ik verder myne reis verhale1 wil ik ene korte beschryving geven van de ,stad ,philadelphia1 van de welke ik in 't vervolg dikwyls gewagen zal4 ,philadelphia1 de hoofdstad van ,pensylvanie1 een ,landschap dat voorheen een deel van ,nieuw ,zweden uitmaakte1 is ene der voornaamste steden van ,noord ,amerika1 en naast ,boston de grootste4 ,zy legt genoegzaam in 't midden der ,engelsche ,volkplantingen1 op de breedte van #bi4 gr4 en omtrent #ej4 min4 ,n4 en de lengte van #ge4 gr4 ,west van ,londen4 ,deze ,stad werd in den ,jare #afhc4 of zo als anderen willen #afhb4 door den bekenden ,quaker ,william ,pen het eerst aangelegd1 die dit gantsche ,land van ,koning ,karel den ,,ii4 van ,engeland ten geschenk verkreeg1 nadien ,zweden van zyn regt op het zelve had afgestaan4 ,zy moest1 volgens ,pens ontwerp op een punt leggen1 dat de ,rivieren ,dellaware en ,skulkill by hare t'zamenvoeging maken1 in ene vierkante gedaante1 en twee ,engelsche mylen lang en ene breed zyn4 ,de oostzyde moest tegens de ,dellaware en de westzyde tegens de ,skulkill geraakt hebben4 ,men had werkelyk op beide de ,rivieren begonnen te bouwen4 ,agt hoofdstraten1 ieder twee ,eng4 mylen lang1 en zestien dwarsstraten1 elke van ene myl1 werden afgestoken1 allen lynregt1 en zeer breed4 ,de oord was toen genoegzaam ene volkomene woesteny1 bedekt met zware bosschen1 en hoorde drie ,zweedsche ,broeders1 ,svensson genoemd1 toe1 die 'er zig hadden neergezet4 ,zy verlieten met tegenzin de plaats wegens hare voordelige legging4 ,dog op 't laatst bewoog ,pen 'er hun toe1 die hun enige mylen verder tweemaal zo veel gronds gaf dan zy bewoond hadden4 ,in 't vervolg heeft ,pen zelf1 en zyne opvolgers na hem1 den gegevenen grond merkelyk ingekort1 onder voorgeven dat de ,svenssons zig meer toegeigend hadden1 dan hun was toegestaan4 ,maar voor zulk ene uitgestrekte plaats1 als de ,stad volgens het ontwerp wezen moest1 was het onmogelyk een genoegzaam getal van ,ingezetenen te vinden4 ,het ontwerp derhalven van op de ,skulkill te bouwen wierd ter zyde gelegd1 tot dat 'er beter kans zoude zyn om het te vervullen1 en men bouwde alleen langs de ,dellaware4 ,deze ,rivier1 die langs de oostzyde der ,stad stroomt1 brengt haren handel groot voordeel toe1 en maakt een schoon gezigt4 ,de huizen die reeds langs de ,skulkill gebouwd waren1 wierden allengskens naar de ,dellaware verplaatst4 ,de ,stad legt in enen zeer aangenamen oord1 van 't noorden tot het zuiden langs het water4 ,zy is iets meer dan ene ,eng4 myl lang1 en op sommige plaatsen ene halve myl of iets meer breed4 ,de grond is gelyk1 en bestaat uit zand gemengd met een weinig klei4 ,de ondervinding heeft getoond dat de lugt hier zeer gezond is4 ,de straten zyn regelmatig1 frai1 en de meesten vyftig ,eng4 voeten breed4 ,archstreet is zes en zestig1 en ,marketstreet1 welke de voornaamste straat is1 waar de markt gehouden wordt1 byna honderd voeten breed4 ,zeven lopen 'er van het noorden naar het zuiden1 of naar de langte der ,stad1 uitgenomen ene1 die langs de ,rivier1 ten zuiden1 van de markt loopt1 en ,waterstreet genoemd wordt4 ,agt waren 'er geschikt om in 't dwars van de ene ,rivier naar de andere te gaan4 ,zy lopen niet volkomen oost en west1 maar een weinig van die strekking af4 ,al de straten zyn lynregt1 en maken te zamen regte hoeken op de snydingen1 uitgenomen twee1 die naast aan 't water zyn4 ,sommigen zyn bestraat1 anderen niet1 en dit schynt minder noodzakelyk om dat de grond zandig is1 en dus het water intrekt4 ,dog in de meesten is 'er een bestrating naast de huizen van gelyke stenen1 volgens ,engelsch gebruik1 een vadem1 en somtyds meer1 breed1 met palen op den afstand van drie of vier vadem afgezet4 ,op de steenen gaan de voetgangers1 rytuigen en paarden moeten midden op de straat blyven4 ,onder de daken lopen goten met pypen daaraan1 zo dat de menschen die langs de straat gaan1 by regen of 't smelten der sneeuw niet kunnen bedropen worden4 ,de ,huizen4 ,de huizen geven een goed aanzien1 zyn gemeenlyk enige verdiepingen hoog en van gebakken of gehouwen stenen gebouwd2 dog de eersten worden het meest gebruikt1 en worden even buiten de ,stad en zeer wel gebakken4 ,de gehouwen steen1 dien men voor andere huizen gebezigd heeft1 wordt in menigte in het ,land gevonden1 is ligt te bearbeiden1 en heeft de goede eigenschap van in nat weder het vogt niet aantetrekken4 #aj ,men brandt hier overal enen zeer goeden kalk om te metselen4 ,de huizen zyn met planken gedekt4 ,het hout neemt men van een boom dien de ,zweden den ,witten ,jeneverboom1 en de ,engelschen den ,witten ,ceder noemen4 #aa ,de moerassen waren 'er voorheen vol van1 dog tegenwoordig zyn deze bomen meest gekapt1 en men heeft nog gene nieuwen geplant4 #ab ,het hout is zeer ligt1 rot niet zodra als ander hout in dit ,land1 maar duurt een 's menschen leven lang1 en is daarom uitmuntend voor de daken4 ,ook bezwaart het de muren niet4 ,dog velen beginnen te vrezen1 dat men met den tyd deze daken zal aanzien als zynde de ,stad zeer nadelig1 om dat1 dezelven zo ligt zynde1 de meeste muren ook zeer ligt zyn opgemetseld1 en dat hout nu begint te ontbreken1 zo dat men in 't toekomende genoodzaakt wezen zal gebruik te maken van zwaarder stoffen1 pannen1 of iets diergelyks1 welke zwaarte de muren niet zullen kunnen dragen4 ,om deze reden hebben reeds velen sedert enigen tyd begonnen zig van pannen te bedienen4 ,kerken4 ,onder de openbare gebouwen zullen wy eerst spreken van de ,kerken1 waarvan 'er verscheidenen zyn1 want ,god wordt hier op velerhande wyzen gediend4 ,de ,engelsche ,kerk staat in 't noorden der ,stad1 een weinig van de markt af4 ,zy is de fraiste van allen4 ,zy heeft enen kleinen toren1 die niet veel zeggen wil1 waarin ene klok hangt om te luyen by kerktyd of begrafenissen4 ,ook heeft zy een uurwerk4 ,dit gebouw1 genoemd ,christ ,church1 wierd gestigt omtrent het laatst der voorgaande euw1 dog is onlangs herbouwd en verbeterd4 ,zy heeft twee ,predikanten1 die hun jaargeld grotendeels uit ,engeland krygen4 ,de ,zweedsche ,kerk1 anders de ,kerk van ,weekacko1 staat in 't zuiden der ,stad1 genoegzaam buiten dezelve1 aan de ,rivier1 't welk hare legging de aangenaamste van al de ,kerken maakt4 ,ik zal 'er breder van handelen wanneer ik van de ,zweden hier woonagtig spreken zal4 ,de ,duitsche ,luthersche ,kerk staat aan het noordwesten der ,stad4 ,by myn aankomst in ,amerika had zy een klein torentje2 dog het zelve gebouwd zynde voor dat de muren van de ,kerk volkomen droog waren1 begonnen die te zakken1 zo dat men den toren in den herfst van het jaar #agej4 moest afbreken4 ,omtrent dien tyd kreeg de gemeente een frai orgel uit ,duitschland4 ,zy heeft maar enen ,predikant1 die den enen zondag in de ,luthersche ,kerk te ,germantown1 en den anderen te ,philadelphia preekt4 ,de eerste ,predikant der ,lutherschen alhier was de ,heer ,muhlenberg1 die in 't ,jaar #agdc4 den grond voor deze ,kerk gelegd heeft1 en sedert van daar naar ene andere gemeente geroepen zynde1 opgevolgd is door den ,heer ,brunholz1 van ,sleeswyk geboortig1 die hier nog staat4 ,beiden zyn zy van ,halle in ,saxe herwaards gezonden1 en hebben1 door hunne byzondere gaven van stigtelyk te preken veel nuts gedaan4 ,kort voor dat deze ,kerk gebouwd was1 hadden de ,duitschers genen ,predikant voor hunzelven1 zo dat de ,zweedsche ,predikant1 de ,heer ,dylander1 te ,weekacko voor hun predikte4 ,na zynen dood in #agda4 schreven zy naar ,duitschland om een ,predikant4 ,deze gemeente is thans zeer talryk1 zo dat alle zondagen de ,kerk zeer vol is4 ,zy heeft twee koren1 dog geen ,sakristie4 ,voor den altaar wordt niet gezongen1 maar alles gelezen4 ,de ,oude ,presbyteriaansche ,kerk is niet ver van de markt op zuidzyde van ,marketstreet4 ,zy heeft ene middelmatige grootte1 en is gebouwd in 't jaar #agjd4 gelyk het opschrift in den gevel aan de noordzyde aantoont4 ,het dak is van buiten een halve cirkel1 of maakt ten minsten enen halven zeshoek4 ,het gebouw zelf staat noord en zuid1 want de ,presbyterianen zien 'er niet op1 gelyk anderen1 naar welke windstreek hunne ,kerken gebouwd zyn4 ,de ,nieuwe ,presbyteriaansche ,kerk wierd in 't jaar #agej4 in het noordwesten der ,stad1 door de zogenaamde ,nieuwverligten #ac gebouwd4 ,deze ,nieuwverligten zyn menschen1 die uit verscheiden ,godsdiensten leerlingen geworden zyn van den welbekenden ,whitefield1 die in de jaren #agci4 en #agdj4 en naderhand wederom in #agdd4 en #agde4 genoegzaam alle de ,engelsche ,volkplantingen doorreisde4 ,zyne welsprekendheid1 zyn ongemene yver1 en andere gaven1 maakten1 dat hy dikwyls1 vooral in de twee eerste jaren1 agt1 ja zelfs twintigduizend toehoorders1 in 't open veld had4 ,zyn inzigt met zyn reizen was geld voor een ,weeshuis te verzamelen1 dat in ,georgie zou worden opgeregt4 ,hy kreeg dikwyls op ene reis zeventig ponden ,sterlings by een2 zelfs verzamelde hy by twee predikatien1 die hy in 't jaar #agdj4 op enen zondag deed1 honderd en vyftig pond4 ,de aanhangelingen van dezen man1 nu de ,nieuwverligten geheten1 zyn tegenwoordig ene sekte van ,presbyterianen4 ,want schoon ,whitefield eigenlyk een ,geestelyke van de ,engelsche ,kerk was1 week hy allengskens af van derzelver leer2 en1 in 't jaar #agdd4 te ,boston zynde aangekomen1 zintwistte hy zo lang met de ,presbyterianen1 tot dat hy zelf hunne gevoelens aannam4 ,whitefield was geen groot zintwister1 en kon dus door deze doorslepene lieden geleid worden waar zy hem hebben wilden4 ,dit veroorzaakte ook dat gedurende zyn laatste verblyf in ,amerika zyn' toehoorders zo talryk niet waren als de eerste maal4 ,de ,nieuwverligten bouwden het eerst in #agda4 een groot huis in 't westen der ,stad1 om den ,godsdienst daarin waartenemen4 ,dog alzo zy na het vertrek van ,whitefield onder malkander in scheuring geraakten1 behalven om nog andere redenen1 wierd het gebouw in het jaar #agej4 aan de ,stad verkoft1 en tot een school geschikt4 ,de ,nieuwverligten bouwden toen ene ,kerk1 die ik de ,nieuwe ,presbyteriaansche genoemd heb4 ,voor den oostelyken gevel zyn de volgende woorden in 't ,latyn in vergulde letters te lezen1 ,presbyteriaansche ,kerk1 onder ,gods zegen in 't jaar des ,heren #agej4 gestigt4 ,de ,oude ,duitsche ,hervormde ,kerk staat in het westnoordwester deel van de ,stad1 en gelykt veel naar de ,kerk in ,ladugaordslande te ,stokholm4 ,zy is nog niet geheel af1 schoon 'er al verscheiden jaren dienst in gedaan is4 ,deze ,duitschers gingen by 't leven van den ,heer ,dylander in de ,zweedsche ,kerk4 ,dog toen1 na den dood van dien ,heer1 de ,lutherschen enen ,predikant uit ,duitschland komen lieten1 maakten de ,hervormden ook toestel om 'er een van ,dordrecht te ontbieden1 en de eerste dien men hun zond was de ,heer ,slaughter1 dien ik daar by myn aankomst ontmoette4 ,maar deze had in 't jaar #agej4 het ongenoegen1 dat een ander ,predikant1 die nieuwlings uit ,holland aangekomen was1 zig1 door list1 zo by een gedeelte der ,gemeente wist intedringen1 dat meer dan de helft 'er van gewonnen werd4 ,de twee ,predikers betwistten malkanderen verscheiden zondagen den ,predikstoel4 ,men verhaalt1 dat de laatstgekomene eens des zaterdags avonds reeds op stoel ging1 en 'er den gantschen nagt op bleef4 ,de ander dus voorgekomen zynde1 geraakten de beide partyen handgemeen1 en klopten malkander wakker af1 ten algemenen spotte en tot ergernis der gehele ,stad4 ,de zaak kwam voor den ,magistraat1 die ze ten voordele van den ,heer ,slaughter uitwees4 ,de ,nieuwe ,hervormde ,kerk wierd niet ver van de ,oude gebouwd door de aanhangelingen van den laatst gekomenen ,prediker1 nadat zy in het ongelyk gesteld waren4 ,egter wist deze het zo ver te brengen1 dat genoegzaam het gantsche gehoor van zynen tegenstrever verliep4 ,de ,quakers hebben twee kerken of zogenoemde ,vergaderplaatsen1 #ad de ene op de markt1 en de andere in het noorden der ,stad4 ,men vindt hier1 volgens 't gebruik van deze menschen1 nog altaar1 nog predikstoel1 nog enig ander ,kerksieraad1 maar alleen zitplaatsen en enige armblakers4 ,zy verzamelen zig elken zondag driemalen1 en behalven dat nog ieder week en maand op zekere tyden4 ,ik zal in 't vervolg breder van hun spreken4 ,de ,wederdopers komen te zamen in het noordelyk gedeelte der ,stad4 ,de ,roomsgezinden bezitten tegens het zuidwesten een tamelyk groot huis1 dat van binnen frai versierd is1 en een orgel heeft4 ,de ,aanhangers des ,graven van ,zinzendorf1 anders ,hernhutters1 hebben een huis in het noorden der ,stad gehuurd1 waar zy in het ,hoog ,duitsch en 't ,engelsch dienst plegten te doen1 niet alleen twee of driemaal ieder zondag1 maar ook elken avond in de week als het donker was4 ,dog in den winter van #agej4 werden zy genoodzaakt van hunne avondbyeenkomsten af te laten1 door enige dartele jongens1 die hun verscheiden malen kwamen storen1 door uit een donkeren hoek1 by 't slot van elk vers1 met een werktuig dat het geluid van een ,koekoek maakt1 waarmede de kinderen gewoon zyn te spelen1 zulk een geweld onder het zingen te maken1 dat de ,gemeente schrikkelyk gergerd werd4 ,die van de ,engelsche ,kerk1 de ,nieuwverligten1 de ,quakers en de ,duitsche ,hervormden hebben ieder hunne begraafplaatsen buiten de ,stad1 en niet by hunne ,kerken1 schoon de eersten somtyds wel eens ene uitzondering hier van maken4 ,de anderen begraven op hunne ,kerkhoven1 en de ,hernhutters waar zy maar konnen4 ,de ,zwarten worden op ene zekere plaats buiten de ,stad begraven4 ,andere ,openbare ,gebouwen4 ,ik ga nu over om van de overige openbare gebouwen te gewagen4 ,het ,stadhuis1 of het huis voor de ,vergaderingen der ,provincie1 legt in het westen der ,stad1 is een schoon gebouw1 dat het grootste sieraad van de ,stad uitmaakt4 ,het heeft enen toren met ene klok4 ,in het zelve komen de ,afgevaardigden van het gewest gemeenlyk in ,october t'zamen1 of wel dikwyler1 indien het de nood vereischt1 om over 't algemene welzyn raad te plegen1 en hunne kleine ,parlemente of ,ryksdagen te houden4 ,hier overzien zy de oude wetten1 en maken des noods nieuwen4 ,terzyde van dit gebouw staat de ,boekery1 die in 't jaar #agdb4 eerst is aangelegd geworden1 volgens een bestek van den ,heer ,franklin4 ,deze bewoog eerst de vermogendste lieden van de ,stad om veertig ,schellingen voor een begin te geven1 en vervolgens jaarlyks tien ,schellingen1 om allerhande soorten van boeken te kopen4 ,de ,intekenaars hebben het regt de boeken te gebruiken4 ,anderen mogen ze ook voor enen zekeren tyd lenen1 dog moeten een onderpand geven1 en 's weeks agt pence voor een folio1 zes voor een quarto1 en vier pence voor een kleinder boek betalen4 ,zodra de tyd dat men een boek houden mag om is1 moet het 'er weder zyn1 of men wordt beboet4 ,het geld dat op deze wys verzameld wordt1 is geschikt om den ,bibliothecarius te betalen en nieuwe boeken te kopen4 ,daar is reeds ene fraije verzameling van uitmuntende werken1 meest ,engelschen1 verscheiden ,franschen en ,latynschen1 dog weinigen in andere talen4 ,de ,intekenaars hadden de beleefdheid van den ,bibliothecarius te bevelen my1 zo lang ik hier zyn zoude1 alle de boeken te lenen1 die ik begeren zou1 zonder enig geld 'er voor te nemen4 ,de ,boekery stond open alle zaterdagen 'snamiddags van vier tot agt uren4 ,behalven de boeken is 'er ene ruime verzameling van natuurlyke zeldzaamheden en van wiskundige en natuurkundige werktuigen4 ,verscheiden andere kleine boekeryen zyn 'er in de ,stad aangelegd1 op den zelven1 of byna den zelven voet als deze4 ,het ,raadhuis #ae staat in het midden van ,marketstreet1 ten westen der ,markt4 ,het is een frai gebouw1 met een klein torentje1 waarin een klok is4 ,rondom en onder het zelve wordt eigenlyk de markt iedere week gehouden4 ,de ,akademie staat in het westen der ,stad4 ,het was voorheen1 gelyk gemeld is1 ene verzamelplaats voor de aanhangers van ,whitefield2 maar zy verkoften het in 't jaar #agej4 en het wierd tot ene ,akademie1 of liever tot een school geschikt4 ,de jeugd wordt hier alleen in zulke dingen onderwezen1 die zy by ons in de lage scholen leert2 maar men denkt hier met den tyd zulke lessen te zullen geven1 als eigenlyk aan ene ,akademie passen4 ,op het einde van den laatsten oorlog wierd hier op de zuidzyde der ,stad aan de ,rivier ene schans aangelegd1 om den ,franschen en ,spaanschen ,kapers het landen te beletten4 ,dog dit geschiedde niet dan na een hevigen twist4 ,de ,quakers verwierpen alle vestingwerken1 als strydende met hunnen ,godsdienst1 die den ,christen allen kryg verbiedt1 het zy aanvallenden of verwerenden1 maar alleen wil dat men op ,god vertrouwen zal4 ,men wisselde verscheiden schriften voor en tegen4 ,dog de vyandlyke ,kapers enige vaartuigen de ,stad toebehorende hebbende weggenomen1 vonden de meeste1 zo niet alle de ,quakers1 het raadzaam de versterking1 ten minsten door geld te schieten1 te bevorderen4 ,lugtsgesteldheid4 ,onder alle de voordelen dezer ,stad is hare aangename lugtgesteldheid het voornaamste4 ,de ,winter is niet zeer gestreng en tamelyk kort1 en de ,zomer niet te heet4 ,het land rondom brengt allerhande akkervrugten in grote menigte voort4 ,de ,september en ,october zyn hier gelyk aan het begin van ,augustus in ,zweden1 en de eerste dagen van ,februari zyn veeltyds al zo aangenaam als het laatst van ,april en het begin van ,mai in ,zweden is4 ,zelfs zyn de koudste dagen in sommige ,winters niet kouder dan de laatste herfstdagen in het midden van ,zweden en het zuiden van ,finland4 ,philadelphia heeft schoon en helder water4 ,want schoon 'er in de ,stad gene bronnen zyn1 vindt men in ieder huis enen put1 en op de straat zyn 'er ook verscheiden1 die zeer goed water geven om te drinken1 te wasschen1 te koken1 en voor ander gebruik4 ,gemeenlyk moet men veertig voet diep graven eer men water vindt4 ,het water der ,dellaware is ook goed4 ,maar by het maken van putten begaat men dikwyls enen misslag1 die het water op verscheiden plaatsen der ,stad bederft4 ,in 't vervolg zal ik gelegenheid hebben hier verder van te gewagen4 ,de ,dellaware4 ,de ,dellaware bevordert den ,koophandel uitermate4 ,het is ene der grootste ,rivieren van de ,wereld4 #af ,zy is drie ,eng4 mylen breed aan haren mond1 twee mylen voor de ,stad ,wilmington1 en drie vierden van ene myl voor ,philadelphia1 het welk tusschen de negentig en de honderd mylen van ,zee1 of van de plaats waar zig de ,dellaware in den zeeboezem van dien naam stort1 aflegt4 ,egter is zy nergens minder dan vyf of zes vadem diep1 dus de grote ,schepen tot voor de ,stad kunnen komen1 en naast aan de brug op vyf vadem ankeren4 ,hier is het water niet meer brak4 ,dit maakt dat al de wormen1 die op ,zee aan het ,schip gekomen zyn1 en 'er gaten in gemaakt hebben1 sterven of afvallen1 zodra het hier enigen tyd gelegen heeft4 ,het enige ongemak1 waaraan de handel hier onderworpen is1 is dat de ,rivier alle ,winters ene maand of meer toevriest4 ,gedurende dien tyd is de vaart gestopt4 ,dit gebeurt niet te ,boston1 te ,new-,york1 en op andere plaatsen digter aan ,zee4 ,de vloed doet zig zelfs nog dertig ,eng4 mylen boven de ,stad te ,trenton bemerken4 ,het verschil van hoog en laag water te ,philadelphia is agt voet4 ,de watervallen1 die by ,trenton in de ,dellaware en een weinig boven ,philadelphia in de ,skulkill zyn1 maken die ,rivieren meer landwaards in onbruikbaar om goederen naar of van ,philadelphia te voeren4 ,men moet dan daartoe ,wagens of ,karren gebruiken4 ,men heeft al op middelen gedagt om beide die ,rivieren1 ten minsten voor grote ,schuiten1 vaarbaar te maken4 ,scheepstimmerwerven4 ,alle jaren worden 'er verscheiden ,schepen gebouwd van ,amerikaansch eikenhout op de werven1 die in en nevens de ,stad aangelegd zyn4 ,dog zy kunnen in deugd en duurzaamheid by die welken van ,europisch eikenhout gebouwd zyn niet vergeleken worden4 ,de ,stad dryft enen zwaren handel1 zo wel met de ,inwoonders van het ,land1 als naar andere gewesten1 vooral op de ,west ,indien1 of ,zuid ,amerika1 de ,antilles1 naar ,engeland1 ,ierland1 ,portugal1 en verscheidene ,engelsche ,volkplantingen in ,noord ,amerika4 ,dog gene andere dan ,engelsche ,schepen mogen in de ,haven komen4 ,koophandel4 ,philadelphia trekt de grootste winst uit haren handel op de ,west ,indien1 waar heen de ,inwoonders dagelyks ene menigte van meel1 boter1 vleesch1 en andere eetwaren1 timmerhout1 planken1 en diergelyken zenden4 ,daar tegen ontvangen zy suiker1 syroop1 rum1 indigo1 mahoganyhout1 en andere waren1 of baar geld4 ,het regte ,mahoganyhout1 't welk in ,jamaika valt1 is tegenwoordig meest al weg4 ,naar ,engeland worden ten dele waren die in de ,west ,indien vallen1 ten dele die het ,land voortbrengt1 gezonden4 ,tot de laatsten behoren allerlei hout1 inzonderheid zwart walnotenhout1 en eiken planken voor den ,scheepsbouw1 gehele hier gebouwde ,schepen1 yzer1 pelteryen1 en teer4 ,de teer word eigenlyk te ,new-,jersey gemaakt1 zo dat de bosschen in dat gewest meest weg zyn4 ,eindelyk zendt men ook veel baar geld naar ,engeland4 ,hier voor krygt men daar van daan allerlei daar gemaakte goederen1 fyne en grove lakens1 linnens1 yzer- en ander metalenwerken1 en ,oost ,indische waren4 ,want men moet aanmerken dat ,engeland ,philadelphia van byna alle de handwerken en stoffen voorziet1 die daar gebruikt worden4 ,naar ,ierland gaat jaarlyks een grote menigte van lynzaad1 te gelyk met verscheiden hier gebouwde ,schepen4 ,portugal trekt koorn1 meel en ongemaalde mais4 ,spanje ook enig koorn4 ,maar al het geld dat men uit die landen krygt moet ten eersten naar ,engeland ter betaling der waren die men van daar trekt1 en die veel meer bedragen dan dit geld4 ,dog om te nauwkeuriger te tonen wat de ,stad en het gantsche ,landschap jaarlyks uit ,engeland ontvangen heeft1 zal ik hier een getrouw uittreksel uit de ,engelsche ,tolboeken invoegen1 dat ik van den ,ingenieur ,lewis ,evans te ,philadelphia gekregen heb4 ,deze ,heer had iemant zyner vrienden te ,londen verzogt hem ene lyst te zenden van alles wat in verscheiden jaren uit ,engeland naar ,pensylvanie gezonden was4 ,hy kreeg die lyst1 en schoon de waren 'er niet op waren uitgedrukt1 is derzelver waarde in geld berekend4 ,diergelyke uittreksels uit de ,tolboeken heeft men voor alle de ,amerikaansche ,provincien gemaakt1 om daardoor het ,parlement in ,engeland te overtuigen1 dat deze gewesten meer waren uit het ,ryk getrokken hebben1 sedert zy hun geld in briefjes veranderd hebben4 ,ik heb het uittreksel uit het oorspronglyke zelf afgeschreven4 ,alleen moet men daarop aanmerken1 dat het met ,kersmis van het jaar #agbb4 begint en eindigt om dien zelven tyd in #agdg4 ,deze tafel begrypt de waren niet die jaarlyks1 in grote menigte1 uit ,schotland en ,ierland naar ,pensylvanie gezonden worden1 waaronder byzonderlyk veel linnen is4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,waarde ,,der ,,goederen ,,jaarlyks ,,uit ,,engeland ,,naar ,,pensylvanie ,,gezonden4 ---------------------------------------- --------------------- ,vreemde waren1 ,engelsche ,somme der twee waarvan de regten ,handwerken4 kolommen betaald zyn1 en t'zamengeteld4 maar de quitanties gevorderd worden4 ---------------------------------------- --------------- ,jaren4 ,l4 ,s4 ,d4 ,l4 ,s4 ,d4 ,l4 ,s4 ,d4 #agbc4 #eaii4 #ac4 #e4 #ajgic4 #e4 #a4 #aeiib4 #ai4 #d4 #agbd4 #icgc4 #ae4 #h4 #bjiea4 #j4 #e4 #cjcbd4 #af4 #a4 #agbe4 #ajcja4 #ab4 #f4 #caijh4 #a4 #h4 #dbbji4 #ad4 #b4 #agbf4 #icga4 #aa4 #f4 #bhbfc4 #f4 #b4 #cgfcd4 #ag4 #h4 #agbg4 #ajbdc4 #j4 #g4 #bagcf4 #aj4 #j4 #caigi4 #aj4 #g4 #agbh4 #adjgc4 #ac4 #i4 #bcdje4 #f4 #b4 #cgdgh4 #ai4 #aa4 #agbi4 #abidh4 #h4 #e4 #afhea4 #b4 #e4 #bigii4 #aj4 #aj4 #agcj4 #aeffj4 #aj4 #aa4 #cbica4 #af4 #f4 #dheib4 #g4 #e4 #agca4 #aahch4 #ag4 #d4 #cbdba4 #ah4 #i4 #ddbfj4 #af4 #a4 #agcb4 #aebdj4 #ad4 #d4 #bfdeg4 #ai4 #c4 #dafih4 #ac4 #g4 #agcc4 #acahg4 #j4 #h4 #bgcgh4 #g4 #e4 #djefe4 #h4 #a4 #agcd4 #aifdh4 #ae4 #i4 #cdgdc4 #ab4 #a4 #edcib4 #g4 #aj4 #agce4 #ahjgh4 #d4 #c4 #cjgbf4 #g4 #a4 #dhhjd4 #aa4 #d4 #agcf4 #bcdef4 #ae4 #aa4 #chjeg4 #b4 #e4 #faeac4 #ah4 #d4 #agcg4 #adeag4 #d4 #c4 #dbagc4 #b4 #d4 #effij4 #f4 #g4 #agch4 #bjcbj4 #ai4 #c4 #daabi4 #e4 #j4 #fadej4 #d4 #c4 #agci4 #ijda4 #d4 #e4 #dedaa4 #g4 #f4 #eddeb4 #aa4 #aa4 #agdj4 #ajbhj4 #b4 #j4 #dfdga4 #ab4 #i4 #efgea4 #ad4 #i4 #agda4 #abigg4 #ah4 #aj4 #ghjcb4 #ac4 #a4 #iajaj4 #aa4 #aa4 #agdb4 #addeh4 #f4 #c4 #fjhcf4 #ag4 #a4 #gebie4 #c4 #d4 #agdc4 #aibbj4 #a4 #f4 #fjabj4 #d4 #aj4 #gicdj4 #f4 #d4 #agdd4 #adfha4 #h4 #d4 #dgeie4 #ah4 #b4 #fbbad4 #f4 #f4 #agde4 #acjdc4 #h4 #h4 #dabcg4 #b4 #c4 #edbhj4 #aj4 #aa4 #agdf4 #ahajc4 #ab4 #g4 #eeeie4 #ai4 #g4 #gcfii4 #ab4 #b4 #agdg4 #hehe4 #ad4 #aa4 #gchai4 #b4 #h4 #hbdjd4 #ag4 #g4 ---------------------------------------- --------------- ,somme #cdcghi4 #af4 #j4 #ifijdi4 #a4 #f4 #acabhch4 #ag4 #f4 ---------------------------------------- --------------- ,hoe sterk de gehele handel in ,pensylvanie is kan men omtrent uit het getal der grote en kleine ,schepen opmaken1 die jaarlyks voor de ,stad komen of 'er van afvaren4 ,ik zal hier maar ene lyst van enige weinige jaren plaatsen1 die ik uit de ,koeranten dier ,stad getrokken heb4 ,de ,schepen worden gerekend van den #e4 ,maart van het ene tot den #e4 ,maart van het volgende jaar4 ',t jaar4 ,ingekomen ,schepen4 ,uitgevaren ,schepen4 #agce4 #aii4 #bab4 #agdj4 #cjg4 #bjh4 #agda4 #bib4 #cji4 #agdd4 #bbi4 #bga4 #agde4 #bhj4 #cja4 #agdf4 #bgc4 #bic4 ,maar het is zeer te vrezen dat de handel van ,philadelphia en al de ,engelsche ,volkplantingen eer af dan toenemen zal1 indien men daar geen zorg voordraagt4 ,ik zal dit in 't vervolg duidelyk aantonen4 ,de ,stad voorziet niet alleen de meeste ,inwoonders van ,pensylvanie van de waren die zy van noden hebben1 maar 'er komen hier nog dagelyks vele menschen van ,new-,jersey1 die hier enen sterken handel dryven4 ,markten4 ,ieder jaar1 in ,mai en ,november1 worden 'er twee grote markten gehouden1 ieder den #af4 der maand4 ,behalven deze grote1 zyn 'er nog twee gewone markten1 's ,woensdags en 's ,zaterdags1 wanneer de ,boeren van ,pensylvanie en ,new-,jersey allerhande eetwaren en voortbrengselen des ,lands komen te koop veilen1 het welk een groot voordeel voor de ,stad is4 ,het zou te wenschen zyn dat zulk ene nuttige zaak ook in de ,zweedsche ,steden konde ingevoerd worden4 ,men is hier verzekerd op de marktdagen alles wat men van de landwaren nodig heeft te zullen vinden4 ,dog tusschen beiden zoekt men 'er vergeefs naar4 ,men kan hier altyd varsschen voorraad krygen1 en om die reden koopt niemant op eens meer dan wat genoeg zal zyn tot den volgenden marktdag4 ,des ,zomers is het byna alle dagen markt1 want dan kunnen de waren om de hitte niet lang duren4 ,daar zyn twee plaatsen in de ,stad waar deze markten gehouden worden1 dog de voornaamste is by het ,raadhuis4 ,zy beginnen 's morgens om vier of vyf1 en eindigen om negen uren4 ,de ,stad legt open2 en 'er is geen ander ,tolhuis dan de grote ,zeetol4 ,gouverneurs4 ,de ,gouverneur van het gantsche ,landschap woont hier4 ,hy wordt door de nakomelingen van ,pen benoemd1 dog kan zyn ampt niet aanvaarden1 zonder door den ,koning van ,engeland bevestigd te zyn4 ,de ,quakers uit genoegzaam alle de delen van ,noord ,amerika houden hier eens in 't jaar hunne grote vergadering4 ,maatschappy van ,wetenschappen4 ,in 't jaar #agdc4 wierd hier ene ,maatschappy van ,wetenschappen opgerigt4 ,haar voorwerp waren alle de zeldzaamheden uit de drie ,ryken der ,natuur1 de ,wiskunde1 ,natuurkunde1 ,scheikunde1 ,huishoudingskonst1 en ,handwerken4 ,dog de daarop volgende kryg stuitte alle oogmerken van dezen aard2 en sedert heeft men niets van deze natuur op nieuws ondernomen4 ,afwyking der ,naald4 ,de afwyking der ,naald was hier in het jaar #agej4 den #cj4 ,october ,o4 ,s4 #e4 gr4 #de4 min4 ,west4 ,de waarneming geschiedde volgens de nieuwe middagslyn1 die in den herfst van dat jaar te ,philadelphia getrokken werd1 en ene ,eng4 myl lang was4 ,de ondervinding heeft geleerd dat de afwyking omtrent in agttien of twintig jaren enen graad vermindert4 ,hoogte van den ,barometer4 ,het grootste onderscheid tusschen de hoogte en de laagte van den ,barometer is1 volgens de waarnemingen van vele jaren door den ,heer ,james ,logan gedaan1 #bh #ei en #cj #gh4 gevonden4 ,boekdrukkeryen4 ,hier zyn drie ,boekdrukkeryen2 en alle week komen 'er twee ,engelsche en ene ,hoog ,duitsche ,koerant uit4 ,aardbevingen4 ,in het jaar #agcb4 den #e4 ,september ,o4 ,s4 gevoelde men hier1 omtrent den middag1 ene ligte aardbeving1 de welke men op den zelven tyd ook te ,boston in ,nieuw ,engeland en te ,montreal in ,kanada gewaar wierd1 welke plaatsen meer dan zestig ,zweedsche mylen van malkander leggen4 ,prins van den ,berg ,libanon4 ,in ,november #agcg4 kwam de wel bekende ,prins van den ,berg ,libanon1 ,scheich ,sedi1 te ,philadelphia1 bezig zynde een groot deel der ,engelsche ,volkplantingen te doorreizen4 ,dat zelve jaar werd 'er wederom ene aardbeving gevoeld1 's morgens om elf uren1 op den #g4 ,december4 ,zy duurde niet boven ene halve minuut4 ,volgens de ,koeranten had men ze op den zelven tyd ook gevoeld te ,newcastle1 ,new-,york1 ,new ,london1 ,boston1 en andere plaatsen in ,nieuw ,engeland4 ,dus had deze zig ook vele mylen uitgestrekt4 ,graaf van ,zinzendorf4 ,de ,graaf van ,zinzendorf landde hier in ,december #agda4 aan1 en verbleef 'er tot de volgende ,lente4 ,zyn vreemd gedrag deed velen1 zelfs uit de voornaamste ,engelschen1 vermoeden1 dat zyne harssenen ontsteld waren4 ,inwoonders4 ,ik heb het juiste getal van de ,inwoonders van ,philadelphia niet konnen te weten komen4 ,in 't jaar #agdf4 rekende men 'er meer dan tien duizend4 ,sedert is de ,stad ongelooflyk sterk toegenomen4 ,uit de lysten der gestorvenen kan ook niets zekers besloten worden1 dewyl zy in alle de ,kerken niet juist worden opgemaakt4 ,ik zal die hier plaatsen welken in de ,koeranten of afzonderlyk zyn uitgegeven4 ,in 't ,jaar4 ,gestorven4 #agcj4 #bbg4 #agch4 #bej4 #agci4 #cej4 #agdj4 #bij4 #agda4 #cde4 #agdb4 #dji4 #agdc4 #dbe4 #agdd4 #daj4 #agde4 #dbj4 #agdh4 #fgb4 #agdi4 #geh4 #agej4 #gaf4 ,het blykt ook uit deze lysten dat de ziektens1 waar hier de meeste menschen aan sterven1 zyn teringen1 koortsen1 stuipen1 borstontstekingen1 bloedvloeyingen1 waterzugt4 ,het getal der ,geborenen kan men niet bepalen1 aangezien in enige ,kerken daar geen ordentelyke lysten van worden gemaakt4 ,de ,quakers1 die hier het grootste getal uitmaken1 dopen hunne ,kinderen noit1 schoon zy nauwkeurig genoeg de geborenen aantekenen4 ,insgelyks is het onmogelyk uit het getal der gestorvenen naar het getal der levenden te gissen1 om dat ieder jaar de ,stad zulk enen toevloed van vreemden heeft4 ,in den ,zomer van het jaar #agdi4 kwamen 'er byna twaalf duizend ,duitschers over1 waarvan 'er velen te ,philadelphia zig nederzetteden4 ,dat zelve jaar telde men daar de huizen1 en bevond het getal te zyn twee duizend zes en zeventig4 ,verscheidenheid4 ,de ,stad is nu vol van ,ingezetenen1 die ten opzigte van hun vaderland1 van hunnen godsdienst1 en van hunne neringen geheel verschillend zyn4 ,men vindt 'er byna in alle konsten voortreffelyke meesters1 en vele dingen worden hier zo goed gemaakt als in ,engeland4 ,dog ,fabrieken1 byzonderlyk van fyne lakens1 zyn 'er nog niet4 ,misschien is hier van de reden1 dat men ze zo gemakkelyk uit ,engeland krygen kan1 en dat de ,schapen1 die in dit ,land overgebragt worden1 allengskens veraarden4 ,aan etenswaren is hier een grote overvloed1 en zy zyn redelyk goedkoop4 ,men weet hier geen voorbeelden van enen duren tyd4 ,vryheid4 ,een ieder die maar ,god voor den ,schepper1 den ,onderhouder en ,regeerder aller dingen erkent1 en niets strydigs met de algemene rust leert of onderneemt1 heeft vryheid zig hier neder te zetten1 en zynen handel te dryven1 hoe vreemd ook zyne beginselen mogen zyn4 ,niemant wordt om zyne dwalingen gemoeid1 als hy de bovengestelde grenzen maar niet te buiten gaat4 ,en hy is zo wel1 door de wetten1 voor zynen persoon en zyne goederen in veiligheid1 en geniet zulk ene vryheid1 dat men zeggen kan1 dat een ,borger van ,philadelphia in zyn huis gelyk een ,koning leeft4 ,luister4 ,uit al het geen ik tot nog toe gezegd hebbe1 kan men ligtelyk begrypen hoe deze ,stad zo spoedig uit het niet kon opkomen en tot zulk ene aanzienlykheid geraken1 zonder dat 'er enig magtig ,vorst ware die 'er de hand toe leende1 het zy door de zulken die 'er hinderlyk in waren te straffen1 of geld te schieten4 ,en evenwel wykt zy voor weinigen1 zelfs van de oudste ,steden in ,europa1 ten opzigt van een schoon voorkomen1 goede inzettingen1 aangename legging1 natuurlyke voordelen1 handel1 rykdommen en vermogen4 ',t was niet nodig de menschen te dwingen om hier te komen wonen2 integendeel1 vreemden van verschillende talen hebben hun land1 huizen1 eigendom en vrienden verlaten1 en zig op ene gevaarlyke zee gewaagd1 om hier te komen4 ,andere landen1 schoon al over lang bevolkt1 klagen over gebrek van inwoonders2 en ,pensylvanie1 dat in 't jaar #afha4 niets anders dan ene woesteny was1 en nauwlyks vyf honderd menschen bevatte1 wykt nu in getal van bewoonders niet voor sommige ,koningryken van ,europa4 ,het heeft troepen van menschen opgenomen1 die andere landen1 tot hunne onherstelbare schade1 veragt of verstoten hadden4 ,oud ,overblyfsel4 ,een bedroefd oud houten huis1 op ene hoogte digt by de ,rivier1 wat ten noorden de ,weekacko ,kerk1 toebehorende aan enen van de ,svenssons1 wordt nog als een gedenkteken bewaard van den armoedigen staat dezer plaats1 eer dat de ,stad gebouwd was4 ,de oudheid van dit gebouw geeft het een soort van voorrang boven de andere huizen in de ,stad1 schoon het het slegtste van allen is4 ,deze hut was bewoond1 toen nog de herten1 elanden en bevers by ligten dage op de aanstaande markten1 straten en kerkhoven van ,philadelphia verkeerden4 ,in dit huis hoorde men reeds het geluid van 't spinnewiel1 eer men om de handwerken1 die hier sedert geoeffend zyn1 dagt1 en voor dat ,philadelphia zelfs bestond4 ,maar met dit alles staat dit huis om te vallen2 en binnen weinig jaren zal het al zo moeilyk zyn te vinden waar het stond1 als het onwaarschynelyk was in den tyd dat het gebouwd wierd1 dat ene van de grootste steden van ,amerika in 't kort daar vlak by staan zoude4 ,maar laat ons ons dagverhaal hervatten4 ,een vogel door een slang betoverd4 ,den #g4 ,september verhaalde my de ,heer ,peter ,kock1 een ,koopman in deze ,stad2 dat hy de vorige week zelf gezien had hoe ene slang enen vogel inzwolg4 ,deze vogel1 om zyn geschreuw de ,katvogel genoemd1 #ag vloog van den enen tak op den anderen1 en maakte1 naar zyn gewoonte1 een naar geluid4 ,onder den boom1 omtrent enen vadem van den stam1 lag ene grote zwarte slang1 haren kop gestadig om hoog houdende1 kykende naar den vogel1 die gedurig heen en weer vloog1 en nu en dan op enen tak ging zitten4 ,in 't eerst hield hy zig op de bovenste takken4 ,allengskens kwam hy lager en lager1 en eindelyk stortte hy zig op den grond neder1 en huppelde naar de plaats daar de slang lag1 die terstonds haren bek opende1 den vogel greep en doorzwolg4 ,dog de ,heer ,kock overviel en doodde ze op 't ogenblik4 ,men verhaalde my naderhand dat men dit van dit soort van slangen dikwyls waargenomen heeft4 ,het zelve is al lang van de ,ratelslang bekend geweest4 ,ik wandelde dien dag naar buiten1 om naar planten te zoeken4 ,ik vond 'er verscheiden ,europischen zelfs ,zweedschen1 maar zulken die aan ,amerika alleen eigen zyn1 waren de talryksten4 ,bomen en planten4 ,de ,virginische ,ahorn #ah is zeer gemeen op de oevers van de ,dellaware4 ,de ,engelschen noemen hem ,buttonwood of ook ,waterbeuk1 welke laatste naam de gemeenste is4 ,hy groeit meest maar op lage plaatsen1 vooral op den kant van rivieren of beken1 maar kan ligt op droger plaatsen verplant worden1 als 'er de grond maar goed is4 ,en1 om dat zyn blad groot en dik is1 plant men hem veel omtrent de huizen en in tuinen1 om 'er in de hitte ene aangename schaduw onder te vinden4 ,met dit inzigt zet men 'er wel banken onder4 ,sommigen van de ,zweden hadden dozen1 emmers1 en diergelyke dingen1 gemaakt door de ,amerikaansche ,wilden uit den bast van dezen boom4 ,de schors is ene lyn dik4 ,deze boom groeit ook in moerassen en vogtige weiden1 waar de ,esschen en de rode ,ahorn wassen4 ,hy is gemeenlyk al zo hoog en dik als de ,denneboom4 ,het zaad blyft 'er tot in de lente op zitten2 in 't midden van ,april gaan de huisjes open en verspreiden de zaden4 ,misschien om dat het zaad niet eerder ryp is4 ,deze boom is aanmerkelyk om zyn spoedig groeijen1 waarin hy alle andere bomen overtreft4 ,daar is zulk ene menigte van op vele plaatsen in de lage weiden tusschen ,philadelphia en het veer te ,gloucester1 op beide zyden van den weg1 dat men daar des zomers als door ene digte laan rydt4 ,ik zag in 't jaar #agej4 den #ae4 ,maart de knoppen 'er nog aan zitten1 en in 't jaar #agdi4 begonden zy den #h4 ,mai te bloeijen4 ,men vindt verscheiden van deze bomen te ,chelsea by ,londen geplant1 die in hoogte en dikte voor den eik niet wyken4 ,de ,landstreek4 ,den #ah4 ging ik 's morgens vroeg met den ,zweedschen ,schilder1 den ,heer ,hesselius1 naar het ,landgoed van den ,heer ,bartram1 vier ,eng4 mylen ten zuiden ,philadelphia1 een weinig bezyden den groten weg naar ,maryland1 ,virginie en ,karolina gelegen4 ,nu had ik eerst gelegenheid den staat des ,lands te leren kennen1 welk ene vlakte was1 bedekt met allerhande soorten van bomen1 die hun blad laten vallen4 ,de grond was zand vermengd met klei1 dog het zand had de overhand4 ,hier en daar zag men plaatsen waar het hout weggehakt was1 bewoond door boeren1 die hunne akkers rondom hunne huizen hadden4 ,de bosschen waren vol moerbezie- walnoot- kastanje- sassafras- en andere bomen2 verscheiden soorten van wilden ,wyngaard slingerden zig tot in de toppen van het hoogste geboomte4 ,op andere plaatsen omvlogten zy de heiningen zo sterk1 dat die byna onder de zwaarte bogen4 ,de ,persimon1 #ai een soort van ,mispelboom1 groeide in natte gronden en omstreeks watersprongen4 ,zyn kleine appeltjes zagen 'er reeds wel uit1 dog zyn niet eetbaar voor dat ze bevroren zyn1 en dan zyn ze zeer smakelyk4 ,de ,heer ,hesselius vergaderde 'er sommigen van1 en verzogt mynen ,jungstrom van de vrugten des ,lands te proeven2 dog de goede hals had 'er pas in gebeten1 of hy gevoelde wat eigenschap zy hebben voor dat zy tot hare volle rypheid gekomen1 en door de vorst aangedaan zyn4 ,zy trokken zyn mond t'zamen1 zo dat hy kwalyk spreken kon4 ,dit maakte hem 'er zo afkerig van1 dat hy met moeite bewogen worden konde om 'er1 gedurende ons verblyf in ,amerika1 van te proeven1 schoon zy in den herfst en tegens den winter al hare bitterheid verliezen4 ,bomen en planten4 ,om de nieuwsgierigheid te voldoen van zulken die gaarn weten willen wat hout in deze gewesten valt1 en of men 'er bomen vindt die ook in onze bosschen wassen1 zal ik hier ene korte lyst invoegen van die bomen welken in de bosschen het digst by ,philadelphia1 in 't wild groeijen4 ,ik zal dien boom de eerste plaats geven die de menigvuldigste is1 en zo vervolgens1 zo dat zulke bomen waarvan men maar enen enkelden1 schoon digt by de ,stad1 vindt1 de laatsten zullen zyn4 #a4 ,quercus alba1 de ,witte ,eik1 wast in goede gronden4 #b4 ,quercus rubra1 ,zwarte of ,rode ,eik4 #c4 ,quercus ,hispanica1 de ,spaansche ,eik1 een soort van den voorgaanden4 #d4 ,juglans alba1 de ,hickory1 een soort van walnoot4 ,men vindt 'er drie of vier soorten van4 #e4 ,rubus occidentalis1 de ,amerikaansche ,braamstruik4 #f4 ,acer rubrum1 de ,ahorn met roden bloeisem4 ,hy wast in moerassige gronden4 #g4 ,rhus glabra1 de gladbladige ,sumach4 ,men vindt deze plant in de bosschen1 en op oude koornvelden4 #h4 ,vitis ,labrusca ,vulpina1 wilde ,wyngaarden van verscheiden soorten4 #i4 ,sambucus ,canadensis1 de ,amerikaansche ,vlierboom4 ,deze groeit langs de hagen en betuiningen4 #aj4 ,quercus ,phellos1 de ,moeras eik4 #aa4 ,azalea lutea4 ,zy wast in de bosschen en op droge plaatsen4 #ab4 ,crategus ,crus galli4 ,men vindt hem in de bosschen4 #ac4 ,vaccinium1 een soort van blauwbessestruik4 #ad4 ,quercus prinus1 de ,kastanje eik4 ,hy wast op goede gronden4 #ae4 ,cornus florida1 de ,kornoeljeboom4 ,men vindt hem in allerlei gronden4 #af4 ,liriodendron ,tulipifera1 de ,tulpeboom4 ,hy groeit in allerlei aarde4 #ag4 ,prunus ,virginiana1 de wilde ,kersseboom4 #ah4 ,vaccinium1 een ,blauwbessestruik4 ,hy vereischt enen goeden grond4 #ai4 ,prinos verticillatus4 ,hy groeit in moerassen4 #bj4 ,platanus occidentalis1 de ,waterbeuk4 #ba4 ,nyssa aquatica1 #bj groeijende op de velden en de bergen4 #bb4 ,liquidambar styraciflua1 staande aan fonteinen4 #bc4 ,betula ,alnus1 de ,els1 ene verscheidenheid van den ,zweedschen4 ,het was maar een struik4 #bd4 ,fagus ,castanea1 de ,kastanjeboom1 voortkomende op koornvelden1 weiden1 en in kreupelbosschen4 #be4 ,juglans nigra1 de zwarte walnootboom4 ,hy wast op de zelve plaatsen als de voorgaande4 #bf4 ,rhus radicans1 de zig omwindende ,sumach4 ,deze klimt tegens de bomen op4 #bg4 ,acer ,negundo1 de ,ahorn met ,esscheloof4 ,hy groeit op moerassige plaatsen4 #bh4 ,prunus domestica1 de wilde ,pruimboom4 #bi4 ,ulmus ,americana1 de witte ,olm4 #cj4 ,prunus ,spinosa1 de ,doornstruik4 ,deze komt voort op lage gronden4 #ca4 ,laurus ,sassafras1 de ,sassafrasboom1 groeijende in ene losse met zand gemengde aarde4 #cb4 ,ribes nigrum1 een soort van ,mispelboom1 wassende op lage gronden en in moerassen4 #cc4 ,fraxinus excelsior1 de ,essche4 ,deze groeit op lage gronden4 #cd4 ,smilax laurifolia1 wassende in de bosschen en om de tuinen4 #ce4 ,kalmia latifolia4 ,deze plant groeit tegens de noorder zyden der bergen4 #cf4 ,morus rubra1 de ,moerbezieboom4 ,men vindt hem op 't veld1 op de bergen1 en by de huizen4 #cg4 ,rhus vernix1 de vergiftige ,sumach1 wassende op vogtige plaatsen4 #ch4 ,quercus rubra1 de rode ,eik2 een byzonder soort4 #ci4 ,hamamelis ,virginica1 de toveragtige ,hazelaar4 #dj4 ,diospyros ,virginiana1 de ,persimon1 of ,mispelboom4 #da4 ,pyrus coronaria1 de ,ankerboom4 #db4 ,juniperus ,virginiana1 de ,rode ,jeneverboom4 ,deze groeit op schrale gronden4 #dc4 ,laurus stivalis1 ,spicewood by de ,engelschen1 groeijende overal4 #dd4 ,carpinus ostrya1 de ,steenbeuk1 vereischende enen goeden grond4 #de4 ,carpinus betulus1 de ,haagbeuk1 vorderende enen goeden grond4 #df4 ,fagus sylvatica1 de ,beuk4 ,deze komt voort op alle gronden4 #dg4 ,een soort van ,walnootboom1 wassende op de bergen by de ,rivieren1 by de ,zweden genoemd ,butternutstrae4 #ba #dh4 ,pinus ,americana1 de ,pensylvanische ,pynboom1 wassende op de noordelyke zyden der bergen en in de vallyen4 #bb #di4 ,betula lenta1 een soort van ,berk4 ,op de oevers der ,rivieren4 #ej4 ,cephalantus occidentalis4 ,deze groeit op natte gronden4 #ea4 ,pinus ,taeda1 de ,den van ,new-,jersey4 ,men vindt hem op dorre heiden4 #eb4 ,cercis ,canadensis1 de ,salaadboom4 ,hy vereischt goede gronden4 #ec4 ,robinia pseudacacia1 de ,krekelboom4 ,men vindt hem op de koornvelden4 #ed4 ,magnolia glauca1 op natte gronden4 #ee4 ,tilia ,americana1 de ,linde4 ,in goede aarde4 #ef4 ,gleditsia triacanthos4 ,hy wast in goede aarde4 #eg4 ,celtis occidentalis4 ,op vrye velden4 #eh4 ,annona muricata1 by de ,zweden ,papawtrae4 ,deze wast in ene vrugtbare aarde4 ,de ,landsdouwe4 ,wy bezogten enige ,zweden1 die hier zig in vry voordelige omstandigheden bevonden4 ,wy zagen gene andere tekens van den herfst dan dat sommige vrugten van dat jaargetyde reeds ryp waren1 want al de bomen waren nog zo groen1 en de grond nog zo bedekt met bloemen1 als in ,zweden in den zomer4 ,duizenden van kikkers schreuwden den gantschen nagt over in de poelen en moerassen4 ,de krekels en sprinkhanen maakten ook zulk een geraas dat men malkander kwalyk verstaan kon4 ,de bomen waren ook vol van allerlei soorten van vogels1 die door de verscheidenheid hunner vederen het oog streelden1 terwyl zy de lugt aan alle kanten van hun gezang deden weergalmen4 ,boomgaarden4 ,de ,boomgaarden1 die wy voorbykwamen1 waren alleen afgesloten met lage tenen horden1 schoon 'er de fynste soorten van vrugten in wiessen4 ,wy waren in 't eerst verwonderd onzen geleider over de heining te zien henen springen1 en sommige vrugten voor ons halen2 maar wy waren nog meer verwonderd1 toen wy zagen dat de menschen in den boomgaard dat niets agtten1 en zelfs niet eens naar ons keken4 ,dog men zeide ons dat men hier niet zo veel zag op1 een weinigje vrugten als in andere landen1 daar zulk een overvloed niet is4 ,wy ondervonden naderhand dat de boeren in ,zweden en ,finland hunne rapen zorgvuldiger bewaarden1 dan men hier de keurigste vrugten doet4 ,dauw4 ,ik merkte den #ai4 ,sept4 's morgens vroeg wandelende1 dat 'er een sterke dauw gevallen was1 want het gras was zo nat als of het geregend had4 ,de bladen van de bomen en de planten dropen4 ,ik vond by die gelegenheid dat de dauw niet alleen boven op1 maar ook onder aan de bladeren zat4 ,ik beschouwde dan zorgvuldig verscheiden bladeren1 zo van de bomen als van de planten1 zo die ver van den grond als die 'er digt aan waren4 ,dog ik vond by allen1 dat beide de oppervlaktens der bladeren1 uitgenomen die van het ,verbascum ,thapsus of het witte wollenkruid1 welken1 schoon de bovenzyde vry nat was1 maar weinig water van onderen hadden4 ,vrugten4 ,by elke landhoeve1 al was zy maar van enen gemenen ,boer1 had men enen groten of kleinen boomgaard1 waarin allerhande vrugten1 als persiken1 appelen1 peren1 kerssen en anderen in overvloed wiessen4 ,de persiken waren nu byna ryp4 ,zy zyn zeldzaam in ,europa1 vooral in ,zweden1 waar het niemant dan den ryken gebeuren mag 'er van te proeven4 ,maar hier heeft ieder landman enen boomgaard vol persikebomen1 die zo vol waren1 dat wy nauwlyks in den boomgaard wandelen konden zonder op de afgevallen persiken te trappen1 waarvan men altyd een gedeelte maar leggen laat1 want men konde zulk ene menigte 'er van niet nuttigen4 ,een deel wordt in de ,stad verkoft1 en de overigen worden gegeten1 niet alleen van de eigenaars1 maar ook van anderen1 want ieder voorbyganger mag in den boomgaard komen en 'er zo velen afplukken als hy lust4 ,zelfs smyt men hier die schone vrugt voor de varkens4 ,persiken ingemaakt4 ,men bewaart de persiken op de volgende wys voor den winter4 ,men snydt de vrugt in vier delen1 smyt den steen weg1 en rygt de stukken aan enen draad1 hangt ze in de zon1 tot dat ze droog zyn4 ,dan legt men ze in een aardenvat4 ,dog dit is de beste manier niet4 ,anderen doen het op deze wys1 en die is beter4 ,men snydt1 gelyk te voren1 de persiken in vier stukken1 rygt ze aan enen draad1 of legt ze op een bord in de zon te drogen4 ,droog zynde1 en hare sappen zynde kwyt geraakt1 worden zy in den oven gezet1 na dat 'er zo even het brood is uitgenomen1 waar men ze enen korten tyd in laat4 ,dan neemt men ze 'er uit1 en brengt ze in de open lugt4 ,daar na zet men ze nog eens in den oven1 en dit wordt zo dikwyls herhaald1 tot dat zy zo droog zyn als zy wezen moeten4 ,want als ze op eens in den oven gedroogd wierden2 zouden ze rimpelen1 en een deel van hare aangenaamheid verliezen4 ,men maakt 'er taarten van1 of kookt en maakt ze gereed als de peren en appelen in ,europa4 ,sommige menschen drogen1 en bewaren hier hun appelen op de zelve wys als hun persiken4 ,de ,persikeboom is hier1 gelyk men my zeide1 het eerst door de ,europers geplant4 ,tegenswoordig vereischen zy gene grotere zorg dan een ,appel of ,peerboom4 ,andere vrugten4 ,in de boomgaarden vindt men zelden andere vrugten dan appelen en persiken4 ,perebomen vindt men hier weinig1 en zy1 die ze hebben1 hebben ze in hunne boomgaarden geplant4 ,men vindt in de zelven ook ,kerssebomen1 dog het meest digt by de huizen of langs de heiningen4 ,de moerbeziebomen staan op heuveltjes digt by de huizen4 ,de zwarte ,walnoot #bc wast gedeeltelyk op hoogtens en velden digt by de ,landhoeven1 en gedeeltelyk langs de heiningen1 dog het meest in de bosschen4 ,buiten dezen heeft men hier ook gene anderen van dit soort ten gebruike4 ,de ,kastanjebomen had men op de akkers laten staan4 ,hier en daar stond 'er ook een enkelde op een schraal land of in een bosch4 ,de ,okra4 ,de ,hibiscus esculentus of de ,okra1 #bd ene bloem1 wast in de ,west ,indien in 't wild1 dog hier wordt ze in de tuinen gekweekt4 ,de vrugt1 die uit ene lange schel bestaat1 wordt1 terwyl ze nog groen is1 in stukken gesneden1 en in soepen gekookt1 die 'er zo dik van worden als bry4 ,dit geregt wordt by enigen1 en vooral by de zwarte slaven1 voor iets lekkers gehouden4 ,spaansche ,peper4 ,de ,spaansche ,peper #be wordt insgelyks in de tuinen geplant4 ,als de vrugt ryp is ziet zy 'er meest geheel rood uit4 ,men gebruikt ze by 't gebraad of by gekookt vleesch1 waarop men 'er een weinig van stroit1 of in de saus mengt4 ,men doet ze ook by ingemaakte augurken4 ,ook snydt en stampt men de schil1 terwyl ze nog zagt is1 geheel klein2 mengt dat met zout1 en bewaart het in enen pot4 ,men bestroit 'er gekookt of gebraden vleesch1 of gefruiten visch mede4 ,de vrugt in haar zelve is scherp gelyk de gemene peper4 ,sumach4 ,men vindt hier verscheiden byzondere soorten van de plant1 welke ,linnus ,rhus noemt4 ,de gemeenste is die met gladde bladeren4 #bf ,de ,engelschen noemen ze ,sumach4 ,de bessen1 of hare vrugten1 zyn rood4 ,men gebruikt ze om rood te verwen4 ,men ziet hier deze plant aan als een onkruid2 want als een akker enige weinige jaren onbebouwd blyft leggen1 groeit zy 'er in menigte op1 vermits de vogels de bessen overal heen verspreiden4 ,wanneer men het land dan wil omploegen1 hinderen de wortels den ploeg niet weinig4 ,de vrugt blyft den gantschen winter over op den boom zitten1 maar de bladen vallen vroeg in den herfst af1 nadat zy roodagtig geworden zyn4 ,de takken1 met de bessen 'er aan gekookt1 geven ene verw als inkt4 ,de kinderen eten de bessen1 die zeer zuur1 dog niet ongezond zyn4 ,de boom wordt zelden hoger dan vierde halve el4 ,als men den stam doorsnydt vindt men 'er byna niets in dan merg4 ,ik heb dit aan velen gedaan1 en gevonden dat sommigen meer dan tien1 de meesten meer dan een jaar oud waren4 ,als men 'er insnydt1 komt 'er een geel sap van tusschen den bast en het hout voort4 ,een of twee van de buitenste kringen zyn wit1 maar het binnenste is geelagtig groen2 't is gemakkelyk ze van malkander te onderkennen4 ,zy hebben een groot merg1 welks middellyn dikwyls een halven duim is1 en meer4 ,het is bruin1 en zo los1 dat het met enen steek uitgestoken kan worden1 gelyk in den ,vlierboom4 ,deze ,sumach groeit digt by de heiningen rondom de koornvelden1 dog vooral op braaklanden4 ,het hout scheen wel te branden1 en geen groot gekraak in 't vuur te maken4 ,den #bj4 ,sept4 gingen wy des morgens op de velden en in de bosschen digt by de ,stad wandelen1 ten dele om zaden1 en ten dele om planten voor myn' verzameling te zoeken1 het welk onze grootste bezigheid was4 ,wy zonden in den herfst dezes jaars een deel onzer verzameling over ,engeland naar ,zweden4 ,vergiftboom4 ,een soort van ,rhus1 gemeen in de moerassen hieromstreeks1 werd door de ,engelschen en ,zweden den ,vergiftboom genoemd4 ,ook noemde men hem wel ,swamp-sumach #bg4 ,als men 'er in snydt komt 'er tusschen den bast en het hout een wit geelagtig sap voor den dag1 dat enen lelyken reuk geeft4 ,deze boom is bekend1 niet om zyne goede hoedanigheden1 maar om zyn vergift1 het welk dit zonderlinge heeft1 dat1 schoon het sommige menschen kwaad doet1 het op anderen gene uitwerking in 't geheel heeft2 zo dat de een den boom kan behandelen zo als hy maar wil1 'er in snyden1 hem schillen1 den bast of het hout tusschen de handen wryven1 het sap op de hand storten1 het ruiken1 en 'er andere proeven mede doen1 zonder het minste ongemak2 daar integendeel een ander den boom niet durft te behandelen zo lang zyn hout nog frisch is2 zelfs kan hy gene hand aanraken die het hout behandeld heeft1 of zig aan den rook van het brandende hout bloot stellen1 zonder daar ten eersten de kwade uitwerking van gewaar te worden2 want zyn aangezigt1 zyne handen1 en dikwyls zyn gantsche lichaam zwelt schrikkelyk1 en wordt zeer pynelyk4 ,somtyds ontstaan 'er vele blazen1 welken 'er den lyder doen uitzien als of hy schurftig was4 ,by sommigen vervelt de opperhuid geheel in weinige dagen1 als of men zig gebrand had4 ,zelfs kunnen sommige menschen de plaats niet naderen daar de boom staat1 of zig aan den wind bloot stellen die de uitwaassemingen van den zelven naar hun toejaagt1 zonder hun het ongemak van het zwellen te doen ondervinden4 ,somtyds wordt hun aangezigt zo dik1 dat zy twee of drie dagen hunne ogen niet openen kunnen4 ,ik ken twee broeders1 waarvan de een den boom zo veel als hy maar wil behandelen kan1 daar de ander 'er niet omtrent kan komen zonder te zwellen4 ,somtyds weet men niet dat men den boom heeft aangeraakt1 of 'er digt by geweest is1 voor dat de handen en het aangezigt het door hun zwellen tonen4 ,ik heb oude menschen gekend die banger voor dezen boom waren dan voor enen adder2 en ik weet dat iemant door deze kwade uitwaassemingen zo is gezwollen geweest1 dat hy zo styf was als een paal1 en men hem in een laken omkeren moest4 ,toen ik in den ,winter van #agej4 mynen ,jungstrom de vergiftige eigenschappen van dezen boom verhaalde1 lachte hy 'er om1 en hield het voor een vertellingje1 wordende in zyn gevoelen bevestigd doordien hy den laatsten herfst den boom dikwyls behandeld1 'er takken afgesneden1 en die lang1 om het zaad te bewaren1 in zyn hand gedragen1 en 'er vele zaden van in zyn kruidboek gelegd had1 zonder het minste ongemak4 ,hy wilde dan1 als een ,wysgeer op zyn' manier1 niets voor waar aannemen1 waarvan hy gene genoegzame bewyzen had1 vooral daar zyne ondervinding voor het tegendeel pleitte4 ,dog den volgenden ,zomer begon zyne ,wysgeerte te wankelen4 ,zyn' handen zwollen1 zyn' ogen wierden pynlyk en begonnen sterk te jeuken1 zo dikwyls hy iets van den boom aantastte4 ,zelfs had hy dat ongemak niet alleen van dit soort van sumach1 maar nog van dat soort dat zig om de stammen slingert1 en op verre na zo vergiftig niet is als de eerste4 #bh ,hier door wierd hy van de kragt des ,vergiftbooms zo overtuigd1 dat ik op 't laatst moeite had hem te bewegen my 'er meer zaad van te verzamelen4 ,hy bespeurde dit ongemak niet alleen des zomers als hy zweette1 maar ook des winters als hy en de boom koud waren4 ,hieruit ziet men dat iemant1 schoon hy lang voor dat vergift onaandoenlyk geweest is1 ten laatsten1 zo wel als een zwakkere1 daar van kan worden aangedaan4 ,ik heb ook op my zelven allerlei proeven met den ,vergiftboom genomen1 en niets verzuimd om zelf zyne werking te beproeven4 ,ik heb my met zyn sap bestreken1 de takken 'er van afgebroken of afgesneden1 de schel 'er afgeplukt1 dezelve tusschen de handen gewreven en 'er aan geroken1 de stukken lang in myn' blote handen gedragen1 en dit alles dikwyls herhaald1 en ben egter van alle schadelyke gevolgen vry gebleven1 schoon ik eens ondervond dat het vergift niet gantsch kragteloos op my was4 ,ik had namelyk1 op enen heten zomerdag1 terwyl ik zweette1 een takje van den boom afgesneden1 het omtrent een half uur in de hand gehouden1 en 'er onderwylen aangeroken4 ,ik gevoelde dien dag geen ongemak1 als een weinigje des avonds4 ,des morgens daar aan bespeurde ik ene sterke jeukte aan myn' oogleden en daar rondom1 zo dat ik nauwlyks 'er de handen van afhouden konde4 ,dog het verdween toen ik de ogen enigen tyd met yskoud water gewasschen had4 ,myn' oogleden waren egter den gehelen dag nog styf4 ,tegen den avond voelde ik de jeukte een weinigje2 dog den volgenden morgen1 toen ik wakker wierd1 had ik de jeukte weer zo sterk als den eersten dag4 ,ik gebruikte het zelve middel 'er tegen4 ,evenwel hield het byna ene geheele week aan2 myne ogen waren zeer rood en de leden byna onbeweeglyk4 ,het ongemak ging daarna geheel over4 ,ik streek naderhand ene menigte van het sap om myn' hand1 zo dat het 'er dik op zat4 ,drie dagen daarna kwamen 'er kleine blaasjes op te voorschyn1 dog zy verdwenen spoedig zonder nadeel te hebben gedaan4 ,meer heb ik van de werkingen van dit wonderlyke gewas niet ondervonden1 en ook geen verlangen gehad om 'er meer proeven mede te doen4 ,dit had ik beproefd dat het zyne kragt op my oeffenen konde wanneer ik zweette4 ,ik heb noit gehoord dat iemant van dit vergift gestorven is4 ,de pynen gaan gemeenlyk na enige dagen over4 ,de ,wilden waren voorheen gewoon hunne fluiten van dit hout te maken1 om dat het zo groot een merg heeft4 ,enigen verzekerden dat een middel tegens de uitwerkingen van dit hout is1 daarvan wat tot kolen te branden1 en die met spek gemengd op de gezwollene plaatsen te leggen4 ,sommigen zeiden het zelve beproefd te hebben4 ,op enige plaatsen roeit men den boom vlytig uit1 op dat zyn vergift de arbeidslieden niet hindere4 ,delfstoffen4 ,ik kreeg dien dag verscheidene stukken uit het ,ryk der ,delfstoffen1 die in het land verzameld waren1 ten geschenke4 ,de volgenden zyn de aanmerkelykste4 ,het eerste was een wit en gantsch doorschynend ,bergkrystal4 #bi ,diergelyk vindt men veel in ,pensylvanie in verscheiden soorten van steen1 byzonderlyk in den ligtgrauwen kalksteen4 ,de stukken zyn meest van de dikte en langte van den pink1 en somtyds volmaakt doorschynend4 ,dog ik heb 'er ook gekregen die omtrent een voet lang en zo dik waren als het been van een middelmatig man4 ,zy waren zo doorschynend niet als de kleinen4 ,de ,teerlingsche ,pyrites #cj van den ,bisschop ,browallius was van een zeer regelmatig beloop1 dog de grootte was onderscheiden1 want in enigen waren de zyden maar een vierde van een duim1 en in de groteren waren zy twee volle duimen4 ,sommigen waren zeer glinsterend1 zo dat men zien kon dat zy uit ene zwavelige stof bestonden4 ,maar in anderen glom maar ene der zyden1 en de anderen waren donker bruin4 ,dog de meesten van deze ,markasieten hadden die kleur op alle hare zyden4 ,als men ze aan stukken sloeg vond men 'er den zuiveren ,pyrites in4 ,men vindt ze hier digt by de ,stad ,lancaster1 dikwyls boven den grond4 ,maar gemeenlyk ontmoet men ze in 't graven van putten of andersins1 op de diepte van agt en meer voeten4 ,de ,heer ,hesselius bezat verscheiden' stukken van dit soort van stenen1 waarvan hy zig in zyn werk bediende4 ,eerst brandde hy ze1 stampte ze dan tot poeder1 en wreef ze vervolgens nog fynder op de gemene manier2 en dit verschafte hem ene schone roodagtige bruine kleur4 ,marmer4 ,zwarte ,keistenen worden hier ook1 dog zeldzaam gevonden4 ,maar het land levert meer dan een soort van ,marmer2 byzonderlyk vindt men op den afstand van enige ,eng4 mylen van ,philadelphia een wit ,marmer1 met bleekgrauwe blauwe vlakken4 ,dit ,marmer laat zig wel bewerken1 schoon het niet van het fynste soort is4 ,men houwt 'er grafzerken1 tafels1 schoorsteenmantels en deurramen1 vloerstenen1 en diergelyke dingen uit4 ,ene menigte van deze waar wordt naar verscheiden oorden in ,amerika verzonden4 ,moskovisch glas4 ,het ,marieglas #ca vindt men hier op verscheiden plaatsen2 en sommige stukken 'er van zyn tamelyk groot1 en zo schoon als het ,russische zyn kan4 ,ik heb 'er enigen gezien die een halve el en meer lang waren2 en ik bezit 'er die byna negen duimen lang en even zo breed zyn4 ,de ,zweden gebruikten dit natuurlyke glas by hunne eerste aankomst in de vensters4 ,kalksteen4 ,een ligt grauwe en digte ,kalksteen1 waaruit men enen goeden kalk brandt1 legt op verscheiden plaatsen4 ,enige stukken daarvan zyn zo vol van een fyn doorschynend bergkrystal1 dat de halve steen byna daaruit bestaat4 ,behalven dit brandt men langs de zeekusten nog ene grote menigte van kalk uit oesterschelpen1 en 's winters brengt men ze hier naar toe4 ,deze laatste kalk is zo goed niet om te metselen als de steenkalk1 dog beter om wittepleisteren4 ,steenkolen4 ,steenkolen heeft men nog in ,pensylvanie niet gevonden4 ,men beweert ze egter verder landwaards in onder de ,wilden gezien te hebben4 ,daarentegen worden zy hoger op naar 't noorden omtrent ,kaap ,breton #cb in overvloed gevonden4 ,wyn4 ,sommige ,vrouwen maken ,wyn uit enigen van de vrugten des lands4 ,daartoe worden gewoonlyk de rode en witte ,aalbessen gebruikt1 die men zeer overvloedig heeft4 ,een oude ,zeeman1 die dikwyls in ,newfoundland geweest is1 verhaalde dat de rode aalbessen daar in menigte in 't wild wassen4 ,ook perst men wyn uit ,aardbessen1 die zeer talryk in de bosschen zyn1 dog wat zuurder dan de ,zweedschen4 ,nog gebruikt men daartoe de ,amerikaansche ,braam1 #cc die overal op de koornvelden in zo grote menigte als by ons de distelen wast1 en zeer aangenaam is4 ,in ,maryland wordt ook een wyn gemaakt uit de wilde ,druiven1 die daar de bosschen voortbrengen4 ,eindelyk gebruikt men hier ook ,kerssen en ,brambozen toe1 die men vlytig aankweekt4 ,de ,wyn dien zy geven is schoon4 ,ik behoef niet te beschryven hoe men den ,aalbessewyn maakt2 die konst verstaat men in ,zweden zelfs beter dan in ,amerika4 ,ligustrum4 ,het gemene ,ligustrum wast tusschen het lage hout4 ,dog ik kan niet bepalen of het een inlandsch gewas1 dan of het uit ,engeland overgebragt1 en door het verstroijen van het zaad door de vogels gemeen geworden is4 ,de meeste schuttingen en heiningen om tuinen en akkers zyn hier van planken en palen4 ,dog sommigen1 bedagt op het sparen van het hout1 hebben hier en daar begonnen hagen te planten1 en hier toe nemen zy 't ,ligustrum1 dat zy op ene daartoe opgeworpene hoogte zetten4 ,de grond is hier klei1 met wat zand vermengd1 en dus tamelyk ligt4 ,de ligustrumhagen zyn alleen hier goed daar het vee zeer tam is1 want de varkens moeten hier allen een driekantig juk dragen1 en 't andere vee is zeer mak4 ,maar als zy gewoon waren door de heiningen doortebreken1 zouden hagen van dit soort weinig baten4 ,digt by ,philadelphia mogen gene varkens los lopen4 ,bomen4 ,des namiddags van den #ba4 ,sept4 reed ik1 met den ,koopman ,peter ,kock1 geboortig van ,karlskron in ,zweden1 naar zyn' landhoeve1 omtrent negen ,eng4 mylen van de ,stad noordwestwaards4 ,de bomen waren allen van het soort die hunne bladeren verwisselen2 ik ontdekte niet enen enigen denne- of pynboom2 schoon de weg aan beide zyden door bosschen loopt4 ,de meeste bomen waren ,eiken1 van verscheiden soorten1 waartusschen egter ,kastanjebomen1 ,walnoot- ,kornoelje- ,appelbomen1 ,hickory1 ,braamstruiken1 en diergelyke gevonden werden4 ,de grond begon hier wat heuvelagtig te worden4 ,dan reden wy ene hoogte op en dan weer af1 en zo vervolgens4 ,bergen en grote stenen troffen wy niet aan1 en het hout was van onderen dun en de grond zo vlak1 dat wy ver van ons afzien en tusschen de bomen doorryden konden1 want daar waren geen struwellen4 ,op sommige plaatsen1 daar de grond opgegraven was1 en ook hier en daar boven op1 lagen van die kleine glinsterende stenen1 waarvan men hier de huizen bouwt4 ,ik denk ze in 't vervolg te beschryven4 ,landsdouwe4 ,wat verder in het bosch gevorderd zynde1 zagen wy gemeenlyk kleine stukken lands1 waar men het hout weggehakt1 en ene landhoeve of weide aangelegd had4 ,de landhoeven waren voor een gedeelte zeer schoon1 en dikwyls ging 'er ene laan van den groten weg naartoe4 ,de huizen waren allen van dien steen1 waarvan wy zo even spraken4 ,ieder ,landman1 zelfs de geringde ,daghuurder1 heeft om zyne woning enen boomgaard van appelen1 kerssen1 persiken1 kastanjes1 walnoten1 en andere schone vrugten4 ,daar tusschen zag men ook wynranken4 ,in de dalen stroomden heldere beekjes4 ,de akkers waren meest gemaid1 alleen stond 'er nog wat ,mais1 anders ,turksch koorn1 en ,boekweit4 ,de ,mais wierd meest1 in groter of kleiner hoeveelheid1 digt by de hoeven gevonden2 wies frisch1 van zes tot tien voeten hoog1 en had boven aan kleine groene blaadtjes4 ,boekweit was 'er ook op vele plaatsen gezaid1 en zy was ook op sommigen al ryp4 ,in 't vervolg zal ik van den aard en het gebruik dezer gewassen breder handelen4 ,germantown4 ,na zes ,eng4 mylen ver gereden te zyn kwamen wy te ,germantown4 ,deze ,stad heeft maar ene straat1 dog is byna twee ,eng4 mylen lang4 ,zy wordt voor 't grootste deel bewoond door ,duitschers1 die van tyd tot tyd overkomen1 en zig hier neer zetten1 om dat zy hier zulk ene vryheid genieten als zy bezwaarlyk ergens in de wereld vinden zouden4 ,zy zyn meest allen handwerkslieden1 en maken alles in zulke menigte en volkomenheid1 dat dit gewest binnen kort weinig meer uit ,engeland zal behoeven te trekken4 ,de huizen waren meest allen van den glinsterenden steen gebouwd1 die naar den kant van ,philadelphia overal gevonden wordt1 dog anders zeldzamer is4 ,sommigen waren evenwel van gebakken stenen4 ,de meesten waren van twee verdiepingen1 anderen nog hoger4 ,de daken waren met planken van den witten ,ceder beschoten4 ,van gedaante geleken zy naar de daken in ,zweden1 maar de hoeken die zy boven aan maakten waren of scherp1 of regt1 of stomp1 naar mate zy meer of min hoog waren4 ,gedeeltelyk maakten zy enen halven agthoek of enen halven twaalfhoek uit4 ,sommige daken waren zo gemaakt dat men 'er op kon gaan wandelen1 hebbende ene leuning rondom4 ,ook hadden sommigen balkons1 waar van men op straat zien kon4 ,de vensters1 zelfs omhoog1 hadden luiken4 ,ieder huis had enen schonen tuin4 ,de ,stad heeft drie kerken1 ene ,luthersche1 ene ,hervormde1 en ene ,quakerkerk4 ,zy was zo volkryk dat de straten van volk grimmelden4 ,ook hebben hier de ,mennonieten hunne vergaderplaats4 ,den #bb4 na den godsdienst by gewoond te hebben1 bragt ik den dag door in het gezelschap van de voornaamste lieden der ,stad1 die hier lang gewoond hadden1 by wie ik naar de byzonderheden der plaats vernam4 ,putten4 ,de ,heer ,kock had enen fraijen put vlak by zyn landhuis1 die uit enen zandheuvel komt1 en water genoeg verschaft voor ene kleine beek4 ,over dezen put had hy uit den glinsterenden steen een gebouw doen maken1 geschikt om eetwaren te bewaren4 ,in de beek zelve1 die langs het huis heen liep1 stonden kruiken en aarden vaten vol melk1 welke zig in 't koude water by de grote zomer hette zeer goed houdt4 ,ik vond in 't vervolg nog meer gebouwen boven putten1 geschikt om spyzen te bewaren4 ,heiningen4 ,byna alle de heiningen om de koornvelden en de weiden waren hier overal van planken in de langte geslagen4 ,maar op ene plaats vond ik ene haag1 die meest van ligustrum was4 ,de heiningen waren niet gemaakt gelyk de onzen4 ,men had palen genomen van vier tot zes voeten langte1 daar vier of vyf gaten in geboord1 zo dat 'er een tusschenwydte overbleef van twee voeten of meer4 ,zulk een paal doet den dienst van twee of drie by ons4 ,de palen stonden op ene ry in den grond1 op twee of drie vadem afstands4 ,in de gaten lagen de dwarsplanken1 die negen duim of een voet breed waren1 en boven malkander tot de hoogte van den paal lagen4 ,dus zag 'er zulk ene schutting van verre uit1 als onze heiningen om de ,schapen in te sluiten4 ,ook waren ze niet digter als die1 want zy dienden alleen voor koeijen1 paarden en schapen4 ,de varkens worden omstreeks ,philadelphia digt by de hoeven gehouden1 en daarom behoeven de tuiningen niet digter te zyn4 ,men gebruikte daarvoor gemeenlyk kastanjenhout1 om dat dat zeer lang duurt1 en ene schutting daarvan kan dertig jaren en meer staan4 ,dog waar men dat hout niet krygen kon1 bediende men zig van eikenhout4 ,van alle soorten duurt het rode cederenhout het langste4 ,het meeste daarvan wordt hier gekoft1 want digt by ,philadelphia wast 'er niet genoeg van4 ,evenwel zyn 'er rondom die ,stad vele tuinen van gemaakt4 ,brandhout4 ,het beste brandhout dat hier valt is de ,hikory1 een soort van ,walnoot4 ,het geeft enen sterken gloed4 ,dog om te omtuinen deugt het niet1 om dat het in de open lugt gauw verrot4 ,daarna volgen in deugd om te branden de witte en zwarte ,eik4 ,men zou denken dat te ,philadelphia1 rondom in bosschen gelegen1 het hout goed koop wezen moet1 maar het tegendeel is waar4 ,dit komt daarvandaan1 dat het hoge hout1 't welk om de ,stad staat1 aan vermogende menschen toebehoort1 die om geen geld verlegen zyn4 ,zelfs laten zy zo veel niet vallen als voor hun eigen gebruik vereischt wordt1 zo veel te minder zullen zy het anderen verkopen4 ,zy sparen de bomen voor het toekomende1 wanneer misschien het hout nog duurder worden zal4 ,evenwel verkopen zy het aan schrynwerkers1 rademakers1 en diergelyke konstenaars1 die 'er rykelyk voor betalen4 ,men gaf toen voor enen stapel ,hikoryhout1 van agt voet lang en vier hoog1 agttien ,schellingen1 ,pensylvanisch geld4 ,voor zulk enen stapel van eikenhout betaalde men 'er maar twaalf4 ,die genen1 die hout ter markt bragten1 waren boeren die ver af woonden4 ,men klaagde overal dat de brand zo veel duurder was dan voorheen4 ,en hiervan zeide men de oorzaak te wezen1 dat de ,stad zelve in korten tyd zo aanzienlyk toegenomen was1 dat zy thans vier of zesmaal groter en volkryker is dan vele menschen in hunne kindschheid ze hadden gezien4 ,voorts zyn 'er veel tegelbakkeryen aangelegd1 die veel houts verslinden4 ,ook is het land meer bebouwd1 zo dat 'er gehele bosschen omgehakt zyn1 om 'er koornvelden en landhoeven van te maken4 ,die landhoeven vernielen ook veel houts4 ,eindelyk1 'er zyn verscheiden yzerhutten opgeregt1 en dezen zyn in gedurigen arbeid4 ,men maakte hier uit op1 dat het hout met den tyd te ,philadelphia zeer duur worden moest4 ,braambessewyn4 ,de ,wyn van braambessen1 die zeer aangenaam is1 wordt op deze wys gemaakt4 ,men perst het sap uit de bessen1 en vergadert dat in een vat4 ,by ene kan daarvan doet men ene kan waters1 en mengt het wel4 ,men doet 'er dan drie pond bruine suiker by1 en laat het zo enigen tyd staan4 ,de drank is dan goed4 ,wyn van kerssen maakt men op dezelve manier2 alleen moet men oppassen dat de stenen onder 't perssen niet mede gebroken worden1 want zy geven den wyn enen kwaden smaak4 ,persikebrandewyn4 ,uit de persiken maakt men brandewyn op deze wys4 ,men snydt de vrugt in twee stukken en goit den steen weg4 ,de stukken legt men in een vat1 en laat ze 'er drie of vier weken in1 zo dat zy regt aan 't verrotten zyn4 ,dan doet men ze in de disteleerketel1 en stookt 'er den brandewyn uit1 die daarna nog eens overgehaald wordt4 ,dog men kan hem genen lieden van enen fynen smaak voorzetten1 maar hy is goed genoeg voor het werkvolk4 ,op dezelve wys maakt men brandewyn uit appelen4 ,hiertoe neemt men vooral zulken1 die afgevallen zyn voor dat ze volkomen ryp waren4 ,nachtschaduw4 ,de ,amerikaansche ,nagtschaduw #cd wast by de landhoeven1 op de wegen1 in de hagen1 de bosschen1 en in 't open veld hier en daar1 in overvloed4 ,overal door 't gehele ,land vindt men ze rykelyk4 ,de meesten hadden zeer schone bezin1 die aan trossen groeiden1 en 'er zeer wel uitzagen1 schoon zy niet eetbaar zyn4 ,dog sommigen waren nog eerst in bloei4 ,op sommige plaatsen1 als in de hagen en by de huizen1 klimmen zy tot twee vadem hoogte4 ,maar in 't veld blyven ze altyd laag2 dog ik kon nergens merken dat 'er het vee van gegeten had4 ,een ,duitscher1 zynde een suikerbakker1 verhaalde my1 dat de verwers de wortelen 'er van vergaderden1 en 'er ene rode verw uit trokken4 ,eekhoorns4 ,men vindt hier verscheiden' soorten van ,eekhoorns4 ,de kleinen #ce worden veel in koijen gezet1 om dat ze zeer aardig zyn1 dog zy worden noit geheel mak4 ,de groten #cf doen den landlieden veel schade op de akkers1 voornamelyk in de mais4 ,zy klouteren tegen de stelen der mais op1 byten de airen aan stukken1 en eten maar alleen de losse en zoete kern1 die in het midden zit4 ,dikwyls komen zy met enige honderden op zulk een veld1 en dan kunnen zy in enen nagt den gantschen oogst vernielen4 ,om deze reden is ieder in ,maryland verpligt 's jaars vier eekhoorns te brengen1 die men den kop afsnydt1 welken de ,opzigter behoudt1 om bedrog voor te komen4 ,op andere plaatsen krygt men voor elken geschoten eekhoorn twee pence4 ,hun vleesch wordt gegeten en voor lekkerny gehouden4 ,de huid wordt verkoft1 dog niet veel geagt4 ,de eekhoorns zyn hier de voornaamste spys der ratel- en andere slangen4 ,ook was het een algemeen gevoelen hier te lande1 dat wanneer de ratelslang1 op den grond leggende1 hare ogen op enen eekhoorn gevestigd hield1 deze daardoor als betoverd wierd1 en1 schoon hy op de bovenste takken van enen boom zat1 langzamerhand naar beneden komen en der slange in den mond springen zou4 ,dan likt de slang het diertje 't gehele lyf1 en maakt het door haar speeksel geheel nat1 op dat het haar des te gemaklyker door de keel glijen mogt4 ,dit gedaan zynde zwelgt zy in eens den gehelen eekhoorn door4 ,na zulk een maal legt de slang als dood te rusten4 ,de ,rakkoon of ,hespan4 ,het viervoetige dier1 dat de ,heer ,linnus in de ,verhandelingen der ,koninglyke ,maatschappy der ,wetenschappen onder den naam van ,langgestaarten ,beer #cg beschreven heeft1 noemt men hier ,rakkoon4 ,het wordt veel gevonden1 en vernielt veel hoenders4 ,men jaagt het met honden1 wanneer het op enen boom gewoon is te klouteren2 in welk geval iemant het na klimt1 en het van de takken afschudt1 zo dat het van de honden wordt doodgebeten4 ,het vleesch wordt1 als ene goede spys1 gegeten4 ,het been der roede gebruikt men voor tabaksstoppers4 ,de hoedemakers maken hoeden van het hair1 welken byna zo goed zyn als de beverhoeden4 ,den staart draagt men 's winters om den hals1 en is dus ook iets waard4 ,de ,rakkoon wordt ook veel van de slangen gegeten4 ,hopen van ,schelpen4 ,enige ,engelschen verzekerden dat by de ,rivier ,potemack in ,virginie ene grote menigte van ,oesterschelpen gevonden wordt1 en dat zy 'er zelfs gantsche bergen van gezien hadden4 ,de plaats zou twee ,eng4 mylen van zee af zyn4 ,de eigenaar der zelver brandt 'er kalk uit4 ,de beddingen dezer schelpen zyn twee vadem en meer diep4 ,zulke hopen van schelpen heeft men ook op andere plaatsen1 byzonderlyk in ,new ,york1 by 't graven gevonden2 en op ene zekere plaats1 vele mylen van zee1 was men op ene schrikkelyke menigte van schelpen1 ten dele van oesters1 ten dele van andere zeedieren1 gekomen4 ,sommigen waren van oordeel1 dat de ,wilden daar voorheen gewoond1 en de schelpen der oesters1 die ze gebruikt hadden1 op zulke hopen hadden gesmeten4 ,dog anderen konden niet begrypen1 waarom die in ene zo verbazende menigte alleen op ene plaats zouden weggeworpen wezen4 ,de ,wilden4 ,allen stemden daarin over een1 dat de ,wilden van dit land goedaardige menschen zyn1 indien zy niet worden beledigd4 ,niemant houdt getrouwer zyn woord dan zy4 ,wanneer vreemdelingen1 die hunne bondgenoten zyn1 onder hen komen1 betonen zy hun meer goedheid en grotere dienstvaardigheid1 dan zy van hunne eigene landsgenoten verwagten kunnen4 ,de ,heer ,kock verhaalde my1 ten bewyze hunner opregtheid1 het volgende geval4 ,een ,engelsch ,koopman voor twee jaar onder de ,wilden reizende1 om handel te dryven1 wierd daar dood geslagen1 zonder dat men wist van wien4 ,maar byna een geheel jaar daarna ontdekten de ,wilden wie het uit hun gedaan had4 ,ten eersten grepen zy den moordenaar2 bonden hem de handen op den rug1 en zonden hem onder een geleide naar ,philadelphia aan den ,gouverneur4 ,zy hadden1 lieten zy zeggen1 enen booswigt1 die zulk een stuk aan enen ,engelschman begaan had1 niet langer voor hunnen ,landsman kunnen erkennen1 en wilden ook niets meer met hem te doen hebben2 dog gaven hem den ,gouverneur over1 om hem volgens de ,engelsche wetten naar verdienste te straffen4 ,de moordenaar werd daarop te ,philadelphia gehangen4 ,hunne natuurlyke vermogens4 ,hunne natuurlyke scherpzinnigheid blykt uit het volgende1 het welk my vele menschen verzekerd hebben waar te zyn4 ,wanneer zy afgevaardigden naar de ,engelsche ,volkplantingen zenden1 om over zaken van gewigt met den ,gouverneur te handelen1 gaan zy1 zo dra zy tot zyn gehoor gekomen zyn1 op den grond zitten1 en horen zyne voorslagen met aandagt aan1 die somtyds een tamelyk groot getal uitmaken4 ,zy hebben maar een stokje in de hand1 en maken daar met een mes enige tekens op1 zonder verder iets opteschryven4 ,maar wanneer zy den volgenden dag wederkomen1 om hun antwoord op de gedane voorslagen te geven1 beantwoorden zy den ,gouverneur ieder punt1 in die order waarin hy ze hun voorgesteld heeft1 zonder 'er een overteslaan1 of van de order aftewyken1 en dat alles zo nauwkeurig1 als of zy 'er een schriftelyk opstel van gehad hadden4 ,de ,heer ,sleidorn verhaalde my nog een voorval1 dat my zeer veel genoegen gaf4 ,hy had te ,new ,york onder andere ,wilden een eerwaardig oud man in ene herberg gevonden4 ,deze een weinig door den drank verheugd liet zig in een gesprek met ,sleidorn in1 en beroemde zig ,engelsch te kunnen spreken en lezen4 ,sleidorn vroeg hem daarop verlof hem ene vraag te doen1 het welk de oude man geredelyk toestond4 ,hy vroeg hem toen of hy wel wist wie zig het eerst had laten besnyden4 ,de gryzaard antwoordde ten eersten1 ,vader ,abraham4 ,toen verzogt hy ook ene vraag te mogen doen4 ,sleidorn bewilligde1 en de vraag was1 8wie de eerste ,quaker geweest was40 ,sleidorn antwoordde dat de een dezen1 en de ander genen daarvoor hielden4 8,neen10 zeide de oude slimme gast1 8,mordechai was de eerste ,quaker1 want hy wilde den hoed voor ,haman niet afnemen40 ,velen van de nog ,heidensche ,wilden worden gezegd ene verwarde kennis van den zondvloed te hebben1 dog men vindt ze by allen niet1 gelyk ik zelf ondervonden heb4 ,reuzen4 ,daar waren hier menschen die zig voor vast overtuigd hielden1 dat 'er eertyds ,reuzen in deze landen moesten gewoond hebben1 en zy gaven deze redenen op voor dat gevoelen4 ,voor enige jaren had men in 't delven een graf gevonden1 waarin menschebeenderen van ene ontzaglyke grootte lagen4 ,het scheenbeen alleen zou omtrent viertien1 en het dybeen ook zo veel voeten lang geweest zyn ,de tanden waren naar evenredigheid geweest4 ,dog meerder wierden 'er niet gevonden4 ,beenderen4 ,lieden1 die de ,ontleedkunde verstonden en die benen gezien hadden1 verzekerden dat ze van menschen waren4 ,een van de tanden wierd naar ,hamburg aan enen ,verzamelaar van natuurlyke zeldzaamheden gezonden4 ,onder de ,wilden1 die in de nabuurschap1 daar deze gebeentens gevonden zyn1 wonen1 was een oud zeggen1 dat daar omstreeks aan ene ,rivier een zeer groot en sterk man in overoude tyden zig opgehouden had1 die de menschen1 die over den stroom wilden1 op zynen rug door het water plegt te dragen1 en1 schoon het zeer diep was1 het door waadde4 ,elk gaf hem voor dezen dienst wat ,mais of enige vellen4 ,op deze wys won hy den kost1 en speelde voor veerman van dezen stroom4 ,de grond4 ,de grond is hier meest zand1 hierendaar meer of min met klei vermengd4 ,het zand en de klei zyn beiden van ene bleke steenkleur4 ,op 't uiterlyke schynt de aarde niet zeer vet te zyn4 ,dit bekragtigen ook de inwoonders4 ,wanneer een akker drie jaren aan een met het zelve soort van koorn bezaid wordt1 brengt het niets van belang op1 indien het niet wel gemist wordt of een jaar braak leggen blyft4 ,dog de mist is hier bezwaarlyk te krygen4 ,om die reden laat men het liever onbebouwd4 ,in dien tusschentyd bewast het met allerlei planten en kruiden1 en de landman bebouwt een veld dat enigen tyd braak gelegen heeft1 of kiest van den nog onbebouwd leggenden grond ene nieuwe streek om te bearbeiden4 ,in beide gevallen kan hy zig enen goeden oogst beloven4 ,deze handelwys slaagt hier zeer wel1 want de aarde is lugtig1 zo dat ze gemakkelyk kan omgeploegd worden1 en ieder landman heeft gemeenlyk ene grote ruimte in eigendom4 ,de gewoonte1 die men hier heeft1 van het vee de winters over in 't land te laten lopen1 maakt dat men niet veel mist winnen kan4 ,vee4 ,al het vee dat men hier kweekt is oorspronglyk uit ,europa4 ,de ,wilden hadden noit enig vee2 en nog geven zy 'er niet om4 ,ook veraardt het vee hier allengskens1 en wordt kleiner4 ,de ossen1 paarden1 schapen en varkens zyn in ,engeland groter2 en 't zyn dezen evenwel die herwaards zyn overgebragt4 ,het eerste geslagt neemt een weinig af1 en het derde of vierde is reeds van die grootte welke hier het vee gemeenlyk heeft4 ,de lugtsgesteldheid1 de grond en het voedzel zullen hier elk het zyne te zamen toe doen4 ,vroegtydigheid der ,inboorlingen4 ,het is ook aanmerkelyk1 het geen men eenparig van de ,inboorlingen des ,lands zegt1 namelyk dat zy gemeenlyk eerder tot hunne rype jaren komen1 eerder verstand krygen1 dog ook eerder oud worden1 dan in ,europa4 ,het is hier niet zeldzaam kleine kinderen te zien1 die op de gedane vragen zo levendige en aardige antwoorden weten te geven1 dat men 'er niet genoeg over kan verwonderd staan1 ja zo als of zy oude menschen waren4 ,dog zy komen noit tot de jaren waartoe de ,europeanen wel geraken4 ,en 'er is hier geen voorbeeld dat een inboorling tagtig of negentig jaar bereikt heeft4 ,dog ik spreek alleen van zulken die uit ,europa oorspronglyk zyn2 want de ,wilden1 of de eerste inwoonders van het land1 worden dikwyls zeer oud4 ,maar dit is tegenwoordig onder hen ook zeldzamer dan voor dezen4 ,men kan het sterk brandewyn drinken1 dat zy van de ,europeanen geleerd hebben1 als ene hoofdoorzaak hier van aanmerken4 ,die in ,europa geboren zynde1 zig hier nedergezet hebben1 bereiken ook gemeenlyk hogere jaren1 dan die van ,europische ,ouders hier te lande geboren zyn4 ,in den laatsten oorlog heeft men ook ondervonden1 dat de menschen in ,amerika geboren zo wel de ongemakken van den oorlog1 by belegeringen en lange togten1 niet uithouden als die uit ,europa komen1 maar in menigte sterven4 ,zy kunnen zig aan gene vreemde lugtstreek gewennen4 ,de ,vrouwen houden hier ook vroeger op te baren als in ,europa1 na haar veertigste of vyfenveertigste jaar zyn zy gemeenlyk niet meer vrugtbaar1 en sommigen reeds na haar dertigste4 ,ik vernam naar de oorzaak hiervan1 dog men wist 'er de ware niet van aantewyzen4 ,enigen schreven dit toe aan den overvloed dien men hier heeft4 ,anderen aan de onbestendigheid van het weder1 gelovende dat 'er bezwaarlyk een land in de wereld te vinden is daar het weder op denzelven dag zo dikwyls verandert als hier4 ,op de zwaarste hette volgt somtyds binnen weinige uren ene gevoelige koude4 ,ja1 het weder verandert den zelven dag dikwyls vier1 vyf en zesmalen4 ,en der bomen4 ,met de bomen is het hier even eens als met de menschen gelegen4 ,de ,schepen van ,amerikaansch hout gebouwd zyn niet te vergelyken met die welken in ,europa getimmerd worden4 ,dit erkent men eenparig4 ,een schip hier gebouwd deugt niet veel meer zo dra 't een jaar of twaalf oud is2 en vindt men 'er een ouder dat nog bruikbaar is1 zo word het voor een wonder gehouden4 ,het is niet gemakkelyk de reden hiervan uittevinden4 ,enigen gaven de schuld hier van aan het hout1 anderen aan de manier van bouwen1 om dat men zig hier meest van nieuw gehakt hout bedient1 dat nog niet volkomen droog is4 ,ik denk dat beide deze oorzaken t'zamenlopen1 want ik vond eikebomen1 die op zyn best twaalf jaren gehakt waren geweest1 welken met enen harden bast overtrokken waren1 onder den welken het hout byna verrot en tot een meel geworden was1 zo dat men 't tusschen de vingers tot poeder wryven kon4 ,hoe lang daarentegen duren onze eiken stammen niet eer zy vermolmen8 ,des avonds keerden wy naar ,philadelphia terug4 ,hazen4 ,hazen zyn 'er eigenlyk in dit land niet1 maar wel een soort van dieren1 die tusschen onze ,hazen en de ,konynen een middelsoort zyn1 en in de kool- en raaplanden ene schrikkelyke verwoesting aanregten4 ,waarom vele planten hier zo laat bloeijen4 ,velen hebben zig verwonderd1 dat de planten1 die uit ,noord ,amerika naar ,europa gevoerd en daar geplant worden1 grotendeels zo laat bloeijen1 en zelden rype vrugten voortbrengen voor dat de vorst ze overvalt1 daar het uit de ,reisbeschryvingen bekend is1 dat in ,pensylvanie1 en nog meer in ,new ,york1 in ,nieuw ,engeland en in ,kanada1 de winters wel zo gestreng als in ,zweden1 en gestrenger dan in 't ,europisch ,engeland zyn4 ,het wierd my door verscheiden verstandige lieden opgelegd dit te onderzoeken2 maar in plaats van te antwoorden1 wil ik hier enige aanmerkingen opgeven1 die ik over de lugtstreek en de gewassen van ,noord ,amerika gemaakt heb1 en het mynen ,lezer overlaten zelf daar gevolgen uittetrekken4 ,het is waar1 dat de winter in ,pensylvanie1 en nog meer in de noordelyker ,landschappen1 al zo gestreng als in ,zweden1 en bygevolg veel kouder dan in ,engeland en de zuidelyker landen van ,europa is4 ,ik vond dat in ,pensylvanie1 het welk nog meer dan twintig graden zuidelyker legt dan verscheiden landschappen van ,zweden1 de ,thermometer van den ,heer ,celsius des winters tot op #bd4 gr4 onder het punt van vorst viel2 en die winter was1 zo als men my verzekerde1 niet buitengewoon koud4 ,dit konde ik daaruit ook opmaken1 dat de ,dellaware1 ten tyde ik daar was1 niet zo sterk toevroor dat men 'er te ,philadelphia over ryden kon1 het welk dikwyls genoeg gebeurt4 ,als men nu de breedte van de ,rivier overweegt1 en dat het gewoonlyk verschil van eb en vloed daar agt voeten bedraagt1 zal men ligt beseffen1 dat 'er een gestrenge vorst vereischt moet worden om de ,dellaware met zo sterk een ys te bedekken4 ,dog het is te gelyk waar1 dat1 zo de winters hier somtyds hard zyn1 zy niet lang duren4 ,men kan zeggen dat zy in ,pensylvanie zelden meer dan twee maanden1 en somtyds niet boven ene maand aanhouden2 want het is iets zeer ongewoons als zy drie maanden duren1 en dan wordt het in de ,koeranten als iets byzonders aangetekend4 ,digter by den ,pool zyn de winters wat langer1 en in de ,noordelykste delen zullen zy onze ,zweedschen in lengte niets toegeven4 ,de waarnemingen aangaande het weder1 die ik in myn verblyf in ,amerika dagelyks voor alle maanden gemaakt heb1 en die ik hier agter zal invoegen1 zullen hier meer ligts omtrent geven4 ,des zomers is de hitte hier doorgaans zwaar en aanhoudend4 ,ik beken dat ik den ,thermometer te ,aobo byna zo hoog heb zien ryzen als in ,pensylvanie1 dog dit onderscheid was 'er in1 dat1 zo de ,thermometer van ,celsius in ,finland in twee of drie jaren misschien eens tot den #cj4 gr4 boven het vriespunt ryst1 dezelve niet alleen in ,pensylvanie1 maar ook in ,new ,york1 te ,albany1 en in een groot deel van ,kanada1 meest dagelyks1 drie maanden lang1 tot dien graad1 zo nog niet hoger1 stygt4 ,te ,philadelphia is hy in de zomers1 die ik daar heb doorgebragt1 twee- of driemaal tot #cf4 gr4 gestegen4 ,men kan dan zeggen dat in ,pensylvanie een groot deel van ,april1 ,mai1 en de volgende maanden tot ,october toe1 aan de maanden van ,juni en ,juli in ,zweden gelyk zyn4 ,ene zo sterke en aanhoudende hette moet noodzakelyk grote uitwerkingen voortbrengen4 ,aan deze doordringende en langdurige warmte moet men het ook toeschryven dat de gemene meloenen1 de watermeloenen1 en de pompoenen van velerlei soorten op het open veld gezaid worden1 en zonder enige bedekking of glazen in ,juli volkomen ryp zyn1 dat de kerssen te ,philadelphia den #be4 ,mai reeds goed zyn1 en dat men dikwyls in ,pensylvanie de weit in 't midden van ,juli mait4 ,de gantsche maand van ,september1 en de halve maand van ,october1 ofwel geheel ,october1 maken in ,pensylvanie het aangenaamste jaargetyde uit4 ,de vroegere zomermaanden zyn al te heet4 ,dezen zyn gelyk in warmte aan onzen ,juli en half ,augustus4 ,ook staan in ,september de meeste gewassen in den besten bloei1 en velen beginnen al diep in die maand eerst te bloeyen4 ,en ik twyffel niet of dit onvergelyke jaargetyde1 geholpen door enen helderen hemel en enen matiglyk warmen zonneschyn1 doet hier veel toe4 ,maar schoon de gewassen zo laat eerst beginnen1 krygen zy dog hunne volkomenheid voor dat het grootste deel van ,october verlopen is4 ,dog waarom ze zo laat in den herfst eerst voortkomen1 is iets dat ik niet kan beantwoorden1 en vraag veel liever1 waarom bloeyen de ,centaurea ,jacea1 de ,gentiana1 de ,amarella en het ,centaureum van ,linnus in ,zweden eerst op het laatst van den zomer8 ,waarom vertonen het ,leverkruid1 #ch de violier1 #ci het ,daphne ,mezereum1 en andere planten zig reeds in de lente in allen haren luister8 ,het heeft den ,schepper van alle dingen behaagd de zaak dus vast te stellen4 ,wat weder het te ,philadelphia in die maanden is1 kunnen myne waarnemingen aanwyzen4 ,ik heb omtrent dezelven alle zorgvuldigheid aangewend1 en1 zoveel ik kon1 vermyd1 den ,thermometer op zulke plaatsen te hangen1 waar hem de zonnestralen of lynregt of door weeromkaatsing verwarmen konden4 ,daar zyn nog in ,pensylvanie onder de wilde gewassen enigen1 die niet alle jaren hun zaad tot rypheid brengen voor dat de koude invalt4 ,hiertoe behoren enige soorten van de ,gentiana1 van ,asteres en anderen4 ,dog de wysheid des ,scheppers heeft het een naar het ander geschikt4 ,byna alle die gewassen welken de eigenschap hebben van zo laat hunne bloemen voort te brengen zyn overblyvende1 #dj of zulken die by gebrek van zaad door uitspruitsels kunnen voortgeplant worden4 ,veelligt kan men egter van deze vertraging in de planten ene natuurlyke oorzaak opgeven4 ,voor dat de ,europeanen herwaards kwamen werd het ,land door wilde volken bewoond1 die geen of weinig land bebouwden1 dog zig voornamelyk van de jagt en de visschery geneerden4 ,de bosschen wierden dan niet aangeraakt2 alleen verteerde het vuur1 by toeval in de wouden ontstoken1 'er een gedeelte van4 ,ook vonden de eerste hier aanlandende ,europeanen al het land met zware bosschen bedekt4 ,hieruit volgt1 dat1 als men de grote bomen1 en de gewassen die in of aan 't water staan1 uitzondert1 de overigen merendeels enige duizend jaren lang in de schaduw1 onder of tusschen 't geboomte hebben moeten groeyen1 en dit maakt dat zy natuurlyk tot die behoren welken boschryke en schaduwagtige oorden vereischen4 ,nu laten de bomen hier in den herfst hunne bladeren in zulk ene menigte vallen1 dat zy den grond onder zig vier of vyf duim dik bedekken4 ,dit loof blyft tot diep in den volgenden zomer leggen eer het vergaat4 ,het moet dan de planten1 die onder het zelve wassen1 zeer vertragen4 ,daarby berooft het ze van die weinige zonnestralen1 welken 't geboomte nog doorlaat4 ,deze omstandigheden t'zamengenomen maken dat de gewassen veel later bloeyen1 dan zy anders doen zouden4 ,en zou men niet zeggen konnen1 dat zy op deze wys de hebbelykheid aangenomen hebben van zo laat voort te komen1 zo dat zy nu enen langen tyd nodig hebben om zig te gewennen spoediger te groeyen8 ,den #bd4 ,sept4 bragten wy door met planten te verzamelen1 en de zeldzaamsten in het ,kruidboek te leggen4 ,versteend hout4 ,den #be4 schonk my de ,heer ,hesselius een klein stuk versteend hout1 dat men hier in den grond gevonden had4 ,het was vier duimen lang1 enen duim breed1 en drie lynen dik4 ,men kon zeer duidelyk zien dat het voorheen hout geweest was1 want daar men het glad gemaakt had kon men alle de langwerpige draden onderkennen1 zo dat het scheen een glad gesneden stuk eiken hout te wezen4 ,het was een stuk van enen groteren brok4 ,men hield het hier voor een stuk ,hikory4 ,ik kreeg naderhand van anderen meer daar van4 ,de ,heer ,lewis ,evans verhaalde my1 dat men op de grenzen van ,virginie in den grond een groot blok van versteenden ,hikory gevonden had1 waaraan men de schors nog onderkennen konde1 die egter ook steen geworden was4 ,de ,heer ,j4 ,bartram4 ,de ,heer ,john ,bartram is een ,engelschman die omtrent vier ,eng4 mylen van ,philadelphia op het land woont4 ,hy is zeer ervaren in de ,natuurkunde en de ,natuurlyke ,historie1 en schynt voor die wetenschappen regt geboren te zyn4 ,in zyne jeugd heeft hy gene gelegenheid gehad van regelmatig te studeren4 ,maar door zyne vlyt en enen onvermoeiden arbeid is hy1 zonder vreemde wegwyzing1 zo ver in het ,latyn gekomen1 dat hy al de boeken in die taal lezen en verstaan kan1 zelfs die waarin men veel kruidkundige konstwoorden vindt4 ,hy heeft gedurende verscheiden jaren dan naar het ene nu naar het andere gewest van ,amerika gereisd1 alleen met inzigt om allerlei weinig bekende planten te verzamelen4 ,hy heeft 'er sommigen van in zynen tuin geplant1 en vele zaden of frissche wortels naar ,engeland gezonden4 ,men is hem voor de kennis aan verscheiden' der zeldzaamste gewassen verpligt1 die hy het eerst gevonden heeft4 ,dog men kan hem van traagheid en nalatigheid beschuldigen1 daar hy verzuimd heeft zyne velerhande en aanmerkelyke waarnemingen op 't papier te brengen4 ,zyne vrienden te ,londen verzogten hem eens hun een kort begrip zyner reizen toe te zenden1 en zy waren1 't is waar1 met een goed oogmerk1 dog met geen genoegzame omzigtigheid1 zeer haastig om het afgedwongene handschrift ter drukpers te bezorgen4 ,daardoor benadeelden zy den ,man merkelyk1 want1 daar hy niet houdt van het geen hy weet aantetekenen1 vond men zyn werk mager in nieuwe ontdekkingen4 ,dog men zou hem groot ongelyk doen hem hiernaar te beoordelen4 ,hy heeft in dat werk niet het duizendste deel van het geen hy weet1 vooral aangaande ,noord ,amerika1 gezet4 ,ik ben hem zeer verpligt2 want hy bezat de pryslyke eigenschap van het geen hy wist anderen wel te willen mededelen4 ,ik wilde van hem gewagen1 op dat men my niet mogt konden verwyten1 dat ik my zelven had willen toeeigenen het geen ik van hem geleerd heb1 en zynen naam verzwygen4 ,mosselen4 ,in de kleiputten1 ten noordwesten der ,stad1 waaruit men aarde voor de tegelbakkery haalt en die thans vol water stonden1 wierden vele ,mosselen gevonden4 ,zy schenen daar door den vloed1 langs een beekje dat in de putten komt1 heen gevoerd te zyn1 want deze putten zyn maar onlangs gemaakt4 ,somtyds gaan de arme jongens uit de ,stad in het water om de mosselen te zoeken1 waar voor zy kopers genoeg vinden1 alzo zy voor ene lekkerny gehouden worden4 ,de ,cratgus crus galli van ,linnus is een soort van ,hagedoorn1 en wordt1 aan sommige oorden daar men de regte ,hagedoorn niet heeft1 voor hagen gebruikt4 ,de bessen zyn rood1 en hebben de grootte1 den smaak en de gedaante als onze hagedoornbessen4 ,dog deze boom schynt niet de beste hagen te geven1 want hy was zyn blad al kwyt1 schoon de andere bomen nog allen groen waren4 ,anders heeft hy ontzaglyk lange doornen1 van wel twee of drie duim4 ,men maakte 'er een gering gebruik van4 ,iedere bes heeft twee korrels4 ,de ,eiken4 ,de ,heer ,bartram verzekerde my dat de ,amerikaansche ,eiken op ver na zo duurzaam niet zyn als de ,europischen4 ,om die reden worden de ,schuiten1 die langs de ,hudson ,rivier de waren van de bovenlanden afvoeren1 van twederlei hout gemaakt4 ,voor het deel dat altyd onder het water is neemt men den zwarten ,eik2 voor het andere dat nu onder dan boven 't water is1 en des te meer voor het vergaan bloot staat1 gebruikt men den zogenaamden ,roden ,ceder1 #da welks hout van byna alle de bomen des lands voor het duurzaamste gehouden wordt4 ,de kiel maakt men deswegens van zwarten ,eik1 dewyl dit een tai hout is4 ,want daar de stroom zeer vol van stenen is1 en de vaartuigen dikwyls stoten1 geeft het eikenhout mede1 en bekomt dus zo ligt geen scheuren4 ,de ,ceder zou daartoe niet deugen1 om dat hy te hard is en ligt in stukken springen zou4 ,ook vergaat het eikenhout zo ligt niet als het altyd onder water blyft4 ,peren4 ,men kan hier in den herfst goede ,peren kopen2 dog men zeide overal dat die vrugt in dit ,land niet wel slagen wilde4 ,de ,ratelslang4 ,al wat ik aangaande de ,ratelslang by myn verblyf in ,amerika heb opgemerkt1 staat in de ,verhandelingen van de ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen voor de jaren #ageb4 en #agec4 werwaards ik den ,lezer wyze4 ,beren4 ,beren worden 'er hoger op in het ,land in tamelyke menigte gevonden1 en doen dikwyls schade4 ,de ,heer ,bartram verhaalde my1 dat als een ,beer enen ,os gevangen heeft1 hy hem een gat in de huid byt1 en daar zo lang met al zyn kragten inblaast1 tot dat het beest geheel opzwelt en sterft1 want de lugt zet zig tusschen het vleesch en 't vel kragtig uit #db4 ,een oude ,zweed1 een man van een en negentig jaren1 vertelde dat in zyne kindschheid hier ongemeen veel ,beren geweest zyn1 dog zy deden het vee zelden schade4 ,als men 'er enen geschoten had leefde men met zyn vleesch als met dat van een zwyn4 ,het was zeer goed van smaak4 ,aan de ,rivier ,morris maakt men van het ,berevleesch hammen4 ,tegenwoordig vindt men omstreeks ,philadelphia en in geheel ,pensylvanie weinig ,beren1 vermits zy allengskens uitgeroeid zyn4 ,in ,virginie doodt men ze op verscheidenerlei wyzen2 en hun vleesch eten zo wel de ,ryken als de ,armen1 om dat men denkt dat het ruim zo goed is als varkens vleesch4 ,op vele plaatsen van dat ,landschap1 waar men gene varkens houden kan1 om dat 'er zoo veel ,beren zyn1 jaagt men op die dieren1 om hun vleesch in plaats van varkens vleesch te gebruiken4 ,men wil dat de ,amerikaansche ,beren zo boosaardig en gevaarlyk niet zyn als de ,europischen4 ,weegbree4 ,den #bf4 ,sept4 zagen wy het ,weegbree #dc in overvloed op de wegen1 in de weiden en in de boomgaarden wassen4 ,de ,heer ,bartram had deze plant op zyn reizen dikwyls aangetroffen4 ,egter wist hy niet of zy tot de ,amerikaansche gewassen behoorde1 dan of ze uit ,europa overgebragt was4 ,deze twyffeling was daaruit by hem ontstaan1 dat de ,wilden1 die van oudsher grote kennis hadden gehad van de gewassen des lands1 beweerden1 dat voor de komst der ,europeanen deze plant in 't land niet wies4 ,zy noemen haar daarom ook den ,engelschmans voet2 want daar de ,europers heen gingen1 zeggen zy1 daar wies deze plant in zyne voetstappen4 ,andere gewassen4 ,de ,ganzevoet met uitgesneden bladeren #dd stond rykelyk in de tuinen1 dog zy was zeldzaam by de huizen1 op de wegen1 en koornvelden4 ,dit schynt te bewyzen1 dat zy ook niet oorspronglyk uit ,amerika is1 maar met andere zaden uit ,europa is overgevoerd4 ,het zelve denkt men van het ,tanacetum vulgare1 't welk hier en daar aan de hagen1 op de wegen1 en om de huizen wies4 ,het gemene ,yzerkruid met blauwe bloemen #de wierd my door den ,heer ,bartram getoond1 staande niet ver van zyn huis op ene vlakte by ,philadelphia4 ,dit was de enige plaats waar het in ,amerika te vinden is4 ,en dus moet het te gelyk met andere zaden uit ,europa zyn overgekomen4 ,beddingen van aarde4 ,de ,heer ,bartram was voornemens een huis te ,philadelphia te doen bouwen4 ,men was bezig met een kelder te graven4 ,ik bemerkte daar de volgende beddingen4 ,de bovenste lugtige aarde was ene tuinaarde1 maar enen halven voet dik1 en donker bruin4 ,daar onder lag ene klei1 sterk met een zeker zand vermengd1 zo dat het meest zand was1 ter diepte van agt voeten4 ,dit zag 'er steenkleur uit4 ,daarop volgden kleine keizelsteentjes1 zo groot als een vingerlid1 vermengd met grof zand4 ,de stenen bestonden uit een deel donkeren en uit een deel helderen quarts1 #df waren van buiten geheel glad en rond1 en lagen een halve el hoog4 ,eindelyk kwam de met zand vermengde steenkleurige klei weer boven4 ,hoe diep deze reikte1 kon men niet bepalen4 ,zoude ook de ,rivier zig voorheen tot hier toe uitgestrekt en de beddingen gemaakt hebben8 ,zeeschelpen in de aarde4 ,de ,heer ,bartram had niet alleen oesterschelpen in menigte op het veld gevonden1 maar had ook mosselschalen en andere schelpen die ongetwyffeld tot de zee behoren1 meer dan honderd ,eng4 mylen ver van de zee af aangetroffen4 ,zelfs had hy ze op de bergen waargenomen1 die de ,engelsche planteryen van de woonplaatsen der ,wilden afscheiden4 ,de ,blauwe ,bergen4 ,dit gebergte1 by de ,engelschen de ,blauwe ,bergen genoemd1 is vry hoog en strekt zig in ene keten uit van het ,noorden naar het ,zuiden1 of van ,kanada naar ,karolina4 ,op sommige plaatsen zyn openingen1 die met voordagt schynen gemaakt te zyn1 om aan de grote stromen uit de hoger landen enen doortogt te geven4 ,de ,heer ,bartram verzekerde dat de lugt op deze bergen genoegzaam altyd kouder was dan in de dalen4 ,de ,cassia ,chamcrista wies op de paden door de bosschen1 en somtyds ook op onbebouwde akkers1 vooral als zy met klein hout bezet waren4 ,haar blad gelykt veel naar die van sensitiva #dg1 en heeft de zelve eigenschap1 van zig op 't aanroeren t'zamen te trekken4 ,de ,krayen zyn hier weinig van de ,zweedschen onderscheiden2 dog haar geschreuw is zo grof niet1 maar wat meer kirrende4 ,reuzepotten4 ,heer ,bartram verhaalde1 dat hy1 op zyne reizen naar de noordelyke ,volkplantingen1 by de ,rivieren zekere holen in de bergen ontdekt had1 welken1 volgens zyne beschryving diergelyke ,reuzepotten moeten geweest zyn1 gelyk men in ,zweden vindt1 en ik 'er enigen van in de ,verhandelingen der ,koninglyke ,maatschappy beschreven heb4 #dh ,hy had over dit onderwerp enige brieven aan de ,koninglyke ,maatschappy geschreven4 ,enigen beweerden dat deze holen door de ,wilden gemaakt waren1 om in tyd van oorlog hun koorn en andere goederen te bergen4 ,dog dit gevoelen zogt hy te wederleggen4 ,volgens hem waren zy op deze wys ontstaan4 ,wanneer zig des winters het ys vastzet1 blyven 'er vele keizelsteentjes inzitten4 ,als dan in de lente de sneuw smelt1 zo zwelt het water in de ,rivieren zo sterk1 dat het hoger komt dan de plaatsen daar nu deze gaten gevonden worden4 ,het ys moet gevolgelyk ook zo hoog komen2 en dan gebeurt het dikwyls dat enigen der keizelstenen1 die in het ys vastgevroren waren1 uit het ys zelve op den berg vallen1 en daarna door het water in ene kloof of kleine ongelykheid van den grond gevoerd worden4 ,het water drait deze steentjes vervolgens in die kloven rond1 en holt ze dus1 allengskens hoe meer1 uit4 ,het water slypt te gelyk1 door zyne kringswyze beweging1 den steen glad1 en helpt het hol rond maken4 ',t is zeker1 dat door dit drayen en stoten de steen hiertoe op het laatst onbekwaam wordt2 dog de stroom werpt alle voorjaren weder andere stenen in derzelver plaats1 die even op de zelve weder rond gedraid worden4 ,het gene dus van de bergen of de stenen afgeslepen wordt is een meer of min grof zand1 't welk door het water1 wanneer het hoog staat1 en zyne golven in de holen staat1 weg gevoerd wordt4 ,dit waren de gedagten van den ,heer ,bartram4 ,de ,londensche ,maatschappy had dezelve goedgekeurd4 #di ,de aanmerkingen1 die ik by myn verblyf te ,landfort in 't jaar #agdc4 gemaakt heb1 tonen dat ik toen van 't zelve gevoelen was4 ,ik heb het zelve in enen brief aan de ,koninglyke ,maatschappy1 die onder hare ongedrukte schriften bewaard wordt1 verder ontwikkeld4 ,evenwel is 'er grote reden om te twyffelen of alle de holtens van dit soort op deze wys wel ontstaan zyn4 ,moerbeziebomen4 ,van de ,moerbeziebomen treft men hier verscheiden soorten aan1 die in ,noord en ,zuid ,amerika in de bosschen wassen4 ,hier zyn de roden zeer menigvuldig4 ,de ,heer ,bartram verzekerde egter dat hy de witten ook in 't veld gezien had1 schoon zy zeldzamer zyn4 ,ik vroeg1 waarom men hier gene zydefabrieken aanlag1 daar hier de moerbeziebomen zo wel tierden2 dog het antwoord was dat de daglonen 'er te duur toe waren4 ,een manspersoon wint dagelyks drie ,eng4 schellingen en meer1 en de vrouwlieden winnen naar evenredigheid4 ,dus dagt men dat het telen van allerlei koorn1 hennip en vlas1 beter betaald werd1 en zo veel oppassens niet vorderde als het kweken van zydewormen4 ,dat evenwel de zydewormen hier wel voort willen1 en dat deze moerbeziebomen zeer goed voor hun zyn1 bleek uit de proeven door enen ,gouverneur van ,konnektikut1 dat nog noordelyker dan ,new ,york legt1 genomen4 ,deze fokte zo vele zydewormen aan1 dat zy hem met zyn huisgezin van hunne zyde kleedden4 ,wyngaarden4 ,verscheiden soorten van ,wyngaarden wassen hier ook4 ,zy omwinden op zeer vele plaatsen de bomen1 zo dat zy ze byna geheel bedekken1 en 'er aan de zyden by neer hangen4 ,dit maakt omtrent de zelve vertoning als wanneer by ons de hopranken tegens de bomen opklimmen4 ,ik vroeg ook1 waarom men hier gene wynbergen aanleide en uit de wilde druiven wyn maakte1 dog ik kreeg het zelve antwoord1 als omtrent de zydefabrieken4 ,de menschen willen te duur betaald zyn4 ,dus was het voordeliger zig op den akkerbouw boven al toeteleggen4 ,dog de voornaamste oorzaak is wel deze1 dat de wyn1 die uit de ,amerikaansche druiven geperst wordt1 zuur en scherp is1 en in lang zo aangenaam niet smaakt als de ,europische4 ,het ,arum4 ,de ,virginische ,kalfsvoet #ej wast op natte plaatsen4 ,de ,heer ,bartram verhaalde1 dat de ,wilden den steel der bloem en de bessen kookten1 en als iets lekkers aten4 ,zo lang de bessen nog rood zyn zyn zy scherp en wreed1 dog dit gaat 'er in het koken af4 ,sarothra4 ,de ,sarothra ,gentianoides wast overvloedig buiten ,philadelphia op de velden1 onder 't hout1 in ene droge zandige aarde4 ,zy geleek onze blauwbessestruiken zeer wel als zy eerst beginnen groen te worden en de spitsen der bladeren nog rood zyn4 ,de ,heer ,bartram had deze plant aan ,doctor ,dillenius gezonden1 dog deze wist niet tot welk een soort hy ze brengen moest4 ,men wil dat zy wondhelend is1 en dit heeft de ,heer ,bartram zelf ondervonden1 toen hy1 eens van 't paard gevallen en daarvan geslagen zynde1 de beide dyen zwaar gekneusd had4 ,hy kookte de ,sarothra1 en lag ze op de gekneusde plaatsen4 ,de pyn1 die in 't eerst zeer heftig geweest was1 verdween spoedig1 en hy was binnen kort volkomen hersteld4 ,lorkeboom4 ,in het ,kruidkundig ,woordenboek van den ,heer ,miller gelezen hebbende1 dat de ,heer ,peter ,collinson in zynen hof enen ,lorkeboom gehad had van een byzonder soort1 die hem uit ,amerika gezonden was1 vroeg ik den ,heer ,bartram of die boom by hem bekend was4 ,hy antwoordde my1 dat hy zelf dien boom aan den ,heer ,collinson gezonden had2 dog dat hy in 't oostelyke deel van ,jersey in 't wild groeide2 dog dat hy hem anders nergens in de ,engelsche ,volkplantingen voorgekomen was4 ,hy is daarin van de andere ,lorkebomen onderscheiden dat zyn zaadhuisjes veel kleinder zyn4 ,dog ik heb naderhand dezen boom in grote menigte in ,kanada gezien4 ,appelbomen4 ,de ,heer ,bartram dagt dat de ,appelboom uit ,europa herwaards overgevoerd was1 dog hy hield de ,persik voor ene ,amerikaansche vrugt1 die daar in 't wild wast4 ,anderen daarentegen meenden dat de ,europeanen ze mede gebragt hadden4 ,dog de ,franschen in ,kanada zeiden dat de ,persiken in menigte omstreeks de ,rivier de ,missisippi in 't wild gevonden wierden4 ,de ,mispelboom4 ,de ,persimon der ,engelschen1 ,dyospyrus ,virginiana by ,linnus1 noemen de ,zweden ,mispelboom4 ,hy wast op de meeste vogtige plaatsen4 ,ik heb reeds boven gezegd dat de vrugten van dezen boom1 eer dat ze volkomen ryp zyn1 bitter en t'zamentrekkend waren1 dog wanneer ze volkomen hare rypte hebben1 het geen niet eer geschiedt dan wanneer de vorst ze aangedaan heeft1 zyn zy zeer aangenaam om te eten4 ,men eet ze zeldzaam anders dan rauw4 ,dog uit een groot boek1 behelzende ene beschryving van ,virginie1 onder het woord ,persimon1 kan men zien dat de ,mispelen op meer dan ene wys bereid worden4 ,de ,heer ,bartram verhaalde1 dat men ze hier tot een schoteltje op het nageregt gebruikte1 en dat 'er menschen waren die 'er enen zeer aangenamen wyn uit maakten4 ,by hem waren 'er verscheiden op den grond gevallen1 die door de zonnestralen byna ryp geworden waren4 ,wy proefden 'er enigen van1 en ik moet bekennen1 dat zy gelyk hebben die zeggen dat zy aangenaam zyn4 ,zy verdienen onder de smakelykste vrugten van dit land gerekend te worden1 wanneer de vorst haar scherpte heeft weggenomen4 ,wolkruid4 ,het ,verbascum ,thapsus1 of grote witte ,wolkruid1 staat overal in menigte1 op de wegen1 aan de tuinen1 in droge gronden1 op hoge weiden1 die enen zandigen bodem hebben4 ,de ,zweden noemden het ,tabak der ,wilden2 egter erkenden zy niet te weten of de ,amerikanen dit kruid als ,tabak gebruikten4 ,de ,zweden plegten in hete koortsen de bladeren 'er van om de armen en voeten der zieken te binden4 ,men maakte ook een thee van de bladen tegens den buikloop4 ,ook zeide my een ,zweed1 dat men den wortel in water kookte1 en het dan in de wonden van het vee spoot1 dat vol van wormen was1 waardoor de wormen stierven en 'er uit vielen4 #ea ,het gras4 ,den #bh4 ,sept4 hadden de tusschen de bosschen gelegen1 afgemaide weilanden nog een levendig groen gras4 ,in tegendeel op zulke weiden1 die tegens de hoogtens1 in 't vlakke veld1 en zeer voor de zonne bloot lagen1 zag het gras 'er bruin en droog uit4 ,verscheiden menschen uit ,virginie verhaalden my dat daar1 wegens de grote hette1 de weiden 'er meest altyd bruin en verbrand uit zagen4 ,dus heeft men daar het vermaak niet1 gelyk in ,europa1 van de weiden met een schoon groen bekleed te zien4 ,nagtschaduw4 ,de ,amerikaansche ,nachtschaduw #eb wast overvloedig onder het geboomte en op kleine heuvelen4 ,hare zwarte bessen waren reeds ryp4 ,wy bemerkten dat kleine blauwe vogeltjes1 van de grootte als onze ,emberiza citrinella uit de bomen op de ,nagtschaduw kwamen vliegen en hare bladeren aten4 ,tegens den avond ging ik naar het ,landgoed van den ,heer ,bartram4 ,gnaphalium4 ,het ,gnaphalium margaritaceum staat in verbazende menigte op alle onbebouwde velden1 heuvels1 en anders4 ,men vind deze plant van verschillende langte naar mate van den grond4 ,somtyds heeft zy veel en somtyds weinig takken4 ,de reuk is sterk dog lieflyk4 ,de ,engelschen noemen ze het ,euwige leven1 #ec om dat hare bloemen1 die grotendeels uit droge1 glinsterende1 zilveragtige blaadjes #ed bestaan1 niet veranderen als ze gedroogd worden4 ,deze plant was thans overal in haren vollen bloei2 hoewel 'er waren die al hare bloemen verloren en begonnen hadden haar zaad te stroijen4 ,de ,engelsche vrouwen vergaderden veel van deze plant1 plukten ze met den steel af1 en zetteden ze1 met andere schone bloemen1 die zy van de velden of uit de tuinen hadden1 in potten1 tot een sieraad voor de kamers4 ,in 't algemeen waren zy daar zeer op gesteld van den gehelen zomer over1 allerlei zo voor het oog als den reuk aangename bloemen onder of op den schoorsteen1 ook wel op de tafel of in de vensterbanken te hebben4 ,het ,gnaphalium hielden zy den winter in hare kamers over1 om dat de bloemen 'er van niets veranderen4 ,de ,heer ,bartram verhaalde my nog een ander gebruik van deze plant2 te weten1 men bedient zig van een afkooksel van de bloem en den steel1 of van de plant zelve in enen zak gebonden1 om 'er kneuzingen mede te bestryken4 ,wilde hennip4 ,in plaats van vlas gebruiken vele menschen hier een soort van het ,apocynum cannabinum van ,linnus4 ,men bereidde den steel gelyk het hennip en het vlas4 ,men spint het en weeft 'er allerlei goed van4 ,men wil dat de ,wilden1 van overoude tyden af1 zakken1 vischnetten1 en diergelyke dingen 'er van gemaakt hebben4 ,aanwas van het land4 ,ik vroeg den ,heer ,bartram of hy ook opgemerkt had of de zee lager geworden was1 en voorheen plaatsen bedekt had die nu land waren4 ,hy zeide my1 dat naar zyne waarnemingen het grootste deel van dit ,land1 vele mylen ver1 voorheen moest onder water gestaan hebben4 ,de redenen voor dit gevoelen waren dezen4 ,i4 ,in 't graven op de ,blauwe ,bergen1 die meer dan drie honderd ,eng4 mylen van de zee af zyn1 had men hier en daar losse mossel-1 oester- en andere schelpen gevonden2 welken men insgelyks in de vallyen tusschen die bergen ontmoet4 ,,ii4 ,men vind daar ook in kalkstenen1 vuurstenen en anderen1 ene verbazende menigte van versteende mosselschelpen4 ,hy verzekerde dat het nauwlyks te geloven was hoe vele duizenden daarvan in de verschillende soorten van stenen1 waaruit het gebergte bestond1 zaten4 ,,iii4 ,even zulke schelpen graaft men geheel en onveranderd op in ,virginie1 ,maryland1 ,new ,york en ,pensylvanie4 ,,iv4 ,by 't graven naar wellen1 niet alleen te ,philadelphia1 maar ook op andere plaatsen1 ter diepte van agttien voeten1 zyn stammen1 wortelen van bomen1 ja zelfs eikenbladeren1 voor 't groter deel nog onverrot gevonden4 ,v4 ,de vetste en beste aarde legt hier in de dalen4 ,dezen worden gemeenlyk door enen kleinen stroom of ene beek doorsneden4 ,aan derzelver afdalende zyde ryst merendeels een berg1 die1 waar 'er het water tusschen door vliet1 'er uitziet1 als of hy met voordagt zo doorgraven was4 ,de vallyen waren1 dagt de ,heer ,bartram1 voorheen allen meren geweest1 en het water had allengskens de bergen uitgehold1 en 'er zig enen weg door gemaakt4 ,de menigte van modder1 dien men in 't water vindt1 en die eertyds op den grond van het meer gelegen had1 was1 naar zyn oordeel de aarde van de tegenwoordige landen1 die zulk ene vrugtbaarheid bezit4 ,zulke dalen en doorgesneden' bergen vindt men hier te lande zeer veel4 ,dusdanig is de zonderlinge opening tusschen twee bergen1 door de welke een rivier op de grenzen van ,pensylvanie en ,new ,york doorstroomt4 ,men zegt hier schertsgewyze1 dat de ,duivel die opening gemaakt heeft om uit het ene landschap in het andere te komen4 ,,vi4 ,men kan aan de ,blauwe ,bergen duidelyk bespeuren dat zy voorheen ten dele onder water zyn geweest1 want velen van dezelven zyn op ene zonderlinge wys afgebroken1 dog de hoogsten niet4 ,,vii4 ,wanneer men de ,wilden zegt dat 'er op deze hoge bergen mosselschelpen gevonden worden1 en dat men daaruit opmaakt dat de zee voor dezen daarover heen gegaan heeft1 antwoorden zy1 dat dit hun niet verwonderbaar voorkomt1 vermits 'er onder hun ene overlevering is1 dat de zee in oude tyden rondom deze bergen gestaan heeft4 ,,viii4 ,het water in de ,rivieren en de poelen neemt ook af4 ,molens1 die zestien jaar geleden op de ,rivieren gebouwd waren1 en waters genoeg hadden1 hebben nu zo weinig water dat zy niet malen konnen1 ten zy na enen zwaren regen1 of in 't voorjaar als de sneuw smelt4 ,dit afnemen van het water komt daarvan daan1 dat 'er thans zo veel land bebouwd wordt1 en 'er zo vele bosschen zyn uitgeroeid4 ,,ix4 ,het strand neemt ook jaarlyks toe4 ,dit komt van de grote menigte van zand1 't welk de golven uit den bodem der zee op het strand werpen4 ,de ,heer ,bartram agtte dat het opmerking verdiende1 dat de schelpen1 die op de noordelyke gebergtens versteend gevonden worden1 van een soort zyn diergelyken men in de zee op die ,poolshoogte vindt1 en niet gezien worden voor dat men in ,zuid ,karolina komt4 ,hierin meende hy grond te vinden om de mening van ,dr4 ,thomas ,burnet te verdedigen1 dat namelyk de aarde voor den zondvloed ene andere neiging jegens de zon gehad heeft4 ,bewyzen dit ook niet1 zeide hy1 de zware beenderen1 die men in ,siberie vindt en voor ,elefants beenderen houdt8 ,tegenwoordig kunnen die dieren in zulk een koud land niet in 't leven blyven4 ,maar indien volgens ,burnets stelling de zon voorheen gantsch anders ten opzigte der verscheiden landen van den aardbodem gestaan heeft1 kan men ligt begrypen dat de ,elefant in ,siberie heeft geleefd4 #ee ,egter schynt het dat van dit alles verscheiden oorzaken kunnen worden opgegeven4 ,hiertoe behoort de algemene ,zondvloed1 de aanwas van land1 het welk een zuiver werk van den tyd is1 en de veranderingen in den loop der rivieren1 die by het smelten der sneuw of in grote overstromingen hare oude beddingen verlaten en zig nieuwe maken4 ,reuzepotten4 ,op enigen afstand van het huis van den ,heer ,bartram loopt een beekje door het bosch1 het welk over ene rots henen stroomt4 ,hier toonde my myne opmerkzame ,geleider verscheidene kleine zo genaamde ,reuzepotten4 ,en wy konden duidelyk zien dat zy op die wys1 welke ik boven beschreven heb1 moeten ontstaan zyn4 ,want als wy de hand in die holen staken1 bemerkten wy dat 'er vele keizelsteentjes inzaten1 die van buiten zo glad en rond waren als of ze gedraid waren4 ,en diergelyke stenen vonden wy in elk gat4 ,planten4 ,de ,heer ,bartram toonde my ene menigte van planten die hy in zyn kruidboek verzameld had4 ,onder dezelven waren de volgenden1 die ook in de noordelyke delen van ,europa wassen1 van de welken hy of de gehele plant bewaard had1 of alleen de takken4 ,de ,betula alba1 of de gemene ,berkeboom4 ,de ,betula nana1 een soort van ,berk1 dat op lage plaatsen tegens de hoogtens aan wast4 ,het ,comarum palustre1 of ,watervyfvingerkruid1 groeijende in de weiden tusschen de heuvelen in ,new ,jersey4 ,de ,gentiana lutea of de ,gele ,kruiswortel1 voortkomende op de velden digt by de bergen4 ,hy gelykt veel naar den onzen1 maar heeft zo veel bloemen niet onder elk blad4 ,de ,linna borealis2 deze wast op de bergen in ,kanada4 ,zy kruipt langs den grond4 ,de ,myrica ,gale2 omstreeks de ,rivier ,susquehanna op natte gronden4 ,de ,potentilla fruticosa1 wordende gevonden in moerassige streken en lage weiden tusschen de ,dellaware en de ,rivier van ,new ,york4 ,de ,trientalis ,europa1 wassende op de ,catshills4 ,het ,triglochin maritimum1 voortkomende by de zoute bronnen naar den kant van 't ,land der ,vyf ,volken4 ,een ,grafzerk ontdekt4 ,de ,heer ,bartram vertoonde my enen brief uit ,oost ,jersey1 behelzenden het volgende verhaal van ene ontdekte ,amerikaansche ,begraafplaats4 ,in ,april #agdd4 was men in het graven eens kelders op enen groten steen1 gelyk aan een grafzerk1 gekomen1 welken men ten laatsten met veel moeite boven gehaald1 en vier voeten dieper ene menigte van menschebeenderen en enen gehelen koek van mais gevonden had4 ,de koek was nog onbeschadigd1 zo dat verscheidenen der omstanders uit nieuwsgierigheid 'er van proefden4 ,uit deze omstandigheden besloot men1 dat hier een aanzienlyk persoon uit de ,wilden moest begraven wezen4 ,want zy zyn gewoon eetwaren en andere dingen1 daar de overledenen zeer veel van gehouden heeft1 met hem te begraven4 ,de steen was agt voet lang1 vier voet en enige duimen op de dikste plaatsen breed1 en vyftien duim aan het ene en twaalf aan het andere einde dik4 ,hy bestond uit een grof soort van steen1 dien men hier vindt4 ,daar waren gene letters nog karakters op te zien4 ,de ,mais en ,squashes4 ,het graan dat de ,wilden het meest bouwen is de ,mais4 ,zy bebouwen 'er kleine velden mede4 ,buiten dat planten zy ook ene menigte van ,squashes1 een soort van pompoenen of meloenen1 die zy al aangekweekt hebben voor dat de ,europeanen in dit ,land waren4 ,de ,europische ,amerikanen hebben ze ook in hunne tuinen geplant1 die 'er nu vol van zyn4 ,de vrugt is aangenaam als zy wel klaar gemaakt wordt4 ,gemeenlyk kookt men ze1 stoot ze aan stukken1 en doet 'er wat peper en andere speceryen by4 ,de ,wilden zaijen ook verscheiden soorten van bonen1 die zy meest van de ,europeanen gekregen hebben4 ,maar de erwten1 die zy ook bouwen1 hebben zy al gekend voor dat de ,europers hier waren4 ,de ,squashes behoren tot de vroege kawoerden4 ,zy zyn goed1 maar duren niet lang4 ,egter heb ik ze tot vry diep in den winter zien goed houden4 ,weit en ,rogge4 ,omtrent het laatste van ,september zaide men de ,weit en de ,rogge1 en deze granen worden gemeenlyk ryp omtrent het einde van ,juli4 ,somtyds gebeurt het wel dat men ze al in 't midden van ,juni maijen kan1 zelfs zyn 'er voorbeelden dat dit in 't begin dier maand geschiedde4 ,de ,garst en ,haver4 ,garst en ,haver wordt in ,april gezaid2 en zy beginnen gemeenlyk tegens 't einde van ,juli4 ,boekweit4 ,de ,boekweit wordt gezaid in 't midden of op 't einde van ,juli1 en is omtrent het einde van ,september1 of iets later1 in staat van ingeoogst te worden4 ,indien men ze vroeger zait geeft zy wel bloemen1 dog weinig of geen koorn4 ,vee4 ,de ,heer ,bartram en anderen verzekerden my1 dat het meeste rundvee dat de ,engelschen hebben afkomstig is van beesten die zy de ,zweden gekoft hebben1 toen die nog in 't bezit van het land waren4 ,de ,engelschen zelven1 wil men1 dat 'er maar weinig hebben overgebragt4 ,de ,zweden bragten hun vee herwaards uit hun ,land1 of koften het van de ,hollanders1 die toen hier gevestigd waren4 ,klimop4 ,digt by de ,stad zag ik een ,klimop of ,hedera ,helix tegens den muur van een stenen huis staan1 het welk geheel onder het groen der bladeren onzigtbaar was4 ,deze plant is zekerlyk uit ,europa overgebragt1 want ik heb 'er nergens anders ene van in ,amerika gezien4 ,maar in plaats van dit gewas zag ik dikwyls wilde ,wyngaarden die tegens de muren opklommen4 ,of de bomen en planten verbasteren als zy het noorden naderen4 ,ik vroeg den ,heer ,bartram of hy ook opgemerkt had1 dat de bomen en planten verbasteren naar mate ze meer noordwaards gevoerd worden1 gelyk ,catesby beweert4 ,hy antwoordde1 dat deze mening waar was1 indien men ze met onderscheid voorstelde4 ,daar zyn sommige bomen die beter in de zuidelyke landen voortkomen1 en die verminderen naar mate men het noorden nadert4 ,wanneer hunne zaden door de vogels by andere toevallen naar kouder lugtstreken worden overgebragt1 worden de bomen hoe langer hoe kleinder1 tot dat zy op 't laatst in 't geheel niet meer voortwillen4 ,maar daar zyn ook bomen en planten1 welken de wyze ,schepper voor de noordelyke landen geschikt heeft1 en die daar tot ene verbazende hoogte wassen4 ,hoe meer dezen het zuiden naderen zo veel te meer nemen zy af1 tot dat zy op 't laatst in 't geheel ophouden te groeyen4 ,andere planten eischen ene gematigde lugtstreek2 en wanneer zy meer noord- of zuidwaards gevoerd worden1 willen zy niet voort1 maar nemen af4 ,dus zyn 'er1 by voorbeeld1 in ,pensylvanie bomen die uitermate wel wassen1 dog altyd afnemen naar mate zy verder naar het noorden of naar het zuiden gevoerd worden4 ,ik heb dit naderhand op myne reizen dikwyls bekragtigd gevonden4 ,de ,sassafras1 die in ,pensylvanie op #dj4 gr4 ,n4 een tamelyk hoge en zware boom wordt1 wast by ,oswego en ,fort ,nicholson1 tusschen de #dc4 en #dd4 gr4 nauwlyks drie of vier voet hoog1 en had nauwlyks de dikte van een pink4 ,het zelve had plaats omtrent den ,tulpeboom4 ,deze wordt in ,pensylvanie zo zwaar als onze grootste ,eiken1 maar by ,oswego is hy niet meer dan twaalf voet hoog en enen arm dik4 ,de ,suikerahorn #ef is een der gemeenste bomen in de bosschen van ,kanada1 en wordt daar zeer zwaar4 ,maar in de zuidelyke ,landschappen1 als ,new ,jersey en ,pensylvanie1 wast hy alleen maar op de noordelyke zyden van de ,blauwe ,bergen1 en op de steile heuvelen langs de rivieren1 welken tegens 't noorden gekeerd zyn4 ,dog hier komen ze niet tot een derde of vierde van de hoogte die zy in ,kanada bereiken4 ,meer voorbeelden wil ik hier niet bydoen4 ,muggen4 ,de ,muggen1 die ons des nagts zeer plaagden1 worden hier ,musquetoes genoemd4 ,zy zyn volkomen gelyk aan de ,muggen in ,zweden1 alleenlyk wat kleinder1 en de beschryving1 die 'er de ,ridder ,linnus van1 in zyn ,systema ,natur en zyne ,fauna ,suecica1 geeft1 past ook zeer wel op de ,amerikaanschen4 ,zy komen by dag of by nagt in de huizen1 en wanneer men te bed is beginnen zy haar onaangenaam gebrom1 naderen de menschen hoe langer hoe meer1 en zuigen hun op 't laatst zo veel bloeds af als zy kunnen4 ,haar beet veroorzaakt bulten by menschen van een teder gestel4 ,als het weder enige dagen koel is geweest verdwynen zy2 maar als het verandert1 en vooral na enen regen1 vergaderen zy dikwyls in zulk ene menigte rondom de huizen1 dat het verbazend is4 ,de schoorstenen der ,engelschen1 die gene klappen hebben1 geven den ,muggen vryen ingang4 ,by hete avonden begeleiden zy het vee met grote zwermen van de bosschen naar de huizen of naar de ,stad1 en vliegen in de huizen in1 als ze maar kunnen4 ,in 't heetste van den zomer zyn zy zo menigvuldig op sommige plaatsen1 dat de lugt 'er vol van schynt1 vooral omtrent poelen en staande wateren1 gelyk de ,rivier ,morris in ,new ,jersey4 ,om die onaangename gasten door den rook te verdryven1 leggen de ,inwoonders vuren voor hunne huizen aan4 ,de oude ,zweden1 die hier waren1 zeiden dat de ,muggen voorheen hier nog veel menigvuldiger geweest waren2 dat zy nog zeer menigvuldig langs het strand zyn1 en die van ,philadelphia van een vergiftiger soort zyn dan de anderen4 ,dit laatste bleek uit de bulten die zy maakten4 ,in ,zweden gevoelde ik noit ander ongemak van haren beet dan een weinig jeukte terwyl zy nog zogen4 ,maar als zy my hier des nagts staken wierd myn aangezigt zodanig met rode vlakken en bulten toegesteld1 dat ik 'er zelf over beschaamd was4 ,betuiningen4 ,ik heb alreeds iets van de ,tuinen hier te lande gebruikelyk gezegd1 ik voeg 'er nu by1 dat de meeste planken die overdwars gesteld worden1 en waaruit de schuttingen rondom ,philadelphia voornamelyk bestaan1 van rood ,cederhout zyn1 dat hier voor duurzamer dan enig ander gehouden wordt4 ,maar wanneer men dat niet vinden kan1 neemt men wit of zwart ,eikenhout4 ,men houdt ook veel van de palen van rood ,cederhout te hebben1 of anders gebruikt men wit ,eiken- of ,kastanjenhout4 ,dog het schynt dat dit soort van hout hier niet lang goed in de aarde blyft4 ,ik zag palen van ,kastanjenhout gemaakt1 die pas een jaar oud waren1 reeds van onderen grotendeels vergaan4 ,sassafras4 ,de ,sassafrasboom #eg groeit hier tamelyk veel1 en staat hier en daar in de bosschen1 by de hagen en de tuinen4 ,op oude akkers1 die men onbebouwd laat leggen1 is hy een van de eersten die opkomen1 en is zo menigvuldig als de ,berkebomen in ,zweden op de gronden van afgebrande bosschen4 #eh ,de ,sassafras wast in ene droge losse aarde van ene bleke steenkleur1 die grotendeels uit zand bestaat1 vermengd met een weinig klei4 ,die gronden schenen vry mager te zyn4 ,de bergen rondom ,gothenburg zouden op vele plaatsen goed voor dien boom wezen1 zo zy nog niet te vet zyn4 ,ik zag hem hier in de bosschen onder andere bomen1 maar nog meer op zig zelven langs de heiningen staan4 ,op beide plaatsen schynt hy evenwel te tieren4 ,noit heb ik hem gezien op lage of natte plaatsen4 ,men verzamelt hier zyn bladeren1 en gebruikt ze als thee4 ,maar het hout deugt nergens toe1 want het kraakt te sterk in 't vuur en brandt niet wel4 ,de boom spreidt zyne wortels zeer ver uit1 en uit dezelven schieten nieuwe spruiten op2 dog deze scheuten zyn niet goed om te verplanten1 om dat zy zo weinig vezelen buiten den stamwortel hebben1 dat zy zig in de aarde niet regt vastzetten kunnen4 ,om den ,sassafrasbomen te planten moet men de bessen gebruiken1 dat egter ongemakkelyk is1 om dat ze de vogels al op hebben eer zy half ryp zyn4 ,de koeyen zyn zeer gesteld op de nieuwe tedere uitspruitsels van dezen boom1 en zoeken ze overal op4 ,de ,vrouwen gebruiken den bast van dezen boom om de wol ene schone oranjekleur te geven1 welke in de zon niet verschiet4 ,zy gebruiken pis in plaats van ajuin in 't verwen2 koken de verw in enen koperen ketel1 omdat zy in enen yzeren gekookt zynde zo schoon ene kleur niet geeft4 ,ene ,vrouw in ,virginie had de bessen van den ,sassafras gebruikt tegens ene pyn in enen harer voeten1 die zy drie jaar lang zo sterk had gehad dat ze niet gaan kon4 ,men raadde haar de bessen in ene pan te braden1 en de pynelyke plaatsen met de daar uit komende olie te stryken4 ,zy deed het1 dog het deed haar braken4 ,egter hield zy met het middel aan1 schoon zy1 zo dikwyls zy het deed1 'er de zelve uitwerking van gewaar wierd4 ,de pyn verdween op 't laatst geheel1 en zy wierd volkomen hersteld4 ,spegten4 ,een zwarte ,spegt1 met enen roden kop1 #ei is menigvuldig in de bosschen van ,pensylvanie1 en blyft 'er den winter over1 gelyk ik zelf ondervonden heb4 ,hy wordt gerekend onder het gevogelte dat de ,mais vernielt1 omdat hy zig op de rype airen zet1 en ze doorbyt4 ,de ,zweden noemen hem ,tillkroka2 maar alle andere ,spegten1 alleen die uitgenomen die goudgele vleugels hebben1 heten zy ,hackspikar4 ,ik zal ze allen te zamen nauwkeuriger in een byzonder werk beschryven4 ,alleen merk ik hier aan1 dat byna al de soorten van ,spegten zeer nadelig voor de ,mais zyn1 wanneer zy begint te rypen4 ,zy pikken gaten rondom de airen1 waardoor de regen indringt1 en het koorn doet rotten4 ,reis naar ,wilmington4 ,ik vertrok den #c ,october 's morgens vroeg naar ,wilmington1 voorheen by de ,zweden ,christina genoemd1 dertig ,eng4 mylen zuidwest van ,philadelphia4 ,drie mylen van ,philadelphia wierden wy over de ,skulkill gezet4 ,het land begint hier onophoudelyk uit heuvelen en dalen te bestaan4 ,de bergen zyn van alle kanten gloyend1 en de dalen worden gedurig doorsneden van kristallyne beekjes4 ,het veld is grotendeels bedekt met geboomte dat 's winters zyne bladeren laat vallen1 want ik zag nauwlyks enen enkelden boom uit het geslagt der ,dennen1 uitgenomen enige weinige rode ,ceders4 ,het hout was hoog1 dog van onderen kaal1 zo dat het een frai doorzigt aan het oog verschafte2 ook kon men vry tusschen de bomen doorryden1 zelfs op vele plaatsen met wagens1 te meer daar de grond zeer effen was4 ,op sommige plaatsen zag men kleine vlakke velden1 waar men weiden1 en koornlanden had aangelegd4 ,van de laatsten waren sommigen bebouwd1 anderen niet4 ,op enige plaatsen stonden verscheiden huizen digt by malkander1 maar de meesten stonden alleen4 ,een deel der landen was alreeds met ,weit bezaid1 op zyn ,engelsch1 zonder gruppen1 maar met watervoren digt by malkander4 ,op anderen zag ik het volk wakker bezig om de ,rogge in den grond te brengen4 ,digt by ieder huis was een klein veld met ,turksch koorn4 ,de ,inwoonders in deze streek waren of ,engelschen of ,zweden4 ,bomen4 ,ik zag den gehelen dag verscheiden soorten van bomen1 ,walnootbomen van meer dan een soort vol van noten1 kastanjebomen geheel bedekt met vrugten2 ,moerbezie-1 ,sassafras-1 ,liquidambar-1 ,tulp- en andere bomen4 ,wyngaarden4 ,verscheiden' soorten van wyngaarden groeiden welig1 en klommen op tot in toppen van de bomen1 bedekkende de stammen met hunne druiftrossen en bladeren4 ,ik zag zelfs enige jonge ,eiken1 vyf of zes vadem hoog1 om de welken zy zig gewonden hadden4 ,de grond is hier1 gelyk meest in deze streek1 een mengsel van zand en klei1 bedekt met ene ryke bovenkorst4 ,de ,wyngaarden ziet men meest op bomen1 die alleen op de koornvelden staan1 en daar de bosschen ophouden1 en de weiden of akkers beginnen2 ook langs de heiningen1 waar zy hunne ranken om de bomen slaan die daar groeyen4 ,het bovenste droeg zelden vrugten1 dewyl de winden dit verhinderen2 maar het onderste is vol van trossen1 die onder de bladen uithangen1 en nu byna ryp waren4 ,zy hadden een aangenaam zuur4 ,de ,boeren verzamelen ze in menigte en verkopen ze in de ,steden4 ,men eet ze rauw1 en zet ze gemeenlyk voor wanneer men bezoek krygt4 ,de zwarte vette aarde4 ,de vette aarde scheen hier niet zeer diep te zyn1 want zy had niet veel meer dan twee duimen diepte4 ,ik had gelegenheid dit te zien zo wel op zulke plaatsen daar gegraven was1 als op anderen1 waar de regenvlagen scheuren gemaakt hadden1 het welk zeer gemeen hier omtrent was4 ,de opperste aarde was donker van kleur1 en die daarop volgde was bleek1 ,ik heb overal1 waar ik in ,amerika geweest ben1 gevonden1 dat de dikte der bovenste vette aarde op ver na niet zo groot is als sommigen rekenen4 ,en nogthans kan men verzekerd zyn dat zy sedert den zondvloed op sommige plaatsen niet geroerd is4 ,ik zal hier van in 't vervolg nader spreken #fj4 ,de ,datura ,stramonium wast omtrent alle de dorpen in overvloed4 ,hy wordt groter naar dat de gronden zyn4 ,in ene vette aarde komt hy tot agt of tien voeten1 maar in ene magere zal hy pas zes duim hoog worden4 ,de ,datura nevens de ,amerikaansche ,nagtschaduw wast hier op die plaatsen digt by de tuinen1 de huizen1 en de wegen1 waar in ,zweden de ,brandnetels en de ,ganzevoet groeyen1 welke ,europische gewassen zeldzaam in ,amerika zyn4 ,maar de ,datura en de ,nagtschaduw zyn hier het grootste onkruid1 van de welken men geen nut ter wereld weet te trekken4 ,rapen4 ,hier en daar zag men een veld met rapen bezaid4 ,op het midden van den groten weg wierd ik ene dode zwarte slang gewaar1 die vier voet en zes duim lang1 en anderhalven duim dik was4 ,zy behoorde tot het geslagt der ,adders4 ,kring om de ,maan4 's ,avonds laat verscheen 'er een kring om de ,maan4 ,het volk voorspelde 'er storm of regen1 ofwel beiden te gelyk1 uit4 ,hoe kleinder de kring is des te eer verwagt men slegt weder4 ,dog niets van dit alles volgde 'er op2 maar de kring had koude voorspeld4 ,chermes alni4 ,ik zag dien dag op de ,elzebomen in menigte de ,chermes alni op de takken zitten1 welken daar door geheel wit1 en op enigen afstand geheel beschimmeld schenen4 ,de ,landsdouwe4 ,ik vervolgde den #d4 ,october myne reis in den vroegen morgen1 en het land bleef 'er nog al even eens uitzien4 ,het was een gedurige keten van tamelyk hoge bergen1 ligt van alle zyden te beklimmen1 en van dalen tusschen dezelven4 ,de grond bestond uit ene steenkleurige tuinaarde1 die met klei vermengd was1 en hier en daar kleine keizelsteentjes bevattede4 ,ik reed somtyds door bosschen van allerlei soorten van hout1 en somtyds tusschen kleine velden door1 daar men het hout vernield had1 en die nu tot koornakkers of weiden dienden4 ,de ,landhuizen stonden op hun zelven1 somtyds digt by de wegen1 somtyds 'er wat van daan1 zynde dan tusschen dezelven en den weg koornvelden of weiden4 ,sommige huizen waren van steen1 twee verdiepingen hoog1 en gedekt met witte cederplanken4 ,de meesten waren egter van hout1 en de scheuren gevuld met klei4 ,de schoorstenen hadden nergens klappen1 waarvan men hier niet weet4 ,de ovens waren gemeenlyk op enigen afstand van de huizen gemetseld1 en waren somtyds overdekt1 somtyds niet4 ,de velden stonden ten dele met ,boekweit1 die nog niet gemaid was1 ten dele met ,mais1 ten dele met ,weit1 die eerst gezaid was1 en ten dele lagen zy braak4 ,de ,wyngaarden klommen tot op de toppen van verscheidene bomen1 en hingen 'er aan beide zyden af4 ,anderen waren bedekt van den vyfbladigen klimop1 #fa die ook zeer hoog opklom4 ,de ,smilax laurifolia was altyd by den klimop1 en wond zig met denzelven te gelyk om de bomen4 ,de bladen van den klimop waren ten dezen tyde meest roodagtig1 dog die van den ,wyngaard waren nog groen4 ,de bomen die met deze gewassen omwonden waren vertoonden zig van verre even gelyk die waarom by ons de ,hop wast4 ,walnoot- en kastanjebomen kwamen overal voor1 en waren vol van vrugten4 ,de ,persimon was ook menigvuldig langs de wegen en in de bosschen4 ,zyne vrugten1 nog niet bevroren zynde1 waren nog niet eetbaar1 dog zy waren overvloedig4 ,op eenigen afstand van ,wilmington trok ik over ene brug1 die over een klein riviertje legt1 het welk zig noordwaards in de ,dellaware stort4 ,voor elken persoon en zyn paard betaalt men hier twee pence4 ,ik kwam tegens den middag te ,wilmington aan4 ,wilmimgton4 ,wilmington is een klein ,steedtje omtrent dertig ,eng4 mylen zuidwest van ,philadelphia4 ,het wierd in 't jaar #agcc4 aangelegd4 ,een deel daarvan staat op den grond van de ,zweedsche ,kerk1 welke jaarlyks daarvoor enige inkomsten trekt1 waaruit de ,predikant zyn jaargeld heeft1 en het overige wordt tot iets anders besteed4 ,de huizen zyn van steen1 en zien 'er wel genoeg uit2 dog zy staan niet digt by malkander4 ,tusschen beiden zyn grote open vlekken4 ,de ,quakers hebben hier ene ,vergaderplaats4 ,de ,zweedsche ,kerk1 waarvan straks nader1 staat ene halve ,eng4 myl buiten de ,stad4 ,de ,pastory is met de ,kerk onder het zelve dak4 ,ene kleine ,rivier1 genoemd ,christina-kill1 loopt voorby de plaats1 en valt drie mylen lager in de ,dellaware4 ,men wil dat ze in staat is de zwaarste schepen tot voor de ,stad te brengen4 ,zy is by haren uitloop in de ,dellaware het ondiepst1 en nogthans heeft ze daar twee en enen halven vadem waters4 ,dog hoger op is zy tot vier vadem diep4 ,dus kunnen de grootste schepen met hunne lading by den vloed voor de ,stad komen4 ,voor ,wilmington ziet men zeer duidelyk een groot deel der ,dellaware en de schepen die 'er op zeilen4 ,aan beide zyden van de ,christina-kill1 van de schans af tot haren uitloop in de ,dellaware1 leggen lage weilanden1 die veel hoi opleveren4 ,de ,stad dryft enen aanmerkelyken handel1 en zou groter wezen1 indien ,philadelphia en ,newcastle1 twee ,steden die ouder zyn1 haar van twee kanten niet zo na waren4 ,de ,schans op de ,christina-kill wierd dezen zomer eerst opgeworpen1 op de tyding dat de ,fransche en ,spaansche ,vrybuiters voornemens waren de ,rivier optezeilen1 en ene landing te ondernemen4 ,zy staat op de zelve plaats waar de ,zweden hunne ,schans hadden4 ,by 't opwerpen dezer versterking vond men een stuk ,zweedsche zilvermunt4 ,men vereerde het my4 ,op de ene zyde stonden de wapenen van het huis van ,wasa1 met het omschrift1 ,christina ,d4 ,g4 ,de4 ,re4 ,sue4 en daarnevens het jaargetal #afcc4 ,op de onderste zyde las men de woorden1 ,moneta ,nova ,regni ,suec4 ,ten zelven tyde ontdekte men ook ene menigte van oud yzeren huisraad4 ,de ,schans beslaat uit een plankwerk met enen aarden wal van buiten4 ,het kruidmagazyn is een stenen verwulf4 ,by het opwerpen dezer ,schans waren de ,quakers1 wier beginsels allen kryg afkeuren1 even zo yverig aan 't werk als de overigen4 ,de vrees van zig ieder ogenblik aangetast te zien had alle gemoederen ingenomen4 ,velen van hun maakten zwarigheid hunne handen aan het werk te slaan1 dog bevorderden het door geld te schieten1 en bezorgden alles wat 'er nodig was4 ,vertrek4 ,den #e4 ,october was het myn voornemen de ,dellaware overtesteken en my naar ,new ,jersey te begeven1 om dat gewest te zien4 ,maar alzo 'er geen veer was keerde ik weer te rug naar ,philadelphia4 ,ik volgde gedeeltelyk den groten weg1 en gedeeltelyk dwaalde ik wat bezyden af1 om des te beter het land te leren kennen1 en waarnemingen te doen4 ,mais4 ,het ,turksch koorn was op verscheiden' plaatsen gezaid4 ,op sommigen had men de stelen een weinig onder de airen afgesneden1 gedroogd en op smalle dog hoge stapels gelegd1 om 's winters tot voer voor het vee te dienen4 ,het onderste gedeelte van den steel had ook bladeren1 maar dewyl die gemeenlyk van zelven drogen1 gebruikt men die niet1 om dat 'er al de kragt uit is4 ,dog het bovenste snydt men terwyl het nog groen is4 ,landsdouwe4 ,de dalen tusschen de bergen hebben meest allen beekjes1 dog die zyn niet breed1 en wagens en paarden ryden 'er gemakkelyk door4 ,het water is zelden meer dan zes duim diep4 ,het loof4 ,de bladeren van de meeste bomen waren nog volkomen groen1 gelyk die van den ,eik1 den ,kastanjeboom1 de zwarte ,walnoten1 de ,hikory1 den ,tulp- en ,sassafrasboom4 ,de twee laatste soorten vond men menigvuldig op de zyden van kleine boschjes op de heuvelen1 op de braaklanden1 by de hagen en op de wegen4 ,de ,persimon had ook nog zyn loof1 schoon sommigen het al kwyt waren4 ,de bladen van de ,amerikaansche ,braam waren thans byna geheel rood1 hoewel zy op sommige struiken nog een levendig groen hadden4 ,de ,kornoelje had reeds ook al een mengsel van bruine en bleke bladeren4 ,het blad van den ,roden ,ahorn was gantsch rood4 ,chichester4 ,ik zettede myne reis voort tot ,chichester1 een ,vlek op de ,dellaware1 waar een ,veer is4 ,hier worden alle jaren verscheiden kleine vaartuigen op den koop getimmerd4 ,men laadt hier ook veel yzer in1 dat uit een yzerwerk komt wat hoger op gelegen4 ,kanoos4 ,kanoos zyn schuiten uit een enkeld stuk houts gemaakt1 en worden het meest van de ,landlieden op de ,dellaware en kleine rivieren gebruikt4 ,ten dien einde holt men enen dikken stam uit2 de ,rode of ,witte ,ceder1 de ,kastanje1 de ,witte ,eik en de ,tulpboom worden hier toe het meest genomen2 maar den ,witten en ,roden ,ceder houdt men voor het best1 om dat dat hout ligt dryft en wel twintig jaren duurt4 ,dog van dezen is de ,rode ,ceder nog de beste4 ,kanoos van ,kastanjenhout gemaakt duren ook vry lang4 ,dog die van den ,witten ,eik zyn nauwlyks langer dan zes jaar goed1 en zinken te diep4 ,de ,liquidambar #fb is zwaar genoeg1 dog niet goed om ,kanoos te maken1 vermits hy 't water indrinkt4 ,die van ,tulpebomenhout gemaakt zyn duren nauwlyks zo lang als die van wit ,eikenhout4 ,de grootte der ,kanoos is verschillend volgens het gebruik dat men 'er van wil maken4 ,zy kunnen zes menschen voeren1 die evenwel heel stil op den grond zitten moeten1 om niet om te slaan4 ,de ,zweden in ,pensylvanie en ,new ,jersey hebben geen andere schuiten om mede naar ,philadelphia te gaan1 het welk zy gemeenlyk tweemaal 's weeks op de marktdagen doen1 schoon zy verscheiden' mylen van de ,stad afwonen1 en somtyds zware stormen ontmoeten4 ,egter hoort men niet dat 'er zo veel ongelukken gebeuren1 als men van zulk een vaartuig verwagten zou4 ,daar wordt veel voorzigtigheid toe vereischt om ze te regeren als het hard wait1 want zy zyn smal1 rond van onderen zonder kiel1 en slaan dus gemakkelyk om4 ,om die reden waagt men het niet lang op de ,dellaware te blyven als de wind wat sterk opsteekt1 maar zoekt het land4 ,tuinkers4 ,de gemene ,tuinkers #fc wast op vele plaatsen op de wegen naar ,chichester1 en komt1 naar alle gedagten voort1 uit de zaden die uit de tuinen hierom heen weg gevoerd worden4 ,braam4 ,de ,amerikaansche ,braam is hier in overvloed4 ,als men een land onbebouwd laat leggen1 is deze plant ene van de eersten die opkomt2 zelfs heb ik ze gezien op landen die alle jaren omgeploegd en bezaid wierden4 ,waar zy eens geworteld heeft1 kan men ze niet ligt uitroeyen4 ,een struik schiet dikwyls vier vadem van den wortel af langs de aarde voort1 maakt dan een nieuwen wortel1 zo dat1 als men enen struik uittrekt1 men aan deszelfs beide eindens wortels vindt4 ,op enige oude akkers1 die lang verzuimd zyn1 waren zo vele struiken van dit soort1 dat het zeer moeilyk en gevaarlyk was 'er op te wandelen4 ,de bessen worden gegeten en zyn goed als ze ryp zyn4 ,men maakt 'er ook enen wyn van1 gelyk ik al gezegd heb4 ,zy dienen tot niets anders4 ,wormkruid4 ,den #f4 ,october zagen wy veel van het ,chenopodium anthelminticum op den groten weg wassen1 ook op den oever der ,rivier1 maar vooral op deze plaatsen in een los zand4 ,de ,engelschen noemden het ,wormzaad #fd of ,jerusalemeik4 #fe ,het ruikt onaangenaam4 ,in ,pensylvanie en ,new ,jersey geeft men het zaad den kinderen tegens de wormen1 en het is hiertoe uitmuntend4 ,de plant wast daar in 't wild4 ,boomgaarden4 ,rondom ,chichester vindt men vele tuinen1 die vol zyn van ,appelbomen1 welker takken onder 't gewigt der vrugten buigen4 ,de meesten zyn winterappelen1 en derhalven waren ze nog geheel zuur4 ,elke ,landhoeve en boerdery heeft haren tuin4 ,zy waren tamelyk uitgestrekt1 en verschaften den eigenaar het gehele jaar door groten onderstand in de huishouding4 ,ik was dikwyls verwonderd over de schrandere behandeling der ,inwoonders van dit ,land4 ,zo dra hebben zy niet een stuk gronds gekoft1 dat nog woest legt1 of zy zorgen jonge ,appelbomen te hebben en een tuin te maken4 ,dan gaan zy aan het bouwen van een huis1 en dan bearbeiden zy den grond om dien te bezayen4 ,zy weten dat de bomen enige jaren van noden hebben voor dat ze vrugt dragen1 en daarom planten zy die het eerst4 ,ik zag naby de huizen molens1 raderen en andere werktuigen om de appelen te perssen1 om 'er vervolgens ,cyder van te maken4 ,weg van ,chichester naar ,philadelphia4 ,van ,chichester reisde ik voort naar ,philadelphia4 ,de ,eiken waren de talrykste van alle de bomen in de bosschen4 ,dog daar waren 'er verscheiden soorten van1 allen verschillende van de ,europischen4 ,de varkens liepen nu in grote troepen in de eikebosschen1 om de eikels te zoeken4 ,elk varken heeft een driekantig houten juk om den hals1 om het te beletten door de tuinen en heiningen te dringen4 ,dit is de reden dat men de heiningen zeer ligt en gemakkelyk om op te nemen maakt1 zo dat 'er ook weinig hout toe nodig is4 ,in de eikebosschen ziet men ene menigte van ,eekhoorns1 ten dele op den grond lopende1 en ten dele van den enen tak op den anderen springende4 ,om dezen tyd azen zy meest op de ,eikels4 ,beuken zag ik zeer weinig1 dog die 'er waren zyn juist de zelven als de ,europischen4 ,mieren4 ,ik weet niet enige andere dan de ,zwarte ,mier in ,amerika gezien te hebben4 ,zy waren zo zwart als kolen en van twederlei soort1 sommigen zeer klein1 gelyk de kleinsten by ons1 en anderen van de grootte van onze gemene ,roodbruinen4 ,ik had tot nog toe gene hoogtens ontdekt die haar tot nesten dienden1 maar alleen 'er enigen zien lopen4 ,in andere oorden van ,amerika heb ik andere soorten van ,mieren gezien1 gelyk ik op zyn' plaats zal aantekenen4 ,hagen4 ,het gemene ,ligustrum diende op vele plaatsen voor hagen om de akkers en boomgaarden4 ,ook zag ik op deze reis 'er gene anderen als van ,ligustrum1 schoon men wel wist dat de doornen daar beter toe zyn4 ,de ,ligustrumhagen worden zeer digt2 dog by gebrek van doornen keren zy de varkens en het ander vee niet wel4 ,en als 'er eens een gat in is1 duurt het ene goede wyl eer dat weer toe is4 ,chester4 ,op den middag kwam ik door ,chester1 een klein vlek aan de ,dellaware1 in de welke daar ene kleine rivier1 die door het vlek heen loopt1 zig uitstort4 ,over deze was ene kleine brug4 ,de huizen staan hier en daar verstroid4 ,de meesten zyn van steen en twee verdiepingen hoog1 enigen ook van hout4 ,hier is ene kerk en ene marktplaats4 ,weit4 ,de ,weit was hier al overal in den grond4 ,op sommige plaatsen was zy al schoon opgekomen1 zynde reeds vier weken gezaid geweest4 ,de akkers lagen meest op zyn ,engelsch zonder gruppen1 maar met watervoren vier of zes voet van malkander4 ,op de akkers zag men grote stompen van omgehouwen bomen1 een teken dat dit land eerst onlangs tot bouwland gemaakt was4 ,de wortels der bomen liepen hier meest langs den grond1 gaande niet diep in4 ,dit had ik gelegenheid op verscheiden plaatsen optemerken4 ,zelden vond ik enen wortel die boven enen halven voet in den grond gegaan was1 schoon de aarde hier zeer los was4 ,yzer4 ,omtrent twee ,eng4 mylen van ,chester reden wy ene ,yzerhut voorby4 ,zy kwam twee broeders toe4 ,de oer wordt egter hier niet gegraven1 maar wel dertig of veertig mylen verder gebroken1 gesmolten1 en vervolgens herwaards gevoerd4 ,de blaasbalgen waren meest van leder1 en1 zo wel als de hamer en de vuurplaats1 in vergelyking met de onzen1 vry klein4 ,alles ging door middel van 't water4 ,het yzer werd hier tot staven gesmeed4 ,ik merkte op deze reis1 en naderhand zag ik het zelve dikwyls1 dat de paarden veel van appelen houden4 ,zy verkozen ze ver boven het frissche gras1 als men ze in enen boomgaard1 daar afgevallen appelen lagen1 lopen liet4 ,dog men hieldze hun niet zeer dienstig4 ,en behalven dat1 dit voedsel valt wat duur4 ,geboomte4 ,de ,roodbloemige ,ahorn #ff is hier overvloedig1 vooral in moerassige gronden4 ,uit zyn hout maakt men borden1 spinnewielen1 rollen1 voeten voor stoelen en ledikanten1 en ander huisraad4 ,met den bast verwt men linnen en wol donker blauw4 ,ten dien einde kookt men dien in water1 en doet wat koperroods1 diergelyk de hoede- en schoenmakers gebruiken1 in den ketel1 voor dat 'er de stof in komt4 ,ook maakt men 'er enen goeden zwarten inkt van4 ,als men in 't voorjaar in den boom hakt1 zo loopt 'er een zoet sap uit1 gelyk als uit onze ,berken4 ,dit sap gebruikt men hier niet1 maar in ,kanada kookt men 'er syroop en suiker uit4 ,hier vindt men ene verscheidenheid van dezen boom welken men den ,bonten ,ahorn noemt1 #fg om dat zyn hout van binnen gespikkeld is4 ,men gebruikt het veel tot allerlei schrynwerk1 en men zoekt het geen 'er van gemaakt is boven al ander werk4 ,het wordt veel duurder betaald dan het geen uit ,walnoten of wilde ,kersebomenhout #fh gemaakt is4 ,dog het kostbaarste huisraad is het geen van ,bont ,zwart ,walnotenhout gemaakt wordt1 want dit is over 't algemeen zeldzaam4 ,de ,bonte ,ahorn wordt ook niet veel gevonden4 ,ook vindt men 'er wier buitenste gemarmeld is1 dog het binnenste niet4 ,om die reden hakt men diep in den boom1 eer men hem laat vallen1 ten einde te ontdekken of hy van binnen wel geaderd is4 ,reis naar ,new ,jersey4 ,des avonds kwam ik te ,philadelphia4 ,den volgenden ogtend1 zynde den #g4 ,october1 zettede ik de ,dellaware in een schuit over4 ,hier was ik in ,new ,jersey4 ,men betaalt vier pence voor 't overvaren van ieder persoon4 ,het ,land is hier geheel anders gesteld als in ,pensylvanie4 ,de ,insekten en planten1 welken ik dezen dag ontdekte1 denk ik in een ander werk te beschryven4 ,vrugtbaarheid4 ,men zou misschien denken dat op enen zo mageren grond als die van ,new ,jersey is niets wassen moest4 ,evenwel stond 'er de ,mais ongemeen wel4 ,wy zagen 'er gantsche velden van4 ,de aarde was van dat soort waarin de ,tabak byzonderlyk wel tiert1 dog lang zo vet niet4 ,de stelen van de ,mais waren gemeenlyk agt voeten hoog4 ,zy waren vol van bladen4 ,men had de ,mais als naar gewoonte1 op ryen in vierkante vakken geplant1 zo dat 'er ene opening van vyf voet en zes duim tusschen ieder kleine hoogte was1 waarop zy stond1 zo wel in de lengte als in de breedte4 ,uit elke hoogte kwamen drie of vier stelen te voorschyn4 ,men had ze hier nog niet tot voer van 't vee gesneden4 ,elke steel droeg tot vier airen toe1 die groot en vol van koorn waren4 ,noit had men zulk enen zandigen grond beter kunnen gebruiken4 ,op andere plaatsen was de aarde tusschen de ,mais omgeploegd om ,rogge te zaijen1 zo dat1 als het ,turksch koorn gemaid is1 de ,rogge op het veld staan blyft4 ,aspersies4 ,wy zagen veel ,aspersies in ene losse aarde en op onbebouwde zandvelden wassen4 ,zy stonden ook veel tusschen de ,mais1 en waren vol van bessen4 ,dog ik kan niet zeggen of de zaden door den wind uit de naburige tuinen derwaards gebragt waren4 ,maar dit is zeker1 dat ik ze op andere plaatsen in ,amerika in het wild heb zien wassen4 ,wormkruid4 ,het ,wormzaad is ook menigvuldig op de wegen1 op enen zandigen grond1 gelyk dien vlak over het ,veer van ,philadelphia4 ,ik heb gezegd dat men dit den kinderen tegens de wormen ingeeft4 ,dit geschiedt aldus4 ,men legt het in brandewyn1 neemt het 'er een uur daarna weer uit1 laat het drogen1 en geeft het dan de kinderen in met wat zoet gemaakt bier1 of eenigen anderen drank4 ,sommigen roemden de uitwerking van dit middel zeer1 als dodende de wormen4 ,dog anderen waren van oordeel dat zy 'er van vermeerderden4 ,maar by ondervinding weet ik dat het zeer heilzaam geweest is4 ,porselein4 ,de ,porselein wast hier in 't wild overvloedig1 in de blote lugtige aarde tusschen de ,mais in4 ,zy kruipt daar langs den grond1 en hare stelen zyn vry dik en sappig1 schoon het kwalyk te begrypen was hoe zy in zo droog ene aarde haar voedsel kreeg4 ,men ziet ze ook in menigte in dat zelve soort van aarde op andere plaatsen in dit ,land wassen4 ,spaansche ,netels4 ,de ,bidens bipinnata1 #fi by de ,engelschen #gj ,spaansche ,netels genoemd1 wast hier en daar1 omtrent de landhuizen1 op de wegen1 by de tuinen1 en langs de hagen4 ,zy bloeide ten dele nog2 dog de meeste planten waren haren bloeisem al kwyt4 ,als het zaad ryp is wordt het zeer onaangenaam op zulke plaatsen te gaan daar zy staat1 vermits het aan de kleren blyft zitten en die zwart maakt1 en het is moeilyk die vlakken 'er uit te krygen4 ,elk zaadtje heeft drie doorns op zyn spits1 en elke doorn heeft ook vele kleine omgebogene hoeken1 waardoor het aan de klederen kleeft4 ,in de bosschen1 en langs de heggen kropen hier en daar enige enkelde kleine rode ,mieren1 #ga wier sprieten zo lang waren als hunne lichamen4 ,philadelphia4 ,tegens den avond keerden wy weer naar ,philadelphia4 ,op de kust van ,pensylvanie vindt men zeer veel schone ,oesters4 ,men begon nu ze te ,philadelphia te koop te brengen4 ,zy worden gehouden zo goed te zyn als de ,new ,yorkschen1 van de welken ik hierna byzonderlyk spreken zal4 ,my scheen het egter1 dat de laatsten groter en lekkerder zyn4 ,men merkt aan1 dat zy goed worden tegens den tyd dat de hete koortsen beginnen optehouden4 ,daar reden menschen met gantsche karren vol oesters langs de straten1 schreuwden die te koop1 daar het anders hier iets zeldzaams is waren langs de deuren te koop te zien veilen2 dog te ,londen is dit gemeen4 ,men eet hier den meesten tyd de ,oesters op gloeijende kolen gebraden1 tot dat de schelpen een weinig opengaan1 en dan eet men den oester met wit tarwenbrood met boter besmeerd4 ,voorheen brandde men kalk uit de schelpen1 dog thans heeft men ene betere stof daartoe4 ,men wees my enige huizen in de ,stad die met schelpkalk gemetseld waren4 ,de muren hadden de eigenschap van twee of drie dagen voor dat men regenagtig weder krygt1 vogtig te worden1 zo dat 'er tamelyk grote droppels aan hangen4 ,dus dienden zy voor ,hygrometers4 #gb ,over het zelve ongemak klaagden vele menschen die in huizen gewoond hadden met schelpkalk gemetseld4 ,erwten4 ,erwten worden 'er in ,pensylvanie niet veel gezaid1 schoon voorheen1 volgens het geen enige bejaarde ,zweden ons verhaalden1 ieder ,boer een veld met erwten plegt te hebben4 ,even zo is het ook in ,new ,jersey en het zuidelyke van ,new ,york4 ,maar in het noorder gedeelte van ,new ,york1 of omtrent ,albany1 en in alle de gedeeltens van ,kanada1 die door de ,franschen bewoond worden1 zait men 'er veel van1 en zy slagen ongemeen wel4 ,alleen is men door ,wormen in de ,ewrten4 een klein gekorven diertje in de eerstgenoemde ,landschappen genoodzaakt geworden1 zo nuttig een gewas niet meer te kweken4 ,voorheen was dit diertje weinig bekend4 ,het paart in den zomer1 omtrent den tyd van het bloeijen der erwten1 en legt dan een eitje in byna iedere kleine erwt4 ,als de erwten ryp zyn1 zoude men van buiten niet zeggen dat 'er wormen in zitten1 dog men vindt ze als men de erwten doorsnydt4 ,de worm blyft den gehelen winter en een deel van de lente over in de erwt als men hem laat begaan1 en eet al het binnenste op1 zo dat 'er weinig meer dan de schil overblyft4 ,ten laatsten verandert de worm in een schaalagtig insekt1 kruipt door een gat1 dat hy zelf maakt1 uit de erwt1 en vliegt weg1 om naar nieuwe erwtelanden te zoeken1 ten einde daar te paren en zyn geslagt voorttezetten4 ,oorsprong daar van4 ,dit schadelyk gedierte heeft zig uit ,pensylvanie naar het ,noorden uitgebreid2 want ,new ,york1 waar het nu menigvuldig is1 wierd 'er voor twaalf of vyftien jaren niet van geplaagd1 en voor dien tyd teelde men erwten in overvloed zonder het minste belet4 ,maar allengskens wierden deze kleine vyanden zo menigvuldig1 dat men van het zaijen van erwten moest afzien4 ,men klaagde hierover op vele plaatsen4 ,de ,boeren rondom ,albany hadden thans het genoegen dat hunne erwten nog vry waren van dit ,insekt1 maar vrezen 'er altyd voor1 dewyl het ieder jaar nader aan die streek komt4 ,ik weet niet of dit diertje in ,europa voortkomen zou2 en ik zou denken dat onze ,zweedsche winters het doden zouden1 hoe diep het ook in de erwt zitte4 ,maar in ,new ,york is het dikwyls al zo koud1 en egter vermeerdert het daar ieder jaar1 en nadert allengskens hoe meer het ,noorden4 ,ik was op het punt van enigen van dit ongedierte in ,europa over te brengen zonder het te weten4 ,op myn vertrek uit ,amerika nam ik enige erwten mede naar ,europa in een papier1 welken 'er geheel frisch en groen uitzagen4 ,maar toen ik het papier den #a4 ,augustus #agea4 te ,stokholm opende1 vond ik al de erwten hol1 en zag 'er de koppen der ,insekten uitkyken4 ,sommigen kropen 'er al uit1 dog ik haastte my om hen te beletten zig te verspreiden4 #gc ,ik beken1 dat1 toen ik ze het eerst zag1 ik 'er meer van schrikte dan indien ik enen adder gezien had1 want ik besefte op eens al de schade welke myn lieve ,vaderland 'er van gehad zou hebben1 indien maar twee of drie van deze schadelyke diertjes ontkomen waren4 ,de nakomelingen van verscheiden huisgezinnen1 ja zelfs van gehele volken1 zouden reden gehad hebben1 my te verwenschen1 als de oorzaak van zo zwaar enen ramp4 ,ik zond 'er naderhand enigen1 dog wel bewaard1 aan den ,graaf ,tessin en den ,ridder ,linnus1 tegelyk met een berigt van hunne schadelykheid4 ,de laatste dier twee ,heren heeft 'er reeds ene beschryving van gegeven in ene ,akademische ,verhandeling1 onder hem verdedigd4 #gd ,hy noemt ze daar den ,bruchus van ,noord ,amerika4 #ge ,het was iets zonderlings dat 'er niet ene erwt in het papier gevonden wierd die niet was opgegeten4 ,wanneer men in ,pensylvanie erwten zait van buiten in het ,land gebragt1 zyn die gemeenlyk het eerste jaar van dit gedierte vry1 maar het twede komt het 'er al in4 ,het is zeer te wenschen1 dat de schepen uit ,new ,york en ,pensylvanie dit ,insekt niet in ,europa zullen overbrengen4 ,men ziet hier uit wat een veragtelyk gering ,insekt vermag1 en dat de studie van het ,huishoudelyke en van de eigenschappen der ,gekorvenen niet moet beschouwd worden als maar enkeld tydverdryf en ene nutteloze bezigheid4 #gf ,rhus radicans4 ,de opklimmende ,sumach of ,rhus radicans is een struik of boom1 die zeer overvloedig in dit ,land voortkomt1 en heeft dit met den klimop #gg gemeen1 dat hy niet groeit zonder enig steunsel te hebben1 het zy enen boom1 enen muur1 of ene heg4 ,ik heb hem tot op de hoogsten der grote bomen zien klimmen4 ,zyne takken schoten overal kleine worteltjes1 die zig op den boom hegtten1 en1 als ware het1 'er indrongen4 ,als men den stam afhouwt komt 'er een bleek bruin sap uit1 van enen onaangenamen reuk4 ,dit sap is zo scherp1 dat1 als men 'er mede op lynwaat letters of vlakken maakt1 die 'er niet uitgaan1 maar des te zwarter worden hoe meer men het linnen wascht4 ,de kinderen plegen met dit sap hunne namen op het linnen te tekenen4 ,als men 'er mede op papier schryft1 zo gaan de letters noit uit1 maar worden hoe langer hoe zwarter4 ,vergiftigheid4 ,dit gewas heeft de zelve kwade hoedanigheden als de ,vergiftboom1 dien ik boven beschreven heb1 van schadelyk te zyn voor sommige menschen en niet voor anderen2 dog de ,vergiftboom heeft een sterker vergift4 ,evenwel heb ik menschen gezien die al zo sterk opzwellen van dezen boom4 ,ik weet ook twee ,zusters1 waarvan de ene dit gewas behandelen kon zonder het minste ongemak1 schoon de andere ten eersten de uitwaassemingen 'er van gevoelde1 zodra zy omtrent op den afstand van ene el den boom naderde1 en zelfs als zy op ene plaats stond waar de wind over den boom henen naar toe woei4 ,dog op my had dit soort van ,sumach noit enige kragt1 schoon ik 'er meer als honderd proeven1 zelfs met de zwaarste stammen1 mede genomen heb1 en het sap zelfs eens in myn oog sprong1 zonder my enig letsel te doen4 ,de huid van de hand van een ander mensch1 welke ik zeer nat met dit sap gemaakt had1 wierd weinig uren daarna zo hard als leder1 en vervelde de volgende dagen zo sterk1 dat het was als of 'er gantsche schalen van afvielen4 ,de bosschen en 't hout4 ,den #aj4 ,october des morgens vroeg verzelde ik den ,heer ,kock naar zyn ,landgoed1 het welk omtrent negen ,eng4 mylen noordwaards van ,philadelphia legt4 ,schoon de bosschen van ,pensylvanie vele ,eiken leveren1 en men 'er meerder soorten van vindt dan meer naar het ,noorden1 bouwt men hier egter zo veel schepen niet als in de noordelyke ,landschappen1 byzonderlyk in ,nieuw ,engeland4 ,de ondervinding heeft geleerd dat hoe meerder het hout naar het ,noorden wast het des te duurzamer is1 en dat de deugd afneemt naar mate men de warmte nadert4 ,ook is het zeker dat de bomen in het zuiden schielyker groeijen1 en dikker kringen maken dan in het ,noorden4 ,daarenboven1 die in 't ,zuiden wassen hebben grover sapbuizen voor den omloop der vogten4 ,om deze reden bouwt men zo veel schepen in ,pensylvanie niet als in ,nieuw ,engeland1 schoon meerder dan in ,virginie en ,maryland4 ,in ,karolina bouwt men 'er geen in 't geheel1 en men laat ze daar uit ,nieuw ,engeland komen4 ,die men hier1 zelfs uit de beste ,eiken timmert1 duren nauwlyks meer dan tien of ten hoogsten twaalf jaren1 en dan zyn zy zo vergaan dat niemant 'er mede in zee durft steken4 ,daar komen schippers uit ,engeland in ,amerika om daar schepen te doen bouwen4 ,de meesten gaan naar ,nieuw ,engeland1 de noordelykste ,provincie2 en zo zy al met schepen naar ,philadelphia geschikt overkomen1 gaan zy egter gemeenlyk van daar naar ,nieuw ,engeland4 ,de ,spanjaards in de ,west ,indien1 wil men1 dat hunne schepen van een byzonder soort van ,ceders bouwen1 die bestand zyn tegens het water en de verrotting2 dog dit soort vindt men niet in de ,engelsche ,volkplantingen4 ,hier zyn meer dan negen verschillende soorten van ,eiken1 dog geen van die is zo goed als het ene soort dat wy in ,zweden hebben4 ,om deze reden kost een schip van ,europisch veel meer dan een van ,amerikaansch ,eikenhout4 ,beet4 ,velen1 die zig hier op het tuinieren toeleiden1 hadden1 verscheiden jaren ondervonden dat die ,rode ,beet1 welke voortkwam uit zaad van ,new ,york gekomen1 zeer zoet en aangenaam wierd1 dog dat zy alle jaar verminderde als zy uit zaad hier gewonnen werd gekweekt4 ,men moest dan ieder jaar zo veel zaad uit ,new ,york doen komen als men van noden had4 ,ook heeft men opgemerkt1 dat gewassen uit ,engelsch zaad voortkomende veel beter zyn1 dan die uit zaad in ,amerika gewonnen worden gekweekt4 ,radys4 ,in den tuin van den ,heer ,kock was ene ,radys #gh in de losse aarde zo groot geworden1 dat zy zeven duimen middellyns had4 ,ieder verzekerde dat het iets zeldzaams was ze hier zo dik te zien4 ,het gewas1 #gi dat gemeenlyk ,batatas genoemd wordt1 heet men hier ,bermudische ,potatoes4 ,aanzienlyken en gemenen planten ze in hunne tuinen4 ,dit geschiedt op dezelve wys als met de gemene ,potatoes4 ,sommigen zetten ze op bedden4 ,de grond moet een mengsel zyn uit zand en aarde1 niet te vet nog te mager4 ,men snydt1 als men ze planten zal1 de wortelen1 gelyk by de andere ,potatoes1 in kleine stukken1 zo nogthans dat men een uitbotsel of twee aan iedere plant late4 ,hunne kleur is gemeenlyk rood van buiten1 dog van binnen geel4 ,zy zyn gemeenlyk groter dan de gemene ,potatoes4 ,de smaak is zoet en aangenaam1 zynde1 naar myn gevoelen1 de andere ,potatoes1 de ,artisjokken1 en zelfs alle andere bekende wortels daarin met hun niet te vergelyken4 ,zy smelten genoegzaam in den mond4 ,het is niet lang geleden dat zy hier geplant zyn4 ,men maakt ze gereed gelyk de andere ,potatoes1 en eet ze met dezelven of alleen4 ,zy groeijen hier zeer schielyk en zeer wel2 maer het moeilykste is ze den winter over goed te houden1 want zy kunnen nog tegens sterke koude1 sterke hette1 nog vogtigheid4 ,om die reden bewaart men ze 's winters in kasten met zand op ene warme plaats4 ,in ,pensylvanie1 daar men gene klappen in de schoorstenen heeft1 zet men ze in ene zandkast op enigen afstand van het vuur1 waar zy veilig zyn voor de vorst en te grote hette4 ',t is niet genoeg ze in droog zand in den kelder te leggen1 gelyk gemeenlyk geschiedt met de gemene ,potatoes4 ,de vogtigheid der kelders zou door het zand heen dringen en ze doen rotten4 ,het zou waarschynlyk in ,zweden wel te doen zyn1 van ze in warme vertrekken den winter over te houden4 ,maar de zwarigheid is maar alleen hoe men ze zal overbrengen4 ,by myn vertrek uit ,amerika nam ik 'er een goed getal van mede1 en droeg 'er alle mogelyke zorg voor4 ,dog wy hadden enen zwaren storm op zee1 waardoor het schip zo beschadigd wierd1 dat het sterk water in kreeg1 zo dat onze klederen1 bedden en ander goed zo nat waren dat wy ze uitwringen konden4 ,dus was het geen wonder dat myn' ,potatoes verrotteden4 ,dog dewyl ze nu in ,portugal1 ,spanje1 en zelfs in ,engeland aangekweekt worden1 zal het niet bezwaarlyk zyn ze in ,zweden ook te krygen4 ,de drank1 welken de ,spanjaards in hunne ,amerikaansche bezittingen uit het sap dezer ,potatoes maken1 is niet in gebruik in ,pensylvanie #hj4 ,papier4 ,de ,heer ,kock heeft enen ,papiermolen op een klein beekje1 daar allerlei grof papier gemaakt wordt4 ,zy wordt 's jaars voor vyftig pond st4 ,pensylvanisch geld verpagt4 ,schaarschheid van ,appelen4 ,dit jaar1 wierd my verteld1 waren de ,appelen schaarscher dan naar gewoonte1 het welk door de aanhoudende droogte in de maand van ,mai veroorzaakt was1 die de bloeisems had doen verwelken4 ,de hitte was zo sterk geweest dat zy de planten en het gras op het veld verbrand had4 ,het ,polytrichum commune1 een soort van mos1 wast overvloedig in lage en vogtige ,weilanden tusschen de bosschen1 en bedekt ze op vele plaatsen1 gelyk ons mos in ,zweden doet4 ,ook was het gemeen op de hoogtens4 ,landbouw4 ,de ,landbouw was hieromstreeks in enen slegten toestand4 ,wanneer iemant een stuk lands koopt1 het geen misschien noit is bebouwd geweest1 hakt hy een gedeelte van het hout omver1 haalt de wortels uit den grond1 beploegt dien1 zait 'er koorn in1 en heeft de eerste reis enen overvloedigen oogst4 ,dog dat zelve land verscheiden jaren agter een bebouwd wordende1 moet het noodzakelyk zyne vrugtbaarheid verliezen4 ,men laat het dan braak leggen1 en ontgint een ander stuk4 ,op deze wys gaat men voort tot dat men zyne geheele bezitting in koornlanden veranderd heeft1 en put dus den grond uit4 ,dan komt men weer tot het eerste stuk lands1 dat zig nu volkomen verhaald heeft1 bebouwt het zo lang het iets geven wil1 en gaat daarna weder aan een ander4 ,gebrek aan ,mist4 ,het is hier onmogelyk veel mist te winnen1 om dat men gewoon is het vee1 zomer en winter1 dag en nagt1 altyd in 't veld te laten4 ,maar wanneer het land enige jaren braak legt groeit 'er velerhande onkruid op1 en dit zet 'er zig zo vast op1 dat 'er een geruime tyd vereischt wordt om het uitteroeyen4 ,dit is ook de reden dat 'er altyd zo veel onkruids tusschen het koorn staat4 ,de grote vrugtbaarheid van den grond1 die by de aankomst der ,europeanen noit bebouwd geweest was1 deed hen den ,landbouw op deze wys veronagtzamen1 waarin velen nog blyven voortgaan4 ,maar dezen bedenken niet1 dat als de grond geheel en al uitgeput is1 'er een lange tyd en veel arbeids nodig is om dien weder in staat te brengen2 vooral in deze gewesten1 die alle zomers door de hitte zo worden uitgedroogd4 ,de grond der koornlanden bestond uit ene dunne laag van tuinaarde1 zeer vermengd met een soort van steenkleurige klei1 en vele deeltjes van gebroken glinsterende aarde4 ,deze laatste kwam van de stenen1 die men hier overal op de diepte van een voet vindt4 ,deze stukjes deden den grond glinsteren1 als 'er de zon op scheen4 ,glinsterende steen4 ,byna alle de huizen hier omtrent waren van dien steen of van gebakken' steen1 dog de eerste was gemeender4 ,in ,germantown1 dat twee ,eng4 mylen lang is1 zag men geen ander muurwerk dan van dien steen4 ,maar daar zyn 'er verscheiden soorten van4 ,somtyds bestond hy uit enen zwarten of gryzen glimmer1 lopenden met golvende aderen1 die hier en daar tusschen de kromtens met enen gryzen1 lossen en fynen kalksteen opgevuld waren1 welke ligt kon aan stukken gewreven worden4 ,sommige doorschynende deeltjes van ,quarts waren 'er door verspreid4 ,dog het glinsterzand maakte het grootste deel van dien steen uit4 ,hy was vry gemakkelyk te bewerken1 en kon met yzeren gereedschap in allerlei gedaantens gehouwen worden4 ,maar somtyds bestond hy uit enen zwarten glimmer met fyne korrels1 enen witten fynen zandsteen1 en enige ,quartskorrels1 zo dat de verscheidene delen wel door malkander gemengd waren4 ,somtyds vertoonden zig ook brede strepen van den witten kalksteen1 zonder enig vermengsel van glimmer1 dog meest waren zy sterk vermengd1 en van ene gryze kleur4 ,eindelyk vindt men 'er op enige plaatsen die uit geheel fyne en zwarte glimmerstukken en enen grauwen1 lossen en zeer fynen kalksteen t'zamengesteld zyn4 ,dezen waren ook gemakkelyk te bewerken4 ,deze verscheidenheden van stenen vindt men gemeenlyk by malkander4 ,men trof ze byna overal aan als men een weinig diep groef1 dog niet in gelyke menigte en van gelyke deugd4 ,ook waren ze niet allen even ligt uit den grond te krygen4 ,als iemant dan een huis wilde bouwen1 vorschte hy eerst naar waar hy den besten steen kon vinden4 ,men vindt dien zo wel op de akkers als op onbebouwde velden1 op ene diepte van twee tot zes voeten4 ,de stukken zyn meer of min groot4 ,sommigen hielden van agt tot tien voeten in de langte1 twee in de breedte1 en enen in de dikte4 ,anderen waren veel groter1 dog ook enigen kleinder4 ,zy lagen hier by beddingen op malkander1 van omtrent een voet elk bed in de dikte4 ,de langte en breedte waren verschillend1 dog gemeenlyk zo als ik gezegd heb4 ,men moest meest drie of vier voet diep zyn eer men de eerste laag vond4 ,de losse grond boven de lagen is vol van kleine stukjes van dezen steen4 ,deze grond is de steenkleurige aarde1 die hier algemeen is1 en uit zand en klei bestaat1 schoon 'er het zand de overhand heeft4 ,de losse stukken glimmer1 die zo sterk in het zand glinsteren1 schynen van den steen onder den grond afgebroken te zyn4 ,gebruik daarvan4 ,men moet aanmerken1 dat als men dezen steen tot metselen gebruikt men de platte zyde naar buiten keert4 ,maar de stenen zyn dikwyls ongelyk aan alle kanten1 en dan maakt men ze gelyk1 dat ligt te doen is4 ,dog evenwel blyven ze ongelyk in dikte1 en kunnen zo net niet op een gevoegd worden als gebakken' stenen4 ,ook breken 'er wel stukken af als men ze bewerkt1 en laten openingen in het buitenste van den muur4 ,men vult die met kleine stukken steens en kalk1 en overpleistert ze1 zo dat het niet kan gezien worden1 ten minsten niet op enigen afstand4 ,eindelyk1 smeren zy op de buitenkanten der muren kruisgewys lopende strepen van kalk1 zo dat men zeggen zoude dat de muren uit even groten stenen bestonden1 en dat die witte strepen de voegen der stenen waren4 ,het binnenste van de muren wordt glad gemaakt en gewit4 ,men heeft niet gemerkt dat dit soort van steen het vogt uit de lugt aantrekt4 ,in ,philadelphia en daaromstreeks zyn vele huizen op die wys gebouwd4 ,de ,huizen zyn gemeenlyk op de ,engelsche wys gemetseld4 ,dassen4 ,een der ,zwarten van den ,heer ,kock vertoonde my een vel van enen ,das1 #ha dien hy gedood had1 en ik zag 'er uit dat de ,amerikaansche ,das de zelve met den ,zweedschen is4 ,men noemt hem hier ,aardvarken4 #hb ,de ,skulkill4 ,tegens den avond keerde ik naar ,philadelphia terug4 ,den #ab4 ,october gingen wy 's morgens naar de ,skulkill1 ten dele om zaden en planten te verzamelen1 en ten dele om allerlei soorten van waarnemingen te doen4 ,de ,skulkill is een smalle stroom1 die omtrent vier ,eng4 mylen ten zuiden van ,philadelphia in de ,dellaware valt4 ,maar hoe smal hy ook is1 loopt hy wel twee honderd ,eng4 mylen ver1 en ontspringt op de westzyde van de ,blauwe bergen4 ,het is een groot nadeel voor dit ,land dat 'er verscheiden ,watervallen in deze ,rivier zo digt by ,philadelphia zyn1 waardoor zy onbevaarbaar is4 ,ik ontwierp dezen dag enige beschryvingen van zulke kruiden daar het vee naar zoekt1 en van zulken die het laat staan4 ,mollen4 ,men ontdekte op de velden hier en daar kleine onderaardsche gangen1 lopende met allerlei bogten4 ,de opening was groot genoeg voor een ,mol4 ,de aarde1 die1 als het ware1 een verwulf 'er boven1 en als een kleinen wal maakte1 was omtrent twee duimen hoog1 ene goede hand breed1 en omtrent enen duim dik4 ,ik zag dikwyls deze onderaardsche gangen op de onbebouwde landen1 die zig door de opgeworpen aarde ontdekten1 en inzakten als men 'er optrapte1 het welk het wandelen lastig maakte4 ,deze gangen worden door een soort van ,mol #hc gemaakt1 dien ik in een ander werk nader beschryven zal4 ,zy azen op wortelen4 ,het diertje heeft groter kragt dan anders vele dieren1 naar evenredigheid van hunne grootte1 bezitten4 ,waar het dagt te graven hield het altyd de poten buitenwaards1 gelyk men de riemen in een schuit houdt4 ,ik leide het myn neusdoek voor1 om te zien wat het 'er mede doen zou1 en ik vond dat het dien in den tyd van ene minuut vol gaten had gemaakt4 ,ik was genoodzaakt enige boeken op het deksel van de doos te leggen1 waarin het diertje zat1 of anders lag 'er dat ten eersten af4 ,het was zeer kwaadaardig1 en beet gaten in alles wat het in den weg lag4 ,ik hield het enen stalen pennekoker voor1 waarin het in 't eerst zeer vinnig beet1 maar de hardheid daarvan gevoeld hebbende wilde het nog daar nog ergens anders meer in byten4 ,deze ,mollen maken gene hopen1 gelyk de ,europischen1 maar alleen zulke gangen1 als ik beschreven heb4 ,talkboom4 ,hier wast ene plant1 van welker bessen men een soort van wasch of talk maakt1 waarom ze de ,zweden ,talkstruik noemen4 ,de ,engelschen geven ze den naam van ,candleberrytree of ,bayberry-bush1 en de ,ridder ,linnus heet ze ,myrica cerifera4 ,zy groeit overvloedig in ene droge aarde1 en schynt byzonderlyk in de nabuurschap der zee wel te tieren1 want diep in het land heb ik ze niet gevonden4 ,de bessen groeyen in overvloed op den vrouwelyken struik1 en zien 'er uit als of 'er meel opgestroid was4 ,men verzamelt ze laat in den herfst1 wanneer ze ryp zyn1 smyt ze in een pot kokend water1 zo dat haar smeer smelt1 en boven op het water begint te dryven1 het welk men dan met een schuimspaan 'er afneemt1 en in een anderen ketel doet1 zo lang tot dat 'er geen talk meer op het water dryft4 ,zo dra de talk styf is ziet hy 'er uit als gemene talk of als wasch1 maar heeft ene morssige groene kleur4 ,kaarssen daarvan gemaakt4 ,om deze reden wordt hy nog eens gesmolten en gezuiverd1 zo dat hy ene schone doorschynende groene kleur krygt4 ,deze talk is duurder dan de gemene talk1 maar beter koop dan wasch4 ,te ,philadelphia gaf men ene schelling voor het pond1 daar de gemene talk maar ene halve1 dog wasch twee schellingen kost4 ,van dezen talk maakt men hier te lande op vele plaatsen kaarssen1 waar men egter wat gemenen talk onder doet4 ,dit soort van kaarssen breekt niet ligt en smelt zo niet in den zomer als de anderen1 brandt byna beter en langer1 en geeft zulk enen damp niet1 maar zy laten veel eer enen aangenamen reuk na wanneer zy worden uitgedaan4 ,een oude ,zweed van een en negentig jaar verhaalde my dat zyne ,landslieden voorheen dit soort van kaarssen plegten te gebruiken4 ,tegenwoordig gebruikt men dezen talk zo veel niet1 indien men beestevet krygen kan1 om dat het zo veel moeite kost de bessen te verzamelen4 ,dog de arme menschen1 die in oorden wonen waar deze bessen veel wassen1 en niet veel vee hebben om te slagten1 gebruiken dezen talk voor kaarssen4 ,ook maakt men van het vet van deze plant ene zeep1 die aangenaam ruikt1 en zeer goed is om den baard te scheren4 ,nog maken 'er de ,heelmeesters pleisters van4 ,een ,koopman van ,philadelphia zond eens ene menigte van deze kaarssen naar de ,roomschgezinde ,landen in ,amerika1 denkende ene goede winst 'er op te hebben2 dog de ,geestelyken wilden ze niet nemen4 ,een oude ,zweed zeide dat de ,wilden voorheen den wortel van deze plant gebruikten tegens de tandpyn1 en dat hy zelf1 den wortel1 in stukken gesneden1 rond om den tand gelegd hebbende1 veel baat by dit middel gevonden had4 ,een andere ,zweed verhaalde dat de schil van den wortel hem geholpen had4 ,in ,karolina maakt men van dezen talk niet alleen kaarssen maar ook zegellak4 ,penny ,royal4 ,penny ,royal is de ,engelsche naam van een gewas1 dat enen zonderlingen sterken reuk heeft1 en in overvloed op droge plaatsen groeit4 ,de ,kruidkenners noemen het ,melissa pulegioides #hd of ,cunila pulegioides4 ,men houdt het zeer gezond om als thee gedronken te worden in verkoudheden1 als bevorderende de doorwaasseming4 ,ook wil men dat deze plant op enige plaats des lichaams1 waar men pyn gevoelt1 gelegd1 dezelve verdryft4 ,koopwaren van ,nieuw ,engeland4 ,de ,waren die men gewoon is uit ,nieuw ,engeland naar ,londen te zenden zyn de volgenden4 ,allerlei ,visch by ,terre ,neuve1 anders ,newfoundland1 of elders gevangen2 ,traanolie1 van verscheiden' soorten1 ,walvischbaarden1 ,teer1 ,pek1 ,masten1 nieuwe ,schepen1 enige ,pelteryen1 en somtyds enig hout4 ,de ,engelsche ,eilanden in ,amerika1 als ,jamaik1 en de ,barbados1 trekken uit ,nieuw ,engeland1 ,visch1 ,vleesch1 ,boter1 ,kaas1 ,talk1 ,paarden1 ,vee1 allerlei ,houtwerk1 als kuipen1 emmers1 tobben en diergelyken2 en zenden terug ,rum1 ,suiker1 ,syroop1 en andere voortbrengsels1 of ook wel baar geld4 ,het meeste hiervan1 byzonderlyk van 't geld1 gaat verder naar ,londen1 om de goederen te betalen die men van daar ontvangen heeft4 ,elzen4 ,de ,elzen wiessen hier in overvloed op natte en lage plaatsen1 en zelfs somtyds nog al op vry hoge gronden1 dog kwamen noit tot de hoogte der ,europische ,elzen1 en stonden gemeenlyk als struiken van een of twee vadem langte4 ,de ,heer ,bartram en anderen1 die veel in deze gewesten gereisd hadden1 verhaalden my1 dat hoe meer men naar het zuiden trekt de ,elzen zo veel te kleinder worden1 dog dat zy meer noordelyk hooger en dikker waren4 ,ik vond zelf naderhand dat de ,elzen in ,kanada die van ,zweden niet veel weken4 ,men gebruikt 'er den bast van om rood en bruin te verwen4 ,een ,amerikaansche ,zweed vertelde my1 dat hy zig eens in het been tot op het gebeente toe gehouwen hebbende1 zo dat de wonde zeer gevaarlyk was1 hy zig daarvan genezen had door de kwetsuur met water te wassen1 waarin hy den elzebast had laten koken4 ,nagtschaduw4 ,de ,phytocalla decandra #he wordt ,poke by de ,engelschen genoemd4 ,als men het sap der bessen op papier of iets diergelyks laat springen1 wordt het een hoog purper1 zo schoon als men ergens in de wereld die kleur kan maken2 en het is jammer dat men nog geen middel weet om te beletten dat deze verw op linnen of wol ten eersten verschiet4 ,de ,heer ,bartram had eens zynen voet tegens enen steen gestoten zo dat hy 'er zeer pynlyk van was1 en had 'er een blad van deze plant opgelegd met dit gevolg dat hy zeer spoedig genezen was4 ,de bessen worden om dezen tyd door de vogels gegeten4 ,de ,engelschen en ,zweden eten de bladeren in 't voorjaar2 als zy eerst uitkomen en nog malsch zyn1 klaargemaakt1 gelyk wy de ,kool of de ,spinaad doen4 ,somtyds bereiden zy ze als wy de ,kool1 wanneer de stelen al wat langer zyn geworden1 en nemen alleen maar de topjes1 die malsch en niet stokkig zyn4 ,maar als men ze als ,spinaad wil gebruiken moet men zorgvuldig zyn1 dewyl als men de plant eet na dat de bladen al wreed geworden zyn1 men ligt zyn laatsten maaltyd doen kan1 want dan heeft de plant ene geweldig buikopenende kragt4 ,ik heb menschen gekend die dit byna den dood gedaan had4 ,maar de bessen worden in den herfst zonder nadeel van de kinderen gegeten4 ,verwen4 ,linnen en wollen goed wordt met den bast van de ,hikory geel geverwd4 ,het zelve geschiedt met dien van den zwarten ,eik4 #hf ,de bloemen en bladen van de ,impatiens noli tangere #hg verwen ook alle wollen stoffen schoon geel4 ,collinsonia4 ,de ,collinsonia ,canadensis wordt in kreupelbosschen op goede gronden overvloedig gevonden4 ,de ,heer ,bartram1 die het ,land zeer wel kende1 hield zig verzekerd dat ,pensylvanie en alle de plaatsen van ,amerika1 die onder de zelve lugtstreek leggen1 het ware en regte land voor deze plant is4 ,verder naar het zuiden vond hy1 nog de ,heren ,clayton en ,mitchel1 ze noit1 schoon die laatsten zeer nauwkeurige waarnemingen in ,virginie en een gedeelte van ,maryland gedaan hebben4 ,en uit eigene ondervinding wist hy dat zy in de noordelyke gedeeltens niet wast4 ,ik heb ze noit noordelyker dan op #dc4 gr4 #ae4 min4 ,n4 gevonden4 ,de tyd van 't jaar dat zy in ,pensylvanie opkomt is zo laat1 dat haar zaad maar juist den tyd heeft van ryp te worden1 en dus schynt zy verder noordwaards onmogelyk te kunnen slagen4 ,de ,heer ,bartram was de eerste die dit gewas ontdekte4 ,hy zond het naar ,europa4 ,de ,heer ,jussieu1 gedurende zyn verblyf te ,londen1 en naderhand de ,heer ,linnus1 noemden het ,collinsonia1 naar den beroemden ,peter ,collinson1 een ,londensch ,koopman1 en ,lid van de ,koninglyke ,maatschappy in ,engeland en ,zweden4 ,hy verdiende de eer wel1 dat 'er ene plant naar hem genoemd werd1 want 'er zyn weinig menschen die de ,natuurlyke ,historie en alle nuttige ,wetenschappen met zulk enen yver getragt hebben te bevorderen1 of die zo veel gedaan hebben als hy om allerhande soorten van planten te verzamelen1 aantekweken1 en te doen kennen4 ,de ,collinsonia heeft enen byzonderen reuk1 die aangenaam1 dog zeer sterk is4 ,ik had 'er altyd zware hoofdpyn van als ik voorby ene plaats ging daar zy menigvuldig was1 vooral als zy in bloem stond4 ,de ,heer ,bartram kende ene betere hoedanigheid dan deze in dit gewas1 namelyk van een uitmuntend middel te zyn tegens allerlei pyn in de leden en verkoudheden1 door de leden met de plant te wryven4 ,en de ,heer ,koenraad ,weiser1 een ,tolk van de taal der ,wilden1 had hem ene nog wonderbaarder genezing verhaald4 ,hy was eens onder een troep van ,amerikanen1 waarvan 'er een door ene ,ratelslang gebeten was1 en door de ,wilden reeds opgegeven werd4 ,dog hy beproefde de ,collinsonia te koken en den gewonden te drinken te geven1 het welk hem behield4 ,wat meer noordelyk en in ,new ,york wordt deze plant ,paardekruid #hh geheten1 om dat de paarden ze in de lente eten1 voor dat 'er nog andere kruiden opgekomen zyn4 ,toeneming van het land4 ,ik vroeg den ,heer ,franklin en anderen1 die het ,land wel kenden1 of zy 'er enige tekens ontmoet hadden waaruit men opmaken kon1 dat voorheen sommige plaatsen1 die nu land waren1 onder water gestaan hebben1 en ik kreeg het volgende antwoord4 ,wanneer men van hier zuidwaards reist komt men op ene plaats waar de grote weg zeer diep tusschen twee bergen doorgaat4 ,aan beide de zyden ziet men niets als oester- en mosselschelpen1 in ene oneindige menigte boven malkander leggende1 schoon het vele mylen van de zee af is4 ,wanneer men in de ,stad om putten te maken of om huizen te bouwen graaft1 vindt men de aarde in verscheiden' beddingen boven malkander leggen4 ,op ene diepte van viertien voet of meer ontmoet men klootronde stenen1 die van buiten zo glad zyn als die welken aan zee op het strand leggen1 en daar zo glad worden door het schuren der baren4 ,als men verders door gegraven en op de diepte van agttien of meer voeten gekomen is1 ontdekt men op sommige plaatsen modder1 diergelyken als de zee op 't strand smyt1 en als gemeenlyk op den bodem der zee en der rivieren legt4 ,en deze modder is vol van takken1 bladeren1 riet1 houtskolen1 en andere dingen4 ,somtyds is het gebeurd dat de huizen zeer schielyk aan ene zyde begonnen te zakken1 zo dat men genoodzaakt was ze aftebreken4 ,dieper gravende1 om enen vasten grond te vinden1 kwam men op dat zelve soort van modder vol van hout1 wortels en diergelyken4 ,zyn nu deze redenen niet gewigtig genoeg om te doen besluiten1 dat die plaatsen in ,philadelphia1 die nu viertien en meer voeten onder den grond zyn1 voorheen de bodem der zee waren1 en dat by verscheiden toevallen1 zand1 aarde en andere dingen daar op geraakt zyn8 ,of dat de ,dellaware voor dezen breder was dan thans1 of haren loop veranderd heeft8 ,dit laatste doet zy nog tegenwoordig dikwyls1 daarzy den oever aan den enen kant afkabbelt en aan den anderen vergroot4 ,en ,zweden en ,engelschen wezen my verscheiden plaatsen waar dit geschied was4 ,bloeyende planten4 ,den #ah4 ,october kon ik niet boven tien soorten van planten vinden1 die nog in bloeisem stonden4 ,dezen waren de ,gentiana1 twee soorten van ,asters1 de ,solidago ,virga aurea1 een soort van ,hieracium1 de ,oxalis corniculata1 de ,digitalis purpurea1 de ,hamamelis ,virginiana1 het ,achillea ,millefolium1 en het ,leontodon ,taraxacum4 ,alle andere planten hadden hare bloemen al laten vallen4 ,verscheiden bomen1 vooral die vroeg in de lente bloeyen1 hadden reeds zo dikke knoppen gezet1 dat men ze openende alle de delen der bevrugtiging1 als de kelk1 de bloembladen1 de helmstyltjes1 en 't stampertje1 #hi onderkennen kon4 ,dus was het gemakkelyk het geslagt te bepalen waartoe deze bomen behoorden4 ,zodanige waren de ,rode ,ahorn #ij en de ,zomer ,laurier #ia en anderen4 ,dus bereidde zig de natuur1 met den aanvang van het aangename weder in het aanstaande jaar1 wederom bloemen voorttebrengen4 ,de knoppen waren tegenwoordig geheel hard1 en alle derzelver delen op een gepakt1 om voor de koude beveiligd te wezen4 ,walnoten4 ,de zwarte ,walnootboom had zyne meeste bladeren al laten vallen1 en velen waren al geheel kaal4 ,de ,walnoten zelven waren ook afgevallen1 en hare groene schil verwde de handen zwart als men ze behandelde1 zo dat men lang werk had eer ze weer schoon waren4 ,cornus florida4 ,de ,cornus florida werd by de ,engelschen ,dogwood genaamd1 en was overvloedig in de bosschen4 ,hy maakt ene schone vertoning wanneer hy in de lente vol witte bloemen staat4 ,het hout is zeer hard1 en men maakt 'er weverspoelen1 en ander schrynwerk van4 ,wanneer het gebeurt1 dat het vee in de lente uit zwakheid neer valt1 binden de ,boeren het een stuk van dezen boom om den hals1 zig verbeeldende dat dit helpen zal4 ,de ,tulpeboom staat hier overal in de bosschen4 ,de kruidkundigen noemen hem ,liriodendron ,tulipifera1 om dat zyne bloemen en in grootte en in gedaante en zelfs enigsins in kleur naar den ,tulp gelyken4 ,de ,zweden noemden hem den ,kanoboom1 #ib om dat men 'er veel kanoos van maakt4 ,de ,engelschen in ,pensylvanie heten hem ,poplar4 ,men houdt hem voor den grootsten en zwaarsten boom van ,noord ,amerika4 ,evenwel wyken hem daar de ,witte ,eik en de ,den weinig4 ,hy strydt met de zwaarsten van de ,europische bomen om den voorrang4 ,het is zeer aangenaam tegen 't einde van ,mai enen der zwaarste bomen geheel en al veertien dagen lang met bloemen bedekt te zien1 die zo groot zyn als ,tulpen1 en 'er de gedaante en kleur ook meer of min van hebben4 ,de bladen hebben ook iets byzonders1 waarom de ,engelschen den boom het ,oude wyvehembd noemen1 om dat zy 'er in hunne verbeelding enige gelykenis tusschen menen te bespeuren4 ,men gebruikt het hout van dezen boom voor kanoos1 delen1 planken1 blokken1 schotels1 borden1 lepels1 deurposten1 en schrynwerk4 ,ik heb ene vry grote koornschuur gezien1 welken geheel en al van enen enkelden boom1 tot delen gezaagd1 gemaakt was4 ,sommige schrynwerkers houden dezen boom beter dan den ,eik1 om dat die ligt buigt1 dat de eerste noit doet en zig gemakkelyk laat bewerken4 ,dog anderen agten hem weinig4 ,het is zeker dat dit hout in het weder zo zeer krimpt1 dat 'er grote reten in de planken komen1 en in nat weder zwelt hy zo dat hy byna barsten moet1 en nauwlyks is hier een hout bekend dat zo sterk krimpt en zwelt4 ,maar de schrynwerkers1 die 'er veel in werken1 zeggen dat 'er twee soorten van zyn2 dog dit zyn eigenlyk maar twee ,verscheidenheden1 waarvan de ene met den tyd van binnen geel wordt1 en de andere wit is4 ,de eerste zegt men een losser hout te hebben4 ,de bast laat zig1 gelyk ,marieglas1 in dunne blaadtjes splyten1 die veel naar bast gelyken4 ,men wil dat de bladeren gekneusd en tegens het voorhoofd gelegd goed zyn tegens hoofdpyn4 ,men geeft ook de schillen van den bast tot poeder gestampt den paarden droog tegens de wormen in4 ,sommigen beweren dat de wortelen even zo goed tegens de koorts zyn als de ,kina4 ,de boom wast in alle soorten van gronden1 maar al te grote nattigheid is hem niet goed4 ,beverboom4 ,de ,beverboom1 by ,linnus ,magnolia glauca1 zo door de ,engelschen geheten om dat de ,bevers de schors van dezen boom gaarn eten1 wordt gevonden op verscheiden plaatsen van ,pensylvanie en ,new ,jersey1 in enen schralen moerassigen grond1 of in natte weilanden4 ,enige ,zweden geven hem ook enen anderen naam1 en sommige ,engelschen heten hem wel ook ,swamp ,sassafras en ,witte ,laurier4 ,deze bomen laten hun loof vroeg in den herfst vallen1 uitgenomen enige jonge bomen1 die het den gantschen winter blyven behouden4 ,ik heb ze zelden ten noorden van ,pensylvanie gevonden1 waar ze op 't laatst van ,mai beginnen te bloeyen4 ,de reuk der bloeisems is uitmuntend1 en doet zig met enen gunstigen wind byna ene ,eng4 myl ver ruiken4 ,de gantsche lugt wordt 'er van vervuld4 ,men kan niet beschryven hoe aangenaam het op dien tyd1 vooral tegen den avond1 in de bosschen is te reizen4 ,de bloemen blyven drie weken op den boom1 en zelfs meer naar dat de grond is1 en al dien tyd verspreiden zy dien aangenamen geur4 ,de bessen zien 'er ook zeer smakelyk uit als ze ryp zyn4 ,zy hebben een schoon rood1 en hangen aan trossen met dunne steeltjes4 ,de deugden van dit middel worden zeer verheven1 en men pryst het in teringen aan4 ,de bast op brandewyn gezet1 of in andere vogten gekookt1 wordt gezegd niet alleen borstkwalen1 maar ook allerhande inwendige pynen en steektens te genezen2 ook zou hy den buikloop stoppen4 ,in verkoudheden gebruikt men de takken van den ,beverboom in water gekookt4 ,volgens de vertelling van enen ,zweed1 was een van zyne kennissen1 een oud man1 die een open gat in zyn been had1 dat hy te vergeefs door andere middelen getragt had te genezen1 door enen ,amerikaan op deze wys geholpen4 ,hy brandde wat van dit hout tot kolen1 stampte dit tot poeder1 mengde dat met varsch spek1 en streek 'er de gaten verscheiden' malen mede4 ,dit droogde de gaten op1 die van te voren altyd open geweest waren1 en de man had sedert altyd gezonde benen4 ,men gebruikt dit hout ook tot schrynwerk4 ,dieren die mak gemaakt kunnen worden4 ,omtrent de ,dieren1 welken men in de bosschen van ,noord ,amerika vindt1 heeft men bevonden dat de volgenden tamelyk mak gemaakt kunnen worden1 zo dat zy weinig van de ,huisdieren verschillen4 ,wilde ,stieren4 ,de wilde ,stieren en ,koeyen worden in ,karolina en andere plaatsen1 die zuidelyker dan ,pensylvanie leggen1 gevonden4 ,de ,kalveren van deze beesten onder het makke vee opgebragt waren volkomen tam1 maar egter dartel1 zo dat 'er gene betuiningen digt genoeg voor hun waren als zy 'er door wilden2 want zy waren zo sterk van nek dat zy de palen met hunne hoorns omversmeten2 en zodra zy enen doorgang gemaakt hadden volgde al het ander vee4 ,zy teelden met het tamme vee voort1 en 'er kwam als ware het een nieuw soort van4 #ic ,ren4 ,de ,amerikaansche ,ren lieten zig ook mak maken1 gelyk ik 'er velen gezien heb4 ,een ,landman in ,new ,jersey had 'er ene1 die hy jong zynde gevangen had1 en welke nu zo mak was dat zy by dag in 't bosch ging weiden en 's avonds t'huis kwam1 dikwyls ene wilde ,ree mede brengende1 en haren ,heer gelegenheid gevende die te schieten4 ,vele lieden houden jonge makke ,ren1 en gebruiken ze om andere ,ren te vangen1 of om de wilden1 vooral in den bronstyd1 met zig naar huis te brengen4 ,bevers4 ,de ,bevers zyn dikwyls zo tam geworden dat zy op de vischvangst gingen1 en den visch dien zy gevangen hadden den menschen bragten4 ,dit gebeurt dikwyls met ,otters1 waarvan ik 'er gezien heb die hunne ,meesters naliepen als honden4 ,als de ,meester in ene schuit ging1 sprong de ,otter in 't water1 en kwam dikwyls kort daarna met enen visch in den bek boven4 ,de ,opossum kan ook zo tam gemaakt worden1 dat hy de menschen als een hond naloopt4 ,de ,rakkoon4 ,de ,rakkoon1 dien de ,zweden ,sjupp noemen1 kan men met den tyd zo mak maken1 dat hy als een ,huisdier langs de straat loopt1 maar het is onmogelyk van hem zyn stelen te ontleren4 's ,nagts kruipt hy in de hoenderhokken en byt 'er alles dood4 ,suiker en andere zoetigheden moet men zorgvuldig voor hem verbergen1 en de kasten en dozen wel sluiten1 of hy sluipt 'er in1 en snoept alles op4 ,dit maakt dat de ,vrouwen alle dagen klagten tegens hem te doen hebben1 en om deze reden willen vele menschen dit gedierte niet hebben4 ,eekhoorns4 ,de kinderen maken de grauwe en de vliegende ,eekhoorns zo mak1 dat zy hun op de schouders springen1 en hen overal volgen4 ,kalkoenen4 ,in de bosschen vindt men ook wilde ,kalkoenen1 die van de makken maar daarin verschillen dat ze groter zyn1 en een roodagtiger1 dog ook lekkerder vleesch hebben4 ,als men de eyeren dezer wilde ,kalkoenen onder een makke hen laat uitbroeyen1 worden de kiekens ook mak1 schoon het wel eens gebeurt dat zy groot wordende wegvliegen1 waarom men hun de vleugels als ze klein zyn knakt4 ,maar de makgemaakte kalkoenen zyn gemeenlyk kwaadaardiger dan de tammen4 ,de ,inlanders maken hun werk van ze te temmen en by hunne hutten te houden4 ,ganzen4 ,wilde ,ganzen weet men ook mak te maken4 ,wanneer zy eerst in 't voorjaar overkomen1 en zig een wyl ophouden1 want zy broeijen niet in ,pensylvanie1 schiet men ze in de vleugels1 als het gelukken wil4 ,dan roeit men 'er naar toe en vangt ze4 ,men houdt ze vervolgens enigen tyd binnen4 ,op deze wys worden zy dikwyls zo mak1 dat men ze daarna 's morgens kan uitlaten1 en zy 's avonds wederkomen4 ,dog uit voorzorg kortwiekt men ze4 ,ik heb van dit soort van ,ganzen gezien1 die de ,eigenaar zeide reeds twaalf jaren gehad te hebben4 ,dog1 schoon hy 'er agt van had1 had hy ze noit met de anderen zien paren1 of eyeren leggen4 ,veldhoenders4 ,duiven4 ,men kan de ,patryzen1 die hier ook menigvuldig zyn1 ook zo temmen dat zy met de kippen lopen1 en komen om gevoerd te worden wanneer men ze roept4 ,ook heb ik wilde ,duiven gezien1 die zo mak geworden waren1 dat ze met de tammen uitvlogen en wederom kwamen4 ,sommige winters is 'er ene schrikkelyke menigte van wilde ,duiven in ,pensylvanie4 ,de ,hommelvogel1 of het ,bloemzuigertje4 ,van alle de zeldzame ,vogels van ,noord ,amerika is deze de merkwaardigste dien de ,engelschen ,humming bird #id noemen4 ,verscheiden' redenen doen my denken dat men op weinig plaatsen zyns gelyken vinden zal4 ,de ,zweden en sommige ,engelschen noemen hem den ,koningsvogel4 #ie ,de ,heer ,catesby heeft hem met zyne natuurlyke kleuren en in zyne volle grootte afgebeeld en beschreven4 #if ,hy is niet groter dan een grote ,hommel1 en gevolglyk is hy een van de kleinste vogeltjes der wereld1 zo 'er al een kleinder soort ergens te vinden is4 #ig ,zyne vederen zyn van de allerschoonste kleuren1 de meesten groen1 anderen grauw1 enigen maken enen glinsterenden roden kring om den hals4 ,de staart glimt1 en verandert van groen in koperkleur4 ,deze vogeltjes komen hier in 't voorjaar1 tegens dat het begint warm te worden4 ,zy maken hun nest in den zomer1 dog verhuizen tegens den herfst naar de zuidelyker landen4 ,zy bestaan louter van de zoete sappen der bloemen1 die zy met hunne lange bekjes opzuigen4 ,van alle de bloemen houden zy het meest van die welken diep zyn en enen langen hals #ih hebben1 en ik heb opgemerkt dat zy het meest op de ,impatiens en de ,monarda met karmozyne bloemen vliegen4 ,men kan verzekerd zyn van den gehelen zomer velen van die moye vogeltjes voor zyn venster te hebben1 als men 'er een bed met allerlei soorten van bloemen onderplant4 ,het is zeker een vermakelyk gezigt1 deze kleine zeer levendige schepseltjes van de bloemen op en af1 gelyk ,byen te zien vliegen1 en 'er den honing met hunne lange smalle bekjes uit te halen4 ,de bloemen der ,monarda zitten rondom den steel by iederen knoop1 #ii gelyk aan onze gemene ,munte1 #ajj bastaard ,hennip1 #aja ,leonurus1 en ,lamium4 ,het is dan zeer vermakelyk hen hunne bekjes in elke bloem rondom den steel te zien steken4 ,zo dra zy het sap van de ene bloem ophebben vlodderen zy naar de naaste4 ,iemant1 die het noit gezien heeft1 zou kwalyk kunnen geloven in hoe kort enen tyd zy hunne snepjes in alle de bloemen van ene plant gehad hebben2 en als die diep zyn1 schynt 'er het vogeltje met zyn halve lyf in te kruipen4 ,zo lang zy bezig zyn te zuigen gaan zy noit op de bloem zitten1 maar vlodderen altyd gelyk ,byen1 steken de pootjes agterwaards1 en bewegen de vlerkjes zo gezwind1 dat men 'er kwalyk een oog op houden kan4 ,gedurende dat vlodderen maken zy een gebrom gelyk als ,byen4 #ajb ,na dus ene wyl zonder rusten gevlogen te nebben1 vliegen zy op enen nabystaanden boom of enen paal1 om hunne kragten wat te herhalen4 ,dan gaan zy weer aan 't brommen en 't zuigen4 ,zy zyn niet zeer schuw4 ,ik ben nevens meer menschen op minder dan zes voeten by de plaats geweest daar ze vlogen1 wy spraken t'zamen en bewogen ons1 zonder dat wy ze stoorden4 ,maar als iemant op hen toeliep vlogen ze1 als een pyl1 weg4 ,wanneer het gebeurde dat 'er verscheidenen van hun op dezelve plaats neervielen1 ontstond 'er een hevig gevegt als zy malkander op de bloemen aantroffen4 ,zy vlogen dan met zulke hevigheid tegen elkander aan1 dat men denken zou1 dat zy malkander met hunne spitse bekjes doorrygen moesten4 ,zy schenen onder 't vegten in de lugt stil te staan1 zig ophoudende door de onbegrypelyke rasheid waarmede zy hunne vleugels bewegen4 ,als de vensters open zyn vliegen zy dikwyls doormalkander in de kamers in1 vegten een weinig1 en vlodderen dan weer naar buiten4 ,somtyds komen zy op een verwelkte bloem1 die geen sap meer heeft1 en dan byten zy ze1 als uit boosheid1 af1 en smyten ze op den grond1 als ware het op dat zy naderhand 'er niet weder door bedrogen worden zullen4 ,wanneer 'er velen van deze vogeltjes in enen tuin zyn1 plukken zy zo vele bloemen af dat 'er de grond van als bezaid legt2 en men zoude zeggen dat zy dit uit nyd tegens malkanderen deden4 ,gemeenlyk hoort men ze geen ander geluid maken dan het brommen hunner vleugeltjes2 maar wanneer zy in de lugt malkander te keer gaan maken zy een geschirp gelyk een mos of een kieken4 ,zy zyn zo klein dat men ze ligtelyk voor grote hommels of kapellen aanzien zou4 ,hun vliegen gelykt naar dat van den hommel1 en is ongelooflyk snel4 ,noit heeft men opgemerkt dat zy op vrugten of gekorven diertjes azen2 de honing der bloemen schynt hun enig voedsel te zyn4 ,vele menschen hebben ze om hunne zonderlinge schoonheid gevangen en in koitjes gezet1 maar zy stierven by gebrek van voedsel4 ,evenwel gelukte het den ,heer ,bartram 'er een paar van ene gehele week in 't leven te houden1 door ze water te geven waarin hy wat suiker had doen smelten1 en ik denk dat men ze op die wys wel enen gehelen winter over in ene broeikas zou kunnen houden4 ,zy maken hunne nesten altyd midden op den tak van enen boom2 en dezen zyn zo klein dat men ze van den grond niet zien kan1 en dat men in den boom moet klimmen als men ze bekyken wil4 ,dus wordt het voor ene zeldzaamheid gehouden wanneer een nestje by toeval gevonden wordt1 des te meer daar de bomen hier zo zwaar in 't blad zyn4 ,het nest is ook een van de kleinsten die van vogels gemaakt worden4 ,ik heb 'er een dat geheel rond is1 van binnen van een zagt bruin dons1 dat op de bladen van het mannelyke ,wolkruid #ajc verzameld schynt te wezen1 die dikwyls met een zagt dons bezet zyn4 ,die plant is hier menigvuldig4 ,het nestje wordt van buiten met een groenagtig grauw mos bedekt1 diergelyk men op alle oude bomen ziet4 ,het heeft over 't kruis nauwlyks enen halven duim boven aan1 en onder enen halven4 ,men weet egter dat de ,humming bird ook uit vlas1 hennip1 mos1 hair1 en andere buigzame dingen zyn nest maakt4 ,men wil dat zy twee eyeren leggen1 elk zo groot als ene erwt4 ,ik besteedde den #be4 ,october en den volgenden dag met alle myne verzamelde zaden in te pakken1 dewyl ik gelegenheid had ze naar ,engeland te zenden4 ,van daar gingen zy verder naar ,zweden4 ,reis naar ,new ,york4 ,den #bg4 in den ogtendstond ging ik op een klein togtje naar ,new ,york1 in gezelschap van den ,heer ,kock1 met inzigt om het ,land te zien1 en te vernemen welke de veiligste weg ware om naar ,kanada te gaan1 door de wildernissen die men tusschen de ,engelsche ,volkplantingen en dat ,landschap vindt4 ,de weg4 ,de weg dien wy langs reden was aan beide zyden vry wel bewoond door ,engelschen1 ,duitschers en andere ,europeanen4 ,wy zagen vlaktens en hoogtens van onderscheiden uitgestrektheid4 ,bergen en stenen zag ik nergens1 enige keyen uitgenomen4 ,by elke ,landhoeve genoegzaam was een grote boomgaard van ,perzik- en ,appelbomen1 waarvan sommigen nog vol vrugten zaten4 ,heiningen4 ,de heiningen waren op vele plaatsen zo laag dat het vee 'er gemakkelyk overheen springen kon2 om dit voortekomen dragen de varkens houten jukken1 ene gewoonte die ik al aangemerkt heb over alle de ,engelsche ,volkplantingen algemeen te zyn4 ,de paarden hadden aan den hals een stuk houts1 waaronder een haak aan vast was1 die in de heining bleef zitten als het paard zyne voorste voeten opligtte om 'er over te springen2 dog ik twyffel of deze uitvinding wel goed is voor de paarden zelven4 ,hun wierd ook het overspringen belet door een stuk houts1 waar van het ene eind aan enen der voorvoeten en het ander aan enen der agtervoeten was vast gemaakt1 waardoor zy gedwongen wierden1 zeer langzaam te gaan en volstrekt verhinderd te springen4 ,het kwam my voor dat dit stuk houts de paarden aan velerlei gevaren bloot stelde4 ,stenen bruggen4 ,digt by ,nieuw ,frankfort reden wy over ene kleine stenen brug1 en wat verder1 agt of negen ,eng4 mylen van ,philadelphia1 over nog ene andere4 ,tot nog toe zyn 'er gene mylpalen in het ,land opgeregt1 en men rekent de afstanden by gissing4 ,wat later werden wy aan een ,veer over enen stroom gezet1 waar wy drie pence voor ieder mensch met zyn paard betaalden4 ,mockingbird4 ,op ene plaats daar wy pleisterden hadden de menschen enen ,mockingbird in ene koi4 ,hy wordt hier voor den besten zanger uit de vogels gehouden4 ,zyne vederen zyn niet frai4 ,in dit jaargetyde zingt hy niet4 ,de ,heer ,catesby heeft1 in zyne natuurlyke ,historie van ,karolina1 dezen vogel ook naar het leven afgebeeld en beschreven4 #ajd ,men zegt1 dat hy zyn nest in 't kreupelhout en de bomen maakt2 dog daarin zo eigenzinnig is dat als iemant 'er by komt en de eijeren bekykt1 hy het nest verlaat en noit weder komt4 ,de ,jongen vorderen veel oppassens4 ,als men ze der ,moeder ontneemt en in ene koi zet1 komt zy ze daar drie of vier malen 's daags voeren2 maar eindelyk geen kans ziende om ze 'er uit te krygen zo verlaat zy ze2 en dan sterven de ,jongen dikwyls1 vermoedelyk om dat zy aan 't voeder niet kunnen wennen dat hun de menschen geven4 ,maar het volk verbeeldt zig dat de ,moeder ze1 wanneer zy ze voor de laatste reis voert1 weet te vergeven1 om ze des te eer uit hunne slaverny en rampzaligheid te verlossen4 ,deze vogels blyven hier den gehelen zomer over1 maar verhuizen tegens den herfst naar het zuiden4 ,men noemt ze ,mockingbirds of ,spotvogels1 om dat ze het geluid van byna alle de vogels weten na te doen4 ,hun eigen zang is uitmuntend1 vol van veranderingen van toon1 zo dat vele menschen ze voor de beste zangvogels der wereld houden4 ,zeker is het dat 'er weinigen zyn die tegen hun aan kunnen1 en dit is het dat ze tamelyk duur maakt4 ,new ,bristol4 ,omtrent den middag kwamen wy te ,new ,bristol1 een klein vlek in ,pensylvanie1 op de ,dellaware1 omtrent vyftien ,eng4 mylen van ,philadelphia4 ,de meeste huizen zyn van steen en staan op hun zelven4 ,de ,inwoonders dryven enen kleinen handel1 dog de meesten laten hunne waren van ,philadelphia komen4 ,aan de overzyde der ,rivier1 omtrent ,burlington4 vlak over ,new ,bristol legt de ,stad ,burlington1 waar de ,gouverneur van ,new ,jersey zyn verblyf houdt4 ,schrale grond4 ,wy hadden nu ,landhuizen aan beide zyden van den weg1 en kwamen in ene laan aan weerszyden met palen afgezet1 die tamelyk grote koornvelden omgaven4 ,daarop volgde een bosch1 en vier ,eng4 mylen ver zagen wy niets dan hout en enen mageren bodem1 waarop de ,lupinus perennis in overvloed wast4 ,ik was zeer verblyd ene plant zo wel op zo magere gronden te zien tieren1 en begon zelfs te overleggen of men deze ontdekking niet ten nutte maken konde4 ,dog ik had naderhand het verdriet van te vinden dat het vee deze plant niet eten wil1 schoon zy 'er zeer groen en frisch uitziet en malsch op het gevoel is4 ,misschien zal 'er een middel uittevinden zyn om ze het vee smakelyk te maken4 ,des avonds kwamen wy te ,trenton1 na dat wy aan een ,veer de ,dellaware waren overgezet4 ,trenton4 ,trenton is een lang smal vlek1 wat van de ,dellaware af1 en leggende in ene zandige vlakte4 ,het behoort tot ,new ,jersey1 en wordt gerekend dertig ,eng4 mylen van ,philadelphia te leggen4 ,daar zyn twee kleine kerken1 ene voor de ,bisschoppelyken en de andere voor de ,presbyterianen4 ,de huizen zyn gedeeltelyk van steen gebouwd1 dog de meesten van hout1 gemeenlyk twee verdiepingen hoog1 hebbende enen kelder en ene keuken daar naast onder den grond4 ,zy staan tamelyk ver van malkander1 aan den enen kant aan de straat en aan den anderen aan tuinen van verschillende grootte4 ,in elken tuin is een put4 ,de plaats wordt voor zeer gezond gehouden4 ,onze ,waard vertelde ons dat twee en twintig jaren geleden1 wanneer hy zig hier eerst nederzettede1 'er nauwlyks meer dan een huis was1 maar sedert dien tyd is ,trenton zo toegenomen1 dat 'er nu omtrent honderd huizen zyn4 ,de huizen zyn van binnen in verscheiden' vertrekken door plankenbeschotten verdeeld4 ,de ,inwoonders dryven enen kleinen handel in waren die zy van ,philadelphia krygen2 maar hun voornaamste voordeel komt van de menigte van reizigers die van ,philadelphia naar ,new ,york en terug gaan1 want zy worden gemeenlyk met ,trentonsche ,jagten van ,philadelphia te ,trenton1 of van daar naar ,philadelphia gebragt4 ,maar van ,trenton verder naar ,nieuw ,brunswyk gaat men met wagens1 die elken dag op die plaats ryden4 ,velen van de ,ingezetenen bestaan ook van het overvoeren van goederen1 die alle dagen in menigte of van ,philadelphia naar ,new ,york1 of van ,new ,york naar ,philadelphia gezonden worden4 ,tusschen ,philadelphia en ,trenton geschiedt dit te water1 dog tusschen ,trenton en ,nieuw ,brunswyk te land2 het welk gemeenlyk door menschen van ,trenton verrigt wordt4 ,op de ,jagten tusschen ,philadelphia en ,trenton betaalt men ene schelling en zes pence ,pensylvanisch geld voor ieder mensch1 buiten zyn pakkadie4 ,ieder ,reiziger moet voor zyn eten en drinken zorgen1 of een vast gesteld geld betalen4 ,tusschen ,trenton en ,nieuw ,brunswyk is de vragt twee schellingen zes pence1 de pakkadie daar buiten4 ,landsdouwe4 ,wy zetteden den #bh4 in den morgen onze reis voort4 ,het land was meest effen1 hier en daar egter vertoonden zig enige languitgestrekte hoogtens4 ,men vond enig hout1 dog het meeste veld was zonder geboomte1 maar nergens zag ik in ,amerika1 de steden uitgezonderd1 het land zo bevolkt4 ,egter verzekerde my een oud man1 die hieromstreeks woonde1 en ons een deel van den weg verzelde1 dat het hem zeer wel heugde dat 'er tusschen ,trenton en ,nieuw ,brunswyk maar drie ,landhoeven waren2 en dit was1 dagt hy1 nu omtrent vyftig jaar geleden4 ,den gehelen dag byna hadden wy uitgestrekte koornvelden aan weerskanten van den weg1 en gemeenlyk daalde de grond tegens het zuiden4 ,by elke ,landhoeve is een schone boomgaard vol van ,perzik- en ,appelbomen1 en in sommigen waren de vrugten in zulk ene menigte afgevallen dat zy den grond genoegzaam geheel bedekten4 ,overal mogten wy onze hoeden en zakken1 zo veel wy wilden1 vullen4 ,kerssebomen stonden 'er op den weg1 by de ,landhoeven en elders4 ,schuren4 ,de ,schuren waren hier op ene byzondere wys gebouwd4 ,het gebouw was zo groot als byna ene kleine kerk4 ,het dak was vry hoog1 gedekt met planken1 aan beide zyden afhellende1 dog niet steil4 ,de muren waren niet veel hoger dan een volwassen manspersoon1 maar de breedte van 't gebouw was aanmerkelyk4 ,in 't midden was de dorschvloer1 en daarboven1 of op de zolder1 leggen zy het ongedorschte koorn1 het stroo1 of andere dingen4 ,aan enen kant waren stallingen voor de paarden en de koeyen4 ,het kleine vee had ook zyne byzondere stalling4 ,aan beide de einden waren grote deuren1 zo dat men de ene in en de andere uit kon ryden4 ,dit soort van schuren hebben vooral de ,hollanders en de ,duitschers #aje4 ,en men moet aanmerken dat tusschen ,trenton en ,new ,york weinig ,engelschen1 maar vele ,duitschers1 dog vooral ,hollanders wonen1 welken laatsten hier zeer talryk zyn4 ,de ,wilden4 ,eer ik verder ga1 moet ik iets aanmerken rakende de zogenaamde ,wilden of ,inboorlingen van ,amerika1 want sommige ,lezers denken veelligt1 gelyk vele menschen van myne kennis1 dat geheel ,noord ,amerika byna bewoond wordt van wilde en heidensche ,volken1 en zouden het vreemd vinden dat ik van dezelven zo weinig gewag make4 ,anderen wederom zullen zig verbeelden1 dat1 wanneer ik in myne dagverhalen zeg dat het land wel bebouwd is1 en dat op vele plaatsen huizen van steen of hout zyn1 waarom heen koornvelden1 tuinen1 en boomgaarden leggen1 ik van de bezittingen der oorspronglyke ,amerikanen spreke4 ,om dit misverstand voor te komen1 merk ik aan1 dat het ,land1 byzonderlyk langs de kust1 in de ,engelsche ,volkplantingen1 door ,europeanen bewoond wordt1 die op sommige plaatsen reeds zo talryk zyn1 dat weinige delen van ,europa meer volks bevatten4 ,de ,wilden hebben het ,land aan de ,europeanen verkoft1 en zyn landwaards in geweken4 ,op de meeste plaatsen moet men honderd en twintig ,eng4 mylen #ajf ver van de kust reizen eer men aan de eerste woningen der ,wilden komt4 ,men kan langer dan een half jaar te ,philadelphia en in andere zeesteden geweest zyn1 zonder enen enkelden ,wilden gezien te hebben4 ,in 't vervolg zal ik omstandiger van hun spreken1 gelyk ook van hunnen godsdienst1 zeden en huishouding4 ,thans keer ik weder tot myn verhaal4 ,kleur van den grond4 ,omtrent negen ,eng4 mylen van ,trenton begint de grond van kleur te veranderen1 tot hiertoe bestaan hebbende uit ene helder grauwe klei4 ,nu wierd hy roodagtig bruin1 somtyds purperagtig1 en somtyds van een kleur als ,braziliehout4 ,deze kleur kwam van enen roden kalksteen1 die veel geleek naar dien welken men vind op den berg ,kinnekulle in ,west ,gothland1 en ene byzondere bedding in de rots maakt4 ,dus schynt de ,amerikaansche rode kalksteen maar ene verscheidenheid van den ,zweedschen te wezen4 ,hy lag in beddingen van twee of drie vingers dik1 dog was deelbaar in verscheiden dunner schyven1 welker oppervlakte zelden gelyk was maar gemeenlyk oneffen4 ,de beddingen zelven waren dikwyls door horizontale scheuren afgesneden4 ,wanneer deze stenen aan de lugt bloot gesteld worden1 vallen zy allengskens1 eerst in stukken1 en naderhand tot stof4 ,de menschen hieromstreeks wisten 'er geen gebruik van te maken4 ,de grond boven deze stenen is somtyds ryk en somtyds schraal4 ,op de meeste plaatsen daar men gegraven had kon men merken dat het grootste deel der omgeworpene aarde uit dit soort van steengrond bestond4 ,wy hadden deze roodagtige aarde overal tot digt by ,nieuw ,brunswyk1 waar zy overvloedig is4 ,de oever der ,rivier vertoonde op vele plaatsen niets dan beddingen van kalksteen1 die niet horizontaal1 dog meer of min naar beneden liepen4 ,princetown4 ,omtrent 's morgens te tien uren kwamen wy te ,princetown1 een vlek gelegen in ene vlakte4 ,de meeste huizen zyn van hout1 en staan niet bymalkander1 maar hebben tuinen en weiden tusschen beiden4 ,dit oord wierd eerder door ,europeanen bewoond dan ,pensylvanie2 en dit is de reden dat de bosschen meer weg gehakt zyn1 en dat het land meer bebouwd is1 zo dat men denken zoude in ,europa te zyn4 ,wy waren voornemens voorttereizen1 dog een zware aanhoudende regen dwong ons hier tot den volgenden morgen te blyven4 ,landsdouwe4 ,wy vertrokken den #bi4 ,october weder4 ,het land was tamelyk wel bevolkt4 ,schoon wy thans grote bosschen zagen1 bestonden zy allen uit bomen die hun blad laten vallen1 en ik zag niet enen boom van het ,dennegeslagt1 tot dat ik te ,nieuw ,brunswyk kwam4 ,de grond was effen1 en scheen overal juist niet de rykste te zyn4 ,op sommige plaatsen waren kleine hoogtens1 die zig ongevoelig in de vlaktens verloren1 welken gemeenlyk door beekjes doorsneden werden4 ,byna elke ,landhoeve had haren boomgaard4 ,de huizen waren meest van hout1 en op enigen afstand van de zelven stonden de bakovens1 meest van klei gemaakt4 ,rockhill4 ,op enen heuvel1 die met hout bewassen en ,rockhill genoemd was1 lagen enige stukken van rots1 zo zwaar dat drie man werk zouden gehad hebben ze naar beneden te rollen4 ,maar behalven dezen waren 'er weinig grote stenen in het ,land te vinden1 want de meesten die wy zagen konden ligt door een man worden opgetild4 ,op ene andere plaats ontdekten wy vele kleine keizelsteentjes1 dog ontmoetten gene bergen of rotsen4 ,nieuw ,brunswyk4 ,omtrent den middag kwamen wy te ,nieuw ,brunswyk aan1 een frai klein steedje in de ,provincie van ,new ,jersey1 in ene vally op de westzyde der ,rivier ,rareton4 ,men kan het1 om zyne lage legging1 niet zien1 voor dat men boven op den berg is1 die 'er vlak by legt4 ,de ,stad legt zuid en noord1 langs de ,rivier4 ,de ,duitsche ,ingezetenen hebben twee kerken1 ene van steen1 en de andere van hout4 ,de ,engelsche kerk is ook van hout2 dog de ,presbyterianen waren bezig 'er ene van steen te bouwen4 ,het ,raadhuis heeft een goed aanzien4 ,sommige huizen zyn van gebakken' steen1 dog de meesten zyn van hout1 of ten minsten van hout en steen te zamen4 ,de houten huizen zyn los opgeslagen1 bestaande uit planken1 die van binnen met latten aan malkander vast zyn4 ,zulken die uit hout en steen t'zamen bestaan1 hebben alleen stenen muren aan de straat1 het overige is maar van planken4 ,dit zou enen ,reiziger1 die maar schielyk doorrydt1 ligt doen denken dat alles van steen was4 ,de huizen waren gedekt met houten berden4 ,voor elke deur is ene stoep van enige trappen hoog1 met bankjes op zyde1 waar de menschen 's avonds een lugtje scheppen en de voorbygangers zien4 ,de ,stad heeft alleen maar ene straat in de lengte1 en aan haar noordeinde ene dwarsstraat1 beiden tamelyk lang4 ,de ,rareton4 ,de ,rivier ,rareton vliet digt by de ,stad voorby1 en is diep genoeg voor grote ,jagten4 ,de breedte by de ,stad is een musketschoot4 ,de vloed komt tot enige mylen boven het steedtje4 ,de ,jagten worden in de langte by de brug geplaatst4 ,de ,rivier heeft hoge en steile oevers1 dog by de ,stad zyn zy laag4 ,ene van de straten ,hollanders4 wordt byna alleen van ,hollanders bewoond1 die hier van ,albany gekomen zyn1 waarom zy ,albanystreet genoemd wordt4 ,deze ,hollanders houden alleen maar gezelschap onder malkander1 en komen zelden of noit by de andere ,inwoonders4 ,nieuw ,brunswyk behoort tot ,new ,jersey2 dog de meeste zo niet al de handel1 dien het dryft1 is op ,new ,york1 dat 'er omtrent veertig ,eng4 mylen van daan legt4 ,men zendt daar koorn en meel in menigte1 brood1 veel lynzaad1 planken1 houten vaatwerk en allerhande timmerwerk naar toe4 ,vele kleine ,jagten gaan dagelyks van de ene plaats naar de andere4 ,de ,inwoonders winnen ook veel van de ,reizigers1 die alle uren door het plaatsje trekken4 ,grond4 ,stenen4 ,de steile oevers der ,rivier bestaan uit den roden ,kalksteen1 dien ik alreeds beschreven heb4 ,men kan hier duidelyk zien dat de beddingen niet horizontaal leggen1 maar benedenwaards gaan1 vooral tegens het zuiden4 ,de lugt had den steen hier grotelyks ontbonden4 ,ik vroeg of men 'er geen gebruik van maken kon1 en vernam dat hy tot het bouwen van huizen niets deugde1 want1 schoon hy hard en duurzaam onder den grond is1 valt hy in stukken en tot gruis als men hem opgraaft en aan de lugt bloot stelt4 ,een der ,inwoonders had beproefd 'er een huis van te bouwen1 dog de buitenmuren begonnen schielyk zo te vergaan dat hy 'er planken overheen moest doen slaan1 om te beletten dat zyn gantsche muur in stukken viel4 ,men wil dat de steen ene goede mist op het land maakt1 en om die reden stroit men hem tot gruis geworden over de akkers1 waardoor men zegt dat het onkruid sterft4 ,men gebruikt hem hier toe op de akkers en in de tuinen4 #ajg ,vervolg der ,reize4 ,tegen den avond vervolgden wy onze reis1 en wierden over de ,rareton gezet4 ,in enen drogen zomer en by ebbende zee kan men zonder gevaar den stroom doorryden4 ,aan de overzyde was de ,rode ,jeneverboom vry overvloedig4 ,het land was wel bewoond en de grond keizelagtig4 ,wy zagen op verscheiden plaatsen ,poulepintades op enen vry verren afstand van de huizen in 't veld4 ,omtrent agt ,eng4 mylen van ,nieuw ,brunswyk scheidde zig de weg4 ,wy sloegen links in4 ,de weg aan de regterhand loopt naar ,amboy1 de voornaamste zeeplaats van ,new ,jersey4 ,het land had een betoverend aanzien1 men zag heuvelen en dalen1 en alles zeer wel bebouwd4 ,van de hoogtens had men het gezigt over landhoeven1 boomgaarden1 koornvelden1 bosschen1 meren1 eilanden1 wegen en weilanden4 ,de grond was op de meeste plaatsen roodagtig4 ,ik twyffel niet of 'er waren lagen van den gemelden kalksteen onder4 ,somtyds zag 'er de aarde uit als ,cinnabererts4 ,woodbridge4 ,woodbridge is een klein dorp1 bestaande uit weinig huizen1 en gelegen in ene vlakte4 ,wy hielden hier stil om onze paarden wat te laten rusten4 ,de meeste huizen waren van hout1 de muren van planken1 die aan een eind rond en allen op dezelve ry leggende van dezelve langte waren4 ,sommige huizen hadden een ,italiaansch dak1 dog de meesten waren met gevels4 ,de daken waren meest met houten berden gedekt4 ,putten en schepemmers werden meest overal gevonden4 ,elizabeth-town4 ,elizabeth-town is ene kleine ,stad1 omtrent twintig ,eng4 mylen van ,nieuw ,brunswyk4 ,wy kwamen daar even na het ondergaan der zon aan4 ,de huizen staan verstroid1 dog zyn wel gebouwd1 gemeenlyk van planken1 met daken van houten berden1 waarmede ook de muren overdekt zyn4 ,ook waren 'er enige stenen gebouwen4 ,een kleine stroom loopt door de ,stad van het westen naar het oosten1 de welke by de eb byna droog is1 maar met den vloed kleine ,jagten voeren kan4 ,hier zyn twee fraye kerken1 die 'er veel beter uitzien dan 'er ene in geheel ,philadelphia doet4 ,die van de ,engelsche kerk was van steen1 had enen toren met klokken1 en ene leuning rondom1 van waar men over het omgelegen land ziet4 ,de vergaderplaats der ,presbyterianen was van hout1 dog had enen toren en klokken1 en was1 gelyk de andere huizen1 met houten berden gedekt4 ,het ,raadhuis zag 'er ook wel uit1 en had ook enen toren met ene klok4 ,de oever der ,rivier was rood van wegens den kalksteen4 ,in en rondom de ,stad zyn vele tuinen en boomgaarden1 en men kan met waarheid zeggen dat ,elizabeth-town in enen tuin legt1 zynde de grond rondom effen en wel bebouwd4 ,de ganzen op enige plaatsen1 daar wy dezen en den volgenden dag doortrokken1 hadden drie of vier stokjes1 van omtrent een voet lang1 kruislings om den hals1 ten einde ze te beletten door de half gebroken beheiningen te kruipen2 het welk ze 'er regt grappig deed uitzien4 ,wy namen ons verblyf dien nagt in ene herberg1 ,elizabeth-town ,point geheten1 omtrent twee ,eng4 mylen van de ,stad gelegen1 zynde het laatste huis aan dezen kant 't welk tot ,new ,jersey behoort4 ,de man1 die de herberg met het ,veer daar by gepagt had1 zeide ons dat hy daar 's jaars honderd en tien pond ,pensylvanisch geld voor betaalde4 ,voortreize4 ,den #cj4 ,october waren wy reisvaardig by het opgaan der zon4 ,digt by de herberg1 daar wy dien nagt doorgebragt hadden1 wierden wy ene ,rivier in een half verrot vaartuig overgezet4 ,deze ,rivier kwam ver van 's binnens lands1 en kleine schepen konden ze ligtelyk opzeilen1 het welk een groot voordeel aan de ,inwoonders van het naby gelegen land aanbragt1 en hun gelegenheid gaf van hunne waren gemakkelyk naar ,new ,york te zenden4 ,zelfs diende zy hun om handel op de ,west ,indien te dryven4 ,de landeryen aan weerskanten der ,rivier waren laag en bestonden uit weiden4 ,maar men kon 'er geen ander hoi winnen als dat op moerassige gronden wast1 want by den vloed worden deze weilanden somtyds onder water gezet4 ,men zegt dat de menschen en het vee hier des zomers door ontelbare menigtens van muggen geplaagd worden4 ,dit wierd aan de laagheid en moerassigheid van den grond toegeschreven1 waarin de muggen hare eitjes leggen1 die door de warmte worden uitgebroeid4 ,staten ,eiland4 ,new ,york4 ,zo dra wy den stroom over waren bevonden wy ons op ,staten ,eiland1 dat geheel en al van zout water omringd is4 ,hier begint de ,provincie van ,new ,york4 ,de meesten der ,ingezetenen alhier waren ,hollanders1 of zulken die zig hier hadden nedergezet terwyl de ,hollanders hier meester waren4 ,dog tegenwoordig waren zy verspreid onder de ,engelschen en andere ,europeanen1 en spraken voor het groter deel ,engelsch4 ,het gezigt over het land was zeer aangenaam1 wordende niet zeer door bosschen belemmerd1 en vertonende vele bebouwde landen4 ,de heuvels en dalen gingen hier voort malkanderen aftewisselen4 ,landhoeven4 ,de ,landhoeven lagen digt by een4 ,de meeste huizen waren van hout1 dog sommigen van steen4 ,iedere ,hoeve had haren boomgaard van appelbomen1 wier vrugten reeds meest geplukt waren4 ,ik zag hier by ieder huis1 gelyk op de gehele reis1 ene ,cyderperssen4 ,cyderpers1 die op de ene of de andere wys gemaakt was4 ,het volk was bezig met de appelen te perssen1 of had onlangs geleden daar mede gedaan gekregen4 ,sommigen gebruikten een wiel1 gemaakt van dikke eiken' planken1 het welk om enen yzeren as door een paard getrokken werd1 omtrent op de zelve wys als men wouw maakt1 #ajh met dit onderscheid alleen1 dat het wiel hier over planken loopt4 ,de ,kerssebomen stonden rondom de heiningen om de koornvelden4 ,de koornlanden waren uitmuntend wel gelegen1 en met ,weit of ,rogge bezaid4 ,zy hadden gene sloten rondom1 maar alleen watervoren1 op zyn ,engelsch1 meer of min van malkander gelegen4 ,wy zagen ergens enen watermolen zo aangelegd1 dat wanneer het vloed was het water in enen vyver liep1 maar als het ebde ging het verlaat open1 en de molen wierd van het water rond gedreven4 ,de ,stad ,new ,york4 ,om agt uren in den morgen kwamen wy op ene plaats daar wy het water over moesten om te ,new ,york te komen4 ,wy lieten de paarden daar1 en gingen in een ,jagt4 ,wy hadden negen ,eng4 mylen afteleggen2 egter waren wy al te elf uren te ,new ,york4 ,wy zagen een soort van wilde endvogels in menigte op het water4 ,het volk noemde ze ,blauwbekken #aji4 ,zy schenen onze ,pylstaarten #aaj te zyn4 ,zy waren zeer schuw4 ,op het strand zagen wy schone in de schuinte leggende koornvelden1 die gantsch groen waren van het opkomende koorn4 ,wy zagen verscheiden' visschers in schuitjes bezig met oesters van den bodem der zee optehalen1 ten welken einde zy zig van harken met lange yzeren inwaards gebogene tanden bedienden4 ,zy gebruikten deze werktuigen of maar een alleen1 of twee aan malkander gebonden1 op zulk ene wys dat de tanden op malkander kwamen4 ,oesters4 ,omtrent ,new ,york wordt ene grote menigte uitmuntende ,oesters gevonden1 wiergelyken men1 en voor de grootte1 en voor den smaak1 op weinige plaatsen vindt4 ,men maakt ze in1 en zendt ze naar de ,west ,indien en andere oorden4 ,het inmaken geschiedt op deze wys4 ,zo dra de ,oesters gevangen zyn1 maakt men ze open1 en wast den visch schoon af4 ,dan giet men wat waters in een pot1 waarin men de ,oesters ene wyl kookt1 daarna op een schotel legt1 tot dat ze enigzins droog zyn4 ,vervolgens neemt men wat speceryen1 wat peper1 en zo veel azyn1 als men oordeelt noodzakelyk te zyn4 ,dit mengt men met de helft van het vogt waarin de ,oesters gekookt zyn1 en hangt het over 't vuur4 ,men moet by 't koken wel op het schuimen passen4 ,eindelyk giet men het al te zamen in een glazen of aarden vat1 doet 'er de ,oesters in en maakt het wel toe1 dat 'er geen lugt by kome4 ,op deze wys kunnen de ,oesters een geheel jaar goed blyven1 en naar ver gelegen plaatsen verzonden worden4 ,de ,kooplieden zenden om dezen tyd vele dus ingemaakte ,oesters hier van daan naar de ,west ,indien1 waar by zy gemeenlyk ene aanzienlyke winst doen1 want ,oesters die hun hier ene schelling kosten verkopen zy den meesten tyd voor een pistool1 of zesmaal zo veel als zy hun gekost hebben1 en somtyds nog meer4 ,de ,oesters op deze wys ingemaakt zyn zeer lekker1 en kunnen ook gebraden worden4 ,ene andere manier van ze intemaken bestaat hierin4 ,men doet ze uit de schalen1 braadt ze in een pan met boter1 doet ze in een glazen of aarden vat1 en giet 'er de gesmolten boter op1 zo dat ze wel bedekt leggen1 en er geen lugt bykome4 ,op deze wys ingelegt zyn zy even goed om te eten als op de voorgaande1 en worden ook naar de ,west ,indien en andere oorden verzonden4 ,men at ze hier ook rauw1 met azyn en peper1 dog zelden4 ,meest braadt men ze in ene pan met boter1 of in de schalen zelven op kolen4 ,ook kookt men ze in hun eigen water1 dat zy in overvloed van zig geven1 zo dra zy in de warmte komen4 ,en men hield ze dan veel lekkerder als wanneer men ze in ander water kookte4 ,zy gingen hier voor ene gezonde spys4 ,arme menschen eten ze het gehele jaar door met een weinig broods4 ,de ,oesters worden voornaamlyk op enen modderigen grond gevangen4 ,zy zyn zo talryk niet op het zand1 en men vindt hier zelden rots of steen op den bodem der zee4 ,de ,oesterschelpen worden op grote hopen verzameld en tot kalk gebrand4 ,wy zagen vele zulke hopen by de ,landhoeven leggen1 die niet ver van zee waren2 en omstreeks ,new ,york zagen wy de ,boeren ze geheel en ongebroken op het land ryden1 dat met weit bezaid was4 ,de zee verschaft 'er hier ene schrikkelyke menigte van4 ,de ,wilden1 die voor de aankomst der ,europers aan de zeekusten woonden1 leefden voornaamlyk van oesters en mosselen4 ,nog vangen zy ze vlytiglyk1 wanneer ze op plaatsen komen daar oesters zyn1 en verkopen ze dieper in het land aan de andere ,wilden4 ,dit is de reden dat men op die plaatsen daar men weet dat zy voorheen gewoond hebben ongemeen vele oester- en mosselschelpen op hopen vindt4 ,en dit moet ons omzigtig maken in te beweren dat op alle plaatsen1 digt by zee1 of dieper landswaards in1 waar men zulke hopen ontmoet1 dezelven daar gelegen hebben sedert de tyden dat de zee over die landen stroomde4 ,kreeften4 ,zeekreeften worden hier ook overvloedig gevonden1 en byna op dezelve wys als de ,oesters ingemaakt en verzonden4 ,ik heb dikwyls horen verhalen dat de kust van ,new ,york al reeds lang door de ,europeanen bewoond was1 zonder dat 'er kreeften te vinden waren1 zo dat zy uit ,nieuw ,engeland1 daar ze overvloedig waren1 in grote vischkorven derwaards wierden gebragt4 ,maar het gebeurde eens dat een dezer korven by ,helgate kwam te breken1 omtrent tien ,eng4 mylen van ,new ,york1 en alle de ,kreeften raakten vry4 ,sedert dien tyd zyn zy hier zo vermenigvuldigd1 dat ze in den grootsten overvloed gevangen worden4 ,koude ,koorts4 ,een soort van koude koorts1 door de ,engelschen ,fever and ague genoemd1 is zeer gemeen in velen van de ,engelsche ,volkplantingen4 ,dog in sommigen weet men 'er niets van4 ,ik zal in 't vervolg de eigenschappen dezer ziekte nader beschryven4 ,verscheidenen van de aanzienlykste ,ingezetenen van ,new ,york verzekerden my1 dat deze ziekte daar ver na zo gemeen niet is als in ,pensylvanie1 waar 'er tien tegen een in ,new ,york van worden aangetast4 ,om die reden waren ze van mening1 dat deze ziekte veroorzaakt werd door de dampen van staande wateren1 poelen1 en rivieren2 en dus konden de landschappen aan de kust gelegen zo ligt 'er niet van worden aangedaan4 ,evenwel wierd het gulzig eten van meloenen1 watermeloenen1 persiken1 en andere sappige vrugten1 ook gehouden den voortgang van deze ziekte veel te bevorderen2 en vele voorbeelden bevestigden deze mening4 ,de ,kina wierd 'er een goed middel tegen gerekend4 ,egter wierd zy dikwyls gevonden ene verkeerde werking te doen1 't zy dan dat ze verbasterd was1 't zy dat men ze op ene verkeerde wys gebruikt had4 ,de ,heer ,david van ,horne1 een ,koopman1 vertelde my1 dat hy zig en vele andere menschen van de koorts genezen had met de bladen der ,tuinsaly4 #aaa ,hy stampte ze in een vyzel1 en drukte 'er het sap uit2 dit deed hy zo lang tot dat hy 'er een lepel vol van had1 en mengde 'er dan wat citroensap onder4 ,dit gebruikte hy tegens dat de huivering begon2 en na dat het drie of vier malen genomen was1 kwam de koorts niet weder4 ,eikenbast4 ,de bast van den witten ,eik wierd voor het beste middel tegens den loop gehouden4 ,men maakt hem tot poeder4 ,my wierd van sommigen verzekerd1 dat 'er gevallen waren waarin niets had willen helpen1 en waar in dit middel ene zekere en spoedige genezing veroorzaakt had4 ,in ,new ,york gebruikte men dezen bast ook om wol bruin te verwen1 zo dat zy naar thee bohea gelykt1 en in de zon niet verschiet4 ,onder de ontelbare schelpen en hoorns die men op 't strand vindt1 zyn 'er die veel ,clams4 naar een menschenoor gelyken4 ,de ,engelschen noemen ze ,clams4 ,zy zyn zeer dik1 wit1 uitgenomen alleen het spitse eind1 dat van binnen en van buiten blauw is1 trekkende wat naar het violet en het purper4 ,men vindt ze in groten overvloed op de kust van ,new ,york1 ,long ,island1 en andere plaatsen4 ,de schaal besluit een vry groot dier1 het welk1 niet alleen de ,wilden1 maar ook de ,europers gaarn eten4 ,met dezen schelpvisch dryft men enen aanmerkelyken handel onder de ,wilden binnen 's lands4 ,toen deze menschen nog op de kusten woonden1 konden zy zelven hunne ,clams vangen1 waaruit hun voedsel voornamelyk bestond2 maar tegenswoordig doen dit de ,hollanders en de ,engelschen1 die op ,long ,island en andere zeeplaatsen wonen4 ,zo dra de schelp gevangen is neemt men 'er den visch uit1 rygt hem aan een draad1 en hangt hem dus in de lugt om in de zon te drogen4 ,dit gedaan zynde1 wordt hy in vaten gelegd en naar ,albany gezonden1 waar de ,wilden deze waar kopen1 die zy voor een hunner beste geregten houden4 ,behalven de ,europeanen komen velen van de ,inlanders jaarlyks op de zee kust om ,clams te vangen4 ,wampum der ,wilden4 ,de ,wilden gebruiken deze schelpen in plaats van geld1 en maken 'er hun zo genaamd ,wampum van4 ,hunne ,vrouwen hangen ze ook om als zy opgeschikt willen wezen4 ,de ,wampums worden eigenlyk van het violet der schelp gemaakt1 want de blauwagtige stukken hebben by hun ene veel grotere waarde dan de witten4 ,een ,reiziger1 wel voorzien van deze schelpen1 kan 'er ene aanmerkelyke winst mede doen onder de ,inlanders2 maar als hy geld1 goud of zilver medeneemt1 zal hy voorzeker verliezen1 want de ,wilden1 die verder binnen 's lands wonen1 agten deze metalen weinig of niet1 gelyk ik dikwyls heb opgemerkt4 ,voorheen maakten zy hunne ,wampums zelven1 schoon niet zonder veel moeite1 maar tegenswoordig worden zy meest van de ,europeanen gemaakt4 ,byzonderlyk doen dit die van ,albany1 en winnen 'er aanmerkelyk veel by4 ,in 't vervolg denk ik de wys waarop de ,wampums gemaakt worden te beschryven4 ,joden4 ,behalven de verschillende sekten van ,christenen1 wonen 'er vele ,joden in ,new ,york1 die daar grote voorregten bezitten4 ,zy hebben ene ,synagoge1 bezitten huizen en buitenplaatsen in eigendom1 en mogen winkel doen in de ,stad4 ,ook hebben ze verscheiden schepen1 die ze bevragten4 ,in een woord1 zy genieten de zelve voorregten als de overige ,ingezetenen4 ,gedurende myn verblyf te ,new ,york1 zo wel deze reis als de twee volgende jaren1 ben ik dikmaals met ,joden in gezelschap geweest1 en vernam onder anderen dat dit volk noit enige spys voor zig op zaturdag bereidde1 maar dat altyd den dag te voren deed1 en dat zy 's winters den gantschen zaturdag over vuur aanhielden4 ,zy eten gemeenlyk geen spek2 egter wierd my door verscheiden' geloofwaardige menschen verhaald1 dat zy op reis zynde1 en wel vooral de jonge ,joden1 gene zwarigheid maakten die1 of enige andere spys1 die hun wierd voorgezet1 te gebruiken1 zelfs in tegenwoordigheid van ,christenen4 ,ik was voor de twedemaal den #b4 ,november in hunne ,synagoge1 en wierd elke reis op ene byzondere plaats gezet1 die voor de ,christenen geschikt is4 ,een jonge ,rabbi verrigtte den godsdienst ten dele in 't ,hebreuwsch en ten dele in 't ,rabbynsch4 ,de mans en de vrouwen waren allen op zyn ,engelsch gekleed2 de eersten hielden allen den hoed op4 ,de galeryen waren voor de vrouwen4 ,de mans wierpen by het bidden enen witten doek over het hoofd1 het welk misschien enen ,zak wilde verbeelden4 ,maar ik merkte dat de rykeren enen kostbaarderen doek hadden dan de anderen4 ,velen van de mans hadden ,hebreeuwsche boeken1 waaruit zy by beurten zongen en lazen4 ,de ,rabbi stond in 't midden der ,synagoge1 met het aangezigt naar het oosten gekeerd2 maar hy rabbelde zodanig dat het byna onmogelyk moet geweest zyn hem te verstaan4 #aab ,de ,stad ,new ,york4 ,new ,york1 de ,hoofdstad der ,provincie van dien naam1 legt op #dj4 gr4 #dj4 minn4 ,n4 en #gd4 gr4 #d4 min4 ,w4 van ,lond4 omtrent #ig4 ,eng4 mylen van ,philadelphia4 ,hare legging is zeer voordelig voor den handel1 want de ,stad staat op een punt dat door twee bayen wordt gemaakt1 in ene van dewelken de ,rivier ,hudson1 niet ver van de ,stad1 zig uitstort4 ,dus is ,new ,york aan drie kanten van water omringd4 ,de grond1 waarop de ,stad gebouwd is1 is op sommige plaatsen effen en op andere heuvelagtig4 ,de plaats wordt gerekend zeer gezond te zyn4 ,gestigt door de ,hollanders4 ,de ,stad wierd het eerst door de ,hollanders aangelegd1 in 't jaar1 gelyk men zegt1 #afbc4 toen zy meester van het land waren4 ,zy noemden ze ,nieuw ,amsterdam1 en het land zelf ,nieuw ,nederland4 ,de ,engelschen maakten 'er zig meester van in 't jaar #affd4 en behielden het uit hoofde van het volgende verbond van vrede4 ,zy noemden het land en de ,stad beiden ,new ,york4 ,in grootte komt de ,stad zeer na by ,boston en ,philadelphia4 ,maar in fraiheid1 rykdom1 en handel1 betwist zy die plaatsen den voorrang4 ,tegenwoordig zal zy anderhalf maal zo groot als ,gothenburg in ,zweden zyn4 ,de straten lopen zo lynregt niet als te ,philadelphia1 en hebben somtyds aanmerkelyke bogten4 ,egter zyn zy ruim1 wel bebouwd1 en geplaveid1 uitgenomen op sommige hoge plaatsen1 waar dat niet nodig was4 ,op de voornaamste straten staan bomen1 die des zomers een groot aanzien en ene lieflyke lommer geven4 ,dit doet de ,stad als naar enen tuin gelyken4 ,de bomen die het talrykst zyn zyn de ,waterbeuken1 #aac welken door hun zwaar blad veel schaduw geven1 en de ,sprinkhaanboom1 #aad wien zyne schone bladeren en de aangename reuk van zyne bloemen zeer geschikt maken om in ene ,stad digt by de huizen en in tuinen geplant te worden4 ,ook stonden 'er ,linden en ,olmen op de straten1 dog minder in getal4 ,zy waren in 't gemeen om den anderen geplant4 ,boomkikkers4 ,behalven allerhande vogelen1 die des zomers zig in de bomen onthouden1 vindt men 'er een soort van ,kikker in groten overvloed in4 #aae ,zy maken een schrikkelyk geweld des avonds en des nagts1 vooral na enen heten dag en als men regen verwagt1 zo dat zy 't gezang der vogelen als verdoven4 ,dikwyls schreuwen zy zo sterk dat een mensch moeite heeft van zig te doen verstaan4 ,huizen4 ,de meeste huizen zyn van gebakken' steen1 in 't algemeen sterk en net1 en verscheiden verdiepingen hoog4 ,sommigen hadden1 volgens de oude bouworder1 de gevels naar de straat gekeerd1 maar dit was anders by de nieuweren4 ,vele huizen hadden op het dak een balkon1 waarop de menschen 's avonds gewoon waren te zitten1 en van waar men een aangenaam gezigt over de ,stad1 de naburige wateren1 en de overleggende kust heeft4 ,de daken zyn gemeenlyk met pannen of berden van wit dennenhout1 #aaf dat hier te lande wast1 gedekt4 ,de ,inwoonders zyn van gevoelen1 dat zulk een dak al zo duurzaam is als een dat van wit ,cederhout #aag gemaakt is1 gelyk in ,pensylvanie geschiedt4 ,de muren zyn van binnen gewit1 en ik zag nergens behangsels1 waarvan men hier weinig schynt te weten4 ,de muren waren geheel bedekt met printen en kleine schilderytjes4 ,op beide zyden van den schoorsteen waren gemeenlyk een soort van kasten2 de muren onder de vensters waren meest beschoten1 en 'er waren zitbanken by4 ,de kasten en al het houtwerk waren gemeenlyk blauwagtig grauw geschilderd4 ,kerken4 ,daar zyn verscheiden ,kerken in de ,stad1 die aanmerking verdienen4 ,de ,engelsche ,kerk1 gebouwd in 't jaar #afie4 in het westen der ,stad1 is van steen1 en heeft toren en klokken4 ,de ,nieuwe ,hollandsche ,kerk1 insgelyks van steen1 is vry groot1 en heeft enen toren met een uurwyzer1 het enige dat in de ,stad is4 ,zy staat noord en zuid4 ,men heeft hier in het aanleggen van ,kerken naar gene streken zig gerigt4 ,in deze ,kerk zyn nog altaar1 nog sakristy1 nog koor1 nog kaarskronen1 nog schilderyen4 ,de ,oude ,hollandsche ,kerk1 insgelyks van steen1 is zo groot niet als de ,nieuwe4 ,zy was van binnen beschilderd1 dog zonder beelden1 en met een klein orgel versierd1 dat haar de ,gouverneur ,burnet vereerd heeft4 ,de mans zitten meest op de gallery en de vrouwen beneden4 ,de ,presbyteriaansche ,kerk is tamelyk groot1 en eerst onlangs gebouwd4 ,zy is van steen1 en heeft enen toren met ene klok4 ,nog vindt men 'er ene ,duitsche ,luthersche ,kerk1 ene ,duitsche ,hervormde ,kerk1 ene ,fransche ,kerk voor de ,protestantsche ,vlugtelingen1 ene ,quaker vergaderplaats2 waarby men de ,joodsche ,synagoge nog voegen kan4 ,fort ,george4 ,aan den zeekant op de spits der landengte legt een tamelyk goed kasteel1 het ,fort ,george genoemd1 het welk de gantsche haven bestrykt1 en de ,stad ten minsten voor enen onverwagten aanval verdedigen kan4 ,ten noorden tegens het strand aan is zy door palissades bevestigd1 die egter1 daar men in lang genen vyand te dugten heeft gehad1 grotendeels in slegten staat zyn4 ,water4 ,in de ,stad zelve is geen goed water te vinden1 maar digt 'er by is ene schone bron1 waaruit de ,inwoonders hun water voor de thee en de keuken halen4 ,sommigen evenwel1 die minder kiesch zyn1 bedienen zig van het water uit de putten in de ,stad1 schoon het zeer slegt is4 ,dit gebrek van goed water is lastig voor de vreemde paarden die in de ,stad komen1 want zy lusten het water niet dat men daar vindt4 ,de ,haven4 ,de ,haven is vry goed4 ,de schepen kunnen met hunne volle lading vlak tegens de brug aan leggen4 ,het water is zeer brak1 dewyl de zee gedurig in de ,haven komt1 en daar door vriest zy niet toe1 ten zy in zeer koude winters4 ,dit is een groot voordeel voor den handel1 het welk ,philadelphia niet heeft4 ,de ,haven is bevryd van alle orkanen uit het zuidoosten1 door ,long ,island1 dat vlak over de ,stad legt4 ,dus hebben de schepen alleen de zuidwester stormen te vrezen1 want aan dien kant is de ,haven open4 ,dog de ingang heeft enige gebreken1 onder anderen dit dat 'er geen oorlogschip kan inkomen1 want schoon zy vry diep is1 is 'er egter voor zo diep gaande vaartuigen geen water genoeg4 ,somtyds is het ook wel zware koopvaardyschepen gebeurd1 door het sterk gaan der golven1 wanneer zy tusschen de zelven in nederzakten1 eventjes grond te raken1 schoon zonder kwade gevolgen4 ,buiten dat1 de ingang is nauw1 en vele schepen zyn daar vergaan1 om dat ze ligt op ene bank geraken kunnen1 als zy gene goede lootsen hebben4 ,oude lieden1 die lang den ingang dier haven bevaren hadden1 verzekerden my1 dat hy nog dieper1 nog ondieper1 nog smalder nog breder was dan voorheen4 ,het verschil van ty by hoogst en laagst water is hier omtrent zes ,eng4 voeten4 ,maar op zekere tyden van de maand1 wanneer de vloed het hoogst is1 stygt hy tot zeven voet boven de laagste ebbe4 ,handel4 ,new ,york is misschien de ,stad die van gantsch ,noord ,amerika den sterksten handel dryft4 ,boston en ,philadelphia komen haar zeer naby4 ,new ,york strekt haren handel zeer ver uit1 en men wil dat zy meer schepen naar ,londen zendt dan ,philadelphia4 ,men voert van hier naar die ,hoofdstad alle de pelteryen1 die men van de ,wilden koopt1 suiker1 ,mahogany1 ,brazilie1 en ander verwhout1 ,rum1 en andere ,west ,indische waren1 nevens al het geld dat men uit de ,west ,indien getrokken heeft4 ,alle jaren worden hier schepen gebouwd om te ,londen verkoft te worden1 en men heeft in de laatste jaren zeer veel yzers derwaards gezonden4 ,van ,londen brengt men hier in1 stoffen en allerhande ,engelsche ,handwerken en andere vreemde waren4 ,engeland1 en inzonderheid ,londen wint ontzaglyk by den handel op ,noord ,amerika2 want niet alleenlyk ,new ,york1 maar alle de ,engelschen ,steden op het vaste land voeren zo veel goed uit ,engeland in1 dat al het geld1 nevens alle de waren die hier uit andere gewesten komen1 naar ,engeland moet1 om het geen men hier trekt te betalen1 en dit alles is daartoe nog niet voldoende4 ,hieruit blykt hoe veel ene wel geregelde ,volkplanting tot de welvaert van hare ,moederplaats toebrengt4 ,new ,york zendt vele schepen naar de ,west ,indien met koorn1 meel1 bischuit1 houtwerk1 timmerhout1 planken1 vleesch1 visch1 boter en andere eetwaren4 ,ook gaan 'er velen naar ,boston1 in ,nieuw ,engeland1 met koorn en meel1 die van daar vleesch1 boter1 timmerhout1 verscheiden' soorten van visch1 en andere waren terug ontvangen1 welken zy verder naar de ,west ,indien voeren4 ,daar nemen zy somtyds rum in1 die op die plaatsen in groten overvloed gestookt wordt1 en verkopen die hier met groot voordeel4 ,ook varen 'er somtyds geladen ,jagten tusschen ,new ,york en ,philadelphia over en weder2 hetgeen alleen1 gelyk uit de ,koeranten blykt1 geschiedt1 om dat sommige waren op de ene plaats duurder zyn dan op de andere4 ,jaarlyks zendt men ook schepen naar ,ierland beladen met ,west ,indische waren1 maar vooral met ,lynzaad1 dat hier gewonnen wordt4 ,men heeft my verzekerd dat 'er sommige jaren meer dan tien schepen mede geladen naar ,ierland gegaan zyn1 om dat het vlas daar gezegd wordt geen goed zaad te geven4 ,maar het is waarschynlyk dat de ware reden is1 dat men in ,ierland1 om des te beter vlas te hebben1 niet wagt tot dat de plant ryp is1 en derhalven vreemd zaad moet laten komen4 ,en dus is die een der hoofdtakken van den handel geworden4 ,somtyds worden de goederen die naar de ,west ,indien gaan met gereed geld betaald1 en somtyds in waren1 die of eerst naar ,new ,york gebragt1 of regelregt naar ,engeland of ,holland gezonden worden4 ,als dan een schip op de terugreis gene waren medenemen1 of niemant het bevragten wil1 zo vaart het naar ,newcastle in ,engeland1 en neemt in plaats van ballast steenkolen in1 die hier wel betaald worden4 ,ook gebruikt men ze in vele huizen1 in de keuken en in de kamers1 dewyl zy beter koop geschat worden dan het hout4 ,new ,york dryft ook enigen handel op ,zuid ,karolina1 waar het koorn1 meel1 suiker1 rum1 en andere goederen naar toe zendt1 en van waar het ryst wederom terug ontvangt1 het welk genoegzaam het enige is dat uit ,zuid ,karolina verzonden wordt4 ,de waren waarin de ,provincie van ,new ,york handel dryft zyn niet zeer menigvuldig4 ,de voornaamsten zyn1 pelteryen1 die te ,oswego van de ,wilden gekoft worden1 vele planken1 die meest van ,albany komen1 timmerhout en vaatwerk1 dat van omstreeks de ,rivier ,hudson gehaald wordt1 en eindelyk weit1 meel1 garst1 haver1 en ander graan1 dat men van ,new ,jersey en uit de ,provincie zelve krygt4 ,ik heb ,jagten gezien van ,nieuw ,brunswyk1 geladen met weit1 die los in 't schip lag1 en met meel in tonnen gepakt1 gelyk ook met ene menigte van lynzaad4 ,de ,provincie van ,new ,york levert ook enig vleesch en andere eetwaren1 die men verzendt1 dog in gene menigte4 ,ook is de voorraad van erwten die van ,albany komt niet aanzienlyker4 ,maar des te meer yzer kan men verzenden1 want men vindt het op verscheiden' plaatsen van dit ,landschap in overvloed en tamelyk goed4 ,de overige voortbrengsels hebben niet veel om 't lyf4 ,wyn4 ,de meeste wyn1 dien men hier en in de andere ,volkplantingen van ,noord ,amerika gebruikt1 komt van ,madera1 en is sterk en heet4 ,handwerken4 ,hier zyn nog gene ,handwerken1 die naam verdienen1 aangelegd4 ,men krygt alles van ,londen4 ,de ,hudson4 ,de ,rivier ,hudson brengt den handel van ,new ,york veel voordeels aan4 ,zy is omtrent honderd en vyftig ,eng4 mylen landwaards in bevaarbaar1 en valt niet ver van de ,stad naar het westen in de ,bai4 ,gedurende agt maanden van het jaar is de ,rivier vol van ,jagten1 en andere grote en kleine vaartuigen1 naar ,new ,york gaande of 'er van daan terug kerende1 beladen met inlandsche of vreemde waren4 ,schepen4 ,ik kan niet juist bepalen hoe groot het getal der schepen is die jaarlyks hier aankomen of afvaren4 ,maar ik heb in de ,pensylvanische ,koerant gevonden1 dat van den #a4 ,december #agbi4 tot den #a4 ,december #agcj4 twee honderd en elf schepen in de haven van ,new ,york gekomen1 en twee honderd twee en twintig daar uit gevaren waren4 ,en sedert dien tyd is de handel zeer sterk toegenomen4 ,markten4 ,tweemaal in de week komen de ,boeren te ,new ,york te markt1 omtrent op de zelve wys als te ,philadelphia1 alleen maar met dit onderscheid dat hier de markt op verscheiden plaatsen gehouden wordt4 ,de ,gouverneur4 ,de ,gouverneur van ,new ,york heeft zyn ,paleis in het ,fort4 ,onder de genen die met deze post bekleed geweest zyn1 verdient ,william ,burnet ene euwigdurende gedagtenis4 ,hy was een zoon van den beroemden ,thomas ,burnet1 en scheen de geleerdheid van zynen ,vader overgeerfd te hebben4 ,maar zyne grootste verdienste bestond in zynen aanhoudenden yver voor de welvaart van dit gewest4 ,het volk van ,new ,york houdt hem voor den besten ,gouverneur1 dien zy oit gehad hebben1 en denken zyne bewezene diensten niet genoeg te kunnen pryzen4 ,de veelvuldige starrekundige waarnemingen1 die hy hier maakte1 zyn in verscheiden' ,engelsche werken te vinden4 ,in 't jaar #agbg4 by de komst van ,george den ,,ii4 tot den troon van ,groot ,britanje1 wierd hy aangesteld tot ,gouverneur van ,nieuw ,engeland4 ,in gevolge hier van verliet hy ,new ,york en begaf zig naar ,boston1 waar hy in #agbi4 overleed4 ,parlementen4 ,eens of tweemaal in 't jaar wordt te ,new ,york ene vergadering gehouden van de ,afgezondenen uit alle de oorden van de ,provincie4 ,men kan deze ,vergadering aanzien als een klein soort van ,parlement of ,ryksdag4 ,hier wordt alles het welvaren van 't gewest rakende in overweging genomen4 ,gouverneurs4 ,de ,gouverneur beroept de ,vergadering en doet ze scheiden naar goedvinden4 ,dit is ene magt waarvan hy zig bedient wanneer hy of verdere overwegingen onnodig1 of de ,vergadering niet eens gezind genoeg oordeelt2 dog het gebeurt ook dikwyls genoeg dat hy1 door eigenzin of eigenbelang bewogen1 deze magt ten nadeele der ,provincie gebruikt4 ,somtyds heeft het gewest enen ,gouverneur gehad1 die met de ,ingezetenen in zulke onenigheid geraakte1 dat de ,afgevaardigden naderhand uit spyt en wraaklust zig tegens alles kanteden wat hy voorstelde1 het ware dan voordelig of niet4 ,in zulke gevallen plegt de ,gouverneur de ,vergadering te ontbinden1 en ene andere te beroepen1 welke hy evenwel binnen korten tyd weder ontbond zo dra hy bemerkte dat de leden niet wel gezind waren4 ,op deze wys wist hy het hun zo moede te maken door de kosten die zy zo dikwyls gedwongen waren te doen1 dat zy op 't laatst blyde waren zig met hem te mogen verenigen in hunne pogingen ten besten van 't gewest4 ,maar daar zyn ook ,gouverneurs geweest die de ,vergadering beriepen en ontbonden alleen om dat zy zig niet naar hunnen zin schikken wilde1 of hare toestemming niet kon geven aan voorslagen1 die misschien gevaarlyk of schadelyk voor de gemene zaak zouden geweest zyn4 ,de ,koning stelt den ,gouverneur naar welgevallen aan1 dog de ,ingezetenen betalen hem zyn jaargeld4 ,dus heeft hy groter inkomsten naar mate hy de gunst der ,inwoonders winnen kan4 ,daar zyn voorbeelden in deze en andere ,provincien van ,gouverneurs1 die door hunne onenigheden met de ,ingezetenen hun gantsche jaargeld kwyt raakten1 hebbende den ,koning geen vermogen om hun dit te doen betalen4 ,indien een ,gouverneur dan geen goed van zig zelven heeft1 kan hy daar door gedwongen worden zyn ampt nederteleggen1 of zig met een zeer gering inkomen te behelpen1 of zig naar den zin der ,ingezetenen te schikken4 ,dog 'er zyn zekere vaste voordelen1 die men hem niet onthouden kan4 ,dezen zyn ,i4 dat niemant in de gantsche ,provincie ene herberg kan opzetten zonder verlof van den ,gouverneur1 het welk men alleen verkrygen kan mits betalende ene zekere erkentenis volgens de omstandigheden4 ,sommige ,gouverneurs1 aan welken de ,ingezetenen weigerden hun jaargeld te betalen1 zogten derhalven die schade te boeten door 't verdubbelen van het getal der herbergiers4 ,,ii4 ,weinige lieden1 die staan te trouwen1 willen hunne geboden van den preekstoel afgelezen hebben1 uitgenomen zulken die zeer arm zyn2 maar verkrygen een verlof van den ,gouverneur1 waarby de ,predikanten1 ,hervormde of ,luthersche1 magt krygen zulke personen1 die dat verlof vertonen1 te trouwen4 ,dit verlof nu is den ,gouverneur ene halve ,guinea waard4 ,en deze vergunningen door de gehele ,provincie belopen ene aanmerkelyke som4 ,,iii4 ,de ,gouverneur tekent alle paspoorten1 en byzonder de zeepassen2 en dit geeft hem een ander middel ter goedmaking zyner verteringen4 ,nog zyn 'er enige kleinder voordelen1 die ik voorby zal gaan4 ,wetten4 ,de ,vergadering is gewoon de oude wetten te overzien1 en des noods nieuwen te maken4 ,ook regelt zy den loop van 't geld1 en andere zaken daar toe betrekkelyk4 ,want men moet aanmerken dat ieder van de ,volkplantingen onafhanglyk van de anderen is1 en hare eigene munt en eigene wetten heeft2 zo dat zy als een land op zig zelf bestaande kan worden aangezien4 ,hiervan daan komt het dat in oorlogstyden de zaken vry langzaam1 ongeregeld en slap worden bestierd2 want de ,provincies zyn niet alleen somtyds oneens1 maar de inzigten der ,gouverneurs en der ,vergaderingen van de byzondere gewesten zyn ook dikwyls strydende2 zo dat het ligt gebeurt1 dat1 terwyl men twist over het geen best en het beste koop zoude zyn in 't voeren van den oorlog1 de vyand kans heeft de ene plaats na de ,oorlogen4 andere wegtenemen4 ,ook is het dikwyls gebeurd1 dat1 terwyl de ene ,provincie door den vyand geplaagd werd1 de anderen stil en werkeloos zaten1 als of haar dit alles niets aanging4 ,somtyds duurde het twee of drie jaren eer zy het eens waren of men ene ,volkplanting die aangetast werd ondersteunen zoude1 en het is gebeurd dat het besluit viel van neen4 ,zelfs zyn 'er voorbeelden van ,provincies1 die niet alleen onzydig bleven in enen kryg tusschen ene andere ,provincie en enen uitheemschen vyand1 maar die zelfs voortgingen enen aanmerkelyken handel met den vyand te dryven4 ,door deze verdeeldheden hebben de ,franschen in ,kanada1 die maar een hand vol volks in vergelyking van de ,engelschen in ,amerika waren1 gelegenheid gehad merkelyke voordelen op de laatsten te behalen4 ,want uit het getal en de magt der ,engelschen oordelende zoude men zeggen1 dat het hun ligt vallen moest de ,franschen in ,amerika te overmeesteren4 #aah ,staatkundige aanmerking4 ,evenwel is het ene zaak van groot belang voor de kroon van ,engeland1 dat deze ,volkplantingen zo na aan een land onder het bestier van ,frankryk gelegen zyn als ,kanada4 ,daar is reden van te denken dat het den ,koning noit ernst was om de ,franschen daar uittejagen4 ,de ,engelsche ,volkplantingen zyn zo magtig geworden dat zy met ,groot ,brittanje zelf om den voorrang dingen4 ,om dan het evenwigt van den handel naar den kant van het ,ryk op den duur te doen overslaan1 en ter bereiking van verscheiden andere oogmerken1 is het verboden1 ,handwerken in ,amerika aanteleggen2 goud- of zilvermynen te zoeken1 ten zy men het gevonden goud of zilver regelregt naar ,engeland zende2 op enige plaats handel te dryven die niet onder 't gebied van ,groot ,brittanje staat1 enige zekere plaatsen maar uitgenomen3 en vreemde schepen mogen niet in de ,amerikaansche havens komen4 ,deze en diergelyke bepalingen maken dat de ,amerikaansche ,engelschen minder liefde voor hun oorspronglyk ,vaderland krygen1 en deze onverschilligheid wordt vergroot door de menigte van vreemdelingen1 als ,duitschers1 ,hollanders en ,franschen1 die hier gevestigd zyn4 ,voeg hierby dat vele menschen noit te vreden zyn met het gene zy bezitten1 hoe aanzienlyk dat ook zy1 altyd meerder willende winnen1 en naar verandering hakende2 en dat hunne al te grote vryheid en weelde hen tot onbandigheid brengt4 ,engelschen1 zelfs die uit ,europa herwaards overgekomen waren1 hebben my verteld1 dat binnen dertig of vyftig jaar de ,volkplantingen in ,amerika magt genoeg hebben zullen om enen staat op zig zelven te maken1 en volkomen onafhanglyk van ,oud ,engeland te zyn4 ,maar gelyk de gehele kust open legt1 en de binnenlanden door de ,franschen ontrust worden1 dwingen deze gevaarlyke vyanden in oorlogstyden de ,volkplantingen hare verbindtenissen met haar ,vaderland te onderhouden4 ,de ,engelsche ,regering heeft derhalven ene genoegzame reden van de ,franschen in ,kanada als het geschiktste middel aantezien om de ,volkplantingen by haren pligt te houden4 ,maar ik ben reeds te ver van myn stuk afgedwaald2 ik keer derhalven weder naar ,new ,york4 ,afwyking der ,naald4 ,de afwyking der ,naald is in die ,stad door ,philip ,well1 eersten ,ingenieur van ,new ,york1 in het jaar #afhf4 bevonden #h4 gr4 #de4 min4 ,w4 ,maar in #agbc4 was zy maar #g4 gr4 #bj4 min4 volgens de waarnemingen van den ,gouverneur ,burnet4 ,waaruit wy besluiten mogen1 dat in agtendertig jaren de ,naald omtrent #a4 gr4 en #be4 min4 dat is omtrent #b4 min4 ieder jaar1 nader aan het ware noorden komt4 ,de ,heer ,alexander1 een man van veel kennis in de ,starre- en ,wiskunde1 verzekerde my uit verscheiden waarnemingen1 dat in het jaar #agej4 den #ah4 ,september de afwyking gerekend wierd te zyn #f4 gr4 #bb4 min4 ,drukkeryen4 ,daar zyn twee ,drukkeryen in de ,stad2 en alle week komen 'er ,engelsche koeranten uit1 die het nieuws van de gehele wereld bevatten4 ,winters4 ,de winter is hier veel gestrenger dan in ,pensylvanie1 en byna zo hard als in sommige delen van ,zweden1 dog hy duurt niet zo lang als by ons2 de lente begint hier vroeg en de herfst laat4 ,des ,zomers is de hette onmatig4 ,de meloenen zyn op het open veld reeds ryp in 't begin van ,augustus1 daar wy ze onder glazen en op hete bedden nauwlyks op dien tyd tot rypheid brengen kunnen4 ,ik kan de koude van den winter niet juist bepalen1 zynde alle de waarnemingen gemaakt volgens ,thermometers die in huis hingen1 en die de buitenlugt niet aanraken kon4 ,de sneeuw blyft enige maanden leggen2 en men bedient zig hier van sleden1 gelyk in ,zweden1 dog men maakt ze wat te groot4 ,de ,rivier ,hudson is omtrent aan haren mond ene ,eng4 myl breed4 ,het verschil tusschen het hoogste en 't laagste water is daar tusschen de zes en zeven voet4 ,het water is zeer brak2 en met dat al blyft het ys daar niet alleen ene1 maar dikwyls verscheiden maanden zitten4 ,het is somtyds meer dan twee voet dik4 ,muggen4 ,de ,muggen zyn hier dikwyls zeer lastig4 ,zy komen met het hoi naar de ,stad1 dat op de lage landen gewonnen wordt1 die geheel en al van het zoute water doortrokken zyn2 of volgen het vee1 als het 's avonds t'huis komt4 ,ik heb in my zelven en in anderen ondervonden hoe zeer dit kleine gedierte iemant in enen nagt mismaken kan4 ,watermeloenen4 ,de watermeloenen1 die men digt by ,stad aankweekt1 groeyen zeer weelderig4 ,zy zyn uitmuntend en beter dan ergens anders in ,noord ,amerika1 schoon zy op 't openveld geplant worden1 en zonder op een warm bed gestaan te hebben4 ,ik zag in ,september #agej4 ene watermeloen aan het huis van den ,gouverneur ,clinton1 die #dg4 ,eng4 ponden woog1 en by enen ,koopman alhier ene die #db4 pond zwaar was4 ,egter hield men deze twee voor onder de grootsten te behoren die men hier kon aantreffen4 ,sachems4 ,in 't jaar #agaj4 reisden van hier vyf ,koningen1 anders ,sachems1 van de ,iroquoizen naar ,engeland1 om ,koningin ,anna tot een verbond met hun tegens de ,franschen te bewegen4 ,ik zal my niet ophouden met hunne namen1 kleding1 het onthaal dat zy aan het ,hof kregen1 hunne gesprekken met de ,koningin2 dit alles is uit andere boeken bekend4 ,de ,koningen of ,sachems der ,wilden hebben gemeenlyk geen groter gezag over hun dan een ,schout in zyn gebied1 en veeltyds nog minder4 ,op myne reizen door hun ,land had ik noit gelegenheid myne opwagting by enen dezer ,sachems te gaan maken1 want die ,heren kwamen onverzogt uit eigen beweging het eerst aan myn verblyf1 op hoop van een glas brandewyns of twee te krygen1 daar zy boven alles veel werks van maken4 ,hollanders te ,new ,york4 ,de eerste ,volkplanters in ,new ,york waren de ,hollanders4 ,wanneer de ,stad en haar regtsgebied door de ,engelschen ingenomen1 en in verruiling tegens ,suriname by den vrede afgestaan werd1 bleef het den ouden ,ingezetenen vry te ,new ,york te blyven en alle de voorregten en vryheden te genieten1 die zy van te voren bezeten hadden1 of met alle hunne goederen te vertrekken4 ,de meesten verkozen het eerste2 en dit is de reden dat het grootste getal van de ,ingezetenen dezer ,stad en ,provincie ,hollanders zyn1 die1 byzonderlyk de oude lieden1 nog hunne moedertaal spreken1 schoon zy allengskens hunne zeden beginnen te veranderen1 vooral in de ,stad en daar digt by1 want de jonge lieden spreken meest ,engelsch1 gaan in de ,engelsche kerk1 en zouden het zelfs kwalyk nemen1 als men ze ,hollanders en niet ,engelschen noemde4 ,new ,york minder bevolkt dan ,pensylvanie4 ,schoon de ,provincie van ,new ,york lang voor ,pensylvanie door ,europers is bewoond geweest1 is egter die laatste ,provincie veel meer bevolkt4 ,men kan dit niet toeschryven aan de natuur van den grond1 want die is te ,new ,york zeer goed1 maar zie hier wat men wil dat de reden hier van is4 ,onder de ,regering van ,koningin ,anna1 omtrent het jaar #agji4 kwamen vele ,duitschers herwaards en verwierven land om zig neertezetten4 ,na dat zy hier enigen tyd gewoond1 huizen en kerken gebouwd1 en koornlanden en weiden aangelegd hadden1 wierden hunne vryheden verkort1 en men ontzette ze1 onder verschillende voorgevens1 van een gedeelte hunner bezittingen4 ,dit maakte hen gaande4 ,zy keerden ten laatsten geweld met geweld1 en sloegen de zulken die hen van hun eigendom beroven wilden4 ,dog de ,regering nam dit zo euvel op1 dat de yverigsten uit de ,duitschers by den kop gevat1 hard gehandeld en zwaar gestraft werden4 ,dit verbitterde de overigen zo zeer1 dat de meesten hunne huizen en goederen verlieten1 en naar ,pensylvanie weken1 waar zy zeer wel ontvangen wierden1 en ene aanzienlyke uitgestrektheid lands verwierven1 nevens vele voorregten1 die altyd duren moesten4 ,hiermede niet voldaan1 schreven zy aan hunne nabestaanden en vrienden in ,new ,york1 en raadden hen van1 zo zy oit naar ,amerika dagten overtekomen1 niet naar ,new ,york te gaan1 waar de regering niet deugde4 ,deze raad had zulk enen invloed1 dat de ,duitschers1 waarvan 'er in 't vervolg een zeer groot getal naar ,amerika gingen1 altyd ,new ,york vermydden1 en allen zig naar ,pensylvanie begaven4 ,somtyds gebeurde het dat zy gedwongen waren met schepen naar ,new ,york geschikt over te komen1 dog zy waren nauwlyks daar aangeland1 of zy haastten zig naar ,pensylvanie te gaan1 in 't aanzien van alle de ,inwoonders van ,new ,york4 ,dog 'er kan nog ene twede oorzaak gegeven worden van het gebrek aan volk in ,new ,york4 ,toen de ,hollanders by den vrede met ,engeland de vryheid kregen van alle hunne voorregten zonder de minste bepaling te blyven genieten1 nam ieder van hun een zeer groot stuk lands in bezit1 en verscheidenen van de hoofden der magtigste huisgezinnen maakten zig meester van ene uitgestrektheid lands1 die groot genoeg zou geweest zyn voor een geheel kerspel4 ,en daar de meesten van hun zeer ryk waren1 bewoog hen de nyd dien zy jegens de ,engelschen hadden1 om hunne landen niet dan tot enen buitensporigen prys aan dezelven te willen verkopen1 het welk hunne nakomelingen stiptelyk zyn nagevolgd4 ,dus hebben de ,engelschen en andere ,vreemdelingen weinig aanmoediging om zig hier nedertezetten4 ,integendeel hebben zy in de andere ,provincien gelegenheid genoeg om landeryen beter koop te krygen1 en met groter veiligheid voor hun zelven4 ,dus is het geen wonder dat zo vele delen van ,new ,york onbebouwd leggen en naar woestenyen gelyken4 ,dit voorbeeld toont aan hoe zeer een misslag in de regering de bevolking benadelen kan4 ,vertrek van ,new ,york naar ,philadelpia4 ,den #c4 ,november gingen wy omtrent den middag weder van ,new ,york op reis1 en onzen togt vervolgende kwamen wy den #e4 te ,philadelphia aan4 ,appelen vroeger ryp in ,pensylvanie dan in ,new ,york4 ,in den omtrek dier ,stad had het volk al ene maand geleden hunnen ,cyder gemaakt1 waartoe zy genoodzaakt waren omdat de appelen zo ryp waren dat zy afvielen4 ,maar op onze reis door ,new ,york zagen wy de menschen daar eerst aan bezig4 ,dit is een duidelyk bewys dat de appelen in ,pensylvanie eerder ryp worden dan in ,new ,york2 maar of dit van den grond1 of van de groter hette in ,pensylvanie1 of van ene andere oorzaak komt1 kan ik niet zeggen4 ,dog het zo vroeg maken van den ,cyder heeft geen het minste voordeel in2 integendeel1 de ondervinding heeft geleerd dat het beter is hem later in 't jaar te maken1 wordende de grote hette gehouden de gisting te beletten4 ,polecat4 ,daar is een viervoetig dier zeer gemeen1 niet alleen in ,pensylvanie1 maar ook in andere gewesten van ,zuid en ,noord ,amerika1 by de ,engelschen ,polecat #aai genoemd4 ,in ,new ,york noemen zy het gemeenlyk ,skunk4 ,de ,zweden heten het ,fiskatte1 om zynen vreeslyken stank4 ,de ,franschen in ,kanada geven het den naam van het stinkend dier of het ,duivelskind4 #abj ,enigen heten het ook ,pekan4 ,de ,heer ,catesby #aba heeft het beschreven1 en naar het leven afgebeeld4 ,dit dier gelykt veel naar den ,marter1 is omtrent van dezelve grootte en gemeenlyk zwart4 ,op den rug heeft het ene streep die in de langte loopt1 en twee anderen op ieder zyde1 die met de eerste gelykwydig lopen4 ,somtyds1 dog zeer zelden1 ziet men 'er die geheel wit zyn4 ,op onze terugreis naar ,philadelphia zagen wy 'er een dat door de honden doodgebeten was4 ,en naderhand had ik vele gelegenheden van het te zien1 en van zyne eigenschappen te horen spreken4 ,het houdt zyne jongen zo wel in holle bomen als in gaten onder den grond4 ,het klimt zeer vlug op de bomen1 is een groot vyand van 't gevogelte1 breekt de eijeren en vreet de kiekens op1 en als het in een hoenderhok kan komen vernielt het al wat 'er in is4 ,zyn stank4 ,dit dier heeft ene eigenschap waardoor het vooral bekend is4 ,wanneer het door menschen of honden vervolgd wordt1 loopt het zo schielyk als het kan weg1 of kloutert op enen boom1 maar als het zo bezet is dat het niet ontsnappen kan1 verdedigt het zig met zyn pis4 ,sommigen denken dat het dit doet met zynen staart te bepissen1 en dan denzelven zo schielyk en met zo veel kragt te slingeren dat de pis naar alle kanten 'er uitvliegt2 maar anderen zyn van mening dat het zyn pis zonder het behulp van den staart zo ver zenden kan4 ,voor my ik vind het eerste het waarschynlykst2 want sommige geloofwaardige lieden hebben my verzekerd dat1 schoon zy meer dan agttien voet van het dier afstonden1 hunne aangezigten geheel en al nat geworden zyn4 ,zyn pis heeft zulk enen stank dat 'er niets by kan vergeleken worden1 omtrent gelyk1 dog veel sterker1 als het ,geranium ,robertianum van ,linnus4 ,wanneer men omtrent hem komt als hy zyn' stank laat ruiken kan men enigen tyd nauwlyks adem halen1 en het is of men stikken zou4 ,heeft men het ongeluk de pis in het oog te krygen1 zo loopt men gevaar dat te verliezen4 ,vele honden1 die op de jagt den ,polecat yverig vervolgen1 lopen weg zodra zy nat gemaakt worden2 evenwel als zy van 't regte ras zyn1 zullen zy 't niet opgeven1 voor dat ze hem gevangen en doodgebeten hebben2 dog zy zyn genoodzaakt nu en dan hunne neuzen in den grond te steken om adem te scheppen4 ,een kleed1 dat door dit dier is nat gemaakt1 behoudt den stank meer dan ene maand1 ten zy men het vierentwintig uren onder varsche aarde leggen late1 want dan gaat 'er de reuk grotendeels af4 ,als men de pis op zyne handen of het aangezigt gekregen heeft1 wryft men die ook met losse aarde1 en sommigen hebben hunne handen een uur lang in den grond gehouden4 ,wasschen helpt zo schielyk niet4 ,een zeker ,man van aanzien1 door den ,polecat nat gemaakt1 stonk zo schrikkelyk1 dat1 toen hy in huis kwam1 de menschen 'er uitliepen1 of hem den ingang weigerden4 ,honden1 die op de jagt der ,polecatten geweest zyn1 stinken enige dagen daarna nog zo dat men ze in huis niet verdragen kan4 ,te ,philadelphia zag ik eens op enen marktdag enen hoop volks met stenen naar enen hond goyen1 die waarschynlyk het ongeluk gehad had van dit dier te na gekomen te zyn4 ,de ,reizigers worden dikwyls in de bosschen van dien reuk gekweld1 zo dat men somtyds den neus moet toehouden4 ,als de wind van de plaats komt daar de ,polecat geweest is1 by nagt of in grote stilte1 is de stank des te geweldiger4 ,in den winter van #agdi4 kwam een ,polecat1 gelokt door den reuk van een dood lam1 digt by een huis daar ik dien nagt sliep4 ,de honden het dier terstond nazettende1 gebruikte het zyne gewoonlyke wapenen om zig van hun te ontslaan4 ,het gelukte2 de honden hadden genen lust hunne jagt te vervolgen4 ,hy maakte zulk een stank1 dat1 schoon ik op enigen afstand 'er van daan was1 ik 'er byna van stikte1 en het vee vond hem ook zo onaangenaam dat het begon te bulken4 ,allengskens verdween hy egter4 ,tegens het einde van dat jaar kwam een dezer dieren in onzen kelder1 dog men vernam genen stank1 want dien geeft hy niet van zig ten zy in nood4 ,de ,keukenmeid evenwel merkte enige dagen agter malkander dat 'er van het vleesch gegeten was1 en1 denkende dat het de kat gedaan had1 stopte zy de toegangen toe4 ,maar den volgenden nagt wierd zy wakker van een ysselyk geweld in den kelder4 ,zy ging 'er naar toe1 en1 schoon het donker was1 zag zy een dier met twee glinsterende ogen1 die als vuur schenen te branden4 ,zy greep egter moed1 en sloeg het dood4 ,dog toen het beest regt benauwd begon te worden1 vervulde het den kelder met enen zo afschuwelyken reuk1 dat niet alleen de ,meid gedurende enige dagen 'er ziek van was1 maar dat ook brood1 vleesch en andere eetwaren1 die in den kelder stonden1 'er zo van doordrongen werden1 dat men het alles weg werpen moest4 ,uit een voorval dat een myner kennissen te ,new ,york had1 maak ik op1 dat de ,polecat of niet altyd zeer schuw is1 of dat hy zeer sterk slapen moet4 ,deze ,man1 op enen zomeravond in de schemering uit het bosch komende1 meende dat hy ene plant voor zig zag staan1 en1 die willende afplukken1 wierd hy op eenmaal van den ,polecat bepist1 die op den grond zat en zynen staart om hoog hield4 ,dit had den ,man doen denken dat het ene plant was4 ,hy had vele moeite zig van dien geur te ontdoen4 ,mak gemaakt4 ,schoon deze dieren zo onaangenaam een gezelschap kunnen zyn1 plegen dog somtyds de ,engelschen1 ,zweden1 ,franschen en ,wilden ze te temmen4 ,zy volgen dan hunne ,meesters gelyk als honden1 en bedienen zig noit van hunne wapenen1 ten zy men ze slaat of bang maakt4 ,de ,wilden eten hem4 ,maar wanneer zy hem de huid aftrekken1 snyden zy 'er de blaas uit1 om voortekomen dat het vleesch een kwaden ,zyn vleesch4 smaak kryge4 ,ik heb ook ,engelschen en ,franschen gesproken1 die verzekerden 'er van gegeten te hebben1 en dat het niet kwalyk smaakte4 ,zy vergeleken het by 't vleesch van een speenvarkentje4 ,de ,europers ,de ,huid4 gebruiken de huid1 die grof en langhairig is1 niet1 maar de ,wilden bereiden ze1 latende 'er het hair aan1 en maken 'er tabaksbeurzen van1 die zy voor het lyf dragen4 ,byzonderheden aangaande de ,karolina4 ,den #f4 ,november tegen den avond ging ik naar het landgoed van den ,heer ,bartram4 ,ik vond iemant by hem die in ,karolina woonde1 en my verscheiden' byzonderheden aangaande dat ,land mededeelde1 waarvan ik 'er enigen ga gewagen4 ,voortbrengsels4 ,teer4 ,teer1 ,pek en ,ryst zyn de voornaamste voortbrengsels van dat gewest4 ,de grond is zeer zandig1 en dus wassen 'er vele pyn- en dennebomen1 waaruit men de ,teer maakt4 ,men neemt daar gemeenlyk zulke bomen toe die van zelven dood gegaan zyn4 ,men weet daar niet1 gelyk in ,oost ,bothnie1 de bomen tot het ,teerbranden op zulk ene wys te gebruiken1 dat men 'er den bast op ene1 en somtyds aan verscheiden' zyden1 eerst afschilt4 ,op sommige plaatsen in ,karolina neemt men hier toe ook de takken4 ,het branden en koken geschiedt1 gelyk my de man het beschreef1 op de zelve wys als in ,finland4 ,de ,pek wordt uit de ,teer op deze wys gemaakt4 ,men graaft enen kuil1 en besmeert dien van binnen met klei1 hier giet men de ,teer in1 en maakt 'er een vuur rondom1 dat men brandende houdt tot dat de ,teer de stevigheid van de ,pek verkregen heeft4 ,daar wierden in ,noord ,amerika twee soorten van ,teer gemaakt4 ,het eerste is de gemene ,teer1 dezelve daar ik zo even van gesproken heb1 en die uit de stammen1 de takken en de wortelen van zulke dennebomen gemaakt wordt1 die al van zelven sterk uitgedroogd waren1 het welk in dit ,land de gebruiklykste wys is4 ,het andere soort maakt men dus4 ,men schilt de bomen aan enen kant en laat ze zo een jaar staan1 gedurende het welk de harst uit de scheuren voor den dag komt4 ,dan velt men den boom1 en brandt hem tot ,teer4 ,en dit is de ,groene ,teer2 niet dat zy groen van kleur is1 want de beide soorten hebben byna dezelve kleur1 maar omdat zy uit groene bomen gemaakt wordt1 daar men de gemene ,teer uit dorre bomen brandt4 ,het branden geschiedt even als in ,finland4 ,men gebruikt alleen de zogenaamde ,zwarte ,dennen1 want de ,witten zyn hier niet goed toe4 ,daarentegen zyn zy voor masten en planten uitmuntend4 ,de groene ,teer is duurder dan de gemene4 ,men klaagt reeds overal dat de ,dennebosschen op deze wys geheel vernield worden4 ,ryst4 ,de ,ryst wordt in ,karolina sterk geplant4 ,zy slaagt het best op moerassige gronden1 die onder water gezet kunnen worden1 en rypt daar het vroegst4 ,waar men zulk enen grond niet vinden kan moet men enen drogen nemen1 dog daar is de ,ryst zo goed niet4 ,de grond moet noit gemist worden4 ,in ,karolina wordt de ,ryst in het midden van ,april gezaid en is ryp in ,september4 ,men plant ze op ryen gelyk de erwten1 en moet omtrent vyftien duim tusschen de ryen open laten4 ,zo dra de plant opkomt zet men 't land onder water4 ,dit bevordert niet alleen het groeyen van de ,ryst1 maar doodt ook al het onkruid1 zo dat 'er niet behoeft gewied te worden4 ,het stroo van de ,ryst wordt voor een uitmuntend voedsel voor het vee gehouden1 dat het ook gaarn eet4 ,de ,ryst vereischt ene hete lugtstreek1 en daarom wil zy in ,virginie niet opnemen1 en nog minder in ,pensylvanie2 de winters zyn in die gewesten te koud en de zomers te kort4 ,men weet in ,karolina niet hoe van de ,ryst ,arrak te maken4 ,zuid ,karolina brengt de meeste ,ryst1 en ,noord ,karolina de meeste ,teer voort4 ,oesterschalen in den grond4 ,de zelve ,man verhaalde ook1 dat hy onder in enen put vele oesterschelpen gevonden had1 wel zeventig ,eng4 mylen van de zee en vier van ene rivier4 ,zy lagen op ene diepte van veertien voeten4 ,het water van den put was brakagtig1 dog dat van de rivier zoet4 ,by het zetten van enen zaagmolen1 anderhalve myl van ene rivier1 had hy eerst zand1 en toen klei gevonden1 die vol zat van oesterschalen4 ,daar onder vond hy vele sneppen van zeevogels1 zo als hy ze noemde1 die al geheel versteend waren4 ,dit zyn vermoedelyk ,glossopetr geweest4 ,vossen4 ,men vindt in de ,engelsche ,volkplantingen twee soorten van ,vossen1 het ene grauw en het andere ros4 ,maar in 't vervolg zal ik nog van anderen spreken1 die men somtyds in ,kanada verneemt4 ,grauwe ,vossen4 ,de grauwe ,vossen heeft men hier altyd4 ,zy zyn in ,pensylvanie en de zuidelyke ,provincien gemeen1 maar vry zeldzaam in de noordelyken1 waarom de ,franschen in ,kanada ze ,virginische ,vossen noemen4 ,zy doen geen kwaad aan de lammeren1 maar roven het gevogelte weg als zy maar kunnen4 ,egter schynt men ze niet voor een zeer schadelyk dier te houden1 want 'er staat gene beloning op het doden derzelven4 ,de ,hoedemakers zoeken hunne vellen sterk1 en gebruiken het hair4 ,ook voert men 'er klederen mede4 ,het vet gebruikt men tegens allerlei pyn in de leden4 ,men wil dat zy zo hard niet lopen kunnen als de rossen4 ,zy worden somtyds tam gemaakt1 dog men houdt ze altyd vast gebonden4 ,de ,heer ,catesby heeft dit soort van ,vossen beschreven en met zyne kleuren natuurlyk afgebeeld4 #abb ,een van deze vellen kost in ,pensylvanie twee schellingen en zes pence4 ,rosse ,vossen4 ,de ,rosse ,vossen zyn hier schaarsch1 en volkomen de zelve met de ,europischen4 ,de ,heer ,bartram en verscheiden anderen verzekerden my1 dat1 volgens het algemene getuigenis der ,wilden1 dit soort voor ,oorsprong4 de aankomst der ,europeanen hier niet bekend geweest is4 ,maar aangaande de wys waarop zy hier gekomen zyn heb ik twederlei berigt4 ,de ,heer ,bartram heeft van de ,inlanders gehoord1 dat deze ,vossen niet lang na de aankomst der ,europers1 kort na enen zeer kouden winter1 waarin de gehele zee noordwaards aan toegevroren was1 het eerst verschenen4 ,waaruit men wilde opmaken dat zy misschien uit ,groenland of de noordelyke delen van ,asia of ,europa over het ys gekomen waren4 ,dog de ,heer ,evans en anderen verzekerden my1 dat het volgende berigt daarvan ook gegeven wierd4 ,een ryk ,heer uit ,nieuw ,engeland1 die een groot liefhebber van 't jagen was1 bragt een groot getal ,vossen uit ,europa over1 en liet ze op zyn landgoed lopen1 op dat hy het vermaak van de ,vossejagt mogt konnen nemen4 #abc ,dit zou reeds in het begin gebeurd zyn dat ,nieuw ,engeland door de ,europeanen bevolkt werd4 ,van die ,vossen zouden alle de ,rosse ,vossen1 die 'er zyn1 afkomstig wezen4 ,zy worden nu onder de schadelyke dieren gerekend1 want zy vergenoegen zig niet1 gelyk de ,grauwen1 met gevogelte1 maar vreten zelfs de lammeren op4 ,om deze reden is 'er in ,pensylvanie ene beloning van twee schellingen beloofd aan hem die enen ouden1 en van ene schelling aan hem die enen jongen vos doodt4 ,in de andere ,provincies is het zelve vastgesteld4 ,hun vel wordt zeer gezogt en is even zo duur als dat van de ,grauwe ,vossen4 ,wolven4 ,daar zyn hier twee verscheidenheden van ,wolven1 die egter van het zelve soort schynen te zyn1 sommigen zyn geelagtig of helder grauw1 en de anderen zwart of donkerbruin4 ,de oude ,zweden verhaalden dat in hunne kindschheid1 en nog meer by de aankomst hunner vaderen1 'er ontzaglyk vele wolven in het land waren1 en dat men alle nagten hun gehuil hoorde4 ,ook verscheurden zy dikwyls schapen1 varkens en ander ,kinderziekte onder de ,wilden4 klein vee4 ,omtrent den tyd dat de ,zweden en de ,engelschen zig hier neder gezet hadden1 wierden ook de ,wilden van de kinderziekte aangetast1 ene kwaal die zy van de ,europeanen overerfden1 en waarvan zy van te voren niets wisten4 ,vele honderden stierven 'er van1 en de meeste ,wilden van het toen zogenaamde ,nieuw ,zweden kwamen 'er door om4 ,op dien tyd kwamen de ,wolven1 gelokt door den stank van zo vele lyken1 in zulke menigte te voorschyn1 dat zy alle die lyken verslonden1 en zelfs de arme zieke menschen in hunne hutten aantastten1 zo dat het klein getal dat nog gezond was genoeg te doen had met ze wegtejagen4 ,maar sedert dien tyd zyn ze verdwenen1 zo dat men ze zelden ziet1 en het gebeurt weinig dat zy enig kwaad doen4 ,dit schryft men daaraan toe1 dat het land nu beter bebouwd wordt1 en dat men 'er velen van doodt4 ,maar hoger op in 't ,land1 waar het zo wel niet bebouwd wordt1 zyn ze nog overvloedig4 ,op de kusten van ,pensylvanie en ,new ,jersey blyven de schapen 's nagts over in 't veld1 zonder dat men voor de ,wolven vreest4 ,egter is 'er ene beloning beloofd van twintig schellingen in ,pensylvanie en van dertig in ,new ,jersey1 aan hem die enen doden ,wolf levert1 en hy behoudt daarenboven het vel4 ,daar zyn voorbeelden dat deze ,wolven zo mak als honden gemaakt zyn4 ,wilde ,stieren4 ,de wilde ,stieren houden zig voornaamlyk in de bosschen van ,karolina op4 ,de ,inwoonders jagen 'er veeltyds op1 en zouten het vleesch in1 gelyk gemeen ossevleesch1 en geven het hunnen ,dienstboden te eten4 ,dog de huid is van weinig nut1 hebbende te wyde poren om ze tot schoenen te gebruiken4 ,de arme menschen egter slapen op deze huiden in plaats van bedden4 ,planten4 ,het ,viscum filamentosum1 #abd wordt in ,karolina overvloedig gevonden4 ,de ,inwoonders gebruiken het als stroo in de bedden1 en tot opschik voor de paarden4 ,het vee houdt 'er veel van4 ,ook is het goed om in te pakken4 ,het ,spartium scoparium #abe wies in den tuin van den ,heer ,bartram1 uit zaad dat hy uit ,engeland gekregen had4 ,hy zeide1 dat hy 'er verscheiden' planten van had gehad1 dog dat ze van de koude gestorven waren4 ,evenwel wast het in ,zweden in het wild4 ,truffels4 ,ook had die ,heer enige ,truffels1 #abf die hy uit enen zandigen grond in ,new ,jersey gekregen had1 waar zy overvloedig zyn4 ,hy vertoonde ze aan zynen ,vriend uit ,karolina1 en vroeg hem of zy de ,tukkahoo der ,wilden waren4 ,dog deze zeide van neen1 en voegde 'er by1 dat1 schoon de ,truffels in ,karolina zeer gemeen waren1 hy ze egter noit anders dan in melk tegens den buikloop had zien gebruiken4 ,maar van de ,tukkahoo4 ,tukkahoo gaf hy ons de volgende beschryving4 ,zy wast in vele poelen en moerassen in menigte4 ,de varkens wroeten hare wortels op4 ,de ,wilden in ,karolina zoeken ze ook op1 terwyl zy door de bosschen zwerven1 drogen ze in de zon1 malen ze1 en bakken 'er brood van4 ,zo lang de wortel nog varsch is heeft hy enen brandigen en wrangen smaak1 dog die gaat 'er by het drogen af4 ,naar deze eigenschappen te oordelen1 zou het de ,arum ,virginianum #abg zyn4 ,na den maaltyd keerde ik weder naar de ,stad4 ,byen4 ,vele ,engelschen en ,zweden houden hier ,byen1 die hun jaarlyks een tamelyk voordeel aanbrengen4 ,zy slagen hier zeer wel4 ,het wasch wordt het meest aan de ,kooplieden verkoft1 dog de honig gebruiken de ,eigenaars zelven4 ,in 't algemeen wierd 'er vastgesteld dat de gemene ,byen voor de aankomst der ,europeanen niet in ,noord ,amerika bekend waren1 maar dat de ,engelschen ze het eerst hebben medegebragt4 ,ook verklaren de ,wilden dat hunne ouders noit enige byen1 't zy in de bosschen1 't zy ergens anders gezien hebben1 voor dat de ,europeanen hier enigen tyd gevestigd waren geweest4 ,ook hebben zy 'er genen anderen naam voor dan die van de ,engelsche ,vlieg4 ,tegenswoordig zyn zy zeer menigvuldig in het ,land4 ,egter heeft men opgemerkt dat de ,byen1 wanneer zy zwermen1 zig altyd naar het zuiden en noit naar het noorden verspreiden4 ,het schynt dat zy de landen de laatste streek uit gelegen zo goed niet vinden voor haar gestel4 ,zy kunnen 't in ,kanada niet houden1 en sterven daar allen des winters4 ,het scheen my toe dat zy in ,amerika wat kleinder waren dan in ,zweden4 ,tot nog toe heeft men ze niet in de bosschen aan genen kant der ,blauwe ,bergen gevonden1 het welk my in de gedagte bevestigt dat zy hier onlangs eerst zyn overgebragt4 ,door iemant wierd aan den ,heer ,bartram verhaald1 dat hy op zyne reizen in de bosschen een ander soort van ,byen gevonden had1 die1 in plaats van den honig en het wasch in huisjes verdeeld te houden1 die beiden onder een vermengd in enen zak by zig droegen4 ,dog dit berigt vereischt opheldering en bekragtiging4 ,vermindering van gevogelte4 ,alle de oude lieden in ,amerika geboren1 die ik over deze zaak onderhield1 stemden hierin overeen1 dat 'er tegenswoordig op ver na zo veel eetbaar gevogelte niet was als voorheen toen zy kinderen waren1 en dat deze vermindering zigtbaar was4 ,zy zeiden zelfs1 dat zy reeds 'er hunne ouders over hadden horen klagen1 in wier jonge jaren de bayen1 rivieren1 en poelen van allerhande watervogels1 als ganzen1 enden1 en diergelyken1 vol waren4 ,dog tegenswoordig ziet men 'er somtyds niet enen enkelden vogel op4 ,voor zestig of zeventig jaar kon een enig man wel tagtig enden op enen morgen schieten1 en thans staat men dikwyls te vergeefs op te passen dat 'er een enige kome4 ,een negentigjarige ,zweed verzekerde my1 dat hy in zyne jeugd eens drieentwintig enden in enen schoot gedood had4 ,zulk een geluk zal thans niemant hebben2 en men moet dikwyls enen gantschen dag lopen om 'er twee of drie te zien4 ,de ,kraanvogels #abh kwamen in dien tyd by honderden in 't voorjaar over1 dog tegenwoordig maar weinig4 ,de wilde ,kalkoenen en de ,patryzen waren voorheen met grote troepen in de bosschen4 ,maar tegenwoordig is men moede van 't lopen eer men enen enkelden vogel kan doen opstaan4 ,het is niet moeilyk de reden van deze vermindering uittevinden4 ,voor de aankomst der ,europeanen was het land onbebouwd en vol zware bosschen4 ,de weinige ,wilden1 die hier woonden1 stoorden de vogels zelden4 ,zy dreven genen handel onder zig4 ,zy kenden nog yzer1 nog buskruid4 ,het honderdste gedeelte van de vogels1 die toen daar zo menigvuldig waren1 was overvloedig om het klein getal ,inwoonders te voeden4 ,en wanneer men daarby bedenkt hoe veel tyds zy besteden moesten om hunne kleine ,maislanden te bebouwen1 om te visschen1 om op bevers1 herten1 beren1 en ander wild te jagen1 zal men ligt begrypen dat zy weinig om het storen van 't gevogelte denken konden4 ,maar sedert de aankomst van zo vele ,europeanen zyn de zaken geheel veranderd4 ,het land is wel bevolkt1 het gevogelte is gedeeltelyk gedood1 gedeeltelyk verjaagd3 in de lente worden de eyeren1 en de oude en de jonge vogels zonder onderscheid1 weggenomen1 dewyl 'er gene schikkingen gemaakt zyn die zulks beletten4 ,en zo 'er al gemaakt waren1 zou de geest van vryheid1 die hier sterk heerscht1 dezelven weinig doen in agt nemen4 ,maar schoon het eetbaar gevogelte zeer verminderd is1 zyn 'er anderen die eer vermeerderd zyn4 ,dit kan men eigenlyk het meest zeggen van een soort van ,krayen1 by de ,engelschen ,zwarte ,vogels #abi en by de ,zweden ,maisdieven genoemd4 ,ook hebben zig de ,eekhoorns zeer vermenigvuldigd1 welken zo wel als de evengenoemde vogel op ,mais azen1 of ten minden 'er zeer op gesteld zyn4 ,naar mate nu de bevolking toeneemt1 vermeerdert de bouw van de ,mais2 gevolglyk wordt het voedsel van dit gedierte vermenigvuldigd4 ,voeg hierby1 dat men het zelve zelden eet1 en dus niet hindert zig te vermenigvuldigen4 ,ook zyn 'er nog andere vogels welken men niet eet1 die tegenwoordig byna al zo talryk zyn als zy voor de aankomst der ,europeanen waren4 ,de klagten over 't verminderen van het eetbare gevogelte waren door gantsch ,noord ,amerika gemeen4 ,en van den visch4 ,oude lieden hadden met den visch even het zelve als met het gevogelte zien gebeuren4 ,in hunne jeugd waren de bayen1 rivieren1 en poelen zo vol van visch dat men in enen trek 's morgens vroeg gedaan zo veel ving als een paard slepen kon4 ,maar tegenwoordig zyn de zaken geheel veranderd2 men vischt dikwyls met al zyn want enen gantschen nagt voor genoegzaam niets4 ,de oorzaken van deze vermindering in den visch zyn gedeeltelyk dezelven als die van de vermindering van het gevogelte1 visschende men nu geduriger en op meerderhande wyzen dan te voren4 ,de talryke molens op de beekjes en rivieren brengen hier toe ook iets by1 want men heeft opgemerkt dat de visch de rivieren opzwemt om zyne kuit in stille wateren te schieten1 en dat als hy werken ontmoet die zynen voortgang stuiten1 hy terug keert en nimmer wederkomt4 ,dit verzekerde my een ryk man van ,boston4 ,in een zeker water van zyn' vader plegt men des winters en byna ook den gehelen zomer door een zeker soort van ,haringen te vangen1 dog sedert dat men enen molen op dat water gezet had1 waren zy niet meer te bespeuren4 ,dus klaagde men hier overal over 't verlopen van den visch4 ,het zelve zeiden sommige oude lieden ook van de ,oesters te ,new ,york1 want schoon die daar steeds in ene aanmerkelyke menigte gevangen worden1 en zy zo vet en lekker zyn als men ze wenschen kan1 zeggen alle de oestervangers dat zy grotelyks alle jaren verminderen4 ,de waarschynlykste reden hiervan is het onophoudelyke vangen van dezelven4 ,waarnemingen aangaande den visch4 ,de ,heer ,franklin verhaalde my dat in den oord van ,nieuw ,engeland1 daar zyn vader gewoond had1 twee rivieren in zee vielen1 waarvan in de ene zeer veel haring gevangen wierd en in de andere niet een4 ,egter waren de plaatsen daar deze rivieren zig in zee stortten niet ver van malkander4 ,men had opgemerkt1 dat1 wanneer de haring in de lente kwam om zyne kuit te schieten1 hy altyd de ene en noit de andere rivier opzwom4 ,dit deed den ouden ,heer ,franklin lust krygen te beproeven of hy niet zou kunnen maken dat zy ook in de andere kwamen4 ,met dit inzigt zettede hy zyn' netten uit toen zy kwamen om op te zwemmen en ving 'er enigen4 ,hy nam 'er de kuit uit1 en bragt die zorgvuldig in de andere rivier over4 ,de kuit kwam uit1 en sedert heeft men veel meer haringen alle jaren in dat water gevangen dan in het ander1 en dit blyft nog zo4 ,dit geeft aanleiding om te denken1 dat de visch altyd gaarne daar zyn kuit schiet waar hy zelf is uitgebroeid1 en waar hy het eerst in 't water komt1 als ware hy aan die plaatsen gewend4 ,de volgende waarneming is ook opmerkenswaard4 ,niemant heeft voorheen gehoord dat men by ,kaap ,hinlopen kabeljauwen ving2 men ving ze altyd aan den mond der ,dellaware1 dog tegenwoordig zyn zy op de eerstgenoemde plaats menigvuldig4 ,en hieruit zou men kunnen opmaken1 dat de visch ook dikwyls uit eigen' beweging van verblyf verandert4 ,verhaal aangaande ,groenland4 ,een ,schipper1 die in ,groenland geweest was1 verzekerde volgens zyne eigene ondervinding1 dat ten noorden de #gj4 gr4 de hette veel sterker was dan meer zuidwaards4 ,hieruit besloot hy dat de hette onder den ,pool nog veel geweldiger zyn moest1 dewyl de zon daar nog langer zonder ondergaan blyft schynen4 ,het zelve met de zelve gevolgtrekking had de ,heer ,franklin ook van de ,schippers te ,boston gehoord1 die in de noordelykste gewesten van ons halfrond geweest waren4 ,maar nog wonderbaarder is het geen hy verstond van ,kapitein ,henry ,atkins1 die nog te ,boston woont4 ,enigen tyd op de kusten van ,nieuw ,engeland ene slegte vangst gehad hebbende1 zeilde hy meer noordwaards tot op de hoogte van ,groenland4 ,op 't laatst kwam hy zo ver1 dat hy menschen vond die noit ,europeanen gezien hadden1 en het geen nog vreemder luidt1 die geen kennis in 't geheel van het gebruik van 't vuur hadden1 en1 zo zy al die kennis gehad hadden1 zouden zy 'er niets aan hebben gehad1 dewyl 'er geen hout in dat land was4 ,dit volk at den visch en het vleesch geheel rauw4 ,de ,kapitein ruilde van deze menschen enige zeer zeldzame vellen voor sommige kleinigheden4 ,hy heeft op het sterkste betuigd dat dit volk het vuur niet kende4 ,reeds is het bekend dat ver op naar 't ,noorden nog bomen1 nog struiken1 nog enig hout te vinden zyn4 ,maar het is niet waarschynlyk1 dat de ,inwoonders van zulk een land den traan der visschen en het vet der dieren niet in hunne lampen branden en gebruiken zouden om hun eten te koken en hunne hutten in den winter te verwarmen1 byzonderlyk ook om gedurende hunnen winterschen nagt van enige maanden ligt te hebben4 ,zoude buiten dit zulk ene duisternis wel te verdragen zyn8 ,het ,moose-deer4 ,in verscheiden' geschriften leeft men van een zeer groot dier1 dat men in ,nieuw ,engeland en andere plaatsen van ,noord ,amerika vinden zou4 ,in ,ierland graaft men somtyds lange en getakte hoorns uit den grond2 en geen mensch in de wereld kent een dier dat zulke hoorns heeft4 ,dit heeft velen lieden aanleiding gegeven om te denken1 dat zy van het in ,noord ,amerika zo berugte ,moose-deer waren1 welk dier voorheen in dat ,eiland zou moeten geweest zyn4 ,zelfs heeft men 'er uit opgemaakt dat ,ierland voorheen aan ,amerika vast geweest is1 of ten minsten dat ene keten van ,eilanden1 die nu weg zyn1 ene verbindtenis tusschen die twee gewesten gemaakt heeft4 ,dit deed my onderzoek doen1 of een dier met zo grote hoorns1 als men het ,moose-deer geeft1 oit in deze gewesten gezien was4 ,de ,heer ,bartram had veel onderzoeks hier naar gedaan1 dog niemant kon hem enig geloofwaardig berigt hier omtrent geven1 en dus was hy van gedagte dat 'er zulk een dier niet was4 ,de ,heer ,franklin verhaalde1 dat hy1 nog een jonge zynde1 twee beesten gezien had die men ,moose-deer noemde2 dog het stond hem zeer wel voor dat zy van zulk ene grootte niet waren als zy moesten zyn geweest1 indien de hoorns in ,ierland gevonden voor hun gepast zouden geweest zyn3 de twee beesten1 die hy zag1 wierden naar ,boston gebragt1 om ze van daar aan ,koningin ,anna te zenden4 ,de hoogte was als die van een groot paard1 dog de kop en de hoorns waren hoger4 ,de ,heer ,dudley heeft ene beschryving gegeven van het ,moose-deer dat men in ,noord ,amerika vindt4 #acj ,in ,kanada zynde vernam ik dikwyls by de ,franschen1 of men daar oit zo groot een dier gezien had als sommigen zeggen dat 'er in ,noord ,amerika zyn1 en met zo verschrikkelyke hoorns als 'er in ,ierland gegraven worden4 ,dog zy hadden 'er noit van gehoord1 veel min 'er gezien4 ,sommigen deden 'er by1 dat indien 'er zulk een dier was zy het noodzaakelyk zouden hebben moeten ,is waarschynlyk de ,eland4 zien1 dewyl zy de bosschen zoo veel doorkruisten4 ,men vindt hier ,elanden1 die van het zelve soort zyn als de ,zweedschen1 of ene verscheidenheid van dezelven4 ,van dezen worden 'er dikwyls enigen gevangen die zwaarder zyn dan naar gewoonte2 en hier van daan zal misschien het spreukje van het grote dier met de grote hoorns gekomen zyn4 ,deze ,eland wordt door de ,franschen in ,kanada ,original geheten1 welken naam zy van de ,wilden ontleend hebben4 ,misschien meent ,dudley in zyne beschryving van het ,moose-deer niets anders dan deze zware ,elanden4 #aca ,een zeldzame steen4 ,de ,heer ,franklin vereerde my een stuk van enen steen dien men1 om dat hy het vuur zo wel weerstaat1 in ,nieuw ,engeland gebruikt om 'er smeltovens van te maken4 ,hy bestaat uit een mengsel van ,slangesteen of ,lapis ollaris en ,asbest4 ,het grootste deel is een blauwe ,slangesteen1 vet en glad in 't aanraken1 en gemakkelyk om te snyden en te bewerken4 ,hier en daar zyn enige glinsterende starretjes1 gelyk in dien ,asbest wiens vezels uit het middelste als uit een middelpunt voorkomen4 #acb ,dezen steen houwt men niet uit de rotsen1 maar vindt hem hier en daar op 't land4 ,zeepsteen4 ,een andere steen wordt van sommige ,zweden ,zeepsteen #acc genoemd1 om dat men hem gebruikt om vlakken uit de klederen te doen4 ,men zou hem in 't ,latyn ,saxum talcosum particulis spataceis granatisque immixtis noemen4 ,ene nadere beschryving zal ik in een ander werk geven4 ,nu voeg ik 'er maar by1 dat de grondkleur bleek groen is met sommige donker blauwe vlakken1 en somtyds met enigen die in 't groene vallen4 ,hy is zeer glad op 't gevoel en als gegolfd1 en laat zig gemakkelyk zagen en snyden1 maar wordt dan niet zeer gelyk4 ,ik heb 'er van gezien die een vadem en meer lang waren1 breed naar evenredigheid1 en gemeenlyk van zes duim tot een voet dik4 ,ik kan niets van zyne oorspronglyke grootte zeggen2 ik ben noit op de plaats geweest daar zy gegraven worden1 en heb ze maar te ,philadelphia gezien1 waar zy gebragt worden alreeds gesneden zynde4 ,de talkdeeltjes zyn in dezen steen omtrent dertigmaal zo veel als de anderen4 ,men vindt hem op vele plaatsen in het ,land1 by voorbeeld in de nabuurschap van ,chester in ,pensylvanie4 ,de ,engelschen noemen hem ook ,zeepsteen4 #acd ,deze steen wordt voornamelyk op deze wys gebruikt4 ,eerst dient hy om vlakken uit de klederen te doen4 ,dog hier toe is de gehele steen niet even goed1 want tusschen zyne heldere deeltjes zitten enige donkeren1 die geheel uit ,slangesteen bestaan1 en gemakkelyk met een mes kunnen gesneden worden4 ,wat van dezen lossen steen tot stof geschraapt en op een smeervlak gestroid1 't zy in zyde of andere stof1 trekt het vet tot zig1 en afgewreven zynde neemt het de vlak met zig weg4 ,en gelyk deze steen ook zeer tegen 't vuur bestand is1 maken de ,landlieden 'er hunne haarden van1 vooral de plaats daar het vuur legt1 en de hette 't grootst is1 want hy houdt het sterkst vuur uit4 ,als men genoeg van dezen steen vinden kan maakt men 'er de stoepen van in plaats van gebakken' stenen1 die men 'er anders toe neemt4 ,de muren om de hoven1 tuinen1 en begraafplaatsen1 die gemeenlyk van gebakken stenen gemetseld worden1 overdekt men met deze steenen1 om dat zy zo wel tegens zon1 lugt1 regen en wind bestand zyn1 en niet veranderen maar de ticchels bewaren4 ,om deze reden maakt men gemeenlyk de deurposten1 waarin de hengsels vatten1 en de posten van de kelder vensters van dezen steen2 in verscheidene openbare gebouwen is 'er de gehele benedenmuur van gemaakt1 en in andere huizen worden 'er de hoeken mede opgetrokken4 ,zout4 ,het zout dat in de ,engelsche ,noord ,amerikaansche ,volkplantingen gebruikt wordt1 haalt men uit de ,west ,indien4 ,de ,wilden hebben op sommige plaatsen ,zoutbronnen1 uit welker water zy zout koken4 ,in 't vervolg zal ik gelegenheid hebben om enigen derzelven te beschryven4 ,de ,heer ,franklin was van gedagte1 dat men in ,pensylvanie gemakkelyker uit het zeewater een goed zout maken zou kunnen dan in ,nieuw ,engeland1 waar het somtyds geschiedt1 schoon deszelfs legging meer noordelyk is4 ,looderts4 ,men heeft in ,pensylvanie een ,looderts ontdekt1 dog het was in te geringe menigte dan dat iemant 'er gebruik van zou hebben willen ,zeilstenen4 maken4 ,men heeft 'er ook ,zeilstenen van ene tamelyke deugd gevonden1 en ik bezit 'er zelf verscheiden' stukken van4 ,yzer4 ,yzer wordt in ,pensylvanie en de andere ,engelsche ,provincies in zulke menigte gevonden1 dat men 'er geheel ,europa mede zou kunnen voorzien1 en misschien wel de gehele wereld4 ,het erts is hier veel ligter te bewerken dan in ,zweden2 want op vele plaatsen kan men met een byl1 een koevoet1 en een houten beitel even zo ligt het erts los maken1 als men by ons een kuil in ene harde aarde graaft4 ,zy weten op vele plaatsen niets van te boren1 te doen springen1 te branden4 ,daarby is het erts zeer smeltbaar4 ,van dit yzer wordt zulk een voorraad gewonnen1 dat niet alleen de talryke bewoonders dezer ,volkplantingen daar genoeg van hebben1 maar dat 'er ook zeer veel van jaarlyks naar de ,amerikaansche ,eilanden gezonden wordt4 ,zelfs heeft men sedert enigen tyd begonnen daar mede op ,europa te handelen4 ,dit yzer wordt beter dan enig ander voor de schepen gehouden1 wordende veel minder dan het ,zweedsche door het zoute water weggevreten4 ,enigen zyn van mening dat zy1 ongeagt de vragt1 hun yzer in ,engeland beter koop leveren kunnen dan enig ander volk1 vooral wanneer het land nog meer bebouwd1 en daar door de daglonen minder zwaar wezen zullen4 ,bergvlas4 ,de ,amiantus fibris separabilibus molliusculis van den ,bisschop ,browallius wordt in ,pensylvanie tamelyk veel gevonden4 #ace ,sommige stukken zyn zeer zagt1 anderen wederom vry tai4 ,de ,heer ,franklin had1 toen hy meer dan twintig jaren geleden ene reis naar ,engeland deed1 ene beurs van ,amiant gehad1 en die aan ,sir ,hans ,sloane vereerd4 ,ook heb ik papier gezien dat van dezen steen gemaakt was4 ,ik bewaar 'er enige stukken van in myn ,kabinet4 ,de ,heer ,franklin had van anderen gehoord1 dat als men een stuk van dezen steen des winters in de lugt1 aan de koude en 't nat bloot gesteld1 laat leggen1 hy daardoor gemakkelyk te spinnen wordt2 dog hy wist niet hoe ver men hier staat op maken kon4 ,by die gelegenheid verhaalde hy een kortswylig voorval dat hy 'er mede gehad had4 ,hy had 'er enige stukken van op den papiermolen gegeven om 'er een vel papier van te maken4 ,toen hem dit gebragt werd1 vouwde hy 't in malkander1 wierp het in 't vuur1 zeggende den man die 't bragt dat hy een wonderwerk zien zoude4 ,deze1 onkundig van de eigenschap dezer stof1 was over deze vertoning zeer verwonderd4 ,de ,heer ,franklin lag hem de zaak1 dog niet volkomen1 uit4 ,terwyl hy eens uit de kamer gegaan was1 kwamen 'er enigen van zyne kennissen binnen1 die terstond het papier kenden4 ,de goede ambagtsman dagt hun iets zeer wonderlyks te verhalen4 ,hy vertelde hun dan dat hy een vel papier zo kondig toebereid had dat het in 't vuur niet brandde4 ,zy hielden zig als of zy het voor onmogelyk hielden4 ,dog hy beweerde de zaak des te yveriger4 ,eindelyk kwam het tot ene weddenschap4 ,dog terwyl hy het vuur wat aanstookte besmeerden de anderen het papier behendig met vet4 ,de man smeet het gerust in 't vuur1 en op het ogenblik was het in volle vlam4 ,hy stond zonder een woord te kunnen zeggen1 terwyl de anderen hun lacchen niet inhouden konden4 ,zy ontdekten hem daarop het gantsche geheim4 ,mieren4 ,in verscheiden huizen der ,stad liepen veel kleine ,mieren1 die haar verblyf of onder den grond of in de holtens der muren hielden4 ,hare gehele langte bedroeg ene meetkundige lyn4 ,zy waren zwart of donker rood4 ,zy hielden veel1 even gelyk de ,mieren in andere landen1 van zoetigheden4 ,de ,heer ,franklin toonde zig zeer geneigd te geloven1 dat deze diertjes op de ene of de andere wys malkander hunne gedagten konden doen weten4 ,hy beriep zig daaromtrent op enige ondervindingen4 ,als ene ,mier wat suiker of iets anders vindt1 loopt zy ten eersten naar haar hol heen4 ,nauwlyks heeft zy daar ene wyl vertoefd1 of een gantsch heir komt 'er uit te voorschyn1 kruipt naar de gevondene suiker toe1 en vangt terstond aan dezelve by stukken weg te slepen4 ,ene ,mier behoeft ook maar ene dode vlieg hier of daar aan te treffen1 die zy alleen niet wegslepen kan1 of zy ylt naar huis1 en na enige ogenblikken ziet men 'er meer voor den dag komen1 en 't gevonden aas met gemene kragten wegvoeren4 ,enigen tyd geleden had de ,heer ,franklin in ene kast een klein aarden potje met syroop staan gehad1 in de welke vele ,mieren ingeslopen waren1 die de zoetigheid gretiglyk op aten4 ,dog hy merkte het1 schudde ze daar uit1 en bond den pot met enen dunnen draad aan enen spyker aan den balk vast4 ,maar by geval was 'er ene enkelde ,mier ingebleven4 ,deze vrat zig zat1 dog konde niet wegkomen4 ,zy liep lang1 dog te vergeefs1 herom4 ,eindelyk vond zy den weg langs den draad naar den balk4 ,daarvan daan liep zy den wand langs1 naar den grond4 ,nauwlyks een half uur daarna1 kwam een grote zwerm te voorschyn1 trok naar de zoldering en lynregt op den draad aan4 ,langs den zelven kropen zy weder in den pot en gingen aan 't eten4 ,hier mede hielden zy zo lang aan als 'er wat in was4 ,ondertusschen liep de ene hoop den draad langs af1 en de andere op4 ,voortekens omtrent het weder4 ,een ,man van aanzien1 die zig lang in dit ,land had opgehouden1 verzekerde1 dat hy sedert byna twintig jaren door de ondervinding opgemerkt had1 het geen ook anderen zo vaststelden1 dat het aanstaande weder in den gehelen winter hier gemeenlyk zo is als op den #a4 ,november ouden styl4 ,is het dien gehelen dag helder1 zo zal 'er dien winter niet veel sneuw en regen vallen4 ,maar is het den halven dag klaar en de andere helft betrokken1 zo zal het begin van den winter schoon1 dog het einde en de lente ruw en onaangenaam zyn4 ,van gelyken aard waren ook de overige voorspellingen4 ,op andere plaatsen heb ik ook van diergelyke voortekens van 't weder gehoord4 #acf ,dog gelyk een goed oordeel het vertrouwen op de zelven vermindert1 zo hebben ook de gedane aantekeningen aangaande het weder getoond hoe dikwyls deze voortekens gefeild hebben4 ,bronnen4 ,pensylvanie is ryk aan bronnen4 ,men zal gemeenlyk ten minsten aan enen kant van elken berg ene bron ontmoeten1 waaruit een helder water voortkomt4 ,dit water wordt dikwyls naar een klein stenen gebouw geleid1 waar men het stuit1 en den grond doet overstromen4 ,hier bewaart men des zomers niet alleen de melk1 maar verkoelt 'er ook den wyn en andere dranken in4 ,vele landhuizen waren ook zo aangelegd dat 'er een klein stroompje onder de keuken of de voorraadkamer door liep1 om het water by de hand te hebben4 ,vyvers4 ,niet alleen lieden van groot aanzien1 maar alle zulken die enig vermogen bezitten1 hebben gemeenlyk by hunne landhuizen vischvyvers1 waarin zy altyd zorg dragen dat de visch varsch water kryge4 ,om deze reden waren de vyvers meest digt by ene bron4 ,middel om het gras te doen wassen4 ,ik merkte op verscheiden' plaatsen van dit gewest op hoe men middel wist om veel gras op de weilanden te hebben4 ,de weiden leggen meest tusschen de heuvels en de dalen1 waar vele beekjes door stromen4 ,als de grond te nat is leidt men het meeste water in gruppen af4 ,dog om voor te komen dat de hete zon het gras verdorre1 zoekt men alle de naburige bronnen op1 en leidt het water in alle de beekjes1 die natuurlyk naar de laagtens lopen1 langs het hoogste van de weiden1 uit welken men des noods langs sloten het water in de vlakte brengt1 zo dat alle de weilanden bewaterd worden4 ,komt 'er ene wat al te diepe plaats tusschen in1 zo leidt men het water langs ene houten buis daar over heen4 ,en om het water des te hoger te hebben1 heeft men by de bronnen zelven dyken gemaakt1 waar tusschen het zig verzamelen moet1 tot dat het die hoogte verkregen hebbe dat het door juist dien weg lopen moet dien men het voorgeschreven heeft4 ,somtyds heeft men zelfs wel ene ,eng4 myl ver het water over heuvelen en de tusschen gelegene dalen1 door middel van houten' buizen1 heen1 naar zulke plaatsen gebragt1 daar men het hebben wilde4 ,iemant die het niet gezien heeft kan nauwlyks geloven wat een schoon gras op die weilanden wast1 byzonderlyk digt by die afleidingen1 daar in tegendeel anderen1 waarmede men zo niet gehandeld heeft1 'er bedroefd uitzien4 ,de weiden tusschen de heuvelen leggende hebben meest alle hoger kanten1 dus men het water ligt op de zelve leiden kan4 ,de weilanden wierden gemeenlyk driemaal iederen zomer gemaid4 ,dog de zomer duurt hier zes of zeven maanden4 ,wanneer het loof afvalt4 ,de bladeren waren omstreeks het midden van ,november allen afgevallen1 zo wel van de ,eiken als andere bomen1 die gewoon zyn hun blad te wisselen1 en bedekten in de bosschen den grond wel zes duim hoog4 ,deze menigte van blad schynt de bovenste zwarte aarde zeer te moeten doen aangroeyen4 ,egter is zy niet boven de drie of vier duimen dik in de bosschen1 en onder dezelve legt ene steenkleurige klei1 gemengd met een zand van de zelve kleur4 ,het is zonderling dat een grond1 die noit bebouwd is geworden1 met zo gering ene zwarte aarde bedekt is4 ,dog hier van in 't vervolg nader4 ,eekhoorns4 ,de ,eekhoorns1 die hier in de bosschen zeer menigvuldig zyn1 zyn van verscheiden' soorten4 ,ik zal de gemeensten nauwkeurig beschryven4 ,grauwe ,eekhoorns4 ,de ,grauwe ,eekhoorns zyn overvloedig in ,pensylvanie1 en de andere delen van ,noord ,amerika4 ,van grootte zyn ze omtrent gelyk de ,zweedschen1 dog iets groter1 en blyven altyd grauw4 ,de bosschen1 vooral in ,pensylvanie1 bestaan meest uit bomen die hun blad laten vallen1 en in dezen houden zig de ,eekhoorns het liefst op4 ,catesby heeft hen1 onder den naam van den groten aschgrauwen ,virginischen ,eekhoorn beschreven1 en naar het leven afgebeeld4 #acg ,de ,zweden noemen hem ,grao ,ickorn1 en dit is het zelve met het ,engelsch ,grey ,squirrel1 of ,grauwe ,eekhoorn4 ,zy hebben hun nest merendeels in holle bomen1 en brengen 'er mos1 stroo1 en andere buigzame dingen naartoe4 ,hun voedzel is voornaamlyk noten1 als hazelnoten1 ,chinquapins1 kastanjes1 walnoten1 hikorynoten1 en eikels4 ,maar de ,mais is hun liefste kost4 ,de grond in de bosschen legt in den herfst vol van eikels en andere noten4 ,hiervan verzamelen de ,eekhoorns enen goeden voorraad voor den winter1 en bewaren ze in gaten1 die ze graven1 op verscheiden' plaatsen1 hier en daar wat4 ,ook dragen zy 'er veel van naar hunne nesten4 ,zo dra de winter komt1 en de koude en sneuw hen in hunne nesten sluiten1 blyven zy daar verscheiden' dagen binnen1 en leven van den voorraad dien zy daar by een gebragt hebben4 ,zo dra het weder wat zagter is komen zy voor den dag1 en graven een van de gaten open1 waar in hun overige voorraad legt4 ,daar eten zy ten eersten een deel van op1 en dragen het overige naar het nest op den boom4 ,in de volgende winters merkten wy dikwyls op1 dat als het zagt weder geweest was en 'er ene strenge koude op stond te volgen1 de ,eekhoorns een dag of twee sterk door de bosschen herom liepen1 deels om zig regt zat te vreten1 en deels om hunne nesten met enen nieuwen voorraad voor de aanstaande koude te voorzien1 gedurende welke zy t'huis blyven4 ,wanneer men ze dan in ene ongewone menigte herom lopen zag1 konde men daaruit vry zeker ene op handen zynde vorst voorspellen4 ,de ,varkens1 die hier in 't veld lopen zo lang 'er geen sneuw legt1 om hunnen kost te zoeken1 doen den armen ,eekhoorns grote schade1 door hunne magazynen om te wroeten en den voorraad op te vreten4 ,zo wel de ,wilden als de ,europers doen hun best om deze voorraadhuizen te vinden1 dewyl alle de noten die 'er in leggen uitgezogt zyn1 en niet alleen door en door ryp1 maar ook niet wormstekig4 ,zo is het ook met de noten en eikels1 die de ,boschmuis #ach in den herfst vergadert4 ,de ,zweden verhalen dat 'er in den langen winter van het jaar #agda4 zulke menigte van sneuw viel1 dat de ,eekhoorns niet by hunne magazynen komen konden1 zo dat 'er velen van honger sterven moesten4 ,ik heb reeds van de schade gesproken die zy op de ,maisvelden doen4 ,zy doen des te meer kwaads om dat zy niet al het koorn1 maar alleen het binnenste en zoetste eten1 en al het overige te gelyk afbyten4 ,ik heb eens omtrent het eind van ,april1 dat de ,eiken in vollen bloei stonden1 ene menigte ,eekhoorns in de bomen gezien1 somtyds vyf1 zes en meer1 op elken boom1 die de bloemsteeltjes1 een weinig beneden de bloem afbeten1 en ze op den grond vallen lieten4 ,of zy 'er iets van aten1 of 'er enig ander gebruik van maakten1 kan ik niet zeggen4 ,maar de grond lag vol van eikebloeisems1 waaraan de steel nog zat4 ,dit maakt dat de bomen zo veel eikels1 ten nutte der varkens en andere dieren1 niet voortbrengen als zy anders doen zouden4 ,mak gemaakt4 ,van alle de wilde dieren dezes ,lands kunnen de ,eekhoorns het gemakkelykst getemd worden1 vooral als men ze jong krygt4 ,ik heb ze zo mak gezien dat ze de kinderen in de bosschen en overal na liepen1 en op de schouders kwamen zitten4 ,somtyds gingen zy maar een stuk wegs in 't hout mede1 en keerden dan terug naar de hokjes die voor hun gemaakt waaren4 ,als zy eten1 zitten zy op hun agterste1 en houden het eten tusschen de voorpootjes1 en den staart in de hoogte4 ,wanneer men den makken meer geeft dan ze op kunnen1 brengen zy 't naar hunne koyen1 en bewaren het onder de wol of het ander goed daar zy op leggen4 ,zy waren niet bang voor vreemde menschen1 en lieten zig van ieder aanraken1 zonder te willen byten4 ,zy komen somtyds zelfs enen vreemden op den schoot1 en gaan daar leggen slapen4 ,zy spelen met de katten en de honden1 en eten ook brood4 ,de ,grauwe wilde ,eekhoorns houden ook den staart om hoog als zy zitten4 ,als zy een mensch zien bewegen zy den staart gedurig1 en knarssen op de tanden1 dus zy een vry sterk geluid maken1 en het is moeilyk ze te doen zwygen4 ,dit maakt1 dat zulken die uit gaan om vogels of andere dieren te schieten dikwyls regt boos op hun worden1 dewyl hun geraas hen ontdekt1 en het wild waarschuwt4 ,schoon een ,grauwe ,eekhoorn niet zeer schuw schynt1 is hy egter moeilyk te doden1 want zodra hy een mensch ziet1 klimt hy op enen boom1 en gaat gemeenlyk in 't topje zitten4 ,daar tragt hy zig agter de takken te verbergen om niet gezien te worden1 en schoon de jager onder rondom den boom gaat1 doet de ,eekhoorn het zelve al zo schielyk1 zo niet schielyker4 ,vindt hy twee takken die t'zamen komen1 hy gaat 'er tusschen zitten1 en klemt zig zo sterk 'er in dat hy nauwlyks zigtbaar is4 ,men mag dan den boom schudden1 met takken of stenen goyen1 ja zelfs 'er op schieten1 hy verroert zig niet4 ,vindt hy drie takken die t'zamen komen1 zo verschuilt hy 'er zig tusschen1 en dan is hy genoegzaam buiten gevaar4 ,somtyds ontsnapt hy op enen boom daar oude eekhoorn- of vogelnesten in zyn1 en dan sluipt hy 'er in1 zonder dat men hem 'er uit kan krygen1 het zy met smyten1 schudden of schieten2 want de ,grauwe ,eekhoorn springt zelden van den enen boom op den anderen1 ten zy in den uitersten nood4 ,zy lopen gemeenlyk den zelven weg langs den boom naar boven en naar beneden1 met het hoofd vooruit4 ,verscheidenen1 die ik in de bosschen schoot1 waren vol van vloyen4 ,talrykheid4 ,ik heb reeds aangemerkt dat 'er tegenswoordig veel meer ,eekhoorns zyn dan voorheen1 dog het is aanmerkenswaard dat 'er in sommige jaren een veel groter getal van ,eekhoorns uit de binnenlanden naar ,pensylvanie en de andere ,volkplantingen afkomt dan in de anderen4 ,zy komen gemeenlyk in den herfst1 en hebben het dan zeer druk met in de bosschen noten en eikels te verzamelen1 die zy in holle bomen of hunne magazynen brengen4 ,zy zyn zo naarstig in het aanleggen van hunne voorraadhuizen1 dat schoon de noten dat jaar zeer overvloedig geweest zyn1 men 'er bezwaarlyk veel van vinden kan4 ,men beweerde hier ondervonden te hebben1 dat als 'er zo veel ,eekhoorns uit de binnenlanden kwamen de volgende winter gemeenlyk gestreng was4 ,dog dit is niet altyd zo1 gelyk ik in den herfst van #agdi4 bevonden heb1 wanneer 'er een groot getal ,eekhoorns in de ,volkplantingen afkwam1 en egter was de winter niet harder dan naar gewoonte4 ,dog het bleek dat hun verhuizen aan de schaarschheid van noten en eikels in de bovenlanden moest toegeschreven worden4 ,om deze reden keren zy gemeenlyk het volgende jaar weder naar hunne oude woonplaats te rug4 ,hun vleesch4 ,de huid4 ,sommige menschen houden het vleesch van de ,eekhoorns voor ene grote lekkerny1 dog anderen maken 'er in 't geheel geen werk van4 ,de huid deugt niet veel1 alleen snydt men 'er nog wel riemen uit1 om dat zy redelyk tai zyn4 ,sommigen gebruiken ze om klederen te voeren by gebrek van iets beters4 ,betoverd door de ,ratelslang4 ,de ,ratelslang verslindt den ,eekhoorn dikwyls ongeagt zyne gezwindheid4 ,dit handeloze schepsel wil men dat dikwyls zo vlug een dier alleen door zyne betovering vangt4 ,ik had noit gelegenheid van het te zien1 maar zo vele geloofwaardige lieden verzekerden my 'er van1 verklarende het met grote opmerkzaamheid zelven gezien te nebben1 dat ik my gedwongen vinde een zo eenparig getuigenis aantenemen4 ,deze betovering geschiedt op de volgende wys4 ,de slang legt onder den boom waarop de ,eekhoorn zit1 hare ogen zyn op hem gevestigd1 en van dat ogenblik af kan hy niet ontkomen4 ,hy begint een droevig geschrei1 het welk zo kenbaar is dat ieder die het hoort daaruit weet dat hy van de slang betoverd wordt4 ,de ,eekhoorn loopt enigen tyd den boom wat af en wederom op1 dog altyd wat meerder naar beneden dan naar boven4 ,de slang blyft van onderen hare ogen op het beestje gevestigd houden1 met zulke ene aandagt dat men 'er omtrent komende een groot geweld kan maken zonder dat zy het eens merke4 ,de ,eekhoorn ondertusschen komt al lager en lager1 en springt op 't laatst der slange te gemoet1 welker bek alreeds open is om hem in te zwelgen4 ,het arme beestje loopt dan onder een naar gehuil in den mond der slang1 die1 als het niet te groot is1 het in eens doorzwelgt4 ,maar is de proi te groot om in eens doortegaan1 zo belikt de slang het zo lang tot dat het glad genoeg is om op eenmaal te kunnen doorgeslikt worden4 ,alle de merkwaardige omstandigheden van deze betovering heb ik beschreven in de ,verhandelingen der ,zweedsche ,koninglyke ,maatschappy der ,wetenschappen voor het jaar #agec4 ,dus wil ik hier niet breedvoeriger wezen4 ,de zelve toverkragt wordt aan de zogenaamde ,zwarte ,slang ook toegeschreven4 #aci ,zyn zeer schadelyk4 ,de ,eekhoorns doen niet alleen ene merkelyke schade in de ,mais terwyl zy op 't veld staat1 gelyk ik reeds heb aangemerkt1 maar zelfs wanneer zy reeds in de schuren is1 want1 als zy 'er by komen kunnen1 zyn zy in staat in weinige nagten wel ene gantsche ton vol naar hunne holen te verslepen4 ,om deze reden heeft de ,regering in de meeste ,amerikaansche ,volkplantingen ene beloning gezet op den kop van iederen ,eekhoorn4 ,het schynt onbegrypelyk zulk een geld als 'er in ,pensylvanie1 alleen van den #a4 ,januari #agdi4 tot den #a4 ,januari #agej4 toe1 voor ,eekhoorns koppen betaald is4 ,toen de ,afgevaardigden der ,provincie vergaderden klaagden zy allen dat hun schatkist door alle die beloningen voor ,eekhoorns koppen leeg geraakt was1 want 'er stond toen een prys van drie pence op4 ,in dat jaar waren agtduizend ponden ,st4 ,pensylvanisch geld voor pryzen betaald4 ,dit is my verzekerd van een man die zelf de rekeningen had nagezien4 ,vele menschen1 vooral jonge lieden1 lieten al ander ambagt varen1 en gingen naar de bosschen om ,eekhoorns te schieten4 ,dog de ,regering heeft sedert den prys tot de helft verminderd4 ,vliegende ,eekhoorns4 ,de ,vliegende ,eekhoorns zyn een byzonder soort1 en schynen de zelven te zyn die men in sommige delen van ,finland vindt1 en die door de ,heer ,linnus in zyne ,fauna ,suecica ,no4 #ch4 ,sciurus volans genoemd wordt4 ,op zyn hoogst is de ,amerikaansche ,vliegende ,eekhoorn ene verscheidenheid van den ,finlandschen4 ,catesby #adj heeft hem naar het leven beschreven en afgetekend4 ,hy geeft hem den zelven naam4 ,men vindt dit dier in de bosschen1 dog niet menigvuldig4 ,zelden ziet men ze by dag1 ten zy ze gedwongen worden door het storen hunner nesten zig te vertonen1 want zy slapen over dag2 dog zo dra het begint donker te worden1 komen zy te voorschyn1 en lopen byna den gantschen nagt4 ,zy onthouden zig in holle bomen2 en by het vellen derzelven komen 'er somtyds zeven en meer van voor den dag4 ,door middel van een vel met het welk hen de ,voorzienigheid aan hunne beide zyden voorzien heeft1 kunnen zy van den enen boom op den anderen vliegen4 ,deze vellen spannen zy uit als vleugels1 en trekken ze weder in zo dra zy den naburigen boom bereikt hebben4 ,sommige menschen zeggen dat zy altyd horizontaal vliegen1 dog anderen verzekerden dat zy eerst een weinig naar beneden gaan en dan weer ryzen1 wanneer zy omtrent den boom zyn in den welken zy vliegen willen4 ,zy kunnen 't niet verder brengen dan vier of vyf vadem4 ,van alle de ,eekhoorns zyn dezen 't gemakkelykst te temmen4 ,de kinderen nemen ze mede naar school of waar zy ook henen gaan1 zonder dat deze dieren oit zoeken te ontsnappen4 ,als zy den ,eekhoorn wegzetten springt hy hun ten eersten weder op het lyf1 kruipt hun in den boezem1 in de mouwen1 of in de ployen van de klederen1 en gaat daar leggen slapen4 ,zyn voedsel is even het zelve als dat der overige ,eekhoorns4 ,aardeekhoorns4 ,in de bosschen vindt men een klein soort van ,eekhoorns1 by de ,engelschen ,aardeekhoorns genoemd4 ,catesby heeft ze beschreven en afgebeeld #ada onder den naam van ,gestreepten ,eekhoorn4 #adb ,deze woont niet1 gelyk de anderen1 in holle bomen1 maar onder den grond1 daar zy1 omtrent als de ,konynen1 holen graven1 waarnaartoe zy de vlugt nemen wanner zy onraad gewaar worden4 ,die holen gaan diep in den grond1 en verdelen zig in verscheiden armen1 waarvan sommigen ook openingen boven de aarde hebben1 zo dat zy1 wanneer het gat daar zy uitgekomen zyn mogt toegestopt worden1 enen anderen weg vinden om te ontvlugten4 ,maar in den herfst1 wanneer het blad sterk valt1 is het waard om hunne verlegenheid te zien1 als zy vervolgd worden1 want dan1 hunne holen door de bladeren toegestopt zynde1 hebben zy veel werks om ze zo schielyk te vinden4 ,dan lopen zy ginds en weder1 als of zy den weg vergeten waren1 en schynen niet te kunnen begrypen waar de ingangen van hunne holen gebleven zyn4 ,als men ze dan vervolgt1 of in de handen klapt1 blyft hun gene andere toevlugt over dan op de bomen te klouteren1 het geen zy anders noit doen4 ,dit soort is in ,pensylvanie veel talryker dan in de andere ,provincien van ,noord ,amerika1 die ik bezogt heb4 ,zy zyn gemeenlyk zes duim lang1 behalven hunnen krommen staart1 en zeer dun4 ,het vel is roodagtig bruin1 en getekend met vyf zwarte strepen1 ene vlak op den rug en twee aan iedere zyde4 ,hun aas is allerlei koorn1 rog1 garst1 weit1 mais1 eikels1 noten en diergelyken4 ,zy verzamelen ook in den herfst hunnen wintervoorraad1 en bewaren dien in hunne holen4 ,als zy op een koornstapel komen doen zy al zo veel schade als de muizen en ratten4 ,men heeft dikwyls opgemerkt1 dat1 als zy rogge gegeten hadden en dan weit kwamen te vinden1 zy de rogge overgaven om den buik op nieuws met weit te vullen1 als zynde meerder naar hunnen smaak4 ,als men de ,mais op 't veld inzamelt maken zy hun werk van de airen aftebyten1 en hunne bekken met koorn te vullen1 zo dat hunne wangen geheel opgezet zyn4 ,met dezen buit haasten zy zig naar hunne holen4 ,hunne holen4 ,een ,zweed1 vry laat in 't najaar enen molendam doende maken1 en daartoe de aarde van enen naburigen heuvel gebruikende1 ontmoette een hol van deze ,eekhoorns4 ,hy volgde den gang dien hy gevonden had1 en ontdekte enen anderen1 die 'er1 als een tak uit den hoofdstam1 uitkwam1 en byna twee voet lang was1 aan het einde van den welken hy ene menigte uitgezogte eikels vond1 die het kleine zorgvuldige dier voor den winter had opgelegd4 ,kort daarna vond hy enen anderen gang op zyde1 gelyk aan den voorgaanden1 dog die enen frayen voorraad van ,mais bevattede4 ,een volgende diende om ,hikorynoten te bewaren1 en de laatste gang1 die ook de meest verborgene was1 bevatte omtrent twee hoeden vol uitmuntende kastanjes4 ,des winters ziet men deze ,eekhoorns zelden1 levende zy dan in hunne holen van den verzamelden voorraad4 ,evenwel komen zy nog wel eens op enen moyen dag te voorschyn4 ,dikwyls graven zy in de kelders1 waarin de landlieden hunne appelen bewaren1 die zy dan ten dele opeten1 en ten dele bederven1 zo dat 'er weinig van overblyft4 ,in de ,mais gaan zy niet minder ruw te werk4 ,dog de katten zyn hunne grote vyanden1 die ze dood byten en opvreten1 of ze hunnen jongen t'huis brengen4 ,deze ,eekhoorns worden van gene menschen gegeten2 ook gebruikt men hun vel niet4 ,dit soort laat zig het minst mak maken2 want1 schoon zy al zeer jong gevonden zyn1 is het nogthans gevaarlyk ze met de blote hand aanteraken1 dewyl zy zeer scherp byten als men niet oppast4 ,verscheiden kinderen1 die veel moeite genomen hadden om ze te temmen1 zeiden dat zy gene kans zagen om ze zo mak te maken als de andere soorten4 ,het best gaat het nog als men ze krygt nog geheel klein zynde4 ,vele menschen hielden ze in koyen terwyl zy nog wild waren1 om dat zy 'er zeer aardig uitzien4 ,by ene andere gelegenheid zal ik van den zwarten en roodbruinen ,eekhoorn spreken1 die ook hier gevonden wordt4 ,voortekens van een ,orkaan4 ,den #ae4 ,november verhaalde my de ,heer ,kock een toeval1 dat hem overgekomen was1 en te bevestigen scheen dat de orkanen door zekere tekens van te voren zig aankondigen4 ,hy zeilde naar de ,west ,indien in een klein ,jagt1 en had een oud man aan boord1 die langen tyd deze zee bevaren had4 ,de oude man de diepte peilende riep den stuurman toe1 den ,heer ,kock te zeggen1 dat hy terstonds de boten moest uitzetten met een genoegzaam getal volks1 om het ,jagt gedurende de stilte voortteroeyen1 ten einde het ,eiland zo schielyk als mogelyk was te bereiken1 dat voor hun lag1 dewyl men binnen vierentwintig uren een geweldig orkaan te wagten had4 ,de ,heer ,kock vroeg hem waarom hy dit dagt1 en de oude man zeide hem1 dat hy by het peilen het lood enige vademen dieper in het water gezien had dan te voren2 dat derhalven het water eensklaps helder was geworden1 het welk hy voor een onfeilbaar teken van een aanstaande orkaan in zee hield4 ,de ,heer ,kock zag ook de ongewone klaarheid van het water4 ,hy gaf dan onmiddelyk bevel om de boot in 't water te brengen en het ,jagt voortteroeyen2 zo dat zy voor den nagt in behouden haven kwamen4 ,dog voordat zy die nog volkomen bereikt hadden1 begonnen de golven al hoger en hoger te gaan1 en het water scheen als te koken1 schoon men nog genen wind gewaar werd4 ,des nagts ontstond het ,orkaan en woedde zo vreeslyk1 dat niet alleen 'er vele schepen vergingen1 en de daken werden weggerukt1 maar dat zelfs het ,jagt van den ,heer ,kock en andere schepen1 schoon in veilige havens leggende1 door het geweldig opzetten der baren zo ver op 't land gezet werden1 dat 'er verscheiden' weken verliepen voor dat zy 'er weder af kwamen4 ,een oud ,hollandsch schipper zeide1 dat hy eens enen ,hai in de ,bai van ,new ,york gevangen had1 die opengesneden zynde ene menigte van alen in zyn' maag had4 ,oude potten gevonden4 ,de ,heer ,bartram vertoonde my den #ah4 ,november een aarden pot1 die op ene plaats gevonden was daar voorheen de ,wilden gewoond hadden4 ,de man1 die hem het eerst had opgegraven1 bewaarde daar smeer in om zyn' schoenen en laarzen mede te smeren4 ,de ,heer ,bartram koft den pot van hem4 ,zy was nog onbeschadigd4 ,ik kon 'er nog verglazing1 nog kleur op onderkennen1 maar van buiten had hy veel sieraden1 en over 't geheel was hy zeer wel gemaakt4 ,ook vertoonde my de ,heer ,bartram velerhande stukken van gebroken aarden vaten1 welken de ,wilden voorheen gebruikten4 ,het was duidelyk aan deze allen te zien dat zy niet van enkelde klei gemaakt waren1 dog dat 'er verscheiden' andere stoffen onder gemengd waren1 volgens de natuur der plaatsen daar zy waren gemaakt4 ,die ,wilden1 by voorbeeld1 die digt aan de zeekust woonden1 stampten oester- en mosselschelpen1 en mengden die met de klei4 ,anderen1 die dieper in het ,land hunne woonplaatsen hadden1 waar men bergkrystallen vinden kon1 mengden die ook gestampt onder de potaarde4 ,dog hoe zy in 't maken dier potten te werk gingen is gantsch onbekend4 ,zeker is het dat zy ze niet hard bakten1 want zy waren zo week dat men ze met een mes kon aan stukken snyden4 ,egter scheen het werk zeer goed te zyn1 want men vindt nog gehele vaten of stukken in den grond die in 't geheel niet beschadigd zyn1 schoon zy meer dan tagtig jaren onder de aarde gelegen hebben4 ,voor dat de ,europeanen zig in ,noord ,amerika nederzetteden1 hadden de ,wilden geen ander vaatwerk om hun eten in te koken dan deze aarden potten van hun eigen maaksel4 ,dog sedert derzelver aankomst hebben zy altyd potten1 ketels1 en ander vaatwerk van hun gekoft1 en zig niet meer bekommerd om die zelven te maken1 zo dat zy deze konst geheel verloren hebben4 ,dus zyn1 zelfs onder de ,wilden1 potten van hun eigen maaksel ene grote zeldzaamheid gevonden4 ,ik heb 'er van gezien die uit een soort van 't ,talcum van ,linnus bestonden4 ,leyen4 ,de ,heer ,bartram toonde my ook kleine stukken van ene zwarte ,lei1 die overvloedig op sommige plaatsen aan de ,rivier ,skulkill gevonden wordt4 ,men vindt 'er stukken van die vier voet en meer in 't vierkant zyn4 ,de kleur en 't maaksel is het zelve als de ,tafellei1 #adc uitgenomen dat die wat dikker is4 ,de ,inwoonders omstreeks de ,skulkill dekken 'er hunne daken mede1 en de ,heer ,bartram verzekerde my dat hy een geheel dak gezien had bestaande uit vier zulke ,leyen4 ,de stralen der zonne1 de hette1 de koude1 en de regen hebben genen invloed op dezen steen4 ,stalactites4 ,nog verhaalde die ,heer dat op vele plaatsen holen gevonden wierden1 die diep onder 't gebergte doorliepen4 ,hy was in verscheidenen van dezelven geweest1 en had 'er veel stalactites van verschillende grootte boven aan in 't binnenste van de bergen gevonden4 ,zy waren van verscheiden kleuren4 ,dog het byzonderste was1 dat hy 'er enigen vond die uiterlyk van boven tot onder toe als gescheurd waren4 ,hy had 'er sommige stukken van naar ,londen gezonden1 dog had 'er thans geen4 ,reis naar ,rakoon4 ,den #bj4 ,november ging ik in den morgen1 nevens enen ,vriend1 op een reisje naar ,rakoon in ,new ,jersey1 daar vele ,zweden waren1 die hunne eigene kerk hebben4 ,wy moesten drie ,eng4 mylen afdoen eer wy aan het ,veer kwamen1 daar wy over de ,dellaware konden gezet worden4 ,het land was hier op vele plaatsen zeer laag4 ,de vlaktens wierden by elken vloed overstroomd1 en liepen by de ebbe weer ledig4 ,evenwel had men zig deze vlaktens door middel van dyken weten ten nutte te maken4 ,het waren nu weilanden4 ,hier waren vele ,waterbeuken aan beide de zyden van den weg geplant1 digt op een1 welken in den zomer ene aangename lommer geven1 aangezien de grootte en menigvuldigheid van hunne bladeren4 ,dit maakt den weg zeer vermakelyk1 gelykenden naar ene lommerryke laan4 ,de ,dellaware is hier omtrent even zo breed als by ,philadelphia4 ,digt by het ,veer waren verscheiden aardige huizen op beide de zyden gebouwd1 waar de ,reizigers verfrisschingen krygen kunnen4 ,op onze uitreis van ,pensylvanie naar ,new ,jersey wierden wy over de ,dellaware gezet in een vaartuig dat den waard aan de zyde van ,pensylvanie aanging2 maar op onze terugreis moesten wy dat van den man die aan de overzyde woont gebruiken4 ,zo als wy de ,rivier over waren bevonden wy ons in ene andere ,provincie1 want de ,dellaware maakt de grensscheiding uit tusschen ,pensylvanie en ,new ,jersey1 zo dat al wat ten westen der ,rivier legt tot het eerst genoemde1 en het geen ten oosten is tot het laatst gemelde gewest behoort4 ,dog beide de ,landschappen hebben verschillende wetten en verschillende munt4 ,landsdouwe4 ,wy vervolgden onze reis verder1 en merkten welhaast op1 dat het land aan die zyde daar wy thans waren gantsch anders 'er uitzag dan aan de overzyde1 want in ,pensylvanie bestaat de grond meerder uit klei en zwarte aarde en is zeer vrugtbaar2 maar in ,new ,jersey is hy zandiger en mager1 zo dat de voeten der paarden op vele plaatsen zeer diep in 't zand zakten4 ,digt by de plaats daar wy waren overgezet1 een eind wegs langs den oever1 was een tamelyk zwaar ,dennebosch4 ,de bomen waren niet zeer hoog1 dog in hunne grootste kragt2 tusschen beiden vertoonde zig hier en daar enig eiken kreupelhout4 ,maar na dat wy omtrent drie ,eng4 mylen verder waren1 eindigde het ,dennewoud1 en wy zagen niet meer van die bomen voor dat wy by de ,kerk van ,rakoon kwamen4 ,in alle de delen van ,pensylvanie daar ik geweest ben1 heb ik weinig ,dennebomen gevonden2 in tegendeel zyn ze menigvuldig in ,new ,jersey1 en vooral in het beneden deel van dat ,landschap4 ,vervolgens zagen wy den gantschen dag geen ander geboomte dan dat zyn blad laat vallen2 meest ,eiken van verscheiden' soorten en grote hoogte2 dog zy stonden overal zo ver van malkander dat 'er een rytuig tusschen door kon ryden1 zynde daar weinig of gene struiken die het verhinderen konden4 ,de bladeren bedekten thans den grond ter hoogte van ene hand breedte1 het welk de bovenste zwarte aarde moet doen toenemen4 ,op vele plaatsen stroomden kleine beekjes4 ,het land was gemeenlyk vlak1 dog maakte hierendaar enen langzaam opgaanden heuvel4 ,grote bergen vertoonden zig niet1 en op sommige plaatsen vonden wy enige stenen1 die niet groter dan een vuist waren4 ,men zag enige huizen verspreid staan1 en op ene plaats alleen lag een klein dorp4 ,het land was meer met hout bedekt dan bebouwd1 en wy waren meest altyd in een bosch4 ,riviertjes4 ,dien dag en de volgenden trokken wy verscheiden zogenaamde ,kills of kleine riviertjes over1 die langzaam naar de ,dellaware uit het land henen vloeiden4 ,als het ty in de ,dellaware opkwam1 zwollen deze stroompjes ook een eind wegs4 ,voorheen moeten zy by den vloed veel breder geweest zyn1 dog tegenwoordig worden zy door dyken belet de naburige weiden te overstromen4 ,langs alle de rivieren waren hier dyken gelegd1 zo dat het water by den vloed hoger was dan het land4 ,in de dyken waren schutdeuren1 waardoor men het water uit- en inlaten kon4 ,zy lagen somtyds aan den buitenkant van den dyk1 zo dat het binnenwater hoger zynde ze open drong1 en het buiten water ze toesloot4 ,dien avond namen wy onzen intrek by enen ,zweed1 genoemd ,peter ,rambo4 ,pynbomen4 ,de ,pynbomen die wy dezen dag gezien hadden1 waren van dat soort dat dubbelde bladeren en langwerpige zaadhuisjes of pynappelen1 met schubben gedekt1 draagt4 #add ,de ,engelschen noemen ze onderscheidshalven ,dennen van ,new ,jersey4 ,gemeenlyk zitten 'er maar twee bladen of prikkels in ene schede1 gelyk by de ,zweedschen4 ,dog uit sommige scheden kwamen 'er drie4 ,de zaadhuisjes hadden lange stekels1 zo dat ze kwalyk aanteraken waren4 ,in de verte zien 'er anders deze ,dennen juist zo uit als onze ,zweedschen4 ,uit dezelven werd zeer veel teer gebrand1 waarvan ik hierna breder spreken zal4 ,zy deugen voor niets anders1 als allen te klein zynde4 ,als men ze voor palen in de aarde gebruikt1 vergaan zy binnen kort4 ,zo dra zy geveld worden komen 'er wormen in4 ,men gebruikt ze egter om te branden in plaatsen daar men geen ander hout krygen kan4 ,ook maakte men 'er hier en daar smidskolen van1 gelyk ik in 't vervolg verhalen zal4 ,dog 'er is nog iets byzonders omtrent deze bomen aantemerken1 het welk nevens my vele menschen bevonden hebben4 ,in de grote hette des zomers zoekt het vee hun lommer veel meer dan dat van den ,eik1 of andere bomen1 wier blad zeer dik is1 en als het de laatsten onder de ,dennen gemengd vindt1 gaat het altyd onder de ,dennen staan1 schoon 'er ene betere lommer onder de anderen is2 en wanneer 'er maar een enkelde van deze bomen te vinden is1 loopt 'er zo veel vee onder als 'er onder staan kan4 ,sommigen wilden hieruit opmaken dat de harstagtige uitwaassemingen van den ,denneboom voordelig voor het vee zyn1 en het meer genegen maken om onder dezelven dan onder andere bomen te staan4 ,lepelboom of ,kalmia4 ,de ,lepelboom #ade komt noit tot ene grote hoogte4 ,wy zagen hem dezen dag op verscheiden' plaatsen4 ,de ,zweden gaven hem dezen naam1 omdat de ,wilden1 die hier voorheen woonden gewoon waren hunne lepels en spanen van dit hout te maken4 ,ik heb zulk een lepel in myn ,kabinet1 gemaakt uit dit hout door enen ,amerikaan1 die op de zelve plaats waar nu ,philadelphia staat verscheiden herten gedood heeft1 want in dien tyd was die plaats geheel bedekt met bomen en kreupelhout4 ,de ,engelschen noemen dezen boom ,laurel1 om dat zyne bladen zeer veel naar die van den ,laurocerasus gelyken4 ,de ,ridder ,linnus heeft1 volgens zyne byzondere vriendschap jegens my1 de goedheid gehad1 hem den naam te geven van de breedbladerigen ,kalmia4 #adf ,deze boom tiert het best tegens de heuvels1 vooral aan de noordzyde als 'er een beekje langs loopt2 om die reden kan men staat maken ,kalmias te vinden wanneer men op ene steile plaats komt waar een beekje omtrent loopt4 ,maar hy staat veeltyds vermengd onder de beuken4 ,hoe hoger de ,kalmia tegens het noorden op den heuvel staat te minder groeit zy4 ,ik heb ze niet alleen in ,pensylvanie en ,new ,jersey1 maar ook1 dog schaarsch1 in ,new ,york gezien4 ,ik vond ze noit noordelyker dan #db4 gr4 ,n4 schoon ik 'er zeer oplettede of zy 'er ook waren4 ,deze boom behoudt zyne fraye groene bladeren den winter over2 zo dat1 wanneer de andere bomen al hun sieraad kwyt zyn1 zy de bosschen met hun groen opluisteren4 ,omtrent ,mai begint hy hier te bloeyen1 en dan betwist hy den rang van schoonheid aan alle de bekende bomen4 ,de bloemen zyn ontelbaar1 en zitten aan grote trossen4 ,voor dat zy opengaan hebben zy een schoon rood2 maar naderhand verbleekt ze de zon1 zo dat zy geheel wit worden4 ,sommigen hebben ene rozekleur4 ,haar gedaante is zonderling1 want zy gelyken veel naar een kroes der ,ouden4 ,dog de reuk is zo aangenaam niet4 ,op sommige plaatsen was men gewoon op kersmis en nieuwjaarsdag de kerken met de takken van dezen boom1 die dan geheel groen zyn1 opteschikken4 ,vergiftig4 ,dog deze boom heeft ene andere eigenschap4 ,zyne bladen zyn een vergift voor sommige1 en een voedsel voor andere dieren4 ,de ondervinding heeft geleerd1 dat1 als de schapen 'er van eten1 zy of ten eersten sterven1 of zeer ziek worden1 en 'er bezwaarlyk van opkomen4 ,de jonge en tedere schapen sterven van ene kleine hoeveelheid1 dog die wat ouder zyn kunnen wat meer verdragen4 ,egter is dit voedsel hun dodelyk1 wanneer zy 'er wat veel van eten4 ,het zelve heeft plaats omtrent de kalveren1 die 'er ook van sterven1 of ten minsten bezwaarlyk 'er afkomen4 ,het heugt my dat in den herfst van #agdh4 sommige kalveren van die bladen gegeten hadden1 zeer ziek wierden1 opzwollen1 schuim op den mond kregen1 en 't nauwlyks op de benen houden konden4 ,men reddede ze egter door 't ingeven van buskruid en andere middelen4 ,de schapen zyn het meest aan 't gevaar bloot gesteld van door deze bladeren in bekoring gebragt te worden in den winter1 want1 na lang op stal gehouden te zyn geweest1 zyn zy gretig naar alle groen1 vooral als de sneuw nog op het veld legt4 ,paarden en ,ossen bekomt dit blad ook zeer kwalyk1 en schoon 'er noit een van gestorven is1 gelooft men egter in 't gemeen dat indien zy 'er wat veel van aten zy 'er ook van sterven zouden1 want men heeft opgemerkt1 dat als zy 'er maar ene geringe hoeveelheid van aten zy 'er voor lyden moesten4 ,daarentegen zyn deze bladeren een voedsel in den winter voor de ,herten1 wanneer het veld onder de sneuw legt1 en zy niets anders vinden kunnen4 ,wanneer men ze dan schiet is hun gedarmte met dit blad opgevuld1 en het is iets wonderlyks dat1 als men die ingewanden den honden geeft1 dezelven daar wild en als dronken van worden1 en somtyds ook zo ziek dat het schynt dat zy 'er van zullen sterven4 ,dog de menschen hebben geen ongemak van het eten van het vleesch van zulke herten4 ,ook zyn deze bladeren in den winter een voedsel voor zekeren vogel1 dien de ,zweden in ,noord ,amerika ,hazelhoen genoemd hebben1 die hier den winter over blyft4 ,als men dan 'er een van schiet1 vindt men den krop vol van deze bladeren4 ,het hout4 ,het hout van de ,kalmia is zeer hard1 en daarom gebruikt men het om assen in katrolblokken te maken2 dog vooral dient het voor weversspoelen1 waartoe de wevers geen hout hieromstreeks beter houden1 want het is vast1 laat zig ligt glad maken en springt niet4 ,de schrynwerkers en drayers maken 'er ook allerlei werk van1 waartoe men anders gewoon is het beste soort van hout te gebruiken4 ,byzonderlyk neemt men daartoe den wortel1 dewyl die doorgaans geel is4 ,het hout is zo fyn en hard als men 't zou kunnen wenschen4 ,uit het middelpunt lopen verscheiden stralen uit1 dog wat ver van malkander4 ,als men het loof in 't vuur smyt1 spat het als of men 'er zout in gegoid had4 ,men gebruikt des winters de takken met de bladeren daaraan om de schoorstenen te vegen4 ,in 't jaar #agej4 werden de meeste bomen in ,pensylvanie van zekere rupsen kaal geschoren1 dog dezen waagden zig niet op de ,kalmia4 ,enige lieden beweerden dar als 'er des zomers brand in een bosch ontstond1 het vuur zig door dezen boom liet stuiten4 ,mais4 ,zo wel de ,zweden als de andere ,inwoonders planten zeer veel ,mais1 niet alleen voor zig maar ook voor hun vee4 ,men beweerde dat 'er geen beter voer voor de varkens was1 om dat zy 'er zeer vet van wierden1 en hun vleesch 'er enen beteren smaak door kreeg als van enig ander voedsel4 ,ik heb der ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappye der ,wetenschappen twee ,vertogen over dit soort van graan gegeven1 die in hare ,verhandelingen te vinden zyn4 #adg ,de wielen der karren die men hier gebruikt bestaan uit twee soorten van hout4 ,tot de velgen neemt men den ,spaanschen1 en tot de speken den ,witten ,eik4 ,sassafras4 ,de ,sassafrasboom wies hier overal4 ,de ,zweden noemen hem hier ,saltenbras1 of ,salsenfras4 ,als men wat van dit hout in 't vuur werpt1 springt het even als of 'er zout in lag4 ,men gebruikt het voor palen aan de tuinen1 want het duurt lang in de aarde4 ,anders denkt men dat 'er nauwlyks een hout te vinden is1 dat in de blote lugt zo zeer van de wormen wordt aangegrepen1 als dit1 want zy vreten het in korten tyd door en door4 ,de ,zweden zeiden dat de ,wilden1 die voorheen hier woonden1 'er schalen van maakten4 ,als men iets van den boom1 of deszelfs jonge scheuten1 afsnydt1 en het onder den neus houdt1 heeft het enen sterken dog aangenamen reuk4 ,sommigen schillen den wortel1 en brouwen de schil in hun bier1 om dat zy denken dat dit zeer gezond is4 ,men legt de schil ook in brandewyn1 of terwyl men hem nog bezig is over te halen1 of naderhand als hy al klaar is1 insgelyks voor de gezondheid4 ,goed tegens de waterzugt4 ,een oude ,zweed herinnerde zig nog dat zyne ,moeder verscheiden' menschen van de waterzugt genezen had1 door middel van een afkooksel van den ,sassafraswortel in water1 elken morgen genomen1 dog te gelyk kopte zy den lyder op de voeten4 ,gebruikt tegens de weegluizen4 ,wanneer men een stuk lands met hout bewassen bebouwen wil1 laat men 'er gemeenlyk de ,sassafrasbomen op1 om dat zy sterk in de bladen zyn1 en in de zware hette het vee lommer verschaffen4 ,vele ,zweden waschten met een afkooksel van de schil des wortels van den ,sassafras het vaatwerk uit1 waarin zy ,cyder1 bier1 of brandewyn brouwen wilden1 om dat zy zig verbeeldden dat daardoor de dranken gezonder wierden4 ,sommigen hadden de posten hunner bedden van die hout laten maken om de weegluizen te verdryven1 het welk zy meenden dat door zynen sterken reuk dat ongedierte hinderen zou daarin te nestelen4 ,zo lang ook dat hout zynen sterken reuk behoudt had men 'er ene goede uitwerking van bespeurd1 dog naderhand kon men niet merken dat het veel hielp4 ,enige ,engelschen verhaalden dat het enige jaren geleden te ,londen in 't gebruik was geweest de bloemen van den ,sassafras als thee te drinken1 om dat men het voor zeer gezond hield4 ,dog toen men begon te bedenken dat deze drank veel tegens de ,venusziekte gebruikt wierd1 schafte men het af1 uit vrees van kwade verdenking4 ,in ,pensylvanie plagten enige menschen de spaanders van dit hout in de kasten te leggen1 om de motten uit het wollen goed te houden4 ,de wortel behoudt langen tyd zynen reuk4 ,ik heb 'er enen gezien die wel vyf of zes jaar in ene lade gelegen had en nog zeer sterk rook4 ,rambo1 de ,zweed1 vertelde dat de ,wilden voorheen allerlei leder met den bast van den kastenjen eik rood plagten te verwen4 ,en enige oude lieden bragten zig te binnen dat hier in 't jaar #afig4 een zo harde winter geweest was1 dat het ys in de ,dellaware twee voeten dikte had gehad4 ,digt en zwaar ,gras4 ,aoke ,helm was een der voornaamste ,zweden in dezen oord1 wiens ,vader met den ,zweedschen ,gouverneur ,prinz herwaards gekomen was4 ,hy was over de zeventig jaar oud4 ,deze oude man verhaalde ons dat in zyne kindschheid in de bosschen een zeer digt gras plegt te wassen1 wel twee voeten hoog1 dog dat het thans zo verminderd was1 dat het vee werk had genoeg te vinden1 en dat tegenwoordig vier koeyen niet meer melk gaven dan toen ene1 dog de oorzaken van deze verandering zyn ligt te vinden4 ,in de jeugd van den ouden ,helm was het land weinig bebouwd1 en men hield 'er nauwlyks het tiende deel van het vee dat men 'er nu houdt1 dus had ene koe toen zo veel ,duur maar een jaar4 voedsel als nu tien4 ,verders1 het meeste gras duurt hier maar een jaar1 en wast niet1 gelyk by ons in ,zweden het meeste doet1 verscheiden jaren voort uit enen den zelven wortel4 ,dus moet men ieder jaar op nieuws gras zayen4 ,het groot getal van beesten nu verhindert ,gebrek4 het voortzayen dewyl zy het gras afeten eer het bloeyen kan4 ,dus moet men zig niet verwonderen dat het gras tegenwoordig zo dun staat4 ,dit maakt dat men1 vooral des winters1 op reis verlegen genoeg is met zyne paarden1 en dat zo wel in ,pensylvanie en ,maryland als in ,new ,jersey1 want het gras is daar gantsch niet overvloedig aan te treffen1 dewyl het door het vee afgeschoren wordt eer het zaad schiet4 ,maar verder noordwaards1 als in ,kanada1 heeft men soorten van overblyvend gras genoeg4 ,zo wyslyk heeft het de ,schepper geschikt4 ,alle de koude gewesten moesten natuurlyk een duurzaam gras voortbrengen1 dewyl de ,inwoonders1 wegens den langdurigen winter1 meer hoi voor hun vee behoefden4 ,de zuidelyke landschappen daarentegen hebben minder van dat soort van gras1 vermits het vee den gehelen winter over in het veld blyven kan4 ,egter hebben vele voorzigtige lieden ,europisch duurzaam graszaad op hunne weilanden gestroid1 het welk daar zeer wel scheen te slagen4 ,mispelbomen4 ,de ,persimon1 of de by de ,zweden zogenaamde ,mispelboom #adh wies hier vry algemeen4 ,ik heb 'er reeds van gesproken1 nogthans zal ik 'er iets byvoegen4 ,zyne vrugten begonnen thans ryp te worden1 en eetbaar te zyn4 ,men at ze nu gelyk ander ooft4 ,zy zyn zeer zoet en sappig1 dog een weinig t'zamentrekkend4 ,ik at 'er gemeenlyk zeer ,mispelbier4 veel van zonder nadeel4 ,men brouwt van de ,mispelen een aangenaam bier1 op deze wys4 ,laat in den herfst1 als de vrugt reeds door de vorst aangedaan is1 kneedt men de vrugt in een deeg van weit of ander meel1 maakt 'er koekjes van1 zet ze in den oven1 tot dat ze door en door gebakken en droog zyn4 ,dan neemt men ze 'er uit4 ,als men nu aan 't brouwen gaan zal1 zet men enen pot op 't vuur vol koud water1 en legt 'er enige koekjes in4 ,het water warm wordende gaan deze koekjes van een4 ,men neemt het dan van 't vuur1 roert het wakker om1 zo dat het alles wel door een gemengd wordt4 ,dan giet men het alles in een ketel4 ,dus gaat men voort tot dat men koeken genoeg week gemaakt heeft4 ,dan doet men het mout in den brouwketel1 en behandelt het gelyk als bier4 ,dit bier wordt voor aangenamer gehouden dan meest alle anderen4 ,men maakt ook brandewyn van de mispelen4 ,dit geschiedt aldus4 ,men doet 'er ene genoegzame menigte van in een ketel1 en laat ze daar ene week in1 of iets langer1 tot dat ze door en door zagt zyn4 ,dan giet men 'er water op1 en dan moeten zy van zelven gisten1 zonder dat men 'er iets by doet4 ,vervolgens stookt men 'er op de gewone manier brandewyn van1 die gezegd wordt zeer goed te zyn1 vooral als men onder de mispelen enige zoete wilde druiven doet4 ,enige mispelen zyn reeds op het einde van ,september ryp1 dog de meesten later1 en velen niet voor ,november of ,december1 wanneer de vorst ze aandoen kan4 ,het hout van dezen boom is goed voor allerlei schrynwerk4 ,dog1 als het geveld zynde in de vrye lugt blyft leggen1 is het een van de eerste houten die rotten1 en in een jaar tyds deugt 'er niets meer van4 ,als de ,mispelboom eens geworteld heeft1 kan men hem bezwaarlyk uitroeyen1 dewyl zy zig te veel verspreiden4 ,men zeide my1 dat als men een tak afsneed en in de aarde stak1 hy wortel schoot4 ,dog in zeer harde winters vriezen deze bomen dikwyls dood1 en kunnen1 zo wel als de ,persikeboom1 niet zeer tegens de koude4 ,kawoerden4 ,vele soorten van ,kawoerden en ,meloenen worden hier geteeld1 zynde gedeeltelyk reeds by de oude ,amerikanen bekend geweest1 gedeeltelyk ,meloenen4 door de ,europeanen overgebragt4 ,van de ,kawoerden had men een soort dat aan het einde krom is1 dog anders langwerpig1 en dus wierden zy ,crocknacks of ,kromhalzen genoemd4 ,men kan ze byna den gehelen winter over goed houden4 ,nog zyn 'er zekere andere ,kawoerden die ook goed blyven4 ,anderen wederom worden aan stukken gesneden1 aan draden geregen1 en te drogen gehangen4 ,men kookt of stooft ze daarna1 zo als men wil2 en zy kunnen het gehele jaar over duren4 ,men eet en bereidt hier allerhande soorten van ,kawoerden1 gelyk by ons4 ,vele landlieden hebben 'er gehele velden van4 ,squashes4 ,de ,squashes zyn een soort van kawoerden1 dat de ,europeanen van de ,inlanders gekregen hebben1 en waarvan ik reeds gesproken heb4 ,men eet ze gekookt1 alleen of by vleesch4 ,zy vereischen weinig zorg1 want zy slagen in allerlei gronden4 ,als men het zaad in den herfst in de aarde brengt draagt het vrugt in de volgende lente4 ,kalabassen4 ,de ,kalabassen zyn ook een soort van ,kawoerden1 die veel geplant dog niet gegeten worden4 ,men maakt 'er allerhande keukengereedschap van4 ,zy zyn tederder dan de ,squashes1 en worden hier niet altyd ryp1 dog alleen by warm weder4 ,om 'er keukengereedschap van te maken1 worden zy eerst wel gedroogd1 het zaad en de vleeschige stof1 waarin het legt1 neemt men 'er uit1 en smyt het weg4 ,de schillen worden van binnen schoon geschraapt2 en dan maakt men 'er allerlei lepels1 schotels1 en andere dingen van om eetwaren in te bewaren4 ,byzonder zyn zy goed om zaden en planten 'er in over zee te verzenden1 want die behouden hunne vrugtbare kragt veel langer in ,kalabassen dan anders4 ,sommigen plegen de buitenste schillen der ,kalabassen1 voor dat zy ze openen1 af te schrapen1 daarna te drogen1 en dan van binnen schoon te maken2 dit maakt ze zo hard als been4 ,men kan ze ook afwasschen1 zo dat zy hare witte kleur altyd behouden4 ,boekweit4 ,de meeste ,landlieden in dezen oord zayen ,boekweit4 ,dit geschiedt in 't midden van ,juli1 want later gezaid zoude zy door de vorst bedorven worden2 en als men ze vroeger zait bloeit zy den gehelen zomer over1 dog de bloemen vallen af zonder zaad te geven4 ,sommigen ploegen den grond twee malen waar zy ,boekweit zayen willen1 dog anderen maar eens1 omtrent ene week voor dat ze zayen4 ,zodra men gezaid heeft1 wordt het land gegd4 ,men heeft ondervonden dat in een nat jaar de ,boekweit wel voortkomt4 ,zy blyft op het veld tot dat het begint te vriezen4 ,als de oogst goed is1 krygt men twintig1 dertig1 ja veertig voor een4 ,zulken oogst had de ,zweedsche ,koster ,ragnilson1 in wiens huis wy thans ons verblyf hadden4 ,men maakt 'er koeken en puddings van4 ,de koeken worden gemeenlyk des morgens in de pan op een steen gebakken1 geboterd1 en by de thee of koffy1 in stede van geroost en geboterd brood1 gelyk anders de ,engelschen doen1 gegeten4 ,de vogels met ,boekweit gevoed leggen meer eyeren4 ,ook worden 'er de varkens zeer vet van4 ,het stroo gebruikt men niet1 maar laat het op het veld1 of stroit het in de boomgaarden1 om als een soort van mist te dienen1 wanneer het rot4 ,geen dier wil 'er van eten ten zy in den uitersten nood1 als het veld met sneuw bedekt1 en niets anders te vinden is4 ,hoe gemeen de ,boekweit in de ,engelsche ,volkplantingen ook is1 hebben 'er egter de ,franschen in ,kanada gene regte kennis aan4 ,ligtende wormen4 ,wy vonden1 den #bc4 ,nov4 tegens den avond enige ligt gevende wormen4 ,hun lichaam was lynregt1 bestaande uit elf geledingen1 een weinig puntig van voren en van agteren4 ,de lengte van den kop tot den staart was vyf en ene halve meetkundige lyn4 ,de kleur was bruin1 en de geledingen als die der ,onisci4 ,de sprieten waren kort en regt4 ,de zes voeten zaten aan de voorste geledingen4 ,als de worm liep liet hy het agterste deel op den grond slepen1 en dit hielp zyne beweging4 ,het uiterste van den staart bevatte de stof die in 't donker een groenagtig ligt geeft4 ,de worm konde ze intrekken1 zo dat hy geen ligt gave4 ,schoon het den gantschen dag sterk geregend had1 kropen zy in menigte onder het kreupelhout1 zo dat de grond als met starren bezaid scheen4 ,in 't vervolg zal ik gelegenheid hebben van een ander soort van gekorven gedierte of vlieg te spreken1 die door de lugt vliegende by nagt als vuurvonken ligt geeft4 ,zoude wel deze ligtende wormen ene verscheidenheid wezen van de ,lampyris ,noctiluca van ,linnus8 ,ilex ,aquifolium4 ,het ,ilex ,aquifolium wies op waterige plaatsen hier en daar in 't woud4 ,men moest dit gewas onder de zeldzamen rekenen4 ,het blad blyft zomer en winter groen4 ,de ,zweden drogen de bladeren1 maken ze tot poeder1 koken ze in dun bier1 en gebruiken ze in 't zydewee4 ,verwstoffen4 ,men verwt hier rood met ,braziliehout en met een soort van boommos1 en blauw met ,indigo4 ,om zwart te verwen plukt men de bladen van de wilde zuring #adi en kookt ze met de stof1 welke dan gedroogd en op nieuws met ,campechehout en koperrood gekookt wordt4 ,dit zwart is zeer bestendig4 ,men spint en weeft zelf hier veel van de dagelyksche klederen1 en verwt die in huis4 ,het vlas wordt van velen gebouwd1 en slaagt wel4 ,dog de hennip gebruikt men weinig4 ,sikkels en ,seissen4 ,de ,rogge1 de ,weit1 en de ,boekweit worden met den sikkel gemaid1 dog de ,haver met de seis4 ,de sikkels1 die men hier gebruikt1 zyn lang en smal1 en het scherpe is met kleine tandtjes van binnen bezet4 ,de landen blyven een jaar braak leggen1 en gedurende dien tyd weidt er het vee op4 ,zelfs de niet veel vermogende landlieden in dezen oord hebben hunnen boomgaard1 min of meer groot volgens hunnen rykdom4 ,de bomen zyn gemeenlyk ,persike-1 ,appel- en ,kerssebomen4 ,vervolg van de ,reis4 ,wy verlieten deze plaats den #bd4 ,nov4 een weinig voor den middag1 en vervolgden onze reis1 de ,zweedsche ,kerk te ,rakoon voorby1 naar ,peils groves4 ,het land aan beide zyden van den weg is zandig en tamelyk vlak4 ,hier en daar ziet men1 dog niet dikwyls1 enige ,landhoeven4 ,daar waren grote streken nog enkeld bosch1 meest uit verscheiden soorten van ,eiken en uit ,hikorybomen bestaande4 ,egter kon men in deze bosschen zeer wel voortkomen1 zelfs met een rytuig1 want men vond 'er weinig laag hout en stenen in4 ,dog hier en daar lagen enige bomen1 't zy door storm geveld1 of uit ouderdom omgevallen1 die enige verhindering maakten4 ,waarnemingen omtrent het toenemen van het land4 ,gedurende myn verblyf te ,rakoon1 nu en den gehelen volgenden winter1 deed ik myn best om van de oude ,zweden alle mogelyke onderrigting te krygen1 aangaande het toenemen van het land1 en 't verminderen van het water in deze oorden4 ,ik zal hier gewagen wat onderrigtingen ik kreeg4 ,ik geef ze zo als ik ze ontvangen heb1 met maar weinige aanmerkingen2 dus kan de ,lezer daaruit zulke gevolgen trekken als hy wil4 ,een ,zweed1 ,king genoemd1 meer dan vyftig jaren oud1 hield zig voor overtuigd1 dat1 omtrent dezen tyd1 de kleine meertjes1 poelen1 bronnen en rivieren minder water hadden dan toen hy een jonge was4 ,hy kon verscheiden meren noemen1 die men in zyne jeugd met grote schuiten bevoer1 en zelfs in 't heetste van den zomer water genoeg hadden1 dog nu of geheel of voor het grootste gedeelte droog waren1 en die ten minsten des zomers geen water meer hadden4 ,hy zelf had by gebrek van water den visch zien sterven2 en het scheen hem toe dat het tegenwoordig des zomers zo veel niet regende als voorheen4 ,een man van zyne bloedvrienden1 die omtrent agt mylen van de ,dellaware af1 op enen heuvel by een riviertje woonde1 had enen put doen graven1 en op de diepte van veertig voet ene menigte van oester en mosselschelpen1 van riet1 en stukken van gebrokene takken gevonden4 ,ik vroeg hoe zy dagten dat dit alles daar gekomen was1 en het antwoord was1 dat sommigen meenden dat alles daar reeds van den zondvloed af zo gelegen had1 en anderen dat het land toenam4 ,peter ,rambo1 een man van digt by de zestig jaar1 verzekerde my dat op verscheiden' plaatsen te ,rakoon1 waar men putten1 of met een ander inzigt diep in den grond1 gegraven had1 men ene menigte van mosselschelpen en andere voortbrengsels van de zee had gevonden4 ,somtyds had men stukken houts ontmoet ter diepte van twintig voet1 waarvan sommigen versteend waren1 en anderen 'er uitzagen als verbrand4 ,op die diepte vond men eens ene grote lepel4 ,zoude het verbrande hout niet zwart geworden zyn door onderaardsche minerale dampen8 ,dog velen hebben 'er uit opgemaakt1 dat ,amerika reeds voor den ,zondvloed bewoond was4 ,dezelve man verhaalde my verders1 dat men ook ticchelstenen diep in den grond gevonden had4 ,maar zoude niet de steenkleurige klei1 waaruit de grond hier grotendeels bestaat1 hard zynde1 voor ticchelstenen zyn aangezien8 ,ik heb horen zeggen dat die klei1 hard zynde1 veel naar gebakken steen gelykt4 ,hy zeide ook1 dat de rivieren nog even zo hoog waren als men wist dat zy oit waren geweest2 maar in de kleine meertjes1 in poelen en vyvers was merkelyk minder water4 ,maons ,keen1 een andere ,zweed van meer dan zeventig jaar1 verzekerde1 dat1 by het graven van enen put1 hy1 op de diepte van veertig voet1 een groot stuk kastanjenhout1 en wortels en stelen van riet gezien had1 nevens ene kleiagtige aarde1 gelyk die welke men gemeenlyk aan het strand van zeeboezems vindt1 daar men zout water heeft4 ,deze klei had den zelven reuk en enen zoutagtigen smaak4 ,hy en verscheiden' anderen maakten daaruit op1 dat al het land waar ,rakoon en ,penns-neck leggen van ouds geheel door de zee bedekt was4 ,ook was 'er op ene grote diepte ene spaan1 gelyk die der ,wilden1 gevonden4 ,sven ,lock en ,willem ,cobb1 beiden meer dan vyftig jaar oud1 kwamen daarin volkomen overeen1 dat men op vele plaatsen hieromstreeks by het graven naar wellen zeer veel riet1 het meest verrot1 gevonden had ter diepte van dertig en meer voeten4 ,en 't werkvolk van ,cobb zelven was in 't graven ter diepte van twintig voet op enen dikken tak gekomen1 die hen belet had voorttegaan1 tot dat men hem doorgehakt had4 ,het hout was zeer hard4 ,ook is het zeer gemeen van niet diep in den grond ene menigte te vinden van niet geheel verrotte bladen van allerlei soort4 ,by het maken van enen molendyk1 enige jaren geleden1 op de rivier waarby de kerk van ,rakoon staat1 en het doorgraven ten dien einde van ene bank1 vond men dat die meest uit oesterschalen bestond1 schoon men hier meer dan honderdentwintig ,eng4 mylen van zee is4 ,zy1 nevens alle de ,inwoonders van ,rakoon1 besloten hieruit1 zonder dat men het hun in 't hoofd gebragt had1 dat deze landstreek in oude tyden door de zee bedekt was geweest4 ,ook verzekerden zy1 dat vele kleine meertjes1 die in hunne jeugd1 zelfs in den zomer1 vol waters waren1 nu des zomers nauwlyks een beekje uitmaakten1 uitgenomen by harde regenvlagen2 dog zy vonden niet dat de rivieren van water verminderd waren4 ,aoke ,helm1 een gryzaard van zeventig jaar1 vond by 't graven van enen put eerst zand en kleine stenen1 en dat ter diepte van agt voeten1 daarna ene bleke en vervolgens ene zwarte klei4 ,op vyftien voeten vond hy een stuk hard hout1 en verscheiden stukken van vuurstenen4 ,hy verhaalde dat hy verscheiden' plaatsen in de ,dellaware kende daar men in zyn jeugd met schuiten voer1 en die nu in kleine ,eilandtjes veranderd waren1 waarvan er sommigen byna ene ,eng4 myl lengte hadden4 ,deze ,eilandtjes ontstaan uit zandbanken die zig in den stroom vastzetten1 waarop vervolgens het water enige klei aanspoelt1 in de welke biezen beginnen te groeyen1 en dus wordt het allengskens tot land4 ,by ene zamenkomst van de oudste ,zweden uit het kerspel van ,rakoon1 kreeg ik het volgende antwoord op de vragen die ik aangaande deze zaak deed4 ,waar men hier ook putten graaft vindt mem overal ter diepte van twintig of dertig voet vele oesterschelpen en ,clams4 ,op vele plaatsen heeft men by 't graven ene menigte gevonden van biezen en riet1 meest alles onbeschadigd4 ,eens heeft men enen gehelen bondel van vlas ontmoet wel tusschen de twintig en drieentwintig voet onder den grond4 ,het was al zo weinig beschadigd als of het eerst onlangs onder de aarde was geraakt4 ,alle de menschen stonden verwonderd1 kunnende niemant begrypen hoe het daar gekomen was4 ,dog ik verbeelde my dat die goede lieden de ene of de andere ,amerikaansche plant1 als het wilde ,virginische vlas #aej of het ,antirrhinum ,canadense1 dat veel naar vlas gelykt1 voor vlas aanzagen2 en het was ook opmerkelyk dat die bondel omwonden zou geweest zyn4 ,de ,europers op hunne aankomst vonden nergens vlas in ,amerika4 ,hoe kon 'er dan een bondel van onder de aarde komen8 ,gebrande kolen heeft men dikwyls in den grond gevonden4 ,de koster1 ,erik ,ragnilsson1 had 'er velen van gezien4 ,ook heeft men dikwyls ter diepte van boven de twintig voeten takken en blokken houts ontmoet4 ,op sommige plaatsen had men spanen by de ,wilden in gebruik uitgegraven4 ,en uit dit alles maakten zy op1 dat deze landstreek voorheen zee geweest was4 ,dog men moet hierby opmerken1 dat meest alle die putten op plaatsen gegraven wierden daar ene nieuwe plantery wierd aangelegd1 waar men het hout eerst had weggehakt1 dat 'er misschien verscheiden' euwen gestaan had4 ,uit alle deze aanmerkingen1 en nog anderen1 die ik in 't vervolg 'er byvoegen zal1 kan men opmaken1 dat een groot deel van ,new ,jersey in overoude tyden een gedeelte was van den bodem der zee1 en naderhand voortgebragt is geworden door de modder1 slik en andere stoffen1 die de ,dellaware met zig gevoerd heeft4 ,evenwel maakt het uitstek by ,kaap ,may1 waarvan in 't vervolg1 deze zaak nog meer of min nog twyffelagtig4 ,planten die altyd groen blyven4 ,de gewassen die hier zomer en winter hun blad houden zyn4 ,de ,ilex ,aquifolium1 of ,hulst4 ,de ,kalmia ,latifolia1 de breedbladerige ,kalmia4 ,de ,kalmia angustifolia1 de smalbladerige ,kalmia1 een soort van den eersten4 ,de ,magnolia glauca1 de ,beverboom4 ,de jonge planten van dezen boom alleen behouden des winters haar blad1 en de ouden niet4 ,het ,viscum album1 het gemene ,mistelboompje1 wassende gemeenlyk op de ,nyssa aquatica1 de ,liquidambar styraciflua1 den ,eik en de ,linde1 zo dat de toppen dier bomen 'er des winters gantsch groen van schynen4 ,de ,myrica cerifera of de ,talkboom4 ,dog van dezen behouden maar enige jonge bomen hun loof1 de meesten laten het vallen4 ,de ,sparreboom4 #aea ,de ,denneboom4 #aeb ,de ,cupressus thyoides1 of de witte ,jenever1 anders de witte ,ceder4 ,de ,juniperus ,virginiana1 de ,rode ,jenever1 of ,ceder4 ,verscheiden' ,eiken en andere bomen laten hier in den winter hun blad vallen1 die wat zuidelyker1 gelyk in ,karolina1 het gantsche jaar door groen blyven4 ,het uitvallen der tanden in ,amerika4 ,men heeft opgemerkt dat de ,europeanen in ,noord ,amerika1 het zy zy in ,zweden1 in ,engeland1 in ,duitschland1 of in ,holland1 of zelfs in ,amerika van ,europeaansche ouders geboren zyn1 hunne tanden veel vroeger kwyt raken dan in andere landen2 byzonderlyk had dit plaats omtrent de ,vrouwen4 ,men zag dikwyls meisjes van twintig jaar1 die reeds de helft van hare tanden verloren hadden1 zonder hoop te hebben nieuwen te zullen krygen4 ,ik heb naar de oorzaak hiervan gezogt1 dog ik weet niet of ik de ware gevonden heb4 ,velen waren van mening dat de lugt hier te lande nadelig was voor de tanden1 en dit is zeker dat het weder nergens onbestendiger wezen kan2 want een zeer hete dag eindigt dikwyls met ene scherpe koude1 en zo ook omgekeerd4 ,dog deze veranderlykheid kan het uitvallen der tanden niet veroorzaken1 dewyl ,dog niet by de ,wilden4 dit by de ,wilden gene plaats heeft1 die1 schoon zy in de zelve lugt leven1 altyd witte en schone tanden behouden1 gelyk ik zelf gezien1 en ook van vele anderen gehoord heb4 ,daar zyn 'er die dit aan 't onmatig gebruik van vrugten en zoetigheden toeschryven2 dog ik heb vele menschen gekend die hierin geen overdaad begingen1 en evenwel hunne tanden kwyt raakten4 ,of dit komt van het thee drinken4 ,ik begon het thee drinken1 dat hier des morgens en des middags geschiedt1 te verdenken1 het welk tegenwoordig vooral onder de ,vrouwen zo gemeen is1 dat 'er nauwlyks zelfs ene ,boerin of arme ,vrouw is1 die des morgens geen thee drinke4 ,en in deze mening wierd ik bevestigd op ene reis1 die ik deed in de oorden waar de ,wilden nog wonen4 ,de ,generaal ,major ,johnson verhaalde my toen1 dat velen van de ,wilden1 die digt by de ,europeanen woonden1 geleerd hadden thee te drinken1 en dat men opgemerkt had dat zulke ,amerikaansche ,vrouwlieden1 die zig zeer daaraan gewend hadden1 even als de ,europische ,vrouwen1 hare tanden vroeg kwyt raakten1 schoon zy ze voorheen gantsch zuiver hadden gehad4 ,integendeel zulken die gene thee gebruikten behielden hare tanden tot enen hogen ouderdom4 ,dog naderhand bevond ik dat het gebruik der thee niet de enige oorzaak van dit verlies der tanden wezen kon4 ,verscheiden jonge ,vrouwspersonen1 in ,europa geboren1 klaagden dat zy hare meeste tanden waren kwytgeraakt zodra zy in ,amerika gekomen waren4 ,ik vroeg1 of zy niet dagten dat dit van het menigvuldig thee drinken kwam1 dewyl men weet1 dat sterke thee de tanden als opvreet2 dog zy antwoordden dat zy reeds begonnen hadden hare tanden te verliezen voor dat zy nog thee gedronken hadden4 ,maar myn onderzoek voortzettende1 vond ik ten laatsten ene genoegzame oorzaak van dit uitvallen der tanden4 ,alle ,van het warm eten4 deze ,vrouwen bekenden dat zy zeer gesteld waren om alles zo warm te eten als het maar mogelyk was4 ,dit was even het zelve met de andere ,vrouwen in het land1 die hare tanden veel vroeger verliezen dan de ,mans4 ,zy drinken veel meer thee des morgens en des namiddags dan de ,mans1 wier bezigheden hun den tyd niet laten van lang aan de theetafel te zitten4 ,behalven dat1 de ,engelsche ,mans geven weinig om thee1 maar houden meer van een kom punch4 ,als de ,engelsche ,vrouwen thee drinken gieten zy ze niet in de schoteltjes1 maar gebruiken ze zo heet als zy kunnen uit het kopje4 ,de wilde ,vrouwlieden volgen ze daarin na4 ,integendeel1 die ,wilden1 wier tanden wit en gaaf zyn1 eten of drinken noit iets warm4 ,ik vroeg verscheiden van de oude ,zweden of hunne ,ouders en ,landslieden hier ook hunne tanden zo vroeg verloren hadden1 dog zy zeiden van neen4 ,bengtson1 de ,kerkeraad van ,philadelphia1 verzekerde my1 dat zyn vader op zyn zeventigste jaar persikestenen en noten met zyn tanden kraken kon1 en dit zal tegenwoordig niemant hier op die jaren ondernemen4 ,dit bevestigt het geen ik gezegd heb1 want in dien tyd was het gebruik der thee in ,noord ,amerika onbekend4 ,koortsen4 ,gene ziekte is hier gemeender dan die welke de ,engelschen ,fever and ague noemen1 ene koude koorts1 die of ene alledaagsche1 andere- of derdedaagsche is4 ,dog het gebeurt dikwyls dat iemant1 die ene derdedaagsche koorts gehad heeft1 en ze ene week is kwyt geweest1 ene alledaagsche in de plaats krygt1 en als die weg is1 na enigen tyd1 weder door ene derdedaagsche wordt aangetast4 ,de koorts begint gemeenlyk op het laatst van ,augustus of het begin van ,september1 en duurt den herfst en den winter over tot aan de lente1 wanneer zy geheel verdwynt4 ,de ,vreemdelingen worden 'er gemeenlyk het eerste of het twede jaar na hunne aankomst van aangetast1 en veel sterker dan de ,inboorlingen1 zo dat zy 'er somtyds aan sterven4 ,maar als zy 'er de eerste maal doorkomen1 zyn zy 'er gemeenlyk het twede jaar1 en somtyds altyd vry van4 ,men zegt hier in 't gemeen dat de ,vreemdelingen de koorts krygen om zig aan de lugt te gewennen4 ,de ,inboorlingen van ,europische afkomst hebben op sommigen plaatsen alle jaren een aanval van koorts1 dog sommigen zyn 'er spoedig van af1 daar anderen zes maanden lang daaraan sukkelen1 en enigen zelfs tot hunnen dood toe4 ,de ,wilden zyn 'er ook aan onderhevig1 dog zo sterk niet als de ,europeanen4 ,geen ouderdom is 'er van bevryd2 waar deze koorts heerscht ziet men 'er gryzaards en kinderen in de wieg1 dikwyls niet boven de drie weken oud1 van geplaagd4 ,dezen herfst was zy hier veel sterker dan naar gewoonte4 ,zy maakt de menschen zo bleek als doden en schrikkelyk zwak1 dog laat hun nogthans toe in de tusschentyden hunne bezigheden waartenemen4 ,het is zonderling1 dat 'er alle jaren sommige streken zyn daar de koorts regeert1 en anderen daar niemant 'er van weet4 ,ook zyn 'er plaatsen waar men 'er voorheen niets van plegt te weten1 dog daar zy nu gemeender begint te worden4 ,vele oude lieden verzekerden eenstemmig dat de koorts noit zo hevig en aanhoudend was geweest toen zy kinderen waren als nu4 ,dog anderen1 ook ruim zo oud als de eersten1 waren van gedagte1 dat de koorts voorheen naar evenredigheid der ,inwoonders wel zo algemeen en zo sterk geweest was1 dog dat men in dien tyd1 toen 'er veel minder menschen waren1 en de planteryen zo ver van malkanderen lagen1 daar zo veel agt niet op had kunnen nemen2 zo dat het waarschynlyk is1 dat de uitwerkingen der koorts altyd omtrent gelyk geweest zyn4 ,oorzaken4 ,het is moeilyk de ware oorzaken dezer ziekte te bepalen2 daar schynen 'er verscheiden' te zyn1 en die niet altyd dezelven2 somtyds1 en ik denk gemeenlyk1 lopen 'er verscheiden t'zamen4 ,ik heb 'er ,geneeskundigen over onderhouden1 en zie hier wat zy 'er van dagten4 ,sommigen meenden dat de gesteldheid van de lugt in dit land oorzaak is van deze koorts1 dog de meesten beweren dat zy veroorzaakt wordt door de staande en rottende wateren2 en dit schynt de ondervinding te bekragtigen4 ,want men heeft opgemerkt1 dat zulken die in de nabuurschap van moerassen en poelen wonen1 of op zulke plaatsen waar men een staand en stinkend water vindt1 genoegzaam ieder jaar de koorts krygen1 en 'er veel ligter dan anderen van worden aangetast4 ,en dit gebeurt voornaamlyk in een jaargetyde1 dat de wateren1 door de onmatige hette het meest uitwaassemen1 en de lugt met kwade dampen vervullen4 ,ook is de koorts zeer sterk op alle lage plaatsen1 en waar tweemaal in de vierentwintig uren het zeewater met het ty opkomt1 en zig met het zoete water vermengt4 ,des zomers wordt men1 over zulke plaatsen reizende1 dikwyls gedwongen zyne neusgaten toetehouden1 uit hoofde van den stank1 dien de vermenging van het zoete met het zoute water voortbrengt4 ,om deze reden worden de menschen te ,penns-neck1 en te ,salem in ,new ,jersey1 waar de grond de gezegde eigenschappen heeft1 jaarlyks veel sterker door de koorts geplaagd1 dan die op hoger gronden wonen4 ,indien iemant wonende op hoge landen1 waar men vry is van de koorts1 naar de lager landen trekt1 kan hy wel staat maken van alle jaren op den gewonen tyd de koorts te krygen zo lang hy daar blyft wonen4 ,menschen1 die de frischste kleur hadden1 uit de hoger landen naar de lagere verhuizende1 en daar enen tyd lang blyvende vertoeven1 hebben alle hunne kleur verloren1 en zyn zo bleek geworden als doden4 ,dit kan egter de enige oorzaak van de koorts niet wezen1 want ik ben in lage landen geweest1 daar veel staande wateren waren1 waar de menschen zeiden zelden van de koorts gekweld te worden2 dog deze plaatsen lagen twee of drie graden meer noordwaards4 ,anderen waren van gevoelen dat het onvoorzigtig en onmatig eten van vrugten zeer veel de oorzaak was van deze koorts4 ,dit heeft byzonderlyk plaats omtrent de ,europeanen die eerst overkomen1 en nog niet aan de lugt en de vrugten van ,amerika gewend zyn1 want zy die hier geboren zyn kunnen 'er meer van verdragen1 en zyn egter niet geheel vry van de kwade gevolgen der onmatigheid4 ,ik heb hierover vele ,engelschen en ,duitschers uit eigen' ondervinding horen spreken4 ,zy bekenden het dikwyls beproefd te hebben1 dat als zy eens of tweemaal nugteren van een watermeloen aten zy verzekerd konden wezen van binnen weinige dagen ene koude koorts te hebben4 ,en het is merkwaardig het geen de ,franschen in ,kanada my vertelden1 dat de koortsen daar minder gemeen waren1 schoon men daar niet minder watermeloenen gebruikte dan in de ,engelsche ,volkplantingen1 en dat men noit opgemerkt had dat zy koorts veroorzaakten2 maar dat wanneer men in 't hete van den zomer by de ,illinoizen komt1 een ,amerikaansch volk1 dat op de zelve breedte met ,pensylvanie en ,new ,jersey woont1 zy geen watermeloenen eten konden zonder de aanvallen ener koude koorts te bespeuren1 en dat de ,wilden hen ook waarschuwden van zo gevaarlyk ene vrugt niet te eten4 ,doet ons dit niet denken dat de groter trap van hette in ,pensylvanie en het ,land der ,illinoizen1 beiden vyf of zes graden zuidelyker dan ,kanada gelegen1 die vrugt gevaarlyker maakt8 ,in de ,engelsche ,volkplantingen heeft ieder ,boer watermeloenen1 die men onder 't hoyen gebruikt1 of gedurende het werken in den oogst1 wanneer het volk niets in de maag heeft1 om zig in de hette te verkoelen1 gelyk deze sappige vrugt zeer frisch is4 ,ook eet men hier in den zomer zeer veel meloenen1 komkommers1 kawoerden1 squashes1 moerbezien1 appelen1 persiken1 kerssen1 en ander ooft1 al het welk ook het zyne doet ter bevordering der koorts4 ,dog dat de levenswys hier zeer veel aan toebrengt1 kan men besluiten uit de eenparige berigten van oude lieden aangaande de tyden hunner kindschheid1 volgens welke berigten de menschen in die tyden aan zo vele ongemakken niet onderhevig en zelden ziek waren4 ,alle de oude ,zweden verklaarden1 dat hunne ,landslieden die zig hier het eerst nederzetteden enen hogen ouderdom bereikten1 en dat hunne kinderen omtrent tot die zelve jaren kwamen2 dog dat de kleinkinderen en de kleinkleinkinderen den ouderdom van hunne voorouders niet hadden bereikt1 en zo gezond en sterk op ver na niet geweest waren4 ,dog de ,zweden leefden hier in 't begin zeer matig4 ,zy waren te arm om brandewyn en rum te kopen1 die zy ook zelven niet stookten4 ,egter hadden zy somtyds een goed sterk bier4 ,zy wisten ook genen cyder te maken1 die nu zo gemeen in 't ,land is4 ,koffi1 thee1 chokolaat1 waaruit zelfs nu het ,landvolk ten dele zyn ontbyt maakt1 waren onbekend4 ,de meesten hadden noit suiker of punch geproefd4 ,de thee1 die men nu hier drinkt1 is of zeer verlegen1 of met allerlei kruiden vermengd1 zodat zy nauwlyks meer den naam van thee verdient2 gevolgelyk kan zy niet dan ene kwade uitwerking op zulken doen die dezelve in menigte gebruiken2 behalven dat zy niet missen kan van de ingewanden te verslappen1 daar zy 's morgens en 's namiddags byna kokend heet gedronken wordt4 ,de ,wilden1 afkomelingen van de oorspronglyke bewoonders dezes ,lands1 verstrekken tot een bewys van het geen ik zegge4 ',t is bekend dat hunne voorouders1 ten tyde van de aankomst der ,europeanen1 zeer oud wierden2 't was niets vreemds van 'er lieden onder te vinden die boven de honderd jaar waren4 ,zy leefden sober1 en dronken niets dan water4 ,brandewyn1 rum1 wyn1 en andere sterke dranken waren hun onbekend4 ,dog sedert dat de ,christenen hun die dranken hebben leren drinken1 en zy ze zo aangenaam gevonden hebben1 bereiken zulken die hunne lusten niet kunnen tegengaan niet de helft van de jaren hunner voorvaderen4 ,eindelyk1 daar waren 'er die beweerden1 dat het uitroeyen van zo vele welruikende planten1 waarmede op de aankomst der ,europeanen de bosschen vol waren1 dog die het vee thans vernield heeft1 kon worden aangezien als ene van de grote oorzaken van de voortgangen der koortsen4 ,de menigte dezer bloemen verspreidde alle morgens en avonden enen lieflyken geur in de bosschen4 ,het is derhalven niet vreemd te denken1 dat daardoor de schadelykheid der rottige uitwaassemingen gematigd werd1 zo dat zy zo gevaarlyk in dien tyd niet waren4 ,middelen daar tegen4 ,verscheiden' geneesmiddelen worden tegens deze kwaal aangewend4 ,de ,kina was voorheen een onfeilbaar middel1 dog tegenswoordig doet zy altyd die uitwerking niet1 schoon men ze hier voor zuiver en onvervalscht bekomt4 ,vele lieden beschuldigden dit middel van iets kwaads in het lichaam agter te laten4 ,dog men heeft gemeenlyk ondervonden1 dat als de ,kina goed was en terstonds in 't begin der koorts gebruikt wierd1 eer het lichaam verzwakt was1 zy de koorts altyd verdreef1 zo dat de huiveringen niet weder kwamen1 en men gene pynen nog zwaarte in de leden overhield4 ,maar als de kwaal was ingeworteld en de ,lyders sterk verslapt had1 of dat zy natuurlyk zwak waren1 verliet hen de koorts wel op 't gebruik der ,kina1 dog keerde een veertien dagen daarna weder1 en dwong hen ze op nieuws te gebruiken2 waarvan het gevolg dikwyls was pyn en styfheid in de leden en somtyds in de ingewanden1 waardoor zy belet wierden te gaan1 welke pyn hun vele jaren bybleef1 en dikwyls tot den dood toe4 ,deze kwade uitwerking wordt gedeeltelyk aan den koortsbast1 dien men hier zelden onvervalscht bekomt1 en gedeeltelyk aan de onvoorzigtigheid der ,lyders onder 't gebruiken van denzelven toegeschreven4 ,een van myne kennissen was zeer ervaren in 't verdryven van de koorts door de ,kina1 welke hy gaf zodra de koorts zig in 't lichaam vastgezet had4 ,dog voor dat hy ze gebruikte nam hy een zweetmiddel1 dewyl hy dit zeer heilzaam gevonden had4 ,en gelyk hier de koorts veeltyds van dien aard is dat zy niet doet zweten1 zelfs niet in hare hette1 moest men door andere middelen de uitwaasseming bevorderen4 ,ten dien einde nam de ,lyder het middel op den dag van de huivering en moest dien avond zonder eten zyn4 ,den volgenden morgen moest hy in 't warme bed blyven1 veel thee drinken1 en wel toegedekt zyn1 om sterk te kunnen uitwaassemen4 ,dus bleef hy tot dat het zweten ophield1 verliet dan het bed in ene warme kamer1 waschte het lichaam met bloed-lauw water1 om het te zuiveren van de vuiligheid door het zweten veroorzaakt1 ten einde die de poren niet mogte verstoppen4 ,de ,lyder wierd daarop afgeveegd1 en nam eindelyk de ,kina verscheiden' malen op den zelven dag in4 ,dit wierd twee of drie malen herhaald1 op de dagen na dat de zieke de koorts gehad had1 en zy verliet hem gemeenlyk zonder weder te komen1 en zonder dat hy 'er in 't vervolg bleek van zag4 ,de schors van den wortel des ,tulpebooms #aec op de wys der ,kina genomen heeft somtyds de zelve uitwerking4 ,sommige menschen schillen de wortels van den ,kornoeljeboom1 #aed en geven de schil den zieken in4 ,verscheidenen1 die door de ,kina niet geholpen wierden1 zyn door dit middel genezen4 ,ik heb ook menschen gezien die geholpen waren door zwavel fyn gestampt1 met suiker vermengd1 alle avonden voor dat zy naar bed gingen1 en alle ogtenden voor dat ze opstonden1 te gebruiken4 ,dit deden zy drie of vier malen in den tusschentyd dat zy van de koorts vry waren1 en namen 'er telkens wat warmen drank op1 om de poeder te doen zakken4 ,dog sommigen vonden hier geen baat by4 ,anderen namen den gelen bast van den persikeboom1 byzonderlyk dien van den wortel1 en kookten hem in water1 tot dat 'er de helft van vervlogen was4 ,hiervan nam de zieke elken morgen een wynglas vol voor dat hy iets gegeten had4 ,deze drank heeft enen onaangenamen smaak1 en trekt den mond by een gelyk aluin2 dog hy had vele menschen te ,rakoon geholpen1 die andere middelen te vergeefs gebruikt hadden4 ,weder anderen kookten de bladen der ,potentilla reptans1 of der ,potentilla ,canadensis1 in water1 en dronken 'er van voor dat de huivering aankwam2 en het is bekend dat 'er velen door geholpen zyn4 ,de ,bewoonders van den stroom ,mahawk1 zo wel ,amerikanen als ,europers1 stampen den wortel van het ,geum rivale4 ,deze poeder wordt van sommigen in water gekookt tot dat het afkooksel vry sterk is2 anderen gieten 'er maar koud water op1 en laten 't enen dag over staan2 enigen mengen ze met brandewyn4 ,van dit middel moet de ,lyder een glas vol nugteren nemen op zynen vryen dag4 ,men verzekerde dat dit een der zekerste middelen was1 en de ,kina overtrof4 ,die genen welken digt by de yzermynen woonden betuigden zelden of noit door deze koorts te worden aangetast2 dog wanneer zy ze egter hadden1 dronken zy het water uit bronnen die uit de yzermynen komen1 en enen sterken staalsmaak hebben4 ,dit middel verzekerden ze my onfeilbaar te zyn4 ,anderen1 die niet digt by zulke bronnen woonden1 trokken 'er voor enige dagen naar toe1 als zy de koorts hadden1 om het water te drinken1 dat hen gemeenlyk hielp4 ,ik heb boven reeds aangemerkt1 dat saly met citroensap zeer heilzaam tegens de koorts bevonden is4 ,dog men had opgemerkt dat een middel dat den een hielp dikwyls kragteloos op den ander is4 ,borstontstekingen4 ,borstontstekingen #aee zyn ook ene ziekte waardoor men hier dikwyls wordt aangetast4 ,velen van de oude ,zweden vertelden my dat zy in hunne jeugd 'er weinig van gehoord hadden1 dog dat deze ziekte nu zo gemeen was dat zy jaarlyks vele menschen wegsleepte4 ,maar men heeft opgemerkt dat zy in sommige jaren zo kwaadaardig niet is als in anderen1 wanneer zy de meeste ,lyders doodt4 ,ook is zy sterker op de ene dan op de andere plaats4 ,in den herfst van #agbh4 sleepte zy vele menschen weg te ,penns-neck1 ene plaats beneden ,rakoon1 digter aan de ,dellaware1 waar vele ,zweden waren gevestigd4 ,de meesten ,zweden stierven 'er van1 schoon zy zeer talryk waren4 ,dit heeft gemaakt dat hunne kleine kinderen1 die overbleven1 met de kinderen der ,engelschen opgroeyende1 hunne moedertaal vergeten hebben1 zo dat 'er weinigen zyn die nu het ,zweedsch verstaan4 ,sedert dien tyd heeft deze ziekte jaarlyks wel enige menschen te ,penns-neck om hals geholpen1 dog in geen groot getal4 ,zy scheen1 als ware het1 te rusten1 tot in den herfst van dit jaar #agdh4 wanneer zy op nieuw ysselyk begon te woeden4 ,iedere week stierven 'er van zes tot tien oude menschen aan4 ,het was ene ware ,pleuritis1 maar zy had deze byzonderheid1 dat zy met ene grote zwelling onder den strot en den hals en met ene belemmerde doorzwelging begon4 ,sommigen hielden ze voor aanstekend4 ,enigen verklaarden in goeden ernst dat als zy in ene familie kwam1 zy1 niet alleen die in 't zelve huis woonden1 maar ook zulken van de familie aangreep die 'er ver van daan hun verblyf hielden4 ,velen zyn 'er te ,penns-neck geweest1 die1 zonder dat zy hunne zieke bloedvrienden bezogt hadden1 de ziekte gekregen hebben1 en 'er aan gestorven zyn4 ,ik wil de waarheid hiervan niet betwisten1 dog vind het gevolg niet gegrond4 ,de ziekte woedde het meest in ,november4 ,egter stierven 'er enige oude lieden den volgenden winter aan4 ,dog de kinderen liepen 'er tamelyk vry van4 ,de ,geneeskundigen vonden zig in deze ziekte zeer verlegen4 ,oorzaken4 ,het is bezwaarlyk de oorzaken van zo geweldige ziektens juist te bepalen4 ,een oude ,engelsche ,heelmeester sprak 'er dus over4 ,men drinkt hier in den zomer veel punch en andere hete dranken1 waardoor het bloed verdikt en de aderen in 't middenrif #aef opgezet worden4 ,tegen 't einde van ,october en 't begin van ,november wordt het weder veranderlyk1 zo dat het op den zelven dag nu heet dan weder koud is4 ,als de menschen by dit veranderlyke weder veel in de lugt zyn krygen zy dit ongemak4 ,ook is het zeker dat de lugt het ene jaar ongezonder is dan het andere1 het welk van de hette en andere omstandigheden afhangt1 en dit doet veel tot deze ziekte4 ,het is aanmerkelyk dat 'er in 't jaar #agbh4 en #agdh41 toen 'er zo vele menschen te ,penns-neck stierven1 te ,rakoon weinig doden waren1 schoon beide de plaatsen digt by malkander leggen1 en dezelve lugt en grondsgesteldheid hebben4 ,maar ,penn's neck legt zeer laag1 en ,rakoon tamelyk hoog4 ,te ,penn's neck woont men tusschen poelen en moerassen1 waarin het water staat te rotten2 het is 'er vol van bomen1 die den wind afkeren4 ,ook wordt het water te ,penn's neck niet voor zo goed gehouden als te ,rakoon1 schoon 'er geen onderscheid is in den smaak4 ,het wordt daarenboven in sommige kleine stroompjes brakagtig1 als de ,dellaware by den vloed opzet en 'er in komt4 ,op de oevers van deze stroompjes wonen vele ,zweden1 en gebruiken 'er het water van4 ,philadelphia4 ,den #c4 ,december #agdh4 vertrok ik weder naar ,philadelphia1 waar ik nog dien avond aankwam4 ,wilde druiven4 ,in de bosschen vindt men overvloed van verscheiden' soorten van wilde ,druiven4 ,een soort1 aanmerkelyk door zyne grootte1 wast in de poelen1 en wordt zeer gezogt van den ,rakoon4 ,deze druif wordt van de ,engelschen ,vossedruif #aeg anders ,poeldruif1 geheten4 ,zy zyn niet aangenaam van smaak1 en de ,inwoonders eten ze zelden1 dog wel een klein soort van druif1 die op enen drogen grond groeit4 ,men gebruikt ze in den herfst rauw4 ,zy zyn aangenaam1 een mengsel van zoet en zuur4 ,sommigen drogen ze1 en bakken ze in taarten1 of zetten ze droog voor4 ,voorheen maakten 'er de ,zweden enen tamelyk goeden wyn van2 dog hier zyn zy van uitgescheiden4 ,enige ,engelschen evenwel perssen 'er nog enen lieflyken drank uit1 dien zy my verzekerden zo goed te wezen als de beste ,fransche wyn1 en lang te duren4 ,wyn4 ,om dezen wyn te maken1 verzamelt men de druiven van den #ba4 ,september af tot den #aa4 ,november toe1 dat is als zy beginnen ryp te worden4 ,men moet ze snyden by droog weder1 nadat de dauw weg is4 ,zy worden afgeveegd4 ,een groot vat staat 'er gereed1 waarin of syroop of brandewyn geweest is4 ,dit maakt men wel schoon1 slaat 'er enen der bodems uit1 en plaatst het op ene bekwame wys op stukken houts in den kelder1 of in een warm vertrek omtrent twee voet boven den grond4 ,de druiven worden in het vat gedaan1 en1 als zy wat gezonken zyn1 doet men 'er drie of vier dagen daaraan weder nieuwen by4 ,een man gaat 'er met blote voeten in1 en treedt de druiven4 ,in omtrent een half uur is 'er het sap al uit4 ,dan keert de man de ondersten boven1 treedt ze nog een kwartier2 en dit is genoeg om 'er het goede vogt uit te krygen2 want langer te treden zou ook de onrype druiven doen breken1 en den wyn enen kwaden smaak geven4 ,dan dekt men het vat toe met een digt deksel1 of met twee deksels als men genen kelder heeft1 of het weder zeer koud is4 ,dus laat men het vogt gisten1 en in de volgende vier of vyf dagen werkt het zeer sterk4 ,zodra het gisten ophoudt wordt 'er een gat gemaakt omtrent zes duim van den bodem1 en men tapt wat van het vogt 'er uit1 tweemaal iederen dag4 ,zodra dat klaar en bezonken is1 laat men het vogt over in een kleinder vat4 ,van twintig bossen druiven krygt men omtrent twintig gallons sap4 ,het kleine vat blyft stil staan1 en de most gist voor de twede reis2 en dan is het noodzakelyk dat het vat geheel vol zy4 ,de schuim1 die zig boven aan het sponsgat zat1 moet 'er afgenomen1 en het vat gedurig weder opgevuld worden4 ,dit duurt tot omtrent ,kersmis1 en dan mag men het vaatje stoppen1 op het laatste is de wyn in ,februari gereed en gebotteld4 ,ook heeft men hier de gewoonte enige rype druiven in een vat te werpen om 'er azyn van te maken1 die zeer goed is4 ,velen maakten van deze druiven enen brandewyn1 die enen aangenamen smaak heeft1 dog die egter nog lieflyker is als 'er wat mispelen onder zyn4 ,het hout van deze wyngaarden is van geen gebruik1 voor stokken is het te buigzaam4 ,als men in den stam houwt1 komt 'er binnen kort een witte smakeloze harst voor den dag4 ,men plant ze in vele tuinen om de prielen met hun groot blad te dekken4 ,als hier1 in ,mai en ,juni1 de wyngaarden bloeyen1 geven de bloemen enen sterken dog zeer lieflyken en verfrisschenden reuk1 die zig zelfs op enen groten afstand vernemen doet4 ,om dien tyd in de bosschen komende kan men uit derzelver reuk bemerken1 dat 'er wyngaarden zyn4 ,hoe streng ook de winters zyn1 doen zy egter den wyngaard niet aan4 ,elke druif is omtrent zo groot als ene erwt1 dog wat meer zuidwaards hebben zy de grootte van ene gemene razyn1 en enen aangenaamen smaak4 ,binnen in het land maken zy gedurende een deel van den herfst het voornaamste voedsel voor de ,beren uit1 die op de bomen klouteren om de druiven te plukken4 ,men meent1 dat als de wilde druiven zorgvuldig aangekweekt en behandeld wierden zy groter en beter zyn zouden4 ,voortekens rakende het weder4 ,ik zal hier van twee voortekens aangaande het weder gewagen1 waar aan men hier veel geloofs sloeg4 ,sommigen wilden kunnen voorzeggen dat de aanstaande winter niet zeer gestreng zoude zyn1 om dat zy in ,october wilde ganzen en andere trekvogels naar het zuiden hadden zien vliegen1 die kort daar aan terug gekomen1 en in groten getale noordwaards gevlogen waren4 ,inderdaad de volgende winter is een van de gematigdsten geweest4 ,enige lieden voorzeiden den #e4 ,december1 dat wy voor den avond van den #f4 regen hebben zouden4 ,de reden van deze voorzegging was1 dat dezen morgen1 by het ryzen der zon zy uit hunne vensters alles zeer duidelyk aan de overzyde der ,rivier had kunnen zien1 zo dat alles veel nader by dan gewoonlyk scheen te zyn1 en dat dit gemeenlyk een teken van regen was4 ,de voorspelling wierd ook tamelyk juist vervuld4 ,het yzer den ,wilden onbekend4 ,voor de aankomst der ,europeanen hadden de ,wilden gene kennis aan het yzer1 schoon dat zeer overvloedig in hun land valt4 ,evenwel wisten zy enigermate zig van het koper te bedienen4 ,enige ,hollanders bewaarden nog de overlevering1 dat hunne ,voorouders1 by hun ,dog niet het koper4 nederzetten te ,new ,york1 vele ,amerikanen ontmoet hadden1 die koperen tabakspypen hadden1 en die hun door tekens te kennen gaven1 dat zy ze in de nabuurschap kregen4 ,naderhand werd de schone kopermyn ontdekt die op ,second ,river tusschen ,elizabeth-town en ,new ,york is4 ,by het graven in deze myn vond men gaten waaruit enig koper gehaald was1 en enige werktuigen1 waarvan de ,amerikanen waarschynlyk zig bediend hadden om het metaal voor hunne pypen te krygen4 ,zulke gaten in de bergen zyn ook op sommige plaatsen van ,pensylvanie1 te weten beneden ,newcastle zeewaards aan1 gevonden1 en geven altyd te kennen dat 'er kopererts in te vinden is4 ,sommigen hebben zig verbeeld1 dat de ,spanjaards1 na de ontdekking van ,mexiko1 langs de kust van ,noord ,amerika gezeild1 en nu en dan aan land getreden zyn1 om te zien of 'er ook enig goud of zilver zoude te vinden wezen1 en dat die misschien deze gaten in de bergen gemaakt hebben4 ,maar1 als men al veronderstelt dat zy dus langs de kust gevaren zyn1 konden zy onmogelyk ten eersten de kopermynen vinden1 en hielden zig waarschynlyk niet op met dit erts1 daar zy meer goud en zilver zogten4 ,het is dan genoegzaam zeker dat de ,amerikanen deze gaten gegraven hebben4 ,of zoude men durven vermoeden1 dat de oude ,noren1 lang voor de ontdekking van ,colombus1 hier aangeland zyn1 en deze koperaderen gevonden hebben1 toen zy naar het voortreffelyke ,wynland #aeh voeren1 waarvan onze oude overlevering1 ,sagor genoemd1 spreekt1 welk ,wynland ongetwyffeld ,noord ,amerika was8 ,dog hieromtrent zal ik in 't vervolg gelegenheid hebben1 myne gedagten beter te uiten4 ,het is aanmerkelyk dat overal1 daar men onlangs diergelyke gaten in de bergen gevonden heeft1 welken duidelyk gezien kunnen worden van menschen gegraven te zyn1 dezelven met veel aarde bedekt waren1 als of men ze voor de vreemden verborgen had willen houden4 ,vergiftige ,visschen4 ,op langdurige reizen gebeurt het somwylen dat het ,bootsvolk enen ,visch vangt dien niemant kent1 dog1 alzo zy meest gretig naar visch zyn1 maken zy zelden zwarigheid 'er van te eten1 schoon dit veeltyds te veel gewaagd is1 want somtyds worden 'er wel vergiftige visschen gevangen4 ,dog men heeft ene manier om dezelven te kennen1 gelyk my verscheiden' ,schippers gezegd hebben1 met1 als de onbekende visch gekookt wordt1 een zilveren knoop1 of een ander stuk zilvers1 in den ketel te leggen1 dit gantsch zwart zal worden als de visch vergiftig is1 maar zo niet1 verandert het zilver niets4 ,dit beweerden sommigen zelven ondervonden te hebben4 #aei ,rhode ,island voor ene bril verkoft4 ,de ,heer ,franklin en verscheiden' andere ,heren verhaalden my1 dat een ryke ,amerikaan1 die ,heer van ,rhode ,island geweest was1 het zelve voor ene bril aan de ,engelschen verkoft had4 ,dat ,eiland is groot genoeg voor een geheel ,vorstendom1 en maakt een byzonder ,gouvernement uit4 ,deze ,amerikaan wist de brillen naar waardy te schatten2 want inderdaad1 indien zy zo gemakkelyk niet te krygen waren1 zouden zy uit hoofde van haar nuttig gebruik niet minder gelden dan de diamanten4 ,dienstboden4 ,de ,dienstboden1 die men in de ,engelsche ,noord ,amerikaansche ,volkplantingen gebruikt1 zyn of vryen of slaven1 en de eersten zyn nog twederhanden4 ,vrye ,dienstboden4 ,zulken die volstrekt vry zyn dienen by het jaar1 en kunnen wanneer zy willen hunnen dienst verlaten1 dog wanneer zy dat binnens tyds doen lopen zy gevaar hun loon1 dat vry aanmerkelyk is1 te verliezen4 ,een knegt1 die wat bekwaamheden heeft1 wint tusschen de zestien en de twintig ponden ,pensylvanische munt1 dog op het land niet zo veel4 ,ene ,meid wint agt of tien pond in 't jaar4 ,behalven hun loon hebben deze ,dienstboden den kost1 dog moeten zig van klederen voorzien4 ,krygen zy enig stuk goeds1 zy moeten 'er hunne ,heren voor danken4 ,servings4 ,het twede soort van vrye ,dienstlieden bestaat uit menschen die jaarlyks uit ,duitschland1 ,engeland en andere landen overkomen4 ,dezen zyn alle jaren zeer talryk1 oud en jong1 van beide sexen2 sommigen vlieden de verdrukking waaronder zy zugteden2 anderen zyn uit hun vaderland om den ,godsdienst verdreven2 dog meest allen zyn zy arm1 en hebben geen geld genoeg om hunne vragt te betalen1 die tusschen de zes en de agt pond voor ieder is1 en om die te vinden maken zy een beding met den ,schipper1 dat zy zig voor enige jaren zullen laten verkopen als zy zullen zyn aangekomen4 ,in dat geval betaalt hy die ze koopt de vragt voor hun4 ,dog dikwyls zyn het oude menschen die overkomen1 en dezen verkopen hunne kinderen1 die dan voor hun zelven en voor hunne ouderen dienen moeten4 ,ook zyn 'er die een deel van de vragt betalen1 en voor het overige zig voor enen korten tyd laten verkopen4 ,hieruit blykt1 dat de prys der arme vreemdelingen in ,noord ,amerika niet gelyk is1 en dat de een langer dient dan de ander4 ,als hun tyd uit is1 krygen zy een nieuw pak klederen en nog enige andere dingen van hunne ,heren2 die ook verpligt zyn hen te kleden en te onderhouden gedurende den tyd van den dienst4 ,velen van de ,duitschers brengen gelds genoeg mede om hunne vragt te betalen1 dog willen zig liever laten verkopen1 met inzigt om gedurende hunnen dienst de taal en het land te leren kennen1 om des te beter te weten wat zy zullen aanvangen als zy hunne vryheid zullen bekomen hebben4 ,zulke ,dienstlieden worden boven alle anderen gezogt1 om dat zy niet zo duur zyn als de zwarte slaven1 die wel eens zo veel kosten2 en de knegts en meiden die zig by 't jaar verhuren zyn ook te duur1 daar dezen nog kwalyk de helft kosten1 want men geeft gemeenlyk viertien pond st4 ,pensylvanisch geld voor enen persoon die vier jaar dienen moet1 en zo naar evenredigheid4 ,dit soort van ,dienstlieden noemen de ,engelschen ,servings4 ,als men zulk enen ,serving voor enige jaren gekoft heeft1 en men hem weder verkopen wil1 heeft men 'er vryheid toe1 dog blyft egter verpligt hem by 't eindigen van de dienstjaren het pak klederen te geven1 ten zy men daaromtrent een verding met den tweden koper gemaakt hebbe4 ,de ,engelschen en ,ieren verkopen zig gemeenlyk voor vier jaren2 maar de ,duitschers komen dikwyls met den ,schipper overeen1 voor dat hy hen aan land zet1 omtrent ene zekere som gelds voor een zeker getal personen1 en zodra zy aangekomen zyn gaan zy iemant zoeken die de vragt voor hun betalen wille4 ,ter vergoeding geven zy een of meerder van hunne kinderen1 volgens de omstandigheden1 voor een zeker getal van jaren4 ,eindelyk sluiten zy den koop met die hun het meeste biedt4 ,zwarten4 ,de ,zwarten maken het derde soort van ,dienstlieden uit4 ,dezen zyn in enen zekeren zin slaven1 want als eens een ,zwart gekoft is1 is hy de slaaf van den koper zo lang hy leeft1 ten zy deze hem aan een ander overdoet of vry maakt4 ,egter heeft de ,heer het regt niet zynen slaaf om enige misdaad om te brengen1 dog moet het der ,regering overlaten volgens de wetten met hem te handelen4 ,voorheen bragt men de ,zwarten uit ,afrika1 en byna ieder koft ze1 die vermogen daartoe had4 ,de ,quakers alleen maakten zwarigheid slaven te houden1 dog zyn niet meer zo kiesch1 en houden 'er nu zo velen als de anderen4 ,evenwel agten velen het hebben van slaven strydig met het ,christendom4 ,ook zyn 'er te ,philadelphia verscheiden' vrye ,zwarten1 die 't geluk gehad hebben van enen yverigen ,quaker tot ,heer te krygen1 die hun hunne vryheid schonk1 na dat zy hem enige jaren getrouw gediend hadden4 ,tegenwoordig brengt men weinig ,zwarten meer uit ,afrika1 want zy hebben zig hier zeer vermenigvuldigd4 ,zy huwen op deze wys4 ,als men mans en vrouwen in zyne slaverny heeft1 laat men ze t'zamen trouwen1 en dan zyn de kinderen ook de slaven van de ,heren hunner ouders4 ,maar heeft men enen zwarten knegt1 die genegenheid heeft voor de slavin van een ander1 zo hindert men hem daarin niet1 dog men heeft 'er geen voordeel van1 want de kinderen komen den ,heer der slavin toe2 dus is het voordelig slavinnen te hebben4 ,een ,heer die zynen slaaf ombrengt is des doods schuldig2 dog 'er is geen voorbeeld dat 'er een ,blanke om deze oorzaak ter dood gebragt is4 ,enige jaren geleden had een ,heer zynen slaaf gedood2 zyne vrienden1 en de ,regering zelve raadden hem heimelyk het ,land te verlaten1 kunnende anders niet nalaten van hem in hegtenis te nemen1 en dan was 'er gene hoop van hem te redden4 ,men ging zo zagt met hem te werk1 op dat de ,zwarten het genoegen niet mogten hebben van enen ,heer ter dood te zien brengen om het doden van zynen slaaf1 uit vreze dat dit hen tot allerlei gevaarlyke aanslagen mogt aanmoedigen4 ,de ,zwarten1 die tegenwoordig van buiten inkomen1 worden niet meer uit ,afrika gehaald1 gelyk ik reeds heb aangemerkt1 maar uit de ,amerikaansche ,eilanden1 werwaards zy oorspronglyk uit hun ,land zyn overgevoerd2 want men heeft ondervonden1 dat als men de ,zwarten onmiddelyk uit ,afrika naar deze noordelyke gewesten overvoert1 zy zo gezond niet blyven1 als wanneer zy trapsgewyze van lugt veranderen1 en eerst uit ,afrika naar de ,west ,indien1 en van daar naar ,noord ,amerika vervoerd worden4 ,men heeft dikwyls ondervonden dat de ,zwarten de koude niet zo wel kunnen verdragen als de ,blanken1 want schoon de laatsten niets van de koude weten1 verliezen 'er de eersten dikwyls de tonen en vingers door4 ,ook is 'er nog een onderscheid tusschen hun in dit opzigt1 want die regelregt uit ,afrika komen kunnen de koude zo wel niet verdragen als zulken die hier geboren of hier lang geweest zyn2 de vorst doet ligt de handen en voeten aan der genen die zo eerst uit ,afrika komen1 of veroorzaakt hun geweldige pynen in de leden1 schoon zy die hier lang geweest zyn 'er niets van weten4 ,daar zyn vele voorbeelden dat de ,zwarten1 wanneer zy des winters uit ,afrika wierden overgevoerd1 handen of voeten door de vorst aan boord verloren1 hoewel de koude niet buiten mate fel1 en het scheepsvolk nauwlyks gedwongen was handschoenen te dragen4 ,zelfs verzekerde men1 dat men hier ,zwarten had gehad1 die van de koude in 't begin eerst zware pynen in de benen gehad hadden1 welken naderhand van zelven afgebroken1 en met het vleesch daarop van 't lichaam gevallen waren4 ,zo gebeurt het dan hier met de menschen1 het geen men aan de planten ziet1 wanneer zy uit ene zuidelyke lugtstreek naar ene koude vervoerd worden4 ,de prys der ,zwarte slaven verschilt naar mate van hunnen ouderdom1 hunne gezondheid1 en bekwaamheden4 ,een volwassen ,zwart kost van veertig tot honderd ponden ,pensylvanisch geld4 ,zelfs zyn 'er voorbeelden dat zy meer dan tweehonderd ponden gegolden hebben4 ,een jonge of een meisje van twee of drie jaar kan kwalyk gekoft worden voor minder dan agt of veertien pond4 ,niet alleen de ,quakers1 maar ook anderen1 maken somtyds hunne zwarte slaven vry4 ,dit geschiedt aldus4 ,als een ,heer enen getrouwen ,zwart heeft1 die hem goede diensten heeft gedaan1 geeft hy hem dikwyls zyne vryheid als de ,heer sterft4 ,dog dit is kostbaar1 want men is dan verpligt zorg te dragen voor het onderhoud van den vry gegevenen wanneer hy oud is1 op dat de noodzakelykheid hem niet tot kwaad doen brenge1 of hy tot eens anders laste kome1 want deze vrygelatene ,zwarten worden gemeenlyk zeer lui en onverschillig4 ,dog de kinderen1 die een vrygelaten slaaf gedurende zyne slaverny geteeld heeft1 blyven alle slaven1 schoon hun vader vry is4 ,maar zulken die zy vry zynde krygen zyn ook vry4 ,de ,zwarten worden in ,noord ,amerika veel zagter behandeld en beter onderhouden dan in de ,west ,indien4 ,zy krygen even zo goed voedsel als de ,dienstboden1 en genieten in alles de zelve voordelen1 uitgenomen dat zy genoodzaakt zyn al hun leven dienstbaar te blyven1 en anders niets winnen dan het geen hun hunne ,meesters uit goedheid schenken4 ,dog zy worden ook ten koste hunner ,heren gekleed4 ,in tegendeel worden zy in de ,west ,indien1 en vooral in de ,spaansche ,eilanden1 zeer wreed behandeld4 ,dus kan men hier enen ,zwart geen zwaarder bedreiging doen dan van hem naar de ,west ,indien te zenden1 indien hy niet beter oppast4 ,ook heeft men veeltyds ondervonden1 dat1 als men omtrent dit volk te toegevend is1 zy zo koppig worden dat zy niet meer willen doen dan hun gelust2 zo dat 'er ene strikte tugt vereischt wordt1 indien men 'er wel van zal gediend worden4 ,eerste ,zwarten4 ,in 't jaar #afbj4 werden 'er enige ,zwarten in een ,hollandsch ,schip overgebragt1 en in ,virginie koft men 'er twintig van4 ,dezen houdt men voor de eersten die herwaards kwamen4 ,toen de ,amerikanen1 die in dien tyd hier veel talryker waren1 dit zwarte goed voor 't eerst zagen1 hielden zy ze voor ,duivels1 en noemden ze om die reden langen tyd ,manitto1 het welk zo wel een ,duivel als ,god betekent4 ,enigen tyd te voren1 toen zy het eerst een ,europisch ,schip zagen1 dagten zy dat ,god zelf in het ,schip moest wezen4 ,dit heb ik van ,amerikanen zelfs1 die het van hunne ,voorouders gehoord hadden4 ,om die reden scheen hun de aankomst der ,zwarten alles in wanorder gebragt te hebben4 ,dog sedert hebben zy zo ongunstig niet meer van de ,zwarten gedagt1 want thans wonen verscheiden' ,zwarten onder hun2 en ik zelf heb gezien dat zy en de ,amerikanen somtyds onder malkander huwen4 ,de ,zwarten worden noit blank4 ,de ,zwarten zyn thans over de honderd en dertig jaar in dit ,land geweest1 en de winters zyn 'er1 vooral in ,nieuw ,engeland en ,new ,york1 al zo gestreng als in ,zweden4 ,ik onderzogt dan nauwkeuriglyk of men niet gemerkt had dat de koude enigen invloed op de kleur der ,zwarten had gehad1 zo dat het derde of vierde geslagt zo zwart niet was als hunne voorouders4 ,dog het algemene antwoord was1 dat men geen het minste onderscheid in de kleur bespeuren kon1 en dat een ,zwart hier geboren uit ,ouders die ook in dit land geboren waren1 en welker ouders van vaders en moeders zyde ook zwart in deze gewesten waren geboren1 tot het derde of vierde geslagt opwaards1 in 't minste van kleur niet verschilde van de ,zwarten die lynregt uit ,afrika kwamen4 ,hieruit besloten 'er velen1 dat geen ,zwart of zyn nageslagt oit van kleur verandert1 hoe lang zy ook in een koud land wonen4 ,dog de vermenging van enen blanken met ene zwartin1 of van enen zwarten met ene blanke vrouw1 heeft ene andere uitwerking4 ,om derhalven te verhinderen dat 'er zo onaangename vermengingen geschiedden tusschen de ,blanken en de ,zwarten1 en dat de laatsten een al te groot denkbeeld van zig zelven mogten krygen ten nadele van hunne ,meesters1 wierd my gezegd1 dat 'er ene wet was die de huwelyken tusschen de ,blanken en de ,zwarten verbood1 en dat wel onder doodstraf1 en dat de ,geestelyke die zodanige trouwplegtigheid verrigten mogt van zyn ampt zou ontzet worden4 ,dat evenwel de ,blanken en de ,zwarten zig vermengen1 blykt uit de vermengde kleur der kinderen die 'er somtyds geboren worden4 ,meest nog ,heidenen4 ,het is zeer te bejammeren dat de ,heren van deze zwarte slaven in de meeste ,engelsche ,volkplantingen zo weinig zorg hebben voor derzelver geestelyke welvaart1 en ze in hunne heidensche onkunde laten voortleven4 ,daar zyn 'er die met alle magt hunne ,zwarten verhinderen zouden van zig in den ,christelyken ,godsdienst te doen onderwyzen1 ten dele om dat zy het voor ene schande zouden houden dat zy enen geestelyken broeder onder zo veragtelyk een volk hadden1 ten dele vermits zy zig verbeelden1 dat zy dan dezelven zo hard niet meer zouden kunnen behandelen1 en eindelyk uit vreze dat zy te trots worden zouden1 als zy zig zelven op gelyken voet met hunne ,heren in het geestelyke zagen4 ,vergift onder hun4 ,daar zyn verscheiden geschriften waar in beweerd wordt1 dat de ,zwarten in ,zuid ,amerika een vergift hebben1 waarmede zy malkander om hals helpen1 schoon de uitwerking niet schielyk volgt1 maar eerst lang na het innemen van het gift bespeurd wordt4 ,de zelve gevaarlyke konst is onder de ,zwarten in ,noord ,amerika bekend1 gelyk de ondervinding geleerd heeft4 ,egter zyn 'er weinig die het geheim weten1 en die kennen ook het middel daartegen4 ,om die reden wanneer een ,zwart zig vergeven voelt1 en enen vyand kan bedenken die hem het vergift misschien gegeven heeft1 gaat hy naar hem toe1 en zoekt hem door gebeden en geschenken te bewegen om hem van het vergift te verlossen4 ,wanneer deze boosaardig is1 ontkent hy niet alleen dat hy den ander vergift heeft ingegeven1 maar ook dat hy 'er een middel tegens weet4 ,dit vergift doodt niet dan na enige jaren tyds4 ,dog van het ogenblik af dat men het in heeft begint men uitteteren en is men zelden meer gezond4 ,de ongelukkige kan genoegzaam van het tydstip af dat hy het vergift in kreeg merken dat hy vergeven is4 ,de ,zwarten bedienen 'er zig gemeenlyk van tegens de zulken van hunne medeslaven die wel oppassen1 van hunnen ,heer bemind worden1 en zig van zyne overige makkers schynt te willen afzonderen4 ,dikwyls zyn 'er ook andere oorzaken der vyandschap4 ,dog zeldzaam zyn de voorbeelden van slaven die hunne ,heren hebben gezogt te vergiftigen4 ,veelligt komt dit van de zagte behandeling die zy hier ontvangen2 of veelligt vrezen zy dat men het spoedig merken1 en dat 'er dan gene straf te zwaar zyn zoude voor zulken slaaf4 ,noit ontdekken zy waaruit dit vergift bestaat1 maar houden het zeer geheim4 ',t is waarschynlyk dat het iets zeer gemeens is1 't welk men de gehele wereld over vinden kan1 want waar zy zyn weten zy het zich gemakkelyk te bezorgen4 ,dus kon het niet ene plant wezen1 gelyk vele geleerden hebben gedagt1 want zulk ene plant zou niet overal te vinden zyn4 ,ik heb veel van ,zwarten horen vertellen die op deze wys omgekomen waren4 ,alleen zal ik een voorval verhalen1 dat gedurende myn verblyf alhier gebeurde4 ,een man had enen ,zwart die hem zeer getrouw was1 en zo wel oppaste dat hy hem voor twintig andere ,zwarten niet zou gegeven hebben4 ,ook betoonde zyn ,meester hem ene byzondere genegenheid1 en het gedrag van den slaaf was ruim zo goed als dat van een ,christen knegt4 ,hy verkeerde ook zo weinig als hy kon met de overige slaven1 en om die reden hateden zy hem geweldig1 dog hadden gene gelegenheid om hem het vergift in te krygen1 dewyl hy weinig by hun was1 schoon zy het dikwyls getragt hadden te doen4 ,egter gelukte het hun op ene kermis1 als de arme slaaf in de ,stad gekomen was1 want hy woonde buiten4 ,zy verzogten hem met hun te drinken2 hy weigerde het in 't eerst1 dog zy drongen hem zo sterk dat hy eindelyk genoodzaakt was hun genoegen te geven4 ,zo dra hy in de kamer kwam1 namen zy ene kan van den muur1 dronken hem toe1 en wilden dat hy hun bescheid zou doen4 ,hy dronk1 dog toen hy de kan van den mond nam1 zeide hy1 wat bier is dit8 ,het is vol van ----4 ,ik zegge met voordagt niet hoe hy het noemde1 want het zal zekerlyk de naam geweest zyn van het vergift1 waarmede de boosaardige ,zwarten zo veel kwaads uitregten1 en dat is overal te vinden4 ,het is beter dat het onbekend blyve1 dewyl het tot te veel kwade oogmerken mogt gebruikt worden4 ,de overige ,zwarten en ,zwartinnen begonnen te lacchen om de klagten van hunnen gehaten ,landsman1 dansten en zongen1 als of zy ene uitmuntende daad gedaan1 en eindelyk hun lang bedoelde wit bereikt hadden4 ,de brave ,zwart ging ten eersten naar huis1 en vertelde dat hem de andere slaven vergeven hadden2 en sedert begon hy uitteteren1 zonder dat hem iets helpen konde4 ,hy stierf enigen tyd daaraan4 ,reis naar ,rakoon4 ,den #g4 ,december des morgens ondernam ik op nieuws een reisje naar ,rakoon in ,new ,jersey4 ,vermenigvuldiging der menschen hier te lande4 ,het schynt niet moeilyk te zyn reden te geven waarom de menschen hier sterker vermenigvuldigen dan in ,europa4 ,zo dra een mensch den vereischten ouderdom heeft bereikt1 kan hy zonder enige vrees voor armoede trouwen1 want hier leggen zo veel vrugtbare landen onbebouwd1 dat men zonder zwarigheid een nieuw stuk lands om te bebouwen krygen kan1 waarvan men gemakkelyk met vrouw en kinderen kan bestaan4 ,de imposten zyn zeer laag1 en de vryheid is zo groot dat ieder zig als enen ,vorst in zyne staten beschouwen mag4 ,ik zal hier door enige voorbeelden tonen wat uitwerkingen zulk ene gesteldheid hebben konne4 ,voorbeelden4 ,maons ,keen1 een der ,zweden van ,rakoon1 was nu byna zeventig jaar oud4 ,hy had verscheiden kinderen1 kindskinderen en kindskindskinderen1 zo dat van de genen die nog in leven waren hy vyfenveertig personen monsteren kon4 ,behalven dat1 verscheiden' van zyne kinderen waren1 het zy zeer jong of al tot zekere jaren gekomen zynde1 reeds gestorven4 ,dus was hy ongemeen gezegend4 ,dog hy komt niet in vergelyking by de volgende voorbeelden1 die ik uit de ,philadelphische koerant getrokken heb4 ,in 't jaar #agcb41 den #bd4 ,januari stierf te ,ipswich in ,nieuw ,engeland1 ,sarah ,tuthil1 ene weduwe1 oud zes en tagtig jaar4 ,zy had in de wereld gebragt zestien kinderen1 en van maar zeven van dezelven had zy gezien honderd en zeven en zeventig kleinkinderen en kleinkleinkinderen4 ,den #cj4 ,mai #agci4 verzamelden zig in het huis van ,richard ,buttington1 in het kersspel van ,chester in ,pensylvanie1 alle zyne afkomelingen1 makende t'zamen honderd en vyftien personen4 ,de vader van deze nakomelingschap1 ,richard ,buttington1 was geboren in ,engeland1 en toen in zyn vyf en tagtigste jaar4 ,hy was in volkomen' gezondheid1 kragt en levendigheid4 ,zyn oudste zoon1 toen zestig jaar oud1 was de eerste ,engelschman die in ,pensylvanie geboren werd4 ,den #h4 ,januari #agdb4 overleed te ,trenton in ,new ,jersey de weduwe ,sara ,furman1 geboortig uit ,nieuw ,engeland1 oud zynde zeven en negentig jaar1 en nalatende vyf kinderen1 een en zestig kindskinderen1 honderd twee en tagtig kindskindskinderen1 en twaalf kindskindskindskinderen1 allen in 't leven toen zy stierf4 ,in 't jaar #agci4 den #bh4 ,januari stierf te ,south ,kingston in ,nieuw ,engeland in haar honderdste jaar de weduwe ,maria ,haszard4 ,zy was geboren op ,rhode ,island1 en was grootmoeder van den toenmaligen ,vice-,gouverneur van dat ,eiland1 den ,heer ,george ,haszard4 ,zy kon vyfhonderd1 zo kinderen1 kindskinderen1 kindskindskinderen als kindskindskindskinderen tellen4 ,toen zy stierf waren 'er tweehonderdenvyf van in 't leven4 ,ene van hare kleindogters was alreeds sedert vyftien jaar grootmoeder4 ,of deze wys is de wensch in de ,engelsche huwelyksformulieren gebruikelyk1 dat het nieuwgetrouwde paar zyne kinderen moge zien tot in het vierde en vyfde nageslagt1 in deze personen letterlyk genoeg vervuld geworden4 ,ongedierte4 ,in ieder land vindt men ene menigte van ,insekten1 die1 hoe klein en veragtelyk zy ook schynen1 ene schrikkelyke schade kunnen veroorzaken4 ,van deze gevaarlyke diertjes zyn 'er ook enigen in ,noord ,amerika1 sommigen alleen aan dat gewest eigen1 en anderen heeft het gemeen met ,europa4 ,ik heb reeds gesproken van ,mosquitos en van den ,bruchus ,pisi1 den vernieler der erwtlanden2 hier zal ik 'er enige anderen byvoegen4 ,krekels4 ,daar is een soort van sprinkhanen of krekels1 die omtrent alle zeventien jaren eens in ene ongelooflyke menigte wederkomen4 ,zy komen uit de aarde in het midden van ,mai1 en maken zes weken lang zulk een geweld in de bomen en de bosschen1 dat men werk heeft van malkander te horen4 ,gedurende dien tyd boren zy met den angel hunner staarten gaten in de zagte schil der takken1 waardoor die takken verdorren4 ,andere schade doen zy niet aan de bomen of gewassen4 ,tusschen de jaren dat zy zo talryk zyn hoort men 'er maar enen enkelden van4 ,de ,engelschen noemen ze ,locusts4 ,rupsen4 ,daar is ook een soort van rupsen in deze gewesten1 die het loof der bomen eten1 en in sommige jaren ontelbaar zyn4 ,dog tusschen die jaren in zyn zy zeldzaam4 ,wanneer zy menigvuldig zyn maken zy de bomen zo kaal dat die in 't midden van den zomer 'er uitzien als in 't midden van den winter4 ,zy vreten alle soorten van bladen1 en laten weinige bomen onaangeroerd4 ,en1 gelyk op dien tyd de hette het geweldigst is1 heeft het ontkleden van 't geboomte dit noodlottige gevolg1 dat het de hette niet weerstaan kan en sterft4 ,de ,zweden vertoonden my hier en daar in de bosschen grote streken daar nu jonge bomen groeiden in plaats van de ouden1 die enige jaren geleden door de rupsen vernield waren4 ,deze rupsen veranderen naderhand in kapellen1 die op hare plaats zullen beschreven worden4 ,graswormen4 ,de ,grasworm doet in sommige jaren ook veel kwaads op vele plaatsen1 in de weiden en op koornlanden4 ,somtyds zyn de velden met gantsche heiren van dezelven en andere ,insekten overdekt4 ,dog het is gelukkig dat alle die bezoekingen niet te gelyk komen1 want op sommige jaren1 dat de sprinkhanen menigvuldig zyn1 worden 'er niet veel rupsen en graswormen gevonden1 en zo ook met de laatsten1 zo dat 'er maar een van deze drie soorten van ongedierte te gelyk regeert4 ,ook zyn 'er vele jaren dat zy zeer schaarsch zyn4 ,van de graswormen heeft men opgemerkt dat zy zig vooral op enen vetten grond zetten4 ,dog zodra een nyverig ,landman ze op zyne akkers verneemt1 trekt hy ene smalle grup met steile kanten rondom het land daar de wormen op zyn1 zo dat zy1 als ze verder willen kruipen1 in de grup vallen1 daar zy niet weer uit kunnen4 ,verscheiden lieden verzekerden my dat deze drie soorten van insekten malkander zeer kort volgden1 dat de krekels het eerste jaar kwamen1 de rupsen in het twede en de graswormen in het derde4 ,ook heb ik dit ten dele waargevonden4 ,motten4 ,de ,motten #afj die op de wollen stoffen zitten zyn hier ook menigvuldig4 ,ik heb klederen1 wollen handschoenen en ander goed gezien1 die den gantschen zomer in ene kast opgesloten gehangen hadden1 zonder wel bezorgd geweest te zyn1 door en doorgevreten1 zo dat zy in stukken vielen1 en veeltyds niet konden hersteld worden4 ,ook stelden zy de pelteryen somtyds zo toe1 dat men 'er het hair met handen vol van kon afhalen4 ,ik weet niet of de ,motten oorspronglyk aan dit ,land eigen1 dan uit ,europa overgebragt zyn4 ,vloyen4 ,vloyen vindt men ook in dit werelddeel4 ,vele duizenden wierden 'er ongetwyffeld van uit andere landen overgebragt1 dog zekerlyk zyn hier ook ontelbare menigtens van dezelven geweest4 ,ik heb ze op grauwe ,eekhoorns en ,hazen gezien1 die op woeste plaatsen gedood waren waar zeker noit een ,europeaan gewoond heeft4 ,toen ik naderhand verder in het ,land kwam1 en genoodzaakt werd in de hutten en op de bedden der ,wilden te slapen1 wierd ik zo gekweld van ontelbare vloyen1 dat het was als of ik op de pynbank lag4 ,zy dreven my uit het bed1 en ik was blyde van op de planken1 die onder het dak der hut lagen1 te mogen slapen4 ,dog het is ligt te begrypen dat de menigte van honden die de ,amerikanen houden ene oneindige menigte van vloyen fokken moeten4 ,de honden en de menschen slapen door malkander in de hutten1 en een vreemdeling kan kwalyk gaan leggen en de ogen een weinig toedoen of hy is in gevaar van door een hond of twaalf1 en somtyds meer1 plat gedrukt of versmoord te worden1 die zig gedeeltelyk om hem heen1 gedeeltelyk op hem te slapen leggen4 ,ik denk dat zy niet verwagten van dezelven weggejaagd of geklopt te worden1 gelyk hun wel van hunne meesters overkomt4 ,krekels4 ,ik ben in ,pensylvanie nog in ,new ,jersey gene van dat soort van ,krekels #afa het welk zulk een geweld maakt1 en dat men in ,zweden somtyds in de huizen vindt1 gewaar geworden1 en andere menschen1 die ik 'er naar vroeg1 wisten niet ze oit vernomen te hebben4 ,des zomers is 'er een soort van krekels #afb in het veld1 die juist het zelve piepende geluid maken als onze huiskrekels2 dog zy houden zig in het veld op1 en zyn stil zodra de winter aankomt en het koud wordt4 ,men zegt dat het nu en dan gebeurt dat deze krekels daar onophoudelyk piepen als het warm weder is1 of als de vertrekken warm zyn1 maar zodra het koud wordt zwygen zy stil4 ,op sommige plaatsen van ,new ,york en ,kanada zyn 'er alle de landhuizen en zelfs de meeste huizen in de ,stad vol van1 en dan doen zy hun gezang den gantschen winter door horen4 ,wandluizen4 ,de ,wandluizen #afc zyn hier ook in menigtens4 ,ik ben 'er op vele plaatsen van ,kanada genoeg van geplaagd geworden1 dog heb 'er by de ,wilden genen vernomen gedurende myn verblyf te ,fort ,frederic4 ,de ,kommandant1 de ,heer ,de ,louisignan1 verhaalde my1 dat nog de ,illinoizen nog de andere ,wilden uit de wester delen van ,noord ,amerika iets van dit ongedierte wisten1 gelyk hy zelf ondervonden had1 zynde hy lang onder hun geweest4 ,egter kon ik niet beslissen of de ,wandluizen hier reeds voor de aankomst der ,europers geweest zyn1 dan of die ze hebben mede gebragt4 ,velen hielden ze voor oorspronglyk uit dit ,land1 en1 tot een bewys van deze mening zeiden zy1 dat men ze dikwyls onder de vleugels der vleermuizen gevonden had1 waar zy diep in het vleesch zig hadden ingevreten4 ,om die reden meende men dat de vleermuizen ze in enen hollen boom gekregen1 en van daar in de huizen gebragt hadden1 waar de vleermuizen zelven aan de muren blyven hangen1 en in de reten1 die zy 'er vinden1 kruipen4 ,dog alzo ik noit ,wandluizen op de ,vleermuizen gezien heb1 kan ik hier niets van zeggen4 ,misschien heeft men ene andere luis of een myt voor een ,wandluis aangezien4 ,of indien 'er waarlyk een van dit gedierte onder de vleugels ener vleermuis gezeten heeft1 kan zy die wel in een huis1 daar ,europische ,wandluizen in waren1 gekregen hebben4 ,middelen tegens dezelven4 ,men tragtte hier dit ongedierte op verscheidene wyzen te verdryven4 ,ik heb reeds aangemerkt dat men ten dien einde de ledikanten van ,sassafrashout maakte1 dog dat het maar voor een tyd hielp4 ,sommige menschen hebben my uit eigene en meermalen herhaalde proeven verzekerd1 dat 'er geen kragtiger middel tegens dit ongedierte was1 dan kokend water in alle de reten te gieten daar zy in zitten1 en al het hout der ledikanten daarmede te wasschen1 dit twee- of driemaal herhaald zynde1 zouden alle de wandluizen zyn uitgeroeid4 ,maar als 'er in andere naburige huizen zyn gaan zy aan der menschen kleren zitten1 en worden dus overgebragt4 ,ik kan niet zeggen of dit middel goed is dan niet1 dewyl ik het niet beproefd heb2 maar door herhaalde proeven heb ik bevonden dat de zwavel1 wel gebruikt zynde1 de wandluizen en hare eyeren volkomenlyk in de ledikanten en de muren vernielt1 schoon zy tienmaal talryker waren dan de mieren in een mierennest4 #afd ,kakkerlakken4 ,de ,kakkerlakken zyn ene plaag der nieuwe wereld1 en worden in vele delen van dezelve gevonden4 ,de geleerde ,doctor ,colden was van mening1 dat zy de eigenlyke inboorlingen der ,west ,indien waren1 en dat zy uit de ,eilanden naar ,noord ,amerika waren overgebragt4 ,dit bleek1 dagt hy1 uit de menigte van dit ongedierte die de ,west ,indische schepen medebrengen4 ,dog ik meen reden te hebben van te geloven1 dat zy reeds sedert onheuglyke tyden hier te lande geweest zyn1 schoon ik egter niet ontkennen wil dat zy uit de ,west ,indien zyn overgebragt4 ,te ,new ,york zyn zy genoegzaam in ieder huis1 en die zyn ongetwyffeld met de schepen overgekomen4 ,dog hoe kan men dit zeggen van die welken in het midden der bosschen en woestynen gevonden worden8 ,de ,kakkerlakken worden door de ,engelschen ,cockroaches1 door de ,zweden ,brdtare1 dat is ,broodeters1 ook wel ,kakkerlak1 en door den ,ridder ,linnus ,blatta ,orientalis1 geheten1 en onder het geslagt der ,motten gerekend4 ,men verneemt ze niet alleen in de bosschen1 daar zy op de omgekapte bomen lopen4 ,ik zag in ,februari verscheiden kakkerlakken op stukken oud verrot hout zitten1 dat men in huis bragt om te verbranden4 ,in 't eerst waren ze als dood1 maar enigen tyd in de kamer zynde geweest kwamen zy by1 en begonnen te lopen4 ,ik vond naderhand dat als men oud brandhout des winters in huis bragt en doorhakte1 daar vele kakkerlakken als in enen staat van ongevoeligheid in waren4 ,dien zelven winter wierd 'er een grote dode boom omgehouwen1 en om te branden doorgezaagd1 en ik zag in ene spleet1 enige vademen boven den grond1 verscheiden kakkerlakken nevens vele gemene mieren4 ,het scheen dat zy opwaards gekropen waren om ene veilige schuilplaats tegens den winter te vinden4 ,op myne reis in het midden van ,october #agdi4 door de onbebouwde landen tusschen de ,engelsche en de ,fransche ,volkplantingen1 zag ik by het maken van een vuur1 des nagts1 digt by enen verrotten boom1 op den oever van het meer ,champlain1 ene menigte van kakkerlakken uit het hout kruipen1 wordende door den rook en het vuur wakker gemaakt1 en uit hunne gaten gejaagd4 ,de ,franschen1 die met my waren1 kenden ze niet1 en wisten ze niet te noemen4 ,in ,kanada wisten de ,franschen niet dat zy ze in de huizen gezien hadden4 ,in ,pensylvanie lopen zy in grote menigte langs de halmen van het koorn in den oogst1 gelyk my gezegd wierd4 ,anders onthouden zy zig in de ,engelsche ,volkplantingen gemeenlyk in de huizen1 en zitten in de reten1 vooral in de balken die 't digst by den schoorsteen zyn4 ,schadelykheid4 ,zy doen veel schade door het kruim van 't brood op te vreten4 ,als zy eens door de korst heen gebeten zyn1 weten zy in korten tyd het gehele brood van binnen uitteholen1 zo dat men het opsnydende niets dan een ledige korst vindt4 ,ook zeide men dat zy andere eetwaren opvreten4 ,somtyds byten zy de menschen in den neus of de voeten1 terwyl zy leggen te slapen4 ,een oude ,zweed verhaalde my1 dat hy eens in zyne jonger jaren door ene kakkerlak zeer verschrikt geworden was1 die1 terwyl hy sliep1 in zyn oor was gekropen4 ,hy ontwaakte schielyk1 sprong het bed uit1 en voelde dat het dier1 waarschynlyk uit vrees1 alle kragten aanwendde om dieper in te kruipen4 ,deze pogingen van de kakkerlak veroorzaakten hem zo grote pyn1 dat hem het hoofd als scheen aan stukken te breken1 en hy byna zinneloos wierd2 egter liep hy schielyk naar den put1 en1 een emmer met water geschept hebbende1 smeet hy 'er wat van in 't oor4 ,zo dra de kakkerlak dit voelde1 stiet zy zig met hare poten te rug uit het oor1 en verloste dus den man van zyne angst4 ,houtluizen4 ,de ,houtluizen zyn zeer onaangename ,insekten1 en in een zeker opzigt erger dan de voorgaanden2 maar gelyk ik ze reeds1 in ene ,verhandeling aan de ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappy gezonden1 beschreven heb1 wyze ik den ,lezer derwaards4 #afe ,penn's neck4 ,den #aa4 ,december ging ik kort voor den middag op een klein togtje naar ,penn's neck1 en verder over de ,dellaware naar ,wilmington4 ,het land omstreeks ,penn's neck was van dezelve hoedanigheid als in het overige van ,new ,jersey4 ,de grond bestaat meest uit zand met ene dunne laag zwarte aarde4 ,hy is niet zeer heuvelig1 maar meest plat1 en zeer vol van bosschen met afvallend blad1 vooral eiken4 ,nu en dan ziet men ene enkelde boerdery met enige koornakkers rondom4 ,tusschen beiden zyn kleine poelen1 en somtyds een stroompje1 waarin weinig drift is4 ,geboomte4 ,de bosschen bestaan uit allerhande soorten van bomen1 dog meest ,hikory en ,eiken4 ,zekerlyk zyn zy noit geveld geweest1 en altyd onverhinderd voortgegroeid4 ,men zoude dan verwagten dat 'er bomen van enen zeer groten ouderdom in gevonden werden1 dog het tegendeel is waar1 en men ziet 'er weinig die drie honderd jaren gestaan hebben4 ,de meesten zyn maar tweehonderd jaar oud4 ,en dit deed my denken dat de bomen1 zo wel als de dieren1 sterven wanneer zy enen zekeren ouderdom bereikt hebben4 ,dus vinden wy hier zware bosschen2 maar als de bomen honderdenvyftig1 of honderd en tagtig jaren gestaan hebben1 beginnen zy of van binnen te vergaan1 of verliezen hunne kronen1 of hun hout wordt geheel week1 of de wortels zyn niet langer in staat om een genoegzaam voedsel intezuigen1 of zy sterven door enige andere oorzaak4 ,wanneer het dan stormt1 het geen hier somwylen gebeurt1 breken de bomen1 of even boven den grond1 of in het midden1 of in den top1 af4 ,sommige bomen worden zelfs met wortel en al door den wind uitgerukt4 ,dus regten de stormen in deze bosschen zware verwoestingen aan4 ,overal ziet men bomen omver leggen4 ,ook ontstaat 'er dikwyls brand in de bosschen1 waardoor de bomen halverwege verteerd worden1 zo dat een sterke wind ze gemakkelyk verder omversmyt4 ,winden4 ,ik tragtte1 door waartenemen in welke streek de meeste omgewaide bomen lagen1 optemaken1 welke winden hier de geweldigste waren1 dog kon niets met zekerheid vaststellen1 want de bomen lagen naar alle de streken van het kompas4 ,ik oordeelde dan1 dat elke wind1 die van enen kant wait daar de wortels vergaan zyn en de boom weinig wederstand bieden kan1 den boom omver moest werpen4 ,op deze wys raken de oude bomen geduriglyk weg1 en worden door jonge opgevolgd4 ,die omgevallen zyn leggen op den grond te verrotten1 en vermeerderen dus de zwarte aarde1 waarin de bladen ook allengskens veranderd worden1 die aan den gevallen boom zitten1 of iederen herfst vallen4 ,het duurt enige jaren eer een boom geheel vergaan is4 ,als de wind 'er enen met wortelen al uit den grond rukt1 komt 'er ene menigte van losse aarde mede1 die 'er enigen tyd aanzitten blyft1 dog eindelyk 'er afvalt1 en een klein heuveltje maakt1 dat naderhand nog verhoogd wordt door de bladeren4 ,dus worden 'er in de bosschen vele oneffenheden voortgebragt1 hoogtens en laagtens1 en dus moet de bovenste tuinaarde zig op sommige plaatsen ophopen4 ,welke bomen het eerst vergaan4 ,alle bomen verrotten niet even gauw4 ,de ,nyssa1 de ,tulpeboom en ,liquidambar vergaan in korten tyd4 ,de ,hikory duurt ook niet lang1 en de ,zwarte ,eik valt eerder van een dan de ,witte4 ,dog de omstandigheden werken hier ook in mede4 ,indien de bast om het hout blyft zitten rot hy mede1 en wordt van binnen geheel en al door de wormen opgegeten1 zo dat in den tyd van zes1 agt of tien jaren niets 'er van over is dan een roodagtige bruine stof4 ,maar als 'er de bast af was1 konden de bomen dikwyls twintig jaar leggen eer zy vergaan waren4 ,de spoedige groei van enen boom1 de grootte zyner poren1 en de gedurige veranderingen van heet en nat weder in den zomer1 maken dat een boom schielyker rot4 ,hier moet men by doen1 dat allerhande soorten van gekorvenen gaten maken in de gevallene bomen1 en dat dus de vogtigheid der lugt in de bomen indringt en de verrotting bevordert4 ,de meeste bomen hier hebben jaarlyks afvallende bladeren4 ,velen van hun beginnen reeds te rotten terwyl zy nog staan en bloeyen4 ,dit maakt den boom hol1 zo dat 'er vele dieren hunne nesten in komen maken4 ,breedte van de ,dellaware4 ,de ,dellaware wordt vlak over ,wilmington gerekend anderhalve ,eng4 myl breed te wezen1 dog op het oog scheen zy zo breed niet4 ,in 't midden zegt men dat zy van vier tot zes vadem diep is4 ,schrynwerkershout4 ,de schrynwerkers gebruiken1 volgens hun zeggen1 voornamelyk het zwart ,walnoten1 het wilde ,kerssebomen en het gemarmelde ,ahornhout4 ,van de zwarte ,walnotebomen is hier ene genoegzame menigte4 ,evenwel worden zy van sommige onbedagtzame menschen uitgeroeid1 en de ,boeren maken 'er veeltyds hun brandhout van4 ,het hout van den wilden ,kersseboom is goed en schoon voor 't oog2 het is geelagtig1 en hoe ouder het werk is hoe frayer het 'er uitziet4 ,dog het is alreeds bezwaarlyk te vinden1 want het wordt overal uitgeroeid1 en nergens weder aangeplant4 ,de ,gemarmelde ,ahorn is ene verscheidenheid van den gemenen ,roodbloemigen ,ahorn1 dog ook al schaarsch4 ,men kan verscheiden bomen vellen1 zonder dat men het gemarmelde hout vindt4 ,het hout van den ,liquidambar wordt ook tot schrynwerk gebruikt1 dog krimpt als men het wat digt by het vuur brengt4 ,van de ,sparren en de zogenaamde ,witte ,ceders bedient men zig ook om verscheidene dingen te maken4 ,molens4 ,de ,molenaars van den molen1 die hier stond1 zeiden1 dat de assen van de molenraderen uit den ,witten ,eik plegen gemaakt te worden1 en dat zy drie of vier jaar goed bleven1 dog de assen van ,sparrenhout duurden zo lang niet4 ,de tanden der raderen en rollen wierden gemaakt van ,wit ,walnotenhout1 om dat men hier geen harder hout krygen kan4 ,het hout van den ,moerbezieboom wordt het allerbest gehouden voor krammen en houvasten in schuiten en schepen4 ,des avonds voer ik van ,wilmington af naar de overzyde aan het veer1 aan den kant van ,new ,jersey4 ,rakoon4 ,den #ac4 keerde ik vroeg terug naar ,rakoon4 ,boomknoesten4 ,op vele bomen in de bosschen vindt men hier of op de ene zyde1 of in het midden van enen tak1 of rondom enen tak1 meer of min grote knobbels of uitwassen4 ,somtyds is 'er maar een op enen boom4 ,in de grootte is 'er een aanmerkelyk verschil1 want sommigen van deze knobbels zyn zo groot als een manshoofd1 anderen weder zyn klein4 ,somtyds is 'er een boom als geheel van bedekt4 ,dikwyls zaten zy niet alleen aan enen kant1 maar maakten een soort van ring rondom den boom of den tak4 ,kleine bomen1 niet boven enen vadem hoog1 hadden ook dikwyls zulke knobbels4 ,de knobbels bestaan uit het zelve hout als de boom1 en zien 'er van binnen uit omtrent als gemarmeld hout4 ,enigen waren egter ook hol4 ,als men enen knobbel op enen kleinen boom opensnydt1 vindt men 'er gemeenlyk vele kleine wormen in1 die somtyds ook gemeen zyn in de grote uitwassen4 ,dit wyst ons den oorsprong der knobbels in 't algemeen aan4 ,de boom wordt van een ,insekt gestoken dat zyne eyeren onder den bast legt1 en uit die eyeren komen wormen te voorschyn1 welken het sap uit de vaten doen lopen1 het welk allengskens hard en tot enen knobbel wordt4 ,alleen de bomen die hunne bladen jaarlyks vallen laten hebben deze knobbels1 en onder dezen vooral de ,eik1 van de welken wederom de ,spaansche ,eik de meeste knobbels heeft4 ,ook vindt men ze op den ,esscheboom en den ,ahorn4 ,voorheen maakten de hier gezetene ,zweden1 dog nog meer de ,finlanders1 schotels1 borden1 en diergelyke dingen van die knobbels die op den ,esch groeiden4 ,dit vaatwerk1 zeide men my1 was heel aardig1 en zag 'er uit als of het van gemarmeld hout was gemaakt4 ,die van den ,eik kunnen hiertoe niet gebruikt worden1 als zynde gemeenlyk wormstekig en verrot van binnen4 ,tegenwoordig gebruiken de ,zweden die soort van schotels en borden niet meer1 maar hebben aardenwerk4 ,sommige knobbels zyn van ene ongemene grootte1 en doen 'er enen boom gedrogtelyk uitzien4 ,diergelyke bomen1 treft men hier in de bosschen veel aan4 #aff ,wegen4 ,de wegen zyn hier1 naar dat de grond is1 goed of kwaad4 ,in 't zand zyn zy droog en goed1 dog op de klei deugen zy niet4 ,men is hier zeer nalatig in het onderhouden derzelven4 ,als een beekje niet zeer breed is legt men 'er niet eens ene brug over1 en de ,reizigers mogen zien hoe zy 'er best overkomen4 ,dit maakt dat men op sommige plaatsen by sterke stortvlagen gevaar loopt van te verdrinken4 ,als 'er een boom dwars over den weg valt1 hakt men hem zelden door1 maar rydt 'er rondom heen4 ,dit kan men ligt doen1 dewyl de grond vry gelyk en zonder stenen is1 'er geen kreupelhout wast1 en de bomen tamelyk ver van malkander staan4 ,dit maakt dat de wegen zo veel bogten hebben4 ,weinig dorpen4 ,de ,landhoeven leggen meest op haar zelven1 en men vindt 'er zelden twee by malkander leggen1 uitgenomen op zulke plaatsen die als steden worden aangezien4 ,dit maakt dat 'er weinig dorpen zyn4 ,elke hoeve heeft hare akkers1 weilanden en bosschen4 ,zou dit ook iets hebben toegebragt om de wolven uitteroeyen1 dat men byna overal huizen en menschen vindt8 ,twee of drie ,landhoeven hebben gemeenlyk ene weide of een bosch in gemeenschap2 dog de meesten hebben elke hare toebedeelde landen4 ,huwelyken4 ,al wie zig in 't huwelyk wil begeven moet zyne drie geboden van den ,predikstoel hebben laten aflezen of een verlofschrift van den ,gouverneur hebben4 ,de geboden van de geringere menschen alleen worden afgelezen1 al wat iets meerders wezen wil neemt een verlofschrift1 waarin de ,gouverneur verklaart de zaak onderzogt en niets gevonden te hebben dat het voltrekken der trouw hinderen moet1 en dat hy gevolgelyk hiertoe verlof geeft4 ,hy ondertekent het geschrift4 ,dog eer het den verzoeker in handen wordt gesteld1 moet de ,bruidegom zelf komen vergezeld van een of twee brave manspersonen1 die voor hem instaan dat 'er gene wettige verhindering is opgekomen4 ,dezen moeten een getuigschrift tekenen1 waarin zy zig aanspreeklyk maken en verbinden tot vergoeding van alle schade die 'er door de klagten der ,voogden1 der ,heren1 of der ,nabestaanden des persoons die zig in 't huwelyk begeeft1 of van zulken aan de welken hy eerder verbonden was geweest1 veroorzaakt mogte worden2 want dit alles kan de ,gouverneur onmogelyk weten4 ,voorts1 dat 'er niets uit hoofde der aantegane egtverbintenis te vrezen is1 en dat 'er niets is dat dezelve verhinderen moete4 ,voor een verlofschrift betaalt men te ,philadelphia vyfentwintig ,pensylvanische schellingen1 waarvan 'er twintig voor den ,gouverneur en vyf voor zynen ,sekretaris zyn4 ,het verlofschrift luidt alleen aan ,protestantsche ,geestelyken4 ,de ,quakers krygen een byzonder verlofschrift4 ,maar1 vermits het zeer lastig wezen zou1 vooral voor zulken die ver af van de verblyfplaats des ,gouverneurs wonen1 om een verlofschrift in de ,stad te komen en hunne borgen medetebrengen1 nemen de ,predikanten op het land een genoegzaam getal van verlofschriften en borgtogten in blanco in voorraad1 die zy aan de zulks behoevenden ter hand stellen voor den gewonen prys van vyfentwintig schellingen1 en iets daarenboven voor hunne moeite4 ,het dus verzamelde geld brengen zy den ,gouverneur als zy in de ,stad komen1 te gelyk met de borgtogten4 ,hieruit kan men opmaken1 dat de ,gouverneurs buiten hun jaargeld nog een tamelyk inkomen van hunne post hebben4 #afg ,jaren van ,mondigheid4 ,volgens de ,engelsche wetten is een manspersoon met zyn eenentwintigste1 en een meisje op haar agttiende jaar mondig1 en kan dan trouwen zonder het verlof van zyne ,ouders4 ,dog voor dien ouderdom kan het zonder toestemming van ouders of van voogden niet geschieden4 ,verscheidenheid van ,landaarden in de ,volkplantingen4 ,men vindt in de ,volkplantingen allerhande soorten van landaarden1 zo wel van zulken die onlangs uit ,europa zyn overgekomen1 als van zulken die nog geen vast verblyf genomen hebben4 ,dus gebeurt het wel1 dat by het trouwen van zulk een paar de ,bruidegom zegt dat hy voor het tegenwoordige nog geen geld heeft1 maar betalen zal zodra hy kan1 en zig hiermede met zyn wyf weg pakt1 ,bedrog hieruit ontstaande4 zonder dat de ,predikant oit het zyne krygt4 ,dit heeft gelegenheid tot ene gewoonte gegeven1 die nu in ,maryland gemeen is4 ,als 'er een arm paar getrouwd wordt1 houdt de ,predikant op in het midden van het formulier1 en vraagt waar is myn geldt8 #afh ,geeft dan de ,bruidegom het geld1 zo gaat de ,predikant voort1 dog heeft deze het niet1 zo wordt de trouw zo lang uitgesteld tot dat hy beter by kas is4 ,ryke lieden1 van wie de ,predikant gene zwarigheid heeft van zyn geld niet te krygen1 staan aan deze onaangename vraag niet bloot4 ,wetten hieromtrent4 ,schoon een ,predikant verlof gekregen heeft tot het trouwen van een paar1 kan hy egter1 indien hy niet voorzigtig is1 in onaangename omstandigheden geraken1 want op vele plaatsen is 'er ene wet1 die1 niettegenstaande zulk een verlofschrift1 de magt van den ,predikant zeer bepaalt4 ,hy mag een onmondig paar niet trouwen1 indien hy niet verzekerd is van de toestemming der ouders4 ,ook mag hy zulke vreemdelingen niet trouwen die verbonden zyn een zeker getal jaren te dienen zonder de bewilliging van hunne ,heren4 ,indien hy zonder zulke toestemming ene trouw verrigt1 vervalt hy in ene boete van vyftig ,pensylvanische ponden1 alhoewel hy een verlofschrift en den borgtogt heeft van twee mannen1 want de ,ouders en ,heren storen zig niet aan die borgtogten1 maar spreken den ,geestelyken aan1 die zyne schade kan zien te herhalen op de genen die hem borg gebleven zyn4 ,dog met de bewilliging van ouders of meesters kan hy zonder gevaar de trouw verrigten4 ,geen ,predikant mag enen ,zwart met iemant van ,europische afkomst trouwen1 onder straf van honderd pond boete1 volgens de wetten van ,pensylvanie4 ,kortswylig gebruik4 ,hier heeft een kortswylig gebruik by sommige huwelyken plaats4 ,als een man stervende zyne weduw in armoede laat zitten1 of zo1 dat zy alle de schulden niet betalen kan met het weinige dat haar overblyft1 en dat dit niettegenstaande 'er een man is die haar trouwen wil1 moet zy trouwen in haar blote hembd4 ,door deze plegtigheid staat zy aan de schuldeischers van haren overledenen man hare klederen1 en al wat zy in huis vinden kunnen1 af4 ,dog boven dat is zy niet gehouden hun iets meer te betalen1 als hun alles hebbende overgegeven wat zy had1 uitgenomen maar een hembd om haar te dekken1 het welk de wetten van het ,land haar niet ontnemen kunnen4 ,zodra zy getrouwd is1 en niet meer tot den eersten man behoort1 trekt zy de klederen aan die haar de twede gegeven heeft4 ,de ,zweedsche ,predikanten hebben verscheiden bruids in zo een goedkope en lugtige kleding getrouwd1 gelyk uit de registers in de kerken blykt4 ,ook heb ik dikwyls van zulke huwelyken in de ,engelsche ,koeranten gelezen1 die in de ,volkplantingen uitkomen4 ,het volgende in 't byzonder zal ik uit ene aantekenen4 8,ene vrouw ging1 met niets anders aan dan haar hembd1 begeleid door hare naaste vrienden1 uit het huis haars overledenen ,mans naar dat van haren ,bruidegom1 die haar ten halven wege te gemoet kwam met fraye nieuwe klederen1 en in tegenwoordigheid van allen zeide1 dat hy die aan zyne ,bruid leende1 en trok ze haar met eigen handen aan40 ,waarschynlyk zeide hy haar die klederen te lenen1 uit vreze dat als hy ze haar gegeven had de schuldeischers van haar eersten man mogten opkomen en ze haar ontnemen1 onder voorgeven dat zy moest worden aangezien als tot den eersten man behorende1 eer zy met den tweden getrouwd was4 ,europeanen hier te lande voor de aankomst der ,zweden4 ,het schynt uit de volgende waarnemingen zeer waarschynlyk1 dat 'er voor de ,zweden hier te lande alreeds ,europeanen geweest zyn1 en in 't vervolg zullen wy nog iets ter bekragtiging van deze mening by brengen4 ,de zelve oude man1 ,maons ,keen1 van wien ik alreeds gesproken heb1 verhaalde my meer dan eens1 dat toen de ,zweden in de voorleden euw zig hier nederzetteden1 en ene ,volkplanting1 ,helfingburg genoemd1 op de ,dellaware aanleiden1 iets beneden de plaats waar nu ,salem staat1 zy op de diepte van twintig voeten enige gemetselde putten vonden4 ,dit kon onmogelyk een werk der ,wilden wezen1 die gene gebakken stenen voor de aankomst der ,europeanen gekend hebben1 en gevolgelyk nog minder wisten hoe die te gebruiken4 ,de putten lagen wel op 't land1 dog evenwel op zulke plaatsen aan de ,dellaware die somtyds onder water en somtyds droog zyn4 ,dog sedert is het land zo afgenomen dat de putten geheel onder water geraakt zyn1 en het is zelden laag genoeg om de putten te zien4 ,toen de ,zweden naderhand op enigen afstand van de voorgaanden nieuwe putten groeven1 vonden zy in den grond enig gebroken aarden vaatwerk1 en nog gehele goede gebakken' stenen1 diergelyken zy ook dikwyls onder 't ploegen hebben bovengehaald4 ,en voor ,columbus tyd4 ,hieruit1 schynt het1 mag men opmaken1 dat in oude tyden hier1 of ,europeanen of een ander beschaafd volk1 door storm of andersins moeten zyn naar toegedreven1 zig neergezet1 stenen gebakken1 en ene ,volkplanting gemaakt hebben2 dog dat zy naderhand zig met de ,amerikanen vermengd hebben1 of door dezelven omgebragt zyn4 ,misschien hebben zy allengskens door den omgang met de ,wilden derzelver zeden en denkingswyze aangenomen4 ,men heeft de ,zweden zelfs beschuldigd1 dat zy alreeds halve ,wilden waren1 toen de ,engelschen hier in 't jaar #afhb4 aankwamen4 ,en men ziet nog werkelyk1 dat de ,franschen1 de ,engelschen1 de ,duitschers1 de ,hollanders1 en andere ,europers1 die vele jaren in afgelegene landschappen1 digt by de ,wilden1 gewoond hebben1 zo veel overeenkomt met dezelven krygen1 zo in hun gedrag als denkwys1 dat men ze 'er alleen door hunne kleur van onderscheiden kan4 ,dog de geschiedenissen en overlevering der ,wilden verzekeren ons1 dat de gemelde putten niet konnen gemaakt zyn ten tyde van ,columbus onderneming of kort daarna1 dewyl de ,amerikanen zeggen dat zy veel ouder zyn4 ,het geen ik hier aangaande deze putten gezegd heb1 is my naderhand op nieuws door verscheiden' ,zweden verhaald4 ,tekens aangaande het weder4 ,den #bb4 ,december voorspelde ons een oude ,landman verandering van weder1 omdat de lugt op den middag zeer warm was1 zynde zy 's morgens zeer koud geweest4 ,buiten dat maakte hy het zelve daaruit op1 dat de wolken zig om de zon zo hadden t'zamengetrokken4 ,en de hieragter gevoegde waarnemingen zullen tonen dat deze voorzegging juist is vervuld geworden4 ,middelen tegens tandpyn4 ,schoon ieder oud wyf onfeilbare middelen tegens tandpyn waant te bezitten1 waarvan de meesten vrugteloos worden aangewend1 wil ik nogthans enigen van die middelen aantekenen die hier gemeenlyk tegens dat ongemak aangewend worden4 ,als de pyn ontstaat uit holle kiezen1 steekt men een weinig katoen in ene tabakspyp1 doet 'er de tabak boven op1 steekt ze aan1 en rookt tot dat het alles byna verbrand is4 ,onder 't roken komt de olie van de tabak in het katoen1 het welk men 'er dan uitneemt1 en zo heet als men 't verdragen kan tegens de kies legt4 ,de vrouw van ,kapitein ,lindsey te ,oswego heeft my verhaald1 dat de ,iroquoizen in dit geval het volgende middel voor het beste houden1 en zy had zelve het zeer goed gevonden4 ,zy nemen de zaadhuisjes van de ,virginische ,anemone1 zodra het zaad ryp is1 en wryven ze aan stukken4 ,dan zien zy 'er uit zo ruw als katoen4 ,men doopt deze stof dan in sterken brandewyn1 en steekt ze in de holle kies4 ,de pyn gaat 'er gemeenlyk van over4 ,de brandewyn is bytende1 en de ,anemone zaden zyn insgelyks scherp1 gelyk de meeste zaden van bloemen die te gelyk de stamina en de pistilla hebben4 ,dus helpt dit malkanderen om de pyn te verligten4 ,wy hebben ook vele zaden die de zelve eigenschappen hebben als de ,amerikaansche ,anemone4 ,tegens de tandpyn vergezeld met zwelling wierd het volgende middel het meest gebruikt4 ,men kookt meel van ,mais met melk1 doet daar1 terwyl het nog over 't vuur staat1 wat varkens of ander vet by1 en roert het om tot dat het alles wel gemengd is4 ,dan doet men 'er een handdoek over1 en legt het daarin1 zo heet als men 't verdragen kan1 op de pynelyke wang1 waar men 't op leggen laat tot dat het koud is4 ,ik heb dit zeer kragtig tegens de zwelling gevonden1 die het niet alleen vermindert1 maar het verzagt ook de pyn1 opent de dikte1 indien 'er zig enige kwade stof gezet heeft1 en doet den etter uitlopen4 ,ik heb de ,iroquoizen den binnensten bast van den ,kanadaschen ,vlierboom zien koken1 en op de wang leggen daar de pyn het sterkst was4 ,dit verzagtte1 zeide men1 de smert dikwyls4 ,onder de ,iroquoizen1 of de ,vyf ,volken op de ,rivier ,mohawk1 zag ik ene jonge vrouw1 die1 door het sterk theedrinken1 ene geweldige tandpyn gekregen had4 ,om zig hiervan te genezen kookte zy de bladen van een soort van ,myrteboom1 #afi en bond die zo heet als zy 't uithouden kon op de wang4 ,dit middel zeide zy had haar dikwyls geholpen4 ,het yzer eertyds onbekend aan de ,wilden4 ,voor de aankomst van de ,europeanen onder het geleide van ,columbus in ,amerika1 waren de ,wilden geheel onkundig van het gebruik van 't yzer1 het welk ons zeer wonderlyk moet voorkomen1 daar ,amerika byna overal zeer vele yzermynen bevat4 ,dus waren zy verpligt dit gebrek te vergoeden door het gebruik van scherpe stenen1 schelpen1 klauwen van vogels en wilde beesten1 en andere dingen1 om bylen1 messen en diergelyke snydende werktuigen te maken4 ,hieruit kan men zien dat zy een armoedig leven moeten geleid hebben4 ,de oude ,zweden1 die in hunne jeugd omgang met de ,amerikanen gehad hadden1 toen zy hier nog vry talryk waren1 wisten nog veel van hunne levenswys te vertellen4 ,nog vindt men by toeval vele werktuigen die de ,wilden voor de aankomst der ,zweden of andere ,europers gebruikt hebben4 ,tegenwoordig gebruiken de ,amerikaansche ,wilden geen andere werktuigen als die van yzer of andere metalen gemaakt zyn1 welken zy van de ,europeanen krygen4 ,maar alzo ik gelegenheid gehad heb van velen van de oude werktuigen der ,amerikanen te zien en zelfs te verzamelen1 zal ik dezelven hier beschryven4 ,werktuigen der oude ,amerikanen4 ,hunne ,bylen waren van steen4 ,hare gedaante gelykt veel naar die van onze wiggen1 waarmede wy het hout kloven1 omtrent enen halven voet lang en breed naar evenredigheid4 ,zy zyn gemaakt als onze wiggen1 scherp aan het ene einde1 dog egter iets botter4 ,dewyl zy aan enen steel moesten vastgemaakt worden1 zo was 'er boven aan een rand om aan het dikke einde4 ,om den steel vast te maken spleet men ze op1 en stak de gespleten' einden van den stok in den rand van den steen1 en bond dan de gespleten' stukken vast op malkander1 omtrent zo als de ,smids in de spleten van den steel de yzeren byl vastmaken4 ,sommigen van deze bylen hadden geen rand van boven1 en het schynt dat zy die maar in de hand hielden om 'er mede te hakken of te stoten1 zonder dat 'er een handvat aan behoefde te zyn4 ,de meesten dezer bylen1 die ik gezien heb1 bestonden uit ene harde rots1 dog anderen waren gemaakt van enen harden1 zwarten1 fynen vuursteen4 ,als de ,wilden enen zwaren boom vellen wilden1 konden zy dit met hunne bylen niet uitvoeren1 dog bedienden zig dan van het vuur4 ,zy verbrandden de wortels van den boom1 en deden hem dus tuimelen4 ,maar op dat het vuur niet verder gaan mogte dan hun oogmerk was1 staken zy enige oude lappen aan een stok1 doopten die in 't water1 en maakten daar den boom een weinig boven het vuur gestadig mede nat4 ,wanneer zy enen dikken boom tot een ,kano wilden uithollen1 lagen zy droge takken om den stam1 zo ver zy den boom dagten hol te maken1 en staken die in brand4 ,in de plaats van die verbrand waren werden anderen aangebragt4 ,ondertusschen waren zy gestadig bezig met den boom boven en onder het vuur1 daar hy niet branden moest1 nat te maken4 ,de boom hol gebrand zynde1 zo ver zy zulks verlangden1 schraapten zy met hunne bylen1 met scherpe schalen1 en diergelyken1 het gebrande 'er af1 en maakten de ,kano van binnen glad4 ,op deze wys gaven zy zulk ene gedaante 'er aan als zy goedvonden4 ,ene ,kano was gemeenlyk tusschen de dertig en de veertig voet lang4 ,het voornaamste waartoe hunne bylen dienden was de velden bekwaam te maken voor het planten der ,mais2 want als zulk een veld1 daar zy ,mais telen wilden1 met hout bedekt was1 hakten zy den bast rondom de bomen af met hunne bylen1 vooral in den tyd dat hy sappig was4 ,dus verdorde de boom1 terwyl hy geen voedsel meer krygen kon1 en de bladeren beletteden de zonnestralen niet langer door te schieten4 ,de kleinder bomen wierden met geweld uitgerukt1 en men roerde daarna de aarde met kromme en scherpe takken om4 ,messen4 ,in plaats van messen behielpen zy zig met scherpe stukken vuursteen1 quarts1 of enig ander soort van steen1 of met enen scherpen schulp1 of een scherpgemaakt been4 ,pylen4 ,vooraan de pylen maakten zy dunner en hoekige stukken steen vast1 gemeenlyk vuurstenen of quartsen1 dog somtyds wel een ander soort4 ,sommigen gebruikten de beenderen der dieren1 of de klauwen van vogels of beesten4 ,enigen van deze oude werppylen zeer vry stomp1 egter schynt het dat zy 'er vogels en beesten mede hebben weten te doden2 dog of zy door de kragt van den boog sterk genoeg voortgejaagd wierden om diep in het lichaam van een mensch door de klederen heen te kunnen indringen1 kan ik niet zeggen4 ,men heeft 'er nogthans gevonden die zeer scherp en wel gemaakt waren4 ,stampers4 ,zy hadden stenen stampers omtrent een voet lang en zo dik als een mans arm4 ,dezen bestaan voornamelyk uit een zwart soort van steen1 en wierden voorheen gebruikt om ,mais te stampen1 het welk van over oude tyden af hun voornaamste of enig graan is geweest4 ,zy hadden generhande soort van molens om het te malen1 en wisten niet wat voor een ding een molen was4 ,oude ,franschen in ,kanada hebben my verteld1 dat de ,amerikanen ten uitersten verbaasd stonden toen zy de ,franschen den eersten molen zagen opregten4 ,zy kwamen1 zelfs van zeer ver1 in groten getale1 om dat wonder te zien1 en wierden niet moede van 'er verscheiden dagen by te blyven zitten om het te bekyken4 ,zy waren lang van mening dat hy niet van den wind1 maar van geesten1 die 'er binnen in zaten1 wierd omgedreven4 ,by het bouwen van den eersten watermolen waren zy ook meer of min in de zelve verwondering4 ,voorheen stampten zy al de ,mais in holle bomen met de beschrevene stenen stampers4 ,velen hadden ze evenwel maar van hout4 ,de zwartagtige steen1 waarvan de bylen en de stampers voor dezen gemaakt werden1 is een zeer goede slypsteen1 en om die reden gebruiken de ,engelschen en de ,zweden dezelven1 als zy ze vinden1 om hunne messen te wetten4 ,ketels4 ,de oude ketels der ,wilden waren of van klei of van een soort van dufsteen4 #agj ,de eersten bestonden uit ene donkere klei gemengd met witte zand- of quartskorreltjes1 en in het vuur gebakken4 ,velen van deze ketels hebben twee gaten in den bovenrand aan elke zyde1 waardoor men enen stok stak1 en den ketel1 zo lang hy kookte1 boven het vuur hield4 ,de meesten hebben geen voet4 ',t is iets zonderlings1 dat genen van die ketels van binnen of van buiten verglaasd waren4 ,enige weinige oude ,zweden konden zig nog herinneren1 dat zy de ,wilden in zulke potten hadden zien koken4 ,zy zyn zeer dun1 en van verschillende grootte1 somtyds van enen groenagtigen1 en somtyds van enen grauwen dufsteen1 en enigen zyn van een soort van vuursteen4 ,de bodem en de rand zyn dikwyls ruim een duim dik4 ,schoon de ,amerikanen gene kennis van yzer1 staal1 of enig ander metaal hadden1 wisten zy evenwel deze stenen ketels zeer aardig uittehollen4 ,tabakspypen4 ,de oude ,tabakspypen der ,wilden waren ook van klei1 of van duf- en slangesteen4 ,die uit klei zyn hebben de gedaante van de onzen1 dog zyn wat ruwer en niet zo wel gemaakt4 ,de pyp is dik en kort1 naauwlyks een duim1 dog somtyds een vinger lang4 ,de kleur is byna zo als de onzen die wat lang gebruikt zyn4 ,die1 welken uit dufsteen gemaakt worden1 bestaan uit de zelve stof als de ketels4 ,sommigen van dezelven zyn tamelyk wel gemaakt1 schoon de ,wilden nog yzer nog staal hadden4 ,maar behalven deze tabakspypen1 vindt men nog een ander soort1 die zeer vernuftig uit een zeer frayen roden dufsteen1 of een soort van slangagtig marmer gemaakt zyn4 ,dezen zyn zeer schaarsch en zelden in gebruik dan by de ,sachems of ,oudsten der ,wilden4 ,de fraye rode steen1 waarvan die pypen gemaakt zyn1 is ook zeldzaam1 en wordt alleen in het land der ,ingouez gevonden1 die1 volgens ,vader ,charlevoix1 #aga aan de overzyde der ,missisippi wonen4 ,ene pyp van dit soort wordt by de ,amerikanen veeltyds hoger geagt als een stuk zilvers van dezelve grootte4 ,uit het zelve soort van steen bestaat gemeenlyk hunne zo genaamde ,pyp van vrede1 #agb van de welke zy zig bedienen by het aangaan van vrede of verbonden4 ,byna alle ,schryvers1 die van dit volk gewag hebben gemaakt1 spreken van deze pyp1 en ik zal 'er in 't vervolg breder over handelen4 ,vischangels4 ,in plaats van ,vischangels gebruikten de ,wilden hoeken van been of vogelklauwen4 ,sommigen van de oudste ,zweden alhier vertelden my1 dat in hunne jeugd zeer vele ,amerikanen in het toen zo genaamde ,nieuw ,zweden gewoond hebben1 die met zulke hoeken op de ,dellaware vischten4 ,wyze van vuur te maken4 ,om vuur te maken hadden zy de gewoonte van twee harde droge stukken houts sterk tegens malkander te wryven1 tot dat het hout begon te roken en daarna in vlam vloog4 ,aanmerking4 ,dusdanig waren de werktuigen die de ,amerikanen voor de aankomst der ,europers gebruikten1 voor dat zy geleerd hadden zig van het yzer te bedienen4 ,noord ,amerika heeft overvloed van ,yzermynen4 ,de ,wilden woonden door het gehele land verstroid2 en men kan vele plaatsen aanwyzen waar men thans yzermynen ontdekt heeft1 daar nog geen honderd jaren geleden grote dorpen van ,wilden gestaan hebben4 ,dus is het zonderling dat zy geen gebruik hebben weten te maken van een metaal dat zy overal onder hunne ogen hadden1 en daar zy alle dagen op traden4 ,zy woonden op plaatsen daar men naderhand yzererts ontdekt heeft1 en reisden vele mylen ver om ene elendige byl1 een mes1 of iets diergelyks van steen te krygen4 ,zy moesten verscheiden dagen te koste leggen om hunne werktuigen scherp te maken1 met ze tegens ene rots of andere stenen te wryven1 en wierden dan nog kwalyk voor hunnen arbeid beloond1 want zy konden nimmer met hunne bylen enen dikken boom vellen1 en bezwaarlyk konden zy 'er enen kleinen mede omhouwen4 ,het was hun onmogelyk met die bylen enen boom uittehollen1 of het honderdste gedeelte van het werk te doen dat wy met onze yzeren bylen verrigten4 ,hieruit ziet men hoe nadelig de onkunde1 of de dwaze veragting is van nuttige konsten4 ,hazen4 ,men vindt hier een genoegzaam getal van ,hazen1 dog zy zyn veel kleinder dan de ,europischen en niet veel groter dan onze ,konynen4 ,zy blyven zo wel des winters als des zomers grauw1 gelyk de onzen maar des zomers zyn4 ,de tippen hunner oren zyn altyd grauw en niet zwart2 de staart is ook in alle jaargetyden grauw van boven4 ,zy jongen verscheiden' malen in het jaar4 ,in de lente leggen zy hunne jongen in hollen bomen1 en des zomers1 in ,juni en ,juli1 in het gras4 ,wanneer zy verrast worden nemen zy gemeenlyk hunne schuilplaats in holle bomen1 waar men ze met een stok met een haak van voren uithaalt1 of door een gat in den boom te snyden1 of door rook rondom den boom te maken uit dryft4 ,in alle die gelegenheden heeft men 'er honden by van doen4 ,deze hazen byten noit1 en men kan ze zonder gevaar aanraken4 ,by dag zitten zy gemeenlyk in holle bomen1 en komen 'er zelden uit1 ten zy ze door menschen of honden gestoord worden2 dog 's nagts gaan ze uit om voeder te zoeken4 ,by slegt weder1 of als het sneuwt1 leggen zy een dag of twee stil1 en wagen zig niet buiten hunne schuilplaatsen4 ,op de koollanden doen zy grote schade2 en de appelbomen moeten oneindig veel van hun lyden1 want zy schillen ze digt by den grond geheel af4 ,men stemt hierin overeen1 dat zy in enen kouden harden winter vetter zyn dan in enen zagten en vogtigen4 ,men gaf hiervan verscheiden' oorzaken by gissing op4 ,de huid is zo los dat men ze niet van 't lyf aftrekken kan1 en by gevolg deugt zy nergens toe1 want als men ze by de hairen trekt volgt het vel met stukken van zelf4 ,deze ,hazen kan men niet mak maken4 ,zy hebben altyd1 zelfs in 't midden van den winter1 ene menigte van vloyen4 #agc ,muizen4 ,muizen van het gemene soort vond men hier te lande in de steden en op 't veld1 en dat in zulke menigtens1 dat zy hier1 even als in andere landen1 zeer veel schade doen4 ,oldmixon #agd verhaalt dat 'er nog muizen nog ratten in ,noord ,amerika geweest zyn1 eer zy met de schepen uit ,europa overgekomen waren4 ,hoe ver dit waar is weet ik niet4 ,dog dit is zeker1 dat ik op vele woeste plaatsen1 waar noit een mensch gewoond heeft1 velen van 't gemene soort van ,muizen doodgeslagen heb1 die in de spleten der bergen zaten4 ,en is het waarschynlyk dat alle die ,muizen1 die door alle de binnenlanden verspreid zyn1 van die zouden afkomstig wezen die uit ,europa zyn overgebragt8 ,ratten4 ,de ,ratten kan men ook onder dat gedierte rekenen dat veel kwaads in dit land doet4 ,men vindt ze en in de steden en op het land4 ,zy zyn van de zelve grootte als onze ,ratten1 dog anders van kleur1 want zy zyn grauw wat naar het blauwe hellende4 ,ik vroeg de ,zweden of zy hier al voor de aankomst der ,europeanen geweest waren dan niet1 dog kon geen voldoend antwoord erlangen4 ,allen kwamen zy daarin overeen1 dat 'er jaarlyks ene bystere menigte van dit ongedierte met de schepen werd overgebragt4 ,de ,heer ,bartram beweerde1 dat voor dat zig hier de ,europers hadden nedergezet de ,ratten reeds in dit land geweest waren2 want hy had 'er ene grote menigte van op die hoge bergen gezien1 die de ,blauwe ,bergen genoemd worden1 waar zy tusschen de stenen in de onderaardsche holen1 die in dat gebergte menigvuldig zyn1 nestelden4 ,zy houden zig by dag zo stil1 dat men 'er zelden een van ziet1 dog des nagts maken zy een schrikkelyk geweld4 ,als het zeer koud was schenen zy geheel bevroren1 want zo lang de vorst aanhield deden zy zig in 't geheel niet horen4 ,men moet hier aanmerken1 dat 'er nog by de ,zweden nog by de ,engelschen luiken voor de vensters zyn1 nauwlyks vindt men 'er een dakvenster1 en maar alleen losse planken4 ,de muren der houte huizen waren zelfs niet met mos digt gestopt1 zo dat het in de kamers1 schoon 'er gestookt wordt1 niet warmer is dan in de voorhuizen4 ,in de vertrekken daar de ,dienstboden sliepen stookte men in 't geheel niet1 schoon het somtyds vinnig koud was4 ,dus staan de ,ratten des winters ene grote koude uit2 maar zodra het gematigd weder wordt komen zy te voorschyn4 ,wy merkten dezen winter verscheiden' malen op1 dat de ,ratten kort voor ene zware koude het zeer druk hadden1 en des nagts een groot geraas maakten4 ,het scheen dat zy een voorgevoel van de aanstaande vorst hadden1 en daarom wakker aten en voorraad opdoen wilden4 ,by zagt weder waren zy gewoon appelen en anderen voorraad wegteslepen4 ,dus besloten wy altyd voor vast1 dat als de ,ratten des nagts sterk aangingen of zeer gulzig waren1 'er ene zware koude op handen was4 ,ik heb reeds opgemerkt dat de grauwe ,eekhoorns hier te lande de zelve eigenschap hebben4 ,de ,muizen eten ook1 gelyk dezen1 niet de gehele ,maiskorrels1 maar alleen de zoete binnenste kern daaruit4 ,vinnige koude4 ,den #ba4 ,januari #agdi4 was de koude hier zo fel als in ,zweden1 schoon dit ,land zo veel zuidelyker legt4 ,de ,thermometer van ,celsius was des morgens twee en twintig graden beneden het punt van vorst4 ,gelyk de kamers hier zonder blinden1 en de wanden niet met mos digt gestopt zyn1 moeten hier de winters zeer onaangenaam voor iemant wezen die aan de warme ,zweedsche kamers gewoon is4 ,dog het is hier een grote troost dat de koude niet lang aanhoudt4 ,sommige dagen van deze maand ,januari was het zo koud in myne kamer1 dat ik geen twee regels schryven kon zonder dat de inkt in de pen bevroor4 ,als ik niet schreef kon ik den inkt niet op tafel laten staan1 maar was genoodzaakt hem op den haard te zetten1 of in myn zak te steken4 ,egter1 schoon het zo koud was1 en dat het somtyds verscheiden' dagen en nagten aan een sneuwde1 zo dat het veld byna zes duim dik besneuwd was1 moest het vee dag en nagt over in 't veld blyven gedurende den gantschen winter4 ,gene stallingen voor het vee4 ,want nog de ,engelschen nog de ,zweden hadden stallen2 maar de ,duitschers en ,hollanders volgden hier in de gewoonte van hun vaderland1 en haalden hun vee des winters op stal4 ,de meeste oude ,zweden zeiden1 dat zy by hunne aankomst hier te lande volgens het gebruik van ,zweden stallen gemaakt hadden1 dog toen de ,engelschen zig hier kwamen nederzetten1 en1 volgens het gebruik van ,engeland1 hun vee altyd in 't veld lieten1 hadden zy ook die gewoonte aangenomen4 ,zy stonden nogthans toe1 dat het vee wanneer het fel koud is1 zeer veel leed1 vooral als 'er vorst op enen regen kwam1 en dat dit in den zwaren winter van 't jaar #agda4 op vele plaatsen verscheiden' beesten het leven gekost had4 ,het vee vond nu zyn voedsel in het woud1 waar nog sommige bladeren op de jonge eiken zaten1 dog het liet de bladeren met rust1 en beet alleen de tippen der dunne takken1 en de koppen der tederste eikeboompjes af4 ,de paarden liepen op de ,maisvelden1 en aten de droge bladen van de weinige stelen die 'er nog over waren4 ,de schapen weidden in de bosschen en op de akkers4 ,de hoenders sliepen des nagts op de takken der bomen in de tuinen1 want 'er waren gene hokken voor hun4 ,de varkens lagen ook1 binnen ene betuining1 onder den bloten hemel4 ,een klein soort van vogels1 by de ,zweden ,de sneuwvogel4 ,sneuwvogel1 by de ,engelschen ,chuck-bird #age genoemd1 kwam omtrent dezen tyd by de huizen4 ,men ziet ze zelden dan wanneer het sneuwt1 anders zoeken zy hun voedsel op de wegen4 ,ys4 ,de ,dellaware tegen over ,philadelphia en iets lager lag thans toe1 zo dat men 'er over gaan kon4 ,dog niemant dorst 'er over te ryden4 ,patryzen4 ,men vindt ,patryzen in dit ,land1 dog niet van het zelve soort met de onzen4 ,somtyds noemen en ,zweden en ,engelschen ze ook ,wagtels4 ,van gedaante1 aard en eigenschappen zyn zy dezelve met de ,europische ,veldhoenders1 dat is te zeggen1 zy lopen weg en verstoppen zig als men ze vervolgt4 ,maar zy zyn kleinder en van ene andere kleur4 ,ik kan in dit werk niet breedvoerig de beschryvingen inlasschen1 die ik van vogels1 gekorvenen1 viervoetige dieren1 en planten gemaakt heb1 om dat dit het te ver zou doen uitlopen4 ,ik zal alleen aanmerken1 dat deze ,patryzen aan de poten naakt1 op den rug bruin1 zwart en wit gespikkeld1 op de borst donker geel1 en op den buik wit zyn1 met zwarte randen om de veren4 ,van grootte zyn zy als het ,hazelhoen4 #agf ,boven ieder oog hebben zy een ligtgelen smallen kring4 ,in ,nieuw ,zweden zyn zy menigvuldig1 en men behoeft daar niet ver te gaan om 'er grote klugten van te vinden4 ,egter onthouden zy zig niet digt by de steden1 het zy ze door het veelvuldig schieten uitgeroeid of verjaagd zyn geworden4 ,zy zyn altyd in groter of kleiner troepen1 vliegen niet zeer ver1 maar lopen op de velden1 vooral onder de struiken en nevens de tuinen1 waar zy haar voedsel zoeken4 ,men houdt ze voor een uitmuntend eten1 en maakt ze op velerhande wyzen gereed4 ,om deze reden worden 'er velen gevangen en geschoten4 ,men vangt ze in een soort van vierkante knip1 van berden gemaakt1 waaronder men wat haver stroit2 de knip wordt aan den enen kant op stokjes gezet4 ,als het geluk wat mede loopt kan men 'er verscheiden te gelyk vangen4 ,wanneer zy onder het kreupelhout zig verbergen1 kan men 'er zeer digt bykomen1 zonder ze te doen opvliegen4 ,des nagts kruipen zy op enen hoop t'zamen4 ,zy krauwelen op den grond even als de kuikens4 ,in de lente maken zy hare nesten onder het kreupelhout1 op de ,maisvelden1 of op de heuvels in de open lugt4 ,zy krabben enig stroo byeen1 waar in ze omtrent dertien witte eijeren leggen4 ,zy eten verscheidenerhande graan en gras zaden4 ,ook heeft men ze de bessen van den ,sumach #agg zien eten4 ,sommige menschen hebben ze jong gevangen1 en in koyen mak gemaakt1 waar na men ze los lopen laat4 ,in dat geval blyven zy trouw by de kippen4 ,tuinen4 ,de betuiningen1 welken men in ,pensylvanie en ,new ,jersey1 maar inzonderheid in ,new ,york1 gebruikt1 worden uit hoofde harer slingeragtige gedaante1 in 't ,engelsch1 ,wormfences genoemd4 ,de palen worden van verscheidenerlei hout gemaakt1 welk niet alle even duurzaam is2 de rode ,ceder wordt gehouden het langst goed te blyven1 zelfs meer dan dertig jaar1 maar het is schaarsch te vinden1 en groeit maar op ene plaats hieromstreeks4 ,de betuiningen rondom ,philadelphia1 die egter verschillen van de ,wormfences1 zyn1 't is waar1 allen van rode ,ceders gemaakt1 dog het hout wordt daar te water van ,egg-harbour gebragt1 waar het overvloedig wast4 ,de stutten waarop de palen leggen zyn van witten ,ceder1 en de palen tusschen beiden van roden ,ceder4 ,na het rode ,cederhout wordt het ,eiken en ,kastanjenhout het best geagt4 ,het laatste is wel het beste1 dog niet overal in genoegzamen overvloed1 en derhalven gebruikt men allerlei eikenhout4 ,om deze betuiningen te maken hakt men de kleine bomen niet om1 dog velt hier en daar enige dikke bomen1 en maakt daar palen van4 ,uit enen boom kan men ene grote menigte van palen hebben4 ,de ,zweden hadden in 't eerst betuiningen willen maken zo als in hun vaderland gebruiklyk is1 maar zy hadden 'er van moeten afzien1 om dat zy gene palen genoeg vinden konden om in den grond te slaan1 want in den grond geslagen duurt het hout niet boven de vyf of zes jaar1 zo ver het in de aarde steekt1 behalven dat zy gene tenen vinden konden om ze t'zamen te verbinden4 ,zy maakten 'er wel enigen van ,hikory1 en van den witten ,eik1 dog de tenen waren schielyker vergaan4 ,de palen dezer betuiningen1 welken men overdwars legt en op twee andere palen in den grond geslagen rusten doet1 zyn zeer zwaar1 zodat de stutpalen werk hebben van ze te dragen1 en als het begint te stormen vallen deze schuttingen dikwyls omver1 dog het kost weinig moeite ze weder opteregten4 ,zy lopen al slingerende1 en dus vereischen zy veel meer houts dan indien zy lynregt liepen1 daarenboven duren de beste ,wormfences1 uit het duurzaamste hout gemaakt1 niet boven tien of twaalf jaren2 zo dat zy zeer veel houts verslinden1 en het te voorzien is dat na enige jaren de bosschen meest vernield wezen zullen1 indien hiertegen gene voorzorg wordt gebruikt1 vooral daar het hout hier zeer roekeloos verspild1 en in grote menigte1 ten minsten des winters1 dag en nagt gebezigd wordt4 ,muskusrat4 ,de ,muskusrat1 zo wegens zynen reuk genaamd1 #agh is tamelyk gemeen in ,noord ,amerika4 ,zy leven voornamelyk van de mosselen1 die op den bodem der stromen leggen4 ,men vindt velen van die mosselschelpen aan de ingangen hunner holen4 ,zy houden altyd huis in de nabuurschap van meren1 rivieren en poelen4 ,hunne holen zyn een weinig boven het water4 ,zy zitten 'er altyd in als zy niet aan 't zoeken van hun voedsel zyn4 ,zy eten ook verscheiden wortelen en planten4 ,deze ,muskusratten verschillen enigsins van de ,europischen4 #agi ,de beide soorten hebben de zelve tanden2 de staart der ,amerikaanschen is plat op beide de zyden1 zo dat de ene scherpe rand opwaards en de andere nederwaards gedrukt is4 ,by de agterpoten zyn de tonen niet met een beweegbaar vel verenigd1 #ahj maar hebben aan beide zyden van den voet lange1 witte1 digt by malkander1 en als ene kam opstaande hairen1 behalven de korte hairen waarmede de voeten geheel bedekt zyn4 ,zulke hairen staan aan beide de zyden der tonen1 en dienen in 't zwemmen omtrent even zo wel als een vel4 ,zy zyn van grootte als ene kleine kat1 of1 om nauwkeuriger te zyn1 de lengte van het lyf is omtrent tien duim1 en de staart even zo lang4 ,de kleur van den kop1 den hals1 den rug1 de zyden1 en het buitenste der dyen is zwart-agtig bruin2 het hair is zagt en glinsterend2 onder den hals1 op de borst1 en binnenste der dyen zyn ze grauw4 ,zy maken hunne nesten in de dyken1 die opgeworpen zyn langs de rivieren1 om het water van de weilanden aftehouden2 dog zy brengen veel schade aan die dyken toe1 door ze met hun graven te ondermynen1 en voor het water doortogten op de weilanden te maken4 ,de ,bevers daarentegen stoppen alle de gaten in de dyken en dammen toe4 ,van buiten zyn de nesten van tenen1 biezen en diergelyken1 en binnen in brengen zy allerhande zagte dingen1 waarop zy de jongen leggen4 ,de ,zweden hielden ze tegenwoordig voor niet minder talryk dan voorheen4 ,men tragt ze uitteroeyen1 om dat zy veel schade aan de dyken toebrengen1 en tot ene aanmoediging hiertoe dient dat de huid gekoft wordt4 ,voorheen kostte elk vel maar drie1 dog tegenwoordig van zes tot negen pence4 ,de hoedemakers gebruiken de vellen1 en de hoeden daar van gemaakt worden byna zo goed geagt als ,beverhoeden4 ,men vangt ze gemeenlyk in vallen1 waarin men appelen tot een lokaas hangt4 ,in 't ,land der ,iroquoizen zag ik hoe de ,wilden de gangen van de holen der ,muskusratten na groeven tot dat zy aan de nesten kwamen1 daar zy alles dood sloegen4 ,niemant eet hier hun vleesch1 of de ,wilden moesten het doen1 dat ik niet zeggen kan1 want dezen zyn niet zo kiesch4 ,men legt de muskuszakjes onder de klederen1 om ze tegens de motten te bewaren4 ,het is zeer bezwaarlyk deze ratten uitteroeyen als zy zig eens wel in enen dam genesteld hebben4 ,een ,zweed nogthans verhaalde my dat hy daarin op de volgende wys geslaagd was4 ,hy zogt alle de holen op1 stopte ze allen toe1 alleen een uitgenomen aan den kant van waar de wind kwam4 ,hier lag hy zwavel in1 stak die in brand1 en maakte toen het gat toe1 latende maar ene kleine opening om den wind doortelaten4 ,op deze wys verstikte hy alles wat 'er in de nesten was4 ,zodra de zwavel verteerd was1 groef hy het hol op1 en vond de ratten allen by hopen dood leggen4 ,hy verkoft de vellen1 en kreeg dus zyne moeite betaald1 behalven het voordeel dat hy had van zig van hun ontslagen te hebben4 ,bevers4 ,de ,bevers waren voorheen overvloedig in ,nieuw ,zweden1 gelyk my alle de oude ,zweden verhaalden4 ,in dien tyd zag men den enen dam na den anderen in de rivieren door de ,bevers opwerpen4 ,maar sedert dat het ,land beter bebouwd is1 zyn de ,bevers gedeeltelyk hoger landwaards in geweken1 waar de menschen zo talryk niet zyn4 ,dus is 'er in ,pensylvanie maar ene enige plaats waar men ,bevers vindt4 ,hun voornaamste voedsel is de bast van den ,beverboom1 #aha en dit stellen zy boven alles4 ,dus lagen de ,zweden takken van dien boom in vallen digt by de woningen der ,bevers1 toen zy nog menigvuldig waren1 en konden zig byna altyd verzekeren van ene goede vangst4 ,sommige menschen te ,philadelphia houden getemde ,bevers1 waarmede zy uit visschen gaan1 en die altyd terug by hunne meesters komen4 ,de ,major ,rodefert in ,new ,york verhaalde1 dat hy zulk enen ,bever een half jaar lang in huis had gehad1 waar hy los liep gelyk een hond4 ,hy gaf hem brood1 en somtyds visch1 daar hy zeer gretig naar was1 en deed zoveel water in een bak als het dier van noden had4 ,de ,bever sleepte alle oude lappen en andere zagte dingen1 die hy vinden kon1 in enen hoek1 waar hy gewoon was te slapen1 en maakte 'er een bed van4 ,de kat van het huis maakte zig eens1 dat zy jongen had1 meester van dat bed1 en de ,bever hinderde ze daar niet in4 ,als de kat van het nest weg ging1 nam hy de jonge katjes in zyne voorpoten1 warmde ze tegen zyne borst1 en scheen 'er veel van te houden4 ,zodra de ,moeder weer kwam1 gaf hy ze haar terug4 ,somtyds bromde hy wel eens1 dog beet noit4 ,de ,mink4 ,de ,engelschen en ,zweden geven den naam van ,mink aan een dier van dit ,land1 dat ook in 't water of digt 'er by woont4 ,ik heb noit gelegenheid gehad iets meer dan de huid van het zelve te zien4 ,dog de gedaante van de huid1 en het gene ik eenparig van het beest gehoord heb1 doen my denken dat het tot het geslagt der ,wezels behoren moet4 ,het grootste van die vellen dat ik oit zag was een voet en agt duim lang1 een kleinder omtrent tien duimen lang en omtrent drie en een derde breed1 voor dat het uitgesneden was4 ,de kleur was donker bruin1 en somtyds byna zwart4 ,de staart was hairig1 gelyk dien van een ,marter4 ,het hair was digt1 en de oren kort met korte hairen4 ,de langte van de poten aan het kleinste vel was omtrent twee duim4 ,dit dier1 verhaalde men my1 gelykt zo veel naar den ,polecat1 dat men 'er nauwlyks onderscheid tusschen zien kan4 #ahb ,zyne levenswys is als volgt4 ,hy vertoont zig weinig by dag1 dog 's nagts komt hy uit de holle bomen op de oevers der rivieren te voorschyn4 ,somtyds onthoudt hy zig op de scheepswerven en by de bruggen te ,philadelphia1 daar hy de ,ratten sterk vervolgt4 ,ook kruipt hy veel door een klein gat in de hoenderhokken1 waar hy de kippen dood byt1 haar het bloed af zuigt1 maar ze zelden opvreet4 ,als hy ganzen1 enden1 of ander gevogelte ontmoet1 doodt hy ze en vreet ze op4 ,hy leeft van visch en gevogelte4 ,als men in de nabuurschap van wateren woont waar zig dit dier onthoudt1 kan men bezwaarlyk enden of ganzen houden1 want het vernielt alle de jongen4 ,eerst byt het 'er zo velen dood als het krygen kan1 sleept ze dan weg1 om 'er zig op te vergasten4 ,de ,mink doet ook schade aan dyken en dammen door zyn graven4 ,men vangt hem in vallen1 waarin men vogels of visch of ander lokaas doet4 ,het vel wordt in de steden verkoft1 en het geldt1 naar zyne grootte1 twintig pence of wel twee schellingen het stuk4 ,sommige ,vrouwen dragen 'er moffen van1 dog de meesten worden naar ,engeland1 en van daar naar elders1 verzonden4 ,de oude ,zweden verhaalden my1 dat de ,wilden voorheen allerhande vleesch plegten te eten1 behalven dat van den ,mink4 ,de ,rakoon of ,hespan4 ,ik heb reeds iets gezegd van den ,rakoon1 ik zal hier1 op ene plaats die eigenlyk zyn vaderland is1 #ahc wat meerder 'er byvoegen4 ,de ,engelschen noemen hem overal ,rakoon1 enen naam dien zy ongetwyffeld van de ,wilden ontleend hebben2 de ,hollanders geven hem dien van ,hespan1 de ,zweden dien van ,espan1 en de ,iroquoizen dien van ,attigbro4 ,hy woont gemeenlyk in holle bomen1 komt noit voor den dag dan by donker wolkig weder1 dog 's nagts loopt hy zyn voedsel zoeken4 ,by slegt weder1 vooral by sneuw of storm1 wil men1 dat hy wel ene week aan een in zyn hol blyft leggen1 gedurende welken tyd hy leven zou van zyne poten te zuigen4 ,zyn voedsel zyn vrugten1 vooral ,mais1 wanneer de korrels nog week zyn4 ,in de tuinen doet hy veel schade aan de appelen1 de kastanjes1 pruimen1 en wilde druiven1 die zyn liefste spys zyn2 onder het gevogelte is hy schrikkelyk wreed4 ,vindt hy ene hen op hare eyeren1 zo doodt hy eerst de hen1 en vreet dan de eyeren op4 ,hy wordt gevangen door honden1 die zyn spoor naar 't nest volgen in den hollen boom1 of in strikken of vallen1 waarin men een kuiken1 enen anderen vogel1 of enen visch zet4 ,sommige menschen eten zyn vleesch4 ,hy springt met zyne vier voeten te gelyk1 en om deze en meer andere reden1 wordt hy door velen onder het geslagt der ,beren gerekend4 ,zyn huid geldt te ,philadelphia agttien pence4 ,de ,hespans waren1 zeide men1 ver na zo talryk niet als voorheen1 dog binnenslands waren zy in overvloed4 ,ik heb reeds gesproken van het gebruik dat de ,hoedemakers van zyn vel maken1 en aangetekend dat zy ligt mak gemaakt worden1 en dat zy zeer op zoetigheden gesteld zyn4 ,van alle wilde dieren van ,noord ,amerika wordt 'er geen zo mak als de ,hespan4 ,vertrek naar ,philadelphia4 ,den #aj4 ,februari1 des morgens1 vertrok ik naar ,philadelphia1 waar ik tegens den avond aankwam4 ,ik vond by het ,veer de ,dellaware vol dryfys1 het geen ons dwong een uur te wagten1 en by het ,veer ene opening te maken2 wy raakten eindelyk met nog enige reizigers over1 voor dat 'er meer schollen afkwamen4 ,dewyl het dezen winter na den #ab4 ,januari zo sterk begon te vriezen1 wierd de ,dellaware geheel met ys bedekt1 het welk zo sterk wierd dat men by ,philadelphia met paarden 'er over kon4 ,het ys bleef leggen tot den #h4 ,februari toen het begon los te gaan1 en de geweldige orkaan1 die 'er dien nagt opvolgde1 brak het geheel1 en het dreef zo schielyk weg1 dat den #ab4 ,februari niet ene enkelde schol meer afkwam1 uitgenomen een of twee stukken digt aan den oever4 ,krayen4 ,dezen dag zag men grote troepen van krayen vliegen1 en op de bomen nedervallen4 ,tot nog toe had men ze den gantschen winter niet gezien1 schoon men zegt dat zy 'er den winter overblyven4 ,gedurende de gantsche lente zaten zy des morgens in de toppen der bomen1 dog niet in troepen by malkander4 ,zy behoren tot het schadelyk gevogelte1 want zy azen meest op koorn4 ,als de ,mais gezaid is krabben zy de korrels uit den grond en vreten ze op4 ,als zy begint ryp te worden pikken zy een gat in de schil die rondom de airen is1 waardoor de ,mais bederft1 dewyl de regen door die gaten indringt en 't koorn doet verrotten4 ,ook stelen zy kuikens4 ,zeer zyn zy op dode krengen gesteld4 ,voorheen stond 'er ene beloning op het brengen van dode krayen1 dog de kosten liepen te hoog4 ,ik heb op vele plaatsen jonge wilde krayen zien spelen met andere makke krayen1 wier vleugels gekort waren1 die rondom de ,landhoeven vry rond huppelden1 dog altyd weder naar huis keerden1 zonder dat ze tragtten te ontsnappen4 #ahd ,vertrek naar ,rakoon4 ,den4 #ab4 ,februari na den middag vertrok ik weder van ,philadelphia naar ,rakoon4 ,ik gaf op dit reisje nauwkeurig agt op de bomen daar nog enige ,bomen die hun blad nog niet kwyt waren4 bladen opzaten4 ,de bladen waren bleek en droog1 dog niet ten vollen afgevallen4 ,deze bomen waren de volgenden4 ,de ,beuk1 #ahe 't zy groot of klein1 behield zyne meeste bladen tot in de lente4 ,de grootste bomen hadden maar hun beneden bladen4 ,de ,witte ,eik #ahf had zyn meeste loof nog als de bomen jong en niet veel meer dan een vierde van ene el in 't kruis dik waren2 maar de oude bomen waren meest kaal1 uitgenomen aan derzelver jonge scheuten4 ,de kleur der droge bladen was bleker in den witten dan in den zwarten ,eik4 ,de ,zwarte ,eik1 gelyk hy hier genoemd wordt1 dog die by ,linnus de ,rode ,eik hiet1 had ook nog droge bladen op de jonge bomen4 ,de kleur was rosagtig bruin4 ,de ,spaansche ,eik1 die maar ene verscheidenheid is van den ,zwarten1 had ook nog droge bladen op de jonge bomen4 ,een zeldzaam soort van ,eik1 bekend door de driehoekige spits zyner bladen1 en die van onderen glad dog van boven een weinig wollig zyn1 #ahg had ook nog zyn blad op de jonge bomen4 ,alle deze ,eiken1 wanneer zy onder de twintig jaar waren1 hadden nog meest hun loof4 ,het schynt dat de ,voorzienigheid1 behalven andere oogmerken in het bewaren van het verdroogde loof aan vele bomen1 ook beoogd heeft1 verscheidene soorten van gevogelte agter het zelve een scherm tegens de koude en den wind te doen vinden2 gelyk ik dezen winter vele vogelen in de bomen ene schuilplaats heb zien zoeken gedurende ene felle vorst of storm4 ,insekten in den grond gevonden4 ,den #ac4 ,februari vond ik in 't graven in den grond verscheiden gekorven diertjes1 die in de aarde gekropen waren om daar den winter doortebrengen4 ,zo dra zy in de lugt kwamen bewogen zy zig wat1 maar hadden de kragt niet van te lopen1 de zwarte ,mieren alleen uitgenomen1 die een weinig kruipen konden1 schoon langzaam4 ,de ,insekten die ik hier vond1 waren de volgenden4 ,de ,zwarte ,mieren waren in vry grote menigte en tamelyk levendig4 ,zy lagen omtrent tien duim in den grond4 ,de ,carabus latus lag op de zelve diepte met de ,mieren4 ,dit is hier een zeer gemeen diertje4 ,de ,kastanjebruine ,kever met de harige borst en de elytr korter dan den onderbuik1 met verscheiden in de langte lopende strepen bezet met hair1 is enigsins gelykende naar den ,scarabus melolontha1 dog verschilt 'er in verscheiden opzigten van4 ,ik vond 'er velen van in de aarde4 ,de ,veldkrekels lagen tien duim diep4 ,zy waren volkomen als in slaap1 dog zodra zy in een warm vertrek kwamen wierden zy wakker en zeer levendig4 ,des zomers heb ik deze krekels overal waar ik in ,amerika geweest ben zeer menigvuldig gevonden4 ,zy sprongen in 't veld1 en maakten een geraas gelyk dat van onze gemene ,huiskrekels1 zodat men ze van malkander door hun geluid niet wel zoude kunnen onderscheiden4 ,somtyds is hun geschreuw zo sterk dat men 'er pyn in 't hoofd van krygt1 en malkander niet verstaan kan4 ,dit geraas is op zulke plaatsen daar zig ,ratelslangen ophouden zelfs gevaarlyk1 om dat het maakt dat men het geluid der slang niet horen kan4 ,ik heb reeds gezegd dat zy somtyds in de schoorstenen overwinteren4 ,hier lagen zy den gantschen winter in de aarde1 dog in 't begin van ,maart1 wanneer het begint warm te worden1 kwamen zy voor den dag1 en begonnen hun gezang1 schoon in 't eerst maar flauw en zeldzaam4 ,als wy op onze reizen gedwongen waren op onbewoonde plaatsen te overnagten1 waren zy in de ployen van onze klederen gekropen1 zo dat wy des morgens lang werk hadden eer wy 'er ons van ontslagen hadden4 ,mieren4 ,de ,rode ,mieren1 die in ,zweden de ,mierhopen opwerpen1 vond ik ook dezen en den volgenden dag1 dog zy zaten niet in den grond1 want ,jungstrom vond ze in de spleten van enen ouden doden boom dien hy velde4 ,deze spleten waren verscheiden' ellen hoog in den boom1 en de ,mieren zo hoog gekropen om daar haar winterverblyf te nemen4 ,zo dra zy in de warmte kwamen begonnen zy zig sterk te bewegen4 ,de ,blauwe ,vogel4 ,men vindt hier enen ,vogel1 dien de ,engelschen en de ,zweden den ,blauwen ,vogel noemen1 om dat hy van een zeer schoon blauw is4 ,hy houdt zig hier het gantsche jaar op4 ,catesby heeft hem in zyne natuurlyke grootte en met kleuren afgebeeld1 #ahh dog de kleur van de borst moet daar roodbruin of donker rood zyn1 de dyen en de poten zwart als git1 de bek ook geheel zwart1 en het blauw in 't algemeen donkerder1 levendiger en meer glinsterend4 ,geen vogel is 'er in ,zweden die een zo glanzend en donker blauw heeft4 ,de ,meerkol kan hier en daar enige zulke veders hebben1 dog niet overal4 ,deze vogel aast op ,insekten en planten1 en komt des winters1 wanneer hem het eerste soort van voedsel ontbreekt1 by de landhuizen om van hoizaad en ander klein graan te leven4 ,de ,rode ,vogel4 ,de ,rode ,vogel is een ander vogeltje1 dat ,catesby ook afgebeeld heeft4 #ahi ,het behoort tot de vogels die den byen schadelyk zyn1 want het past 'er op om ze te verslinden4 ,ik onderhield 'er een mannetje van vyf maanden in ene koi2 ik gaf het niets dan ,mais en ,boekweit4 ,door zyn gezang lokte hy anderen naar het huis1 en na dat ik enige mais onder het venster op den grond gesmeten had1 kwamen zy daar alle dagen eten2 en dus was het gemakkelyk ze in knippen te vangen4 ,enigen1 vermoedelyk ouden1 zo wel mannetjes als wyfjes1 treurden zig in de koitjes dood1 maar zy die mak wierden begonnen ongemeen lieflyk te zingen4 ,hun gezang lykt veel naar dat van den ,nagtegaal4 ,men zendt 'er velen van naar ,londen4 ,zy hebben zo veel kragt in de bekken1 dat ze eens menschen hand aan 't bloeden byten kunnen4 ,in de lente zitten zy des morgens te zingen boven in de bomen4 ,in de koyen zitten zy by pozen zeer stil en rusten1 en dan huppelen zy heen en weer1 en laten tusschen beiden hunne stem horen4 ,kranen4 ,den #ag4 ,februari zag men enige ,kranen noordwaards vliegen4 ,zy houden hier gemeenlyk vroeg in de lente stil1 dog broeyen hier niet1 maar gaan verder naar het noorden4 ,oude ,zweden hebben my verteld dat in hunne jeugd1 toen het land nog zo niet bebouwd was1 ieder voorjaar hier een ongelooflyke menigte van ,kranen was1 maar tegenwoordig zyn zy zo talryk niet meer4 ,vele menschen eten ze als zy ze kunnen schieten4 ,men zegt dat ze geen schade aan het koorn doen4 ,den #bc4 deed ik een togtje naar ,penn's neck1 dog kwam des avonds weder te ,rakoon4 ,sneuw4 ,de sneuw lag nog op vele plaatsen in de bosschen1 byzonderlyk daar de bomen zeer kort op malkander stonden4 ,egter was zy niet boven de vier duimen diep4 ,de weg was byna geheel vol ys1 zo dat het gevaarlyk was op paarden die niet gescherpt waren te ryden4 ,men weet hier niet veel van sleden1 dog rydt des winters te paard naar de kerk1 schoon de sneuw somtyds een voet dik legt4 ,de sneuw legt zelden boven ene week1 maar dan komt 'er veeltyds weer nieuwe op4 ,maisdieven4 ,een soort van vogel1 by de ,zweden ,maisdieven geheten1 doet grote schade in dat soort van graan1 het welk zy eten1 zo wel als het eerst gezaid en nog met aarde bedekt is1 als wanneer het staat ryp te worden4 ,de ,engelschen noemen hem den ,zwarten ,vogel4 ,daar zyn twee soorten van1 beiden door ,catesby beschreven1 #aij tusschen de welken ene zo grote vriendschap heerscht dat zy veeltyds t'zamen in troepen onder een vliegen4 ,dog in ,pensylvanie vindt men meer het eerste soort1 en die vliegen daar dikwyls zonder dat 'er een enige van het twede soort by is4 ,het eerste soort1 of de ,purpere ,spreuw1 heeft zoo veel gelykenis met de krai1 de spreuw1 en den exter1 dat men niet weet waar men hem voor houden zal1 dog hy schynt het naaste by de spreuw te komen4 ,de bek is juist als die van den exter2 de tong1 de vlugt1 zyn zitten op de bomen1 zyn geluid en zyne gedaante1 maken hem tot een spreuw4 ,op enigen afstand schynt hy zwart1 dog van naby bezien heeft hy een blauwen of purperagtigen weerschyn1 dog niet zo sterk als in ,catesby's plaat4 #aia ,de grootte is als de ,spreuw2 de bek zwart1 de tong is spits1 het oog is bleek1 de kop van boven glinsterend groen en blauw1 op zyde en onder de ogen donker blauw1 de rug purperagtig1 in de vleugels sommige veren purperagtig en zwart2 de staart1 uitgespreid zynde1 schynt rondagtig2 de hals van onderen blauwagtig groen1 de borst zwart en glinsterend groen1 de vleugels van onderen en de dyen zwart1 de poten zwart1 met vier tenen1 de agtersten 't grootst1 de nagels zwart4 ,men zegt dat enigen van deze vogels in de moerassen overwinteren1 die geheel overwassen zyn van dik hout1 en zy vertonen zig alleen maar by zagt weder4 ,dog het grootste getal gaat tegen den winter naar het zuiden4 ,ik zag ze den #bc4 ,febr4 voor het eerst van 't jaar4 ,zy vlogen reeds in grote troepen4 ,zo dra de ,mais in den grond is komen zy met grote scholen1 krabben de korrels op1 en eten ze4 ,zo dra het blad uitkomt1 trekken zy het met de plant en al uit2 en dus veroorzaken zy den ,landman al vroeg veel schade en moeite4 ,om hunnen smaak tot de ,mais wat te verminderen leggen sommigen de zaadkorrels in een af kooksel van den witten ,nieswortel #aib eer zy ze planten4 ,als de ,maisdief een korrel of twee zo klaar gemaakt opheeft1 wordt hy duizelagtig en valt1 en dit maakt zyne makkers bang4 ,dog tegens den herfst1 als de ,mais ryp wordt1 halen zy hunne schade dubbeld weer in4 ,dan vergaderen zy by duizenden op de ,maisvelden4 ,zy zyn zeer stout1 want als men ze verjaagt1 vliegen zy maar een weinig verder en gaan weder zitten4 ,dus gaan zy van het ene eind van een akker tot het andere1 en verlaten een veld niet voor dat zy hun genoegen hebben4 ',t is byna onbegrypelyk waarvandaan zo grote troepen komen kunnen1 als men 'er van in den herfst ziet vliegen4 ,als zy opryzen maken zy den hemel als zwart4 ,zy vliegen dan zo in een gedrongen1 dat men zeggen zoude dat zy hunne vleugels kwalyk moesten kunnen bewegen4 ,ik heb iemant gekend die 'er ene grote menigte van op een akker schoot1 zonder de overigen te kunnen verjagen1 want zy vlogen omtrent een musketschoot ver1 en vielen dan weer neder1 en veranderden altyd van plaats als hun vyand naderde4 ,dus vermoeiden zy hem1 zonder dat hy ze verdryven kon1 schoon hy 'er zeer velen op elken schoot van doodde4 ,zy eten ook het zaad van de ,zizania aquatica1 dog gemeenlyk na dat de ,mais van 't land is4 ,ook zeide men dat ze ook boekweit en haver eten1 en volgens sommigen ook weit1 rogge en garst1 maar niet dan by nood4 ,evenwel doen zy gene schade in die soorten van granen4 ,in de lente zitten zy in menigte in de bomen digt by de ,landhoeven1 en hun gezang is aangenaam4 ,daar staat in ,pensylvanie en ,new ,jersey ene beloning op het doden van hun1 en in ,nieuw ,engeland heeft men 'er nog groter haat tegen1 want1 volgens het geen my de ,heer ,franklin verteld heeft1 zyn zy daar byna uitgeroeid1 hebbende daar de beloofde beloningen zo sterke aanmoeding toe gegeven4 ,maar toen in den zomer van #agdi4 ene ontelbare menigte wormen in de weilanden waren1 die al het gras opvraten1 is men van die vyandschap tegens de ,maisdieven weerom gekomen1 vermits men meende te hebben opgemerkt1 dat die vogels voornamelyk op die wormen aasden voor dat ,mais ryp is1 en dus dezelven of uitroeiden of hunnen al te groten aanwas verhinderden4 ,dus schynen zy enig regt te hebben op ene beloning4 ,na 't uitroeyen der ,maisdieven deden de wormen meer schade dan van te voren hunne vyanden gedaan hadden4 ,in 't jaar #agdi4 lieten die wormen in ,nieuw ,engeland zo weinig hoi over1 dat men het uit ,pensylvanie1 en zelfs uit ,groot ,brittannie moest laten komen4 ,buiten den mensch hebben de ,maisdieven ook andere vyanden1 onder anderen een soort van kleinen ,havik1 die op hun en op ander klein gevogelte aast4 ,ik heb deze ,havikken op de ,maisdieven1 die gerust zaten te eten1 zien jagt maken1 ze opjagen1 en in de vlugt vangen4 ,het vleesch der purpere ,maisdieven #aic wordt niet gegeten1 dog dat van die met rode vleugelen #aid wordt somtyds genuttigd4 ,in het voorheen zo genaamde ,nieuw ,zweden wil men dat de ,maisdieven in getal niet verminderd zyn4 ,braambessen4 ,de ,amerikaansche ,braambessen #aie zyn door gantsch ,noord ,amerika algemeen1 en wassen op diergelyke plaatsen als zy in ,zweden doen4 ,de ,amerikaanschen zyn groter1 dog schynen anders maar ene verscheidenheid van de onzen4 ,de ,engelschen noemen ze ,cranberries1 de ,zweden ,tranbr1 de ,franschen in ,kanada ,atopa1 een naam van de ,wilden ontleend4 ,men verkoopt ze laat in 't najaar te ,philadelphia op de markt4 ,men kookt en bereidt ze even als wy onze blauwe bessen1 #aif om in taarten en andersins te gebruiken4 ,dog zy vereischen veel suikers1 zynde zy anders zeer zuur1 maar de suiker is niet zeer duur in een ,land waarvandaan de suikerplanteryen niet ver af leggen4 ,velen van deze bessen worden naar de ,west ,indien en ,europa vervoerd4 ,de ,mytilus ,anatinus4 ,een soort van ,mosselen1 volkomen de ,mytilus anatinus van ,linnus1 wierd overvloedig in de gruppen op de weilanden gevonden4 ,de schelpen waren van buiten veeltyds met ene dunne korst van yzerdeeltjes overdekt1 wanneer het water in de sloten uit ene yzermyn kwam4 ,de ,zweden en ,engelschen maakten hier zelden gebruik van deze mosselen1 dog de ,wilden plegten ze te eten1 het geen ook enige weinige ,europers nog wel doen4 ,sneuw4 ,de sneuw lag den #b4 ,maart nog in de schaduwagtige plaatsen in de bosschadien1 maar het veld was volkomen bloot4 ,het vee vond nog weinig voedsel in de bosschen4 ,sneuwvogel4 ,de ,sneuwvogel #aig wordt dus genaamd om dat men hem noit ziet dan als 'er sneuw legt4 ,sommige winters komen zy in zo grote menigte als de ,maisdieven1 en vliegen rondom de huizen en schuren om koorn en hoizaadtjes te vinden4 ,sneuwvuur4 ,den #c4 ,maart om agt uren des avonds zag men een zogenaamd ,sneuwvuur aan den hemel4 ,ik heb dit verschynsel in de ,verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy voor het jaar #ageb4 beschreven4 #aih ,wilde ,duiven4 ,in de bosschen vlogen om dezen tyd ene ongelooflyke menigte van ,wilde ,duiven1 #aii en men verzekerde dat zy nu menigvuldiger waren dan gewoonlyk4 ,zy kwamen deze week1 en men zag ze omtrent veertien dagen1 waarna zy allen verdwenen4 ,donder4 ,den #g4 ,maart wierd my verteld1 dat het hier een teken van slegt weder was als de ,donder in het zuiden of zuidwesten opkwam en zig naar het oosten en daarna naar het noorden uitbreidde2 maar dat als de bui zig niet uitbreidde1 of zig zo wel naar het oosten als het westen verspreidde1 zulks goed weder voorspelde4 ,dezen dag hoorde men het in 't zuidwesten donderen1 dog de bui verspreidde zig in 't geheel niet4 ,vorst4 ,de vorst had tot nog toe in den grond gezeten1 zo dat men 'er met een houweel moest doorhakken als men graven wilde4 ,egter was zy niet boven ene hand diep doorgedrongen4 ,dog den #g4 ,maart raakte zy 'er uit4 ,dit maakte den grond zo week dat 'er de paarden1 als men ryden wilde1 zelfs in de bosschen1 'er zeer diep inzakten4 ,schade door de ,vorst veroorzaakt4 ,ik vroeg aan verscheiden' oude menschen1 of men hier oit waargenomen had1 dat 'er bomen van de vorst gedood waren1 of 'er veel van geleden hadden4 ,het antwoord was1 dat de jonge ,hikories dikwyls in harde winters sterven1 en dat de jonge ,zwarte ,eiken 'er ook wel van lyden4 ,zelfs gingen 'er wel in harde winters ,zwarte ,eiken van vyf duim over 't kruis dood4 ,somtyds raakten wel alle de ,persikebomen van ene gehele streek weg4 ,men had ondervonden dat alle deze bomen op de heuvels de koude beter konden wederstaan dan in de dalen1 zelfs zo1 dat somtyds die in de laagtens staan allen dood vriezen1 zonder dat die welken op de heuvels wassen iets geleden hebben4 ,de ,zwarte ,walnoot1 de ,sassafras en andere bomen leden noit van de koude4 ,in de lente had men opgemerkt dat een koude nagt twee of drie1 na dat de bomen al tamelyk grote bladen hadden1 het loof dikwyls geheel vernield hadden4 ,dog in de plaats van dat loof waren altyd weder andere bladen te voorschyn gekomen4 ,het is zonderling1 dat by die gelegenheid de vorst maar werkt op het onderste loof1 tot zeven of agt voet van den grond1 en het blad in den top ongeschonden laat4 ,verscheiden' oude ,zweden en ,engelschen hadden deze opmerking gemaakt1 en1 volgens de aantekeningen van den opmerkzamen ,ingenieur ,lewis ,evans1 was hier de nagt tusschen den #ad4 en #ae4 ,juni #agdf4 zeer koud geweest1 en had de zelve uitwerking voortgebragt4 ,de bomen1 toen in bloei staande1 hadden meest hunne bladen en bloemen1 die digst by de aarde waren1 verloren2 enigen tyd daarna kregen zy nieuwe bladen1 maar gene bloemen4 ,verders is het merkwaardig1 dat de vorst dan voornamelyk schade toebrengt op zulke plaatsen waar kalksteen gevonden wordt1 zelfs al merkt men anders nergens enig nadeel van de zelve1 al leggen zelfs die kalkstenige gronden hoog1 en al lopen de andere lage gronden vry4 ,de ,heer ,evans is de eerste die deze aanmerking gemaakt heeft1 en ik heb verscheiden' malen gelegenheid gehad dezelve bevestigd te zien1 gelyk ik in 't vervolg zal aantekenen4 ,de jonge ,hikories1 en na dezen de jonge ,eiken1 lyden in zulke gevallen het meest1 gelyk ik zelf ook in de jaren #agdi4 en #agej4 ondervonden heb4 ,spegten4 ,van de ,spegten vindt men hier alle die soorten welken ,catesby1 in het eerste ,deel van zyn kostbaar werk over de ,natuurlyke ,historie van ,karolina1 beschreven1 en met hunne natuurlyke kleuren afgebeeld heeft4 ,ik zal ze alleen maar optellen1 en 'er ene of twee van hunne eigenschappen bydoen1 het overige voor een ander werk sparende4 ,de ,koningsspegt1 of ,picus principalis1 wordt hier1 dog zeldzaam1 en maar in een jaargety gevonden4 ,de ,goudenkoekoek1 ,picus auratus1 is hier overvloedig4 ,de ,zweden noemen hem ,hittock en ,piut1 ter oorzake van zyn geluid4 ,hy zit meest altyd op den grond1 en men ziet hem zelden in de bomen pikken4 ,hy leeft voornamelyk van ,insekten1 dog wordt zelf somtyds een proi van den ,havik4 ,hy is gemeenlyk zeer vet en zyn vleesch smakelyk4 ,dewyl hy hier het gehele jaar over blyft1 en 's winters niet wel ,insekten krygen kan1 moet hy waarschynlyk ook van gras en kruiden leven4 ,zyne gedaante en sommigen zyner eigenschappen doen hem naar den ,koekoek gelyken4 ,de ,karolynsche ,spegt1 ,picus villosus1 is een middelmatig soort1 en hier menigvuldig4 ,hy bederft de ,appelbomen met gaten 'er in te byten4 ,de ,roodkoppige ,spegt1 ,picus erythrocephalus1 was zeer overvloedig in het land4 ,de ,zweden noemden hem alleen ,hackspick of ,spegt4 ,dit soort is zeer schadelyk in de ,maisvelden en de boomgaarden1 want hy pikt door de ,maisairen henen1 en vreet de appelen op4 ,in sommige jaren zyn zy zeer overvloedig1 vooral omtrent de zoete appelen1 waarvan zy niet meer dan de schil overlaten4 ,voorheen stond 'er ook een prys op hun4 ,zy houden ook veel van eikels4 ,tegens den winter trekken zy zuidwaards1 en als men ze nog in 't begin van den winter in de bosschen ziet1 houdt men dit voor een teken van zagt weder4 ,de kleine bonte ,spegt met het gele onderlyf1 ,picus varius1 is hier maar in al te groten getale1 want hy doet veel kwaads aan de appelbomen4 ,de kleinste bonte ,spegt1 ,picus varius minimus1 ,picus pubescens1 is hier in overvloed4 ,hy is de schadelykste van allen in de boomgaarden1 dewyl hy de stoutste is4 ,zodra hy een gat in enen boom gepikt heeft1 maakt hy 'er een ander vlak by1 in ene horizontale strekking1 tot dat hy rondom den boom enen kring van gaten heeft gebeten4 ,dikwyls hebben de ,appelbomen hier verscheiden' zulke kringen rondom den stam1 veeltyds maar een duim boven malkander4 ,somwylen maken zy 'er zo vele gaten in dat de boom sterft4 ,hy is zo gelyk aan den laatst voorgaanden1 dat men hem 'er voor nemen zoude1 was hy niet veel kleinder4 ,kikkers4 ,men vindt hier een soort van ,kikkers #bjj1 by de ,zweden ,sill-hppetssor1 dat is ,haringspringers1 genaamd1 die nu reeds des avonds en 's nagts in de poelen begonnen te schreuwen4 ,de ,zweedsche naam is hun gegeven om dat zy aanvangen te schreuwen in den zelven tyd dat men hier op de vangst gaat van den zogenaamden ,haring1 die egter veel van den ,europischen verscheelt4 ,deze kikkers hebben een byzonder geschreuw1 onderscheiden van dat der onzen2 het gelykt veel eer naar het geschirp van sommige vogels1 en kan byna door ,pjit ,pjit uitgedrukt worden4 ,dit geraas begint de gehele lente door met het ondergaan van de zon en duurt tot den morgenstond4 ,het was scherp1 en kon zeer ver gehoord worden4 ,als 'er regen aan de lugt was1 schreuwden zy nog veel harder1 en vingen zelfs aan op 't midden van den dag1 of wanneer het begon te betrekken4 ,de regen volgde gemeenlyk zes uren daarna4 ,den #af4 ,maart sneuwde en stormde het den gehelen dag1 en 's avonds deed 'er zig niet een horen1 en dit duurde zo lang de sneuw bleef leggen en de koude aanhield4 ,dog zodra het weder warm wierd begonnen zy hun gezang op nieuws4 ,zy waren zo schuw dat het moeilyk was ze te vangen1 want zodra een mensch omtrent hen komt zyn zy ten eersten stil en onzigtbaar4 ,het schynt dat zy geheel onder water blyven1 en maar het uiterste van den neus boven steken als zy schreuwen1 want ik konde 'er niet enen zien in de plassen daar zy in waren1 ten zy men enen gehelen plas leeg maakte4 ,de kleur is een morssig groen met bruine vlakken hierendaar gespikkeld4 ,als men ze aanvat geven zy een kermend geluid4 ,ook schynt het als of zy dan een gedeelte van den rug opblazen1 zo dat zy 'er ene hoogte op hebben1 en houden zig dan dood stil al raakt men ze aan4 ,levendig in wyngeest gelegd sterven zy in weinige minuten4 ,robin red-breast4 ,de ,vogel1 door de ,engelschen ,robin red-breast #bja genaamd1 wordt hier al het jaar over gevonden4 ,hy is geheel onderscheiden van dien in ,engeland den zelven naam draagt4 ,hy zingt zeer lieflyk1 is niet zeer wild1 maar huppelt op den grond digt by de huizen4 ,hazelaars4 ,de bloemen van den ,hazelaar #bjb begonnen den #ab4 ,maart open te gaan4 ,zy slagen het best in ene vette tuinaarde1 en de ,zweden hielden het voor een teken van enen goeden grond1 als zy ze zagen staan4 ,bloeyende bomen4 ,de ,elzebomen begonnen den #ac4 te bloeyen1 gelyk ook het ,dracontium foetidum1 dat menigvuldig in de poelen wast4 ,dit is de stinkendste van alle planten4 ,de reuk was zo sterk1 dat ik nauwlyks de bloem bekyken kon1 en als ik 'er wat te lang aan rook kreeg ik hoofdpyn4 ,de ,zweden noemen het ,byorn-blad1 dat is ,bereblad1 en ,byornretter1 dat is ,berewortel4 ,de ,engelschen heten het ,polecat-root of ,polecatwortel1 om dat het byna al zo erg stinkt als de ,polecat4 ,de bloemen zyn violet4 ,als de bloeisem in volle kragt is beginnen de bladen uit den grond te komen4 ,in den zomer zal het vee deze plant niet aanraken4 ,dr4 ,colden zeide my1 dat hy den wortel in alle die gevallen gebruikte waarin men den ,arum wortel voorschryft1 in zonderheid tegens het blauwschuit4 ,den ,zweedschen naam heeft het gekregen om dat 'er de ,beren in 't voorjaar1 wanneer zy hunne winterwoningen verlaten hebben1 zeer gretig naar zyn4 ,het is zeer gemeen in gantsch ,noord ,amerika4 ,de ,draba verna was hier overvloedig en stond in bloei4 ,veratrum album4 ,de witte ,nieswortel1 of ,veratrum album1 was zeer gemeen in de poelen en natte plaatsen door gantsch ,noord ,amerika4 ,het is ene vergiftige plant1 welke het vee noit aanraakt1 of het moest in 't voorjaar wezen1 wanneer het land nog kaal is1 en deze plant reeds een schoon groen loof heeft1 en dit kost den beesten dikwyls het leven4 ,schapen en ganzen zyn 'er van gestorven4 ,men gebruikt den wortel om de ,mais voor de ,maisdieven te bewaren1 gelyk ik reeds verhaald heb4 ,maar men moet voorzigtig zyn dat geen ander vee aan de daarin gedoopte korrels rake1 want enden en ganzen worden 'er zeer ziek van en sterven als de hoeveelheid wat groot is4 ,den rauwen wortel zal geen beest eten1 dog gekookt wel4 ,de honden heeft men 'er zeer ziek van gezien1 dog zy kwamen na ene braking weer by2 maar als een beest het zig niet kwyt kan maken loopt het groot gevaar4 ,sommige menschen wasschen zig op de scheurbuikige delen met een afkookzel van den wortel4 ,dit veroorzaakt enige pyn en dryft de pis af1 dog wordt gezegd den ,lyder te helpen4 ,dat afkooksel doodt ook de luizen1 wanneer men 'er de kam indoopt4 ,de kinderen maken poppen van den steel dezer plant1 en daarom noemen de ,zweden ze ,dack1 ,dackor1 of ,dackretter1 dat is ,poppewortel4 ,de ,engelschen noemen ze ,itchreed of ,ellebore4 ,oude ,amerikanen4 ,by de eerste aankomst der ,zweden in dit ,land was het vol van ,amerikanen4 ,toen de ,europers het land begonnen te bebouwen1 verkoften het hun de ,wilden1 en trokken meer landwaards in4 ,egter was het het kleinste gedeelte van hun dat op deze wys hun vaderland verliet1 de meesten kwamen in het zelve om1 't zy door oorlogen onder malkander1 't zy door de kinderpokjes1 ene ziekte waaraan zy voor dien tyd gene kennis hadden1 dog die sedert ene ongelooflyke menigte van hun heeft om hals gebragt4 ,want schoon zy middelen weten om wonden te helen1 weten zy met koortsen en andere ziektens niet omtegaan4 ,men kan zig verbeelden hoe kwalyk zy de kinderpokken behandelden1 daar1 zodra de uitslag zig openbaarde1 zy naakt in de rivier of een meer sprongen1 of anders het koude water zig over 't hoofd wierpen1 om de hette der koorts te matigen4 ,ook dompelen zy hunne kinderen die de pokjes hebben in koud water4 #bjc ,dog de brandewyn heeft de meesten omgebragt4 ,na dat de ,amerikanen dezen drank van de ,europers gekregen hebben1 konden zy 'er noit genoeg van vinden4 ,nauwlyks kan men ergens meer opgezet zyn dan een ,amerikaan op brandewyn4 ,ik heb ze horen zeggen1 dat zig daaraan dood te drinken was enen roemryken dood te sterven4 ,en inderdaad velen hebben zig dood gezopen4 ,hun voedsel4 ,het voedsel dezer menschen was zeer onderscheiden van dat van de overige bewoonders van den aardbodem4 ,weit1 rog1 garst1 haver1 ryst1 was hun alles onbekend2 zo was het ook met vele soorten van de vrugten der oude wereld4 ,de ,mais1 enige soorten van bonen en kawoerden1 maakten al den akkerbouw der ,wilden uit2 en honden waren hun enige huisdieren4 ,hun landbouw kon hun nauwlyks twee maanden van het jaar den kost verschaffen1 de jagt en visschery moesten1 en moeten nog1 het voornaamste onderhoud aan deze menschen bezorgen1 behalven nog enige planten en vrugten die in 't wild wassen4 ,sommigen van de oude ,zweden waren nog in leven1 die in hunne jeugd met de ,wilden omgang gehad en hunne huishouding van naby nauwkeurig gezien hadden4 ,ik was begerig de wilde gewassen te kennen die deze menschen gewoon waren te gebruiken1 en ik kreeg van hun het volgende bescheid4 ,hopnis4 ,hopnis of ,hapnis was de naam dien zy aan een wild gewas gaven1 dat zy aten4 ,de ,zweden noemen het nog zo2 het wast in de weiden op enen goeden grond4 ,de wortels gelyken naar de ,potatoes1 en wierden gekookt zynde in plaats van brood gegeten4 ,sommige ,zweden volgden in dien tyd dat voorbeeld by gebrek van brood4 ,nog gebruiken ze sommige ,engelschen in plaats van ,potatoes4 ,de ,heer ,bartram verhaalde my dat de ,wilden verder binnens lands niet alleen deze wortelen1 die ruim zo goed als de ,potatoes zyn1 eten1 maar zelfs de erwten1 die in de zaadhuisjes der plant zitten1 als gemene erwten bereiden en gebruiken4 ,linnus noemt deze plant ,glycine ,apios4 ,katnis4 ,katnis is een ander gewas1 welks wortels de ,amerikanen insgelyk aten4 ,de ,zweden noemen het nog met dien ,amerikaanschen naam4 ,het wast op lage1 modderige1 natte gronden4 ,de wortel is langwerpig1 gemeenlyk anderhalven duim lang1 en in 't midden enen duim en een vierde breed2 dog sommigen zyn wel als vuisten4 ,de ,wilden kookten of braadden ze onder de asch4 ,sommige ,zweden aten ze ook in dien tyd met veel smaaks1 dog tegenwoordig gebruiken zy niet meer4 ,een man van eenennegentig jaar1 genaamd ,nills ,gustafson1 verhaalde my1 dat hy dikwyls een kind zynde deze wortels gegeten had1 en dat hy ze wel mogt4 ,hy deed 'er by1 dat de ,wilden1 vooral de vrouwen1 naar de ,eilanden zelfs trokken om die wortelen optegraven1 en dat als zy die hadden zy naar geen ander voedsel verlangden4 ,men zeide dat de varkens1 die zeer op deze wortelen gesteld zyn1 dezelven zeer schaarsch gemaakt hebben4 ,het vee houdt veel van 't blad4 ,ik heb naderhand enigen van die wortels gebraden geproefd1 zy smaakten wel dog wat droog1 omtrent zo als de ,potatoes4 ,de ,wilden geven ook onze rapen den naam van ,katnis4 ,de ,katnis is ene verscheidenheid van de ,zweedsche ,sagittaria ,sagittifolia2 alleen is de wortel in ,amerika groter4 ,de ,heer ,osbek berigt1 in zyne ,reis naar ,china1 dat de ,chinezen ene ,sagittaria planten1 en de wortels eten4 ,dit schynt duidelyk ene verscheidenheid van de ,katnis4 ,verder noordwaards in ,amerika vond ik de ,zweedsche ,sagittaria4 ,taw-ho4 ,taw-ho of ,taw-him was ene andere plant1 welker wortel de ,wilden aten4 ,sommigen noemen ze ook ,tukkah1 dog de meeste ,zweden kenden ze by den naam van ,taw-ho4 ,zy groit op natte gronden4 ,de varkens houden zeer veel van den wortel1 en worden 'er zeer vet van4 ,zy lopen veel naar de plaatsen daar de ,taw-ho wast1 en wroeten 'er naar in de modder1 zo dat zy met hun gantsche lyf in 't water vallen1 en men niet meer dan een stuk van den rug van hun zien kan4 ,dus zyn de wortels byna uitgeroeid op alle plaatsen waar veel varkens zyn4 ,zy worden dikwyls zo dik als een mans dye4 ,varsch zynde byten zy als vuur op de tong en worden voor een vergift gehouden4 ,ook aten de ,wilden ze noit rauw1 dog bereiden ze als volgt4 ,zy verzamelden 'er enen groten hoop van1 maakten een groot gat in den grond1 waarin zy de wortels lagen1 en dekten ze met de zelve aarde weder toe4 ,dan maakten zy 'er een groot vuur boven op1 en lieten 't branden zo lang zy zulks nodig dagten1 waarna zy de wortelen weder opgroeven en aten4 ,zo toebereid smaken zy1 gelyk men zegt1 als ,potatoes4 ,de ,wilden drogen nog bewaren ze oit1 maar halen ze altyd varsch uit de poelen als zy ze begeren4 ,deze ,taw-ho is het ,arum ,virginianum4 ,het is merkwaardig1 dat de ,arums in verscheiden' werelddelen gegeten worden1 schoon de wortels rauw zynde op de tong branden en meer of min vergiftig zyn4 ,hoe kan men ontdekt hebben dat ene plant zo strydig met onze natuur eetbaar was1 en dat haar vergift1 dat op de tong byt1 door het vuur kan bedwongen worden8 ,dus wordt de wortel der ,calla palustris1 die in 't noorden van ,europa groeit1 in gevallen van nood in plaats van brood gebruikt4 ,de ,noord ,amerikanen eten dit soort van ,arum2 en in ,zuid ,amerika en de ,west ,indien gebruikt men een ander soort van deze plant4 ,de ,hottentotten bereiden zig brood ook uit een soort van ,arum1 die al zo scherp en vergiftig is als deze4 ,in ,egypte en ,asia gebruikt men ook een soort van ,arum tot voedsel4 ,waarschynlyk heeft de noodzakelykheid1 die gestrenge dog veeltyds nuttige leermeesteres1 den mensch het eerst gedwongen een voedsel uittevinden1 dat door den smaak in 't begin als ondienstig verworpen wierd4 ,deze ,taw-ho schynt dezelve te zyn met die welken de ,wilden in ,karolina ,tukkahoo noemen4 ,taw-kee4 ,de ,taw-kee is ene andere plant1 zo genoemd by de ,amerikanen1 die ze eten4 ,sommigen van hun noemen ze ,taw-kim en anderen ,takvim4 ,zy groeit in poelen naast natte en lage gronden1 en is overvloedig in ,noord ,amerika4 ,het vee1 varkens en herten1 zyn zeer gretig naar hare bladen in de lente1 want zy komen van de vroegsten uit4 ,het loof is breed1 gelyk dat van de ,lely der dalen1 #bjd groen van boven1 en bedekt met een fyn dons1 zo dat het naar fluweel gelykt4 ,de ,wilden verzamelen het zaad en bewaren het om te eten4 ,het moet eerst droog wezen1 en verscheiden malen in water gekookt worden1 waarna men het eet als erwten4 ,als de ,zweden hun boter en melk gaven1 kookten of bakten zy daar dat zaad in4 ,somtyds gebruiken zy het zaad als brood1 en het smaakt als erwten4 ,sommige ,zweden aten het ook1 en het smaakte hun beter dan enige andere van de planten die de ,wilden voorheen aten4 ,deze ,taw-kee is het ,orontium aquaticum4 ,blauwe bessen4 ,de ,blauwe bessen1 hier1 door de ,engelschen1 ,huckleberries genoemd1 zynde een soort van ,vaccinium1 maakten ook een zeer gemeen geregt onder de ,wilden uit4 ,zy komen zo veel overeen met de ,zweedschen1 dat men ze bezwaarlyk van malkander onderscheiden kan4 ,de ,amerikaanschen wassen aan struiken1 van twee tot vier voet hoogte1 hoewel 'er soorten van zyn1 die boven de zeven voet opschieten4 ,de ,wilden plukten 'er jaarlyks ene menigte van1 droogden ze in de zon of by het vuur1 en bereidden ze naderhand op verscheidene wyzen4 ,dog zyn zy een lekker beetje onder hun4 ,op myne reis onder de ,iroquoizen zetteden zy1 als zy my pragtig onthalen wilden1 varsch ,maisbrood1 langwerpig van gedaante1 gemengd met gedroogde ,blauwe bessen voor1 die 'er in lagen als de razynen in een pudding4 ,in 't vervolg zal ik hier meer van zeggen4 ,de ,europers drogen deze bessen ook1 bakken ze in taarten1 en gebruiken ze op andere wyzen4 ,enigen leggen ze in suiker4 ,ook eet men ze rauw1 of alleen1 of in varsche melk4 ,binnen kort zal ik nog van een ander geregt spreken1 waarvan de ,wilden zig bedienden1 en nog bedienen by plegtige gelegenheden4 ,weder gedurende de ,lente4 ,gedurende byna de gehele lente was het 's morgens by het opkomen der zon stil en goed weder4 ,om agt uren begon het tamelyk hard te wayen1 en dit duurde den gantschen dag tot zonsondergang1 wanneer het weder voor den gehelen nagt stil wierd4 ,dit was de gewone staat van 't weder4 ,dog somtyds stormde het twee of drie dagen zonder ophouden4 ,op den middag woei het gemeenlyk het hardst4 ,maar gemeenlyk ging het zo als 't volgt met den wind4 ,te zes uren des morgens stil4 ,te zeven uur een zoete koelte uit het westen1 die om agt uur wat sterker wierd1 om elf uren nog sterker1 maar om vier uren na den middag niet sterker dan zy te agt uren in den morgen was4 ,dus nam de wind af tot dat het geheel stil was als de zon onderging4 ,de winden waren dit voorjaar gemeenlyk west4 ,voorteken4 ,men verhaalde my dat het een zeer zeker teken was van slegt weder1 als by 't ondergaan der zon zig wolken aan den wester gezigteinder vertonen2 en als die wolken binnen 't uur onder den horizon zinken zal het den volgenden dag regenen1 al is het 's morgens helder en moi weer4 ,maar als de wolken in 't zuidwesten aan den horizon gezien worden by 't ondergaan der zon1 en zy een weinig later opryzen1 kan men den volgenden dag goed weer verwagten4 ,den #bj4 ,maart voorspelde een oude ,zweed verandering van weder1 omdat het zo stil was2 want als het verscheiden' dagen hard gewaid heeft en 'er volgt stilte op1 zegt men dat 'er regen1 sneuw1 of andere verandering in 't weder zal voorvallen4 ,bloeyende bomen4 ,den #ba4 ,maart zag men dat de ,rode ,ahorn en de ,amerikaansche ,olm begonnen te bloeyen1 sommige ,olmen stonden reeds in vollen bloei4 ,den #bd4 ,maart ging ik tamelyk ver in 't veld wandelen om naar bloeyende planten te zoeken4 ,dog ter oorzake van de betrokkene lugt en de zware regens die 'er gevallen waren1 was 'er niets voortgekomen4 ,de bladen begonnen nu tamelyk groen te worden4 ,de planten1 waarvan ik boven gewaagde1 stonden nu in bloei4 ,de ,anemone hepatica stond nu te bloeyen4 ,zy was overvloedig4 ,de ,zweden noemden ze ,blauwe bloem4 ,zy wisten 'er geen gebruik van te maken4 ,gebrek aan sloten4 ,geen van alle de akkers1 waarop ik heden wandelde1 had sloten1 schoon die 'er wel nodig waren4 ,dog men volgde hier de ,engelsche manier van geen' sloten om de koornvelden te graven1 zonder daar op te letten of zy die ook nodig hadden4 ,een gevolg hiervan was1 dat de laatste regens grote stukken van bezaid land hadden weggespoeld4 ,daar waren gene greppels tusschen de akkers1 uitgenomen een zeer smalle langs de betuiningen1 die geheel met ,sumach en braambessestruiken overwassen was1 zo dat het vee daar weinig of geen voedsel konde vinden4 ,de akkers waren naar broad cast1 gelyk het de ,engelschen noemen1 of in stukken van zes ellen breed1 en door voren van malkander gescheiden1 aangelegd4 ,deze akkers waren gelyk1 en in 't midden niet hoger dan rondom4 ,insekten4 ,een soort van worm1 ,melo ,majalis1 kroop op de hoge plaatsen4 ,de ,antiopa ,kapel vloog in de bosschen4 ,dit was de eerste kapel die ik dit jaar zag4 ,de ,euphrosyne behoorde tot de zeldzame kapellen4 ,de andere ,insekten1 die ik dien en de volgende dagen beschreven heb1 zal ik by ene andere gelegenheid doen kennen4 ,in 't vervolg zal ik maar van die spreken1 die om enige byzonderheid merkwaardig zyn4 ,hoistapels4 ,de ,hoistapels waren hier meest op de ,zweedsche wys gemaakt1 dat is1 op de wys van enen korten dikken kegel1 zonder enig deksel van boven4 ,als men hoi van doen had sneed men 'er wat af1 met een zeker soort van mes4 ,egter hadden vele lieden1 byzonder omstreeks ,philadelphia1 hoistapels met een dak 'er over1 dat zy konden doen ryzen en dalen4 ,digt by den grond lagen enige balken waarop het hoi lag1 om dat de lugt 'er vry mogt door spelen4 ,en die hoibergen waren zo gebouwd dat het hoi een vadem of twee boven den grond lag1 op enen vloer van planken1 waar onder het vee in den winter staan kon1 als het zeer slegt weder was1 hoewel1 gelyk ik gezegd heb1 velen hun vee altyd in 't veld lieten4 ,onder dezen vloer waren rondom wanden van planken1 die egter zo veel ruimte tusschen beiden hadden dat 'er de lugt vry kon door spelen4 ,de ,landsdouwe4 ,den #bg4 ,maart ging ik naar den ouden ,nills ,gustafson1 met inzigt om van hem een berigt te krygen aangaande den vorigen toestand der ,zweden hier te lande4 ,het land waar door ik reed was van den zelven aard als ik reeds overal gezien had in dit werelddeel4 ,het was geschakeerd met heuvels en dalen2 de eersten bestaande uit ene bleke steenkleurige aarde1 zamengesteld grotendeels uit een fyn zand1 vermengd met wat zwarte tuinaarde4 ,ik zag nog bergen nog stenen1 uitgenomen enige steentjes niet groter dan een duifei1 leggende op de heuvels1 en gemeenlyk bestaande uit enen witten quarts1 die van buiten meest glad was4 ,door de dalen liepen enige beekjes met helder water1 welker bodem met zulke witte keyen bedekt was als ik reeds beschreven heb4 ,nu en dan zag ik enen poel in de laagtens4 ,de ,landhoeven lagen vry wyd uit malkander1 gemeenlyk van alle kanten met koornakkers omringd4 ,op de meesten dezer akkers waren nog de stompen der bomen over1 die men voorheen geveld had1 een bewys dat het land nog niet lang bebouwd was1 zynde veertig of vyftig jaar geleden nog geheel en al met hout bedekt geweest4 ,ieder ,landman woonde hier op zig zelven op zynen eigenen grond1 gemeenlyk van dien van zynen nabuur door bosschen van hoge bomen afgescheiden1 waaronder en tusschen door men egter te paard1 en zelfs met een rytuig1 ryden kon1 zynde de grond zeer effen4 ,hier en daar lagen omgewaide bomen1 sommigen met wortel en al uitgerukt1 anderen slegts midden doorgebroken4 ,op sommige oorden vond ik ook grote streken waar jong hout stond1 van twintig1 dertig1 veertig jaar4 ,deze streken1 zeide men my1 hadden voorheen den ,wilden tot planteryen gediend4 ,ik zag nog gene tekens dat de bladen uitkwamen1 nog vond enige bloem in de bosschen4 ,de koude winden1 die enige dagen gewaid hadden1 hadden alles te rug gezet4 ,de bosschen bestonden voornamelyk uit verscheiden' soorten van ,eiken en ,hikories4 ,de poelen waren vol van den roden ,ahorn1 die nu in bloei stond1 waardoor zy van verre zig geheel rood vertoonden4 ,oude staat van 't ,land4 ,de oude ,zweed1 dien ik kwam bezoeken1 scheen nog frisch en levendig1 en kon wandelen met een stok2 dog hy klaagde dat hy in de laatste jaren pynen in den rug en de leden gevoeld had1 en zyne voeten niet warm houden kon dan by het vuur4 ,hy kon1 zeide hy1 den staat van het land zig zeer wel herinneren ten tyde dat het de ,hollanders bezaten1 en in welken toestand het was voor de aankomst der ,engelschen4 ,hy deed 'er by1 dat hy veel houts naar ,philadelphia gevoerd had1 in den tyd toen het gebouwd werd4 ,het heugde hem ook dat 'er een groot bosch stond op de plaats waar nu die stad staat4 ,zyn ,vader was een van die ,zweden geweest die uit hun ,vaderland herwaards overgekomen waren om dit land te bevolken4 ,hy gaf my de volgende berigten op de vragen die ik hem deed4 ,van waar de ,zweden hun vee gekregen hebben4 ,van waar kregen de eerste ,zweden hun vee8 ,de oude man zeide1 dat hy een kind zynde had horen vertellen dat zy hunne paarden1 koeijen1 schapen1 varkens1 ganzen en enden hadden medegebragt4 ,in 't eerst was hun getal klein1 dog zy vermeerderden sterk in 't vervolg4 ,maryland1 ,new ,york1 ,nieuw ,engeland1 en ,virginie1 waren1 zeide hy1 eerder van ,europers bevolkt geweest dan deze streek2 dog hy wist niet of de ,zweden enig vee uit die ,provincies gekregen hadden1 uitgenomen uit ,new ,york4 ,zo veel hy zig kon te binnen brengen1 hadden zy reeds in zyne kindschheid enen tamelyken voorraad van vee4 ,de varkens waren in dien tyd zo sterk vermenigvuldigd1 dat zy wild in de bosschen liepen1 en men genoodzaakt was ze te schieten1 als men ze eten wilde4 ,ook bragt hy zig te binnen dat de paarden op sommige plaatsen in de bosschen liepen1 dog hy kon niet zeggen of enig vee wild geworden was4 ,het vee1 meende hy1 wierd nog even zo zwaar als toen hy een kind was1 ondersteld zynde dat het eten genoeg kreeg4 ,in zyne jeugd was het voeder zeer overvloedig4 ,ene koe gaf toen zo veel melk als nu drie of vier1 dog zy kreeg ook toen meer en beter voer dan nu drie of vier krygen1 en1 zo als de oude man zeide1 is 'er nu des zomers bedroefd weinig gras4 ,van waar de ,engelschen4 ,van waar kregen de ,engelschen in ,pensylvanie en ,new ,jersey hun vee8 ,het antwoord was1 dat zy het voornamelyk van de ,zweden en ,hollanders koften die daar woonden1 en een klein getal bragten zy mede4 ,de gedaante van het vee1 en het eenparige getuigenis der ,engelschen alhier1 bevestigden het zeggen van den ouden man4 ,koorn en vrugten4 ,hoe kwamen de ,zweden hier aan hun koorn en hunne vrugten8 ,de gryzaard zeide1 dat hy dikwyls gehoord had dat zy allerhande soorten van granen1 van moeskruiden en vrugten mede gebragt hadden1 want1 zo ver het hem heugde1 hadden zy altyd overvloed gehad van weit1 rogge1 haver en garst4 ,zy brouwden toen al hun bier van garstenmout1 en het bier was goed en kragtig4 ,ook hadden zy reeds ketels om brandewyn te stoken1 die zy des noods zulken leenden die 'er genen hadden4 ,in 't eerst moesten zy ,mais van de ,wilden kopen1 zo wel om te eten als om te zayen2 maar enige jaren later breidden zy hunne ,maisplanteryen zo ver uit1 dat de ,wilden die van hun kopen moesten4 ,ook verzekerde my de oude man1 dat de ,wilden1 toen de ,zweden zig hier het eerst nederzetteden1 veel vernuftiger en werkzamer waren dan nu4 ,in zyne jeugd hadden de ,zweden enen goeden voorraad van goede witte kool4 ,ook was 'er overvloed van ,winterkool1 die 's winters ook op 't veld bleef4 ,nog waren ze wel voorzien van knollen1 die men 's winters in gaten onder den grond bewaarde4 ,dog hy vond die wys van bewaren niet goed1 want als zy daar te lang in lagen wierden zy voos4 ,hy vond beter ze1 na ene wyl1 na dat ze gegraven waren1 in de opene lugt te hebben gelegen1 op enen hoop op 't veld te goyen1 met stroo toe te dekken1 en aarde boven op het stroo te leggen4 ,op deze wys houdt men ze nu den winter over1 en zy worden niet voos4 ,de ,wilden waren 'er zeer gretig naar1 en noemden ze somtyds ,hopnis1 en somtyds ,katnis4 ,ook kweekten de ,zweden in zyne jeugd gele wortelen4 ,onder de ooftbomen behoorden de ,appelbomen2 dog zy waren niet menigvuldig1 alleen sommigen hadden kleine boomgaardtjes4 ,niemant maakte toen ,cyder1 want die is eerst naderhand in 't gebruik gekomen4 ,kerssebomen waren 'er reeds in overvloed1 toen hy nog een jonge was1 en de ,persikebomen waren 'er toen in groter menigte dan nu2 de ,zweden maakten 'er bier van4 ,hy kon niet zeggen hoe zy aan de ,persikebomen kwamen4 ,de ,wilden4 ,in zyn jonger jaren waren de ,wilden overal door het land verspreid2 zy woonden tusschen de ,zweden in4 ,hy sprak van ,zweden die door hun omgebragt waren1 en hy noemde twee zyner ,landslieden die zy gevild hadden4 ,ook stalen zy enige kinderen van de ,zweden1 van de welken men noit weer gehoord heeft4 ,eens kwamen zy en versloegen enige ,zweden1 van de welken zy de harssenpannen mede namen4 ,by die gelegenheid trokken zy een klein meisje het vel van 't hoofd af1 en zouden 't hebben omgebragt1 indien zy juist niet enen boot met ,zweden op zig hadden zien aankomen1 het welk hen bewoog de vlugt te nemen4 ,het meisje kwam op1 dog kreeg noit weer hair op 't hoofd4 ,zy trouwde1 kreeg verscheiden kinderen1 en leefde lang daar na4 ,ook zogten de ,wilden eens de ,moeder van onzen ,nills ,gustafson te vermoorden1 dog zy bood hun dapperen tegenstand1 tot dat enige ,zweden toeschoten1 en de ,wilden verjoegen4 ,niemant kon oit uitvinden wat voor ,wilden dit geweest waren1 want anders leefden zy zeer vreedzaam met de ,zweden4 ,levenswys en voedsel4 ,de ,amerikanen hadden op verscheiden' plaatsen kleine velden met ,mais4 ,voor de aankomst der ,zweden hadden zy gene anderen dan stenen bylen1 gelyk ik reeds heb aangetekend4 ,zy planteden maar weinig ,mais1 en leefden meest van de jagt1 en het grootste deel van den zomer waren de wortelen1 waarvan wy boven gewaagden1 hun voornaamste voedsel4 ,zy hadden geen vee tot den akkerbouw1 en moesten dus alles met eigen' handen doen4 ,de ,mais bewaarden zy 's winters in holen onder den grond1 dog zelden een vadem diep2 onder de ,mais en op zyde lagen zy brede stukken van boombasten1 zo dat daar het koorn geheel binnen in lag4 ,het ,andropogon bicorne1 een soort van gras1 dat hier overvloedig wast1 en dat de ,engelschen ,indiaansch gras en de ,zweden ,wilskt gras noemen1 vervulde het gebrek van basten4 ,met dit gras bedekten zy de ,mais in het hol1 en over dit alles heen deden zy ene genoegzame hoeveelheid van aarde4 ,de ,mais bleef zeer goed in deze gaten1 en elke ,amerikaan had zyne onderaardsche magazynen waar zyn voorraad veilig was1 hoe ver hy zelf ook weg reisde4 ,na dat de ,zweden appel- en persikebomen geplant hadden1 kwamen de ,wilden1 en vooral de ,vrouwlieden1 de vrugten dikwyls stelen2 dog als de ,zweden ze kregen1 gaven zy hun een goed pak slagen1 ontnamen hun het gestolene1 en dikwyls nog daarenboven hunne klederen4 ,zo gebeurde het ook dat toen de ,zweden ene menigte varkens bekomen hadden1 en die overal door de bosschen liepen1 de ,wilden die stilletjes doodden en zig 'er op vergastten4 ,dog daar waren ook enige ,wilden die varkens van de ,zweden koften1 welken zy leerden hen gelyk honden natelopen1 en als zy van de ene plaats naar de andere verhuisden1 hadden zy hunne varkens in hun gevolg4 ,zy kregen ten laatsten van dit vee zulke menigte1 dat zy ze den ,zweden voor ene kleinigheid overdeden4 ,de ,amerikanen hielden zeer veel van melk1 en 't was een onthaal als de ,zweden hun melk voorzetteden4 ,ook wisten zy een drank gelyk als melk te maken uit de ,hikory- en walnoten1 die zy droogden1 kraakten1 de korrels fyn tot poeder maakten1 en met water mengden2 het welk 'er als melk uitzag en even zo zoet was4 ,zy hadden tabakspypen van klei van eigen maaksel4 ,zy rookten niet altyd zuivere tabak1 dog gebruikten ene andere plant die de oude man niet kende1 dog die hy my verzekerde het ,verbascum ,thapsus niet te zyn1 het welk hier gemeenlyk ,tabak der ,wilden genoemd wordt4 ,hun ,godsdienst4 ,wat hunnen ,godsdienst aangaat1 de oude man oordeelde dat die zeer gering was1 of dat zy 'er misschien genen hadden4 ,als zy het hoorden donderen1 zeiden zy dat de boze geest toornig was2 sommigen van hun gaven te verstaan dat zy aan enen ,god geloofden1 die in den ,hemel woont4 ,hy wandelde eens met enen ,wilden1 en zy ontmoetten ene roodbonte slang4 ,de ,zweed zogt een stok om ze te doden1 dog de ,wildeman smeekte hem dat niet te doen1 dewyl de slang zyn ,god was4 ,misschien zoude de ,zweed het dier niet gedood hebben1 maar horende dat het de ,godheid van de ,amerikaan was sloeg hy het dood1 in 't byzyn van den ,wilden1 zeggende1 8om dat gy de slang aanbidt1 agt ik my verpligt ze te doden04 ,somtyds kwamen de ,amerikanen1 in de ,zweedsche kerken1 hoorden den godsdienst aan1 en gingen weer heen4 ,eens dat onze ,zweed te kerk was1 en niet mede zong om dat hy geen boek by zig had1 sloeg hem een ,amerikaan1 dien hy wel kende1 op de schouder1 en zeide1 waarom zingt gy niet mede1 ,tantanta1 tantanta1 tantanta8 ,op een ander tyd kwam 'er een in de ,zweedsche kerk te ,rakoon1 en na een wyl rond gekeken en geluisterd te hebben1 zeide hy1 ho6 veel gepraat en gezwets1 maar geen brandewyn of cyder1 en daarmede ging hy heen2 want hier moet men aanmerken1 dat als de ,wilden ene redenvoering tot hunne makkers houden1 om ze tot den oorlog aantezetten1 zy gewoon zyn buitensporig te zuipen4 ,toen de ,zweden overkwamen koften zy zo veel lands als zy wilden byna voor niets4 ,voor een stuk pei1 of diergelyks1 konden zy een stuk gronds krygen dat tegenwoordig meer dan honderd ponden st4 zou waard wezen4 ,als zy een stuk lands koften1 wierd 'er gemeenlyk een koopbrief gemaakt2 en schoon geen der ,wilden lezen of schryven kon1 krabbelden zy evenwel hun teken onder aan4 ,de ,vader van den ouden ,nills ,gustafson koft een stuk lands van de ,amerikanen van ,new ,jersey4 ,zodra het papier opgemaakt was en de ,wilden het tekenen zouden1 tekende een van hun1 wiens naam enen ,bever betekende1 enen ,bever1 een ander tekende een pyl en boog1 en een derde enen berg1 in plaats van hunne namen4 ,zy maakten hunne kanoos uit dikke bomen1 die zy door 't vuur uitholden1 gelyk reeds gemeld is4 ,het ,weder4 ,omtrent het weder was de oude man van gevoelen1 dat het byna het zelve sedert dien tyd was gebleven2 dat 'er nu zo veel stormen komen als voorheen2 dat de zomers nu somtyds heter1 somtyds koelder zyn dan voor dezen2 dat de winters al even lang en koud zyn als in zyne jeugd1 en dat 'er dikwyls ruim zo veel sneuw valt als in de verledene tyden4 ,dog hy dagt dat 'er geen winter in koude by dien van #afig4 halen konde2 want toen lag de ,dellaware zo dik met ys1 dat hy 'er verscheiden geladen' wagens met hoi overbragt naar ,christina1 en dat men ze zelfs nog lager met sleden konde overryden4 ,hy wist niet dat 'er oit enig vee dood gevroren was1 uitgenomen in later tyden enig mager vee en dat gene stallen had4 ,ook regent het des zomers nog meer nog minder dan het plegt1 uitgenomen dat in de laatste jaren de zomers wat droog geweest zyn4 ,ook kon hy gene vermindering bespeuren in de wateren van rivieren1 poelen en plassen4 ,hy gaf het als ene bekende zaak op1 dat men overal byna in 't graven van putten oesterschelpen diep in de aarde vond4 ,koortsen4 ,hy meende ook dat de afgaande koortsen voorheen even gemeen en geweldig geweest zyn als nu1 dog dat zy zo gemeen niet schenen omdat 'er minder menschen waren4 ,hy had die koorts al gehad eer hy nog volwassen was4 ,hy kreeg ze in den zomer1 en hield ze tot het einde der volgende lente1 en dus omtrent een jaar1 dog zonder dat zy hem belettede binnens of buitens huis zyn werk te doen4 ,maar de borstontstekingen waren ver na zo gemeen niet als nu4 ,in 't algemeen waren de menschen in dien tyd zeer gezond4 ,enige jaren geleden had zyn gezigt zo afgenomen dat hy een bril had moeten gebruiken4 ,daarop overviel hem ene koorts1 die zo geweldig was dat hy vreesde niet optekomen4 ,egter herstelde hy1 kreeg nieuwe kragten1 en was naderhand in staat zonder bril te lezen4 ,vorige ,levenswys der ,zweden4 ,de huizen die de ,zweden in 't eerst bouwden waren zeer slegt4 ,het gehele huis bestond uit ene kleine kamer1 de deur was zo laag dat men bukken moest om 'er door te gaan4 ,by gebrek van glas moesten zy zig behelpen met gaten in den wand1 daar een houten schuif voor was4 ,zy vonden geen mos1 of ten minsten geen dat bekwaam was om de reten in de wanden te stoppen4 ,dus waren zy genoodzaakt dezelven met klei van binnen en van buiten te bepleisteren4 ,de schoorstenen wierden in enen hoek gemaakt van grauwen steen1 of op plaatsen daar geen steen te vinden was maar alleen van klei4 ,de bakovens waren ook in de kamer4 ,voor de aankomst der ,engelschen hadden de ,zweden stallen voor hun vee1 dog naderhand lieten zy ook na die te maken4 ,kleding4 ,voor dat de ,engelschen zig hier nederzetteden konden de ,zweden zo veel klederen niet krygen als zy van noden hadden1 en moesten zig behelpen zo goed als zy konden4 ,de mans droegen vesten en koussen van vellen4 ,hoeden waren niet in gebruik1 en men droeg kleine mutsen van voren met kleppen4 ,de schoenen maakten zy zelven1 want sommigen hadden geleerd het leder te bereiden en schoenen met hakken te maken2 maar zulken die geen schoenmakers van ambagt waren1 namen de lengte van hunne voeten1 en naiden daarna het leder aan een1 schikkende een stuk voor de zool1 een voor de agterstukken1 en een voor het bovenste4 ,ook zaiden zy vlas en weefden linnen4 ,hennip hadden zy niet1 dog zy bedienden zig van vlas of wilden hennip om vischwant te maken4 ,de ,vrouwen gingen in jakken en rokken van vellen4 ,de bedden1 uitgenomen de lakens1 waren van beestehuiden1 als van beren1 wolven en diergelyken4 ,spyzen4 ,koffi1 thee1 chokolaat1 hier nu zo gemeen in 't gebruik1 waren toen onbekend4 ,het ontbyt was brood en boter1 en ander voedzaam eten4 ,suiker en syroop hebben zy zo lang hem heugde genoeg gehad1 en de rum was voorheen beter koop dan nu4 ,gebruiken4 ,uit het berigt dat my de oude ,gustafson gaf maakte ik op1 dat men hier voor de aankomst der ,engelschen de gebruiken van ,zweden volgde1 dog sedert zyn allengskens de ,engelsche gewoontens ook by de ,zweden doorgedrongen4 ,toen hy nog een kind was1 waren 'er twee ,zweedsche smids1 die bylen1 messen1 seissen1 en ander werk op zyn ,zweedsch maakten1 en hun werk was scherper dan hier nu kan gevonden worden4 ,de bylen nu in 't gebruik zyn op de ,engelsche wys gemaakt1 breed van yzer en met enen smallen steel4 ,de meeste ,zweden maakten gebruik van baden gemeenlyk alle zaterdagen4 ,zy vierden de kersmis met allerhande spelen en geregten van eten en drinken1 volgens de gewoonte van ,zweden2 dit alles is nu meest buiten gebruik4 ,in de jeugd van den ouden man maakte men hier een byzonder soort van karren of wagens4 ,zy zaagden dikke stukken van ,liquidambar1 en gebruikten 'er twee tot voor- en twee tot agterraden4 ,met deze wagens reden zy hun hout naar huis4 ,in hunne sleden is weinig verandering gekomen4 ,timmerhout en stammen wierden naar huis gesleept4 ,zy bakten1 even als nog1 grote broden1 dog hadden zelden bischuit4 ,de ,engelschen hebben by hunne aankomst den ,zweden zeer aanzienlyke streken lands tot enen geringen prys afgekoft4 ,zyn ,vader verkoft aan de ,engelschen voor een varken1 ene koe en honderd kawoerden1 een stuk lands dat nu wel driehonderd pond waard is4 ,met opzigt tot het afnemen van visch en gevogelte was de oude man volkomen van het zelve gevoelen dat ik reeds opgegeven heb4 ,dusdanig een berigt gaf hy my aangaande den ouden toestand der ,zweden hier te lande4 ,orkanen4 ,de ,orkanen zyn hier somtyds zeer geweldig1 en rukken zware bomen uit den grond4 ,zy lopen somtyds als in zekere regte streken4 ,waar zy vallen werpen zy alle de bomen omver1 zo dat het 'er uitziet als of de bosschen met opzet waren geveld1 dog vlak daar naast staan de bomen onbeschadigd4 ,zulk ene plaats is my aangewezen geworden4 ,het is zeer gevaarlyk in de bosschen te zyn waar een orkaan woedt1 want de bomen vallen zo plotslings1 dat men den tyd niet heeft zig te bergen4 ,de ,pensylvanische ,abeel stond nu in vollen bloei4 ,dog vertoonde al zo weinig nog zyn blad als het overige geboomte4 ,vrugtbaarheid des gronds4 ,een oude ,landman berigtte dat men gemeenlyk voor ene mate gezaide ,rogge twintig maten terug ontving1 en dertig van de ,garst4 ,maar dan moest de grond wel bereid wezen4 ,de ,weit gaf omtrent zo veel weerom als de ,rogge4 ,de grond was een mengsel van klei1 zand en zwarte aarde4 ,tegens den avond keerde ik van den ouden ,nills ,gustafson naar huis4 ,zwarte ,kever4 ,den #bh4 ,maart vond ik enen zwarten ,kever #bje met een vyfhoekig eivormig schild1 enen dikken stompen hoorn1 en een bultig lichaam4 ,deze is een van het dikste soort dat men hier vindt4 ,ik vond hier en daar gaten op de hoogtens zo wyd dat ik 'er myn vinger in steken kon4 ,als ik ze opgroef vond ik altyd deze kevers onder in leggen1 omtrent vyf duimen diep4 ,somtyds waren 'er korte witagtige wormen in1 omtrent zo dik als een vinger1 leggende nevens den kever2 misschien is het het zelve dier4 ,ook waren 'er nog andere ,insekten in die gaten1 als veldkrekels1 spinnen en anderen4 ,deze kever rook volkomen als het ,trifolium melilotus crulea4 ,hy was geheel bedekt met langwerpigronde en bleke myten4 #bjf ,zyn poten waren al zo dik als die van den ,mistkever4 #bjg ,een ander4 ,den #d4 ,april vloog 'er overal langs het veld een ,cicindela of ligtgevende ,kever1 met een goudgroenen kop1 lyf en poten1 en blauwgroenen buik4 ,hy is zeer gemeen in ,noord ,amerika1 en schynt ene verscheidenheid te zyn van de ,cicindela campestris4 ,een soort van ,watermuggen #bjh huppelden in menigte op 't water1 dat niet sterk afliep4 ,ook zagen wy enen pekzwarten ,waterkever #bji zwemmen4 ,verandering in den staat des ,land1 ,omtrent zestig jaar geleden was dit ,land byna geheel met grote zware bomen bedekt en de poelen waren vol waters4 ,dog weinige andere oorden hebben zo schielyke verandering ondergaan als dit ,land4 ,de bosschen zyn op de meeste plaatsen omgehakt1 de poelen door afleidingen droog gemaakt1 het land is bebouwd1 en in koornakkers1 weilanden1 en diergelyken veranderd4 ,dus schynt het dat ene zo schielyke verandering ook invloed op het weder hebben moet4 ,ik onderzogt deze zaak by de oude lieden1 die alle deze veranderingen gezien hadden2 en zy gaven my dit eenparig berigt4 en het ,weder4 ,de winter kwam voorheen vroeger dan tegenwoordig4 ,de ,heer ,isaac ,norris1 een ryk koopman1 die veel deel had in de bestiering van ,pensylvanie1 bekragtigde dit met ene byzonderheid4 ,zyn vader1 een van de eerste ,engelsche ,kooplieden in dit ,land1 had lang opgemerkt1 dat de ,dellaware in zyne jeugd gemeenlyk half ,november ,o4 ,s4 reeds toelag1 zo dat de ,kooplieden hunne schepen voor dien tyd de ,rivier moesten doen afzeilen1 uit vrees van 'er te moeten overwinteren4 ,tegenwoordig raakt zy niet toe dan ene maand later4 ,ook sneuwde het veel vroeger voor dezen dan nu4 ,dog het weder was ook meer standvastig1 en als het eens begon te vriezen duurde het gemeenlyk tot het einde van ,februari of tot in ,maart ,o4 ,s4 wanneer het gemeenlyk begon warm te worden4 ,tegenwoordig is het warm den dag dikwyls na de gestrengste koude1 en somtyds verandert het weder verscheiden malen op enen dag4 ,de meeste oude lieden waren van mening1 dat de lente tegenswoordig veel later aankwam dan voorheen1 en dat het nu veel kouder was in 't laatst van ,februari en in de gehele maand van ,mai dan in hunne jeugd1 toen reeds in 't laatst van ,februari het land al zo groen was als nu in 't laatst van ,maart en 't begin van ,april ,o4 ,s4 ,de ,zweden zeiden toen1 ,pask bitida1 ,pask sent1 altid ,gras1 8,paaschen vroeg1 ,paaschen laat1 altyd gras40 ,maar misschien kan men op deze wys verklaren1 hoe het komt dat die oude lieden zig verbeeldden dat toen alles vroeger aankwam4 ,het vee was toen zo talryk niet als nu1 en de bosschen waren vol van gras1 dat tot een mans lengte groeide4 ,tegenwoordig wordt het gras1 dat maar een jaar duurt1 alle jaren door het gedurige weiden van het vee vernield4 ,nu was het waarschynlyk dit maar een jaar durend gras dat vroeg in de ,lente groen was1 en dat nu weg zynde moet de menschen doen denken dat alles voordezen vroeger aankwam dan tegenwoordig4 ,ook zou het1 volgens hun zeggen1 voorheen meer geregend hebben dan tegenwoordig1 vooral in den herfst1 wanneer het dikwyls bezwaarlyk was van wegen de regenvlagen het hoi en 't koorn binnen te brengen4 ,enigen van de laatste jaren zyn zeer droog geweest4 ,evenwel waren sommigen van mening dat het tegenwoordig al zo veel regende als voorheen4 ,dog alle de oude lieden stemden daarin overeen1 dat in hunne jeugd het weer zo veranderlyk niet was als nu2 want nu is het gehele jaar door de ene dag zeer heet en de volgende dikwyls zeer koud4 ,veeltyds verandert het verscheiden' malen op enen dag1 zo dat1 wanneer het 's morgens vry warm is geweest1 de wind om tien uur noordwest is en koude aanbrengt1 en dikwyls is het dan kort na den middag weder warm4 ,en deze veranderlykheid van het weder1 denkt men1 is oorzaak dat de menschen tegenswoordig niet zo gezond meer zyn als voorheen4 ,koude winter4 ,hierin waren zy 't allen eens1 dat de winter tusschen #afig4 en #afih4 de koudste was geweest1 dien zy oit gevoeld hadden4 ,bloeyende planten4 ,den #g4 ,april stonden de ,sanguinaria ,canadensis1 hier de ,bloedwortel genoemd1 om dat de wortel groot1 rood1 en doorgesneden zynde gelyk onze rode beet is1 en de ,epiga repens1 die sommigen den ,kruipenden ,grondlaurier noemen1 op 't bloeyen4 ,de eerste wies in ene vette aarde1 de andere op wat minder gronden4 ,de ,laurus stivalis1 by sommigen hier ,spice-wood geheten1 begon ook te bloeyen1 dog de bladen kwamen nog niet uit4 ,hy vorderde ene natte aarde in de bosschen4 ,wilde hennip4 ,het ,apocynum ,cannabinum of het ,hennip der ,wilden1 gelyk het de ,zweden noemden1 wies menigvuldig op verlopen koornakkers1 in de bosschen1 op de hoogtens1 en opene plaatsen4 ,de ,wilden bedienden zig van dat gewas gelyk de ,europeanen zig van het ,hennip doen1 want men kan den steel gemakkelyk tot draden maken4 ,toen de ,wilden nog onder de ,zweden in ,pensylvanie en ,new ,jersey woonden1 maakten zy 'er touwen van1 welken de ,zweden van hun koften1 en tot tomen en vischnetten gebruikten4 ,gemeenlyk kregen zy 'er negen vam van voor een brood4 ,velen van de ,europers kopen nog van dat touw1 om dat het zo duurzaam is4 ,nog maken de ,amerikanen ander lynwaad van dit hennip4 ,op myne reis door het ,land der ,iroquoizen zag ik 'er de vrouwlieden aan werken4 ,zy gebruikten gene spinnewielen1 maar draiden op haar blote lyf 'er draden en strengen uit1 die zy rood1 geel1 zwart of anders verwden1 en maakten daar vervolgens hare stoffen vry konstig van4 ,de plant schiet van jaar tot jaar uit den wortel op1 en behoeft dus niet jaarlyks op nieuws gezaid te worden4 ,uit den steel en den wortel komt een wit melkagtig sap1 dat enigsins vergiftig is4 ,somtyds bestaat het vischwant der ,amerikanen alleen uit dit hennip4 ,dog de ,europeanen weet ik niet dat 'er tegenwoordig gebruik van maken4 ,de ,typha latifolia4 ,flax1 en ook ,cat-tail1 noemde men ene plant die in bayen1 rivieren en diepe draikolken wast4 #baj ,men vlegt de bladen t'zamen en maakt 'er kranssen van1 die men tusschen de manen en den hals der paarden hangt1 om voortekomen dat de hals van den toom geschaafd worde4 ,ook maakte men 'er stoelzittingen van4 ,voorheen gebruikten de ,zweden het katoen dat om het zaad zit in plaats van veders in de bedden2 dog het gaat na enigen tyd tot klompen in malkander zitten1 en om deze reden is men 'er van afgescheiden4 ,ik spreek niet van het nut dezer plant in de ,geneeskonst1 het welk ik den artsen overlate4 ,de ,garlick4 ,een soort van ,look1 zeer gelykende naar dat het welk in ,zweden alleen in de bosschen op de hoogtens wast1 groeit hier byna op alle de koornakkers in overvloed4 ,de ,engelschen noemen het ,garlick4 #baa ,als de koeyen 'er van aten was haar boter en melk zo sterk1 dat men ze nauwlyks eten kon4 ,somtyds verkoft men op de markt te ,philadelphia van die boter1 die oneetbaar was van wegens haren sterken smaak4 ,om die reden belet men de melkkoeyen op landen te grazen daar de ,garlick veel wast4 ,ook krygt het vleesch der beesten enen onverdraaglyken smaak als zy 'er des zomers veel van eten4 ,de ,garlick komt vroeg in 't voorjaar aan4 ,de paarden proeven 'er noit van4 ,een ander ,werk beloofd4 ,het zoude myn ,dagregister al te zeer doen uitdyen indien ik den tyd wilde aantekenen wanneer alle de wilde planten in dit ,land bloeyen1 wanneer zy ryp worden1 en welke gronden zy vereischen en diergelyken4 ,ook zou dit velen myner ,lezers weinig smaken4 ,om deze reden bewaar ik dat alles voor een ander ,werk1 waarin ik alle de gewassen van ,noord ,amerika beschryven zal2 in dit ,werk zal ik alleen van zulke bomen en gewassen spreken1 die om enige byzonderheid merkwaardig zyn4 ,,einde ,,van ,,het ,,eerste ,,deel4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,reis ,,door ,,noord ,,amerika1 ,,gedaan ,,door ,,den ,,heer ,,pieter ,,kalm1 ,professor in de ,huishoudingskonst op de ,hoge ,school te ,aobo1 en ,medelid der ,koninglyke ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen4 ,vercierd met koperen ,platen4 ,,twede ,,deel4 ,te ,,utrecht4 ,by ,j4 ,,van ,,schoonhoven en ,comp4 ,,en ,g4 van den ,,brink ,janz4 ,,mdcclxxii4 ,,voorreden ,,van ,,den ,,vertaler4 ,zie hier het ,twede ,deel der ,reize van den ,heer ,kalm1 volgens belofte het ,eerste ten spoedigsten volgende4 ,dit ,deel bevat des ,reizigers opmerkingen sedert den #ab4 ,april #agdi4 tot in ,october van dat jaar toe1 gedurende welken tyd hy ,new ,jersey1 ,pensylvanie1 ,new ,york en ,kanada1 bezogt heeft1 trekkende door ,new ,jersey en ,new ,york langs de ,rivier ,hudson naar ,albany1 en van daar1 door ene vry woeste landstreek henen1 naar ,montreal en ,quebec in ,kanada1 welk gewest toen nog in de magt der ,franschen was4 ,dit is alles wat wy tot nog toe den ,neder ,duitschen ,lezer van deze schone ,reisbeschryving kunnen mededelen4 ,schoon de ,heer ,kalm tot de maand ,februari van het jaar #agec4 in ,amerika vertoefde1 gedurende welken tyd van veertien maanden hy nog vele togten in dat werelddeel gedaan heeft1 gelyk men uit onze ,voorreden voor het ,eerste ,deel geplaatst zien kan1 is 'er1 zo veel wy bewust zyn1 nog niets aangaande het overige van zyne ,reis in 't ligt gegeven4 ,zeer verlangen wy naar de gelegenheid om het zelve onzen ,landsgenoten te kunnen mededelen1 en zullen zo dra ons die gegeven wordt1 met alle vlyt en nauwkeurigheid1 onze pogingen aanwenden1 om de liefhebberen in staat te stellen de uitmuntende aanmerkingen van onzen wysgerigen ,reiziger1 over een land gemaakt dat zo zeer de aandagt van het gemeen tot zig getrokken heeft1 en 't welk nog zo onvolmaakt beschreven is1 in onze taal te leren kennen4 ,ondertusschen1 al kwam het vervolg dezer ,reisbeschryving noit in 't ligt1 blyft het werk zo ver het nu uitgegeven is altyd een werk op zig zelf geheel1 en verdient de aanmerking van alle kenders en liefhebbers der ,natuurlyke ,historie zo wel als van fraye en nuttige ,reisbeschryvingen4 ,wy eindigen deze ,voorreden met den ,lezer te verzoeken van de ,drukfouten1 die1 in weerwil van alle aangewende moeite1 der nauwkeurigheid van hem die de ,proeven heeft nagezien ontsnapt zyn1 goedgunstiglyk te willen verschonen1 en de drie volgenden1 die in 't ,eerste ,deel van belang zyn overgebleven1 dus te verbeteren4 ,bladzyde #ad4 ,regel #cb4 wordt de legging van ,philadelphia gesteld op de breedte van #bi4 gr4 en omtrent #ej4 min4 ,n41 lees daarvoor op de breedte van #ci4 gr4 en omtrent #ej4 min4 ,n4 ,op bladz4 #ba4 reg4 #cb4 staat naast aan de brug1 lees daarvoor naast aan de kai4 ,op bladz4 #aag4 reg4 #bc4 staat vrienden in ,new ,york1 lees vrienden in ,duitschland4 ,,lyst ,,der ,,intekenaren4 ,aalst 7,mejuffr4 de ,wed4 444 van7 in 's,hage4 ,aalmes 74447 ,te ,rotterdam groot1 ,papier4 ,abbekerk ,tromp 7,florus7 ,borgemeester en ,raad der ,stad ,hoorn4 ,abrahams 7,w47 ,boekverkoper te ,middelborg1 #b ,exemplaren4 ,a4 ,k4 ,alphen 7,mr4 ,d4 van7 ,griffier der ,stad ,leyd4 ,alphen 7,mr4 ,hieronymus van7 te ,utrecht4 ,avink ,junior 7,theodorus47 ,baalde 7,s4 ,i47 ,boekverkoper te ,amsterdam #bj ,exempl4 ,baalde 7,pieter7 oud ,schepen der ,stad ,rott4 ,baalen 7,i47 te ,dordrecht4 ,baerstecher 74447 ,boekverkooper te ,cleef1 #b ,exempl4 ,baerselman 7,marcellus7 ,s4 ,min4 ,cand4 te ,amsterdam4 ,barels 7,i4 ,m47 ,j4 ,u4 ,d4 te ,amsterdam4 ,beerthuyzen 7,h47 te ,utrecht4 ,beest 7,p4 van7 te ,dordrecht4 ,bergman 7,cornelis7 ,boekv4 te ,amsterdam4 ,biesterbos 7,jan7 ,mr4 ,beeldhouwer te ,amst4 ,billborg 7,c4 ,f47 te ,amsterdam4 ,bleeker 7,daniel7 te ,amsterdam4 ,bles 7,m47 ,heere van ,moergestel te 's ,bosch4 ,bluss en ,zoon 7,ab47 ,boekvs4 te ,dordrecht4 ,boddaerd 7,p47 ,m4 ,d4 ,oud ,raad der ,stad ,vlissingen en ,lid van verscheide ,geleerde ,genoodschappen enz4 te ,utrecht4 ,bogaard 74447 te ,leyden4 ,bogaerd 7,hermanus van den7 ,coopman te ,leyden4 ,bois ,hoolewerf 7,isaak du7 ,oud ,schepen en ,raad der ,stad ,alckmaar4 ,bokkenberg 7,johannes7 te ,amsterdam4 ,bold 7,i47 ,boekv4 te ,groningen1 #d ,exempl4 ,bolte 7,gerrit7 te ,deventer4 ,bom 7,g47 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,bonn 7,a47 ,professor ,med4 et ,anat4 te ,amst4 ,boom 7,mejuffr4 ,catharina7 ,geb4 van ,drunen te ,middelburg4 ,boonen 7,mr4 ,d47 ,borgem4 der ,stad ,harderw4 ,boreel ,jansz4 7,mr4 ,jacob7 ,raad en ,advoct4 ,fiscaal in de ,admiraliteit te ,amsterd4 ,bosch 7,jan7 ,boekv4 te ,haarlem1 #c ,exempl4 ,bosch 7,jacobus7 ,boekverkop4 te ,rotterdam4 ,bosch 7,jan ,servaas7 ,boekverk4 te ,utrecht4 ,bosch 7,j4 ,c4 ten7 ,boekv4 te ,utr4 #aj ,exempl4 ,bosch 7,w4 van den7 te ,amsterdam4 ,bosch 7,reyer van den7 te ,amsterdam4 ,bosch 7,dirk van den7 te ,ysselsteyn4 ,bosvelt 7,mr4 4447 in 's,hage4 ,braam 7,p4 van7 ,boekverkoper te ,dordrecht1 #b ,exemplaren4 ,bractearius 7,abraham7 ,notaris te ,amsterd4 ,brakenburgh 7,albert7 te ,alckmaar4 ,brink 7,rudolph ,arend ten7 ,predicant te ,amsterdam4 ,brink ,jansz4 7,g4 van den7 ,boekverkoper te ,utrecht #ag ,exempl4 voor verscheiden4 ,brink 7,jan van den7 ,horologiemaker te ,parys4 ,broes 7,p47 ,predicant te ,amsterdam4 ,broes 7,anthony7 te ,amsterdam4 ,bronckhorst 7,mr4 ,adriaan van7 ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,utrecht4 ,brughman 7,johannes7 ,clerq in de ,stads ,bank van ,leeninge in 's,hage4 ,bruin 7,i4 de7 te ,dordrecht4 ,bruyn 7,petrus de7 ,apotheker te ,utrecht4 ,bruyn 7,m4 de7 ,boekv4 te ,amsterd4 #g ,exemp4 ,bruyn 7,joris7 te ,amsterdam ,buma 7,wybe7 te ,sneek4 ,burgh 7,i4 van der7 ,boekv4 te ,amsterdam4 ,busch 7,l47 ,makelaar te ,amsterdam4 ,cambier 7,mr4 ,jacob7 ,kanonik in 't ,capittel van ,st4 ,pieter te ,utrecht4 ,capellen 7de ,hoog ,wel ,gebooren ,heer ,r4 ,j4 ,baron van der7 ,heer van de ,marsch en ,lashmer1 ,lid der ,edelen en ,ridderschap des ,graafschaps ,zutphen4 ,chastelain 7,mr4 ,c4 ,p47 te ,leyden1 best ,papier4 ,cleef 7,pieter van7 ,boekverkoper in 's,hage #c ,exempl4 ,cocq 7,cornelius7 ,med4 ,candid4 te ,leyden4 ,conradi 7,petrus7 ,boekverk4 te ,amsterdam4 ,corbach 7,t4 ,s4 van7 te ,amsterdam4 ,corbelyn 7,thomas7 ,boekverk4 te ,vlissingen4 ,coster 7,p47 ,secretaris van ,tilborg en ,goirle4 ,craeyvanger 7,cristiaan ,engelbert7 te ,amsterdam4 ,cramer 7,hendrik ,willem7 ,coopman te ,amsterdam4 ,cramer 7,i4 ,h47 ,boekverkoper te ,bremen4 ,daalen 7,n4 van7 ,boekverkoper in 's,hage #c ,exemplaren4 ,dahlberg 7,c4 ,g47 te ,amsterdam1 best ,pap4 ,damme 7,pieter van7 ,directeur van het ,zeeuwsche ,genootschap der ,wetenschappen te ,vlissingen1 ,lid van de ,koninglyke ,gottingsche ,maatschappy der ,wetenschappen1 als mede van de ,keurvorstelyke ,maatschappy der ,wetenschappen in ,saxen1 te ,amsterdam4 ,damme 7,i4 ,h4 van7 ,boekverkoper te ,leyden #b ,exemplaren4 ,dedel 7,jan ,hudde7 ,borgemeester in 's,hage4 ,demter 7,f4447 ,boekverkoper te ,amsterdam1 #d ,exemplaren4 ,dielen 7,mr4 ,w4 ,i4 ,b4 van7 te ,utrecht4 ,does 7,adriaan van der7 ,capitein ter ,zee ten dienste dezer ,landen4 ,dokkum 7,r4 v47 ,predicant der ,doopsgezinde ,gemeente te ,huyzen4 ,dominicus 7,dignus7 ,secretaris te ,yersike4 ,doornick 7,m4 van7 ,lid der ,geswoore ,gemeente der ,stad ,deventer4 ,dornseiffer 7,i4 ,s47 ,hoog en ,nederduische ,boekverkoper in 's,hage1 #b ,exemplaren4 ,dreyhaupt 7,c4 ,i47 ,j4 ,u4 ,stud4 te ,amsterdam4 ,drunen 7,i4 ,i4 van7 ,lid van het ,zeeuwsche ,genootschap der ,wetenschappen te ,vlissingen en ,predicant te 's,bosch4 ,dusart 7,h47 ,heere van ,noordgouwe ,secretaris c4 te ,ooltgensplaat4 ,dumas 74447 te ,alphen4 ,duuren 7,de ,hoog ,wel ,gebooren ,heer ,d4 van7 ordinaris ,gedeputeerde der ,staaten van ,overyssel en ,regeerend ,borgemeester te ,deventer4 ,duvelaar 7,mr4 ,abraham7 ,vryheer van ,duinbeek1 ,gedeputeerde ter ,provintiaale ,reekenkamer des ,graaflykheids van ,zeeland wegens ,middelborg1 ,bewindhebber der ,west-,indische ,compagnie ter ,kamer ,zeeland4 ,dyk 7,jan van7 te ,amsterdam4 ,d4 ,w4 ,v4 ,m4 ,te ,dordrecht4 ,eck 7,i4 ,a47 ,predicant te ,amsterdam4 ,eelde 7,mr4 ,k4 ,m4 van7 te ,utrecht4 ,eichhorn 7,a47 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,endt 7,ary van der7 te ,rotterdam4 ,engelbert 7,e4 ,m47 ,predicant te ,hoorn4 ,engelberts 7,g4 ,h47 te ,amsterdam4 ,entrop 7,p4 ,i47 ,boekv4 te ,amsterd4 #d ,exemp4 ,essen 7,joh4 ,luiscius van7 ,courant4 te ,delft4 ,eys 7,i4 ,p4 van7 ,regeerend ,schepen der ,stad 's,bosch4 ,faille 7,cornelis de la7 ,coopman in 's,hage4 ,falmouth 74447 te ,utrecht4 ,feith 7,mr4 ,rhynvis7 te ,zwolle4 ,focking ,junior 7,cornelis7 te ,amsterdam4 ,fouw 7,leonard de7 ,notaris en ,procureur te ,goes4 ,floryn ,math4 7,jacob7 te ,rotterdam en ,examinateur der ,zee ,officieren by 't ,ed4 ,mog4 ,col4 ter ,admiraliteit aan de ,maaze4 ,franeke 7,andries ,pieter7 te ,middelburg4 ,gaillard 7,johannes7 ,boekverkoper in 's,hage1 #c ,exemplaren4 ,gartman 7,h47 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,gildemeester 7,mr4 ,daniel7 te ,amsterdam4 ,gillissen 7,pieter7 ,boekverkoper te ,middelburg1 #f ,exemplaren4 ,gobius 7,adriaan7 ,s4 ,s4 ,th4 ,stud4 te ,utrecht4 ,goor 7,a4 van7 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,gorcum 74447 ,raad in de ,vroedschap en ,borgemeester te ,woerden4 ,gorter 7,david de7 ,med4 ,doct4 ,oud ,proffessor en ,geweeze ,lyf-,artz van hare ,ruskeizerlyke ,majesteit c4 c4 te ,wyck4 ,grenier ,verwout ,noviret 7,mr4 ,david7 ,schepen en ,raad te ,middelborg4 ,groenewold 7,a47 ,boekverk4 te ,groningen4 ,gronovius 7,mr4 ,laurentius ,theodorus7 ,raad en ,schepen der ,stad ,leyden1 best papier4 ,guerin 7,c4 ,n47 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,guillod 7,bernardus7 te ,amsterdam4 ,haakman 7,izaak7 te ,amsterdam4 ,hagen 7,nicolaas van der7 te ,goes4 ,habelius 7,augustinus ,segius7 te ,haarlem4 ,hahn 7,johan ,david7 ,med4 ,doct4 en ,professor te ,utrecht1 best papier4 ,harreveld 7,e4 van7 ,boekverk4 te ,amsterd4 ,hemeryk 7,jan7 te ,zierikzee4 ,hennert 7,dr4 ,johannes ,fredericus7 ,mathes4 ,astronom4 ,professor te ,utrecht4 ,henskes 7,w47 ,kanonik van ,oud ,munster te ,utrecht1 best papier4 ,heuvel 7,mr4 ,hendrik ,hermanus van den7 ,griffier in den ,ed4 ,hove van ,utrecht4 ,hey 7,v4 ,d47 ,hoebe 7,johannes7 te ,amsterdam4 ,hoevenaar 7,adolph ,adriaan7 te ,rotterdam4 ,holswilders 7,g47 te ,amsterdam4 ,hooft 7,jacobus7 te ,haarlem4 ,houten 7,jan ten7 ,boekverkop4 te ,amsterd4 ,houttuyn 7de ,erven van ,f47 ,boekverkoper te ,amsterdam1 #b ,exemplaren4 ,hovendaal 7,martinus7 te ,rotterdam4 ,hovy 7,lodewyk7 te ,amsterdam4 ,hubert 7,herman7 ,predicant te ,amsterdam4 ,huisingh 7,lubbartus7 ,boekverkoper te ,groningen1 #ab ,exemplaren4 ,huydecoper 7,willem7 te ,utrecht4 ,huysman 7,jacobus7 ,boekverkoper te ,goes4 ,huysteen 7,i4 van7 te ,amersfoort4 ,huyzer 7,i4 ,c4 de7 ,konst ,graveur te ,amsterd4 ,jong 7,p4 de7 ,drossaard van ,vlierden en ,secretaris te ,vechel4 ,jordens 7,c4 ,a47 ,lid der ,geswoore ,gemeente der ,stad ,deventer4 ,josse 7,benjamin7 ,stads ,chirurgyn te ,haarl4 ,kaecks 7,izaak7 te ,deventer4 ,kanter en ,zoon 7,jacobus de7 ,boekverkopers te ,zierikzee #e ,exemplaren4 ,kappelhof 7,i47 ,med4 ,doct4 te ,amsterdam4 ,kelderman 7,abraham7 te ,utrecht4 ,kemenaar 7,g47 eerste ,commies in het ,post-,comptoir te ,rotterdam4 ,kemink 7,dirk7 ,boekdrukker te ,utrecht4 ,kemink 7,hermannus ,hendrikus7 te ,utrecht4 ,kerkhoven 7,constant van den7 ,predicant te ,poortegaal4 ,keyzer 7,franois de7 ,raad der ,stad ,goes4 ,keyzer 7,h47 ,boekv4 te ,amsterd4 #c ,exempl4 ,kleynhoff 7,cristiaan7 ,heere van ,enspyck ,borgemeester c4 te ,cuylemborg4 ,klinkenberg 7,i4 van ,nuys7 ,a4 ,l4 ,m4 ,phil4 ,doct4 en ,predicant te ,emmenes ,buytend4 ,klockner 7,i4 ,c47 ,med4 ,doct te ,amsterdam4 ,klopman 7,h47 ,predicant te ,ter ,aa4 ,klos 7,johs4 van der7 ,boekverkoper te ,gouda4 ,kock 7,wilh47 ,predicant te ,papendrecht4 ,koopman 7,wynand7 ,fabriqueur en ,koopman te ,utrecht4 ,kopersmit 7,kasparus7 ,makelaar te ,amsterd4 ,kroe 7,a4 van der7 ,boekverkoper te ,amsterd4 ,kroe 7,a4 van der7 ---- 7voor een ander47 ,kruyff 7,fr4 de7 ,boekv4 te ,amsterd4 #f ,exemp4 ,kuipers 7,g47 te ,dordrecht4 ,lafrens 7,johannes7 te ,amsterdam4 ,lambrechtsen 7,mr4 ,anthony ,pieter7 ,heer van ,rithem ,borgemeester en ,l4 ,c4 van ,sonsbeeck1 ,pensionaris der ,stad ,vlissingen voor de ,bibliotheek der ,stad ,vlissing4 best pap4 ,lange 7,mr4 ,bonaventura de7 ,raad in de ,vroedschap en ,regeerend ,schepen der ,stad ,gouda4 ,lansbergen 7,arend7 te ,amsterdam4 ,landtmeter 7,henricus7 #d ,exempl4 ,leermond 7,p4 ,h4 van7 te ,gouda4 ,leescollegie in ,wageningen4 ,leesgezelschap te ,hoorn4 ,leesgezelschap onder de ,zinspreuk ,lust tot ,wetenschap1 te ,dordrecht4 ,leesgezelschap onder de ,directie van ,j4 ,c4 van ,hemert te ,middelborg4 ,leesgezelschap1 ,concordia te ,hoorn4 ,leesgezelschap te ,heusden4 ,lever 7,cornelis7 te ,amsterdam4 ,lexraven 7,gabriel7 te ,amsterdam4 ,leyden 7,de ,hoog ,wel ,geb4 ,heer ,baron van7 van ,westbarendrecht1 ,generaal ,majoor van de ,cavallerie4 ,leyden 7,pieter ,baron van7 ,heere van ,nieuwland1 ,gedeputeerde in de ,raad van ,staat4 ,liendert 7444 van7 te ,rotterdam4 ,linzen 7,joan ,christoph7 ,koopm4 te ,amster4 ,loncq 7,a47 ,planter te ,demerary4 ,losel 7,a47 ,boekverk4 te ,rotterd1 #c ,exempl4 ,louwaard 7,jacobus7 te ,goes4 ,lubeley 7,hendrik7 te ,amsterdam4 ,maagh en ,zoon 7,mejuffr4 de ,wed4 ,j47 ,boekverkopers te ,alckmaar4 ,maan 7,reynoud7 ,notaris te ,zierikzee best pap4 ,manen 7,arie van7 ,hovenier te ,monnickendam4 ,marinissen 7,mr4 ,johannes7 ,rekenmeester der ,provintie ,zeeland en ,schepen en ,raad te ,veere4 ,marm 7,i4 ,w47 ,stempelsnyder van ,hunne ,ed4 ,mog4 ,munt te ,utrecht4 ,marre 7,evert de7 ,regent van 't ,oude zyds ,huyszittenhuys te ,amsterdam4 ,martens 7,jan ,hendrik7 ,koopman te ,amsterd4 ,m4 ,d4 ,w4 ,meeling 7,pieter7 ,notaris te ,amsterdam4 ,meer 7,abraham van der7 ,koopman te ,maassluis4 ,meester 7,w4 de7 ,borgemeester der ,stad ,harderwyk4 ,mestre 7,mr4 ,philippus ,matthias7 ,borgemeester in 's,hage4 ,metzedelaar 7,johannes7 ,apotheker te ,rotterdam1 best pap4 ,meulen 7,willem van der7 ,regent van 't ,oude zyds ,huyszittenhuys te ,amsterdam4 ,mey 7,jan ,frederik de7 ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,alckmaar4 ,meyer 7,pieter7 ,boekverkoper te ,amsterd4 ,meyer 7,adam7 ,boekverkoper te ,amsterd4 ,meyer 7,willem7 ,apothecar te ,amsterdam4 ,m4 ,k4 te ,goes4 ,moehring 7,p4 ,h4 ,g4 van7 ,hoogvorstel4 ,anhalt ,zerbtische ,hofraad ,lyfmedicus en ,physicus van het ,land ,jevern4 ,moeleman 7,i4 ,h47 ,boekverkoper te ,aarnh4 ,morlives van der ,noot 7,jan7 in 's ,hage4 ,monde 7,g4 van der7 ,apothecar te ,amsterd4 ,muilman ,willemsz 7,wigbold7 ,predicant in 's,hage4 ,mulder 7,jan7 te ,amsterdam4 ,munnicks 7,mr4 ,gerard7 ,raad ,ordinaris in den ,ed4 ,kamere van ,justitie te ,vianen en ,kanonik ten ,dom te ,utrecht4 ,muyden 7,mr4 ,steven ,jacob van7 ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,utrecht4 ,muyden 7,w4 van7 ,predicant der ,remonstranten te ,leyden4 ,myhlberg 7,george ,charle van7 ,luiten4 ,coll4 ,nagel 7,hendrik7 te ,amsterdam4 ,nes 7,jan ,pieter van7 ,rentmeester van de ,heeren ,edelen en ,ridderschappen te ,utrecht4 ,nielo 7,f4 ,a47 ,koopman te ,amsterdam4 ,n4 ,m4 ,c4 ,n4 ,n4 te ,amsterdam4 ,noemer 7,pieter van7 ,med4 ,doct4 en ,raad te ,zierikzee4 ,noordbeek 7,p4 ,g47 ,j4 ,u4 ,d4 te ,amsterdam4 ,noteman 7,a47 ,makelaar te ,amsterdam4 ,nyssen 7,mr4 ,willem7 ,heer van ,waarden mitsgaders ,rentmeester van de ,exploiten van den ,hove van ,vlaanderen en ,rekenmeester der ,west-,indische ,compagnie ter ,kamer ,zeeland te ,middelborg4 ,oblet 7,i4 ,p47 te ,utrecht4 ,ommeren 7,i4 ,f4 van7 ,geboore ,evers ,vierevant te ,aarnhem4 ,oudemeyer 7,robertus7 te ,utrecht4 ,oudgaarden 7,o4 van7 te ,leyden4 ,paddenburg 7,g4 ,t4 van7 ,boekv4 te ,utrecht4 ,paddenburg 7,abraham van7 ,akademie ,drukker te ,utrecht4 ,palier 7,j4 en ,h47 ,boekverkopers te 's,bosch1 #b ,exemplaren4 ,pauw 7,mr4 ,franco7 ,raad en ,borgemeester der ,stad ,delft1 ,hoog-,heemraad van ,delfland1 en van den ,lande van ,voorne1 ,leenman van ,voorne voornt4 ,bewindhebber van de ,oostindische ,compagnie ter ,kamer ,delft c4 best pap4 ,petrus 7,johannes ,balduwinus7 te ,goes4 ,perponcher de ,sedlnitzky 7,de ,hoog ,wel ,geboorne ,heer ,mr4 ,willem ,emmery ,baron de7 ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,utrecht4 ,persyn ,colonel en ,capitein van een ,compagnie onder het ,regiment ,hollandsche ,guardes te voet4 ,pesters 7,mr4 ,nicolaas7 te ,utrecht4 ,peterson 7,h47 ,coopman te ,utrecht4 ,phelsum 7,m4 van7 ,stads ,med3 ,doct4 te ,sneek4 ,pla 7,p4 ,a47 ,griffier van de ,kamer van ,justitie en ,leenhove van ,vianen en ,ameide1 mitsgaders ,hoogheemraad 's,lands van ,vian4 ,poll 7,johannes v4 d47 ,pz4 ,oud ,schepen der ,stad ,amsterdam4 ,poll 7,r4 van der7 ,s4 ,s4 ,theol4 ,stud4 te ,utrecht4 ,pont 7,a4 du7 ,lieutenant onder de ,artillerie4 ,poolsum 7,mejuffr4 de ,wed4 ,j4 ,j4 van7 ,stads ,drukkeres te ,utrecht #d ,exemplaren4 ,pot 7,i47 ,coopman te ,rotterdam4 ,ras 7,mr4 ,daniel7 ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,alckmaar en wegens deselve ,ords4 ,gedeputeerde ter vergaderinge van haar ,ed4 ,groot ,moogende4 ,reessen 7,hendrik7 te ,amsterdam4 ,reguleth 7,d4 ,a47 ,predicant te ,amerongen4 ,rensselaar 7,a4 van7 te ,amsterdam4 ,rensselaar 7,cornelia ,judecum van7 ,geb4 ,cramer te ,amsterdam4 ,remmers 7,johannes7 te ,amsterdam4 ,repelius 7,t47 ,boekverkoper te ,thiel4 ,resselaar 7,i4 ,a47 ,veertige te ,dordrecht4 ,ribaut 7,mr4 ,g47 ,rekenmeester der ,west-,indische ,compagnie ter ,kamer ,zeeland te ,middelborg4 ,rietschooten 7,willem van7 ,grutter te ,utr4 ,ripperse van ,hoolwerf 7,mr4 ,jacob7 ,schepen der ,stad ,hoorn4 ,roelofswaart 7,benjamin7 te ,amsterdam4 ,romer 7,d47 ,boekverkoper te ,franeker4 ,roos 7,g47 te ,rotterdam4 ,roosen ,junior 7,c47 te ,amsterdam4 ,rotscheidt 7,ludolph7 te ,leyden4 ,rottermond 7,adriaan7 ,vroeds4 in 's,hage4 ,ryckevorsel 7,mr4 ,c4 van7 in 's ,hage4 ,sandelyn 7,w47 ,boekverkoper te ,wagen4 #c ,exemp4 ,schagen 7,i4 van7 te ,amsterdam4 ,scheltus 7,mr4 ,izaak7 ,drukker van haar ,hoog ,mogende in 's,hage4 ,schippers 7,mr4 ,p4 ,l47 ,heere van ,bodegraven1 ,schepen der ,stad ,gouda4 ,schoonhoven 7,pieter van7 ,notaris en ,makelaar te ,utrecht4 ,schoonhoven 7,steven van7 ,confiturier te ,utr4 ,schoonhoven en ,comp4 7,j4 van7 ,boekverk4 te ,utrecht #cd ,exempl4 voor verscheiden4 ,schmidt 7,l47 ,boekv4 te ,schiedam #d ,exempl4 ,schuttrup 7,abraham ,coenraad7 te ,amsterd4 ,sepp 7,i4 ,c47 ,boekverkoper te ,amsterdam4 ,slype de ,boekhorst 7,ad4 ,hend4 van7 ,smith 7,jacobus7 ,koopman te ,middelborg4 ,smout 7,egbert van der7 ,boekv4 te ,delft1 #d ,exempl4 ,spiering 7,hercules7 te ,hoorn4 ,stanhoffius 7,i47 ,boekverkop4 te ,amsterdam4 ,stoop 7,a4 ,b47 te ,dordrecht4 ,stubbe 7,arend7 te ,utrecht4 ,swaanenburg 7,leendert7 in 's ,hage4 ,symonsen 7,symon7 te ,middelborg4 ,taddel 7,philippus7 te ,amsterdam4 ,tatum 7,mr4 ,i4 ,h47 te ,utrecht4 ,temminck 7,c4 ,t47 ,advocaat in 's ,hage4 ,testas 7,m4 ,h47 ,tounemans 7,i47 ,j4 ,u4 ,stud4 te ,utrecht4 ,thierry 7,johannes7 ,boekverkoper in 's,hage4 ,thol en ,zoon 7,mejuffr4 de ,wed4 ,o4 van7 ,boekverkoopers in 's,hage4 ,thornbury 74447 in 's,hage4 ,tulleken 7,mr4 ,daniel7 ,heere van ,melis- en ,marie-,kerk ,oud ,burgemeester en ,regeerend ,scheepen en ,raad te ,middelborg4 ,turner 7,jan7 ,koopman te ,amsterdam4 ,ummethun 7,hendrik7 te ,amsterdam4 ,valkenier de ,jonge 7,mr4 ,gillis7 te ,amsterd4 ,vechelen 7,pieter van7 ,secretaris en ,stokhouder ,vryheid ,etten ,leuv en ,sprundel4 ,veer 7,g4 van der7 ,boekverkoper te ,utrecht4 ,velden 7,i4 ,h4 van den7 ,captein ter ,zee4 ,vermande 7,lodewyk7 ,boekverkoper te ,hoorn #b ,exemplaren4 ,verryst 7,dirk7 ,raad in de ,vroedschap en ,regeerend ,borgemeester der ,stad ,gouda4 ,vin 7,a4 de7 ,boekverkoper te ,middelborg4 ,visch 7,justus7 ,boekverkoper te ,utrecht4 ,vingerhoedt 7,mr4 ,i4 ,h47 ,vroedschap der ,stad ,rotterdam4 ,vlacq 7,pieter7 te ,gouda4 ,vollenhooven 7,jan van7 te ,amsterdam4 ,vos 7,mr4 ,cornelis ,anthony7 ,oud ,raad in de ,vroedschap der ,stad ,utrecht1 ,secretaris van de ,finantie en ,rekenkamer 's,lands van ,utrecht1 en mede ,secretaris van de ,edele ,mogende ,heeren ,staaten van ,hoog gemelde ,provintie4 ,voyer 7,theodorus7 ,med4 ,doctor en ,borgemeester der ,stad ,buuren4 ,vries ,abrahamsz4 7,g4 de7 te ,amsterdam4 ,vry en ,zoon 7,mejuffr4 de ,wed4 ,gysbert de7 ,boekverkopers te ,gouda4 ,waal 7,samuel de7 ,boekverk4 te ,utr4 #c ,exe4 ,waal 7,justus de7 ,koopman te ,utrecht4 ,wagtels 7,dirk7 ,directeur der ,commercie ,compagnie te ,middelborg4 ,waller 7,pieter van de7 te ,rotterdam4 ,warin ,antonisz4 7,n47 ,j4 ,u4 ,d4 te ,amsterd4 ,wedding 7,justus7 ,coopman te ,amsterdam4 ,weege 7,david7 ,boekverkop4 te ,amsterdam4 ,wessing ,willemz 7,joh47 ,boekv4 te ,amsterd4 ,wibbert 7,jan7 ,coopman te ,delft4 ,wild 7,bartholom7 te ,utrecht4 ,willemsen 7,jacobus7 ,hoogleeraar in de ,h4 ,godgeleerdh4 en ,predicant te ,middelb4 ,winckelman 7,o4 ,r4 ,f4 ,w47 te ,utrecht4 ,wint 7,pieter de7 te ,goes4 ,wttewaal 7,mr4 ,f47 ,kanonik ten ,dom te ,utr4 ,wysman 7,p47 te ,amsterdam4 ,zeylstra 7,r47 ,boekverkoper te ,sneek4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,reis ,,door ,,noord ,,amerika4 ,reis naar ,philadelphia4 ,den #ab4 ,april #agdi4 vertrok ik van ,rakoon naar ,philadelphia en de omgelegen' plaatsen1 om te vernemen of daar reeds meerder gewassen opgekomen waren dan te ,rakoon en in ,new ,jersey in 't algemeen4 ,het vogtige weder1 dat wy enige dagen gehad hadden1 had de wegen in lage en kleyagtige oorden zeer slegt gemaakt4 ,afgevallen loof verbrand4 ,de bladen1 die den laatsten herfst afgevallen waren1 bedekten den grond ter hoogte van drie of vier duimen4 ,dog1 daar hier door het groeyen van het gras gehouden werd verhinderd te worden1 had men de gewoonte van in ,maart deze bladeren in brand te steken4 ,ik vond op deze plaatsen den grond op die wys afgebrand4 ,maar schoon dit in een zeker opzigt voordelig is1 doet het in een ander veel kwaads1 dewyl alle de jonge scheuten der bomen met het verdorde loof te gelyk verbrand worden1 het welk het hout grotendeels vermindert1 en op zulke plaatsen1 daar men verscheiden' jaren aan een de afgevallen bladeren verbrand had1 kwam geen nieuw hout op2 zo dat als eindelyk de oude bomen werden omgehouwen 'er niets dan naakte woeste velden overbleven4 ,ook vernielde men op die wys allerhande planten1 of beroofde ze ten minsten van hare kragt om te groeyen4 ,een groot deel der gewassen en meest alle de soorten van gras duren hier maar een jaar1 en hunne zaadtjes leggen tusschen het afgevallen blad1 met het welke zy te gelyk door 't vuur verteerd worden4 ,dit geeft ons ene nieuwe oorzaak aan de hand van de boven reeds gewaagde algemene klagte1 dat men tegenwoordig minder kruiden en minder gras in 't land vindt dan voorheen4 ,ook vernielt men dus een groot getal dode of holle bomen1 welken men anders tot brandhout had kunnen bezigen1 en dus de bosschen enigsins sparen4 ,behalven dat verbrandt op deze wys ook een goed gedeelte van de bovenkorst der aarde1 om van andere nadelen niet te gewagen4 ,om deze redenen heeft de ,regering van ,pensylvanie onlangs dit verbranden van 't loof verboden2 dog dit verbod wierd in 't algemeen afgekeurd1 en ieder deed naar zyn goeddunken4 ,houtluizen4 ,men vond om dezen tyd ene verbazende menigte van ,houtluizen in de bosschen4 ,dit is een zeer onaangenaam gedierte1 want zodra men op den grond of enen omgehouwenen boom gaat zitten1 kruipt 'er een heir van luizen den mensch op 't lyf1 en kommen zonder dat men 't merkt op het blote lichaam4 ,ik heb in de ,verhandelingen der ,zweedsche ,maatschappy voor het jaar #aged4 een breedvoerig verslag van de slegte eigenschappen en andere byzonderheden van dit gedierte gegeven4 ,versteend hout4 ,ik ontving dien dag een stuk van versteend hout1 dat men te ,rakoon diep in den grond gevonden had4 ,in dit hout zag men de vezels en de binnenste ringen nog zeer duidelyk4 ,het scheen een stuk ,hikory te zyn4 ,clams4 ,men gaf my ook enigen van die ,mosselschelpen welken ,clams by de ,engelschen heten4 ,deze ,clams waren niet varsch1 dog van de zodanigen welken men byna door gantsch ,new ,jersey diep in de aarde vindt4 ,men ontmoet ze levendig alleenlyk maar in het zoute water aan den zeekant1 dog dezen waren te ,rakoon agt of negen ,eng4 mylen van de ,dellaware en byna honderd mylen van zee gevonden4 ,dien avond ging ik den ,heer ,bartram bezoeken4 ,wespennesten4 ,twee ,wespennesten hingen in enen hogen ,ahorn boven het water4 ,zy waren even gelyk de onzen1 uitgenomen dat ze groter waren4 ,ieder nest was ene halve el in 't kruis4 ,in elk lagen drie waschkoeken boven malkander4 ,de onderste was de grootste1 en de bovenste de kleinste4 ,men zag 'er enige eyeren in4 ,de onderste koek was in de middlellyn zeven en een halven duim1 en de bovenste vier en een halven4 ,de celletjes waarin de eyeren of de jonge wespen lagen waren zeshoekig1 en de kleur van het nest was grauw4 ,men zeide dat de wespen deze nesten uit de pluizen maken1 die aan de oude heiningen en muren zitten4 ,ene donkerbruine ,bye met zwarte hoornen1 twee zwarte kringen onder 't lyf1 en purpere vleugels vloog tusschen de bomen1 en behoorde misschien tot deze nesten4 ,een ander soort4 ,een ander soort van ,wespen1 groter dan dezen1 maken hunne nesten geheel open4 ,zy bestaan slegts uit enen koek1 die door niets gedekt wordt1 en maar bloot tusschen de takken hangt4 ,de celletjes zyn horizontaal2 en wanneer 'er eitjes of jonge wespen in zyn1 zo heeft ieder celletje een soort van deksel boven zig1 op dat 'er de regen niet in kome4 ,dog waar by onweder de oude wespen blyven weet ik niet1 ten zy zy in de reten der rotsen kruipen4 ,de bovenzyde van den koek is met een soort van smeer bedekt1 zo dat de regen 'er niet door kan dringen4 ,de celletjes zyn gemeenlyk zeshoekig1 vyf1 zes of zeven lynen diep1 en twee lynen in de doorsnede4 ,de ,heer ,bartram merkte aan dat deze nesten uit ene twederhande stof zamengesteld waren1 namelyk van de pluizen1 die men op oude tuinen vindt1 en die door den wind 'er afwayen1 want men ziet 'er de wespen dikwyls zelven op zitten en die afknagen4 ,maar de kanten van het deksel der celletjes bestaan uit ene zelfstandigheid uit het dierenryk1 of ene lymige stof1 die de wespen opgeven of in hunne monden bereiden2 want als men deze zelfstandigheid in 't vuur werpt1 brandt zy niet1 maar wordt alleenlyk gezengd1 gelyk hair of hoorn4 ,dog de bodem van het nest brandt gelyk linnen of half verrot hout1 en laat enen reuk van gebrand hout na4 ,de wespen1 welker nesten ik hier beschreven heb1 hebben op het voorhoofd drie zwarte glinsterende stippen1 #bab en op het lyf ene vyfhoekige zwarte vlak4 ,tegens het einde van den herfst kruipen deze wespen in de spleten der bergen1 waar zy den winter ongevoelig overbrengen4 ,in de lente1 als de zon begint kragt te krygen1 komen zy des daags te voorschyn1 dog keren tegens den avond1 wanneer het begint koud te worden1 weder naar hunne holen4 ,ik zag ze vroeg in de lente by zonneschyn in en omtrent sommige reten in de bergen4 ,men verhaalde my van een ander soort van ,wespen1 die hunne nesten onder den grond maken4 ,de ,zwemmer4 ,de ,gyrinus natator of de zogenaamde ,zwemmer1 een waterkever1 danste in menigte op 't water4 ,reis naar ,chester4 ,den #ad4 in den morgen reisde ik naar ,chester4 ,op vele plaatsen langs den weg zyn zaagmolens1 dog die ik dien dag zag hadden maar ene zaag4 ,ik bemerkte ook dat de bosschen in dit oord zeer ruw behandeld waren4 ,het is hier de gewoonte by het opregten van zaagmolens1 koornmolens of yzerwerken1 het water een goed deel wegs naar beneden te leiden1 in geval de grond naby enen waterval niet bekwaam is voor het gebouw4 ,rakoon4 ,den #af4 keerde ik weder naar ,rakoon4 ,zwaluwen4 ,men heeft hier te lande vierderlei soorten van ,zwaluwen1 namelyk die in de schuren1 die in de schoorstenen1 die onder den grond zig onthouden1 en eindelyk een soort dat de ,engelschen ,martins heten4 ,die in de schuren zig onthouden1 of de ,huiszwaluwen1 hebben enen gevorkten staart4 ,ik vond ze op alle de plaatsen van ,noord ,amerika die ik gezien heb4 ,zy komen met opzigt harer kleur zeer veel met de ,europische ,huiszwaluwen overeen1 dog 'er is enig onderscheid in het geluid4 ,dit jaar lettede ik niet op wanneer zy te voorschyn kwamen2 dog het volgende zag ik ze het eerst den #aj4 ,april ,n4 ,s4 en den volgenden dag 's morgens zag ik 'er een grote menigte van op palen en planken zitten1 die zo nat waren als of zy zo uit de zee gekomen waren4 #bac ,zy maken hare nesten in de huizen en onder de daken aan de buitenzyden4 ,ook vond ik deze nesten op bergen en klippen1 welker bovenste wat buiten het onderste uitstak4 ,buiten dat nestelden zy onder de hoeken van loodregte klippen4 ,en dit leert ons waar de ,zwaluwen voor dat de ,europers huizen hier te lande gebouwd hadden genesteld hebben2 want dit konden zy onmogelyk in of tegen de hutten der ,wilden doen4 ,ene zeer geloofwaardige vrouw1 zo wel als hare kinderen1 verhaalden my het volgende geval1 verzekerende ooggetuigen daarvan geweest te zyn4 ,een paar ,zwaluwen maakten haar nest in den stal dezer vrouw2 het wyfje lag eitjes en ging aan 't broeden4 ,enige dagen daarna zag men het wyfje steeds op de eyeren zitten1 maar het mannetje rondom het nest vliegen1 somtyds op enen spyker zig zettende1 en een droevig geluid makende1 waaruit zyn ongerustheid bleek1 en by een nader onderzoek vond men het wyfje dood op het nest en smeet het weg4 ,toen ging het mannetje op de eyeren zitten1 maar1 twee uren daarop hebbende gezeten1 en dit werk voor hem te lastig vindende1 vloog hy weg1 en kwam des nademiddags met een ander wyfje terug1 dat op de eitjes ging zitten1 en naderhand de jonge ,zwaluwen opbragt1 tot dat zy in staat waren voor zig zelven te zorgen4 ,men was het hier niet eens aangaande het verblyf der ,zwaluwen in den winter4 ,de meeste ,zweden dagten dat zy op den bodem der zee lagen1 anderen1 en dit was ook het gevoelen der ,engelschen en der ,franschen in ,kanada1 meenden dat zy in den herfst zuidwaards verhuisden en in de lente terug kwamen4 ,ook ben ik voor zeker te ,albany onderrigt geworden1 dat men ze dikwyls in diepe holen en reten in rotsen gedurende den winter slapende gevonden heeft4 ,de ,schoorsteenzwaluwen worden dus geheten om dat zy hare nesten in de schoorstenen maken1 waarin des zomers niet gestookt wordt2 somtyds zelfs storen zy zig niet aan den rook als de vuren niet te sterk zyn1 en blyven in den schoorsteen4 ,ik zag ze dit jaar niet dan laat in ,mai1 maar het volgende jaar #agej4 kwamen zy den #c4 ,mai te voorschyn1 want zy komen altyd later dan de andere ,zwaluwen4 ',t is zonderling dat elke veder in hare staarten met ene styve1 scherpe spits1 byna als de punt van enen priem eindigt4 ,met deze staarten hegten zy zig aan de muren der schoorstenen vast1 houden zig met de poten1 en drukken den staart tegens de stenen aan1 die haar dan tot een stut dient4 ,zy maken den gantschen dag een schrikkelyk geweld in de schoorstenen met op en neder te vliegen1 zo dat men somtyds zeggen zoude dat het donderde4 ,maar dewyl deze ,zwaluwen alleen in de schoorstenen nestelen1 zo is de vraag waar zy zig voor de aankomst der ,europers hebben opgehouden1 aangezien het bekend is dat de ,wilden gene schoorstenen hebben1 en hun vuur op den grond in hunne hutten leggen4 ,waarschynlyk is het dat zy toen hunne nesten in holle bomen maakten4 ,de ,heer ,bartram en vele anderen waren hier van dit gevoelen4 ,catesby heeft deze ,zwaluw beschreven en afgebeeld1 en de ,ridder ,linnus noem3 ze ,hirundo ,pelasgia4 ,de ,aardzwaluwen vindt men overal in ,amerika4 ,zy maken hare nesten in den grond op de steile oevers van zeen en rivieren4 #bad ,martins is de naam dien de ,engelschen een soort van ,zwaluwen geven1 welken ,catesby ook afgebeeld heeft onder den naam van ,hirundo purpurea4 ,zy zyn hier zo gemeen niet als de andere soorten4 ,ik heb op vele plaatsen gezien dat men buiten voor de muren kleine houten hokjes voor haar gemaakt had om in te nestelen1 want men heeft ze gaarn by de huizen1 vermits zy zodra genen havik of krai gewaar worden1 of zy zetten ze na1 en waarschuwen de hoenders met haar geschreuw van de nabyheid van derzelver vyanden4 ,ook verbergen zig de kiekens zodra zy deze ,zwaluwen horen schreuwen4 ,dirca palustris4 ,de ,zweden en ,engelschen noemen de ,dirca palustris ,muizenhout4 #bae ,deze plant stond den #ag4 ,april in vollen bloei4 ,te ,albany noemt men ze ,lederhout1 omdat de bast zo buigzaam is als leder4 ,de ,franschen in ,kanada heten ze ,loodhout4 #baf ,de ,wilden die voormaals onder de ,zweden woonden1 gebruiken de schors dezer plant om manden1 banden1 en andere dingen van te maken4 ,en inderdaad zy is daar zeer goed toe1 ter oorzake van hare sterkte en buigzaamheid1 waarin zy den ,lindenbast niets toegeeft4 ,de ,engelschen1 ,hollanders1 en ,franschen in ,noord ,amerika gebruiken dezen bast in alle die gevallen waarin wy ons in ,europa van den ,lindenbast bedienen4 ,het hout zelf is zeer tai1 zo dat zonder behulp van een mes men niet ligt enen tak kan afbreken4 ,sommigen gebruiken de takken tot roeden om de kinderen te tugtigen4 ,aardbezien4 ,den #bj4 ,april vond ik voor het eerst van 't jaar de ,aardbezien in bloei4 ,de vrugt is gemeenlyk groter dog minder aangenaam dan in ,zweden4 ,oogsten4 ,de jaarlyksche oogst wordt hier te lande altyd toereikende gehouden om den ingezetenen van brood te voorzien1 schoon de een voordeliger uitvalt dan de ander4 ,een eerwaardige zeventigjarige ,zweed1 ,aoke ,helm genaamd1 zeide dat gedurende zynen gehelen levenstyd hier geen eigenlyk gezegd miswas voorgevallen was1 dog dat men altyd genoeg koorns gehad had4 ,ook eet men hier altyd zuiver brood van rog1 weit1 koorns of mais1 en noit van minder koorn1 veel minder dat met zemelen of andersins vermengd is4 ,vele oude ,zweden en ,engelschen bevestigden dit zeggen1 en zeiden dat het hun niet heugde dat oit de oogst zo slegt was uitgevallen dat 'er het gemeen gebrek door geleden had1 veel minder dat 'er oit een hongersnood geweest was4 ,somtyds steeg wel de prys der granen het ene jaar hoger dan het andere1 het geen door al te grote droogte1 of slegt weder veroorzaakt werd1 dog 'er was egter altyd koorns genoeg voor de noodwendigheden van het volk4 ,ook is het niet waarschynelyk dat 'er hier te lande oit een grote hongersnood kome ten zy het ,gode behagen mogt dit ,land op ene byzondere wys te bezoeken4 ,want door ene meer dan zestigjarige ondervinding heeft men de gesteldheid van het weder grondig leren kennen4 ,men heeft hier gene koude nagten die het jonge graan beschadigen konnen4 ,de regens houden zelden lang aan1 en zo is het ook met de droogte4 ,maar vooral doen hier zeer veel de menigerlei soorten van koorn toe1 die men hier teelt1 en op onderscheiden' tyden zait1 zo dat als het een kwalyk uitvalt het ander gemeenlyk wel slaagt4 ,de zomer is zo lang dat men van sommige soorten van graan drie oogsten heeft4 ,nauwlyks is 'er ene maand van ,mai tot ,november ingesloten toe waarin men niet het ene of andere graan of sommige vrugten inzamelt4 ,het zou zekerlyk een grote ramp wezen indien de oogst hier niet wel opnam1 want men legt hier1 gelyk op vele andere plaatsen1 genen voorraad op1 en houdt zig te vrede met voor het tegenwoordige genoeg te hebben4 ,persikebomen4 ,de ,persikebomen stonden nu overal in bloei2 de bladen waren nog niet uit1 en dus stonden de bloemen des te schoonder1 doende hare bleek rode kleur ene voortreffelyke uitwerking1 en zy zaten zo digt op een dat de takken 'er geheel van bedekt schenen4 ,de andere vrugtbomen waren nog niet aan 't bloeyen1 alleen begonnen de ,appelbloeisems zig te vertonen4 ,currants4 ,currants is de naam dien de ,engelschen #bag en ,zweden aan enen struik geven die op natte gronden1 digt by poelen wast1 en nu bloeide4 ,de bloemen zyn wit1 ruiken wel1 en zitten aan langwerpige trossen4 ,de vrugt is goed om te eten als zy ryp is4 ,de ,stylus is draadagtig en korter dan de ,stamina4 ,in 't midden is hy in vyf delen of ,stigmata verdeeld4 ,gronovius noemt deze plant ,mespilus1 en ,linnus ,cratgus4 ,de ,caprimulgus4 ,de ,zweden geven den naam van ,whipperiwill en de ,engelschen dien van ,whippoorwill aan een soort van ,nagtvogel1 dien men in ,noord ,amerika byna den gehelen nagt over hoort schreuwen4 ,catesby en ,edwards #bah beiden hebben hem beschreven en afgebeeld4 ,linnus houdt hem voor een soort van den ,caprimulgus ,europus1 #bai dewyl de gedaante1 de kleur1 en de eigenschappen deze beide vogels bezwaarlyk doen onderscheiden4 ,dog het geluid van den ,amerikaanschen vogel doet hem van den ,europischen en van alle andere vogels onderkennen4 ,men vindt hem hier des winters niet1 dog hy komt met de lente weder4 ,ik hoorde hem voor 't eerst den #bb4 ,april1 en vele menschen zeiden dat dit de eerste zomer was dat zy hem hoorden4 ,zyn ,engelsche en ,zweedsche naam worden van zyn geluid ontleend2 maar om juist te spreken1 hy roept niet eigenlyk ,whipperiwill of ,whip-poor-will1 dog veeleer ,whipperiwhip1 wordende de eerste en laatste lettergrepen duidelyk uitgesproken en de twee middelsten kort4 ,de ,engelschen veranderen dit geluid in ,whip-poor-will om het enige betekenis te geven1 als wilde het zeggen den armen wilden man te kastyden4 ,men hoort nog ziet dezen vogel noit by dag1 dog na het ondergaan der zon begint hy te roepen1 en houdt daarmede den nagt over aan4 ,na enigen tyd op ene plaats geroepen te hebben1 vliegt hy naar ene andere en begint daar op nieuws4 ,hy komt gemeenlyk verscheiden' malen op enen nagt1 en laat zig digt by de huizen horen4 ,ik heb dikwyls des avonds laat gezien dat hy op de huizen kwam zitten om te roepen4 ,hy was niet zeer schuw1 want als men stil bleef liet hy zig ten eersten horen4 ,hy zoekt de huizen ter oorzake der ,insekten1 waarvan hy leeft1 die des avonds digt by de huizen talryk zyn4 ,als hy stil zat te schreuwen1 en een ,insekt zag voorby vliegen1 vloog hy het schielyk na1 ving het1 en zettede zig weder neer4 ,somtyds hoort men 'er vier1 vyf1 of meer van1 digt by malkanderen1 als ware het om stryd1 roepen1 en een groot geweld in de bosschen maken4 ,in de steden hoort men ze zelden1 zynde zy daar of uitgeroeid of verjaagd door het gedurige schieten4 ,zy houden niet van op de bomen te zitten1 maar zyn het meest op den grond1 of in laag kreupelhout1 of op de onderste palen van de tuinen4 ,zy vliegen altyd digt by de aarde4 ,des avonds houden zy met roepen aan tot dat het geheel donker is1 zyn dan stil tot dat de dageraad begint te naderen1 en schreuwen dan tot dat de zon opkomt4 ,schoon ik met voordagt 'er naar luisterde1 heb ik ze noit in 't midden van den nagt gehoord1 en velen anderen is het zelve gebeurd4 ,men zegt dat zy gene nesten maken1 maar twee eyeren in het open zand leggen4 ,myn ,bediende schoot eens op enen1 en1 schoon hy hem miste1 viel hy egter van schrik neder1 lag enigen tyd als dood1 dog kwam naderhand by4 ,hy tragtte noit te byten als men hem in de hand had1 dog zogt zig los te spartelen4 ,boven en vlak onder de ogen had hy1 gelyk andere ,nagtvogels1 verscheiden' zwarte1 lange en harde hairen4 ,de ,europers aten dezen vogel4 ,catesby verhaalt dat volgens het zeggen der ,wilden men dezen vogel noit vernomen heeft voor het leveren van enen zekeren slag1 waarin de ,engelschen een groot getal ,wilden deden sneuvelen2 en derhalven denken zy dat deze vogels1 die zo rusteloos zyn en zulk een droevig geluid maken1 de zielen zyn hunner gesneuvelde ,voorouders4 ,bloeyende bomen4 ,den #bd4 ,april begonnen de ,karssebomen hunnen bloeisem te vertonen4 ,zy hadden reeds tamelyk grote bladeren4 ,de ,appelbomen begonnen ook te bloeyen1 dog de ,karssebomen waren hun voor4 ,dog zy kregen ook ene groenagtige kleur van hun uitspruitend blad4 ,de ,moerbeziebomen stonden nog geheel naakt2 zo dat ik met verdriet opmerkte dat deze boom een van de laatsten is die groen wordt1 en een van de eersten die zyne vrugten tot rypheid brengt4 ,den #bf4 reisde ik des morgens naar ,penn's ,neck4 ,de ,tulpebomen1 vooral de volwassenen1 zagen 'er geheel groen uit1 zynde reeds in 't blad2 dus is deze boom een van de vroegsten die zyn blad krygt4 ,ik zag heden voor het eerst den ,sassafrasboom bloeyen4 ,de bladeren waren nog niet uit4 ,de bloemen ruiken aangenaam4 ,de ,lupinus4 ,de ,lupinus perennis is menigvuldig in de bosschen1 en wast in goede en kwade gronden4 ,dikwyls zag ik hem op schrale gronden en heiden tieren1 waar niets anders voortkomen kon4 ,zyne bloemen1 die gemeenlyk in ,mai voor den dag komen1 staan zeer frai door haren purperagtigen weerschyn4 ,men zeide my dat het vee deze bloemen gaarne eet2 dog het speet me dikwyls te ondervinden dat het 'er zo fel niet op was als men zeide1 vooral als 'er iets anders te eten viel1 en dan raakte het deze plant zelden aan1 hoe malsch en groen zy 'er ook uitzag4 ,de paarden aten de bloemen1 maar niet de stelen en bladen4 ,als het vee deze plant in de lente eten zal1 moet de noodzakelykheid en de honger ze smakelyk maken4 ,men vindt hier gene zo schoon met gras bewassen weilanden als in ,zweden1 in de bosschen moet het vee zyn voedsel zoeken4 ,de grond is daar gemeenlyk gelyk1 ten minsten zyn 'er weinig heuveltjes4 ,de bomen staan wyd uit malkander1 dog de grond tusschen hun is niet met groene zoden bedekt1 want daar zyn maar weinig soorten van gras1 en dat staat zeer yl4 ,de grond is zeer los1 ten dele door de menigte van verrotte bladeren die denzelven een groot deel van het jaar bedekken4 ,dus vindt het vee weinig gras in de wouden1 en moet zig behelpen met al wat het krygen kan1 het zy goed of kwaad4 ,ik zag dit voorjaar het vee de jonge scheuten van 't geboomte afbyten en opeten1 want 'er waren nog gene planten opgekomen1 en die staan ook zeer schaarsch hier en daar verspreid1 gelyk ik reeds heb aangemerkt4 ,dus kan men ligt begrypen dat de honger het vee dwingen kan om planten te eten die het niet zoude aanraken als het beter voedsel kon vinden4 ,egter denk ik dat het der moeite waard zyn zoude deze plant ter verbetering van magere gronden te gebruiken1 en dat het niet onmogelyk zoude zyn middelen te vinden om ze het vee smakelyk te maken4 ,eiken4 ,de ,eiken hebben hier dezelve eigenschappen als de ,europischen4 ,zy behouden hunne dode bladen byna den gantschen winter over1 en krygen eerst laat anderen4 ,zy begonnen eerst 'er enige weinigen te vertonen4 ,de ,hommelvogel4 ,de ,hommelvogel1 by de ,zweden ,koningsvogel1 #bbj genoemd1 kwam dien dag het eerst te voorschyn4 ,een ,kever4 ,de ,kever1 by ,linnus ,melo ,proscarabus1 zat op de bladeren van den witten ,nieswortel1 #bba en at ze4 ,ik zag ze in weinig minuten een gantsch blad opeten4 ,sommigen hadden zig zo dik gevreten dat ze kwalyk kruipen konden4 ,dus was deze plant1 die voor andere1 dieren volstrekt dodelyk is1 voor hun een lekker voedsel4 ,ligtgevende vliegen4 ,de ,ligtgevende ,vliegen verschenen dezen avond voor het eerst van 't jaar1 en vlogen tusschen 't geboomte4 ,het was als of 'er vuurvonken door de lugt vlogen4 ,elders zal ik ze breder beschryven4 ,des avonds keerde ik weder naar ,rakoon4 ,late koude nagten4 ,de ,nagt tusschen den laatsten ,april en den #a4 ,mai was zo koud1 dat by 't opkomen der zon de grond zo wit was van den ryp als of het gesneuwd had4 ,de ,zweedsche ,thermometer stond #a gr4 onder 't vriespunt4 ,wy zagen geen ys in de wateren en rivieren die enige diepte hadden1 dog op zulken in de welken maar omtrent drie duimen waters was vond men ys van omtrent de dikte van een derde ener lyn4 ,den avond te voren was de wind zuidelyk1 dog 's nagts was het stil4 ,de ,appel- en ,karssebomen waren in vollen bloei4 ,de ,persikebomen hadden al byna uitgebloeid4 ,de meeste bomen in de bosschen hadden reeds nieuwe en tedere bladen1 en het grootste getal stond te bloeyen1 als de meeste ,eiken1 de ,kornoeljebomen1 de ,hikories1 ,pruimbomen1 ,sassafrassen en ,beuken4 ,planten beschadigd4 ,de planten die van de vorst geleden hadden waren1 ,i4 de ,hikories1 van de welken aan de jonge bomen de bladeren bevroren waren1 zo dat zy na den middag geheel zwart waren4 ,het meeste blad was byna overal digt by poelen en in de bosschen door de koude bedorven4 ,,ii4 ,de ,zwarte ,eiken1 waarvan 'er velen waren wier blad beschadigd was4 ,,iii4 ,de jonge ,witte ,eiken hadden ook veel aan hun blad geleden4 ,,iv4 ,de bloeisems der ,karssebomen waren op vele plaatsen ook beschadigd4 ,v4 ,de bloemen van de ,engelsche ,walnootbomen hadden zeer veel geleden4 ,,vi4 ,sommige bomen van de ,rhus glabra hadden al loof1 het welk geheel bevroren was4 ,,vii4 ,van de ,rhus radicans hadden de jonge tedere bomen veel van de vorst geleden1 en hunne bladen waren gedeeltelyk dood gevroren4 ,,viii4 ,van de ,thalictra of wilde ,ruite waren en bloemen en bladen beschadigd4 ,,ix4 ,van het ,podophyllum peltatum was 'er van de vyf honderd pas een dat geleden had4 ,x4 ,een groot deel ,varen1 onlangs opgekomen1 was vernield4 ,vele andere gewassen waren 'er nog beschadigd1 dog ik konde ze wegens hunne kleinte niet onderkennen4 ,bartsia coccinea4 ,de ,bartsia coccinea wies overvloedig in verscheiden lage weiden4 ,de knoppen waren reeds schoon karmynrood1 en gaven aan de weiden een sieraad4 ,men heeft nog geen ander gebruik van deze plant gemaakt1 dan dat zy het oog verlustigt4 ,walnootboom4 ,een van de ,zweden had hier enen ,engelschen ,walnootboom #bbb in zynen tuin geplant1 die nu twee vadem hoog was4 ,hy stond in vollen bloei1 en had reeds grote bladen2 maar de zwarte ,walnootbomen1 die hier van zelven wassen1 hadden nog bladeren nog bloemen4 ,dog de vorst van den laatsten nagt had alle de bladeren van den ,europischen boom vernield4 ,dr4 ,franklin zeide my naderhand1 dat 'er sommige ,engelsche ,walnootbomen te ,philadelphia geplant geweest waren die wel slaagden1 dog de vorst doodde ze allen4 ,bomen die nog geen blad hadden4 ,ik gaf nauwkeurig agt op de bomen die nog geen blad hadden1 en dezen waren3 ,de zwarte ,walnootboom1 de ,esch1 de ,acer ,negundo1 hier de witte ,esch genoemd1 de ,nyssa aquatica1 de ,persimon1 de vitis ,labrusca of wilde ,wyngaard1 en de ,rhus glabra of de ,sumach4 ,uitlopende bomen4 ,de bladen der volgende bomen waren nu aan 't uitkomen2 de ,rode ,moerbezie en ,kastanjeboom1 de ,waterbeuk1 en de ,sassafrasboom4 ,van de ,hikories hadden sommigen reeds grote bladeren1 dog anderen hadden 'er nog genen4 ,by de verscheidenheden die men onder dit soort van bomen heeft1 denk ik1 zal ook het zelve verschil plaats hebben4 ,de ,virginische ,karsseboom wast hier en daar in de bosschen4 ,zyne bladen waren reeds tamelyk groot1 dog zyne bloemen waren nog niet volkomen open4 ,de ,sassafrasboom stond overal in bloei1 dog zyne bladeren waren nog niet geheel en al ontwikkeld4 ,de ,storaxboom4 ,de ,liquidambar ,styraciflua of de ,storaxboom wast in de bosschen1 vooral in enen natten grond1 in en by waterstroompjes4 ,de ,engelschen noemen hem ,sweet ,gum-tree4 ,de bladen begonnen in het bovenste des booms uittespruiten4 ,deze boom wordt zeer zwaar1 en hy wykt in hoogte den grootsten sparren en eiken niet4 ,wanneer hy begint hoog te worden sterven de onderste takken1 vallen af1 en laten ten laatsten den stam gantsch glad en zonder takken1 houdende de boom alleen maar ene kroon boven aan4 ,de zaden zitten in ronde hoekige huisjes1 die in den herfst afvallen2 en dewyl de boom zeer hoog is dryven de winden de zaden zeer ver heen4 ,men kan dit hout zeer glad maken1 vermits deszelfs aderen zeer fyn zyn1 dog het is niet hard1 zo dat men 'er met een mes letters in kan snyden1 die 'er schynen in gegraveerd te zyn4 ,de ,heer ,lewis ,evans zeide my ondervonden te hebben1 dat 'er in dit ,land geen beter hout is om gegoten metalen in te bearbeiden dan dit4 ,ik vroeg den ,heer ,bartram of hy de gom van dezen boom gevonden had1 die zo beroemd is in de ,geneeskonst4 ,hy zeide my dat een zeer sterk ruikende gom altyd uit iedere snede loopt die in den boom gemaakt wordt1 dog dat de hoeveelheid hier te gering was om de moeite van 't verzamelen te vergoeden4 ,deze ruikende gom heeft den ,engelschen naam voortgebragt4 ,hoe meer men zuidwaards komt des te groter hoeveelheid van gom geeft de boom1 zo dat ze daar ligt te verzamelen is4 ,de ,heer ,bartram was van gedagte dat deze boom eigenlyk voor de lugtstreek van ,karolina geschikt is1 dog door verscheiden' toevallen verder noordwaards1 tot in ,new ,york toe1 het welk zyne uiterste grenspalen schynt te zyn1 is gebragt geworden4 ,in de zuidelyke gewesten brengt de warmte de gom rykelyk voort1 dog zo gaat het niet in 't noorden4 ,reis naar ,salem4 ,den #b4 ,mai reisde ik naar ,salem met inzigt om het ,land te zien4 ,geboomte4 ,de ,sassafrasboom stond hier en daar in de bosschen en om de rasteringen4 ,men kon hem nu van verre door zynen bloeisem ontdekken1 die nu open zynde hem geheel geel maakte4 ,het blad was nog niet uit4 ,weiden4 ,op sommige weilanden was het gras reeds tamelyk hoog2 dog men moet aanmerken dat deze weiden moerassig zyn1 en dat 'er geen vee dit jaar was op geweest4 ,deze weilanden worden tweemaal in 't jaar gemaid1 te weten in ,mai en het einde van ,augustus4 ,ik zag dezen dag enigen van deze weiden1 waarop het gras reeds bekwaam was om gemaid te worden1 en vele weilanden in ,zweden hebben in den hoityd zo goed gras niet4 ,deze weiden lagen in vallyen en by poelen1 waar de ,zon grote kragt oeffent4 ,het gras bestond voornamelyk uit dat soort 't welk ,carex genoemd wordt4 ,pruimbomen4 ,de wilde ,pruimbomen waren nu overal in bloei4 ,zy wassen hier en daar in de bosschen1 dog gemeenlyk digt by moerassen op natte gronden4 ,men kent ze van verre aan hunnen witten bloeisem4 ,de vrugt is schoon op 't oog1 en wordt ryp zynde gegeten4 ,de ,kornoeljeboom4 ,de ,cornus ,florida of ,kornoeljeboom wast in de bosschen1 op de heuvels1 op de vlaktens1 in de dalen1 in poelen en by beekjes4 ,dus kan ik niet zeggen welke zyn regte grond is2 egter schynt hy op enen lagen dog niet vogtigen grond het best te slagen4 ,hy was nu versierd met zyne grote witte bekleedsels waarin de bloemen zitten1 die den boom van verre doen in 't oog lopen4 ,het is om dezen tyd een vermaak door de bosschen te reizen1 zo schoon worden zy gemaakt door den bloeisem van dezen boom4 ,de bloemen die in de bekleedsels zyn opgesloten begonnen dezen dag open te gaan4 ,de boom komt tot gene grote hoogte of zwaarte1 dog krygt omtrent die van onzen ,sorbeboom4 ,daar zyn drie soorten van dezen boom in de bosschen1 een met grote witte bloembekleedsels1 een twede met kleine witten1 en een derde met roodagtige4 ,gevogelte4 ,de bosschen waren thans vol van vogelen4 ,ik zag1 vooral de kleinder soorten1 overal op den grond huppelen1 of onder 't kreupelhout kruipen1 zonder zeer schuw te zyn1 dus het den slangen zeer ligt valt ze te doden4 ,ik geloof dat de ,ratelslang weinig meer te doen heeft dan stil te leggen1 en1 zonder dat zy lang behoeft te wagten1 zal wel de een of de ander kleine vogel haar op 't lyf lopen en gelegenheid geven van hem zonder betovering te vangen4 ,salem4 ,salem is ene kleine handel dryvende plaats1 een stuk wegs van de ,dellaware afgelegen4 ,de huizen staan ver van malkander1 en zyn ten dele van steen en ten dele van hout4 ,een beekje loopt langs de ,stad en valt in de ,dellaware4 ,de ,ingezetenen leven van den handel zo goed als zy konnen4 ,in de nabuurschap van ,salem zyn sommige lage en moerassige weiden1 en om die reden wordt het voor ene ongezonde plaats gehouden4 ,de ondervinding heeft doen zien1 dat zulken die zig hier van andere plaatsen kwamen nederzetten zeer bleek en ziekelyk wierden1 schoon zy in ene volmaakte gezondheid waren en 'er wel uitzagen op hunne aankomst4 ,deze ziekelyke toestand blyft hun gemeenlyk altyd by4 ,de schuld hiervan geeft men aan de stinkende uitwaassemingen der moerassen1 die men zelfs van verre door den reuk gewaar wordt4 ,de afgaande koortsen heerschen hier zeer sterk tegens den herfst4 ,twee jonge lieden1 die met my naar ,amerika waren overgekomen1 gingen gezond en wel naar ,salem1 dog binnen weinig weken vielen zy ziek1 en eer de winter half om was waren zy beiden dood4 ,saffraan4 ,de ,saffraan wordt hier veel geplant1 dog zy is zoo goed en zo sterk niet als de ,engelsche en ,fransche4 ,misschien wordt zy beter als zy enige jaren1 gelyk de ,tabak1 gelegen heeft4 ,katoen plant4 ,het ,gossipium herbaceum1 of de ,katoen die op ene plant gevonden wordt1 is een gewas van maar een jaar1 en velen van de ,ingezetenen van ,salem begonnen het te zaijen4 ,sommigen kregen de zaden uit ,karolina1 waar grote ,katoenplanteryen zyn1 dog anderen hadden ze uit de ,katoen die ze gekoft hadden uitgeplukt en geplant4 ,men zeide dat men in 't eerst moeite had om de zaden der hier geplante ,katoen tot rypheid te krygen1 want in ,karolina1 van waar men ze gekregen had1 zyn de zomers veel langduriger en warmer4 ,dog naderhand hebben de zaden zig meer naar de lugtstreek gewend1 en komen vroeger aan en tot rypheid4 ,rakoon4 ,des avonds keerde ik naar ,rakoon te rug4 ,de ,crabtree4 ,crabtree is de naam van een soort van wilde ,appelbomen1 die in de bosschen groeyen1 maar vooral op kleine heuveltjes by de rivieren4 #bbc ,in ,new ,jersey is de boom enigsins raar1 dog in ,pensylvanie is hy overvloedig4 ,sommigen hadden enen enkelden van deze bomen digt by hunne ,landhoeven geplant1 om den aangenamen reuk van zyne bloeisems4 ,hy had den #d4 ,mai sedert een dag of twee begonnen te bloeyen4 ,de bloemen zyn juist gelyk aan die van den gemenen ,appelboom1 uitgenomen dat die van den ,crabtree wat roder kleur hebben1 schoon op sommige ,appelbomen de bloemen al zo rood zyn4 ,dog de reuk onderscheidt ze volkomen1 want deze wilde bomen ruiken zeer aangenaam4 ,de ,appelen van deze bomen zyn klein en zuur2 egter zeide men dat zy eetbaar waren4 ,zy blyven den gantschen winter over onder den boom leggen1 krygen dan ene gele kleur1 en bederven zelden eer dan in de lente4 ,aanmerking4 ,ik kan niet voorby hier ene aanmerking te maken4 ,de ,crabtrees begonnen eerst den #c4 of #d4 ,mai hunne bloemen te tonen1 daar integendeel de gemene ,appelbomen1 die uit ,europa overgebragt waren1 al hunnen bloeisem kwyt waren4 ,zo begonnen ook de wilde ,karssebomen eerst den #ab4 ,mai te bloeyen1 en de tammen bloeiden reeds den #bd4 ,april4 ,de zwarte ,walnoten uit dit ,land oorspronglyk hadden nog bladen nog bloemen1 schoon de ,europischen reeds grote bladen en bloemen droegen4 ,hieruit blykt dat bomen uit ,europa overgebragt1 schoon van den zelven aard als de wilde ,amerikaanschen1 veel vroeger bloeyen dan de anderen4 ,ik kan de reden hiervan niet zeggen1 of het moest zyn dat de ,europische bomen aan 't bloeyen gaan zodra zy dien trap van warmte krygen daar zy in hun vaderland aan zyn gewend4 ,zy weten niet1 zou men zeggen1 dat hier na zulk ene warmte een of meer koude nagten staan te wagten1 die hunne bloeisems vernielen kunnen1 want in de koude landen komen zelden na zo hete dagen zo koude nagten die den bloeisem kunnen beschadigen4 #bbd ,integendeel schynen de wilde bomen van dit ,land geleerd te hebben zig op die vroege warmte niet te verlaten1 maar te wagten naar ene sterker hitte1 wanneer zy voor gene vorst meer te vrezen hebben4 ,hierom gebeurt het dikwyls dat de bloeisem van de ,europische bomen dood vriest1 daar de inlandschen niets lyden4 ,wy erkennen hier de wysheid van den ,schepper4 ,reis naar ,rapaapo4 ,vroeg in den morgen van den #e4 ,mai ging ik naar ,rapaapo1 een groot dorp bestaande uit zeer verstroid leggende landhoeven4 ,daar woonden volstrekt niets dan ,zweden1 zo dat de ,ingezetenen de ,zweedsche taal behouden hebben met maar enige ,engelsche woorden vermengd4 ,myn oogmerk was gedeeltelyk den oord te bezigtigen1 kruiden en andere merkwaardige dingen te zoeken1 en deels om de plaatsen te vinden waar de ,witte ,ceder1 of ,cupressus thyoides groeit4 ,pinxterbloemen4 ,de ,maibloemen1 zo als de ,zweden ze noemen1 waren overal menigvuldig in de bosschen1 vooral op droge of ten minsten niet zeer natte plaatsen4 ,de ,zweden geven haar dien naam om dat ze in ,mai in vollen luister staan4 ,sommige ,zweden en de ,hollanders heten ze ,pinxterbloemen1 om dat zy wezenlyk om ,pinxteren bloeyen4 ,de ,engelschen noemen ze ,wild ,honeysuckles1 en op enigen afstand hebben zy wel wat gelykenis naar de ,kamperfoelie4 #bbe ,de bloemen waren nu open1 en gaven een nieuw sieraad aan de bosschen1 zynde weinig minder schoon dan de bloemen van de ,kamperfoelie en het ,hedysarum4 ,zy zitten rondom 't bovenste van den steel1 en zyn of van ene donker rode of van ene levendig rode kleur1 dog als zy enigen tyd gestaan hebben worden zy van de zon gebleekt en allengskens wit4 ,ik weet niet hoe ,colden ze geel kan noemen4 #bbf ,zy wassen niet altyd even hoog4 ,sommigen waren zo groot als een volwassen man1 en groter zelfs1 anderen waren laag1 en sommigen kwamen niet boven drie of vier duimen van den grond1 egter waren ze allen vol van bloemen4 ,men heeft nog geen gebruik van deze plant weten te maken1 alleen zet men de bloemen in potten tot sieraad4 ,zy hebben enigen geur1 dien ik egter niet lieflyk vinden kan4 ,dog de fraiheid der kleur maakt ze ene plaats in den bloemtuin waardig4 ,rogge4 ,ik zag dien dag voor het eerst van het jaar enige airen van ,rogge4 ,in ,zweden begint zy omtrent den #ah4 ,mai ,o4 ,s4 hare airen te vertonen4 ,dog in ,nieuw ,zweden zeide men dat men ze reeds in ,april plegt te zien1 zelfs al komt de lente laat4 ,deze lente wierd overal voor ene van de laatst komenden gehouden4 ,bullfrog4 ,manteskor is de naam dien de ,zweden aan een soort van ,kikkers geven4 ,de ,engelschen noemen ze ,bullfrogs1 #bbg of ,bulkikkers4 ,ik had dien dag voor de eerste maal gelegenheid ze te horen en te zien4 ,ik hoorde onverwagt onder 't ryden een gebulk1 zo dat ik niet anders meende of er was een stier in 't kreupelhout1 dewyl ik aan dezen ,kikker niet dagt4 ,ik begon bevreesd te worden dat misschien een boosaardige stier digt by my wezen mogt1 schoon ik hem niet zag4 ,ik bleef ook in die gedagte tot dat ik een uur of twee later met enige ,zweden over dit soort van ,kikkers in gesprek kwam1 en toen begreep ik dat het 'er een geweest moest zyn dien ik onder weg zo had horen bulken1 want men zeide my dat 'er ene menigte van hier in 't water waren4 ,ik ving 'er vervolgens enigen4 ,hy is ontwyffelbaar de grootste van alle de ,kikkers hier te lande4 ,men zeide dat zy tegens den herfst1 wanneer het begon koud te worden1 zig in de modder begraven1 waar zy slapende den winter overblyven4 ,maar zo schielyk het begint warm te worden komen zy weder te voorschyn en beginnen hunne stemmen te laten horen4 ,als het ene vroege lente is verneemt men ze reeds op het einde van ,maart ,o4 ,s4 ,zy onthouden zig voornamelyk in stilstaande poelen4 ,daar vindt men ze in tamelyke menigte1 dog niet veel in lopend water4 ,als 'er velen by een zyn maken zy een verschrikkelyk geraas wanneer zy allen te gelyk aan 't schreuwen gaan4 ,hun geluid is volkomen dat van enen stier die een weinig heesch is4 ,men heeft somtyds werk van malkander te verstaan als zy regt aan 't schreuwen zyn4 ,zy bulken allen te gelyk1 houden dan een weinig op1 en beginnen weer op nieuw4 ,men zoude zeggen dat zy enen ,kapitein hadden1 zo dat als die begint zy allen hunne kelen opzetten1 en als hy ophoudt zy allen stil zyn4 ,als de ,kapitein het teken geeft van te zwygen hoort men hem een geluid geven als dat van poep4 ,by dag gaan zy zelden zo vreeslyk aan als het geen donker weder is1 dog des nagts laten zy zig vooral horen4 ,des avonds1 als het stil is1 kan men ze wel anderhalve ,eng4 myl ver vernemen4 ,zy zitten als zy schreuwen aan de kanten van het water onder het hout1 en steken de koppen boven4 ,dus kan men1 als men zagtjes gaat1 ze zeer naby komen1 voor dat ze voortgaan4 ,zodra zy onder water zyn agten zy zig in veiligheid1 al is het water nog zo klaar4 ,somwylen zitten zy een eind wegs van 't water af1 dog vernemen zo dra geen onraad of zy spoeden zig naar den poel4 ,zy kunnen sterk springen1 en doen in elken sprong somtyds meer dan twee vadem wegs af4 ,ik hoorde de oude ,zweden ene grappige historie vertellen1 die gebeurd was toen de ,zweden en de ,wilden nog by malkander woonden4 ,het is bekend dat die menschen zeer sterk lopen kunnen4 ,ik heb ze by den ,gouverneur ,johnson de beste paarden in vollen loop niet alleen zien byhouden maar zelfs voorby snellen4 ,om nu te tonen wat treffelyke springers deze vorsschen zyn1 hadden enige ,zweden met enen jongen ,amerikaan gewed dat hy den ,kikker niet zoude inhalen1 mits die twee sprongen vooruit ware4 ,men bragt dan enen ,bullfrog1 die in een naburig water gevangen was1 zettede hem op den grond1 en brandde hem op den rug2 het vuur en de ,amerikaan1 die de ,vorsch zogt intehalen1 deden het dier zyne sprongen sterk verdubbelen4 ,de ,amerikaan begon op den gestelden tyd te lopen1 dog het geluid dat hy daar door maakte deed den ,kikker zig des te meer haasten1 zo dat hy 't water bereikte eer hem de ,amerikaan kon bykomen4 ,sommige jaren zyn zy talryker dan anderen4 ,men wist niet te zeggen of de slangen oit dit soort van ,kikvorschen eten1 gelyk zy alle de kleindere soorten doen4 ,zy verslinden jonge ganzen en endvogels1 en halen ook wel kiekens weg1 die te digt by 't water komen4 ,ik heb niet gemerkt dat zy byten als men ze in de hand houdt1 schoon zy kleine tandtjes hebben2 als men ze slaat schreyen zy gelyk kleine kinderen4 ,men verhaalde my dat sommige lieden de agterbouten dezer ,kikkers eten1 en dat dit ene smakelyke spys is4 ,witte ,jeneverboom4 ,de ,witte ,jeneverboom1 gelyk hem de ,zweden noemen1 wast in de poelen hier en in andere gewesten van ,amerika4 ,zyn stam ziet 'er uit als die van onze zwarte ,jeneverbomen1 dog de bladen zyn anders4 ,de ,engelschen noemen hem den ,witten ,ceder1 om dat de planken die 'er van komen naar die van den ,ceder gelyken4 ,dog de boom hoort eigenlyk tot het soort der ,cypressen1 #bbh zo dat nog de ,zweedsche nog de ,engelsche naam de regte is4 ,hy groeit altyd in natte gronden1 dus is het moeilyk by hem te komen1 zynde de grond tusschen de kleine heuveltjes gemeenlyk onder water4 ,de boom wast zo wel op die heuveltjes als in het water4 ,zy staan digt by malkander1 worden hoog en hebben regte stammen4 ,dog men heeft hun getal sterk verminderd4 ,daar men ze laat groeyen worden zy als de grootste dennen2 zy bewaren hun groen in den winter4 ,de zwaarsten hebben gene takken om laag4 ,de poelen waarin zy wassen heten by de ,engelschen ,ceder ,swamps4 ,dezen zyn talryk in ,new ,jersey1 en in sommige gedeeltens van ,pensylvanie en ,new ,york4 ,de noordelykste plaats daar men hem tot nog toe gevonden heeft is by ,goshen in ,new ,york1 #da4 gr4 #be4 min4 ,n4 gelyk ik van ,dr4 ,colden gehoord heb4 ,meer noordwaards wast hy niet in 't wild4 ,hy is een van die bomen die 't meest der verrottinge wederstaan1 en hy blyft langer goed boven dan onder de aarde4 ,om deze reden gebruikt men hem tot verscheiden' eindens1 als tot heiningen en palen1 dog daartoe is egter de ,rode ,ceder beter4 ,voor ,kanoos is hy goed4 ,de jonge bomen worden gebruikt tot hoepels om tonnen en vaten1 de zwaren tot timmerhout4 ,ook bouwt men 'er huizen van1 die langer duren dan die van ,amerikaansch ,eikenhout getimmerd zyn4 ,vele huizen te ,rapaapo waren van dit hout2 dog het best dat 'er van gemaakt wordt zyn berden voor de daken1 die men voor de besten van allen houdt1 om dat zy 't duurzaamst zyn1 uitgenomen alleen die uit het ,rode ,cederhout1 en om dat zy zeer ligt zyn1 zo dat 'er gene zware sparren gevorderd worden1 om het dak te schragen4 ,om deze reden behoeven de muren ook niet zwaar te wezen4 ,by brand is 'er ook geen groot gevaar van het vallen dezer berden te vrezen1 dewyl zy zo ligt zyn2 ook zuigen zy het water in1 zynde zy zeer sponsagtig1 zo dat de daken in zulk een geval ligt kunnen nat gemaakt worden2 egter belet hunne vettigheid dat het water ze zoude bederven4 ,als zy in brand staan1 en de wind de brokken voortjaagt1 vallen zy byna als dove kolen neder1 en verspreiden den brand niet ligt verder4 ,ook kan men des noods zulke daken gemakkelyk doorhouwen4 ,om deze hoedanigheden houdt men veel van dit hout voor de daken1 als men het krygen kan4 ,dit maakt dat alle de kerken en de huizen der best gestelde borgers daken van berden hebben4 ,in ,new ,york wast wel dit hout niet1 dog men laat het veel van andere plaatsen komen4 ,velen van deze berden worden ten dien einde jaarlyks van ,eggharbour en andere plaatsen van ,new ,jersey naar de ,stad ,new ,york uitgevoerd1 van waar zy het gantsche gewest over worden gezonden4 ,ook worden 'er velen naar de ,west ,indien gebragt4 ,dus arbeidt men hier met alle magt om niet alleen deze bomen te verminderen1 maar zelfs om ze geheel uitteroeyen4 ,men denkt hier1 vooral omtrent het hout1 maar om het tegenwoordige1 en geensins om de nakomelingschap4 ,dit is de oorzaak dat vele ,cederswamps geheel van grote bomen ontbloot zyn1 en dat men 'er maar enige weinige kleine boompjes in vindt1 en ik heb opgemerkt1 door het tellen van de houtkringen1 dat zy niet schielyk groeyen1 en enen langen tyd nodig hebben eer zy voor timmerhout dienen kunnen4 ',t is bekend dat een boom ieder jaar een kring krygt2 een stam van agttien duim in de middellyn had honderd en agt kringen aan zyn dikker eind2 een ander van twee voet in 't kruis had honderd twee en veertig kringen4 ,dus worden 'er tagtig jaren groeyens vereischt eer een van deze bomen1 uit een zaad gefokt1 bekwaam is tot timmerhout4 ,onder de voordelen die deze ,witte ,cederen berden boven anderen hebben1 rekent men hunne lugtigheid2 dog deze hoedanigheid zou met den tyd wel nadelig voor ,philadelphia en andere plaatsen kunnen worden4 ,ik heb de dikte der muren van verscheiden huizen gemeten die drie verdiepingen hoog waren1 behalven de kelders en de zolders1 en vond ze meest negen en enen halven of tien duimen dik2 en dus is het geen wonder dat by geweldige orkanen de gevels van vele stenen huizen door den wind geschud worden1 vooral die wat bloot staan4 ,en dewyl deze bomen haast zullen ontbreken1 en men genoodzaakt wezen zal zwaarder stoffen tot het maken van daken te gebruiken1 zullen die zwakke muren1 die nu genoegzaam den last van het dak dragen kunnen1 niet meer voldoen1 en instorten1 of moeten onderstut worden1 of men zal genoodzaakt zyn ze geheel aftebreken4 ,sommigen gebruiken de spaanders van dit hout als thee1 en verzekerden my dat deze thee veel gezonder was dan enige andere4 ,alle de ,ingezetenen hier waren van gedagte dat het water in de ,cederswamps gezonder om te drinken is dan enig ander2 het verwekt enen groten eetlust1 het welk men tragtte met verscheiden' voorbeelden te bewyzen4 ,men schryft deze eigenschappen ten dele aan het water zelf toe1 het welk door den harst van den boom bezwangerd wordt1 en ten dele aan de uitwaassemingen van den boom1 die zig door den reuk doen vernemen4 ,ook dagt men dat de geelagtige kleur van het water1 dat tusschen de bomen in staat1 van den harst der bomen komt1 die uit de wortels uitsypert4 ,ook kwamen zy allen hierin overeen1 dat dit water altyd zeer koud is zelfs in 't heetste van den zomer1 het welk gedeeltelyk schynt te komen van de schaduw die de bomen maken4 ,ik kende verscheiden' lieden die voornemens waren naar deze moerassen te gaan1 om het water1 ter herstelling van hunnen eetlust1 te gebruiken4 ,de ,heer ,bartram plantte enen witten ,ceder in enen drogen grond1 dog hy wilde daar niet slagen4 ,hy zettede hem toen in ene moerassige aarde1 waar hy scheen als te herleven en wel voort kwam1 en1 schoon hy niet meer dan eens mans hoogte bereikte1 was hy vol van zaadhuisjes4 ,ene zaak is nog ten opzigte van dezen boom merkwaardig4 ,de ,heer ,bartram had twee jaren in de lente zyne takken afgesneden en ze in de natte aarde gestoken1 waar zy wortelen geschoten hadden en voortgekomen waren4 ,ik heb dit met myne ogen gezien4 ,rode ,jeneverboom4 ,de ,rode ,jeneverboom der ,zweden1 dog by de ,engelschen en ,franschen ,rode ,ceder geheten1 is een boom daar ik al dikwyls van gewaagd heb4 ,de ,zweedsche naam is de eigenlykste1 aangezien de boom tot het geslagt der ,jeneverbomen behoort4 #bbi ,als hy eerst begint te wassen gelykt hy veel naar den ,zweedschen ,jeneverboom1 #bcj dog naderhand krygt hy geheel andere bladen4 ,de bes gelykt volmaaktelyk die van den ,zweedschen ,jeneverboom1 ten opzigte van hare kleur en gedaante1 dog zy zyn zo dik niet1 schoon zy zeer hoog worden4 ,te ,rakoon stonden deze bomen verspreid en waren niet zeer zwaar4 ,dog op andere plaatsen heb ik ze op bossen by malkander zien staan4 ,zy beminnen den zelven grond als de ,zweedsche ,jeneverbomen2 vooral vindt men ze op de schuinschtens by de rivieren1 in ene drooge en veeltyds schrale aarde4 ,ik heb ze overvloedig1 zo zwaar als de grootste dennen1 op droge en magere heiden zien groeyen4 ,naar den kant van ,kanada of in de nog noordelyker delen1 waar ik ze ontmoet heb1 zoeken zy de steile kanten der bergen1 en wassen daar onder de gemene ,jeneverbomen4 ,de noordelykste plaats waar ik ze in 't wild gevonden heb is in ,kanada1 agttien ,fransche mylen ten zuiden van het ,fort ,saint ,jean1 omtrent #dd4 gr4 #cj4 min4 ,n4 ,ook heb ik dezen boom zeer wel zien voortkomen op het ,eiland van ,magdalena2 #bca behorende aan den ,gouverneur van ,montreal1 den ,baron ,de ,longueil4 ,dog hy was uit meer zuidelyke oorden derwaards overgebragt4 ,dit hout is ontwyffelbaar het duurzaamste dat dit ,land oplevert4 ,om die reden gebruikt men het in alle gevallen waarin men voor het rotten van het hout te vrezen heeft1 vooral voor palen1 die in den grond moeten geslagen worden4 ,sommigen zeggen dat als een yzer nevens enen paal van dit hout in den grond gestoken wordt1 het yzer al zo schielyk door den roest vergaan zal als de paal verrotten4 ,op vele plaatsen worden de heiningen1 zo wel de palen als de balken1 van dit hout gemaakt4 ,ook maakt men 'er de beste kanoos van1 die langst duren en ligt zyn4 ,te ,new ,york heb ik tamelyk zware ,jagten gezien die van dit hout gebouwd waren4 ,dog vele ,jagten die van ,new ,york de rivier ,hudson op naar ,albany gaan zyn op ene andere wys gebouwd1 gelyk ik voorheen al aangetekend heb4 ,te ,philadelphia kan men van dit hout gene vaartuigen maken1 omdat het daar te schaarsch en niet zwaar genoeg is4 ,om de zelve reden gebruikt men daar den ,roden ,ceder ook niet om de huizen te dekken1 dog daar dit hout gemeender is maakt men 'er zeer goede daken van4 ,het merg van dezen boom is van een schoon rood1 en al wat 'er van gemaakt wordt is zeer frai en geeft enen lieflyken en gezonden reuk4 ,dog de kleur verbleekt allengskens2 was dit zo niet zo zoude 'er geen schoonder hout voor schrynwerk wezen4 ,ik zag ene zaal ten huize van den ,heer ,norris1 een van de ,pensylvanische ,parlementsleden1 zynde een ,quaker1 sedert vele jaren met dit hout beschoten4 ,die ,heer verzekerde my dat de ,ceder in 't begin 'er zeer frai had uitgezien1 dog toen ik 'er was was de kleur geheel verbleekt1 zo dat het zeer lelyk stond4 ,byzonderlyk had de zon by de vensters de kleur geheel doen verschieten1 zo dat men ,mahogany in de plaats had moeten nemen4 ,evenwel wierd my verzekerd dat het hout zyne kleur bewaart als 'er een dun vernis wordt opgelegd wanneer het nog nieuw1 en maar kort van te voren geschaafd is1 en men zorg draagt dat het naderhand niet gestoten of gewreven worde4 ,ten minsten doet het vernis de kleur langer stand houden dan anders4 ,om den aangenamen reuk die het hout heeft1 leggen sommigen de splinters en de krullen 'er van tusschen het wollen goed1 om het voor de motten te bewaren4 ,om die zelve reden maakt men 'er ook bureaux en ander werk van4 ,dog deze reuk gaat 'er van af1 en dan dient het hout niet langer om het ongedierte te weren4 ,somtyds wordt het naar ,engeland voor timmerhout gezonden1 en wel betaald4 ,op de landgoederen der aanzienlykste lieden van ,philadelphia vindt men gemeenlyk ene laan van deze bomen1 die van den groten weg naar het huis gaat4 ,de onderste takken houwt men af1 en laat alleen de kroon over4 ,in den winter1 als de meeste andere bomen hun blad kwyt zyn1 staan dezen zeer schoon4 ,deze boom groeit ook zeer langzaam1 want een stam van dertien duimen in 't kruis had honderd en agtentagtig kringen1 een ander van agttien duimen had 'er ten minsten tweehonderd en vyftig1 want velen van die kringen waren zo fyn dat men ze niet tellen konde4 ,deze boom wordt even als de gemene ,jeneverboom voortgeplant1 te weten door middel van de vogels1 die de bessen opeten en de zaden geheel onbeschadigd kwyt raken4 ,ter aanmoediging van het aantelen van dezen nuttigen boom heeft men in 't jaar #agdi4 in enen ,pensylvanischen ,almanak ene beschryving van de wys waarop dit het best geschieden kan1 door den ,heer ,bartram opgemaakt1 ingelascht4 ,rakoon4 ,des avonds keerde ik naar ,rakoon te rug4 ,de ,moerbezieboom begon omstreeks den #f4 ,mai te bloeyen1 dog zyn blad was nog klein4 ,men onderscheidde deze bomen in mannelyken en vrouwelyken1 en hield die welken noit vrugt droegen voor mannelyke en de anderen voor vrouwelyke bomen4 ,smilax laurifolia4 ,de ,smilax laurifolia was menigvuldig in de poelen hieromstreeks4 ,hare bladeren waren nu aan 't uitkomen1 want zy laat die alle winters vallen4 ,zy klimt op langs de bomen en heesters1 en loopt van den enen boom naar den anderen1 zo dat zy de doorgangen sluit tusschen het geboomte1 en het zeer moeilyk maakt door de bosschen en moerassen daar zy veel wast doortekomen4 ,de steel is van onderen vol lange stekels1 al zo sterk als die van den rozeboom1 welken aan de klederen blyven haken en ze doen scheuren4 ,deze lastige plant kan een mensch1 dat naar kruiden zoekt of anders door het hout gaat1 zeer in verlegenheid en in gevaar brengen1 want behalven de schade die zy aan de klederen toebrengt1 die 'er geheel door bedorven worden1 zo maakt zy de bosschen zo donker en ondoorkomelyk1 dat men dikwyls op handen en voeten door de kleine openingen die zy hier en daar laat moet doorkruipen1 en in dat geval kan men niet voorzigtig genoeg zyn om niet door ene slang1 waarvan hier te lande ene grote menigte is1 in 't aangezigt gebeten te worden4 ,de steel dezer plant heeft de zelve kleur als de jonge rozebomen4 ,hy is geheel groen en glad tusschen de doornen in1 zo dat een onkundige de plant in den winter1 wanneer zy zonder bladeren is1 voor een soort van doorn nemen zoude4 ,rupsen4 ,de bomen waren den #h4 ,mai vol van ,rupsen2 waarvan een soort byzonderlyk opmerking verdient4 ,dezen maakten grote witagtige webben tusschen de takken1 zo dat men ze zelfs op enigen afstand kon zien4 ,in elk van deze webben waren duizenden van ,rupsen1 die naderhand zig daaruit over de ,appelbomen verspreidden4 ,zy vraten de bladeren op1 en lieten 'er dikwyls niet een aan enen gehelen tak4 ,men verhaalde my1 dat zy enige jaren geleden zo veel schade gedaan hadden1 dat de ,appel- en ,perebomen nauwlyks enige vrugt voortbragten1 en dat zelfs vele bomen stierven4 ,om de ,rupsen te vernielen staken zy een bos stroo op enen stok gestoken in brand en hielden die onder de webben of nesten1 waardoor een deel verbrandde en de overigen op de aarde vallen moesten4 ,egter kropen zeer velen van die ,rupsen wederom in den boom1 het welk men zoude hebben kunnen voorkomen als men ze dood getrapt had4 ,ik riep de hoenders naar zulke plaatsen waar velen van dit ongedierte kropen1 dog zy wilden ze niet eten4 ,ook hielden 'er de wilde vogels niet van1 want de bomen waren vol webben1 schoon ene grote menigte vogeltjes in de tuinen en boomgaarden nestelden4 ,de nagten bleven tot na het midden van ,mai zeer donker4 ,een uur van zonsondergang was het onmogelyk een boek te lezen1 hoe groot ook de druk mogt zyn4 ,om tien uren was het zo duister als in ,zweden in de donkerste dog starreligte nagten van den herfst4 ,ook kwam het my voor1 dat schoon de nagten helder waren1 de starren egter zo veel ligts niet gaven als by ons4 ,en daar thans de meeste nagten de lugt geheel betrokken was1 konde ik ze vergelyken by de regenagtige winternagten van ,zweden4 ,dus was het in dit jaargety zeer bezwaarlyk van des nagts te reizen1 daar menschen nog paarden den weg vinden konden4 ,de nagten kwamen my1 die aan de heldere ,zweedsche zomernagten gewend was1 hier zeer onaangenaam voor4 ,wy denken dikwyls1 niet beter wetende1 dat ,zweden een niet zo goed land is als anderen4 ,zo andere gewesten hunne voordelen hebben1 heeft ,zweden ook de zynen4 ,en alles wel gewogen zynde1 zo blyft ,zweden altyd een zo goed land als enig ander4 ,voordelen van ,zweden boven ,noord ,amerika4 ,ik wil hier kortelyk aanmerken waarin ik ,zweden den voorrang boven ,noord ,amerika geven1 en waarom ik1 gelyk ,ulysses zyn ,itaka1 het oude ,zweden boven het ,nieuwe stellen zoude4 ,de nagten zyn hier den gehelen zomer over zeer donker1 en des winters zyn zy ruim zo duister1 zo niet duisterder1 dan de ,zweedsche winternagten1 want men ziet hier geen ,noorderligt1 en de starren schynen niet zeer helder4 ,het is iets buitengemeens als men eens of tweemaal in een jaar het ,noorderligt ziet4 ,des winters legt 'er geen sneuw dan maar enige dagen1 zo dat zy weinig toebrengt om de nagten optehelderen1 en het reizen gemakkelyk te maken4 ,en egter is de koude dikwyls al zo scherp als in ,zweden4 ,de smeltende sneuw veroorzaakt veel nats4 ,ratelslangen1 ,hoornslangen1 roodbuikige1 groene en andere ,slangen1 tegens welker beet dikwyls geen middel is1 zyn hier talryk4 ,voeg daar de ,woudluizen by1 die in de bosschen veeltyds zo menigvuldig zyn dat men 'er niet door gaan kan1 zonder vol van dat ongedierte te raken1 en dat men niet durft te gaan zitten1 hoe aangenaam anders de oord zy4 ,hoe lastig zy voor menschen en beesten zyn heb ik in de ,verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy beschreven4 ,het weder is zo onbestendig1 dat als men den enen dag de hette nauwlyks verduren kan1 men den anderen over de koude klaagt4 ,zelfs verandert het weder dikwyls verscheiden malen op enen dag4 ,dit maakt zeer vele zieken4 ,de hette is hier des zomers schrikkelyk1 en de koude des winters somwylen doordringend4 ,dog voor de koude kan men middelen gebruiken1 maar tegens de zware hette is niet veel te doen4 ,dikwyls is het gebeurd dat de menschen op het veld van de hette dood zyn ter neder gevallen4 ,ook heerschen hier vele ziektens1 die jaarlyks toenemen4 ,inzonderheid ontsnapt byna niemant aan de anderendaagsche koortsen1 maar moet die1 nevens nog andere kwalen1 meest ieder jaar doorstaan4 ,erwten kan men hier niet telen1 wegens de wormen die ze opvreten4 ,in de ,rogge en op de karssenbomen zyn ook vele wormen4 ,de rupsen verteren dikwyls al het loof op het geboomte1 zo dat het dikwyls gene vrugt draagt1 en 'er veeltyds van sterft4 ,het gras wordt ook veel van 't gewormte vernield4 ,ook doet dat ongedierte de pruimen1 nog niet half ryp1 afvallen4 ,de eikenbomen zyn ver na zo goed niet in 't gebruik als de ,europischen4 ,de heiningen houden 't niet langer dan agttien jaar uit4 ,de huizen staan niet lang4 ,de weilanden zyn slegt1 en het hoi deugt niet veel4 ,in de bosschen moet het vee op kruiden azen die het niet dan in den hoogsten nood zal aanroeren4 ,dikwyls kan men in grote bosschen1 daar de bomen ver uit malkander staan1 nauwlyks een grasscheutje aantreffen4 ,dus wordt het vee genoodzaakt den gehelen winter en zelfs al ver in den zomer zig met jonge scheuten en takken van bomen te behelpen1 daar somtyds geen blad aan zit4 ,dit maakt dat het vee zo weinig melk geeft1 en jaarlyks in grootte meer en meer afneemt4 ,de huizen deugen in den winter niet veel4 ,dikwyls ontstaan 'er stormen en orkanen1 die ene menigte bomen uit den grond rukken1 huizen en daken omwerpen1 en vele andere schade doen4 ,enigen van deze nadelen zoude men door de konst kunnen voorkomen1 dog velen kunnen in 't geheel niet1 of ten minsten niet zonder vele moeite1 verholpen worden4 ,zo heeft elk land zyne voordelen en zyne ongemakken4 ,gelukkig hy die met het zyne kan tevreden zyn6 ,slegte ,landbouw4 ,de ,rogge stond meest zeer dun en slegt1 het welk grotendeels van de onagtzame wys van bouwen1 en van de magerheid der akkers1 die zelden of noit gemist worden1 komt4 ,als men een stuk lands1 dat enige honderden van jaren een woud geweest is1 en daar ook gemeenlyk ene dikke tuinaarde legt1 om te bebouwen genomen heeft1 zo gaat men daarmede voort zo lang het iets dragen wil1 en als het ophoudt iets voorttebrengen laat men het onbebouwd leggen1 en neemt een ander stuk woest land1 waar op nog ene vrugtbare aarde is4 ,zulk ene wys van landbouw kan maar enigen tyd geoeffend worden1 en zy moet voor het toekomende zeer kwade gevolgen na zig slepen1 die een ieder ligt voorzien kan4 ,dog enige weinigen gingen wat beter met hun land om4 ,de ,engelschen hebben het in den landbouw verder dan enig ander volk gebragt4 ,dog de vrugtbare bovenkorst1 die zy1 by hunne aankomst hier te lande1 op enen grond die altyd met zwaar geboomte was bedekt geweest vonden1 heeft hen tot onagtzame akkerlieden gemaakt4 ,het is bekend dat de ,wilden van onheuglyke tyden af dit land bewoond hebben1 en dat zy byna geen land bebouwden1 dog alleen van de jagt en vischvangst leefden4 ',t is waar1 zy plantten ,mais1 sommige soorten van bonen en kawoerden2 dog al het land dat een enkeld huisgezin toen bepootte was nauwlyks zo veel als nu een ,boer om kool en rapen voor zyn gezin te telen neemt4 ,dus konden zy nauwlyks ene maand van hunnen land- en tuinbouw bestaan4 ,gemeenlyk zyn ook de kleine dorpen der ,wilden twee of drie ,zweedsche mylen van malkander af gelegen4 ,hieruit kan men opmaken hoe weinig gronds zy voorheen bebouwd hebben4 ,al het overige lieten zy in rust1 en met geboomte overwassen4 ,en al namen zy na het uitputten van het ene kleine stuk lands een nieuw1 zo wilde dit in vergelyking van de bystere uitgestrektheid des lands niets zeggen4 ,dus kon zig de vrugtbare aarde door het jaarlyksch afvallen van het blad zeer sterk vermeerderen4 ,dit was oorzaak dat de ,europers hier enen zo schonen en vrugtbaren grond vonden1 die in vele euwen niet was uitgemergeld geworden1 en de aarde tusschen 't geboomte was zo lugtig als de best bearbeide tuinaarde4 ,zy hadden maar de bomen om te hakken1 ze op malkanderen te leggen1 en enigermate het afgevallene blad wegteherken1 om ten eersten het land zonder grote moeite omteploegen en te bezayen1 waarop een uitmunde oogst volgde4 ,deze gemakkelyke wys van landbouwen heeft de ,europers bekoord om den landbouw der ,wilden natevolgen1 namelyk van een land zo lang het zonder bemistiging enigsins vrugtbaar blyft te gebruiken1 en wanneer het uitgemergeld is het woest te laten leggen1 en een nieuw stuk lands te ontginnen4 ,dit maakt hier den landbouw en de kennis van denzelven zo gering1 dat men van de ,engelschen1 de ,zweden1 de ,duitschers1 of de ,hollanders hier te lande in dit opzigt niets anders leren kan1 dan ten hunnen koste uit hunne zorgeloosheid het nadeel van dezelve optemaken4 ,in een woord1 en koornlanden1 en weilanden1 en houtgewas1 en veeteelt1 alles wordt hier even onagtzamelyk behandeld1 zo dat men hier de in dit stuk der ,huishouding zo beroemde ,engelschen niet vinden zoude4 ,nauwlyks kunnen wy in ,zweden en ,finland met het hout onverstandiger handelen dan men hier doet4 ,men ziet maar op de tegenwoordige winst1 en denkt niet om het toekomende4 ,het vee wordt dagelyks met werken afgemat1 en neemt van wege gebrek aan voeder gedurig in grootte af4 ,ik heb verscheiden' kruiden op myne reizen waargenomen die de paarden en ossen boven alle anderen kozen1 welken niet alleen in 't wild wiessen1 maar ook op zeer magere plaatsen zeer wel voortkwamen4 ,dog de ,ingezetenen wisten dezelven niet ten hunnen nutte aantewenden1 zynde zeer onkundig in de ,natuurlyke ,historie1 welke ook hier te lande1 gelyk in vele andere gewesten1 van velen voor een nutteloos tydverdryf wordt aangezien4 ,ik ben door de ondervinding verzekerd1 dat ik door middel dezer wetenschap binnen weinig jaren in staat zoude zyn den magersten en dorsten grond1 waar ene koe nauwlyks den kost zoude kunnen vinden1 in de vetste en beste weiden te verkeren1 daar grote kudden een genoegzaam voeder vinden en vet geweid zouden kunnen worden4 ,ik sta toe1 dat deze voordelige gewassen niet overal1 nog op het land van elk1 gevonden wierden1 maar ieder1 die slegts enig inzigt in de kennis der ,natuur heeft1 zoude dezelven gemakkelyk van de plaatsen daar zy vallen kunnen halen4 ,ik was verwonderd als ik de ,boeren over de slegtheid der weiden hoorde klagen2 dog ik merkte te gelyk op hoe lui en nalatig zy waren1 en wat voortreffelyke kruiden dikwyls op den eigenen grond van deze lieden wiessen1 die slegts een weinig hulp van zo enen onverschilligen ,heer vorderden4 ,ik vond overal de wysheid en goedheid van den groten ,schepper1 dog niet de kennis en den lust om die behoorlyk aantewenden4 ,hoe gelukkig is de ,landman niet die zyne voordelen kent6 ,tot deze uitweiding heeft my de hier te lande zo zeer veronagtzaamde landbouw gebragt4 ,ik heb ook gedeeltelyk de oorzaak willen aanwyzen1 waarom men in deze ,reisbeschryving zo weinig zaken aantreft die tot volmaking der ,huishouding betrekkelyk zyn4 ,egter ontken ik niet dat ik hier en daar enen enkelden bekwamen ,huishouder heb aangetroffen2 dog zy waren dun gezaid4 ,roofvogels4 ,roofvogels1 die op hoenders en ander gevogelte azen1 vindt men hier in menigte1 en byna nog meer dan in ,zweden4 ,zy genieten hier ene grote vryheid1 kunnende uit de zware bosschen den hoenders onverwagt op 't lyf vallen4 ,des nagts is het makke gevogelte niet buiten gevaar voor de ,nagtuilen1 waarvan 'er hier velen zyn4 ,zy onthouden zig merendeels in de moerassen1 maken des nagts een akelig geluid1 en overvallen van daar de hoenders1 die gemeenlyk in de ,appel-1 en ,perenbomen zitten te slapen4 ,maar sedert men hier de bosschen zo sterk afhouwt1 wordt den ,roofvogels hunne vryheid niet weinig benomen4 ,herten4 ,men vindt hier in de zware bosschen vele ,herten4 ,zy schynen van het zelve soort te zyn als onze ,europischen4 ,een ,engelschman had 'er een dat tam was4 ,het is opmerkelyk dat zo wild deze dieren ook in de bosschen zyn1 daar zy zig voornamelyk in de ,cedermoerassen ophouden1 zy1 als men ze jong krygt1 zo mak worden1 dat zy zelfs by onbekende menschen komen4 ,de makke hinde die ik zag was donker bruin1 uitgenomen van onder op den buik en op 't onderste van den staart1 daar zy wit was4 ,de oren waren grauw4 ,de snoet was smal4 ,voor 't overige was het gehele lichaam bevallig4 ,de hairen waren digt dog kort4 ,de staart kwam omtrent tot het gewrigt van de knie4 ,aan het gewrigt der beide agtervoeten zat binnenwaards een knobbel4 ,zy had een schelletje om den hals1 op dat men ze in de bosschen voor ene makke kennen en niet schieten zoude4 ,zy liep overal heen waar zy wilde1 en kon over de hoogste heiningen springen1 zo dat men haar niet wel zou hebben kunnen opsluiten4 ,somtyds liep zy ver het bosch in1 en bleef wel enen nagt of twee uit1 dog kwam naderhand weder1 gelyk ander vee1 te huis4 ,als zy uit het bosch weder kwam wierd zy somwylen van wilde herten vergezeld1 vooral in den bronstyd2 zo dat de eigenaar door haar gelegenheid kreeg van digt by zyn huis verscheiden wilde bokken menen te schieten4 ,nu was zy met jong4 ,zy had enen sterken reuk1 zag haar dikwyls den kop om hoog in den wind houden en naar den kant keren van waar de wind kwam1 schoon men nog niemant op den weg vernam1 en de menschen eerst een uur later te voorschyn kwamen4 ,zodra de wilde ,herten menschen ruiken1 gaan zy aan 't lopen4 ,in den winter wierd zy met hoi en koorn gevoed2 dog des zomers ging zy in het bosch den kost zoeken1 en at gras en andere kruiden4 ,de man1 wien zy toekwam en die 'er meerder mak gemaakt had1 zeide dat hy de hinden te ,philadelphia verkoft1 van waar zy als iets zeldzaams naar andere plaatsen verzonden werden4 ,hy had voor het stuk vyfentwintig1 dertig1 tot veertig schellingen toe1 naar dat hy enen koper vond1 gekregen4 ,de wilde ,herten aten des zomers gras en andere kruiden1 dog des winters1 als zulks niet te vinden is1 de toppen der takken4 ,reeds heb ik aangemerkt dat zy zonder gevaar van den ,lepelboom eten kunnen4 ,in den langen en harden winter1 die van den #ai4 ,december #agdj4 tot den #ac4 ,maart #agda4 ,o4 ,s4 duurde1 waarin ook zeer veel sneuw viel1 vond men op vele plaatsen de ,herten in de sneuw dood leggen1 vooral meer binnenlands waar de sneuw dieper lag4 ,of dit nu kwam om dat zy niet uit de diepe sneuw hadden weten te komen1 of van de koude1 of by gebrek van voeder1 weet men niet4 ,zo verhalen ook oude lieden1 dat1 toen hier in 't jaar #agje4 die zware en buitengewone sneuw viel die in de ,almanakken van dit ,land als iets zonderlings aangetekend staat1 en die meer dan anderhalve ,zweedsche el diep lag1 'er ene zeer grote menigte ,herten werden dood gevonden1 dewyl zy door de diepe sneuw niet door konden4 ,ook vond men toen vele vogels dood leggen4 ,te ,matsong kwam een ,hert by het vee in den stal1 at mede van het hoi1 en was zo door den honger benauwd1 dat het tam wierd en niet weder weg liep4 ,het bleef sedert1 even als een huisdier1 by het huis4 ,alle bejaarde lieden getuigden dat 'er in hunne kindschheid hier veel meer ,herten dan nu voor handen waren4 ,het was toen niet zeldzaam 'er dertig of veertig by malkander te zien4 ,de reden van deze vermindering is de groter bevolking van het ,land4 ,dog verder landwaards in1 waar nog zware bosschen en woestenyen zyn1 vindt men 'er nog veel4 ,onder de vyanden der ,herten zyn de ,lynxen1 #bcb die men hier vindt1 en de zelven zyn als de ,zweedsche ,wolflynxen4 ,dezen klouteren op enen boom1 en als 'er een ,hert onder heen komt1 springen zy 'er op1 houden zig 'er wel op vast1 byten het een gat in 't lyf1 zuigen 'er het bloed uit1 en verlaten het niet voor dat zy het omgebragt hebben4 ,gaten in den grond4 ,men zag verscheiden' holen in den grond1 zo wel op hoogtens als op velden en braaklanden4 ,zy waren rond1 en merendeels zo groot dat men 'er een vinger of den duim in steken kon4 ,zy liepen meest loodregt in de aarde1 en waren ten dele van ,mistkevers1 ten dele van grote ,aardwormen4 ,daar de paarden hunne mist hadden laten vallen1 al was het zelfs op enen harden grond1 hadden de ,mistkevers daar onder diepe gaten gemaakt1 zo dat 'er een grote hoop aarde nevens lag4 ,van deze gaten bedienden zig naderhand andere ,insekten1 als krekels en anderen1 want1 als men enigen van deze holen opgroef1 vond men 'er gemeenlyk een of meerder jongen van deze ,insekten in1 die nog niet volkomen hunne regte gestalte bekomen hadden4 ,vertrek van ,rakoon4 ,den #ai4 ,mai des morgens verliet ik ,rakoon1 om myne reis noordwaards te vervolgen4 ,in 't eerst was myn oogmerk al in ,april op reis te gaan1 dog ik vond dat om meer dan ene reden onraadzaam4 ,daar waren toen nog gene bladeren aan de bomen1 en nauwlyks vertoonden zig enige bloeisems4 ,ik wist niet wat gewassen hier in de lente voortkwamen1 want die planten welken in den herfst zig vertonen zyn geheel onderscheiden van die de lente oplevert4 ,van de ,zweden had ik dezen winter wel het gebruik1 zo in het ,huishouden als in de ,geneeskonst1 van vele planten vernomen1 welken zy onbekende namen gaven1 dog zy konden ze my niet wyzen1 alzo zy nog niet voortgekomen waren4 ,en uit hunne gebrekkelyke beschryvingen kon ik zelfs niet raden welke planten en kruiden zy meenden4 ,indien ik dan zo vroeg vertrokken was1 zoude ik van dat alles niets behoorlyk geweten hebben4 ,om deze reden agtte ik het beter myn vertrek wat uittestellen1 te meer dewyl ik tyds genoeg had om myne reis naar 't ,noorden aantenemen4 ,zwarte ,slangen4 ,nevens den weg lag ene van die ,slangen welken ,zwarte ,slangen geheten worden4 #bcc ,wy sloegen ze dood1 en vonden ze drie ,zweedsche ellen lang4 ,dit is de gemene grootte der volwassenen2 dog zy zyn zeer dun4 ,de dikste die ik gezien heb was op de dikste plaats van haar lichaam nauwlyks drie duimen4 ,de slang is van boven zwart1 waarom zy ,zwarte ,slang geheten wordt1 glad en glinsterend2 de buik is witagtig trekkende naar het blauwe1 insgelyks glinsterend en glad4 ,onder de kin is de ,slang wit en ook glad4 ,daar kunnen wel verscheidenheden van zyn4 ,ene1 zynde negentien duim lang1 had honderdzesentagtig buik- #bcd en tweennegentig halve staartschilden4 #bce ,ene andere van negentien duim had honderdvierentagtig schilden op den buik1 en maar vierenzestig halve schilden op den staart4 ,misschien is deze voorheen wel een deel van den staart kwyt geraakt1 en het eind weder geheeld4 #bcf4 ,talrykheid4 ,het ,land is hier vol van deze ,zwarte ,slangen4 ,zy behoren tot dat soort 't welk in de lente te voorschyn komt1 en zig al vroeg vertoont als het warm wordt4 ,dog als 'er dan ene koude invalt zo bevriezen zy zodanig dat zy geheel styf worden1 en zo op de aarde1 en somtyds wel op het ys1 leggen blyven4 ,men heeft ze in dezen staat wel voor het vuur gelegd daar zy dan na enigen tyd weder bykwamen4 ,het is wel gebeurd dat zy om nieuwe jaar1 als men dan enige warme dagen had1 te voorschyn kwamen1 dog gemeenlyk is haar dit noodlottig4 ,de gewone tyd van hare verschyning is het einde van ,maart4 ,gezwindheid4 ,deze ,slang is de gezwindste van allen die men hier vindt1 want zy loopt zo schielyk voort dat een hond ze nauwlyks kan inhalen4 ,dus is het een mensch1 dat zy vervolgt1 onmogelyk haar te ontkomen4 ,dog een geluk is het dat hare beet nog vergiftig nog gevaarlyk is4 ,vele menschen zyn van haar gebeten geworden1 die 'er geen zwaarder ongemak van gehad hebben dan indien zy zig met een mes hadden gekwetst4 ,de wonde blyft maar enigen tyd pynlyk4 ,zy doet geen kwaad dan in de lente1 wanneer zy paart4 ,als men ze dan enigsins verhindert1 wordt zy toornig1 en vervolgt de menschen uit alle hare kragten4 ,ontmoet zy dan iemant die bang voor haar is1 zo brengt zy hem in grote verlegenheid4 ,ik heb 'er gekend die by zulk ene gelegenheid zig geheel buiten adem gelopen hadden1 alzo de ,slang hen1 gelyk een pyl1 had nagezet4 ,dog heeft men moeds genoeg zig met enen stok te weer te stellen1 zo zal zy zelve ligt de vlugt nemen4 ,somwylen egter is zy zo stout dat zy op een mensch aanvalt en niet eerder wykt voor dat zy enen goeden slag gekregen heeft4 ,men verzekert in 't algemeen dat als zy iemant inhaalt die voor haar lopen gaat1 zy zig om zyne benen slingert1 zo dat hy niet meer lopen kan maar vallen moet1 waar na zy hem enige malen in het been of elders anders byt1 en dan haren weg vervolgt4 ,ik zal hier twee vertellingen invoegen die dit bevestigen4 ,dr4 ,colden berigtte my1 toen ik te ,new ,york was1 dat hy in de lente van #agdh4 op zyn ,landgoed verscheiden arbeidslieden gehad had1 waaronder een was die onlangs uit ,europa was overgekomen1 en dus niet veel van de eigenschappen dezer ,slang wist4 ,de anderen1 ene grote ,zwarte ,slang bezig ziende met te paren1 hadden den nieuweling overgehaald om 'er naartoe te gaan en ze te doden4 ,deze wilde dit ook doen2 dog zodra hy by de ,slangen kwam1 zagen zy hem1 en het mannetje1 vertoornd van in zyn vermaak gestoord te worden1 vloog als een pyl op den man aan4 ,deze1 nietminder dan zulk ene moedigheid van de ,slang verwagtende1 verschrikte zodanig dat hy den stok wegsmeet1 en uit al zyn magt het op den loop zette4 ,de ,slang vervolgde hem1 haalde hem in1 wond zig om zyne benen1 zo dat de man ter aarde viel1 en byna van schrik zyn verstand verloor4 ,hy geraakte niet eerder van de ,slang los1 voor dat hy ten laatsten het besluit genomen had van zyn mes te nemen1 en ze op twee of drie plaatsen doortesnyden4 ,de anderen zagen dit spel al lacchende aan1 zonder hem te hulp te komen4 ,te ,albany wierd my van verscheiden lieden een voorval verhaald1 dat ener jonge ,juffrouw gebeurd was1 die des zomers met enige andere meisjes buiten de ,stad ging wandelen1 en enen zwarten slaaf by zig had4 ,zy was wat op den grond gaan zitten1 terwyl de anderen heromliepen1 toen 'er ene ,zwarte ,slang1 in hare liefkozingen gestoord1 op haar af kwam1 haar onder de rokken kroop1 zig om haar lyf sloeg1 zo dat zy1 en uit schrik en door het klemmen van de ,slang om haar lichaam1 ter aarde viel en buiten westen geraakte4 ,de slaaf loopt toe1 en haar indien toestand ziende1 zo ligt hy1 misschien vermoedende wat 'er gebeurd was1 of misschien om een middel te gebruiken1 het welk sommigen aanwenden ten einde een mensch dat in onmagt legt weder tot zig te brengen1 hare rokken op1 en vond daar ene ,slang1 die zig om het lyf zyner ,juffrouw zo digt als mogelyk was geslingerd had4 ,hy was niet in staat de ,slang los te krygen zonder ze doortesnyden1 waarop het meisje weer by zig zelve kwam4 ,dog dewyl de slaaf haar by die gelegenheid van zo naby bekeken had1 konde zy hem in 't vervolg niet meer voor hare ogen dulden1 en verviel in ene uitterende ziekte1 waaraan zy overleed4 ,op andere tyden van het jaar is de ,slang meer geneigd om weg te lopen dan om op de menschen los te gaan4 ,dog egter zeiden velen dat zy ook nog diep in den zomer1 en als zy niet meer in haren tyd is om te paren1 menschen en vooral kinderen die bang zyn1 en die zy ziet dat voor haar gaan lopen1 zal nazetten4 ,zelfs zeiden velen ondervonden te hebben1 dat men ze bewegen kan om iemant natelopen1 met namelyk haar te goyen1 en 't dan op een lopen te zetten4 ,ik kan dit niet wel in twyffel trekken1 daar zo vele geloofwaardige lieden het my getuigden2 dog my heeft het noit willen gelukken1 schoon ik het altyd1 als ik 'er gelegenheid toe had1 beproefd heb4 ,of zy my voor enen arglistigen bedrieger aangezien heeft1 of wat anders hiervan de oorzaak geweest is1 weet ik niet4 ,maar zy ging altyd voor my mee alle magt1 gelyk een pyl1 op de vlugt4 ,toverkragt4 ,men schreef hier te lande dezer ,slange in 't algemeen het vermogen toe van vogels en eekhoorns te betoveren1 gelyk ik reeds aangemerkt heb4 ,ik weet niet wat ik hiervan denken zal4 ,zelf heb ik het noit gezien1 dog ik heb meer dan twintig menschen1 en onder dezen zeer geloofwaardige lieden1 de zaak als uit enen mond1 schoon zy zelfs op ver van malkander gelegen plaatsen woonagtig waren1 horen getuigen4 ,zy verzekerden my op hunne eer dat zy het met eigen ogen gezien hadden1 en sommigen was dit zelfs meer dan eens gebeurd4 ,maar men moet aanmerken dat 'er ene grote menigte vogels en eekhoorns zig in de bosschen onthouden waar de ,slangen zyn1 dus het dezen niet bezwaarlyk valt enen van dezelven enen dodelyken hap te geven1 waarvan zy niet ten eersten sterven1 en dat de ,slang onder den boom1 waarop het diertje zyne toevlugt genomen heeft1 blyft wagten1 tot dat het of van het vergift of van de pynen door de beet veroorzaakt gedwongen worde nader by haar te komen4 ,hot benauwde geschreuw1 dat de vogel of de eekhoorn maakt1 kan door het vergift of de pyn veroorzaakt worden4 ,dog hiertegen zoude men kunnen inbrengen1 dat de beet der ,zwarte ,slang niet vergiftig is1 en dat als de ,slang zo ver gekomen was van een dier te byten zy het ligt zou kunnen vasthouden zonder het op enen boom te laten ontkomen1 of anders zou zy volgens hare gewoonte zig schielyk om het zelve kunnen slingeren1 en het1 gelyk zy somtyds wel met de hoenders leeft1 dooddrukken of verstikken4 ,dog het voomaamste dat tegen de zo even opgegevene verklaring wordt ingebragt is1 dat die geloofwaardige lieden1 van de welken ik dit verhaal ontvangen heb1 allen heilig verklaarden1 dat wanneer men1 zo als de arme vogel of eekhoorn op het punt stond van zig in den mond zyns vyands te moeten smyten1 de ,slang onverwagt dood sloeg1 met een het nare gejammer van het betoverde diertje ophield1 en de vogel1 als ware hy uit een net ontsnapt1 weg vloog4 ,enigen zeiden1 dat wanneer de ,slang maar een ogenblik genoodzaakt wordt hare ogen van den vogel of den eekhoorn aftekeren1 het dier in vryheid geraakt1 en weg vlugt4 ,waarom doen zy dit nu op dat tydstip en niet eerder8 ,waren zy reeds van te voren door de ,slang vergiftigd of gewond1 hoe konde het doden der ,slang zelf hen van het vergift of de gekregene wonde verlossen8 #bcg ,het schynt dan dat de op het dier gevestigde ogen der ,slang het als betoverd of gekluisterd houden4 ,dog het ene en andere moet ongerymd en onbegrypelyk schynen1 schoon het van vele zeer geloofwaardige lieden bevestigd1 en hier te lande zo algemeen geloofd wordt1 dat men zig zoude doen uitlacchen indien men 'er enigen twyffel omtrent tonen wilde4 ,ik late anderen deze zaak nauwkeuriger uitpluizen4 ,de ,slang byt de kleine vorschen doodt en verslindt ze4 ,wanneer zy vogeleyeren vindt1 maakt zy 'er een gat in1 en zuigt die uit4 ,als de hennen op de eyeren zitten1 en zy in 't nest komt1 windt zy zig om derzelver lyf1 en drukt ze dood1 waarna zy de eyeren ledigt4 ,de ,heer ,bartram had deze ,slang zeer dikwyls op de hoogste bomen zien kruipen1 om naar eyeren te zoeken1 en als zy weder uit den boom afkwam ging zy altyd met den kop voor aan naar beneden4 ,een ,zweed verhaalde my dat hy eens ene dezer ,slangen gezien had1 die den kop van ene kip geheel in haren bek genomen en zig in een ogenblik om haar lyf geslingerd had1 zo dat zy ze zoude dood gedrukt hebben1 was hy de hen niet te hulpe gekomen met de ,slang te doden4 ,het hoen was naderhand weder volkomen frisch en gezond4 ,van melk houdt deze slang zeer veel1 zo dat1 als zy eens den weg naar enen melkkelder gevonden heeft1 het bezwaarlyk is ze daaruit te weren4 ,men had gezien1 gelyk verhaald wierd1 dat zy met de kinderen de melk uit het zelve kommetje gegeten had1 zonder de kinderen te byten1 schoon die haar met de lepel op den kop sloegen als zy te gulzig was4 ,ik heb ze noit horen piepen4 ,zy weet zig meer als op de helft van haar lichaam om hoog opteregten1 om herom te zien4 ,zy verwisselt jaarlyks van vel1 het welk men voor zeer goed tegens de kramp houdt1 als men het altyd aan het lyf draagt4 ,de ,rogge begon thans te bloeyen4 ,verscheidenheid van gewassen op kleine afstanden van malkander1 en van aarde4 ,ik heb dikwyls op myne reis met verwondering gezien welk een onderscheid 'er is tusschen de planten en de aarde van de ene zyde ener beek en die welken op de andere zyde derzelver beek gevonden worden1 somtyds zelfs al is die beek niet groter dan dat men 'er over huppelen kan4 ,dit deed my telkens als ik ene wat grote beek of rivier ontmoette verwagten nieuwe planten te zien4 ,de zaden kunnen met den stroom van verre af zyn nedergevoerd4 ,ook was zelfs de aarde niet zelden van ene geheel andere natuur dan aan de overzyde ener beek1 zo dat zy aan de ene zyde dikwyls zeer vet en vrugtbaar1 en aan de andere dor en mager is4 ,ene rivier kan een nog groter onderscheid maken4 ,zo zien wy wat een onderscheid 'er is tusschen ,new ,jersey en ,pensylvanie1 twee landschappen alleen maar door de ,dellaware van malkander gescheiden4 ,in ,pensylvanie bestaat de grond uit ene losse aarde1 met zand en klei vermengd1 die zeer vrugtbaar is2 in ,new ,jersey vindt men meest enen drogen1 zandigen1 en1 enige plaatsen alleenlyk uitgenomen1 onvrugtbaren grond4 ,zelden treft men daar stenen1 veel minder nog bergen aan4 ,in ,pensylvanie ziet men zelden enen ,dennenboom2 in ,new ,jersey vindt men 'er gantsche bosschen van4 ,philadelphia4 ,des avonds kwam ik te ,philadelphia aan4 ,krekels4 ,den #bb4 ,mai begonnen de by de ,engelschen zo genaamde ,locusts1 een soort van ,krekels1 voor den dag te komen4 ,zodra hunne vleugels droog waren vingen zy hun gezang aan1 zo dat men in de bosschen meende zyn gehoor te zullen verliezen4 ,dit jaar was 'er ene schrikkelyke menigte van4 ,in de verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy voor het jaar #agef4 heb ik een omstandig narigt van hunne eigenschappen en levenswys gegeven1 werwaards ik den ,lezer wyze4 ,de ,tulpenboom4 ,de ,tulpenboom stond den #be4 ,mai in vollen bloei4 ,het was zeer aangenaam bomen zo zwaar als onze ,eiken met bloemen bedekt te zien die onzen ,tulpen zeer veel geleken1 schoon de reuk niet zeer lieflyk was4 ,kevers4 ,een hoornloze olyfkleurige ,kever1 hebbende de randen en de naden der deksels van de vleugels zwart1 en het lyf bruin1 zat op de bloemen van den ,tulpenboom1 ,ik kon niet te weten komen of zy het zaadmeel der bloemen verzamelden dan of zy daar om te paren waren4 ,dieper in den zomer1 als de ,moerbezien ryp waren1 zag ik dezen ,kever diepe gaten in dezelven maken1 't zy om ze te eten1 't zy om 'er eyeren in te leggen4 ,ook vond men naderhand dat zy veelvuldig op de bladeren der ,magnolia glauca zaten4 ,vrugten4 ,de ,aardbezien waren thans op de hoogtens ryp1 en het ,landvolk bragt de ,karssen al volkomen goed in de ,stad1 egter waren ze nog niet overvloedig4 ,hieruit kan men evenwel van de ,lugtstreek des ,lands oordelen4 ,een ,travado4 ,den #bf4 ,mai had men hier enen storm1 ,travado of ,travat gewoonlyk genoemd4 ,des avonds om tien uren1 zynde de lugt zeer klaar1 kwam 'er uit het ,zuidwesten ene zwarte wolk met een zeker gesuis4 ,anders werd 'er geen wind bespeurd4 ,wy konden egter de aankomst van deze wolk uit het gesuis en het geraas dat de bomen maakten1 en het welk hoe langer hoe nader by kwam1 van verre bespeuren4 ,toen zy by ons kwam brak 'er een geweldige storm uit1 die1 in de streek waarin hy voortging1 zware heiningen omver wierp1 ze een goed stuks wegs met zig voerde1 en zware bomen ter neder smeet4 ,daarop volgde een tamelyk sterke regen1 waardoor de storm verdween1 en alles weder1 stil wierd4 ,zulke ,travado's komen hier dikwyls des zomers en brengen dit voordeel aan dat zy de lugt zeer bekoelen4 ,dog egter doen zy ook grote schade4 ,merendeels worden zy van zwaren donder en blixem vergezeld4 ,zodra als het onweder voorby is wordt de lugt weder zo helder als van te voren4 ,de ,beverboom4 ,de ,magnolia glauca stond den #bh4 ,mai in vollen bloei4 ,de bloemen gaven enen lieflyken geur van zig1 die des avonds vooral in de bosschen den reiziger of wandelaar zeer verkwikte4 ,toen wat later de wilde wyngaarden bloeiden was derzelver reuk niet minder aangenaam4 ,nog waren 'er verscheiden' andere bloemen die de lugt met hare lieflyke uitwaassemingen vervulden4 ,de ,kalmia4 ,de ,smalbladerige ,kalmia bloeide thans meest overal4 ,zy wast gemeenlyk op zandige heiden1 of andere magere gronden1 waar weinig gewassen voort willen4 ,in ,pensylvanie1 maar nog meer in ,new ,jersey en in ,new ,york1 is zy tamelyk gemeen1 dog minder in ,kanada4 ,zy blyft den winter over groen4 ,zy versiert als zy in bloei staat het kreupelbosch niet weinig4 ,de bloemen zyn van een schoon purper1 dog onder in hebben zy eenen kring van donker purper1 en binnen in dien kring is de bloem ligt grauw4 ,de bloemen zitten in bosjes rondom den steel gelyk als kronen1 zo dat 'er de steel als ene opgeschikte piramide uitziet4 ,de ,engelschen noemen deze plant ,dwarf ,laurel4 ,zy is1 gelyk hare ,zuster de ,breedbladerige ,kalmia1 voor schapen en ander klein vee vergiftig4 ,of zy het groter vee ook zo nadelig is kan ik niet zeggen4 ,buiten het vermaak dat hare bloemen den ogen verschaffen schryft men haar geen ander nut toe4 ,de ,breedbladerige ,kalmia stond ook in haren besten luister1 en dong met hare ,zuster om den voorrang in schoonheid4 ,dog gene van beiden kan zig1 gelyk de ,magnolia1 op den lieflyken geur1 dien zy geven1 verheffen4 ,met zulk ene spaarzaamheid en zulk een overleg deelt de alwyze ,schepper zyne gaven uit4 ,geen wezen ontvangt alles te gelyk1 en elk ontvangt zyn deel4 ,hernhutters4 ,in ,mai waren een groot getal ,hernhutters uit ,europa te ,new ,york overgekomen1 die twee bekeerde ,groenlanders met zig bragten4 ,de zig hier ophoudende ,broeders zonden terstonds enigen van hun uit om ze te verwelkomen4 ,onder dezen waren twee bekeerden uit de ,wilden in ,noord ,amerika1 en twee die van ,suriname gekomen waren4 ,deze drie soorten van uit de ,heidenen bekeerde ,hernhutters bevonden zig t'zamen te ,new ,york4 ,ik zelf had gene gelegenheid ze te zien2 dog zulken die ze gezien hadden meenden zeer duidelyk opgemerkt te hebben1 dat deze drie onderscheiden' volken1 uit hoe verre van malkander gelegen' oorden zy ook gekomen waren1 nogthans in wezenstrekken en gestalte zeer veel naar malkander geleken1 alleen waren de ,groenlanders wat kleinder4 ,en hieruit wilden zy opmaken1 dat deze drie volken van den zelven stamvader uit ,noach's geslagt voortgekomen waren4 ,hoe ver hunne mening gegrond was kan ik niet zeggen4 ,karssen4 ,den #cj4 ,mai waren de rype ,karssen al vry gemeen en goedkoop4 ,jams4 ,jams is de naam van een soort van wortelen1 die men in de warmste delen van ,amerika sterk teelt om ze te eten1 gelyk men hier met de ,potatoes doet4 ,ik proefde ze dien dag het eerst aan het huis van den ,heer ,franklin4 ,men had nog niet beproefd ze hier te planten1 dog zy waren uit de ,west ,indien gekomen1 en dus zyn zy hier iets zeldzaams4 ,zy zyn wit1 en smaken byna als de ,potatoes1 dog kwalyk zo wel1 zo dat ik het der moeite niet waardig agten zoude ze hier te poten1 als zy al wilden voortkomen4 ,dit is de ,dioscorea alata4 ,kaas4 ,men maakt hier veel ,kaas1 dog zo goed niet als in ,engeland1 hoewel sommigen van oordeel zyn dat de ,pensylvanische ,kaas oud geworden zynde de ,engelsche niet wyken zoude4 ,ook kwam het my voor dat verscheiden' soorten van ,kaas hier te lande gemaakt al zo goed als de ,engelschen waren4 ,een man van ,boston in ,nieuw ,engeland berigtte dat sommigen daar uitmuntende ,kaas wisten te maken1 en dat hun geheim daarin bestond van zorg te dragen dat de koeyen op gene landen weiden waar het water brak is1 want in dat geval zou de kaas zo goed niet zyn4 ,dog dit vereischt nader onderzoek4 ,vertrek van ,philadelphia4 ,den #ca4 omtrent den middag nam ik de reis van ,philadelphia in een klein ,jagt aan1 dat gestadig als de ,dellaware open is tusschen ,philadelphia en ,trenton heen en weder vaart4 ,wy zeilden den stroom met schoon weder en goeden wind op4 ,wy zagen enige ,steuren van tyd tot tyd wel enen vadem hoog uit het water opspringen4 ,dit duurde tot dat wy digt by ,trenton waren1 daar wy de ,dellaware verlieten4 ,het land was aan de zyde van ,pensylvanie laag1 dog op die van ,new ,jersey was het wat verhevener1 zynde de zandige oever steil dog niet zeer hoog4 ,aan beide de zyden zag men hoog geboomte1 welks bladen 's winters afvallen4 ,het weder4 ,het weder was gedurende de gantsche maand van ,mai1 als het niet regende1 zo gesteld1 dat het des voormiddags stil was1 en 's namiddags een weinig1 en somtyds wat sterker1 begon te wayen4 ,ook was het des voormiddags helder1 dog na den middag betrok de lugt gemeenlyk een weinig dog zonder regen4 ,de oevers4 ,de oever der ,rivier was nu hoog dan laag4 ,hier en daar zag men in de bosschen enige kleine huizen1 en nu en dan een enkeld matig stenen huis4 ,de ,rivier werd hoe langer hoe smalder4 ,om drie uren na den middag zeilden wy ,burlington voorby4 ,burlington4 ,burlington1 de ,hoofdstad en de verblyfplaats van den ,gouverneur van ,new ,jersey1 is ene kleine plaats1 twintig ,eng4 mylen van ,philadelphia op den ooster oever der ,dellaware4 ,de huizen waren merendeels van steen1 dog stonden ver van malkander4 ,de ,stad heeft ene voordelige legging1 dewyl 'er ,schepen van ene vry aanzienlyke grootte komen kunnen4 ,dog ,philadelphia is haar een hinderpaal om haren handel uittebreiden1 want de eigenaars dier plaats hebben haar zeer grote voorregten geschonken waardoor zy zo zeer toegenomen is dat zy alle andere ,steden den handel onttrekt4 ,het huis van den ,gouverneur is niet groot dog van steen1 en staat digt by de ,rivier4 ,het is het eerste gebouw in de ,stad dat men van ,philadelphia komende in 't oog krygt4 ,omtrent het vloeden en ebben der ,dellaware1 het welk men tot by ,trenton gewaar wordt1 is aan te merken1 dat als by volle maan het water by ,kaap ,hinlopen1 by voorbeeld1 ten negen uren voor den middag het hoogst is1 men het hoogste water op de ,rivier by ,chester om een uur en tien minuten na den middag heeft1 en te ,philadelphia om twee uur en tien minuten4 ,deze waarnemingen heb ik van den ,heer ,evans4 ,oevers4 ,de ,oevers aan den kant van ,new ,jersy waren merendeels hoog en steil1 en bestonden uit een steenkleurig zand1 dog aan de overzyde was de grond ene zwartagtige vette aarde met glimmer vermengd4 ,op de zyde van ,new ,jersey zag men nu en dan enen ,dennenboom1 dog zelden op de andere1 uitgenomen op enige weinige plaatsen1 daar zy toevallig uit ,new ,jersey waren overgebragt4 ,tegens den avond1 als het omtrent een uur gebt had1 en het zeer stil was1 konden wy het niet verder brengen1 en moesten 't anker omtrent zeven ,eng4 mylen beneden ,trenton vallen laten4 ,hier lagen wy den gantschen nagt4 ,de bosschen waren vol van ligt gevende vliegen1 die in menigte gelyk vonken tusschen de bomen1 en somtyds dwars over de ,rivier vlogen4 ,in de poelen maakten de ,bulkikkers een verschrikkelyk geweld1 en somtyds schenen 'er meer dan honderd te gelyk het op een brullen te zetten4 ,ook hoorde men den ,whipperiwill overal4 ,voortreis4 ,trenton4 ,den #a4 ,juni zetteden wy onze reis voort4 ,de ,dellaware was hier zeer smal1 en de oevers waren van dezelve gesteldheid als die wy den voorgaanden dag zagen voor dat wy ,burlington bereikten4 ,des morgens om agt uur kwamen wy te ,trenton aan4 ,den volgenden dag vertrokken wy van daar met den gemenen wagen4 ,de velden waren meest met weit1 rogge1 mais1 haver1 hennip en vlas bezaid4 ,op verscheiden' plaatsen vonden wy grote stukken met hennip4 ,kastanjebomen vonden wy in vry grote menigte4 ,zy wiessen dikwyls op zeer slegte gronden1 die egter niet te droog nog te nat waren4 ,men zeide dat 'er vele ,tulpenbomen in de bosschen waren1 dog wy zagen 'er genen op den weg4 ,den aangenomen geur der in de moerassen wassende ,magnolia's rook men reeds van verre1 eer men zelfs den boom kon zien4 ,de ,phlox glaberrima1 en andere bloemen4 ,de ,phlox glaberrima stond hier en daar vry talryk in de bosschen2 hare rode bloemen gaven een schoon aanzien4 ,zy wies hier in de zelve gronden als in ,europa de ,lychnis viscaria en de ,lychnis dioica4 ,de ,phlox maculata groeide veel op natte plaatsen1 en was vol van schone1 rode1 welruikende bloemen4 ,zy stond op zulke gronden daar by ons de ,lychnis flos cuculi groeit4 ,als men by deze bloemen de ,bartsia coccinea1 de ,lobelia cardinalis1 en de ,monarda didyma voegt1 heeft men de bloemen die ongetwyfeld de schoonste rode kleuren tonen4 ,de ,sassafrasbomen waren overvloedig digt by de heiningen van tuinen en boomgaarden4 ,de huizen die wy voorby reden waren meest van hout4 ,op ene plaats was men bezig een huis te bouwen welks muren alleen van klei waren1 uit de welke men hier ook de bakovens maakt4 ,boekweit4 ,de ,boekweit had zig hier op vele plaatsen in 't wild voortgeplant4 ,wy zagen 'er den gehelen dag enkelde planten van in de bosschen en op de velden1 dog altyd digt by de wegen2 waaruit men kan opmaken dat zy hier uit verstroide zaden is voortgekomen4 ,nieuw ,brunswyk4 ,des avonds laat kwamen wy te ,nieuw ,brunswyk aan4 ,den #c4 ,juni gingen wy met een ,jagt naar ,new ,york de ,rivier af4 ,deze had in 't begin tamelyk hoge en steile oevers van den roden steen1 dien ik al beschreven heb4 ,hier en daar stond ene ,landhoeve1 en wat verder zag men digt aan de ,rivier grote koornlanden en weiden4 ,wy moesten in het zeilen de tekens volgen van in den grond gestokene takken met bladeren daaraan1 welken den weg aanwezen dien men houden moest om de ondieptens te vermyden4 ,eindelyk kwamen wy in zee1 en zagen zuidwaards heen niets dan dezelve2 dog aan de linkerhand hielden wy altyd het vaste land in 't gezigt4 ,aan den mond der ,rivier gekomen zynde konden wy kiezen of wy buiten om het ,staten ,eiland heen1 dan tusschen het zelve en 't vaste land door zeilen wilden4 ,wy rigtten ons naar weer en wind1 en zeilden buiten om1 dewyl het schoon weder was1 daar men by storm binnen door zeilt2 en schoon wy twee uren bleven vast zitten1 arbeidden wy ons nogthans weder los1 en kwamen ,de ,stad ,new ,york4 des avonds om negen uren te ,new ,york aan1 welke ,stad ik al beschreven heb4 ,wyngaarden4 ,den #d4 ,juni vond ik hier in de tuinen ,wyngaarden1 die uit ,europa gekomen waren4 ,zy droegen jaarlyks vele zeer goede druiven4 ,als de winter gestreng is bevriezen zy dikwyls tot aan den grond toe1 maar met de lente botten 'er nieuwe scheuten uit4 ,aardbessen4 ,de ,aardbessen1 werden nu dagelyks menigvuldig te koop geveild4 ,een jonge ,engelschman uit ,jamaika berigtte dat daar gene ,aardbezien groeiden4 ,de ,slangen zyn zeer op deze vrugt gesteld2 dog zy zyn zo goed niet als die in ,zweden en ,finland vallen4 ,klaver4 ,buiten de ,stad was hier en daar op de hoogtens ,klaver gezaid4 ,men was ten dele bezig met het afmayen der velden2 sommigen waren reeds gemaid1 en de klaver lag op hopen om weggevoerd te worden4 ,karssenbomen4 ,aan den weg tusschen ,philadelphia en ,brunswyk vindt men vele ,karssenbomen op de ,landhoeven2 dog verder waren zy vry zeldzaam4 ,maar in ,new ,york voorby ,staten ,eiland vond ik ze weder menigvuldiger4 ,dog daar waren hier zo vele verscheidenheden niet van als in ,pensylvanie4 ,ik zag hier weinig van de zwarte zoete1 dog meest van de zure rode karssen4 ,men mogt op reis in de boomgaarden zo vele karssen eten als men wilde1 mits men de takken niet aan stukken brake4 ,tusschen ,brunswyk en ,staten ,eiland vond men vele ,appelboomgaarden4 ,visch4 ,den #f4 ,juni hoorde ik verscheiden lieden van jaren verzekeren dat de visch hier sedert korten tyd merkelyk was verminderd4 ,rum4 ,de ,rum1 een soort van brandewyn die uit suikerriet gemaakt wordt1 en hier sterk in 't gebruik is1 wordt voor gezonder gehouden dan brandewyn1 die uit koorn gestookt wordt4 ,om dit te bevestigen zeide men1 dat zy een stuk varsch vleesch in ,rum en een ander stuk in brandewyn gelegd1 en in beiden enige maanden gelaten hadden1 waarna dat 't welk in ,rum gelegen had 'er zeer wel en gaaf1 dog het ander geheel doorvreten en vol gaten uitgezien had4 ,dog deze proef schynt my niet van de juisten te wezen4 ,de ,major ,roderfort verhaalde1 dat1 toen hy op den krygstogt naar ,kanada was1 hy bemerkt had dat de ,soldaten wanneer zy enigen tyd lang brandewyn zopen stierven1 dog dat de ,rum hun geen kwaad gedaan had1 schoon zy ze dagelyks enen langen tyd gebruikt hadden4 #bch ,long ,island4 ,long ,island is de naam van een ,eiland leggende vlak over de ,stad ,new ,york in zee4 ,het noordelyker deel is veel vrugtbaarder dan het zuidelyker4 ,voorheen heeft 'er ene grote menigte van ,wilden op gewoond2 ook vindt men 'er nog ettelyken van1 dog zy verminderen jaarlyks1 vermits zy 't ,eiland allengskens verlaten4 ,het zuider deel is wel het dorste2 dog de wyze ,schepper heeft die onvrugtbaarheid door ene verbazende menigte van oesters1 kreeften1 krabben1 allerleien visch1 en velerhande zeevogels vergoed1 die men daar veel overvloediger aantreft dan aan het noorder eind4 ,dit is de oorzaak ook waarom de ,wilden zig aan het zuider gedeelte het meest onthielden1 dewyl zy voomamelyk van oesters en andere zeevoortbrengsels leefden4 ,nog kan men by ebbe in korten tyd ene gantsche kar vol oesters laden1 die een enkelde vloed op 't strand gesmeten heeft4 ,overal op het ,eiland vindt men ene grote menigte van allerlei schalen1 die de ,wilden voorheen daar gestroid hebben4 ,deze schalen gebruikt men nu om 't land te misten4 ,het zuidelykste deel van 't ,eiland wordt meest tot weiland1 het andere tot koornakkers gebezigd4 ,men wil dat in 't laatst genoemde deel de winter langer aanhoudt1 en de sneuw langer leggen blyft4 ,de menschen zyn hier zeer vrugtbaar1 lang en sterk4 ,vertrek4 ,den #aj4 ,juni om den middag verlieten wy ,new ,york1 en zeilden met weinig winds de ,rivier ,hudson naar ,albany op4 ,wy zagen zeer vele ,schuiten1 die van ,new ,york naar huis keerden1 waar zy eetwaren en andere goederen te koop gebragt hadden1 die daar1 wegens de menigte van ,ingezetenen en den sterken handel1 wel gewild zyn4 ,de ,rivier liep hier van 't noorden naar 't zuiden4 ,zy had enige hoge uitstekken van land4 ,hare breedte zal aan den mond vyf vierden van ene ,eng4 myl wezen4 ,sommige ,bruinvisschen speelden op het water4 ,in 't begin was de oever aan de oostelyke zyde1 dat is die van ,new ,york1 hoog en steil1 dog aan de andere gloyende en met hout bedekt4 ,egter zag men aan weerskanten landhoeven en koornakkers4 ,de steile oevers bestonden uit ene steenkleurige aarde4 ,ook sommige kleine klippen van grauwen steen vertoonden zig hier en daar4 ,omtrent tien of twaalf mylen van ,new ,york kreeg het land aan den westelyken oever ene geheel andere gedaante1 want daar vertoonden zig hoge bergen1 loodregt steil tegens den stroom aan4 ,somtyds stak een hoek uit in 't water als ware het van een bolwerk4 ,de bergen waren met klein eiken- en ander hout bewassen4 ,vele grote en kleine stenen lagen aan den kant1 zynde van boven neder gevallen4 ,deze bergen duurden enige ,eng4 mylen lang4 ,dog aan de ooster zyde was het land merendeels hoog1 somtyds geschakeerd met bergen en vallyen1 die meest met blad verwisselend geboomte bewassen waren4 ,ook zag men hier en daar landhoeven4 ,op de heuvels lagen enige losse stenen4 ,wy zagen overal ,bruinvisschen1 en op ene plaats enige ,steuren #bci4 ,wat hoger op vonden wy den oostelyken oever sterk bebouwd1 en wy zagen vele schone landhoeven1 omringd van boomgaarden en akkers1 zo ver het gezigt reiken kon4 ,omtrent twee en twintig ,eng4 mylen van ,new ,york verlieten ons de hoge bergen1 en maakten als ware het enen rug dwars door 't land van 't oosten naar het westen4 ,ook veranderde de westelyke oever1 bestaande voorts uit vallyen en kleine bergjes4 ,het land was hier byna niet bewoond4 ,de oostelyke zyde egter bleef even bekoorlyk van gedaante4 ,na ene wyl in 't donker gezeild te hebben1 wierpen wy 't anker1 des te meer dewyl het sterk begon te ebben4 ,wy bleven hier den gantschen nagt leggen4 ,den #aa4 des morgens vervolgden wy onze reis met den vloed4 ,wy zeilden voorby de ,highland ,mountains1 die oostelyk van ons lagen4 ,zy bestonden uit grauwe rotsen1 waren hoog en vry steil1 en met blad verwisselende bomen1 ,dennen en rode ,ceders bedekt4 ,aan de wester zyde was het land vol van klippen1 dog die de hoogte niet hadden van de bergen aan den anderen kant4 ,wy konden niet wel de toppen dier bergen beschouwen1 dewyl zy met enen dikken nevel omgeven waren4 ,ook zag men gene landhoeven1 vermits het land te vol klippen was4 ,de afstand van dit gebergte van ,new ,york rekende men op zesendertig ,eng4 mylen4 ,enige mylen verder hadden wy nog heuvels en klippen aan de westelyke zyde1 en aan de oostelyke ene verwisseling van groter en kleinder bergen en dalen1 bedekt met geboomte4 ,schoon de bergen digt aan de ,rivier niet hoog waren1 wierden zy allengskens hoger en hoger1 hoe verder zy landwaards in kwamen4 ,daarna vertoonde zig niets dan zeer hoge ronde bergen en dalen1 die beiden met hout bewassen waren4 ,de dalen zelven waren eigenlyk niets dan lage klippen en rotsen1 die op vele plaatsen nevens de ,rivier loodregt steil afgingen4 ,de breedte van den stroom bedroeg gemeenlyk een musketschoot1 dog somtyds wel twee of drie4 ,verscheiden soorten van visschen sprongen in 't water4 ,om tien uren voor den middag ging de wind leggen1 en wy waren genoodzaakt de riemen te gebruiken4 ,op ene plaats aan den wester oever zagen wy een rood geschilderd houten huis1 en men zeide dat een weinig hoger op een zaagmolen stond4 ,buiten dit zagen wy dezen voormiddag nog huis nog bouwland4 ,het water der ,rivier was hier niet ziltig meer4 ,dog men zeide dat het somwylen by enen zuidwesten wind nog veel hoger brak blyft4 ,ook scheen hier het water donkerder dan meer naar beneden4 ,de oorsprong der ,rivieren4 ,het is ene zware1 zo niet ondoenlyke zaak1 den oorsprong der ,rivieren in 't algemeen te verklaren4 ,enigen kunnen wel uit ene verzameling van water ontstaan zyn1 dat door enen zwaren regen of ander toeval vergaderd is geworden1 en de kanten der verzamelplaats overtreden is1 of zig op ene andere wys enen doorgang gemaakt en zynen loop naar den kant genomen heeft1 waar het den minsten wederstand ontmoette4 ,dit is veelligt de oorzaak waarom zo vele ,rivieren1 zelfs langs vlaktens zo krom lopen4 ,egter schynt het dat sommigen haren oorsprong in de schepping zelve hebben1 en dat de alwyze ,schepper toen reeds den weg die derzelver wateren nemen zouden aangewezen heeft1 want het is niet waarschynlyk dat zy alleen uit enen toevalligen overloop van wateren ontstaan zyn4 ,onder deze laatste soort van ,rivieren mogen wy de ,hudson wel rekenen4 ,haar loop1 hare oevers1 alles moest verwondering in my verwekken4 ,zy begint een goed stuk boven ,albany1 en loopt lynregt van 't noorden naar het zuiden tot by ,new ,york4 ,dit is ene langte van ten minsten honderd en zestig ,eng4 mylen2 want de kleine bogten die zy somtyds maakt hebben haast niets te beduiden4 ,op sommige plaatsen tusschen ,new ,york en ,albany zyn ryen van bergen1 lopende oost en west1 en1 het geen zonderling is1 deze bergen lopen zonder afsnydingen voort tot dat zy aan de ,hudson sluiten1 die ze plotsling afsnydt1 zo dat hunne kanten loodregt steil tegens de ,rivier staan4 ,dus is hier ene opening zo breed als de ,rivier4 ,dog aan de overzyde vangen de bergen weder aan1 en lopen verder westwaards4 ,het geen nog aanmerking verdient is1 dat de ,rivier te die opening al zo diep1 zo niet dieper is1 als op andere plaatsen4 ,het is wonderlyk te zien hoe loodregt de kanten der bergen tegens den stroom zyn4 ,en het schynt1 dat indien de ,voorzienigheid deze opening niet gemaakt had1 al het land meer naar boven altyd onder water zou gestaan hebben1 dewyl dit gebergte1 gelyk een dam1 het aflopen van het water zou belet hebben4 ,waarom gaat nu deze ,rivier zo lang in ene lynregte streek voort8 ,waarom leggen deze doortogten tusschen de bergen onder dezelve middaglyn8 ,waarom zyn 'er ,watervallen digt by die doortogten1 of ten minsten ondieptens met steenagtige gronden8 ,wy wierden nu hoe langer hoe meerder verschrikkelyke hoge en steile bergen aan beide de oevers gewaar1 die op het maken van enig geluid enen sterken weerklank gaven4 ,hoe hoog en steil deze bergen ook wezen mogten1 waren zy egter met laag hout bewassen4 ,van hier konden wy1 ver noordwaards van ons1 de zogenaamde ,blauwe ,bergen zien4 ,ook scheen het land verder op tamelyk bebouwd en min bergagtig te zyn4 ,de ,schipper vertelde dat men in enen dezer bergen aan de westzyde der ,rivier dikwyls des nagts een ligt zag1 't welk het volk voor enen ,karbonkelsteen hield4 ,de laatste dezer hoge ten westen leggende bergen wordt ,butterhill genoemd4 ,het land werd verder op vlakker2 ook begon men meer landhoeven en akkers tusschen de hoogtens te ontdekken4 ,eer wy deze bergen te boven waren liep ons de wind tegen1 zo dat wy laveren moesten1 het welk zeer langzaam in zyn werk ging1 alzo de ,rivier hier niet boven een snaphaanschoot breed was4 ,eindelyk en wind en ebbe tegen krygende1 wierpen wy het anker1 waarop wy aan land traden om te zien wat daar merkwaardigs mogt te vinden wezen4 ,sassafras- en ,kastanjebomen wiessen hier veel1 ook hier en daar een ,tulpenboom4 ,ook stonden hier enige breedbladerige ,kalmias in bloei1 dog de bloemen waren wit4 ,kort na den middag begon het uit het zuidwesten te wayen1 dus ligtten wy het anker4 ,wy hadden juist stil gelegen op de plaats daar het steile gebergte eindigt4 ,het bestond uit grauwen rots1 en op den kant van 't water lagen vele kleine stenen4 ,zo dra wy de bergen verlaten hadden wierd het land vryer1 vlakker en wat verheven4 ,ook wierd de ,rivier byna ene ,eng4 myl breed4 ,na enigen tyd zeilens bespeurden wy gene bergen meer nevens de ,rivier2 maar ten oosten ging ene ry van bergen noordoost1 welker zyden ter halver hoogte met hout bedekt zyn4 ,dog de toppen waren gemeenlyk kaal4 ,misschien dat van wegen de sterke zonneschyn1 de droogte en 't geweld der winden1 die men hier heeft1 daar niets wilde voortkomen4 #bdj ,op de oosterzyde was het land meer bebouwd als aan de westelyke1 daar ons zelden een huis1 maar alleen louter bosschen1 schoon het ,land vlak was1 voorkwamen4 ,omtrent zes en vyftig ,eng4 mylen van ,new ,york was het land niet zeer hoog1 dog overal vol houts1 uitgenomen dat hier en daar ene boerdery wierd aangelegd4 ,de hoge bergen1 welken wy dezen namiddag verlaten hadden1 vertoonden zig nu over de bosschen heen4 ,de ,highlands ,mountains liepen niet noordelyker aan de ene zyde der ,rivier dan aan de andere4 ,hunne kanten die niet naast de ,rivier waren gingen niet loodregt maar gloyende op1 zo dat men ze1 schoon niet zonder moeite1 beklimmen konde4 ,kalk4 ,men brandde kalk op verscheiden' plaatsen langs de ,rivier1 waar de grond enigsins verheven was4 ,de ,schipper zeide dat men daar enige ,eng4 mylen ver enen schonen grauwblauwen steen vond waaruit men kalk brandde1 dog verder vond men genen kalksteen dan te ,albany4 ,dance4 ,wy voeren een klein uitstek lands op den westeroever voorby dat ,dance genaamd wierd1 omdat1 zo als men zeide1 de ,hollanders zig op die plaats voorheen eens vrolyk gemaakt en gedanst hadden1 dog ene menigte ,wilden1 die met hun gekomen waren1 zouden hen allen hebben omgebragt4 ,des avonds laat wierpen wy 't anker1 hebbende en wind en ebbe tegen4 ,men had hier omtrent twaalf vadem waters4 ,des nagts zagen wy vele ligtende vliegen1 die somtyds op het want kwamen zitten4 ,den #ab4 ,juni voeren wy voor ty1 dog tegen wind1 den stroom op4 ,de ,rivier was hier een musketschoot wyd4 ,het land aan beide de zyden was enigsins laag1 en bestond uit lage klippen en steenagtige velden1 dog was doorgaans met hout bedekt4 ,het was zo slegt dat zig 'er niemant wilde nederzetten4 ,enige ,eng4 mylen bleef het land zo1 zonder dat men ene enkelde landhoeve ontdekken kon4 ,om elf uur voor den middag bereikten wy een klein ,eiland midden in de ,rivier leggende4 ,hier is men ten halven wege tusschen ,new ,york en ,albany4 ,het land was nevens den stroom laag1 en steenagtig4 ,dog verder op zag men met hout bewassen bergen1 vooral aan de westzyde der ,rivier1 en nog verder weg keken de zogenaamde ,blauwe ,bergen over de eersten heen4 ,tegen den middag wierd het stil1 dus wy weinig vorderden4 ,het land was hier1 vooral tegens 't oosten1 wel bebouwd1 dog het scheen zeer ,strasburg4 zandig te zyn4 ,een der vlekken1 die hier lagen1 heette ,strasburg1 het wierd van vele ,duitschers bewoond4 ,westwaards zag men hier en daar enige nieuw ontgonnen akkers4 ,de ,blauwe ,bergen waren hier van daan zeer duidelyk te zien4 ,zy staken door de wolken door1 en keken boven alle de anderen heen4 ,de stroom was voor ,strasburg ene ,eng4 myl breed4 ,men gebruikte hier tot tindel een geel zwam #bda1 dat op de ,ahornbomen wast4 ,dat van den roodbloemigen ,ahorn #bdb wordt voor het beste gehouden4 ,na dat agtte men het meest 't welk van den ,suikerahorn #bdc komt4 ,campen ,rheinbeck4 ,een weinig van ,strasburg legt ene plaats ,campen ,rheinbeck genoemd4 ,het is van de ,rivier af1 en wordt van vele ,duitschers bewoond1 die 'er ene kerk hebben4 ,deze stad kan men van de ,rivier niet zien4 ,om twee uur na den middag begon het uit het zuiden te wayen1 zo dat wy goeden wind hadden4 ,wy zagen fraye akkers1 wel gebouwde hoeven en schone boomgaarden4 ,op den westelyken oever was het land ook enigsins hoog1 dog nog meest met hout bedekt1 alleen vertoonde zig hier en daar1 dog schaarsch1 ene landhoeve4 ,de ,rivier liep lynregt noordwaards1 zo dat wy 'er geen einde van zien konden4 ,zy was op de meeste plaatsen ene ,eng4 myl breed4 ,de wind was ons den gantschen nagt gunstig1 zo dat ik gene gelegenheid had naar de gesteldheid des lands onderzoek te doen4 ,den #ac4 des morgens om vyf uur waren wy1 zo als men ons berigtte1 maar negen ,eng4 mylen van ,albany4 ,het land was laag aan beide de oevers1 en geheel byna met hout bewassen1 uitgenomen dat hier ene kleine boerdery is aangelegd4 ,aan de ,rivier lagen natte1 met rietgras #bdd bewassene weiden1 en dezen maakten verscheiden kleine ,eilandtjes uit4 ,wy zagen gene bergen4 ,wy haastten ons naar ,albany en hadden aan weerskanten meest lage landen1 die egter1 hoe nader wy by ,albany kwamen1 des te beter bebouwd waren4 ,men had hier het gebruik van hoistapels onder daken te zetten1 die men kan laten ryzen en dalen4 #bde ,de huizen die men van tyd tot tyd zag1 waren ten dele van steen1 ten dele van hout4 ,de ,rivier was zelden breder dan een snaphaanschoot1 en had verscheiden' zandbanken1 zo dat men het vaarwater diende te kennen4 ,eindelyk kwamen wy 's morgens ,albany4 om agt uur gelukkig te ,albany aan4 ,jagten4 ,alle de ,jagten1 die tusschen ,new ,york en ,albany varen1 horen in de laatste dier plaatsen t'huis4 ,zy gaan zo lang het water open is gestadig over en weer4 ,van ,albany vervoeren zy voornamelyk planken1 en ander timmerhout1 meel1 erwten1 en pelteryen1 die men van de ,wilden koopt1 of die 'er de ,franschen in 't geheim naar toe brengen4 ,zy keren byna ledig terug1 uitgenomen dat zy enige koopwaren1 waarvan de ,rum de voornaamste is1 medenemen4 ,deze laatste waar kunnen de ,ingezetenen van ,albany niet ontberen1 dewyl zy daar door de ogen der ,wilden zo weten te verblinden1 dat dezen hun de pelteryen naar goeddunken schatten laten4 ,deze ,jagten zyn tamelyk groot1 hebben goede kajuiten1 zo dat men daar zeer gemakkelyk in is4 ,zy zyn gemeenlyk van rood cederen1 of van wit eiken hout4 ,dikwyls is de bodem van witten eik1 de zyden van roden ceder1 omdat het laatste hout veel langer onverrot blyft dan het eiken4 ,dog dewyl het cederen hout ligt barst als het ergens tegens sloot1 en de ,hudson op vele plaatsen vol is van zandbanken en klippen1 waarop de kiel somtyds raakt1 zo kiest men liefst eikenhout voor den bodem1 dewyl het weker is en niet zo ligt splyt4 ,en daar de kiel onder water is staat zy niet zeer bloot aan verrotting4 ,kanoos4 ,de ,kanoos1 die deze ,jagten by zig hebben1 zyn uit een enkeld stuk houts gemaakt1 dat uitgehold is4 ,zy zyn van voren en van agteren puntig1 dikwyls drie of vier vadem lang1 en zo breed als de dikte van den stam het toeliet4 ,de roeyers zitten niet onder 't roeyen1 maar voor en agter staat een man met ene korte riem in de hand1 waarmede zy het vaartuig doen voortgaan4 ,ieder jagt heeft 'er twee4 ,de ,kanoos die te ,albany gemaakt worden zyn meest van wit dennenhout4 ,zy kunnen agt of twaalf jaren duren1 vooral als zy van buiten met een mengsel van teer1 vet en verw bestreken zyn4 ,te ,albany heeft men geen ander hout dat 'er goed toe is dan het witte dennenhout2 maar te ,new ,york maakt men ze uit rood cederen hout4 ,gemeenlyk zyn 'er gene banken in1 maar men moet op den grond zitten1 want als 'er banken in waren zoude men in gevaar zyn van omteslaan1 indien men het evenwigt niet wel bewaarde4 ,battoes4 ,battoes #bdf noemden de ,engelschen een ander soort van schuiten1 die men in ,albany veel gebruikt4 ,zy zyn van witte dennen of vuren planken gemaakt4 ,de bodem is plat1 om des te beter over ondieptens voorttekomen2 de einden zyn puntig en wat hoger als in het midden4 ,men zit 'er in1 en roeit ze gelyk wy onze boten doen4 ,zy zyn vry lang1 somtyds drie en somtyds vier vadem4 ,het boord is altyd loodregt1 en van twintig duim tot twee voet hoog1 en de breedte in het midden is omtrent twee ellen4 ,men bedient zig hier van dezelven voornamelyk om koopwaren naar de ,wilden te voeren1 in geval de stromen vaarbaar genoeg zyn1 en men de schuiten niet een stuk wegs over land dragen moet1 want de schuiten die uit den bast van bomen gemaakt zyn barsten te ligt als zy stoten1 en de ,kanoos laden niet veel en slaan te ligt om4 ,ik zag hier genen van dat soort van schuiten als men gewoonlyk in ,europa gebruikt4 ,koude4 ,de koude doet te ,albany veeltyds grote schade4 ,in den zomer gaat 'er nauwlyks ene maand voorby die niet enige nagten geeft dat het vriest4 ,de lente komt hier zeer laat2 het vriest dikwyls des nagts in ,april en ,mai1 waardoor de bloeisems veel lyden4 ,men vreesde dit jaar deswegens zeer voor de appelen4 ,zelfs vriezen wel de bloeisems der eiken in de bosschen dood4 ,in den herfst houden de warme dagen en nagten lang aan4 ,tegens het einde van ,september begint het des nagts gemeenlyk te vriezen1 dog vooral in ,october4 ,van 't begin of ten minsten het midden van ,november af tot in ,maart of ,april #bdg moet men het vee in de stallen houden1 en met hoi voeden4 ,weder in den ,zomer4 ,in den zomer blaast de wind meest uit het zuiden1 en brengt grote droogte aan4 ,nu en dan egter regent het een weinig4 ,zodra 'er regen komt loopt de wind noordwest1 blyft zo enen dag of twee1 en keert dan weer naar zynen hoek4 ,dit heb ik in dit en het volgende jaar dikwyls ondervonden4 ,den #ae4 ,juni zagen wy dat de betuiningen hier gemeenlyk van vuren planken gemaakt waren1 die op malkander tusschen vuren palen lagen4 ,van dit hout had men hier voorraads genoeg1 aangezien de menigvuldige bosschen en zaagmolens4 ,appelen4 ,de ,appelbomen slagen hier zo wel als ergens in ,noord ,amerika4 ,men vond boomgaarden by elke boerdery4 ,men heeft hier enen zeer lekkeren appel1 dien men in den herfst als iets zeldzaams naar ,new ,york en elders verzent4 ,ik heb te ,aobo uit de pitten van dezen appel verscheiden bomen gefokt1 die zeer wel zyn voortgekomen1 en onze winters verduren kunnen4 ,dog zy hebben nog gene vrugten gegeven4 ,men maakt hier ook ,cyder uit de appelen4 ,ook slagen hier allerlei ,karssenbomen vry wel1 dog niet de ,perenbomen4 ,dog zoude dit niet toeteschryven zyn aan gebrek van zorg voor de zelven1 aangezien men in ,pensylvanie goede peren vindt8 ,persiken4 ,persikenbomen heeft men hier dikwyls geplant1 dog zy zyn niet wel geslaagd1 het geen men deels aan den grond1 deels en voornamelyk aan enen zekeren worm toeschreef1 die in den grond zit en de wortelen afbyt4 ,misschien doet 'er ook wel de felle vorst veel toe4 ,buiten dezen had men hier gene andere tamme vrugtbomen4 ,hennip en vlas zait men zo veel als men tot het gebruik van noden heeft4 ,mais4 ,dog de ,mais wort hier sterk geteeld4 ,een losse grond wordt 'er het best voorgehouden4 ,in klei kwam zy niet voort4 ,zy heeft hier twee honderd voor een gegeven4 ,men hield derhalven dit graan voor een der voordeligsten1 te meer daar het weder opkomt al vriest het in 't voorjaar dood4 ,voorbeelden zyn 'er voor handen1 dat de plant tot tweemaal toe bevrozen geweest zynde egter enen voortreffelyken oogst gegeven heeft4 ,ook kan zy beter tegens de droogte dan de ,weit4 ,het grootste soort van ,mais wordt in ,september ryp4 ,weit4 ,de ,weit wordt hier ook met voordeel gebouwd4 ,zy wordt gerekend twaalf voor een te geven2 indien men maar tien voor een krygt is men kwalyk voldaan4 ,somtyds geeft de oogst twintig voor een4 ,de ,landlieden ,landlieden4 in ,albany zyn ten dele ,hollanders1 ten dele ,duitschers4 ,de laatsten hebben verscheiden' grote dorpen1 en zayen veel ,weit1 die naar ,albany en van daar naar ,new ,york vervoerd wordt4 ,uitgenomen de ,weit die by ,sopus1 anders ,king's ,town1 gewonnen wordt1 is die tusschen ,new ,york en ,albany valt de beste van geheel ,noord ,amerika4 ,men eet hier niet dan weiten brood4 ,te ,new ,york wordt de ,albanische ,weit wat duurder dan andere betaald4 ,rogge wordt hier ook1 dog niet veel1 gezaid4 ,garst wordt 'er weinig geteeld1 omdat men ,weit genoeg heeft om 'er mout van te maken4 ,maar omstreeks ,new ,york zag ik grote velden met ,garst4 ,haver wordt hier maar zo veel gezaid als men voor de paarden nodig heeft4 ,erwten worden hier veel gezaid4 ,zy slagen zeer wel1 en worden jaarlyks vele tonnen van naar ,new ,york gevoerd4 ,men is hier lang van den schadelyken erwtworm vry gebleven1 dog sedert weinige jaren heeft hy zig hier ook in de erwten begonnen te doen bespeuren1 en grote schade aan dezelven toetebrengen1 die voorheen hier in overvloed gewonnen1 en vooral voor het gebruik der zeevarenden met groot voordeel verkoft wierden4 ,voordezen liet men te ,king's ,town en in ,new ,york erwten van ,albany komen om te zayen1 en dezen waren het eerste jaar meest vry van de wormen1 dog het twede kwamen die 'er al in1 zo dat zy oneetbaar waren4 ,enigen zyn hier gewoon van1 als de erwten onder 't koken hard blyven1 wat asch in den pot te goyen2 dog of dit gezond en aangenaam is weet ik niet4 ,potatoes4 ,de meeste menschen plantten ,potatoes4 ,sommigen bewaarden ze in asch in plaats van in zand4 ,in ,ierland zyn vele lieden gewoon in den herfst de ,potatoes in den oven een weinig te drogen1 om ze des te beter te doen duren4 ,dog dan deugen zy niet om geplant te worden4 ,de ,bermudische ,potatoes #bdh zyn hier ook redelyk wel geslaagd4 ,de ,hommelvogel wordt hier1 dog zeldzaam1 gevonden4 ,daken4 ,men maakt hier de ,dakberden van wit dennenhout1 het welk men al zo goed en duurzaam agt als dat van den ,cupressus thyoides4 ,zulk een ,witte ,dennen4 dak kon het1 zeide men1 wel veertig jaren houden4 ,deze ,witte ,dennen wassen hier veel op dezelve gronden als onze gemene ,dennen4 ,dog in het benedenste gedeelte van ,new ,york en in ,pensylvanie heb ik 'er geen ontmoet4 ,men voert velen van deze planken van ,albany naar ,new ,york1 van waar zy naar buitenslands verzonden worden4 ,wyngaarden4 ,wilde ,wyngaarden wiessen in overvloed in de bosschen en op de steile oever der rivieren1 waar men ze vooral in ongelooflyke menigtens vond1 zo dat zy dikwyls de bomen op de welken zy gekropen waren door hunne zwaarte buigen deden4 ,men eet de druiven als zy wat bevroren zyn1 want anders zyn zy zuur4 ,muggen4 ,muggen vindt men schrikkelyk veel in de grote bosschen en woestenyen die tusschen ,albany en ,kanada leggen4 ,de ,reizigers worden 'er deerlyk van geplaagd4 ,om zig tegens dit ongedierte te wapenen besmeren sommigen hunne aanzigten met boter of vet4 ,de zware hette maakt ook het dragen van laarzen lastig1 dog men doet wel papier onder de koussen4 ,anderen bedekken het gehele hoofd in grote kappen1 en hebben floers voor de ogen4 ,des nagts slaapt men in tenten1 als 'er gelegenheid is die medetevoeren1 en buiten dezelven1 aan den ingang1 maakt men grote vuren om de muggen door den rook te verdryven4 ,bruinvisschen4 ,de ,bruinvisschen komen zelden hoger de ,hudson op dan men zout water heeft2 dog daar nemen de ,steuren hunne plaats in4 ,egter is 'er wel een enkelde ,bruinvisch tot by ,albany gezien4 ,zelfs wierd 'er gezegd dat een ,walvisch eens tot by die ,stad den stroom was opgezwommen4 ,ligtgevende vliegen4 ,ligtgevende ,vliegen1 #bdi van 't zelve soort als men in ,pensylvanie heeft1 ziet men hier iederen nagt in menigte4 ,zy vlogen overal in de ,stad1 zelfs kwamen zy in de huizen4 ,de ,engelschen noemen ze ,vuurvliegen4 #bej ,bomen die te ,albany niet groeyen4 ,verscheiden' bomen die in ,pensylvanie zeer gemeen zyn worden hier niet gevonden1 als de ,beverboom1 de ,nyssa aquatica1 de ,liquadambar ,styraciflua1 de ,persimon1 de ,tulpenboom1 de ,zwarte ,walnoot1 de ,moeraseik1 de ,cercis ,canadensis1 de ,robinia pseudacacia1 de ,gleditsia triacanthos1 de ,annona muricata1 de ,celtis ,occidentalis1 en ene menigte van struikgewassen4 ,de meer noordelyke legging der plaats1 de strekking van het ,blauwe ,gebergte1 de loop der rivieren1 die allen zuidwaards naar zee stromen1 waardoor de zaden der planten wel van hier zuidwaards1 dog niet van 't zuiden herwaards gevoerd worden1 zyn voomamelyk oorzaak dat men hier vele gewassen te vergeefs zoekt die in ,pensylvanie gevonden worden4 ,een ,eilandtje beschreven4 ,den #i4 ,juni ging ik het ,eiland bezigtigen dat in de ,revier omtrent ene ,eng4 myl beneden de ,stad legt4 ,het is omtrent ene van die mylen lang en een vierde van dezelve breed4 ,het is byna geheel met koorn bezaid1 en behoort enen enigen eigenaar1 wien ook twee kleine ,eilanden daarnevens leggende toebehoren4 ,men zag hier geen hout behalven enige bomen1 die rondom den oever stonden1 welken1 als ware het1 ene hoge haag maakten4 ,de ,roodbloemige ,ahorn wies hier menigvuldig4 ,zyn blad is van onderen als verzilverd1 het welk door den wind opgeligt wordende den boom van verre 'er doet uitzien als met witte bloemen bedekt4 ,de ,waterbeuk wies zeer hoog1 en is hier een van de bomen die de sterkste schaduw geven2 ,de zogenaamde ,waterpopulier #bea was hier de gemeenste van allen1 kwam zeer wel aan het water voort1 en bereikte de hoogte van onze zwaarste populieren4 ,hy geeft ene uitmuntende schaduw4 ,op de oevers is hy een der nuttigste bomen1 dewyl zyne wortels den grond vast maken1 en in staat stellen den slag van 't water te wederstaan4 ,dit nut brengen hier ook de ,waterbeuken en de ,olmen voort4 ,de wilde ,pruimbomen stonden hier ook in menigte1 en waren vol van onrype vrugten4 ,ook vond men den ,sumach overvloedig4 ,het zelve kan men van de wilde ,wyngaarden zeggen4 ,de druiven1 zeide men1 wierden zeer laat ryp1 schoon zy thans vry groot waren4 ,de ,amerikaansche ,olm maakte hier en daar grote hagen4 ,de grond van het ,eiland was ene vette tuinaarde met zand vermengd1 en wierd het meest tot maisplanteryen gebruikt4 ,ook waren 'er grote velden met ,potatoes4 ,het gantsche ,eiland was voor honderd pond ,new ,yorksch geld verhuurd4 ,de ,huurder deed weer kleine stukken aan anderen ter huur over1 die 'er moeskruiden teelden4 ,de ,porcelein wies hier overvloedig1 en zag 'er wel uit4 ,eb en vloed4 ,de eb en vloed gaat ongevaar agt of tien ,eng4 mylen in de ,hudson boven ,albany1 dus wel honderd zes en vyftig ,eng4 mylen ver van zee4 ,dog in 't voorjaar als de sneuw smelt bespeurt men hier wegens het afkomende water genen vloed2 maar ene gedurige ebbe4 ,het zelve gebeurt ook des zomers by zware en aanhoudende regens4 ,de koude4 ,de koude wordt hier in 't algemeen voor zeer gestreng gehouden4 ,het ys wordt in de ,hudson drie of vier voet dik4 ,den #bb4 ,maart ,o4 ,s4 was men met zes paarden over 't ys gereden4 ,somtyds gaat het eerst in 't laatst dier maand los1 en dan voeren somtyds de schollen gehele huizen met zig weg4 ,het water is in dien tyd zeer hoog1 dewyl het ys beneden zeer dikwyls dammen maakt4 ,somtyds was het dan drie vadem hoger gestegen dan in den zomer gewoonlyk is4 ,de grond bevriest hier dikwyls ter diepte van drie tot vyf voeten4 ,om den #e4 ,november legt men hier de ,jagten op1 en in 't laatst van ,maan of het begin van ,april beginnen zy weder naar ,new ,york te varen4 ,men wist hier niets van kacchels1 en de schoorstenen waren zo wyd dat men 'er met paard en slede door zoude kunnen ryden4 ,water4 ,het putwater was om dezen tyd in vele putten in de ,stad zeer koud1 dog het smaakte wat zuuragtig1 het geen niet aangenaam was4 ,het nauwer onderzoekende vond ik 'er vele kleine ,insekten in1 waarschynlyk ,monoculi4 ,zy waren van twee tot vier meetkundige lynen lang1 zeer smal en bleek van kleur4 ,de kop was zwart en dikker als het overige lyf1 en omtrent zo groot als een kleine speldekop4 ,de staart was in twee delen gespleten1 en elke arm van denzelven eindigde met een klein zwart kogeltje4 ,als zy zwommen maakten zy kromme lynen1 byna gelyk jonge ,kikvorschen4 ,ik goot wat van dit water in ene kom1 en deed daar omtrent een vierde van zo veel ,rums by1 dog dit hinderde de diertjes niet in 't zwemmen4 ,dus zoude men de punch van dit water bereid zeer sterk moeten maken1 wilde men ze doden4 ,schoon de menschen die dit water dagelyks dronken geen ongemak 'er van hadden1 dunkt my egter dat het voor iemant die 'er niet aan gewoon is niet zeer gezond kan zyn4 ,ik was enige malen gedwongen my met water te behelpen waarin ik die diertjes duidelyk bespeurde1 dog byna elke reis voelde ik enen dag of twee daaraan iets in myn' keel1 als zat 'er ene erwt in1 en dit duurde wel ene gehele week4 ,dit ondervond ik dit en het volgende jaar te ,albany en op enige andere plaatsen4 ,jungstrom kreeg 'er ene zware pyn van in de borst en een gevoel als zat 'er een gezwel4 ,of dit nu van deze ,insekten of iets anders kwam kan ik niet zeggen1 dog ik vermydde sedert zo veel ik kon van zulk water te drinken4 ,ik heb deze ,monoculi dikwyls in het yskoude water dat uit de putten geschept was hier te lande gevonden4 ,wie weet hoe vele ziektens1 die wy niet nauwkeurig genoeg onderzoeken1 van zulk water veroorzaakt worden8 ,zeer dikwyls heb ik ene menigte van ,insekten in water gevonden1 't welk men om deszelfs helderheid hooglyk roemde4 ,hier was byna by elke boerdery een put4 ,dog voor de thee1 om te brouwen en te wasschen1 verkoos men het rivierwater4 ,dit is gemeenlyk troebel en des zomers zeer warm1 dog men laat het bezinken en bekoelen4 ,wy waren by enen ,geweermaker gehuisvest1 die ons zeide dat de beste smidskolen hier te lande uit den ,zwarten ,den gebrand werden4 ,die van den ,beuk volgden daarop4 ,het beste hout voor de snaphanen was dat van den wilden ,kerssenboom1 en daarna dat van den ,roden ,ahorn4 ,ander hout gebruikte hy niet4 ,het ,zwarte ,walnotenhout zoude wel uitmuntend zyn tot dat gebruik1 dog het viel hier niet4 ,albany4 ,albany is na ,new ,york de voornaamste of ten minsten de rykste ,stad van de ,provincie van ,new ,york4 ,zy legt schuinsch tegens enen heuvel1 digt aan den westeroever der ,hudson4 ,men rekent van hier tot ,new ,york honderdzesenveertig ,eng4 mylen4 ,de ,stad legt in de lengte langs de ,rivier1 die hier van 't noordnoordoosten naar 't zuidzuidwesten stroomt4 ,de hoge bergen1 die westwaards boven de stad leggen1 bepalen het gezigt naar dien kant4 ',er zyn twee kerken1 ene ,hollandsche en ene ,engelsche4 ,de eerste legt wat van den oever af1 aan de oostzyde der markt4 ,zy is van steen1 hebbende enen toren en ene klok daarin4 ,een ,predikant doet hier des zondags twee leerredenen4 ,de ,engelsche kerk staat wat hoger op den heuvel aan het westereinde van de markt1 onder de vesting4 ,zy is ook van steen1 dog zonder toren4 ,hier werd geen ,godsdienst gedaan1 dewyl 'er geen ,predikant was1 en alle de ,ingezetenen ,hollandsch verstonden4 ,anders krygt de ,predikant dezer kerk honderd ponden uit ,engeland 's jaars4 ,het ,stadhuis staat wat ten zuiden der ,hollandsche kerk1 vlak aan de ,rivier1 en is een frai stenen gebouw van drie verdiepingen4 ,het heeft enen kleinen toren1 ene klok1 en boven op enen vergulden kloot een weerwyzer4 ,huizen4 ,de ,huizen in de stad zyn tamelyk goed1 ten dele van steen1 en gemeenlyk met berden gedekt1 die van wit dennenhout zyn4 ,enigen waren met pannen voorzien1 die men uit ,holland had doen komen1 dewyl men van gedagte was dat de klei hier te lande niet goed was om 'er pannen van te maken4 ,de meeste huizen waren op de ouderwetsche wys gebouwd1 enige weinigen maar uitgezonderd4 ,velen waren op dezelve wys getimmerd als de huizen te ,nieuw ,brunswyk1 namelyk zo dat de muren aan de straat van steen1 maar de anderen van planken waren4 ,de muren waren van buiten niet gepleisterd1 en men zag de blote stenen4 ,dit vindt men zo in alle de ,noord ,amerikaansche steden1 die ik gezien heb1 en egter doet de lugt geen kwaad aan de muren4 ,de pypen der dakgoten steken tot op 't midden der straat uit1 waardoor de muren van den drop bevryd waren2 dog dit maakte by regen de menschen op de straten schrikkelyk nat4 ,de straatdeuren zyn gemeenlyk in het midden der huizen1 en aan beide de zyden der stoep zyn banken1 waar de menschen by goed weder den gehelen dag op zitten1 vooral als zy buiten de zon zyn4 ,voornamelyk vond men des avonds de menschen van beiderlei geslagt op de stoepen1 het welk de voorbygangers dwong byna altyd met den hoed in de hand te lopen4 ,de straten zyn breed1 en gedeeltelyk geplaveid4 ,op sommige plaatsen staan bomen op de zyden4 ,de straten die in de langte lopen zyn evenwydig met de ,rivier1 en de dwarsstraten snyden ze met regte hoeken4 ,de straat tusschen de twee kerken is vyfmaal zo breed als de anderen1 en verstrekt voor ene markt4 ,voor 't overige zyn hier de straten niet zeer zuiver1 dewyl des zomers overal het vee des nagts voor de huizen blyft staan4 ,men heeft hier gene stadsdeuren1 maar opene doorgangen om in de stad te komen4 ,hier zyn twee zogenaamde marktplaatsen1 waar het land volk enige malen ter week zyne waren komt veilen4 ,de ,vesting legt hoger dan de andere gebouwen1 op enen ten westen der stad gelegenen berg4 ,het is een groot stenen huis met hoge dikke muren4 ,dog de legging is slegt1 en het kan alleenlyk dienen tegens plunderende partyen1 maar gene belegering doorstaan1 vermits 'er verscheiden' hoogtens van aarde ten westen leggen1 die de ,vesting bestryken1 en hoger zyn dan zy1 zo dat men alles zien kan wat 'er binnen geschiedt4 ,de hoogtens ten westen der ,vesting ryzen gedurig4 ,hier legt gemeenlyk ene bezetting4 ,in de ,vesting is een put die altyd vol waters is4 ,handel4 ,voor den handel legt deze ,stad vry voordelig4 ,de ,hudson loopt 'er vlak voorby1 en is hier van twaalf tot twintig voet diep4 ,men heeft nog geen bekwaam hoofd ter lading voor de ,jagten aangelegd4 ,dog de hier gebruikelyke vaartuigen kunnen vry digt aan den oever geladen worden4 ,als men zware vragten op de ,jagten brengen wil1 bindt men twee kanoos in de breedte aan malkander1 en brengt ze dus aan boord4 ,de ,stad dryft inzonderheid op ,new ,york enen sterken handel in pelteryen1 planken1 koorn1 meel1 erwten1 timmerhout1 en andere waren4 ,in alle de ,engelsche ,volkplantingen is gene plaats1 uitgenomen aan de ,hudson's ,bai1 waar men zo veel pelteryen van de ,inlanders bekomt als hier4 ,alle de kooplieden alhier zenden in 't voorjaar enen bedienden naar ,oswego1 ene ,engelsche handelplaats1 gelegen aan het grote ,meer ,ontario1 waar de ,wilden hunne waren brengen4 ,ik zal in 't vervolg hiervan omstandiger spreken4 ,hier houden zig de ,albanische kooplieden den gantschen zomer op1 en dryven enen sterken handel met velerlei soorten van ,amerikanen1 die daar met hunne pelteryen komen4 ,verscheidenen hebben my verzekerd1 dat zy somtyds de ,wilden1 vooral als die beschonken zyn1 wisten te bedriegen1 zo dat zy dikwyls niet het tiende gedeelte van de waarde hunner goederen voor dezelven kregen4 ,en dat die zo in zyn werk gaat heb ik verscheiden' malen met eigen ogen gezien4 ,de ,albanische kooplieden zyn regte ,chinezen2 en zy houden het voor iets frais de ,wilden met brandewyn te bezuipen1 en hun dan voor een wisjewasje al hun goedtje aftekopen4 ,de ,amerikanen merken dikwyls wel na het uitslapen van den roes dat zy bedrogen zyn1 en tonen 'er enig misnoegen over1 dog troosten zig spoedig met de gedagte dat het hun evenwel heeft mogen gebeuren zig eens aan brandewyn regt zat te zuipen1 en dit schatten zy boven alles ter wereld4 ,vooral bevredigen zy zig schielyk als zy op nieuws enige goede slokken mogen doen4 ,behalven den handel die dus te ,oswego gedreven wordt1 komen 'er vele ,wilden uit ,kanada te ,albany met pelteryen1 dog zelden iets anders dan ,bevervellen4 ,daar staat in ,kanada ene zware straf op het voeren van bontwerk naar de ,engelschen1 dewyl de handel1 vooral in ,bevervellen1 der ,fransche ,west ,indische ,maatschappy toekomt4 ,dog dit belet de ,kanadische kooplieden niet enen sterken sluikhandel te dryven4 ,zy zenden hunne pelteryen met de ,wilden hunnen kennissen te ,albany toe1 die ze volgens den voorheen door brieven bedongenen prys van hun aannemen4 ,de ,wilden brengen van hier verscheidene soorten van goederen terug1 die hier voor enen geringeren prys dan in ,kanada1 waar zy uit ,frankryk moeten komen1 te krygen zyn4 #beb ,de meeste ,albanische kooplieden hebben ook grote goederen op het land1 met veel houtgewas daaromheen4 ,en als daar een beekje is te vinden1 verzuimen zy niet zaagmolens aanteleggen4 ,dit maakt dat 'er zo vele ,jagten den gantschen zomer over naar ,new ,york gaan meest met planken geladen4 ,verscheiden' lieden hier ter stede slypen een zeker soort van ,wampums4 schelpen tot ,wampums voor de ,wilden1 die dezelven als geld en tot opschik gebruiken1 het welk den ,albanezen een groot voordeel aanbrengt4 ,van dit soort van geld zal ik te zyner plaatse breder handelen4 ,daar de borgers dezer ,stad hier zelfs enen zo aanmerkelyken handel dryven1 en daarenboven1 volgens de ,hollandsche wys1 zeer naarstig en spaarzaam zyn1 is het geen wonder dat zy zo grote sommen verzamelen4 ,de ,ingezetenen meest ,hollanders4 ,de ,inwoonders1 zo wel der ,stad als van het omgelegen land1 zyn meest allen ,hollanders4 ,zy spreken onder malkander ,hollandsch1 hebben hunnen ,hollandschen ,predikant1 die in zyne taal den godsdienst verrigt4 ,in een woord1 zy leven geheel als ,hollanders4 ,egter kleden zig de beide geslagten op de ,engelsche wys4 ,het is bekend dat de ,provincie van ,new ,york het eerst van ,hollanders bewoond wierd4 ,dog in 't jaar #affd4 nam1 op last van ,koning ,karel den ,tweden1 ,sir ,robert ,carre ,new ,york1 toen ,nieuw ,amsterdam geheten1 in4 ,en kort daarop toog de ,overste ,nichols naar ,albany1 dat toen ,fort ,oranje genoemd werd1 en maakte zig 'er meester van4 ,het kreeg toen den naam van ,albany1 zynden den ,schotschen titel van den toenmaligen ,hertog van ,york4 ,het bleef den ,hollanderen vry daar onder de bescherming van ,engeland te blyven of te vertrekken4 ,de meesten kozen het eerste1 en van hun zyn de tegenwoordige ,hollandsche ,ingezetenen van ,new ,york afkomstig1 die eigenaars zyn van de beste landeryen in het ,landschap4 ,hunne gierigheid4 ,de ,inwoonders van ,albany zyn in gantsch ,noord ,amerika1 zo wel by de ,engelschen als ,franschen1 ja zelfs by de ,hollanders1 die de lager gedeeltens van de ,provincie ,new ,york bewonen1 wegens hunne onverzadelyke gierigheid en schraapzugt zeer berugt4 ,als iemant naar ,albany staat te reizen1 pleegt men hem schertsgewyze te zeggen1 dat hy naar het ,land ,kanaan gaat1 dat is te zeggen naar het ,land der ,smoussen1 want de ,albanezen houdt men voor aarschsmoussen1 by dewelken een ,jood het onmogelyk zou kunnen houden1 al verstond hy het schaccheren nog zo wel4 ,dit maakt dat men hier zelden komt dan uit noodzaaklykheid4 ,men vroeg my verscheiden' malen wat dringende oorzaak ik dog hebben mogt om deze bedevaartreis naar ,kanaan te ondernemen2 en ik heb ondervonden dat het niet zonder reden was dat dit volk in een zo kwaad gerugt stond4 ,want schoon hier zelden reizigers komen als die uit de ,engelsche bezittingen naar ,kanada moeten1 en men derhalven denken zoude het gene men nodig had hier beter koop dan elders te zullen vinden1 zo ervoer ik het tegendeel4 ,ik was genoodzaakt alles veel duurder dan op enige andere plaats hier te lande te betalen1 behalven dat men hier zeer ondienstvaardig was4 ,tot het minste moest men ze door geld bewegen4 ,zodra ik op het land in een huis kwam1 en iets kopen of verzoeken moest1 kon ik wiskundig zeker zeggen of de menschen van dit of van een ander bloed waren4 ,zo was het met de meesten gesteld4 ,evenwel vond men 'er enigen die in dienstvaardigheid en eerlykheid voor niemant ter wereld behoefden te wyken2 dog hun getal was het kleinste4 ,zo als het my voorkomt is het dus met de ,albanezen toegegaan4 ,toen dit ,land door de ,hollanders bevolkt wierd1 heeft men 'er1 behalven enige brave lieden1 vele schoyers1 van de welken men het ,vaderland zuiveren wilde1 naar toe gezonden1 en dezelven naar enen oord geschikt die aan de ,wilden paalde1 nogthans zo dat enige eerlyke huisgezinnen zig wel hebben laten overreden om met hun te gaan1 om ze enigermate in teugel te houden4 ,anders weet ik gene reden uittedenken waarom dit volk van de andere brave ,hollanders1 die in de beneden delen van ,new ,york wonen1 zo verbasterd zyn kan4 ,de laatstgenoemden zyn vriendelyk1 gedienstig1 redelyk in 't eischen van geld1 en opregt2 en schoon zy zelden veel pligtplegingen maken kan men egter op hun woord rekenen1 en zy menen het wel4 ,onder anderen hebben de ,albanezen zig zo gehaat gemaakt door hun gedrag by den vorigen oorlog met de ,franschen #bec gehouden4 ,in 't begin van den kryg staken de ,franschen de ,wilden op om de inwoonders van ,nieuw ,engeland aantetasten1 het welk zy getrouw uitvoerden1 alles vermoordende en plunderende2 en ondertusschen hielden zig de ,albanezen onzydig1 en bleven enen sterken handel met de ,wilden dryven4 ,het zilver en ander goed dat de ,wilden in ,nieuw ,engeland geroofd hadden bragten zy te ,albany te koop1 het welk niet alleen de ,ingezetenen daar opkoften1 al zagen zy de namen der eigenaars op het zilver gegraveerd1 maar zy moedigden ook de ,wilden aan om wakker in 't roven voorttegaan1 belovende hen wel te betalen voor het geen zy zouden geroofd hebben4 ,dit namen de ,engelschen naderhand zo op als hadden zy de ,wilden opgezet om hunne broeders en landslieden in ,nieuw ,engeland om hals te brengen4 ,men kwam dit zelfs in ,nieuw ,engeland van de ,wilden te horen1 en het verwekte enen geweldigen haat tegens de ,albanezen1 en die van ,nieuw ,engeland driegden van1 als 'er weder een nieuwe oorlog ontdaan mogt1 te beginnen met het verwoesten van ,albany en het omgelegen land4 ,en zo ,albany in dezen kryg wordt aangetast1 #bed zal men zien hoe weinig bereid de ,ingezetenen der andere ,provincien zyn zullen om die plaats bytespringen4 ,egter haten de ,albanezen de ,engelschen nog meer dan zy zelven van hun gehaat worden4 ,deze haat heeft van den tyd der verovering van het ,land door de ,engelschen af plaats gehad1 als hadden zy onder de ,hollandsche regering groter voordelen dan nu kunnen genieten1 want in een zeker opzigt genieten zy nog groter voorregten dan de ,engelschen zelven4 ,huishouding4 ,in hunne huizen en maaltyden zyn zy veel spaarzamer dan de ,engelschen4 ,zelden komt 'er meer op tafel dan 'er opgaat1 en dikwyls niet genoeg4 ,ook krygt men hier niet zo veel punch4 ,de vrouwen zyn gemeenlyk goede huishoudsters2 zy staan vroeg op en gaan laat naar bed1 en zyn buitensporig zindelyk op de vloeren4 ,dezen worden verscheiden' malen in de week geschrobd1 en zaterdag 's avonds geschiedt dit vast4 ,in huis waren zy zindelyk gekleed dog niet opgeschikt4 ,de kinderen leerde men ,hollandsch en ,engelsch spreken4 ,de dienstboden bestonden hier meest uit ,zwarten4 ,vele manspersonen droegen hun eigen hair1 dog kort om 't hoofd afgesneden1 zonder hairbeurs of staart1 want dit wierd voor een teken gehouden dat men een ,franschman was4 ,toen ik uit ,kanada hier weder terug kwam en ene hairbeurs droeg1 riepen my de kinderen op straat na1 ,franschman6 ,franschman6 zelfs trokken enigen my by de beurs4 ,in eten1 drinken1 en kleding ging men hier zeer van de ,engelsche gebruiken af4 ,op 't ontbyt nam men hier gemeenlyk thee1 meest zonder melk4 ,voor dertig of veertig jaren kende men hier dien drank niet1 en toen ontbeet men met enen boterham en wat melks4 ,by de thee eet men boterhammen met gerookt vleesch4 ,de huisvader bidt gemeenlyk hard op voor den maaltyd4 ,koffi wordt hier niet gebruikt4 ,om zeven of agt uur is de gewone tyd om te ontbyten4 ,het middagmaal bestaat meest uit zoete melk met brood1 en somtyds wat suiker1 ook wel uit gekookt of gebraden vleesch4 ,ook eet men veeltyds bry1 die vry zuur smaakt1 dog egter niet kwaad is4 ,alle middagen komt 'er een grote schotel met salade op tafel1 die met veel azyn1 en weinig1 of geen olie1 wordt toegemaakt4 ,het avondmaal is gemeenlyk boter en brood1 met zoete melk met brokken van brood4 ,de boter is zeer sterk gezouten4 ,somtyds drinkt men dan ook wel chokolade4 ,kaas wierd op vele plaatsen zo wel by het ontbyt als op het middagmaal gegeten1 maar niet als in ,engeland gesneden of in stukken1 dog geschraapt4 ,de drank is gemeenlyk dun bier of water4 ,te ,albany houden de ,gouverneurs van ,new ,york dikwyls mondgesprekken met de ,wilden der ,vyf volken der ,iroquoizen1 #bee vooral als het op enen kryg met de ,franschen aankomt4 ,somtyds handelt men wel ook over de bekering der ,wilden tot het ,christendom4 ,dog dat de ,engelschen omtrent dit stuk zo zorgvuldig niet zyn als de ,franschen1 en zo bekwame zendelingen niet gebruiken1 kan men onder anderen zien uit het antwoord dat een der ,sachems den ,gouverneur ,hunter by zulk een mondeling gesprek gaf4 ,na dat de ,gouverneur uit naam der ,koningin ,anna den ,amerikanen een deel klederen en andere dingen geschonken had1 die hun wel gevielen1 wilde hy ze nog verder van de genegenheid der ,koningin overtuigen1 en zeide1 dat 8hunne goede ,moeder de ,koningin hun niet alleen zo edelmoedig met zo kostbare klederen voor hunne lichamen beschonken had1 maar zy wilde ook hunne zielen met de prediking van 't ,euangelium voeden1 ten welken einde men enige ,predikers gezonden had om hen te onderrigten40 ,dog kwalyk had de ,gouverneur dit gezegd1 als een der oudste ,sachems opstond en zeide1 dat 8hy uit naam van alle zyne ,landsgenoten zyne genadige ,moeder en ,koningin voor de schone klederen1 die zy hun gezonden had1 bedankte1 dog wat de ,predikers betrof1 voorheen waren 'er verscheiden' geweest10 welken hy by naam noemde1 8die in plaats van hun enen hemelschen ,godsdienst te prediken1 hun geleerd hadden te zuipen1 te bedriegen1 en in onenigheid te leven40 ,hierop bad hy den ,gouverneur zyne ,predikers en enen hoop andere ,europers1 die zig onder hun ophielden1 terugteroepen2 want 8voor dezelver aankomst waren de ,wilden een eerlyk1 nugter1 en onschuldig volk geweest1 dog nu hadden zy ze meest allen tot schelmen gemaakt4 ,voorheen hadden zy ,god gevreesd1 nu geloofden zy nauwlyks dat 'er een ,god was4 ,indien de ,gouverneur iets voor hun doen wilde1 moest hy liever hun twee of drie smids toezenden om hun het yzer te leren smeden40 ,de ,gouverneur kon zig hier niet van lacchen onthouden4 ,hier kan men de woorden van ,paulus toepasselyk maken3 ,de naam ,gods wordt om uwen wil gelasterd onder de ,heidenen4 #bef ,vertrek van ,albany4 ,den #ba4 ,juni des avonds om vyf uur gingen wy van ,albany naar ,kanada op reis4 ,wy hadden twee lieden by ons die ons tot de eerste ,fransche plaats1 ,fort ,st4 ,frederic1 by de ,engelschen ,crownpoint genaamd1 geleiden moesten4 ,wy betaalden hun voor hunne moeite aan elk vyf ponden1 en zy hadden vry eten en drinken4 ,die dezen vastgestelden prys niet geven wil moet alleen reizen4 ,wy moesten ons met ene ,kano behelpen1 dewyl 'er gene andere schuiten te krygen waren4 ,maar dewyl 'er langs de westzyde der ,hudson een zeer goede weg liep1 lieten wy onze geleiders met de ,kano varen1 en gingen op het land daarnevens1 om het zelve zo wel als alle natuurlyke zeldzaamheden nauwkeurig te bezien4 ,het is lastig met deze ,kanoos te reizen voor hen die ze roeyen of voortstoten moeten1 want men staat over eind1 een voor en een agter in met een riem in de hand1 waarmede men het vaartuig moet voortroeyen of schuiven4 ,gemeenlyk houden zy zig digt aan land1 daar zy met de riemen grond peilen en de ,kano voortduwen kunnen4 ,de roeyers kunnen in deze schuiten noit gaan zitten om te roeyen4 ,wy hielden ons den gantschen avond aan den oever1 die hoog was1 en digt by 't water met het zelve geboomte was bewassen als men op het ,eiland by ,albany vindt4 ,op de oosterzyde der ,rivier is het land onbebouwd1 met hout bewassen1 en schuinsch aflopende2 dog aan de westzyde vlak1 bebouwd en meest met koorn bezaid4 ,de akkers hadden gene gruppen1 schoon het scheen dat die 'er wel nodig waren4 ,hier kon men duidelyk zien dat de ,rivier voorheen breder was geweest1 want op de akkers was de grond omtrent enen steenworp van 't water hellende1 welke helling met het zelve evenwydig liep4 ,dit gaf genoeg te kennen dat de akkers tot daar de grond begon te hellen voorheen tot den bodem der ,rivier hadden behoord en dat de helling den oever uit gemaakt had4 ,behalven dat vond men op dezelven velen van die mosselschelpen die hier menigvuldig op den oever lagen1 en die de ,inwoonders niet gewoon zyn op de akkers te voeren of tot iets te gebruiken4 ,of deze verandering nu gekomen is om dat het water in de ,rivier verminderd is1 of dat het de aarde aan de kanten der ,rivier aangespoeld heeft1 kan ik niet zeggen4 ,koornakkers4 ,de koornlanden waren hier allen zeer gelyk geploegd1 even als in ,upland in ,zweden gebruiklyk is4 ,sommigen waren met bruine1 anderen met witte ,weit bezaid4 ,ook zagen wy hier grote vlaslanden1 die nu begonnen te bloeyen4 ,op sommigen stond het vlas tamelyk wel1 dog op anderen slegt4 ,de heftige en aanhoudende droogte1 die hier het gantsche voorjaar geduurd had1 had op de hoge plaatsen al het gras en de planten verzengd1 zo dat buiten het ,wollenkruid 'er niets groens over was1 dog dit gewas zag ik op de droogste gronden en de bergen groeyen1 daar het de hette der zonne en de geweldige droogte trotseerde4 ,schoon evenwel 'er geen gras of iets anders voor het vee over was2 wilde het nogthans het ,wollenkruid niet aanroeren4 ,op sommige plaatsen waren erwten gezaid1 dog de mostaardplanten #beg hadden ze byna geheel verstikt4 ,de grond was meest ene dikke schone tuinaarde4 ,wyngaarden4 ,de wilde ,wyngaarden bedekten de hoogtens nevens den stroom overal waar zy kaal waren1 en daar bomen stonden klouterden zy 'er op1 en dat zo sterk dat zy de takken derzelver buigen deden4 ,daar waren al grote druiven aan4 ,wy zagen 'er veel van zo lang wy de ,hudson volgden1 zo op de oevers als op kleine ,eilandtjes in het water4 ,hierendaar zagen wy ,maisdieven met witte ruggen in het hout vliegen4 ,zy zongen lieflyk1 en waren kleinder dan de zwarten van hun soort4 ,wy zagen dezen het eerst by ,new ,york4 ,wy vonden enen ,waterbeuk omgehouwen leggen1 die over 't kruis drie ,zweedsche ellen dik was4 ,eilandtjes4 ,wy zagen heden en de volgende dagen hier en daar enige ,eilandtjes in de ,rivier1 waarvan de grootsten bebouwd waren4 ,landsdouw4 ,het land was vyf ,eng4 mylen ver1 die wy dezen dag al wandelende afleiden1 vlak1 en uit zuivere aarde bestaande4 ,ik vond niet enen steen4 ,de ,roodbloemige ,ahorn1 de ,waterbeuk1 de ,waterpopulier1 de wilde ,pruimboom1 de ,sumach1 de ,olm1 de wilde ,wyngaard1 en twee soorten van ,willigen1 waren de bomen die wy enige dagen aan den oever zagen4 ,de ,aspergies groeiden hier en daar in 't wild4 ,wy namen onzen intrek zes mylen van ,albany by enen ,boer4 ,aan de westzyde der ,rivier zagen wy verscheiden' ,landhoeven1 van menschen bewoond die afstamden van de oude ,hollanders1 en welken zig van den landbouw geneerden4 ,omtrent ene ,eng4 myl boven de plaats waar wy den nagt doorbragten houd de eb en vloed in de ,hudson op4 ,in de ,rivier vindt men velerlei soorten van visch4 ,schuren4 ,de ,schuren waren meest allen op zyn ,hollandsch gebouwd1 en waren vry groot4 ,somtyds bestonden de huizen op de hoeven maar uit een vertrek nevens ene schuur4 ,den #bb4 des morgens volgde ik onzen ,wegwyzer om den hogen ,waterval1 die de ,rivier ,mohawk #beh by ,kohoes maakt1 eer zy in de ,hudson valt1 te bezigtigen4 ,het land is ,vlak tot by den ,val1 alwaar het wat heuvelagtig is4 ,het hout was op de meeste plaatsen weggehakt1 en het land bebouwd4 ,hier en daar zag men ene fraye ,landhoeve4 ,waterval van ,kohoes4 ,de ,waterval van ,kohoes is een der grootsten van ,noord ,amerika4 ,boven en beneden denzelven bestaan de kanten en de bodem der ,rivier uit louter rots4 ,de ,rivier is hier omtrent negenhonderd ,eng4 voeten breed4 ,by den ,val legt ene klip dwars tegens den stroom1 die overal even hoog is1 en als enen muur in de ,rivier maakt4 ,de klip is aan de benedenzyde niet loodregt neergaande1 dog steekt enen vadem of twee uit4 ,de hoogte der klip waarover 't water rolt scheen my op 't oog tien of twaalf vadem te zyn2 en de ,ingenieur ,evans1 die dezelve meetkundig gemeten had1 had ze twaalf en enen halven vadem1 of vyfenzeventig voeten breed gevonden4 ,thans was 'er weinig waters op de ,rivier1 zo dat het maar op twee plaatsen over de klip heen liep4 ,het had door 't vallen onder in de rots diepe gaten gemaakt1 hier en daar twee of drie vadem diep4 ,onder den ,val was de bodem der ,rivier nu geheel droog1 zo dat het water in het midden enen weg van twee vadem in de breedte1 en enen vadem1 of iets meer1 diep1 gemaakt had1 schoon die bodem1 gelyk gezegd is1 geheel uit rots bestaat4 ,beneden den ,val zag men verscheiden' holen in de rots door het water gemaakt1 volkomen gelyk de zogenaamde ,bergketels of ,reuzenpotten in ,zweden4 ,zy waren van verschillende grootte4 ,ligt is het te begrypen dat deze ,waterval een schrikkelyk geluid veroorzaken moet1 wanneer de ,rivier vol waters is1 en het van meer dan zeventig voeten hoog neerstort4 ,wy hadden nu den heldersten zonneschyn1 zonder dat 'er ene wolk aan den hemel te bespeuren ware1 ook was het zeer stil1 en egter was 'er by den ,val1 daar nu zo weinig water over nederstortte1 een soort van nevel als van enen stofregen1 ontstaande uit waterdroppels1 die onder 't vallen van het overige water afgescheiden1 en door den wind herom gevoerd worden4 ,zodra men omtrent op enen musketschoot den ,val nadert1 van den kant waar de wind naar toe wait1 voelt men zyne klederen nat worden als ware men in den regen4 ,in de holtens die het water by den ,val gemaakt had hielden zich verscheiden soorten van visch op2 en enige menschen zaten daar met den angel te visschen4 ,de klippen bestonden hier uit den zelven zwarten steen1 waaruit alle de bergen omstreeks ,albany bestonden4 ,deze steen1 aan de lugt bloot gesteld zynde1 is geneigd in kleine horizontale schyfjes te schilferen4 ,tuinen4 ,ik zag een soort van betuiningen1 diergelyken ik nog niet gezien had1 die gene palen hadden1 bestaande uit dwarsbalken waarop anderen in de lengte rustten4 ,deze betuiningen waren meer dan twee ellen hoog1 en vorderden enen groten voorraad van hout4 ,indien men de balken gespleten had1 zoude men uit het zelve hout veel meerder heiningen hebben kunnen maken4 ,vervolg der reis4 ,omtrent den middag vervolgden wy onzen togt met de ,kano de ,rivier op4 ,zy wierd een weinig boven de plaats van ons nagtverblyf zo ondiep1 dat de riemen telkens op den grond sloegen1 hebbende dikwyls niet de diepte van ene el waters4 ,de oever en het bed der ,rivier bestonden nu uit zand en kleine stenen4 ,egter hadden de roeyers werks genoeg om ons tegen den stroom op te arbeiden1 zo sterk ging die naar beneden4 ,de oever was vol van heuvels van aarde1 en op sommige plaatsen zeer hoog en steil4 ,het land was gedeeltelyk met hout bedekt1 en gedeeltelyk bebouwd4 ,de breedte der ,rivier bedroeg gemeenlyk twee snaphaanschoten4 ,steuren4 ,men vindt vele ,steuren in de ,rivier4 ,wy zagen ze den gantschen dag1 dog inzonderheid tegens den avond1 uit het water om hoog springen4 ,wy wierden onderrigt dat men hier des winters gene ,steuren vernam1 en dat zy tegens dien tyd naar zee zwommen1 kerende met het voorjaar weder op de ,rivier4 ,zy houden zig liever in ondiep dan in diep water op2 ook zagen wy ze nergens zo uit het water omhoog springen als waar de stroom ondiep was4 ,hun voedsel bestaat meest uit een soort van watergras1 #bei dat op sommige plaatsen der ,rivier veel wast4 ,de magen dezer visschen vindt men 'er gemeenlyk vol van4 ,de ,wilden en de hier woonagtige ,hollanders vangen deze ,steuren4 ,alle nagten vernamen wy verscheiden' schuiten1 die oppasten om ze te harpoeneren4 ,de toortsen die zy by deze visschery gebruiken nemen zy het liefst van de ,zwarte ,dennenbomen4 ,en1 schoon het nu de tyd van het jaar was dat de nagten het kortst zyn1 waren zy egter in ene zo zuidelyk gelegene plaats zo donker als by ons in ,augustus4 ,op verscheiden' plaatsen zagen wy dien en de volgende dagen vele dode ,steuren1 die gewond zynde ontsnapt1 en daarna gestorven waren4 ,zy gaven enen onverdraaglyken stank van zig4 ,amerikaansch ,vrouwspersoon4 ,wat hoger de ,rivier opgekomen zynde zagen wy een ,amerikaansch ,vrouwspersoon1 zittende met een jongetje in een schuitje van bast1 en enen ,amerikaan1 die1 met ene grote muts op 't hoofd1 door het water ,wilden bezogt4 waadde4 ,vlak daar by lag een ,eiland1 waarop zig nu vele ,wilden om ,steuren te vangen ophielden4 ,wy gingen naar hunne hutten1 om te zien of ons niemant van hun naar ,fort ,st4 ,frederic begeleiden wilde4 ,als wy 'er in traden waren alle de mans uit op de jagt1 weswegen wy de kinderen overreden moesten om ze te gaan opzoeken4 ,de loon dien zy daarvoor kregen bestond in twintig kleine broodtjes1 want ziende dat wy verlangden de ouden te spreken1 wisten zy allerlei zwarigheden te opperen tot dat men hun zo veel beloofde4 ,het ,eiland kwam den hier wonenden ,hollanderen toe1 die het tot bouwland gemaakt hadden4 ,de ,wilden hadden het van hun in pagt1 en hadden 'er mais en verscheiden' soorten van kawoerden geplant4 ,zy hadden hier enige hutjes1 of zogenaamde ,wigwams1 die zeer eenvouwdig waren4 ,zy bestonden uit vier regt op geslagene palen1 waarop zy dwarsstokken gelegd1 en het met een dak van bast overdekt hadden4 ,muren waren 'er of in 't geheel niet1 of zy bestonden uit takken met de bladeren 'er aan1 die aan de stokken waren vastgemaakt4 ,hunne bedden waren hertenvellen op den grond gespreid4 ,het huisraad bestond in een paar kleine ketels1 twee lepels1 een paar basten emmers1 die zo digt waren dat 'er het water niet door kon4 ,het vleesch der ,steuren was in langwerpige stukken gesneden1 en te drogen in de zon gehangen1 om tot wintervoorraad te verstrekken4 ,de vrouwen zaten buiten op den heuvel op hertenvellen te werken4 ,zy gebruiken noit stoelen1 maar zitten plat op den grond1 met de benen1 niet kruisgewys1 meer buitenwaards onder zig gebogen1 zo dat de aars tusschen de beide voeten komt4 ,de ,vrouwen waren allen bloothoofds1 en hadden pekzwarte hairen4 ,zy droegen enen korten blauwen rok1 die tot op de knien hing1 en van onderen met rode of andere koorden omzet was4 ,zy droegen grote oorringen1 en de hairen waren van agteren t'zamengebonden en met linten omstrikt4 ,de ,wampums hingen om den hals tot op de borst4 ,dit zyn hare parelen en geld4 ,zie daar haren gehelen opschik4 ,zy maakten allerhande dingen van beestenvellen1 waaraan zy de pinnen der stekelvarkens vast naiden1 die zy zwart of rood geverwd1 of by derzelver natuurlyke witte kleur gelaten hadden4 ,tegens den avond begaven wy ons naar ene ,landhoeve aan de ,rivier gelegen1 waar wy maar enen man vonden1 bezig om de mais en het ander koorn te bezigtigen1 zynde de bewoonders van het huis zedert den oorlog niet terug gekomen4 ,kreeften4 ,men vindt hier kreeften in de beekjes1 volkomen gelyk aan de onzen1 dog wat kleinder2 maar de ,hollanders wilden 'er niet van eten4 ,den #bc4 wagtten wy des morgens lang naar de ,wilden1 die beloofd hadden by ons te komen1 om ons den weg naar ,fort ,anna te wyzen1 en ons te helpen ene schuit van boombast te maken1 waarmede wy onze reis konden voortzetten4 ,om agt uur kwamen 'er eindelyk drie mansperfonen4 ,zy hadden1 gelyk gemeenlyk1 pekzwarte en kort gesneden hairen1 droegen ligtgroene kleedtjes om de schouders1 en doeken of vellen1 die om de benen en een stuk der dyen gewonden waren4 ,dog zy hadden nog hoeden1 nog mutsen1 nog koussen4 ,twee van hun hadden het bovenste van het voorhoofd en de wangen vermilioen geverwd4 ,om den hals hadden zy enen band1 waaraan een zakje op de borst hing1 in het welk zy hunne messen bewaarden4 ,zy beloofden eindelyk om voor dertig schellingen ons te geleiden1 dog braken weder hunne belofte1 en gingen met enen ,engelschman heen1 die hun meerder gaf1 zo dat wy op onze reis gene geleiders vinden konden4 ,egter bragten zy ons de vyftien schellingen weder1 die zy op hand gekregen hadden4 ,het land in den kryg verwoest4 ,ons laatste nagtverblyf was omtrent tien ,eng4 mylen van ,albany af4 ,by den laatsten en pas geeindigden oorlog waren alle de menschen naar ,albany gevlugt1 vermits de ,franschgezinde ,wilden alles vermoordden of gevangen namen wat hun voorkwam1 de huizen overal in brand staken1 en het geboomte omhieuwen4 ,dus zag het 'er bedroefd uit toen de menschen1 weder naar hunne woonplaatsen willende keren1 gene huizen vonden1 en genoodzaakt waren onder schuinsch tegens malkander gezette planken te slapen4 ,de ,rivier was hier omtrent een musketschoot breed1 en aan beide zyden was het land bebouwd4 ,de oevers waren steil1 en de grond zag 'er bleek uit4 ,vlierboom4 ,de ,westersche ,vlierboom was veelvuldig op de heuvels1 die 'er geheel wit van waren1 want hy stond in vollen bloei4 ,moeilykheid der reis4 ,wy hadden dezen gantschen dag den enen stroom voor en den anderen na aangetroffen1 allen vol van stenen1 het geen de reis zeer moeilyk maakte4 ,het water in de ,rivier was helder1 niet boven twee ellen diep4 ,het liep sterk af en bruischte tegens ons vaartuig4 ,de oever lag vol van keistenen en grauw zand4 ,de hoogtens bestonden uit aarde1 waren verheven en loodregt4 ,twee musketschoten omtrent zal de ,rivier breed zyn4 ,het land was hier en daar bebouwd1 en hierendaar met bosschen bedekt4 ,klaver4 ,de hoogtens waren vol van rode of witte klaver4 ,beide de soorten zagen wy dien en de volgende dagen zeer veel in de bosschen4 ,dus wist men niet met zekerheid te bepalen of zy uit ,europa overgebragt is1 zo als sommigen menen1 dan of zy hier al van ouds is geweest1 het welk de ,wilden ontkennen4 ,de ,porcelein wies hier veel op zandgronden2 dog zy was in de moestuinen een der lastigste onkruiden4 ,allengskens begonnen nu de menschen naar hunne woonplaatsen terug te keren1 die de laatste kryg hen gedwongen had te verlaten4 ,de ,landhoeven lagen of aan de ,rivier of op de hoger gronden1 en zy waren1 gelyk in dit ,land gewoonlyk is1 van boomgaarden en grote bouwlanden omringd4 ,muskusratten4 ,wy zagen vele holen van ,muskusratten1 #bfj gelyk met de oppervlakte van 't water1 van de grootte dat 'er ene kleine kat zou kunnen in kruipen4 ,voor dezelven lagen vele mosselschelpen1 die de ,ratten uitgegeten hadden4 #bfa ,men vangt ze in vallen1 welken men aan 't water stelt1 en daar mais of appelen worden in gedaan4 ,bomen4 ,de ,sassafrasbomen waren hier tamelyk talryk1 dog klein4 ,hierendaar zag men enen ,kastanjeboom4 ,de ,cratgus ,crus ,galli stond in de schraalste gronden1 en had lange doornen2 zo dat men 'er zeer goede hagen van zou kunnen maken4 ,wy namen onzen intrek des avonds by enen ,boer1 die eerst weder op zyne hoeve gekomen was4 ,zyn huis was verbrand1 dog hy had zyne schuur behouden4 ,deze ,landhoeve was de laatste van de ,provincie ,new ,york aan den kant van ,kanada1 waar de gebouwen nog waren blyven staan4 ,verder op behielpen zig de menschen onder hutten van planken4 ,wy zetteden den #bd4 onze reis voort4 ,het land was aan beide de zyden der ,rivier meest vlak1 hierendaar wat bergagtig1 en bestond meest uit magere dennebosschen4 ,hierendaar waren koornlanden en weiden1 dog het meest was bosch4 ,op de ,rivier hadden wy van ,albany af tot halfwege ,saratoga den stroom sterk tegen gehad1 dus wy veel moeite hadden optekomen4 ,hierna egter wierd de ,rivier enige ,eng4 mylen lang zeer diep en het water stil4 ,de oevers waren zeer steil1 dog niet zeer hoog4 ,de ,rivier was omtrent twee musketschoten breed4 ,na den middag kreeg zy ene andere rigting4 ,tot nog toe had zy van 't noorden naar het zuiden gelopen1 en nu liep zy van 't noordnoordoosten naar het zuidzuidwesten1 en somtyds van 't noordoosten naar het zuidwesten4 ,mieren4 ,men vindt hier te lande niet vele ,mierhopen4 ,ik weet niet enen enigen gezien te hebben voor ik aan den ,waterval van ,kohoes kwam4 ,heden namen wy 'er enigen in de bosschen waar4 ,de ,mieren waren van het zelve soort als de onzen4 #bfb ,de hopen bestonden meest uit enen vermolmden steen gelykenden naar ,lei1 dien men hier vond1 hebbende de ,mieren niets anders daartoe4 ,de ,kastanjebomen stonden verspreid in de bosschen4 ,ook vindt men hier wilde ,moerbezien1 dog zeldzaam4 ,en hier was de noordelykste plaats daar men ze vond4 ,peen troffen wy dagelyks in 't wild aan1 dog maar op plaatsen daar het land bebouwd was1 of voorheen bebouwd was geweest4 ,de ,hennip wies in 't wild by oude planteryen4 ,woudluizen4 ,bomen4 ,de bosschen waren vol van ,woudluizen1 die ons zeer lastig waren4 ,de ,thuija occidentalis begon men aan den waterkant te zien wassen4 ,voor dezen had ik ze niet vernomen4 ,de bomen die wy langs den oever zagen groeyen waren1 ,olmen1 ,berken1 witte ,dennen1 ,elzen1 ,linden1 ,kornoeljes1 rode ,willigen en ,kastanjes4 ,de ,amerikaansche ,vlierboom en de wilde ,wyngaarden vertoonden zig maar op zulke plaatsen daar het land een weinig bebouwd was1 als zogten zy beiden het gezelschap der menschen4 ,de ,linden en de witte ,walnootbomen waren het talrykst4 ,de ,haagbeuken met opgeblazen zaadhuisjes #bfc zag men nu en dan2 dog men vernam nog ,waterbeuken nog ,waterpopulieren meer4 ,zwarte ,aardeekhoornen lieten zig dikwyls zien4 ,wilden4 ,wy ontmoetten op enigen afstand van ,saratoga twee ,amerikanen in hunne basten schuitjes4 ,deze vaartuigen kunnen nauwlyks meer dan een mensch voeren4 ,digt by ,saratoga wordt de ,rivier wederom ondiep en stroomt sterk4 ,het land lag woest ter oorzake van den oorlog1 zynde anders bebouwd4 ,saratoga4 ,saratoga is een soort van ,vesting geweest1 door de ,engelschen van hout gebouwd tegens de aanvallen der ,fransche ,wilden1 en om als een voormuur voor ,albany te dienen4 ,het lag op ene hoogte op de oostzyde der ,hudson4 ,het bestond uit dikke palen van tusschen de twee en drie vadem langte die in den grond geslagen waren1 als palissades1 digt by malkander1 makende een vierkant1 elke van welks zyden omtrent een musketschoot lang waren4 ,op de hoeken waren blokhuizen1 en binnen de palissades de barakken1 alles van hout4 ,het is tot in den laatsten kryg in wezen en bezet gebleven1 tot dat in 't jaar #agdg4 de ,engelschen zelfs het in brand staken1 kunnende het daar niet langer tegens de ,franschen en de ,wilden houden4 ,want zodra zy maar even by de ,vesting kwamen1 lagen de laatsten in hinderlagen1 en namen ze gevangen of schoten ze dood4 ,onder andere krygslisten1 die men hier gebruikte1 wil ik 'er maar ene aanhalen1 die my zo wel van ,engelschen als ,franschen1 die 'er by tegenswoordig geweest zyn1 verhaald wierd4 ,ene party ,franschen en ,amerikanen slopen des nagts in een kreupelbosch1 dat niet ver van de ,vesting aflag1 en verstaken 'er zig in4 ,des morgens gingen1 volgens afspraak1 enige ,wilden naar dezelve toe1 en bespiedden ze4 ,de ,engelschen vuurde uit de verte op hun1 en de ,wilden hielden zig als of zy geraakt waren1 vielen ter aarde1 sprongen weder op1 gingen een weinig1 en vielen weder neer4 ,ruim de helft der bezetting viel daarop uit1 om ze gevangen te nemen2 dog zodra dezen ver genoeg waren1 sprongen de ,franschen op1 kwamen uit het kreupelhout tusschen de ,vesting en de ,engelschen te voorschyn1 sneden hun den aftogt af1 en namen ze gevangen4 ,nauwlyks hadden die van binnen het ,fort den tyd om de poorten toetekrygen4 ,en egter dorsten zy op hunne vyanden niet schieten1 uit vrees van hunne eigene spitsbroeders te treffen2 dog moesten het hartzeer verduren van te zien hoe die door den vyand voor hunne ogen en onder hun geschut werden weggesleept4 ,door diergelyke konstgrepen maakten de ,franschen het den ,engelschen binnen de ,vesting zeer moede4 ,de afgebrande palissades stonden nog4 ,vlak by de ,vesting lag een ,eiland in de ,rivier1 het welk bekwamer zyn zoude om 'er een ,fort op te bouwen1 dan de vorige plaats4 ,het land beneden ,saratoga was aan beide de zyden der ,rivier vlak1 en de grond goed4 ,de oevers waren hoog en steil1 en zyn van aarde4 ,noordwaards aan zagen wy boschagtige bergen4 ,de ,inwoonders van dezen oord waren allen van ,hollandsche afkomst1 en haatten de ,engelschen geweldig4 ,den nagt bragten wy door in ene planken hut1 door de landlieden opgeslagen4 ,zaagmolens4 ,voor den oorlog waren hier verscheiden' zaagmolens geweest1 die grote voordelen hadden aangebragt1 dewyl hier veel hout valt4 ,de planken wierden in 't voorjaar als 'er veel water op de ,rivier was in vlotten naar ,albany en ,new ,york gevoerd4 ,thans zyn zy allen verbrand4 ,waterval4 ,den #be4 's morgens gingen wy weder op reis de ,rivier op4 ,na ruim ene ,eng4 myl afgedaan te hebben1 kwamen wy by enen vry sterken ,waterval1 die ons een goed deel van den dag werk verschafte eer wy 'er de ,kano konden over krygen4 ,onder den ,val was de ,rivier zeer diep1 hebbende het vallende water den bodem uitgehold4 ,overal bevond men by de klippen in de ,rivier ene grote diepte1 somtyds tot boven de vier vadem1 doordien het water tegens de klippen aanstotende en terug gekaatst den grond uitholde4 ,boven den ,val wierd de ,rivier weer zeer diep1 'er ging weinig stroom1 en by de oevers wierd het water eensklaps zeer diep4 ,tot aan het ,fort ,nicholson toe waren de beide zyden der ,rivier met zware bosschen bewassen4 ,na enige mylen geroeid te hebben kwamen wy op enen anderen nog hoger en moeilyker ,waterval4 ,reuzenpotten4 ,men zag hier vele ,reuzenpotten #bfd by den ,val in de rots die dwars in de ,rivier lag1 en over dewelke het water viel4 ,nu was de rots meest bloot en droog1 hebbende de ,rivier in dit jaargetyde maar weinig waters4 ,sommigen van deze ,reuzenpotten waren rond1 anderen langwerpig4 ,op den bodem derzelver lagen steentjes of grof zand in menigte4 ,enigen waren over 't kruis anderhalve el1 anderen kleinder4 ,de diepte was ongelyk1 by sommigen vond ik die wel derdehalve el te belopen4 ,ik konde hier duidelyk zien dat zy door het omdrayen van stenen of zand in het water ontstaan waren4 ,de ,kano verlaten4 ,ons voornemen was geheel tot ,fort ,nicholson met de ,kano te varen1 het welk ons zeer gemakkelyk geweest zou zyn2 dog wy konden den bovensten ,waterval niet over komen1 want de ,kano was te zwaar en 'er was zeer weinig water2 het liep maar op ene enige plaats over de rots1 en op die plaats was de stroom te sterk om daar tegen op te arbeiden4 ,wy waren dan gedwongen de ,kano daar te laten1 en ons goed door ongebaande bosschen tot ,fort ,anne op de ,rivier de ,woodcreek te dragen1 het welk omtrent een weg is van zeven of agt ,zweedsche mylen1 zo dat wy in de sterke hitte niet weinig afgemat werden4 ,op sommige plaatsen was 'er geen ander middel om over de rivieren te geraken1 dan grote bomen omtehouwen en 'er die over heen te leggen4 ,het land dat wy dezen namiddag doorwandelden was gelyk1 zonder bergen en stenen1 en doorgaans met zwaar geboomte bewassen4 ,overal zag men ene menigte omgevallen bomen1 dewyl zig hier niemant van het hout bediende4 ,den nagt bragten wy in 't bosch door1 zeer gekweld wordende van muggen en woudluizen1 en zonder te kunnen slapen uit vrees voor de ,slangen4 ,den #bf4 trokken wy in de vroegte verder door het woud langs de ,hudson4 ,hier was wel een oude weg die naar ,fort ,nicholson ging1 dog hy was zo bewassen dat wy werk hadden hem te ontdekken4 ,fort ,nicholson4 ,het ,fort ,nicholson was ene plaats op de oostzyde der ,hudson1 daar voorheen ene houte ,vesting gestaan had4 ,wy kwamen 'er een weinig voor den middag aan1 en rustten 'er een wyl uit4 ,tot het begin van den laatsten oorlog hield zig hier de ,overste ,lydius op1 voornamelyk om enen sterken handel te dryven met de ,fransche ,wilden4 ,dog in den oorlog leiden zy zyn huis aan kolen1 en ontnamen hem zynen ,zoon4 ,de ,vesting lag op ene vlakte2 dog de plaats was nu met hout bewassen4 ,het ,fort werd in 't jaar #agji4 by gelegenheid van den oorlog met de ,franschen aangelegd1 en was zo genoemd naar den toenmaligen dapperen ,generaal ,nicholson4 ,het was veeleer een magazyn voor het ,fort ,anne dan ene vesting4 ,toen in 't jaar #agaa4 de aanslag ter zee der ,engelschen tegens ,kanada mislukte1 staken zy het zelven in brand4 ,de grond scheen hier vry goed4 ,de ,hudson stroomde hier digt voorby4 ,vertrek van daar4 ,wat na den middag gingen wy weder op reis4 ,tot nog toe waren wy den oosteroever der ,hudson gevolgd1 en hadden het regt op het noorden aangehouden1 dog nu veranderden wy van weg1 nemende dien oostnoordoost of noordoostwaards aan1 dwars door de bosschen en de woestenyen heen1 om de ,rivier ,woodcreek te bereiken1 en dus te water naar ,fort ,frederic te kunnen komen4 ,het land dat wy nu doorwandelden was meest vlak en laag4 ,hierendaar zag men een beekje1 die egter meest droog waren4 ,ook zag men enige kleine hoogtens1 dog gene bergen of stenen4 ,overal was het land met hout bedekt4 ,de bomen stonden digt by malkander1 en gaven dus ene treffelyke schaduw4 ,dog dit genoegen wierd door de ontelbare menigtens van muggen gestoord1 waarvan de bosschen vol waren4 ,men vond hier vele planten1 die egter ver van malkanderen stonden1 byna als in onze bosschen daar het vee ze vernield heeft1 schoon hier noit vee geweest was4 ,de grond lag overal dik met bladeren4 ,op andere plaatsen wies 'er veel mos4 ,het aardryk was doorgaans zeer goed1 en bestond uit ene dikke tuinaarde1 dewelke den planten enen goeden wasdom verschafte4 ,dus scheen het een zeer vrugtbaar land te moeten worden als het wel bebouwd werd4 ,dog men vond hier weinig lopend water4 ,wy namen ons nagtverblyf in de woesteny by een beekje1 op dat wy geen gebrek aan water zouden hebben1 het welk men in dit jaargetyde in de bosschen niet overal vond4 ,dog de muggen1 de ,punchins en woudluizen plaagden ons zeer4 ,behalven dat dreef ons de vrees voor de ,slangen en nog meer voor de ,wilden den slaap uit de ogen4 ,punchins4 ,punchins1 gelyk ze de ,hollanders noemen1 zyn een klein soort van muggen1 #bfe die men hier zeer veel aantreft4 ,zy zyn zeer klein1 en hebben grauwe vleugels met zwarte spikkeltjes4 ,dezen waren tienmaal erger dan de grote muggen1 want men konde ze wegens hare kleinte kwalyk zien1 men vond ze overal1 en zy waren niet bang4 ,zy veroorzaakten ene pyn ter plaatse waar zy gestoken hadden als of men zig gebrand had4 ,des nagts hoorden wy grote bomen van zelven omvallen1 schoon het zo stil was dat 'er zig geen blad bewoog4 ,dit vallen maakte een schrikkelyk gekraak in de stilte4 ,voortreis4 ,den #bg4 zetteden wy onzen togt in de vroegte voort4 ,het land bleef al even als gisteren gesteld1 alleen zagen wy enige heuvels4 's ,morgens hoorden wy zeer duidelyk het geluid van enen ,waterval in de ,hudson4 ,hindernissen4 ,overal lagen vele bomen1 die door den wind omgesmeten of van ouderdom omgevallen waren4 ,dog daar waren 'er genen omgehouwen dewyl het land niet bewoond is4 ,deze omgevallene bomen belemden onzen togt schrikkelyk1 dewyl zy de doorgangen toestopten1 en de ,ratelslangen gedurende de hette van den dag zig daar het meest onthielden4 ,fort ,anne4 ,om twee uur na den middag kwamen wy by 't ,fort ,anne aan4 ,het legt aan de ,rivier ,woodcreek1 die hier by haren oorsprong niet meer als een beekje is4 ,wy bleven hier den gehelen dag en den volgenden1 om ene schuit van bast te laten maken1 dewyl wy anders onmogelyk de ,rivier af te ,fort ,st4 ,frederic komen konden4 ,gelukkig was het ook dat wy hier waren1 aangezien een van onze ,wegwyzers ziek wierd1 en niet in staat geweest zou zyn te voet verder te reizen1 en zyn pakkadie te dragen4 ,was hy nog zieker geworden zo zouden wy hier hebben moeten blyven1 dog die zouden ons zeer kwalyk gekomen zyn1 nadien wy ons in ene woesteny bevonden1 daar wy genen nieuwen voorraad zouden hebben kunnen krygen1 en in den tyd van drie of vier dagen by gene menschen konden komen4 ,nu kon de zieke uitrusten en herstellen4 ,by 't ,fort ,anne vonden wy ene menigte van ,muizen van het gemene soort4 ,misschien zyn dezen wel afkomelingen van die welken met den voorraad voor de ,bezetting1 toen de ,vesting nog in wezen was1 herwaards gebragt zyn4 ,hier stonden enige ,appel- en ,pruimbomen4 ,zonder twyffel zyn zy hier geplant geworden1 toen de ,vesting nog in staat was4 ,olmen4 ,de ,amerikaansche ,olmen wiessen hier in menigte4 ,daar zyn twee soorten van4 ,het ene wordt de ,witte ,olm genoemd1 om dat de boom van binnen wit is4 ,dit soort was talryker dan het andere1 dat men den ,roden ,olm noemt1 om dat het hout roodagtig is4 ,van den bast des ,schuiten van bast4 ,witten ,olms maakte men de hier gebruikelyke bastschuiten1 om dat die bast zagter is als die van andere bomen4 ,met den schors van den ,hikory nait men den bast der ,olmen t'zamen1 en met die van den ,roden ,olm maakt men de einden van de schuit digt4 ,men klopt den bast tusschen twee stenen1 of by gebrek van die tusschen twee stukken houts4 ,het maken der schuit nam anderhalven dag weg4 ,om zulk ene schuit te maken zoekt men enen dikken1 hogen1 en zo veel als men kan1 met weinig takken beladen ,olm uit1 die enen gladden bast heeft4 ,men houwt hem voorzigtig om1 om den bast niet in 't vallen te beschadigen4 ,sommigen klimmen op den boom1 en scheiden den bast van den boom af1 om hem des te minder te kwetsen4 ,zo deed onze schuitemaker dit maal4 ,men snydt met een mes den bast aan de ene zyde des booms regt door1 zo lang als men de schuit maken wil4 ,aan beide de einden van de gemaakte snede1 snydt men den bast van den stam af1 ten einde hy dus te gemakkelyker zig afzonderen late4 ,dan schilt men den bast van den boom af1 zorgdragende dat 'er geen gat in kome4 ,dit schillen gaat gemakkelyk in zyn werk in den tyd dat de boom vol saps is1 en in andere jaargetyden legt men den boom voor 't vuur om het afschillen te bevorderen4 ,den afgescheidenen bast spreidt men op den grond uit1 zo dat de binnenzyde naar om laag legt4 ,om denzelven des te gelyker uittespreiden legt men 'er blokken en stenen op1 die hem plat drukken4 ,dan buigt men de delen die de kanten der schuit maken moeten voorzigtig opwaards om het boord te krygen4 ,omtrent twee ellen van een slaat men stokken in den grond1 volgens de kromme lyn1 welke de zyden der schuit beschryven moeten1 om daar mede den bast die 't boord maken moet te ondersteunen4 ,men buigt dan de zyden in de gedaante welke de schuit moet hebben1 en dan worden de stokken digter by malkander of verder van een gezet4 ,om de ribben van de schuit te maken neemt men dikke takken van den ,hikory1 dewyl dit hout zagt en buigzaam is4 ,men snydt die in platte stukken1 enen duim dik1 en buigt ze dan zo als ribben wezen moeten4 ,vervolgens worden zy dwars op den bodem der schuit gelegd1 omtrent een span van malkander4 ,de bovenranden van het boord worden van twee dunne latten gemaakt1 die men tegens malkander legt1 zynde zy plat op de plaats daar zy tegens malkander moeten komen4 ,tusschen deze latten steekt men den bovensten rand van den bast1 en nait dien tusschen dezelven met draden van zagten bast of wortelen vast4 ,dog eer dit geschiedt steekt men de einden der ribben ook tusschen de latten4 ,dit gedaan zynde wordt alles wel t'zamen genaid4 ,de latten worden naar de kromte die het boord hebben moet gebogen1 en komen aan het voor en agtereinde van de schuit by malkander1 waar zy zelfs met touwen t'zamen wel vast gebonden worden4 ,op dat de schuit van boven niet te wyd worde1 spant men 'er drie of vier banden over heen van het ene boord tot het andere1 omtrent dertig of veertig duim van malkander4 ,deze banden zyn meest van ,hikory4 ,men steekt ze met de einden digt onder de boordlatten door den bast heen1 buigt ze over de latten in de hoogte1 en dan worden zy over het middelste van de schuit heen t'zamen met touwen wel vast gemaakt4 ,aan de voor en agterstevenen maakt men den bast met den aan stukken gestotenen bast van den ,roden ,olm1 die 'er dan als werk uitziet1 digt1 dat 'er geen water door kome4 ,over de ribben in de schuit legt men andere stukken bast1 om over te gaan1 want anders zoude men ligt met den voet of andersins een gat in den dunnen bast van den bodem stoten kunnen4 ,om des te zekerder te zyn1 heeft men gaarn ene dunne plank of twee om ze op den bodem te leggen4 ,de binnenzyde van den bast komt nu aan de buitenzyde der schuit1 als zynde glad1 zo dat het vaartuig des te ligter door het water loopt4 ,het gaat niet altyd zo spoedig met dezen scheepsbouw1 want somtyds gebeurt het dat als men den bast van enen boom af geschild heeft1 men 'er of kwade steken en gaten in ontdekt1 of dien zo dun en gebrekkelyk bevindt1 dat men 'er zyn leven niet op wagen durft4 ,dan moet men enen anderen boom zoeken4 ,en het gebeurt wel dat men verscheiden ,olmen schillen moet voor dat men enen goeden bast bekomt4 ,dit is ene korte beschryving van dit soort van vaartuigen4 ,het gene voor ons vervaardigd wierd was zo groot dat 'er vier menschen met ons goed in konden1 het welk nog iets meer bedroeg dan de zwaarte van een mensch4 ,onder het roeyen met zulke schuiten moet men alle mogelyke voorzigtigheid gebruiken1 om niet op enen scherpen tak van enen onder water leggenden boom of enen paal te stoten1 waardoor1 als men wat sterk roeide1 de halve schuit zou kunnen scheuren1 het welk in diep water zeer gevaarlyk zyn zoude1 vooral als de schuit nog daarenboven op den tak of den paal bleef vastzitten4 ,ook moet men zeer voorzigtig zyn in het instappen van deze gevaarlyke vaartuigen4 ,men trekt uit voorzorg gemeenlyk de schoenen uit1 want anders1 en vooral als men 'er met enen lugtigen sprong wilde in komen1 zoude men ligt met de hakken door den bodem heen trappen1 het welk ook zeer gevaarlyk zyn zoude1 vooral indien het kwam te gebeuren digt by ene rots1 nevens welke het water zeer diep was2 en zulke plaatsen zyn 'er veel op de ,rivieren en ,meren dezes ,lands4 ,muggen4 ,nergens hadden wy in ,amerika zo veel ,muggen #bff gezien als hier4 ,zy waren zo vinnig op bloed dat wy des nagts geen oog konden toedoen1 schoon wy vuur rondom ons heen hadden gemaakt4 ,ook vond ,woudluizen4 men hier zeer veel ,woudluizen1 #bfg zelfs meer dan wy nog hadden ontmoet4 ,men was nauwlyks op den grond gaan zitten1 of een gantsch heir van dezelven zat op de klederen4 ,wy leden van dit ongedierte niet minder dan van de ,muggen4 ,zy waren zelfs gevaarlyk1 omdat zy in de oren kruipende1 zig daar invreten1 en 'er bezwaarlyk uittekrygen zyn4 ,daar zyn voorbeelden dat zy de oren ter dikte ener vuist hebben doen zwellen4 ,meer hier van kan men vinden in de ,verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen voor het jaar #aged4 #bfh ,de ,wipperiwill liet zig byna den gehelen nagt aan alle kanten horen4 ,ook vlogen 'er vele ,vuurvliegen door het hout4 ,fort ,anne4 ,fort ,anne1 waar wy ons thans nedergeslagen hadden1 is zo naar ,koningin ,anna genoemd1 want in haren tyd diende het tot ene ,vesting tegens de ,franschen4 ,het legt aan de westzyde der ,woodcreek1 die hier maar een beekje van enen vadem breedte is1 en nu zo ondiep was dat men ze doorwaden kon4 ,het was even als ,saratoga en ,fort ,nicholson gebouwd4 ,alles was van hout4 ,het diende alleenlyk maar tegens stropende partyen4 ,het lag op ene hoogte1 die schuinsch tegens de ,woodcreek afliep4 ,het land hieromstreeks is ten dele vlak1 ten dele bergagtig1 en ten dele moerassig4 ,de grond is louter aarde2 en men vindt niet enen steen4 ,het ,fort werd door den ,generaal ,nicholson in 't jaar #agji4 aangelegd1 maar in 't jaar #agaa4 wierd het1 even als ,saratoga en ,fort ,nicholson1 door de ,engelschen zelven verbrand4 ,dit gebeurde met de volgende omstandigheden4 ,in 't jaar #agaa4 besloten de ,engelschen ,kanada te water en te land gelykelyk aantetasten4 ,ene sterke vloot zeilde de ,rivier van ,st4 ,laurence op om ,quebec te belegeren1 en de ,generaal ,nicholson1 die zeer voor de onderneming geyverd had1 toog met een sterk heir naar ,montreal1 om die plaats op den zelven tyd aantetasten4 ,dog een groot deel der vloot had het ongeluk op de ,rivier schipbreuk te lyden1 en was dus gedwongen terug te keren4 ,de ,generaal ,nicholson kreeg hier van tyding1 en men raadde hem insgelyks terugtetrekken4 ,de ,kapitein ,butter1 die ,kommandant was van het ,fort ,mohawk gedurende myn verblyf in ,amerika1 verhaalde my1 dat hy in 't jaar #agaa4 zig ook by 't ,fort ,anne bevonden had1 en dat de ,generaal ,nicholson ook van gedagte geweest was de schuiten de ,woodcreek af te laten zakken1 toen hy narigt kreeg van het ongeluk der vlote overgekomen4 ,de ,generaal wierd over deze tyding zo moeilyk1 dat hy zyne zwarte pruik in stukken zogt te scheuren1 dog1 die te sterk zynde1 had hy ze op den grond gesmeten1 en ze met voeten getrapt1 uitroepende1 schelmery1 schelmery1 verradery1 verradery6 ,daarop deed hy het ,fort in brand steken1 en trok af4 ,men zag de stukken der verbrande palissades nog in den grond steken4 ,ik vroeg myne wegwyzers hoe het kwam dat de ,engelschen1 zo veel kosten gedaan hebbende om het ,fort aanteleggen1 het zo zonder bedenking vernield hadden1 en zy antwoordden in hunne eenvouwdigheid dat het alleen daarom geschied was om nog eens gelegenheid te hebben van de ,kroon geld aftetroggelen1 ten einde op nieuws het te herbouwen2 want als men dit wilde doen moest de ,regering ene grote somme schieten1 welke die genen1 wien het werk zou worden aanvertrouwd1 ten groten dele in hunne zakken zouden kunnen steken1 en het overige besteden tot het maken van een armhartig ,fort4 ,daar waren1 zeiden zy1 by den laatsten oorlog vele voorname lieden te ,albany geweest welken hunnen armen nabestaanden hadden geweten het leveren van brood en krygsbehoeftens te doen opdragen1 waardoor dezelven tot zulken staat gekomen waren1 dat zy nu onder de rykste lieden van ,albany geteld werden4 ,de hette was dien dag ongemeen sterk1 vooral na den middag1 wanneer het geheel stil wierd4 ,wy hielden ons op ter plaatse waar het ,fort gestaan had4 ,de plaats was klein1 en niet beschaduwd1 dog rondom van bomen omgeven1 zo dat de zon de lugt als kon doen branden4 ,het was des namiddags zo warm als op de zweetbank in een warm bad4 #bfi ,noit heb ik zulk ene hette gevoeld4 ,ik kon nauwlyks adem halen4 ,als ik naar de vally ging1 en op den kant van de ,woodcreek was1 kwam het my voor een weinig draaglyker te zyn4 ,maar op de hoogte was het in de schaduw al zo benauwd als in de zon4 ,ik beproefde my wat te verkwikken door met den hoed te wayen1 dog dit maakte my het adem halen byna nog bezwaarlyker4 ,de grootste baat vond ik als ik in ene beschaduwde plaats wat water uit de beek voor my in de lugt smeet4 ,myne ,reisgezellen werden ook geheel afgemat1 dog vonden die benauwdheid by het ademen niet als ik4 ,tegens den avond wierd het wat koelder4 ,voortreis4 ,den #bi4 zetteden wy des morgens onzen togt voort1 zynde nu onze schuit eindelyk gereed4 ,onze voorraad1 die begon te minderen1 deed ons zeer denken om voort te trekken1 want dewyl wy door deze wildernissen alles op den rug dragen moesten1 konden wy niet veel medenemen2 en egter aten wy allen smakelyk4 ,dewyl 'er weinig water op de ,woodcreek was1 en daarenboven verscheiden' omgevallen bomen over haar heen lagen1 liet ik onze ,wegwyzers de schuit de ,rivier af arbeiden1 en wandelde met ,jungstrm langs den oever4 ,het land was aan beide zyden zo laag dat het in 't voor- en najaar zekerlyk moet onder water staan4 ,de bomen1 die van meer dan een soort waren1 stonden ondigt1 en tusschen dezelven was veel gras4 ,de schaduw van het geboomte zoude ons zeer aangenaam geweest zyn hadden de ,muggen ons genoegen niet zeer verminderd4 ,de grond was zeer vet4 ,beverdammen4 ,wat lager verhinderden de dammen door de ,bevers in het water gemaakt onze reis niet weinig4 ,zy hadden allerlei takken t'zamen gesleept1 en daarvan dammen dwars in den stroom gemaakt1 waar zy slyk en klei tusschen gestopt hadden1 zo dat 'er het water niet doorkonde4 ,zy hadden de takken zo net afgebeten dat men gedagt zoude hebben dat ze met een byl waren afgehouwen4 ,het gras daar omstreeks hadden zy plat getrapt4 ,wy vonden den enen ,beverdam voor en den anderen na2 het welk ons zeer ophield1 want wy moesten eerst ene opening in de dammen maken1 eer wy 'er met de schuit door konden4 ,wy zagen door het gras grote wegen lopen1 die zonder twyffel van de ,bevers gemaakt waren1 welken daar de bomen zullen hebben langs gesleept4 ,de ,woodcreek4 ,toen de stroom wat ruimer wierd gingen wy in de schuit zitten1 en voeren hem af4 ,hy was niet boven de drie vadem breed4 ,op sommige plaatsen had hy niet boven enen vadem wydte1 en hy was dikwyls zo ondiep dat de schuit grond raakte4 ,dog op anderen had hy meer dan enen vadem waters4 ,somtyds was 'er veel1 somtyds weinig strooms4 ,in 't eerst waren de kanten laag1 naderhand verheven4 ,hier en daar zag men ene rots4 ,wy merkten op dat het water diep was overal daar men rotsen vernam4 ,de rotsen bestonden uit enen grauwen kwarts vermengd met enen grauwen kalksteen1 leggenden in beddingen4 ,het water was zeer helder4 ,hier en daar liepen paden van den stroom landwaards1 zynde van de ,bevers1 of van andere dieren1 die hier kwamen drinken1 gemaakt4 ,na omtrent drie ,eng4 mylen gevaren te hebben kwamen wy op ene plaats daar nog een vuur te branden lag1 en dagten toen weinig dat wy den vorigen nagt nauwlyks den dood ontsnapt waren1 gelyk wy dezen avond vernamen4 ,verscheidene bomen1 dwars over den stroom1 en vele ,beverdammen1 verhinderden ons spoed te maken4 ,gevaar waar in de ,schryver was4 ,tegens den avond ontmoetten wy enen ,franschen ,sergeant met vyf man1 zynden van den ,kommandant van ,fort ,st4 ,frederic afgezonden1 om drie ,engelschen naar ,saratoga te geleiden1 en ze des noods tegens zes ,fransche ,amerikanen te beschermen1 die op de ,engelschen te loeren lagen1 om zig over den dood van den ,broeder van enen dezer ,wilden te wreken1 die in den laatsten kryg door de ,engelschen was doodgeschoten1 op die zelve plaats daar nu de ,wilden de ,engelschen wilden waarnemen4 ,de vrede was wel alreeds gesloten2 dog alzo die in ,kanada nog niet uitgeroepen was1 zo meenden de ,wilden regt te hebben dus te werk te gaan4 ,zy gingen in stilte1 tegens het verbod van den ,gouverneur van ,montreal aan1 weg1 en begaven zig naar de ,engelsche planteryen4 ,wy erkenden de voorzorg des ,hemels voor ons in opzigt dezer bloeddorstige ,barbaren4 ,den gantschen dag zagen wy dat het gras langs den stroom was plat getreden1 zo dat 'er binnen kort menschen moesten langs gegaan zyn4 ,dog wy vermoedden geen gevaar1 denkende dat alles in rust en vrede was4 ,wy hoorden naderhand dat het deze wraakzugtige ,wilden waren geweest die het gras hadden neergetrapt en het vuur aangelegd1 dat wy nog brandende gevonden hadden4 ,de gewone weg dien zy hadden moeten nemen was juist dezelve dien wy langs gekomen waren2 dog zy waren gemakshalven langs enen ongebaanden weg oostwaards gegaan4 ,zonder dat hadden zy ons onfeilbaar aangetroffen1 en1 daar zy ons voor ,engelschen zouden hebben aangezien1 zouden zy ons ligt hebben kunnen overvallen en doodschieten4 ,wy waren niet weinig aangedaan toen wy van de ,franschen hoorden in welk een gevaar wy geweest waren4 ,hier bleven wy den nagt over4 ,en schoon de ,franschen ons sterk raadden van niet voort te reizen1 maar liever met hun naar de naaste ,engelsche ,bezitting terug1 en van daar verder naar ,fort ,st4 ,frederic te gaan1 besloot ik egter om onder de bescherming van ,god onze reis den volgenden dag te vervolgen4 ,duiven4 ,wy zagen dezen dag zeer vele wilde ,duiven1 welken somtyds des winters in zo verbazende menigte naar de ,engelsche volkplantingen zuidwaards afkomen4 ,zy vlogen met grote hopen in de wildernissen4 ,zy nestelden in de bomen1 en maakten daar den gehelen nagt over een groot geraas en gekir4 ,de ,franschen schoten 'er velen van1 en deelden ons mede van de vangst4 ,toen wy ze openden vonden wy zeer veel ,olmzaden in de kroppen4 ,wy zagen hier weder de voorzorg in van den alwyzen ,schepper4 ,de zaden van den ,roodbloemigen ,ahorn1 die hier veel wast1 worden in ,mai ryp1 en vallen dan in grote menigte af4 ,zy dienen in dien tyd tot onderhoud dezer duiven4 ,daar op komen de zaden van den ,olm tot rypheid1 die haar dan tot voedsel dienen1 tot den tyd toe dat 'er weer andere zaden ryp zyn4 ,het vleesch dezer ,duiven is het lekkerste van alle gevogelte4 ,omvallende bomen4 ,alle avonden en nagten hoorden wy bomen kraken en vallen1 schoon het dood stil was4 ,waar dit van daan kome weet ik niet4 ,zou wel de dauw of iets anders de aarde aan den voet der bomen des nagts losmaken8 ,of zoude het komen van het overwigt van takken aan de ene zyde8 ,zoude 'er wel misschien des nagts zo vele wilde ,duiven aan enen kant van enen boom komen zitten1 dat hy daarvan omvalt8 ,misschien begint de boom eerst allengskens naar ene zyde overtehellen1 tot dat hy eindelyk omstort4 ,als het wait houdt men het gevaarlyk in de bosschen te zyn1 van wegen de menigte van omvallende bomen4 ,en al is het stil zo loopt men dog gevaar4 ,wy zagen in deze wouden gantsche streken waar de bomen door de stormen waren omver gesmeten1 leggende allen in ene rigting4 ,thee4 ,de ,thee1 die wy uit ,china krygen1 wordt van sommigen hoog geschat1 van anderen veragt4 ,ik denk dat wy 'er niet by verliezen zouden al hadden wy nog ,thee nog ,koffi2 ook zou ons dit veel gelds besparen4 ,egter moet ik tot lof der ,thee zeggen1 dat zy des zomers by het reizen door grote wildernissen1 daar men nog wyn nog enigen anderen drank kan mede voeren1 zeer wel te pas komt1 vooral daar het water meest vol van ,insekten of bedorven is4 ,dan is het goed het op te koken1 en 'er thee in te doen4 ,ik kan niet beschryven hoe verkwikkelyk zy dan is voor den verhitten ,reiziger4 ,zy is op zulke reizen byna al zo noodzakelyk als eten4 #bgj ,den #cj4 des morgens gaven wy onze schuit den ,franschen over1 om 'er hunnen voorraad in te vervoeren1 want wy konden ze niet langer gebruiken ter oorzake der menigte bomen1 die de ,franschen met voordagt in den laatsten oorlog in de ,woodcreek gesmeten hadden1 om den ,engelschen het invallen in ,kanada te beletten4 ,zy integendeel stonden ons toe ene van hunne basten schuiten te nemen1 die zy omtrent zes ,eng4 mylen verder terug gelaten hadden4 ,wy zetteden dan in 't eerst onze reis te voet langs den oever voort4 ,het land was gelyk1 hier en daar had het maar enige dalen4 ,overal was het met zwaar hout bewassen1 de meeste bomen waren ,beuken1 ,olmen1 ,amerikaansche ,linden1 en ,suikerahornen4 ,het geboomte stond niet digt1 en de grond was vet4 ,de ,landsdouw4 ,eindelyk kwamen wy op de plaats daar de schuiten der ,franschen lagen1 wy namen 'er ene van1 en voeren 'er den stroom1 die nu ongevaar agt of negen vadem breed wordt1 mede af4 ,het land was aan weerskanten gelyk en niet zeer hoog4 ,hier en daar zagen wy enen berg1 welks stenen uit enen grauwen kwarts1 met fyne korrelen van enen grauwen spaath vermengd1 bestonden4 ,ook waren 'er zwarte strepen in1 dog zo fyn dat ik niet zien konde waaruit zy zamengesteld waren4 ,de bergen bestonden uit beddingen1 elke omtrent een vierde van ene el dik4 ,de beddingen lagen noord en zuid1 dog niet horizontaal1 maar wat lager naar het noorden4 ,verder weg zag men ter zyde der ,rivier hoge en steile bergen1 ten dele vol houts4 ,op andere plaatsen waren de oevers veenagtig1 en dreunden onder de voeten1 gelykende veel naar de kanten van moerassen die men wil droog maken4 ,waar het land leeg was vond men niet eenen steen4 ,het was1 waar gene bergen waren1 met hoge ,olmen1 ,amerikaansche ,linden1 ,suikerahornen1 ,beuken1 ,hikory1 enige ,waterbeuken en ,witte ,walnootbomen bewassen4 ,ter linkerhand zagen wy ene oude vervallen' ,vesting1 bestaande uit op malkander gestapelde stenen4 ,dog niemant wist te zeggen of zy van de ,wilden dan van ,europers aangelegd was4 ,de ,schryver verdwaalt4 ,wy hadden den gantschen namiddag groten spoed gemaakt1 niet twyffelende of wy waren op den regten weg2 dog wy bedrogen ons4 ,tegens den avond vonden wy dat het gras in 't water met de toppen tegens ons stond1 ten teken dat wy tegens stroom voeren1 daar1 zo wy op den regten weg waren1 wy den stroom mede hadden moeten hebben4 ,ook merkten wy1 uit de dwars over het water leggende bomen1 dat 'er niemant binnen korten kon door gevaren zyn1 en zagen de voetstappen niet der ,franschen die1 als zy 'er waren heen gekomen1 de schuiten over het land zouden hebben moeten voortbrengen4 ,eindelyk zagen wy ook stukken houts ons te gemoet dryven1 zo dat het zeker was dat wy den stroom tegen hadden4 ,wy wierden dan duidelyk gewaar dat wy ten minsten twaalf ,eng4 mylen ver verkeerd geroeid waren4 ,dus waren wy tot ons leedwezen genoodzaakt tot diep in den nagt terug te roeyen4 ,wy verbeeldden ons dikwyls uit angst1 dat het niet missen kon of de ,wilden1 die uit waren gegaan om ,engelschen te vermoorden1 moesten ons vinden4 ,met al ons roeyen evenwel waren wy niet in staat dien dag weder op de plaats te komen daar wy het regt ,kanaal gemist hadden4 ,de oevers gaven tegens den avond enen zeer lieflyken geur4 ,wy hadden egter den tyd niet te onderzoeken welke bloemen dien reuk veroorzaakten1 dog het zullen waarschynlyk die van de ,asclepias ,syriaca en het ,apocynum ,androsmifolium geweest zyn4 ,ook rook men de ,muskusratten sterk tegens den avond4 ,zy hadden hunne holen in de kanten van het water4 ,vrees voor de ,wilden4 ,den nagt bragten wy op een ,eiland door1 daar ons de heiren van voor de ,muggen gene rust lieten4 ,wy dorsten geen vuur maken om ze te verdryven1 uit vreze van de ,wilden daar door tot ons te trekken4 ,het geen onze bekommering nog zeer vergrootte was1 dat wy des nagts de honden der ,amerikanen1 schoon ver van ons af1 in de bosschen hoorden blaffen4 ,landsdouwe4 ,den #a4 ,juli gingen wy met het aanbreken van den dag op reis1 en moesten ene goede wyl roeyen eer wy op de plaats kwamen daar wy ons den vorigen dag bedrogen hadden4 ,het land daar wy langs voeren was het magerste 't welk men zou kunnen zien4 ,men zag niets anders dan den enen hemelhogen berg na den anderen4 ,zy waren met hout overwassen1 steil en glibberig op de kanten1 zo dat wy grote moeite hadden om ene plaats te vinden daar wy aan land komen konden1 om ons eten klaar te maken4 ,aan beide de zyden der ,rivier stond het land1 dat vlak was1 onder water4 ,om die reden wordt deze gehele oord enige mylen ver1 door de ,hollanders te ,albany1 de verdronkene landen genoemd4 ,enigen der bergen leggen zuid-zuid-west en noord-noordoost4 ,de oever1 waar de ,rivier tegens de bergen stiet1 was ene loodregte steilte1 vol van grote en kleine stenen4 ,enige mylen lang liep de ,rivier van 't zuiden naar 't noorden4 ,den gantschen dag woei het uit het noorden1 en ons tegen1 zo dat wy moeite hadden voorttekomen4 ,ieder van ons roeide uit alle magt1 want by ons ontbyt was ons eten geheel opgeraakt4 ,de ,rivier was hier wel ene ,eng4 myl breed1 dog wierd somtyds weer smalder2 meest was zy egter wyd1 en had op de kanten hoge bergen4 ,des avonds om zes uur kwamen wy aan ene landengte omtrent twaalf ,eng4 mylen van ,fort ,st4 ,frederic4 ,agter deze landengte wordt de ,rivier tot ene ruime bai4 ,dewyl wy vermoeid waren en den wind steeds sterk tegen hadden1 konden wy dien dag niet verder komen4 ,dus moesten wy hier ons nagtverblyf kiezen1 ongeagt den honger die ons moest voortdryven4 ,het was ene byzonder gunstige schikking van ,god dat wy op onze reis de ,fransche ,soldaten ontmoetten1 en van hun ene basten schuit kregen om voorttekomen4 ,het gebeurt nauwlyks eens in drie jaren dat de ,franschen dezen weg nemen als zy naar ,albany willen4 ,zy gaan meest over het ,meer ,st4 ,sacrement1 #bga welke weg nader en veel beter is4 ,dus verwonderden zig alle menschen dat zy dezen weg gekozen hadden4 ,indien wy hunne grote basten schuit niet gekregen1 en ons met de onze hadden moeten behelpen1 zoude het 'er met ons misselyk hebben uitgezien4 ,want ons met zo slegt een vaartuig op zo groot een water1 als deze bai is1 te wagen1 zoude de uiterste roekeloosheid geweest zyn4 ,en zo wy op stilte hadden gewagt1 waren wy van honger gestorven4 ,want daar wy geen schietgeweer by ons hadden1 en 'er ook in deze woestenyen weinig wild is1 zo zouden wy van kikkers en slangen hebben moeten leven1 van de welken1 en inzonderheid van de laatsten1 'er hier ene bystere menigte is4 ,ik kan noit aan deze reis denken zonder met den grootsten eerbied de gunstiger schikking van den genadigen ,schepper te erkennen4 ,den #b4 gingen wy weder in de vroegte op reis1 zelfs nog by maneschyn1 uit vrees van weder den wind tegen te krygen als wy sammelden4 ,wy roeiden allen zo sterk als wy konden1 en kwamen om agt uur ,fort ,st4 ,frederic4 des morgens gelukkig te ,fort ,st4 ,frederic aan1 het welk van de ,engelschen ,crownpoint genoemd wordt4 ,wy werden zeer gunstiglyk van den ,kommandant1 den ,heer ,lusignan1 ontvangen4 ,hy was een man van omtrent vyftig jaren oud1 zeer aangenaam1 en in de wetenschappen wel ervaren4 ,hy had deze ,landen nauwkeurig doorreisd1 en bezat dus vele kundigheden aangaande den toestand derzelven4 ,droogte4 ,ik hoorde dat gedurende dezen gehelen zomer ene grote droogte geheerscht had1 en dat 'er sedert de lente geen regen gevallen was4 ,deze droogte had den wasdom der planten zeer vertraagd4 ,op de hoogtens was alles verdord4 ,kleine bomen1 die nevens rotsen stonden waarop de zon sterk brandde1 hadden droge bladeren4 ,op de akkers stond het koorn bedroefd slegt4 ,de weit was nog niet gezet1 en de erwten bloeiden nog niet4 ,de grond was op vele plaatsen zo gereten1 dat kleine slangen zig in de spleten gemakkelyk verstoppen konden4 ,dennebosschen4 ,in dezen oord vindt men zware bosschen zo wel van ,rode en ,witte1 als van ,zwarte ,dennen4 ,dog voorheen waren zy nog uitgestrekter4 ,het dikwyls ontstaan van brand in de bosschen1 het welk de ,wilden veeltyds veroorzaaken1 heeft de bosschen zeer verminderd4 ,op de jagt zynde leggen de ,amerikanen dikwyls grote vuren aan1 welken by droogte door den wind zig niet zelden uitbreiden4 ,men heeft hier te lande grote pogingen gedaan ter bevordering der ,natuurlyke ,historie1 en nauwlyks heeft men zig ergens meer dan hier daartoe bevlytigd4 ,dit heeft men den yver van een enig ,man te danken4 ,men ziet hieruit wat enen luister en wat enen opgang de wetenschappen in een ,land daarvan ontvangen als de eerste lieden smaak en liefhebbery voor dezelven hebben4 ,de ,kommandant vertoonde my een papier dat hy van den ,gouverneur ,generaal van ,kanada1 den ,marquis de la ,galissonire1 ontvangen had4 ,het was die zelve ,heer1 die enige jaren daarna1 als ,admiraal der ,fransche vloot1 den ,admiraal ,byng deed wyken1 en dus de verovering van ,minorka bevorderde4 ,in dat papier wierden vele bomen en planten1 die in ,noord ,amerika wassen1 en wegens hun nut verdienen aangekweekt te worden1 opgenoemd4 ,van sommigen1 als by voorbeeld de ,polygala ,senega1 of de ,ratelslangwortel1 gelyk zy by de ,engelschen genoemd wordt1 vond men 'er beschryvingen in4 ,by verscheidenen werd de plaats aangewezen waar zy wassen4 ,wyders wordt 'er in gevorderd1 dat men allerlei zaden en wortelen verzamelen zoude4 ,om dit te bevorderen vindt men 'er in hoe dit het best werkstellig gemaakt1 hoe de zaden en wortels het best bewaard en naar ,parys gezonden konnen worden1 om daar voorttekomen4 ,men vordert 'er stalen in van allerlei delfstoffen1 en noemt verscheiden' plaatsen op in de ,fransche volkplantingen1 waar men nuttige of merkwaardige soorten van stenen1 van aarde of van delfstoffen gevonden heeft4 ,ook wordt aangewezen hoe verscheiden' aanmerkingen en verzamelingen aangaande het ,dierenryk te maken zyn4 ,te gelyk word geischt1 dat men op allerlei mogelyke wyzen onderzoeken zoude waartoe en hoe zig de ,wilden van zekere kruiden en andere natuurlyke voortbrengsels1 't zy in de geneeskonst of anders1 bedienen4 ,dit nuttige geschrift was op bevel van den ,marquis de la ,galissonire door den koninglyken ,geneesheer te ,quebec1 den ,heer ,gaultier opgesteld1 en naderhand door den ,markgraaf zelven met eigen' hand verbeterd en vermeerderd4 ,hy deed 'er vervolgens vele afschriften van maken1 en die ter hand stellen aan alle de ,officieren in de ,bezettingen1 en alle ,geleerden1 vooral die hier te lande meenden te reizen4 ,den ,officieren wordt bevolen die ,soldaten en anderen by den ,gouverneur bekend te maken1 die ene byzondere vlyt in het ontdekken en verzamelen van kruiden en andere zaken tonen zouden1 op dat hy ze by openvallende plaatsen en andere gelegenheden1 tot de diensten waartoe zy geschikt waren bevorderen1 of op ene andere wys belonen mogte4 ,ik merkte ook dat hier by de voornaamste lieden ene veel grotere liefhebbery voor de ,natuurlyke ,historie plaats had dan in de ,engelsche ,volkplantingen1 waar men met de wetenschappen in 't algemeen den spot dreef1 en maar dagt om zig te verryken4 #bgb ,men klaagde hier dat velen1 die zig op de ,natuurlyke ,historie toeleiden1 verzuimden by de ,wilden te vernemen welk gebruik men in de ,geneeskonst van vele gewassen maken konde4 ,verbastering der menschen in ,kanada4 ,men was van gedagte dat de ,franschen1 die in ,europa geboren en naar ,kanada waren overgekomen1 daar gemeenlyk gezonder waren dan in hun vaderland1 en ouder wierden dan die in ,amerika geboren waren4 ,ook hield men het daar voor1 dat de ,europische ,franschen sterker waren in het werken en 't verdragen van ongemakken als de hier geborenen4 ,de afgaande koortsen1 welken de ,europers in ,pensylvanie aankomende gemeenlyk krygen1 wil men dat hier onbekend zyn1 en men zou hier terstonds zo gezond zyn als naderhand1 wanneer men aan de lugtstreek gewend is4 ,de ,engelschen hebben dikwyls opgemerkt dat de in ,amerika geborene ,europeanen niet zo wel de ongemakken der zeevaart uithouden1 of de lugt van ,zuid ,amerika verdragen kunnen1 als zy die in ,europa geboren zyn4 ,dit zou ook by de ,franschen in ,kanada even eens wezen4 ,als de ,kanadiers naar ,martinique1 ,domingo en andere ,eilanden van ,amerika1 gaan1 worden zy na een kort verblyf altyd ziek en sterven4 ,die genen die in die gewesten ziek worden komen 'er zelden door1 ten zy zy weder naar ,kanada gaan4 ,integendeel kunnen zy die regelregt uit ,frankryk naar de ,west ,indien overkomen de lugt daar veel beter verdragen1 en worden 'er oud4 ,dit bekragtigden my vele lieden in ,kanada4 ,een man door de ,wilden vermoord4 ,den #c4 ,juli1 terwyl wy het middagmaal namen1 hoorden wy enige malen agtereen een geweldig en naar geschreuw op de ,rivier op enigen afstand van het ,fort4 ,de ,kommandant zeide terstond dat dit geschreuw hem kwalyk behaagde1 dewyl hy uit het zelve opmaakte dat de ,wilden1 die uit geweest waren om zig op de ,engelschen te wreken1 in hun oogmerk geslaagd waren1 en dat hun geschreuw te kennen gaf dat zy enen ,engelschman vermoord hadden4 ,zodra ik aan het venster kwam zag ik ene schuit met enen langen stok op den voorsteven1 waaraan het bovenste van een bebloed hoofd hing4 ,by hunne aankomst aan land hoorden wy dat de ,wilden1 die zes in getal waren1 hunnen togt van de plaats daar wy gezien hadden dat zy hadden overnagt tot binnen de grenzen der ,engelschen voortgezet1 daar enen man1 met zyn jongetje op een akker met mayen bezig gevonden1 hem stilletjes bekropen1 en onverwagt op de plaats met enen kogel dood geschoten hadden4 ,dit was geschied niet ver van het dorp daar twee jaar geleden de ,broeder van enen dezer moordenaren1 ten oorlog tegens de ,engelschen uitgetogen1 gedood was4 ,zy sneden1 volgens hunne gewoonte1 den doden den hoofdschedel af1 dien zy nevens de klederen en het kind van den verslagenen1 een jongetje van negen jaren1 medenamen1 en zo naar ,kanada terug keerden4 ,zodra zy omtrent het ,fort gekomen waren hingen zy het hoofd aan enen stok voor op den steven1 en schreuwden den gantschen weg langs1 tot een ,hunne kleding4 teken dat zy den zegen behaald en hun oogmerk bereikt hadden4 ,zy waren1 volgens hun gebruik1 alleen met een hembd gekleed2 dog van den vermoorden ,engelschman had de een den rok1 de ander zyne koussen aan1 de derde zynen hoed op1 en zo verders4 ,het aangezigt hadden zy zig byna geheel met vermilioen beschilderd1 waarmede ook hunne hembden op de schouders bestreken waren4 ,in de oren droegen de meesten zeer grote ringen1 die hun zeer hinderlyk schenen te moeten zyn1 dewyl zy gedwongen waren die vast te houden als zy springen of enige andere sterke beweging maken wilden4 ,enigen hadden gordels van de vellen van ,ratelslangen met de ratels 'er aan om 't lyf4 ,het jongetje van den verslagenen had niets anders dan een hembd en koussen aan1 en ene muts op 't hoofd4 ,zy hadden zyn hembd ook op de schouders rood gemaakt4 ,by 't uittreden uit de schuit hadden zy den stok daar 't hoofd op stak in de hand1 en gingen 'er al dansende en zingende mede langs den oever4 ,hun inzigt met het jongetje was hem naar hun verblyfplaats te brengen1 daar optevoeden1 in de plaats des verslagenen ,broeders aantenemen1 en aan ene van hunne nabestaanden uittehuwelyken1 en zig dus met hem te vermaagschappen4 ,schoon zy nu deze vyandelykheid in vredenstyd begaan hadden1 regelregt tegens het verbod van den ,gouverneur van ,montreal aan1 en in weerwil van den raad van den ,kommandant alhier1 konde hy egter niet af van hun eten en andere noodwendigheden voor de reis te geven1 dewyl hy hen niet dorst te verbitteren4 ,maar toen zy te ,montreal gekomen waren deed de ,gouverneur ze niet alleen kastyden1 maar nam hun ook het kind af1 en zond het zyner ,moeder weder t'huis4 ,de ,heer ,lusignan vroeg hun wat zy my en mynen ,reisgezellen zouden gedaan hebben indien wy in hunne handen gevallen waren1 en zy antwoordden dat hun inzigt voornamelyk geweest was zig op die van het dorp te wreken daar hun ,broeder omgekomen was1 en dat zy derhalven ons misschien wel onbeledigd zouden gelaten hebben1 egter zou dit veel hebben afgehangen van de gemoedsgesteldheid in de welke zy op dien tyd waren als zy ons aantroffen4 ,een ,geraamte gevonden4 ,enige jaren geleden had men in het ,land der ,illinoizen een geraamte gevonden van een verbazend groot dier4 ,een van de ,officieren der ,bezetting verzekerde my dat hy het gezien had4 ,de ,amerikanen hadden het in een moeras ontdekt4 ,zy stonden op het eerste gezigt zeer verbysterd1 en1 gevraagd zynde waar voor zy het hielden1 zeiden zy1 voor het geraamte van den ,voorvader of het ,opperhoofd van alle de ,bevers4 ,het was buitenmate groot1 en had dikke en ene halve el lange sneuwwitte tanden4 ,men hield het voor het geraamte van enen ,elefant4 ,de ,officier1 die het gezien had1 verzekerde dat men nog het beloop van den snuit duidelyk had kunnen onderkennen1 schoon die reeds tot stof vergaan was4 ,hy wist niet dat men 'er enige beenderen van weggenomen had1 maar hy dagt dat alles was blyven leggen4 ,ik hoorde sedert op sommige plaatsen van ,kanada van dit geraamte spreken4 #bgc ,beren4 ,de ,beren zyn hieromstreeks menigvuldig4 ,by de ,vesting hield men er enen die drie maanden oud was4 ,hy was van de zelve gedaante en den zelven aard als onze ,europische gemene ,beren1 uitgenomen alleen dat zyn' oren langer en zyn' hairen styver schenen te zyn4 ,zyn' kleur was zwartbruin4 ,hy speelde met enen hond4 ,van de vellen dezer ,beren gaat jaarlyks ene menigte naar ,frankryk4 ,de ,wilden maken ene olie van het ,berenvet1 waarmede zy des zomers het gezigt1 de handen1 en alle de ongedekte plaatsen des lichaams tegens het byten der ,muggen besmeren4 ,behalven dit1 bestryken zy zig zeer dikwyls met deze olie1 wanneer zy of koude gevat1 of zig zeer vermoeid of gekneusd hebben1 en in andere gevallen meer4 ,zy denken dat dit smeren het vel zagt en buigzaam maakt1 en veel tot het bereiken van enen hogen ouderdom toebrengt4 ,paardenbloemen4 ,de gemene ,paardenbloem #bgd wies hier veel op de weiden en langs de wegen1 en stond nu in bloei4 ,in 't voorjaar als de bladen beginnen uittekomen1 en zo groot worden dat men de plant kennen kan1 graven de ,franschen de wortelen op1 wasschen ze af1 snyden ze door1 en eten ze als salade4 ,zy smaken wat bitter4 ,men heeft hier de gewoonte niet van de bladen te eten4 ,afgedankte ,soldaten4 ,de ,soldaten1 die met den vrede afgedankt waren1 hadden reeds op de hun aangewezene landen1 die rondom het ,fort lagen1 huizen gezet4 ,dog de meesten dezer huizen waren niet meer dan hutten1 en gelyk aan de armelykste woningen by ons2 maar het volk had het tamelyk wel1 en at goed weitenbrood4 ,de huizen waren van planken1 stonden loodregt en vlak by malkander4 ,men had de reten met klei toegesmeerd4 ,de vloer was van klei of van zwarten kalksteen4 ,van dien steen waren ook de haarden1 uitgenomen dat de plaats voor het vuur geschikt van uitgezogte grauwe zandstenen1 grotelyks uit kwarts bestaande1 gemaakt was4 ,op sommige plaatsen had men evenwel hier den zwarten kalksteen toe genomen4 ,men verzekerde dat deze steen wel tegens het vuur konde1 mits de stenen wat groot waren4 ,glazen vond men niet in de vensters4 ,galium tinctorium4 ,het ,galium tinctorium wierd in ,kanada door de ,franschen ,tisavo-jaune rouge genaamd4 ,het wies hier overvloedig1 vooral in ene goede vogtige tuinaarde4 ,met de wortelen verwen de ,wilden de pinnen der stekelvarkens rood welken zy in verscheiden' van hunne stofjes invlegten2 en deze kleur verschiet niet ligt4 ,de ,fransche ,vrouwen in ,kanada verwen ook met deze wortelen1 die klein zyn gelyk die van 't ,gallium luteum4 ,de ,paarden lopen hier den gehelen winter over in 't veld1 en zoeken den kost4 ,egter wil men dat ze in 't voorjaar vet zyn4 ,walvisch ,geraamte4 ,men had het geraamte van enen ,walvisch enige mylen van ,quebec1 en ene ,fransche myl van de ,rivier ,st4 ,laurence gevonden1 op ene plaats waar tegenswoordig geen lopend water komt4 ,dit geraamte was zeer groot4 ,de ,kommandant had verscheiden lieden gesproken die het gezien hadden4 ,schuiten4 ,de ,schuiten die men hier gebruikt waren van drieerlei soort4 ,i4 ,bastenschuiten1 uit bast gemaakt dog met houten ribben2 ,,ii4 ,kanoos1 die men hier van wit ,dennenhout maakt4 ,men roeyt ze niet1 maar doet ze voortgaan door middel van een soort van riem1 die men in de hand houdt en heen en weer beweegt2 #bge dog men kan daar de helft van de kragt niet mede doen als met roeyen4 ,het derde soort van vaartuigen noemt men ,bateaux4 ,zy zyn hier altyd groot1 en worden gebruikt om zware vragten te vervoeren4 ,de bodem1 die altyd plat is1 bestaat uit rood1 dog meest uit wit eikenhout1 om des te beter tegens het stoten op de stenen te kunnen4 ,het boord is van vurenhout1 en dit geschiedt om de ligtheid4 ,men maakt hier teer en pek in overvloed4 ,soldaten4 ,de ,soldaten genoten hier enige voorregten die zy niet overal hebben4 ,die hier in bezetting waren kregen een rykelyk onderhoud4 ,elk ontving daags anderhalf pond weitenbrood4 ,ook kregen zy erwten1 spek1 gerookt of gezouten vleesch1 en zelfs meer dan zy op konden4 ,nu en dan wierd 'er een os of ander beest geslagt1 waarvan het varsche vleesch onder de ,soldaten werd uitgedeeld4 ,de ,officieren onderhielden op 's ,konings kosten melkkoeyen4 ,ieder ,soldaat had zyn tuintje buiten het ,fort1 waarin sommigen speelhuisjes gezet hadden1 en zy allerhande moeskruiden teelden4 ,de ,kommandant zeide dat dit gebruik in dit ,land algemeen was by zulke ,vestingen in wier nabuurschap gene grote stad lag1 van waar men groentens krygen kon4 ,in vredenstyden behoefden de ,soldaten gene wagten waartenemen4 ,en daar het ,meer hier digt by vol van visch is1 en de bosschen van wild1 zo kan ieder die maar wat naarstig is hier ene tafel houden als een ,heer4 ,ieder krygt alle twee jaren enen nieuwen rok1 maar alle jaar ene vest1 ene muts1 enen hoed1 een paar koussen1 een das1 een paar schoenen1 en in den winter vry brandhout4 ,aan soldy heeft ieder vyf sols daags4 ,dog als zy voor den ,koning werken moeten krygt ieder dertig sols4 ,dus was het geen wonder dat het krygsvolk 'er hier frisch1 vet1 sterk en wakker uitzag4 ,die ziek wordt komt in 't ,hospitaal1 waar hy alles vry heeft4 ,zy konden1 ook ligt verlof krygen1 en hielden egter hunne soldy en hun gewoon onderhoud1 mits zy de wagtlonen betaalden1 als 'er wagten te doen waren4 ,den ,kommandant en den ,officieren bewees men alle de verschuldigde eer2 egter gingen de ,officiers met de ,soldaten als hunne spitsbroeders gemeenzaam om4 ,dikwyls zaten zy met malkander te praten4 ,de ,soldaten1 die hier uit ,frankryk naartoe gezonden worden1 moeten tot enen zekeren ouderdom toe dienen2 waarna zy hun afscheid1 en vryheid krygen een stuk lands te bebouwen4 ,maar als zy alleen voor zekere jaren hebben dienst genomen1 krygen zy na 't eindigen van die hun ontslag1 indien zy het begeren4 ,dit doen de meesten die in ,kanada geboren zyn4 ,als een ,soldaat zyn omslag gekregen heeft wordt hem van 's ,konings wegen een stuk lands geschonken1 van veertig arpents in de lengte1 en drie in de breedte1 als de grond overal goed is1 dog wat meer als die niet veel deugt4 ,ook krygt hy onderstand om een woest land te ontginnen4 ,de eerste drie of vier jaren krygt hy eten voor hem1 zyne vrouw en kinderen4 ,nog schenkt hem de ,koning ene koe1 en de noodzakelykste werktuigen4 ,andere ,soldaten1 die 'er door den ,koning voor betaald worden1 helpen hem zyn huis bouwen4 ,dit zyn aanmerkelyke ondersteuningen voor eerst beginnenden2 en in een land daar de ,soldaten zo wel behandeld worden1 zoude men zeggen1 kan de ,koning niet verlegen zyn om troepen4 ,om het land des te beter te bevolken heeft men voorgeslagen jaarlyks uit ,frankryk driehonderd man overtevoeren1 en den ouden ,soldaten hun afscheid te geven1 waardoor zy gelegenheid mogten hebben te trouwen1 en zig aan den landbouw overtegeven4 ,het land dat men hier den afgedankten ,soldaten had geschonken was zeer goed1 bestaande doorgaans uit ene met klei vermengde dikke tuinaarde4 ,eggen4 ,de ,eggen1 waarvan men zig hier bedient1 zyn geheel van hout1 en driehoekig4 ,de ,ploegen waren ook niet veel beter4 ,de raderen waren plomp en dik1 en al het hout was zo zwaar dat een paard werks genoeg had om enen ploeg op den gelyken grond voorttetrekken4 ,rotsen4 ,hier en daar op de rotsen lagen stenen van verscheidenerlei soort4 ,sommigen waren tamelyk groot van twee tot drie ellen dikte en anderhalve el breedte2 anderen wat kleinder4 ,zy kwamen egter allen in den aard van den steen overeen1 alleen bemerkte ik deze verscheidenheden4 ,enigen bestonden uit enen ,kwarts van kleur gelykende naar bruine kandysuiker1 en uit enen zwarten fynen glimmer1 die met zwarten hoornsteen en enige weinige korrels van blauwen spaath vermengd was4 ,de kwarts was het voornaamste2 ook was 'er vry veel glimmer1 dog weinig spaath in4 ,deze verschillende steenstoffen waren zeer wel door malkander vermengd1 zo dat men ze op 't gezigt wel van malkanderen onderscheiden1 dog niet met werktuigen afzonderen kon4 ,de steen was hard en vast1 en de kwartskorrels zagen 'er fyn uit4 ,anderen bestonden uit grauwen kwarts1 zwarten glimmer en hoornsteen1 met enige weinige spaathkorrels4 ,weinig spaath was 'er in1 vry veel glimmer1 dog meest kwarts4 ,de steen was hard en vast1 en verschilde alleen in kleur van den voorgaanden4 ,enigen bestonden uit een mengsel van helderen kwarts en zwarten glimmer1 waarby ettelyke rode kwartskorrels kwamen4 ,de spaath had hier de overhand2 de glimmer lag in dikke schyven4 ,deze steen was zo vermengd niet als de voorgaanden1 ook niet zo hard en vast4 ,de bergen waarop het ,fort ,st4 ,frederic staat1 en die welken hier omstreeks leggen1 waarop de beschreven' stenen gevonden worden1 bestaan doorgaans uit enen koolzwarten kalksteen1 die gelyk leyen op lagen legt4 ,men zou hem ene lei noemen kunnen die door het vuur tot kalk wordt4 #bgf ,deze steen is van binnen pekzwart1 en doorgebroken zynde zeer fyn4 ,hier en daar vertonen zig in denzelven kleine spaathkorrels en andere ongelykheden1 die 'er aderen in formeren4 ,de beddingen die boven op de bergen leggen zyn van enen grauwen digten kalksteen1 die maar ene verscheidenheid is van den voorgaanden4 ,in den zwarten kalksteen treft men byna overal ene menigte van allerhande versteningen van mosselschelpen1 hoorns1 en andere dingen aan4 ,de versteningen die men hier meest vindt zyn de volgenden3 ,petrefacta4 ,pectinites of ,ostre pectines zyn het die 't grootste getal uitmaken4 ,somtyds komt men op grote beddingen1 die niet anders dan aan een gewassen schelpen van dit soort zyn4 ,zy zyn grotendeels maar klein1 en zelden meer dan anderhalven duim4 ,men vindt ze op twederlei wyzen versteend4 ,het eerste soort toont overal in den steen indrukken van de verhevene zyde der schelp1 dog niet het geringste teken der schaal1 en alleen maar de indrukken4 ,in het andere bespeurt men de schaal zelve nog in den steen zittende1 zo dat zy1 als ze helder van kleur is1 ligt van den zwarten steen zelven kan onderscheiden worden4 ,van beide de soorten vindt men 'er velen1 dog van het eerste de meesten4 ,enigen zyn verheven1 vooral in het midden1 anderen daarentegen zyn in het midden ingedrukt2 dog in de meesten is de buitenste oppervlakte merkelyk verheven4 ,de strepen lopen altyd in de langte1 namelyk van het middelpunt naar den rand4 ,versteende ,ammonshoornen zyn 'er ook veel1 dog egter veel minder dan de voorgaanden4 ,men vond ze ook zo wel met als zonder schalen4 ,dog 'er waren ook vele versteende slakkenhuizen onder4 ,verscheidenen dezer ,ammonshoornen waren zeer groot1 zo dat ik niet weet 'er oit groter gezien te hebben4 ,zy bedroegen in de doorsnede meer dan een ,zweedsche el4 ,men kon velerlei soorten van ,koralen bespeuren in de stenen vastgewassen1 van de welken zy egter wel aftezonderen waren4 ,sommigen waren steenplanten of witte takagtige koralen1 #bgg anderen1 dog minder in getal1 waren starkoralen4 #bgh ,steenballen4 ,ik moet den naam van ,steenballen geven aan een soort van vreemden steen1 waarvan de rotsen op vele plaatsen vol waren4 ,zy hadden de gedaante van een halven kloot1 waarvan de verhevene zyde buiten de rots uitstak1 en de onderste daar vast was ingedrukt4 ,zy bestaan4 louter uit evenwydig lopende vezelen1 die van den bodem en als uit een middelpunt beginnen1 en zig over de oppervlakte des kloots uitbreiden4 ,de kleur is grauw4 ,van buiten zyn deze ballen glad1 dog hebben veel kleine gaatjes1 zo dat zy 'er uitzien als waren ze met ene helder grauwe korst overtogen4 ,in de middellyn zyn zy een of anderhalven duim4 ,zand4 ,onder andere soorten van ,zand1 die men hier op de ,oevers van het ,meer ,champlain vindt1 zyn 'er byzonderlyk twee zeer zeldzaam1 die men meest op dezelve plaats by malkander aantreft1 namelyk een zwart en een roodbruin of granaatkleurig zand4 ,met zwarte zand legt altyd het bovenste en bestaat uit zeer fyne korrels4 ,met een vergrootglas beschouwd zynde vindt men ze donkerblauw of yzerkleurig4 ,enigen zyn rond1 dog de meesten hoekig en glanzig4 ,in de zon glinsteren zy sterk4 ,zy worden allen door den ,zeilsteen aangetrokken4 ,onder dezen vindt men enige granaatkleurige korrels1 van den zelven aard als het daar onder leggend rode zand4 ,dit rode zand is ook zeer fyn1 dog zo niet als het zwarte4 ,de korrels hebben niet alleen de kleur van granaten1 maar zyn inderdaad niets anders dan gebroken granaten4 ,enigen zyn rond1 anderen wat hoekig1 dog zy blinken allen en zyn half doorschynend4 ,de ,zeilsteen heeft 'er niet het minste vermogen op4 ,ook glinsteren zy niet sterk in de zon4 ,dit granaatzand krygt men zelden zuiver1 dog het is gemeenlyk met het daaronder leggende witte kwartszand vermengd4 ,deze twee soorten van zand1 te weten het zwarte en het rode1 vindt men niet overal1 maar alleen op zekere plaatsen aan den oever1 en dan altyd in de zelve order4 ,boven op legt het zwarte zand ongevaar het vierde van een duim dik4 ,als men dit voorzigtig wegdoet1 wordt het ondergelegene hoe langer hoe roder1 tot dat het eindelyk volkomen de kleur van granaat heeft4 ,dit zand legt gemeenlyk een weinig dikker dan het zwarte4 ,wanneer men dit voorzigtig weggestreken heeft komt het witte kwartszand te voorschyn1 het welk boven op zeer met het rode vermengd is1 dog wat lager geheel wit wordt4 ,dit legt ruim vier duim diep1 en heeft ronde korrels1 zodat het volmaakt naar parelzand gelykt4 ,onder het zelve is nog een ligtgrauw hoekig kwartszand verborgen4 ,op sommige plaatsen legt het granaatzand boven op1 en vlak daaronder het ligtgrauwe hoekige1 zonder dat men 'er ene enkelde korrel van het zwarte of van het parelzand onder vinden kan4 ,wat de oorsprong van dit zwarte of donkerblauwe zand zy kan ik niet zeggen1 want men weet niet dat hier in de nabuurschap yzererts te vinden is4 ,egter dunkt het my waarschynlyk te zyn dat 'er yzererts is1 dewyl het op vele plaatsen van ,kanada vry gemeen is1 en dit zwarte zand op meest alle de oevers der ,meren en ,rivieren in ,kanada1 schoon niet overvloedig1 gevonden wordt4 ,het granaatzand heeft zynen oorsprong hieromstreeks2 want1 hoewel de rotsen by ,fort ,st4 ,frederic geen granaatkorrels bevatten1 vindt men egter op de oevers groter of kleinder stenen verschillende van dat soort 't geen op de bergen en klippen gevonden wordt1 de welken aan stukken gestoten en by het granaatzand gelegd zynde daar niet van te onderscheiden zyn4 ,en verder noordwaards in ,kanada1 beneden ,quebec1 bevatten de bergen veel granaat4 ,ook is dit rode zand zeer gemeen aan de ,rivier ,st4 ,laurence4 ,dit werk is niet geschikt om hier de overige aanmerkingen intevoegen die ik gemaakt heb over verscheiden delfstoffen1 dewyl weinig lezers 'er smaak in vinden zouden4 ,apocynum androsmifolium4 ,het ,apocynum androsmifolium #bgi wast overvloedig op de hoogtens in de bosschen1 en had thans bloeisems4 ,de ,franschen noemen het ,herbe la puce4 #bhj ,als men in den steel snydt of 'er een stuk afplukt1 zo loopt 'er een wit melkagtig sap uit4 ,de ,franschen schreven dezer plant alle de eigenschappen toe welken ik van den ,vergiftboom boven #bha gemeld heb1 namelyk dat dit sap voor sommigen vergiftig1 voor anderen schadeloos is4 ,sommigen kunnen niet omtrent den boom komen of zy raken vol van blazen4 ,ik zag enen ,soldaat de hand vol blazen worden1 alleen omdat hy de plant uittrok om ze my te tonen4 ,ook zwellen by vele menschen het aangezigt en de handen alleen van de uitwaassemingen dezer plant4 ,allen stemden hierin overeen dat als men het sap op de hand krygt1 de hand niet alleen dik wordt1 maar dat ook de huid 'er als van weg gevreten wordt1 ten minsten oordeelde men dat 'er maar weinige menschen waren waaraan men die uitwerkingen niet bespeurde4 ,dog ik heb 'er nimmer ongemak van gehad1 schoon ik meer dan eens1 en in tegenwoordig van vele lieden1 die 'er verwonderd over waren1 en my 'er allerhande ongemakken uit voorspelden1 niet alleen de gehele plant aangetast1 maar zelfs de beide handen met het sap bestreken heb1 zo dat zy geheel wit waren4 ,zelfs heb ik de plant zo lang in de hand gewreven tot dat zy geheel aan stukken ware4 ,nogthans heb ik 'er geen het minste leed van gekregen4 ,het vee eet van deze plant niet4 #bhb ,klissen4 ,het ,klissenkruid #bhc wies op verscheiden' plaatsen rondom de ,vesting4 ,de ,kommandant zeide dat men in 't voorjaar de tedere scheutjes van dit gewas als radys eet1 na 'er de schil te hebben afgetrokken4 ,sison4 ,het ,sison ,canadense wast tamelyk veel in de bosschen door geheel ,noord ,amerika4 ,de ,franschen noemden het ,wilde ,kervel1 en eten het in 't voorjaar als kervel4 ,men prees het zeer1 en hield het voor een der beste moeskruiden die men hier in de lente had4 ,katoenplant4 ,de van de ,franschen zogenaamde ,katoenplant1 #bhd groeide hier veel op de kanten der heuvels1 en zo wel in slegte als in goede aarde4 ,als men den steel kwetst komt 'er een melkagtig sap uit te voorschyn1 waarom men de plant voor vergiftig houdt4 ,des niettemin vergaderen de ,franschen in 't voorjaar de tedere stelen1 als zy eerst uitkomen1 en maken die als aspersjes klaar1 zonder dat hun dit voedsel kwaad doet1 dewyl de stelen zo vroeg nog niet vergiftig zyn4 ,de bloemen geven enen aangenamen geur1 zo dat zy in dien tyd1 vooral des avonds1 het reizen in de bosschen zeer aangenaam maken4 ,de ,franschen maken suiker uit de bloemen4 ,ten dien einde plukt men ze des morgens vroeg1 als zy nog met dauw bedekt zyn2 den dauw drukt men uit1 en kookt 'er suiker uit1 die bruin dog zeer goed is4 ,als de scheuten volkomen ryp zyn zit 'er om het zaad een soort van wol1 die de katoen zeer gelyk is1 van de welke de plant haren ,franschen naam gekregen heeft4 ,de arme lieden vergaderden ze1 en vulden 'er hunne bedden mede in plaats van veeren4 ,vooral gebruikt men ze voor kinderbedden4 ,in ,kanada bloeit de plant in 't einde van ,juni en 't begin van ,juli1 en het zaad wordt in 't midden van ,september ,n4 ,s4 ryp4 ,de paarden eten 'er noit van4 ,reis over het ,meer ,champlain4 ,den #af4 ,juli des morgens begaf ik my op reis over het ,meer ,champlain naar het hoge gebergte1 dat op den westelyken oever van het zelve legt1 om te zien wat zeldzame gewassen en andere merkwaardigheden daar te vinden waren4 ,als men op enigen afstand van het ,fort op de rotsen staat ziet men ene ry hoge bergen ten westen het ,meer1 die van het zuiden naar het noorden lopen4 ,en als men zig naar het oosten keert1 zo komt 'er ene andere schakel van bergen in 't gezigt1 die zig ook van 't zuiden naar het noorden strekken4 ,dog die laatsten zyn wel tien of twaalf ,eng4 mylen van het ,meer af4 ,het land tusschen beiden is laag en geheel met hout bewassen4 ,de bergen zyn ook meest overal vol van zwaar hout1 uitgenomen op sommige plaatsen daar het door 't vuur verteerd is4 ,zy zyn op sommige plaatsen steil1 op anderen niet4 ,wy voeren het ,meer over in ene kleine ,kano1 die maar drie personen dragen konde1 en aan land gekomen zynde wandelden wy naar 't gebergte4 ,de kanten waren tamelyk steil1 en met aarde bedekt2 dog hier en daar lagen zware stenen4 ,alles was met hout bewassen4 ,maar op sommige plekken was het verbrand4 ,na veel moeite geraakten wy eindelyk op den top van enen berg1 die boven op met ene lugtige aarde bedekt was4 ,dog deze berg was niet een van de hoogsten2 wat verder lagen 'er die veel hoger waren1 dog wy hadden genen tyd om 'er naar toe te gaan1 dewyl de wind begon optesteken1 en wy maar een zo klein vaartuig hadden4 ,wy troffen hier niets zeldzaams aan4 ,op den oever teruggekeerd vonden wy den wind zo sterk dat wy met onze ,kano niet verder op het water durfden komen4 ,ik liet dan enen man terug om de ,kano naar huis te brengen wanneer de wind wat zou gaan leggen1 en wandelde met ,jungstrm het water om naar 't ,fort1 dat een weg was van omtrent zeven ,eng4 mylen4 ,wy volgden den oever1 waar noit een weg geweest was1 en kwamen dan over steile bergen1 dan over scherpe rotsen1 dan door dikke bosschen1 dan door diepe moerassen4 ,de oord had den naam van een verblyf te zyn voor duizenden van ,ratelslangen4 ,dog gelukkig wierden wy 'er gene gewaar4 ,de oever was somtyds vol stenen1 waaronder verscheiden' vry zware hoekige rotsen4 ,somwylen waren zy rond en glad geslepen4 ,ook vonden wy op enige plaatsen zand1 ten dele van het boven beschrevene granaatzand1 ten dele grauw zand4 ,hierendaar vond men ook zwart yzerzand4 ,op de bergen vond men stenen van enen fynen roden glimsteen4 ,op sommige plaatsen stonden er bomen tusschen den oever en de bergen2 dog op andere was de oever moerassig4 ,versteende ,ammonshoorns lagen 'er veel op enige plaatsen tusschen de stenen en rotsen4 ,de rotsen bestonden uit enen grauwen kalksteen1 zynden slegts ene verscheidenheid van den zwarten4 ,zy leggen in beddingen4 ,sommigen waren vol van versteningen1 met of zonder schalen4 ,op ene plaats zagen wy verbazend grote ,ammonshoornen1 die meer dan ene ,zweedsche el breed waren4 ,het water had hierendaar den steen van boven afgeslepen1 dog had die uitwerking op de versteningen niet kunnen maken4 ,zy lagen boven op de rots1 als of zy 'er op gelymd waren4 ,de bergen op den oever waren ontzaglyk hoog en groot4 ,zy bestonden alleen uit enen harden grauwen rotssteen1 die niet in beddingen1 gelyk de kalksteen1 lag4 ,een grauwe kwarts en een donkere glimsteen maakten 'er eigenlyk het voornaamste van uit4 ,daar zy aan den oever lagen kwam de rots tot aan het water1 dog daar zy een weinig van denzelven verwyderd lagen kwamen de grauwe of zwarte kalksteensbeddingen het digst aan 't ,meer4 ,maar ik vond nergens dat grote grauwe rotsen deze bergen van kalksteen bedekten4 ,de ,zizania aquatica wies in de modder der beken1 en stond in vollen bloei4 ,ziektens der ,wilden4 ,de ziektens1 die het meest onder de ,wilden heerschen1 zyn rhumatismische pynen en borstontstekingen4 ,dezen worden vooral veroorzaakt door dien zy dikwyls gedwongen zyn des nagts in de bosschen en op vogtige plaatsen op den grond te slapen1 en ook door de schielyke overgangen van het weder van hette in koude1 waaraan de lugt hier zeer onderworpen is2 ten dele daardoor dat zy zig dikwyls aan brandewyn bezuipen en zig dan nakend in de open lugt1 zelfs in den winter in slegt weer te slapen leggen4 ,de ,franschen zyn ook zeer aan deze ongemakken onderhevig1 byzonder aan borstontstekingen4 ,de ,kommandant verhaalde dat hy eens aan dit ongemak zeer slegt geweest1 dog door den ,heer ,sarrasin op de volgende wys 'er van genezen was4 ,hy begon met hem zweetdryvende middelen te geven1 en liet hem een uur agt of tien zweten4 ,daarop opende hy hem enen ader1 en liet hem op nieuws zweten4 ,daarna schreef hy hem ene nieuwe aderlating voor4 ,doctor ,sarrasin was ,koninglyke ,geneesheer te ,quebec en ,korrespondent der ,kon4 ,maatschappy der ,wetenschappen te ,parys4 ,hy had grote inzigten zo wel in de oeffening der ,geneeskunde1 als in de ,ontleedkunde en andere ,wetenschappen4 ,ook was hy zeer aangenaam in den omgang4 ,hy stierf te ,quebec aan ene kwaadaardige koorts1 die daar door een schip was overgebragt1 en van de welke hy besmet wierd by 't bezoeken der ,kranken in 't ,hospitaal4 ,hy liet enen zoon na1 die ook de ,geneeskonst beoeffende1 en naar ,frankryk gegaan was om 'er verder in te vorderen2 dog hy overleed daar4 ,venuskwalen4 ,afgaande koortsen regeren hier ook somtyds4 ,ook heeft zig de ,venusziekte hier te lande gevestigd4 ,de ,wilden zelven zyn 'er van besmet geraakt1 zo dat 'er velen zyn die ze hebben4 ,zy weten ze egter ook in den grond te genezen4 ,men heeft verscheiden' voorbeelden dat lieden1 zo wel ,franschen als ,amerikanen1 welken deze ziekte tot in 't gebeente was doorgedrongen1 door de ,wilden1 binnen den tyd van vyf of zes weken1 volkomen 'er van zyn genezen geworden4 ,dog de ,franschen hebben niet kunnen uitvinden wat een middel zy gebruiken4 ,dit wist men dat zy geen kwikzilver1 op enigerhande wys toebereid1 gebruikten1 en dat het voornaamste middel in wortelen bestond4 ,dog welke wortelen het waren konde men niet zeggen4 ,naderhand heb ik het ontdekt1 en 'er breedvoerig aan de ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy1 in hare ,verhandelingen van het jaar #agej4 verslag van gedaan4 #bhe ,lintwormen4 ,de ongemakken die de ,lintworm #bhf veroorzaakt zyn in ,europa wel bekend4 ,in de ,engelsche ,volkplantingen in ,noord ,amerika was hy niet gemeen2 dog hier in ,kanada wierden 'er enige menschen van gekweld4 ,men wist dezen worm hier zo wel te beschryven als of men de ,verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy gelezen had4 ,somtyds raken de menschen 'er kwyt die enige vademen lang zyn4 ,men kende gene byzondere middelen tegen dit ongemak1 nog wist 'er de oorzaak van aantewyzen1 dog men giste dat het van het gebruik van sommige vrugten kwam4 ,fort ,st4 ,frederic4 ,fort ,st4 ,frederic is ene ,vesting aan het zuider eind van 't ,meer ,champlain gelegen4 ,het staat op ene uitstekende landtong1 geformeerd door het ,meer en de ,rivier1 welke ontstaat uit de vereniging der ,woodcreek en het ,meer ,st4 ,sacrement4 ,deze ,rivier is hier enen goeden musketschoot wyd4 ,de ,engelschen noemen deze ,vesting ,crownpoint4 ,den ,franschen naam draagt zy naar den ,franschen ,sekretaris van staat ,frederic ,maurepas1 die toen zy werd aangelegd het voornaamste opzigt over de zeezaken in ,frankryk had2 en daar de meeste plaatsen in ,kanada naar ,heiligen genoemd worden1 zo heeft de gewoonte een ,saint voor den naam ,frederic gevoegd4 ,de ,vesting legt op ene klip1 bestaande1 gelyk gezegd is1 uit zwarten kalksteen of lei4 ,zy is een vierkant1 heeft hoge en dikke muren1 gemaakt van den gemelden steen1 twee of drie snaphaanschoten van de plaats af gehouwen4 ,aan de oosterzyde in de ,vesting is een hoge toren1 die veilig is voor de bomben1 hebbende zware muren1 en zynde rondom van boven tot onder met geschut voorzien4 ,op dezen toren woont de ,kommandant4 ,in het ,fort is een klein kerkje1 en aan de andere zyde vindt men de woningen der ,officieren en ,soldaten4 ,naar den landkant leggen scherpe klippen1 meer dan enen kanonschoot ver van 't ,fort4 ,dog enigen1 die weinig wyken voor de hoogte der muren1 leggen digt by de plaats4 ,het land hieromstreeks is goed2 en voor den laatsten oorlog hadden zig hier vele ,fransche huisgezinnen1 vooral van ontslagene ,soldaten1 nedergezet4 ,dog de kryg dwong hen of dieper in ,kanada te wyken1 of zig digt onder de ,vesting neertezetten1 en daar des nagts te gaan slapen4 ,thans kwamen 'er velen van terug1 en men meende dat 'er hier zig met den herfst nog veertig of vyftig huisgezinnen zouden komen nederslaan1 welken men landeryen zoude aanwyzen4 ,wat van de ,vesting af1 oostwaards1 staat een windmolen1 die van steen gebouwd en van dikke muren voorzien is1 waar men het meeste meel dat in de plaats gebruikt wordt maalt4 ,deze molen is zo gemaakt dat hy enigermaten tot een buitenwerk dienen kan1 want boven in den zelven leggen vier of vyf stukken kanon4 ,in den laatsten oorlog lag hier een goed deel ,soldaten1 om het oog op de ,rivier te houden1 en te zien of 'er ook ,engelsche vaartuigen op dezelve in de verte verschenen1 het geen men uit het ,fort niet doen kan4 ,en als men hier niet op zyne hoede was1 kon de vyand met schuiten digt onder de westzyde der ,vesting komen1 uit de welke men ze niet zou kunnen ontdekken van wegen de hoogte des oevers4 ,dog men heeft enen groven misslag begaan met het ,fort niet op de plaats te leggen daar nu de molen staat2 behalven dat men daar het ,fort1 door middel ener vereniging der ,rivier die van het ,meer ,st4 ,sacrement komt en het ,meer ,champlain1 in den lossen kalksteen uitgehouwen1 met een lopend water had kunnen omringen1 zodat het op het uiterste der landtong zou hebben komen te staan4 ,dus zoude men 'er altyd varsch water gehad1 en het ,fort zou niet zo digt by de hoge rotsen gelegen hebben4 ,vertrek4 ,den #ai4 ,juli waren wy1 na enige dagen naar het ,jagt1 dat den gehelen zomer over tusschen ,fort ,st4 ,jean en ,fort ,st4 ,frederic heen en weder vaart1 en na deszelfs aankomst op goeden wind gewagt te hebben1 tot ons vertrek van hier gereed4 ,gedurende ons verblyf had ons de ,heer ,lusignan met allerhande beleefdheden als overladen4 ,ik had de eer al dien tyd aan zyne tafel te spyzen4 ,myn ,bediende at met den zynen4 ,wy hadden buiten dat onze kamer en bed1 en werden bediend4 ,by ons vertrek voorzag ons die ,heer met rykelyken voorraad tot aan het ,fort ,st4 ,jean4 ,in een woord1 onze eigene ,landslieden hadden ons gene grotere beleefdheden kunnen bewyzen dan die ,heer en de overige ,officieren gedaan hebben4 ,het ,meer ,champlain4 ,voor den middag om elf uur gingen wy op reis4 ,de wind was goed4 ,aan beide de zyden van het ,meer lagen hoge bergen1 die als ene schakel uitmaakten1 dog met dit onderscheid1 gelyk ik al aangemerkt heb1 dat aan de oostzyde tusschen het ,meer en 't gebergte een laag van met hout bewassen land gelegen is1 ter langte van tusschen de twaalf of agttien ,eng4 mylen4 ,agter dit gebergte behoort het land tot ,nieuw ,engeland4 ,dus maakten deze bergen ene grensscheiding uit4 ,aan de westzyde stieten de bergen vlak tegens het ,meer4 ,het was in 't eerst maar een uur breed1 dog wierd daarna hoe langer hoe breder4 ,tot op een uur gaans van het ,fort ,st4 ,frederic was het land aan de oostzyde bewoond1 dog verder louter bosch4 ,omtrent tien ,fransche mylen van de ,vesting werd het ,meer vier mylen breed4 ,hier en daar zag men ,eilanden1 en de ,kapitein van 't ,jagt zeide dat 'er in dit ,meer zestig ,eilanden lagen1 waaronder 'er enigen zeer groot waren4 ,ook verzekerde hy dat het zo diep was1 dat men op de meeste plaatsen met ene lyn van honderd vademen genen grond peilen kon2 en digt aan land1 voornamelyk waar dwarslopende bergen leggen1 vindt men dikwyls ruim tagtig vadem waters1 zo dat 'er geen middel is om te ankeren4 ,veertien ,fransche mylen van het ,fort lagen vier grote ,eilanden in het ,meer1 dat daar zes mylen breed is4 ,den gantschen dag was het droevig weer1 en de wolken1 die zeer laag hingen1 schenen tegens 't gebergte aantestoten1 en het als met enen nevel te hullen4 ,van verscheiden bergen steeg de nevel als een rook in de hoogte4 ,hier en daar wierp zig ene kleine ,rivier in 't ,meer4 ,agter het gebergte aan de westzyde was het land1 gelyk men my berigtte1 enige mylen ver gantsch vlak en met hout bedekt1 van vele stromen1 beken1 moerassen en kleine meren doorsneden1 en zeer bekwaam om bewoond te worden4 ,de oever was somtyds klipagtig1 en bestond somtyds uit zand4 ,tegens den avond begonnen de bergen allengskens aftenemen4 ,het water was zeer helder1 en wy bemerkten gene klippen of ondieptens4 ,des avonds laat ging de wind leggen1 en wy wierpen het anker onder 't land4 ,den #bj4 voeren wy des morgens met enen gunstigen wind voort4 ,de plaats daar wy overnagtten was ten halvenwege ,fort ,st4 ,jean1 van waar tot ,fort ,st4 ,frederic men eenenveertig ,fr4 mylen te water rekent4 ,het gebergte was ons nu uit het gezigt1 en het land was laag en boschryk4 ,de oever bestond uit zand4 ,byna overal scheen het ,meer een ,zweedsche myl breed1 dog het was inderdaad breder1 en de ,eilanden deden het smaller schynen4 ,hier en daar zag men aan den oever ,wilden in schuiten van bast4 ,dog geen van hun woonde aan het ,meer1 en zy waren hier alleen om ,steuren te vangen1 waarvan 'er hier veel zyn4 ,wy zagen ze somwylen hoog uit het water springen4 ,deze ,amerikanen leiden ene byzondere levenswys4 ,een gedeelte van het jaar leven zy voomamelyk van hunnen kleinen voorraad van ,mais1 bonen en kawoerden2 om dezen tyd bestaan zy van visch zonder brood of iets anders2 op enen anderen tyd wederom eten zy niets als wild4 ,desniettemin worden zy oud1 zyn gezond1 en kunnen meerder ongemakken uitstaan dan anderen4 ,zy zyn altyd vrolyk en vergenoegd2 zingen en dansen geduriglyk3 zo dat zy hunne levenswys voor die welke in ,europa als de beste geagt wordt niet zouden willen ruilen4 ,omtrent tien ,fr4 mylen eer wy aan ,fort ,st4 ,jean kwamen1 ontdekten wy huizen op den westelyken oever van het ,meer1 die kort voor den laatsten oorlog door de ,franschen bewoond geweest waren4 ,thans waren zy sterk bezig met dezelven weder te gaan betrekken4 ,dit waren de eerste huizen die wy zagen sedert wy die by ,fort ,st4 ,frederic verlaten hadden4 ,houten ,fort4 ,voor dezen was 'er ene houten ,vesting op den oostelyken oever van het ,meer geweest1 waarvan men ons de legplaats aanwees4 ,zy was nu met hout bewassen4 ,zy had den ,franschen tegens de invallen der ,wilden gediend4 ,men verzekerde ons dat vele ,franschen in dezen oord door dezelven waren omgebragt4 ,ook verhaalde men ons dat men hier vier vrouwen tegens enen man onder de ,franschen rekent1 nadien alle jaren vele mans op hunne reizen1 die zy ondernemen om met de ,wilden handel te dryven1 van dezelven vermoord worden4 ,wy zagen enen stenen windmolen op een uitstek lands aan den oostelyken oever staan4 ,de oord was voor den kryg van ,franschen bewoond geweest1 die nog niet teruggekomen waren4 ,wy waren nog agt ,fr4 mylen van ,fort ,st4 ,jean4 ,de ,engelschen en hunne ,amerikanen hadden hier de meeste huizen verbrand4 ,het ,jagt dat ons voerde was het eerste dat men hier gebouwd had4 ,voor dezen bediende men zig maar van grote zogenaamde ,bateaux om voorraad te vervoeren4 ,de ,kapitein1 die hier in 't land geboren was1 had het zelf gebouwd1 de eerste den weg voor het ,meer gevonden1 en de dieptens gemeten om met het zelve tusschen ,fort ,st4 ,frederic en ,fort ,st4 ,jean te varen4 ,hier1 over den molen1 heeft men drie vadem waters4 ,dog naderhand1 tot ,fort ,st4 ,jean1 wordt het wat ondieper4 ,hier en daar zagen wy huizen op den oever4 ,de ,kapitein had ,ottervellen in de kajuit hangen1 die volkomen naar de ,europischen geleken4 ,van deze ,otters zoude men 'er velen in ,kanada vinden4 ,de vellen van ,zeehonden worden hier veel gebruikt om koffers te overtrekken4 ,de mantelpakken waren 'er ook veel van gemaakt4 ,ook had 'er de gemene man tabaksbeurzen van4 ,van gedaante waren zy even gelyk aan die men in ,noorwegen en ,zweden vindt4 ,het gemene volk was hier gewoon op reis te roken1 dog ik merkte niet dat hier iemant de gewoonte had van tabak te kauwen4 ,men vindt veel van deze ,zeehonden in den ,zeeboezem beneden ,quebec1 die1 even als de ,zweedschen1 met grauwe en zwarte vlakken gespikkeld zyn4 ,zy gaan de ,rivier ,st4 ,laurence zo hoog op als het water zout is4 ,men heeft ze op geen der grote ,meren hier in ,kanada bespeurd4 ,de ,franschen noemen ze ,zeewolven4 #bhg ,ongodsdienstigheid der ,engelschen en ,hollanders4 ,de ,franschen zyn in hunne ,volkplanteryen veel gezetter op den uiterlyken ,godsdienst dan de ,engelschen en ,hollanders4 ,op de ,jagten der twee laatst genoemde volken had men de gewoonte niet van 's morgens of 's avonds bedestonden te houden4 ,zelden of noit bad men over tafel4 ,dog op dit ,fransche ,jagt wierd 's morgens en 's avonds gebeden1 en des zondags meer dan naar gewoonte4 ,voor en na den maaltyd maakten zy het kruis en deden een kort gebed4 ,de ,kapitein deed alle ogtenden zyn gebed op de knien leggende4 ,in ,fort ,st4 ,frederic kwam ook de gantsche ,bezetting 's morgens en 's avonds tot het gebed4 ,dog het was jammer dat de gebeden in 't ,latyn gedaan werden1 het geen weinigen verstonden4 ,zodra wy den molen voorby waren wierd het ,meer zo smal dat het niet veel boven een musketschoot breed was4 ,dus geleek het veel eer naar ene rivier4 ,het land was aan weerskanten laag en met bomen bewassen die hun blad 's winters laten vallen4 ,hier en daar zagen wy ene hut op den oever1 anders was het land onbewoond4 ,men had hier niet boven de zes of tien voet diepte2 en hier en daar vertoonde zig een ,eilandtje4 ,gedurende onze gehele reis lag het ,meer altyd zuidzuidwest en noordnoordoost4 ,op sommige plaatsen van ,kanada zyn grote streken lands die byzondere personen toekomen4 ,wanneer dan iemant de vryheid krygt van een stuk van het zelve te bebouwen1 dat gemeenlyk veertig arpents lang1 en drie breed is1 is hy verpligt1 wanneer hy enigsins in staat is1 den eigenaar ene zekere som #bhh jaarlyks te betalen4 ,het ,meer wierd nu zo ondiep dat men genoodzaakt was van met takken den weg voor 't ,jagt te peilen4 ,op sommige plaatsen egter had men twee vadem waters4 ,des avonds by het ondergaan der zonne kwamen wy by ,fort ,st4 ,jean aan4 ,fort ,st4 ,jean4 ,fort ,st4 ,jean is ene sterkte van hout1 door de ,franschen in het jaar #agdc4 aan de west zyde van den mond van het ,meer ,champlain digt aan 't water gebouwd1 met inzigt om het omleggende land1 dat men bevolken wilde1 te dekken1 en om tot een magazyn te dienen voor den voorraad en de krygsgereedschappen1 die jaarlyks van ,montreal naar ,fort ,st4 ,frederic gezonden worden1 welken men van hier gemakkelyk naar de laatst genoemde plaats zenden kan1 het welk men meer naar om laag niet doen kan1 dewyl een paar snaphaanschoten lager als dit ,fort ene ondiepte is vol met stenen1 waar men niet dan met zo genaamde ,bateaux over komen kan4 ,voorheen was het ,fort ,chamblan1 dat vier ,fr4 mylen lager legt1 een magazyn4 ,dog men moest van daar het goed met schuiten naar de ,jagten op de plaats daar nu dit ,fort staat voeren1 behalven dat de weg van ,montreal naar ,fort ,chamblan over land1 en langer was4 ,fort ,st4 ,jean legt laag1 op enen zandigen en rondom vlakken grond1 meest met hout bewassen4 ,de ,vesting is een vierkant en beslaat een arpent gronds4 ,beneden tegens het ,meer staat een hoog houten gebouw op elken hoek1 van vier verdiepingen1 hebbende enen grondslag van steen ter hoogte van anderhalven vadem4 ,in deze gebouwen1 die veelhoekig zyn1 ziet men schietgaten4 ,op de twee andere hoeken aan de landzyde staan twee kleine houten huizen van twee verdiepingen hoog4 ,zy dienen tot woningen voor de ,soldaten en tot versterking der plaats4 ,tusschen deze gebouwen staan palissades1 gemaakt van 't hout der ,thuya1 het welk hier gehouden wordt der verrotting in de aarde langer te wederstaan dan het dennenhout4 ,wat meer beneden staan dubbelde palissades4 ,agter de palissades heeft men voor de ,soldaten ene borstwering gemaakt1 waarvan zy dezelven verdedigen konnen4 ,op het einde van den oorlog in het voorleden jaar lagen hier tweehonderd mannen in bezetting4 ,dog nu zyn 'er maar een ,kommandant1 een ,kommies1 een ,bakker en zes ,soldaten4 ,de ,kommandant was de ,ridder ,de ,gannes1 een aangenaam man1 en zwager van den ,heer ,lusignan4 ,het land rondom de ,vesting was vet en vrugtbaar1 dog niet bebouwd4 ,men zogt menschen om zig hier neder te zetten4 ,marengoins4 ,de ,franschen in ,kanada geven den naam van ,marengoins aan de ,muggen1 enen naam die men wil dat van de ,wilden ontleend is4 ,van dit ongedierte waren de bosschen rondom het ,fort zo vol1 dat men het met regt het ,fort der ,marengoins zou hebben mogen noemen4 ,de moerassen en lage boschryke landen zyn haar vaderland4 ,als het hout gekapt en het water afgeleid werd1 zouden zy hier zo wel als op andere plaatsen verminderen4 ,ratelslangen4 ,de ,ratelslang is1 volgens het eenparig berigt der ,franschen1 hier1 nog verder noordwaards1 by ,quebec of ,montreal1 niet te vinden1 en het gebergte om ,fort ,st4 ,frederic is hare uiterste grenspaal aan dezen kant4 ,ook zegt men1 dat 'er meer noordwaards aan gene ,slangen zyn wier vergift den menschen schadelyk zyn konne2 ook vlugten zy op het gezigt van een mensch4 ,myne overige aanmerkingen over de ,ratelslangen kan men vinden in de ,verhandelingen der ,kon4 ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen voor het jaar #ageb4 ,den #bb4 ,juli kwamen hier paarden aan van ,prairie om ons aftehalen1 welken de ,kommandant op myn verzoek had doen komen1 dewyl 'er hier geen te vinden waren1 want de plaats was nog maar een jaar aangelegd geweest4 ,de menschen die de paarden bragten hadden brieven aan den ,kommandant by zig1 zo wel van den ,gouverneur ,generaal van ,kanada1 den ,marquis ,la ,galissonire1 geschreven te ,quebec den #ae4 ,juli1 als van den ,vice ,gouverneur te ,montreal1 den ,baron ,de ,longueuil1 van den #ba4 van die maand2 waarin gemeld wierd1 dat ik hun byzonderlyk van het ,fransche ,hof was aanbevolen1 en dat men my van alle noodwendigheden voorzien en ten spoedigsten myne reis bevorderen moest4 ,twee ankers wyns en enige andere dingen1 welke men dagt dat ik van doen hebben zoude1 wierden den ,kommandant toegeschikt4 ,des avonds dronken wy onder 't lossen van het geschut de gezondheden der ,koningen van ,frankryk en van ,zweden1 zo wel als van den ,gouverneur en anderen4 ,vertrek4 ,den #bc des morgens gingen wy op reis naar ,prairie1 om verders naar ,montreal te komen4 ,men rekende van hier tot aan ,prairie zes ,fr4 mylen te land1 en van daar tot ,montreal langs de ,rivier ,st4 ,laurence derde half uur4 ,wy hielden ons in 't begin aan den oever1 hebbende ter regterhand de ,rivier ,st4 ,jean4 ,dus noemt men den mond van het ,meer ,champlain1 dat in de ,rivier ,st4 ,laurence valt1 schoon die van sommigen ook de ,champlain ,rivier geheten wordt4 ,na ene ,fr4 myl ver gereden te hebben verlieten wy de ,rivier1 en sloegen links af4 ,het land was hier overal laag1 met hout bewassen1 en vry nat1 zo dat wy langzaam voort kwamen4 ,men moet aanmerken dat ,fort ,st4 ,jean in den verleden' zomer eerst gebouwd en toen deze weg gebaand is4 ,tweehonderdenzestig man1 die elk daags dertig ,sols kregen1 werkten 'er toen op 's ,konings kosten aan2 en men zeide dat de arbeid dezen herfst verder voortgezet zou worden4 ,de laagheid van het land bragt vele ,muggen en ,vliegen voort4 ,na dat wy drie ,fr4 mylen gereden hadden wierd het land vry van hout4 ,het scheen voorheen een moeras geweest te zyn1 dat nu opgedroogd was4 ,het gezigt was hier aan alle kanten vry ruim4 ,aan de regterhand zagen wy van verre twee hoge bergen1 die zig de een voor den ander vertoonden1 en niet ver van ,fort ,champlain af lagen4 ,ook kon men den hogen berg1 die vlak by ,montreal legt ontdekken4 ,de weg liep byna lynregt4 ,wy kwamen weder op een laag drassig land1 daarna in een bosch1 bestaande voomamelyk uit ,pynbomen met van onder verzilverde bladen4 #bhi ,het land daar wy door trokken was vet1 en kan met den tyd zeer vrugtbaar worden4 ,rotsen zag men niet1 en zelfs byna gene stenen langs den weg4 ,verder1 ongevaar vier ,fr4 mylen van ,fort ,st4 ,jean1 bekwam het land een ander aanzien4 ,het was hier overal bewoond4 ,wy zagen byna niets dan fraye wyd uitgestrekte akkers1 staande met de schoonste weit2 hier en daar stonden ook erwten en haver4 ,ander graan vernamen wy niet4 ,de ,landhoeven stonden op zig zelven4 ,de huizen waren klein en van hout4 ,in plaats van mos1 die men hier niet vond1 maakte men de reten digt met klei4 ,de daken waren spits en met stro gedekt4 ,de oord tot aan de ,rivier ,st4 ,laurence toe was in myn oog een van de schoonste die ik in ,noord ,amerika gezien heb4 ,prairie4 ,omtrent den middag kwamen wy te ,prairie aan1 leggende op ene hoogte aan de ,rivier ,st4 ,laurence4 ,wy bleven hier dezen dag1 vermits ik begerig was het land rondom te bezigtigen4 ,prairie de la ,magdelene is een klein vlek1 gelegen aan den oostelyken oever der ,rivier ,st4 ,laurence1 derdehalve ,fr4 myl van ,montreal1 dat men hier duidelyk noordwestwaards aan de overzyde der ,rivier zien kon4 ,het land rondom ,prairie is vlak4 ,van alle kanten ziet men grote akkers en weilanden4 ,de ,st4 ,laurence is hier ruim anderhalve ,fr4 myl breed4 ,de huizen zyn hier meest van hout1 met spitse houten daken1 en de voegen in de wanden zyn met klei aangevuld4 ,in 't midden van het vlek staat een frai stenen kerkje1 met enen toren en ene klok4 ,voor de kerkdeur is een houten kruis1 met alle de werktuigen die men denkt dat tot het lyden van den ,zaligmaker gediend hebben4 ,het vlek was met palissades omringd1 voorheen tegens de stroperyen der ,wilden daar gesteld4 ,buiten de palissades zyn verscheiden moes- en andere tuinen1 dog weinig vrugtbomen daar in4 ,de oevers waren hier niet zeer hoog4 ,hier onthield zig een ,priester en een ,kapitein1 dien men ,kommandant noemde4 ,de koornlanden waren groot1 dog men zag 'er gene rog1 gerst of mais4 ,in de ,st4 ,laurence is zuidwestwaards van hier een zware waterval1 welken men hier gemakkelyk kan horen4 ,als in 't voorjaar het ys los gaat lopen dikwyls verscheiden' landeryen onder4 ,en1 in plaats dat de ,nyl door zyne overstromingen het land vrugtbaar maakt1 doen hier deze overstromingen niets dan schade2 want zy brengen allerhande gewassen op het land1 welker zaden het vol van onkruid maken4 ,op dien tyd moet het vee ver weg gedreven worden4 ,dog het water blyft maar twee of drie dagen staan4 ,deze overstromingen ontstaan voornamelyk door het verstoppen der ,rivier door 't ys4 ,de ,zizania aquatica wast veel in een beekje1 dat een weinig beneden ,prairie loopt4 ,voortreis4 ,den #bd4 ,juli stapten wy in een bateau om langs de ,st4 ,laurence naar ,montreal te varen4 ,wy lieten ons met den stroom dwars over naar beneden dryven4 ,het water stroomde sterk1 dog het is hier niet diep1 zo dat de ,jagten niet hoger dan tot ,montreal komen kunnen1 uitgenomen in 't voorjaar1 wanneer zy dikwyls tot boven ,prairie kunnen opvaren4 ,van ,prairie af ziet men de ,stad ,montreal zeer duidelyk leggen4 ,by onze aankomst aldaar zagen wy veel volks aan de poort staan1 welk nieuwsgierig was ,zweden te zien1 een volk daar zy van te voren niets van gehoord1 dog die zy nu verstaan hadden dat verwagt wierden4 ,ook waren wy de eerste ,zweden die men wist dat oit te ,montreal zig vertoond hadden4 ,zodra wy aan land traden kwam my een ,officier verzoeken aan het huis van den ,gouverneur te komen4 ,de ,baron ,de ,longueuil was nog ,vice-,gouverneur1 dog hy wagtte dagelyks zyne verdere aanstelling uit ,frankryk4 ,hy ontving my met de grootste beleefdheid1 en toonde my brieven van den ,gouverneur ,generaal1 waarin hy berigtte last te hebben my in alles vry te houden1 en op kosten des ,konings van ,frankryk hier te lande te doen reizen4 ,in een woord1 ik ontving hier nu1 en na myne terugkomst van ,quebec1 grotere gunstbewyzen dan ik zou hebben kunnen verwagten4 ,levenswys4 ,de levenswys der ,franschen in ,amerika is van die der ,engelschen in dat werelddeel even zo zeer verschillend als zy in ,europa is4 ,de vrouwen waren hier zeer wel gemaakt4 ,zy waren wel opgebragt1 en betoonden ene grote onschuldige vryheid4 ,des zondags waren zy zeer opgeschikt1 byna gelyk onze ,zweedsche vrouwen1 dog in de week niet zo zeer4 ,maar zy waren 'er altyd zeer opgezet van wel gekapt te zyn4 ,in de week dragen zy een aardig net jakje1 en enen korten rok1 die halfwegen de benen komt1 als wilden zy daarin de ,amerikaansche vrouwlieden navolgen4 ,de hakken der schoenen waren zo hoog en smal1 dat men zig verwonderen moet dat zy 'er mede gaan kunnen4 ,in de huishouding overtroffen zy verre de ,engelsche vrouwen1 die1 om de waarheid te zeggen1 het zo ver gebragt hadden van al den last van 't huishouden op de mans te werpen1 en den gantschen dag met de handen over malkander ledig doorbrengen4 #bij ,dog de ,kanadasche vrouwen steken de handen beter uit de mouw1 vooral de gemenen1 die zig overal op de akkers1 in de stallen1 en elders laten zien daar te werken valt4 ,dog zy schynen niet al te zindelyk op het huisraad en de vertrekken4 ,de vloer werd hier dikwyls niet eens in een geheel jaar schoon gemaakt4 ,dus kwam het zulken die onlangs onder de ,engelschen en ,hollanders verkeerd hadden1 by de welken het schrobben en wasschen een stuk is van geen minder gewigt dan de ,godsdienst zelf1 hier vry morssig voor4 ,om egter het stuiven te beletten begoot men den vloer met water zo dikwyls als de stof begon te vliegen4 ,ik zag hier met genoegen dat de dogters zelfs van de eerste lieden1 die van den ,gouverneur niet uitgenomen1 zig eenvouwdig kleedden1 en overal ter bezorging van het huishouden door het huis1 byna als meiden1 liepen4 ,het gedurig groeten op de straten1 en het wedergeven van bezoeken1 was ene lastige gewoonte1 die hier aangenomen was4 ,enigen1 die met de ,wilden1 welken omtrent vyftig ,fr4 mylen van de ,hudsonsbay afwonen1 op de ,beverjagt geweest waren1 verhaalden my1 dat de dieren1 om wier huid het inzonderheid te doen is1 en die men daar menigvuldig vindt1 zyn1 ,bevers1 wilde ,katten of ,lynxen1 en ,marters4 ,men houdt de vellen der dieren voor des te beter hoe noordelyker zy gevangen worden1 dewyl die digter hair hebben dan zulken die men meer naar 't zuiden vindt4 ,witte ,patryzen4 ,een soort vogels1 die men 's winters in grote menigte digt by de ,hudsonsbay vindt1 worden van de ,franschen ,witte ,patryzen genoemd4 ,zonder twyffel is dit de zelve ,vogel dien men in ,zweden ,sneuwhoenders #bia heet4 ,hoe kouder het is en 'er meer sneuw valt des te overvloediger zyn ze4 ,men beschreef ze als hebbende ruige witte poten1 zynde geheel wit1 behalven drie of vier zwarte staartvederen4 ,het vleesch zou wel smakend zyn4 ,uit ,edward's ,natuurlyke ,historie der ,vogels #bib blykt het dat de ,sneuwhoenders aan de ,hudsonsbay zeer gemeen zyn4 ,hazen4 ,aan de ,hudsonsbay zyn ook vele ,hazen4 ,men vindt 'er ook veel in ,kanada1 waar ik ze dikwyls zelf gezien heb4 ,zy zyn volkomen als de onzen4 ,des zomers zyn zy grauwbruin1 en 's winters sneuwwit gelyk als in ,zweden4 ,konsten4 ,met de konsten1 als ,bouwkonst1 ,ticchelbakkeryen1 ,schrynwerkers- en ,drayerskonst1 en diergelyken1 is men hier nog zo ver niet gekomen als wel behoorde4 ,de ,engelschen zyn hierin den ,franschen veel voor4 ,waarschynlyk komt dit daarvan daan dat in ,kanada de meeste ,werklieden maar afgedankte ,soldaten zyn1 die niet veel gelegenheid gehad hebben te leren1 dog door de noodzakelykheid of by toeval alleen tot hun ambagt gebragt zyn4 ,enigen waren 'er egter aantetreffen die tamelyk kundig waren4 ,ik zag 'er enen die vry goede uurwyzers maakte1 en die konst zig zelven geleerd had4 ,vliegen4 ,men heeft my verhaald dat de gemene ,huisvliegen voor honderdvyftig jaren hier niet bekend geweest zyn4 ,de ,wilden bevestigden het zelve1 en zyn van gedagte dat de ,huisvliegen met de schepen die gestrand zyn hier zyn gekomen4 ,ik wil dit niet ontkennen2 dog dit weet ik dat wy tusschen ,saratoga en ,crownpoint in de wildernissen altyd ene menigte van die vliegen om ons hadden1 als wy gingen zitten om uitterusten of te eten2 en dit maakt het wat twyffelagtig of zy hier niet al veel vroeger geweest en of zy wel uit ,europa hier eerst gebragt zyn4 ',t is waar1 men zou kunnen zeggen dat die ,vliegen sedert den tyd dat het ,fort ,anne hier stond in die woestenyen zyn overgebleven1 toen de ,engelschen zig daar ophielden1 en dat verscheiden ,reizigers door den reuk van hunnen medegevoerden voorraad de vliegen hebben kunnen met zig naar de wildernissen lokken4 ,wilde ,koeyen4 ,wild ,rundvee treft men overvloedig in de zuiderdelen van ,kanada aan1 en het heeft zig daar reeds van aloude tyden opgehouden4 ,in het ,land der ,illinoizen1 leggende omtrent op de zelve breedte als ,philadelphia1 is 'er zeer veel van4 ,verder noordwaards vindt men 'er weinig4 ,ik zag ene huid van dit vee4 ,zy was zo groot als die van enen onzer zwaarste ,ossen1 dog hairiger4 ,de hairen waren donkerbruin1 omtrent als die van enen bruinen ,beer4 ,dog die welken het digst aan 't vel zaten waren zo fyn als wol4 ,dit vel was niet zeer dik1 en zou in ,frankryk niet zo hoog als een ,berenvel geschat worden4 ,onder anderen gebruikt men deze vellen om des winters de voeten in te warmen4 ,velen van deze wilde ,koeyen hebben ene fyne wol1 welke voor de ,schapenwol niet wykt1 zo zy die niet overtreft4 ,men heeft 'er koussen1 klederen1 handschoenen en andere dingen van gemaakt1 zo goed als of zy van de beste wol waren4 ,de ,wilden maken 'er voor zig allerhande dingen van4 ,het vleesch wykt niet voor dat der beste ,ossen4 ,de huid kan dienen tot alles waar men in ,europa de ossenhuiden toe gebruikt4 ,men wil dat deze wilde beesten zwaarder zyn dan de ,europischen4 ,hunne hoornen zyn wel kort1 dog dik aan den wortel4 ,enigen hebben al getragt om deze beesten mak te maken1 uit hoofde van verscheiden overeenkomsten die ze mee het tamme vee hebben1 vooral om dat zy zo veel sterker zyn1 en dus zeer nuttig voor den landbouw zouden kunnen wezen4 ,zy hadden ten dien einde van deze wilde kalveren onder het tamme vee laten lopen en groot worden4 ,dezen hebben een jaar of drie geleefd1 dog zyn eindelyk gestorven4 ,ook zyn zy altyd enigsins wild gebleven4 ,zodat men de konst van ze regt tam te maken niet gevonden heeft4 ,ook schenen zy niet wel tegens de koude te kunnen4 ,en inderdaad1 hoe heet ook de zomers daar mogen zyn1 vindt men ze zelden meer noordwaards aan dan ik gezegd heb4 ,men dagt dat het met den tyd1 als het ,land der ,illinoizen wat meer bevolkt wezen zal1 het ligter zal vallen ze te temmen4 #bic ,ik heb reeds kortelyk hier boven van dit soort van ,rundvee gesproken4 ,de ,vrede afgekondigd4 ,den #bg4 ,juli werd hier de ,vrede tusschen ,frankryk en ,engeland afgekondigd4 ,de ,soldaten waren onder de wapenen2 men loste het geschut en 't klein geweer4 ,enige vuurwerken wierden 'er afgestoken1 en des avonds was de gehele ,stad verligt4 ,tot diep in den nagt krielden de straten van menschen4 ,ik spysde des avonds met vele ,officiers en andere lieden van aanzien by den ,gouverneur4 ,eiland ,magdalene4 ,den #bh4 begeleidde ik den ,gouverneur en zyn ,huisgezin naar een klein ,eiland1 ,magdalene genoemd1 en hem alleen toebehorende4 ,het lag vlak over de ,stad in de ,st4 ,laurence aan den oostelyken oever4 ,de ,gouverneur had hier een net dog klein huis1 en enen schonen tuin4 ,de ,rivier loopt tusschen de ,stad en het ,eiland door1 en stroomt daar vry sterk4 ,digt aan de ,stad is zy zo diep dat 'er ,jagten door konnen dog by het ,eiland wordt zy ondieper1 zo dat men daar bomen moet4 ,op het ,eiland stond een molen1 die door den stroom der ,rivier werd omgedreven1 zonder dat men 'er enen molendam had behoeven te maken4 ,geboomte4 ,de ,rhus glabra wast hier overvloedig4 ,nergens heb ik ze zo zwaar gezien4 ,sommigen waren tot vier vadem hoog1 en dik naar evenredigheid4 ,de ,sassafras is hier geplant1 dog worde hier niet in 't wild gevonden1 maar wel meer ,zuidwaards4 ,fort ,anne was de noordlykste plaats daar deze boom in 't wild voortkomt4 ,die genen welken hier stonden waren al verscheiden jaren oud1 dog nog maar heesters1 pas anderhalve el hoog4 ,dit komt daarvandaan dat by elken winter de boom tot aan den wortel toe bevriest1 en ieder voorjaar nieuwe scheuten maken moet4 ,even zo was het ook by ,fort ,anne1 ,fort ,nicholson1 en ,oswego4 ,het zal dan vergeefsche moeite gedaan zyn dezen boom onder ene koude lugtstreek te planten4 ,de ,rode ,moerbezien had men hier ook geplant4 ,ik zag 'er enigen van die derdenhalven vadem hoog waren4 ,dezen hadden 'er omtrent twintig jaren gestaan1 en men had ze uit zuidelyker plaatsen hier gebragt4 ,om ,montreal wassen zy niet in 't wild4 ,meer als twintig ,eng4 mylen ten noorden van ,albany vindt men ze niet1 waar de ,boeren zeiden dat 'er nog enige weinigen in de bosschen groeiden4 ,ik vernam by ,saratoga of men 'er daar nog vond1 dog het antwoord was van neen4 ,die bomen welken op het ,eiland stonden kwamen zeer wel voort1 schoon zy enen slegten grond hadden4 ,zy droegen een zwaar blad1 dog dit jaar gene vrugten4 ,ik vernam egter dat zy ene vry sterke koude konden doorstaan4 ,de ,waterbeuken waren hier ook geplant en hoog geworden4 ,de ,franschen noemen dezen boom ,katoenboom4 #bid ,men vond hem nergens in 't wild aan de ,st4 ,laurence1 nog noordelyker dan ,fort ,st4 ,frederic4 ,de ,rode ,ceder stond ook in den tuin des ,gouverneurs4 ,hy was hier ook van elders gebragt1 en wast in deze streek niet in 't wild4 ,om half zeven vertrokken wy van dit aangename ,eiland naar huis1 en kregen daar de tyding van de aankomst van den ,zoon des ,gouverneurs1 die zig een jaar in ,frankryk had opgehouden1 en die de aanstelling des ,konings voor zynen ,vader als ,gouverneur medebragt4 ,men gebruikt hier wayers gemaakt van wilde ,kalkoenenstaarten1 welken men zodra de vogel geschoten is uitspreidt en zo droogt1 zo dat zy altyd de gedaante van wayers behouden4 ,zo wel de aanzienlykste ,heren als de ,vrouwen hadden by zonneschyn zulke wayers in de hand als zy uit wandelen gingen4 ,gras4 ,het gras omstreeks van ,montreal bestond byna geheel uit een soort van ,poa4 #bie ,het is fyn1 staat digt1 en tiert wel op droge hoogtens4 ,dog het heeft weinig bladeren1 zodat de fyne steel het meeste voedsel uitmaken moet4 ,wy hebben vele soorten van gras die voordeliger zyn4 ,pruimen4 ,de wilde ,pruimenbomen wiessen in menigte op de hoogtens langs de beken buiten de ,stad4 ,zy zaten zo vol pruimen dat 'er de takken van bogen4 ,de pruimen waren egter nog niet ryp4 ,zy zyn rood en vry goed4 ,enigen maken ze in4 ,aalbessen4 ,men zag vele zwarte ,aalbessen in 't wild wassen4 ,de bessen waren ,peen4 ryp1 dog klein1 en niet zeer smakelyk4 ,peen groeiden 'er overal in menigte4 ,dit deed my denken dat dit gewas oorspronglyk aan ,amerika eigen was1 dog naderhand ben ik van gedagte veranderd1 dewyl ik 'er genen in het ,land der ,iroquoizen gevonden heb4 ,ook zoude men ze hier te lande te vergeefs zoeken dan op plaatsen waar ,europische planteryen geweest zyn4 ,de ,gouverneur4 ,de ,gouverneur ,generaal van ,kanada houdt zyn verblyf te ,quebec1 dog hy komt dikwyls te ,montreal1 en brengt 'er niet zelden den winter door4 ,maar des zomers is hy meest te ,quebec1 vermits daar dan de schepen aankomen die brieven medebrengen4 ,ook heeft hy 'er andere bezigheden4 ,als hy te ,montreal is woont hy op het zo genaamde ,slot1 het welk een groot stenen huis is4 ,het is ten behoeven van den ,gouverneur ,generaal ,vaudreuil gebouwd1 en hoort nog zyner familie toe1 die het den ,koning voor eene zekere som verhuurt4 ,de ,generaal ,de la ,galissonire houdt meer van ,montreal als van ,quebec2 ook legt de eerste plaats veel aangenamer4 ,geld4 ,men heeft in ,kanada byna geen ander geld dan papier4 ,ik zag byna geen andere munt dan enige kleine ,fransche ,sols1 uit koper met een weinig zilver vermengd gemaakt4 ,zulk een stuk geldt hier anderhalve ,sol4 ,de ,briefjes waren niet gedrukt maar geschreven4 ,zie hier hunnen oorsprong4 ,de ,koning had gevonden1 dat het1 wegens kapers1 schipbreuken en andere ongelukken op zee1 gevaarlyk was geld ter betaling der troepen en andersins overtezenden1 en had derhalven last gegeven dat de ,gouverneur van ,quebec of de ,kommissaris te ,montreal1 wanneer 'er betalingen moesten geschieden1 een zeker getal van ,briefjes schryven zou naar dat de som groot was4 ,deze ,briefjes behelsden dat zy voor zo en zo veel tot de maand van ,october aanstaande gelden zouden4 ,de ,intendant of de ,kommissaris ondertekent deze ,briefjes4 ,zy gaan dan voor geld4 ,in ,october staat het den houderen vry dezelven den ,intendant te ,quebec of den ,kommissaris te ,montreal te brengen1 en 'er wisselbrieven op ,frankryk voor te nemen4 ,de ,koninglyke schatkist in ,frankryk voldoet dan deze wisselbrieven4 ,heeft men geen geld dit jaar in ,frankryk van doen zo kan men zyn ,briefje tot den volgenden ,october bewaren4 ,in ,october alleen kan men ze voor wisselbrieven verruilen4 ,zy zyn van verscheiden' sommen1 gelyk onze ,bankbriefjes in ,zweden4 ,sommigen zyn van nog minder dan ene ,livre4 ,tegen den herfst1 als de koopvaardyschepen uit ,frankryk aankomen1 zoeken de ,kooplieden zo veel van deze ,briefjes byeentekrygen als ze kunnen1 om ze voor wisselbrieven op ,frankryk te verruilen4 ,deze ,wissels zyn ten dele gedrukt1 met openlating van den naam1 de som1 en diergelyken4 ,daar deze ,briefjes allen geschreven zyn kunnen zy ligt door schelmen worden nagemaakt1 het welk ook somtyds geschiedt4 ,dog de straffen1 die hierop staan1 en niet zelden des misdadigers leven in gevaar stellen1 maken dit zeldzaam4 ,by gebrek van lopend geld verliezen de kopers of verkopers dikwyls een weinig1 dewyl men tusschen een en twee livres niet betalen kan1 en dus moet de een of de ander iets laten vallen4 ,een ,sol is de laagste munt in ,kanada1 en omtrent zo veel als een ,penny in de ,engelsche ,volkplantingen4 ,ene ,livre1 of een ,franc houdt twintig ,sols1 en drie ,livres maken een ,ecu4 ,dienstboden4 ,de loon der ,dienstboden is gemeenlyk voor enen braven ,knegt honderdvyftig ,livres in 't jaar1 en voor ene ,meid honderd4 ,een ,ambagtsman won daags drie of vier ,livres1 en een gemeen ,daghuurder dertig of veertig ,sols4 ,op het land waren de lonen gemeenlyk iets lager4 ,de reden van de duurte der daghuren zeide men de schaarschheid te zyn der werklieden4 ,want ieder vindt hier ligt een land daar hy zig nederzetten kan1 en dus behoeven weinigen anderen te dienen4 ,montreal4 ,montreal is ten opzigt der grootte en der rykdommen de twede stad van ,kanada1 dog ten opzigte der legging is zy de eerste4 ,een weinig boven de stad verdeelt zig de ,st4 ,laurence in enige takken1 en maakt dus enige ,eilanden1 op het grootste van de welken de ,stad legt4 ,het is tien ,fr4 mylen lang1 en omtrent op zyn meest vier breed4 ,op de oostzyde van dit ,eiland aan enen der grootste armen der ,st4 ,laurence legt de stad4 ,deze legging is zeer aangenaam en voordelig4 ,de ,stad is een regthoekig langwerpig vierkant1 welks ene lange zyde met de ,rivier evenwydig loopt4 ,aan de andere zyde leggen voortreflyke koornlanden1 weiden1 en bosschen4 ,zy heet ,montreal naar enen zwaren berg1 die omtrent ene halve myl van de stad af legt naar het westen toe1 en dien men over de bosschen heen zien kan4 ,de ,heer ,cartier1 een der eerste ,franschen die ,kanada wat nauwkeuriger leerden kennen1 noemde ze aldus by zyne aankomst op het ,eiland in het jaar #aece41 terwyl hy dezen hogen berg en tegelyk de stad der ,wilden ,hoshelaga bezogt4 ,de ,franschen spreken het woord ,montreal hier gemeenlyk ,moreal uit4 ,de ,geestelyken1 die alle plaatsen hier te lande wel naar den enen of anderen ,heilig zouden willen noemen1 hebben het ook met deze stad beproefd1 en ze ,ville ,marie genaamd4 ,dog die naam heeft niet willen opnemen4 ,de stad is tamelyk sterk1 en heeft enen hogen dikken muur rondom1 en aan de landzyde ene diepe grast met water1 zodat zy van stropende partyen niets te vrezen heeft4 ,dog ene belegering zoude zy niet lang uithouden1 dewyl hare grootte alteveel manschap zou vereischen om ze te verdedigen1 en daarby de meeste huizen van hout zyn4 ,hier zyn verscheiden' kerken1 van de welken ik alleen die noemen zal die den ,monnikken van ,st4 ,sulpitius toebehoort1 de ,kerk der ,jesuiten1 die der ,franciskanen1 die van 't ,nonnenklooster1 en die van 't ,hospitaal4 ,de eerste is de fraiste1 zo wel van buiten als van binnen1 niet alleen van de ,kerken hier in de ,stad als van gantsch ,kanada4 ,de ,priesters van de ,kweekschool van ,st4 ,sulpitius hebben een groot schoon huis1 waar zy by malkander wonen4 ,het ,kollegie der ,franciskanen of ,bedelmonnikken is ook een goed huis dog niet zo pragtig4 ,dat der ,jesuiten is niet groot1 maar wel gebouwd4 ,by deze geestelyke gebouwen zyn schone grote tuinen1 ten dele tot vermaak en gezondheid1 en ten dele ten nutte der huishouding4 ,de meeste huizen zyn van hout1 dog evenwel zeer frai4 ,enigen zyn van steen4 ,meest alle de huizen der voornaamste lieden hebben ene deur aan de straat1 met banken op de stoep1 waar de menschen komen zitten om lugt te scheppen4 ,de straten die in de langte lopen zyn breed en lynregt4 ,zy worden door de dwarsstraten in regte hoeken doorsneden4 ,enigen zyn geplaveid1 dog de meesten zeer ongelyk4 ,aan den waterkant heeft de ,stad twee grote en drie kleine poorten1 en aan de landzyde heeft zy 'er ook verscheiden4 ,de ,gouverneur van de ,stad moet zyn eigen huis betalen1 hoewel enigen zeggen dat de ,kroon iets tot de huur geeft4 ,de ,gouverneur ,generaal woont vry op het slot1 gelyk gezegd is4 ,nonnenklooster4 ,in de ,stad is een ,nonnenklooster1 en buiten dezelve legt 'er een dat het maar half is1 want de ,paus heeft 'er nog zyne bevestiging niet aan gegeven4 ,in het eerste wierd geen meisje aangenomen ten zy 'er vyfhonderd ecus voor betaald werden4 ,enigen ontving men wel voor driehonderd ecus1 dog die moesten de anderen als meiden oppassen4 ,hospitaal4 ,de ,koning heeft een ,hospitaal voor zieke ,soldaten doen bouwen4 ,de kranke kreeg daar wat hy nodig had1 en de ,kroon betaalde daags twaalf sols voor zyn onderhoud4 ,de ,heelmeesters worden van den ,koning bezoldigd4 ,een ,officier by gelegenheid van den dienst des ,konings krank geworden geniet hier vryen kost en oppassing1 dog zo hy buiten den dienst des ,konings ziek wordt moet hy alles uit zyn zak betalen4 ,als in 't ,hospitaal enige plaatsen open zyn neemt men ook wel arme menschen in die niet in dienst zyn2 en dezen hebben artzenyen en den ,wondheelder voor niet2 dog voor hun eten en andersins moeten zy daags twaalf sols betalen4 ,markten4 ,alle vrydagen wordt hier markt gehouden1 waar men zig van allerlei voortbrengselen des lands voorzien kan1 als men zelf gene ,landgoederen of tuinen heeft4 ,gantsche zwermen der ,amerikanen komen dan ook in de ,stad1 om te kopen ofte verkopen4 ,afwyking der ,naald4 ,de ,afwyking der ,naald was hier #aj4 gr4 #ch4 min4 ,w4 ,de ,heer ,gillion1 een ,geestelyke van veel liefhebbery voor de ,wis- en ,starrekunde1 had in den tuin der ,kweekschool ene middagslyn getrokken1 die hy zeide dikwyls volgens de ,zon en de ,starren onderzogt en juist bevonden te hebben4 ,ik vergeleek zorgvuldig myn kompas met deze middaglyn1 en vond de afwyking volkomen zo als ik ze opgegeven heb4 ,volgens de waarnemingen van dien zelven ,heer is de ,breedte van ,montreal #de4 gr4 #bg4 min4 ,n4 ,waarnemingen4 ,een ander ,geestelyke1 namelyk de ,heer ,pontarion1 had in 't begin van dit jaar enige waarnemingen met den ,thermometer gedaan4 ,hy had zig van dien van ,reaumur bediend1 die in een venster gehangen had dat somtyds geheel en somtyds half open stond1 en gevolglyk heeft hy zelden de grootste koude van de lugt aangewezen4 ,ik wil echter een kort uittreksel uit zyne waarnemingen voor de wintermaanden geven4 ,de grootste koude in ,januari was den #ah4 staande toen de ,thermometer op #bc4 gr4 onder 't vriespunt4 ,de minste koude was den #ca4 staande hy toen op het vriespunt4 ,de meeste dagen tekende hy #ab4 of #ae4 gr4 onder dat punt4 ,in ,februari had men de grootste koude den #ai4 en #be4 ,de ,thermometer stond toen #ad4 gr4 onder het punt van vorst1 en de minste koude had men den #c4 wanneer hy #h4 gr4 boven het vriespunt rees4 ,de meeste dagen stond hy op #aa4 gr4 onder dat punt4 ,in ,maart was het den #c4 het koudst1 tekenende de ,thermometer toen #aj4 gr4 onder vorst1 en den #bb4 #bc4 en #bd4 het warmst1 stygende toen de ,thermometer tot #ae4 gr4 boven vorst4 ,de meeste dagen stond hy #d4 gr4 onder dat punt4 ,in ,april gevoelde men de grootste koude den #g4 zakkende de ,thermometer #e4 gr4 onder 't vriespunt2 den #be4 was het weder het zagtst1 en de ,thermometer was #bj4 gr4 boven dat punt4 ,de meeste dagen hield hy zig op #ab4 gr4 boven het zelve4 ,dog ik merkte uit de wys waarop deze waarnemingen gedaan waren1 dat de koude dagelyks wel een graad of zes sterker moet geweest zyn dan hy ze aangetekend had4 ,ook had hy in zyn dagboek aangetekend dat het ys in de ,st4 ,laurence by ,montreal den #c4 ,april1 en by ,quebec eerst den #bj4 los geraakt was4 ,den #c4 ,mai begonnen zig by ,montreal enige bloeisems te vertonen1 en den #ab4 was de vorst zo sterk dat de bomen van den ryp zo wit waren als of het gesneuwd had4 ,voor 't overige wierd my in 't algemeen berigt dat het ys in de ,rivier alle winters gemeenlyk een en somtyds wel twee ,fr4 voeten dik was4 ,verscheiden' van de ,geestelyken zeiden my1 dat sedert het land in ,kanada meer bebouwd werd de zomer veel' langer was dan voorheen4 ,hy komt vroeger en duurt later4 ,dog de koude1 schoon zy zo lang niet aanhield1 dagten zy even sterk te zyn4 ,de zomers hielden zy ook voor niet heter als voor dezen4 ,de noord en noordwesten winden zyn de koudsten te ,montreal4 ,vertrek4 ,den #b4 ,augustus des morgens vroeg vertrokken wy van ,montreal naar ,quebec in ene schuit1 of ,bateau1 in gezelschap van den ,onder ,major van ,montreal1 den ,heer ,de ,sermonville4 ,de schuit werd van twaalf ,soldaten geroeid4 ,wy voeren de ,st4 ,laurence af1 die hier tamelyk breed was4 ,aan de linkerhand lag het ,eiland van ,montreal1 en aan de regterhand zag men nu kleine eilanden1 dan het vaste land4 ,het ,eiland van ,montreal was aan den oever zeer digt bewoond4 ,het land was vlak4 ,de oevers bestonden uit tuinaarde1 en waren omtrent een of twee vademen hoog4 ,het hout was langs den oever ene ,eng4 myl ver geheel weg gehakt4 ,de huizen waren van hout of van steen1 dog allen van buiten gewit4 ,de stallen en schuren waren allen van hout4 ,de grond was tot koorn- of tot weilanden aangewend4 ,aan beide zyden der ,rivier ontdekten wy stenen kerken met torens1 welken allen aan dien kant der kerken stonden die naar de ,rivier gekeerd was4 ,men hield zig hier niet aan de gewoonte van den toren aan de westzyde der kerk te bouwen4 ,tot op zes ,fr4 mylen van ,montreal lagen in de ,rivier verscheiden' eilanden1 groten en kleinen1 waarvan het grootste gedeelte bewoond werd4 ,zulken waarop gene huizen stonden had men egter tot akkers of weilanden gemaakt4 ,wy zagen den gehelen dag berg1 heuvel1 nog steen2 het land was doorgaans vlak1 en bestond uit tuinaarde4 ,landhoeven4 ,alle de ,landhoeven staan in ,kanada afgezonderd4 ,by elke kerk was wel een klein dorp1 dog dat bestond grotendeels uit den tuin en het huis van den ,priester1 de school1 het kosterhuis1 en zelden uit boerenhuizen4 ,en als 'er al enige ,boeren om de kerk heen by malkander woonden1 lagen dog hunne landeryen afgezonderd4 ,de ,boerderyen aan de ,st4 ,laurence strekken zig meest in de lengte langs de ,rivier1 of ten minsten lagen zy niet veel van dezelve af4 ,tusschen de ,boerderyen was gemeenlyk ene ruimte van drie of vier ,arpents4 ,enigen dezer ,boerderyen hadden kleine boomgaarden1 dog de meesten niet2 egter had meest elke ,boer enen moestuin4 ,menschen1 die in 't zuiden van ,kanada en naar den kant van de ,missisippi gereisd hadden1 berigtten eenstemmig1 dat daar ene menigte van schone ,persiken in 't wild wast1 welken de ,wilden beweerden dat daar van oude tyden af altyd gevonden geweest zyn4 ,de ,boerenhuizen zyn dikwyls van steen1 dog somtyds ook van hout1 en bestaan uit drie of vier kamers4 ,zelden vond men glas in de vensters1 dog meest papier4 ,zy hebben enen yzeren kacchel in ene der kamers1 en de voegen der wanden zyn met klei digt gemaakt4 ,de schuren en stallen zyn meest met stro gedekt4 ,de heiningen waren een weinig anders dan by ons4 ,kruissen4 ,hierendaar zagen wy kruissen staan langs den weg die nevens den oever loopt4 ,zulke kruissen vindt men veel op de wegen in ,kanada1 en zy dienen om de godsdienstigheid der reizigers op te wekken4 ,zy zyn van hout en twee of drie vademen hoog4 ,op de zyde die naar den weg gekeerd is ziet men 'er een vierkant gat in uitgehouwen1 waarin een beeldtje staat of van den ,verlosser1 of van de ,heilige ,maagd1 hebbende den ,zaligmaker als een klein kind op den arm4 ,dit was met een glas bedekt om het voor de lugt1 regen en stof te beschutten4 ,de voorbygangers maken 'er een kruis voor1 nemen den hoed af1 of knielen4 ,sommigen van deze kruissen1 vooral die digt by ene kerk staan1 zyn opgeschikt4 ,alle de werktuigen1 die men maar bedenken kan dat de ,joden by 't lyden van den ,heiland gebruikt hebben1 vindt men 'er by4 ,de ,haan van ,petrus staat dikwyls ten oosten van het kruis4 ,de ,landsdouw4 ,het land1 dat wy dezen dag zagen1 gaf een vermakelyk uitzigt4 ,het was genoeglyk te zien hoe wel en sterk het bewoond was4 ,het scheen een gedurig dorp te zyn1 dat by ,montreal begint en tot ,quebec1 ene langte van dertig ,zweedsche mylen1 zo niet verder1 duurt4 ,weinige plaatsen waren 'er maar waar de ,boerderyen meer dan drie of vier ,arpents van malkander verwyderd lagen4 ,op zulke plaatsen1 daar de ,rivier ene myl of twee lynregt loopt1 was het gezigt vooral verrukkelyk2 en dan schenen de huizen in de verte vlak naast malkander te staan4 ,kleding der ,boerinnen4 ,de ,boerinnen in ,kanada dragen altyd een soort van kappen1 die meest agter over geslagen zyn1 en dikwyls in den nek hangen4 ,hare jakken zyn kort2 de rokken zyn nauw en komen pas halfwege de benen4 ,om den hals hebben zy gemeenlyk een zilveren kruis afhangen4 ,sommigen zyn zeer naarstig2 dog ik heb 'er ook gezien die niet veel meer uitvoerden dan de ,engelsche ,vrouwen in dit werelddeel gewoon zyn1 en den gantschen dag zaten te gapen en te snappen4 ,by het beuzelen door het huis1 en 't drentelen van de eene kamer in de andere1 zyn zy1 en vooral de ongetrouwden1 zeer gewoon een liedtje tusschen de tanden te neurien1 daar vry wat van amour en coeur in komt4 ,by de ,boeren was het de gewoonte dat als de ,man gasten had en aan tafel zat de vrouw agter zynen stoel stond om hem te dienen4 ,maar in de steden zyn de ,vrouwen meer in aanzien1 en zy staan daar naar geen minder gezag dan dat van de ,mans4 ,als zy uitgaan of op reis zyn dragen zy enen groten mantel1 dien zy over hare klederen heen slaan4 ,deze mantels waren of grauw1 of bruin1 of blauw4 ,zy gaven in grootte onzen mansmantels niet toe4 ,somtyds bedienden zig de ,heren wel van deze vrouwenmantels1 als zy uit waren en van den regen overvallen wierden4 ,onder deze mantels konden de vrouwen zeer verwaarloosd gekleed uitgaan4 ,molens4 ,wy zagen hierendaar windmolens staan1 die meest van onderen van steen en van boven met planken gedekt waren1 kunnende het dak met de wieken naar den wind gedraid worden4 ,de ,rivier was niet overal even breed4 ,hier en daar was zy byna twee ,eng4 mylen en op anderen pas een vierde van zulk ene myl breed4 ,de oever was somtyds hoog en steil1 somtyds laag en gloijend4 ,om drie uur na den middag voeren wy de plaats voorby waar de ,rivier die uit het ,meer ,champlain komt zig in de ,st4 ,laurence stort1 in 't midden van de welke hier een groot ,eiland lag1 het welk de ,jagten aan de zuidzyde omvaren1 dewyl daar de ,rivier het diepst is1 dog de schuiten kiezen de noordelykste doorvaart1 om dat die weg korter1 en 'er voor haar waters genoeg is4 ,behalven dat ,eiland lagen 'er nog verscheiden' anderen1 die allen bewoond waren4 ,verder weg1 en voor dat wy aan ,lac ,st4 ,pierre kwamen1 was het land aan beide zyden der ,rivier onbewoond1 vermits het zo laag was dat het gedurig overstroomd zou zyn4 ,dog lager1 daar het hoger is1 is het even zo bebouwd als het geen wy voorby gevaren waren4 ,lac ,st4 ,pierre4 ,lac ,st4 ,pierre is een wyde boezem1 dien de ,st4 ,laurence maakt4 ,wy konden hier nauwlyks iets als hemel en water zien4 ,men zegt dat dit ,meer zeven ,fr4 mylen lang en drie breed is4 ,als men 'er midden op is vertoond zig van verre naar het westen een land1 dat over de bosschen heen kykt4 ,hierendaar zag men grote plaatsen vol van een soort van biezen1 by ,linnus ,scirpus palustris4 ,omtrent dit ,meer ziet men nergens huizen of bebouwde landen1 vermits het land overal te laag is en het in 't voorjaar onderloopt1 zo dat men met schuiten tusschen de bomen kan doorvaren4 ,maar op enigen afstand van het ,meer1 waar het land wat hoger is1 leggen de ,boerderyen1 de ene naast de andere4 ,wy zagen dezen dag gene eilanden1 dog den volgenden werden wy 'er enigen gewaar4 ,des avonds laat verlieten wy het ,lac ,st4 ,pierre1 en roeiden enen kleinen stroom op1 ,la ,rivire des loups geheten1 om een huis te vinden waar wy den nagt konden overbrengen4 ,na dat wy ene ,eng4 myl geroeid hadden begon het land aan beide zyden van den stroom bewoond te worden4 ,de oever was enigsins hoog1 en het land vlak4 ,wy overnagtten in een ,boerenhuis4 ,tot hiertoe waren wy binnen 't ,regtsgebied van ,montreal geweest1 en hier begon dat van den ,gouverneur van ,trois ,rivires1 van welke plaats wy nu agt ,fr4 mylen af waren4 ,den #c4 ,aug4 om vyf uur des morgens gingen wy weer op reis1 eerst het kleine ,riviertje af1 en daarna langs het ,lac ,st4 ,pierre4 ,na enigen tyd zagen wy van verre in 't noordwesten ene lange ry van hoge bergen1 die boven het lage land zeer hoog uitsteken4 ,op den noordwestelyken oever was het ,meer op de meeste plaatsen tamelyk digt bewoond4 ,dog aan de zuidoosterzyde zag men gene ,boerdery1 en maar alleen een laag met hout bedekt land1 dat somwylen onderloopt1 maar agter het welk verscheiden' ,landhoeven gezegd worden te leggen4 ,daar het ,meer ten einde loopt wordt de ,rivier weder smal1 zo dat zy niet boven anderhalve ,eng4 myl breed is1 en verder weg wordt zy nog smalder4 ,van het einde des ,meers tot ,trois ,rivires rekent men drie ,fr4 mylen4 ,om elf uur voor den middag kwamen wy daaraan1 en woonden 'er den godsdienst by4 ,trois ,rivires4 ,trois ,rivires is een klein vlek1 gelykende wel naar een groot dorp4 ,men rekent het onder de drie steden van ,kanada1 te weten ,quebec1 ,montreal1 en ,trois ,rivires4 ,het legt in 't midden tusschen de twee eerst genoemden1 dertig ,fr4 mylen van elke4 ,de plaats legt aan de noordzyde der ,st4 ,laurence1 op ene vlakke dog wat verhevene zandbank4 ,de legging is zeer aangenaam4 ,aan de eene zyde loopt de ,rivier1 die hier anderhalve ,eng4 myl breed is1 en aan de andere wordt de plaats door schone landeryen omgeven1 schoon de aarde merendeels zandig is4 ,men vindt hier twee stenen kerken1 een ,nonnenklooster en een huis voor ,franciskaner ,monnikken4 ,hier is ook de verblyfplaats van den derden ,gouverneur1 die in ,kanada is4 ,zyn huis is ook van steen4 ,de meeste andere huizen zyn van hout1 ene verdieping hoog1 middelmatig gebouwd1 en staan verstroid4 ,de oever is louter zand1 en tamelyk verheven4 ,by sterken wind wordt dit zand zo opgejaagd dat men werk heeft uit de ogen te zien4 ,de ,nonnen1 waarvan men 'er omtrent tweentwintig telde1 werden voor zeer handig in allerlei vrouwelyke handwerken gehouden1 als nayen1 borduren1 en diergelyken4 ,voorheen bloeide deze plaats boven de anderen1 dewyl de ,wilden van alle kanten hier met hunne waren t'zamen vloeiden4 ,maar sedert dat dezen1 zo wel van wege den oorlog met de ,iroquoizen1 als om andere oorzaken1 begonnen hebben ten dele naar ,quebec en ,montreal1 ten dele naar de ,engelsche ,volkplantingen te gaan1 is haar welstand afgenomen4 ,thans bestaan de ,ingezetenen voornamelyk van den landbouw4 ,ook trekken zy enig voordeel van de naby gelegen yzerwerken4 ,omtrent ene ,eng4 myl beneden de plaats valt een andere grote ,rivier1 die zig daar aan haren mond in drie takken verdeelt1 in de ,st4 ,laurence1 zodat het in 't voorbyvaren schynt als of zig hier drie ,rivieren ontlastten4 ,dit heeft aanleiding gegeven om die ,rivier1 en de een weinig van daar gelegene ,stad1 ,trois ,rivires te noemen4 ,eb en vloed4 ,de eb en vloed doen zig in de ,st4 ,laurence ene ,fr4 myl boven ,trois ,rivires bemerken1 schoon zo weinig dat men het nauwlyks bespeurt4 ,dog in den tyd als dag en nagt even lang zyn1 in de lente en in den herfst1 gelyk ook by nieuwe en by volle maan1 is het verschil tusschen eb en vloed twee voet4 ,gevolgelyk gaat de vloed en eb vry hoog de ,rivier op1 want men is hier langs de ,st4 ,laurence omtrent honderdvyftig ,fr4 mylen van zee4 ,yzerwerken4 ,terwyl myne reisgezellen hier uitrustten1 steeg ik te paard om het ,yzerwerk alhier te bezigtigen4 ,het land1 dat ik doorreed1 was tamelyk hoog1 zandig1 en meest vlak4 ,ik vernam gene stenen1 en veel minder enige bergen4 ,dit ,yzerwerk1 het enige dat men hier te lande vindt1 legt drie ,fr4 mylen ten westen van ,trois ,rivires4 ,men had hier twee grote hamers1 en by elk van dezen enen kleinen1 allen onder het zelve dak4 ,de blaasbalgen waren van hout2 en voor het overige was alles even als in ,zweden4 ,de smeltoven stond nevens de hamers1 en was even als by ons4 ,het erts haalt men derdehalve ,fr4 myl van het ,yzerwerk af1 en wordt des winters met sleden derwaards gebragt4 ,het is een zeker soort van erts het welk in aderen in den grond legt1 #bif welk omtrent enen voet onder de bovenste korst der aarde al slingerende lopen4 ,elke ader is van zes tot agttien duim diep1 en onder dezelven is een wit zand1 het welk dezelven omvangt2 boven op legt ene tuinaarde4 ,dit erts is tamelyk overvloedig4 ,men vindt het in losse klompen in de aderen ter grootte van ene of twee vuisten4 ,dog enigen zyn veel groter4 ,het erts kan tusschen de vingers fyn gewreven worden4 ,men gebruikt om het smelten te bevorderen enen grauwen kalksteen1 die hier in de nabuurschap valt1 gelyk ook een zeker mergel4 ,kolen kan men hier in overvloed hebben dewyl 'er rondom veel hout wast1 het welk van onheuglyke tyden herwaards ongestoord gestaan heeft4 ,de kolen die men uit bomen brandt welken altyd groen blyven houdt men voor de besten om te smeden1 dog die van bomen die hun loof vallen laten zyn beter voor de smeltovens4 ,het yzer dat men hier smeedt wordt van allen als week en buigzaam beschreven1 zo dat het niet ligt valt het te breken2 ook wil men dat het niet ligt roest4 ,in deze opzigten is 'er by den scheepsbouw een groot verschil tusschen dit en het ,spaansche yzer4 ,dit yzerwerk werd in het jaar #agcg4 van byzondere personen opgerigt1 die het naderhand den ,koning hebben afgestaan4 ,men giet hier kanonnen en mortieren van verschillende grootte1 kacchels1 die in gantsch ,kanada in gebruik zyn1 ketels1 en andere dingen4 ,ook smeedt men hier yzeren staven4 ,men heeft ook beproefd staal te maken1 dog dit heeft nog niet willen gelukken1 dewyl men de konst niet regt verstond4 ,men vindt hier verscheiden' ,opzigters1 die in fraye huizen wonen4 ,dog in 't algemeen wierd gezegd dat de winst de kosten in lange niet konde opwegen4 ,dit schreef men daaraan toe dat het land nog niet genoeg bewoond was1 zo dat het kleine getal inwoonders genoeg met den landbouw te doen heeft1 en men gevolgelyk werk heeft van menschen te vinden om in het yzer te arbeiden4 ,dog met dit alles kan ik kwalyk begrypen dat de ,koning hierby kan verliezen1 aangezien den overvloed1 en de smeedbaarheid van het yzer1 en de nabyheid van de plaats waar het erts gevonden wordt4 ,het yzer is goed1 en kan gemakkelyk door het land verspreid worden2 en het gehele land moet zig hier van yzer voorzien4 ,de ,bedienden schenen hier niet kwalyk te varen4 ,het yzerwerk heeft door enen stroom gemeenschap met de ,st4 ,laurence1 langs dewelke men al het werk gemakkelyk met vaartuigen kan vervoeren4 ,des avonds keerde ik weder naar ,trois ,rivires terug4 ,vertrek4 ,den #d4 ,augustus des morgens by 't aanbreken van den dag gingen wy weder op reis4 ,het land aan de noordzyde der ,rivier was enigsins verheven1 zandig en overal digt aan de ,rivier sterk bewoond4 ,men zeide dat het ook aan de zuidoostelyke zyde even zo wel bebouwd was1 schoon men van de ,rivier niets dan bosch zag4 ,men woont daar wat meer landwaards in1 om dat het land digt by de ,rivier laag is en somtyds onderloopt4 ,by ,trois ,rivires was de ,st4 ,laurence wat smalder geworden1 dog zy wierd wat lager weer breder1 zelfs tot meer dan twee ,eng4 mylen4 ,wy zagen dien dag verscheiden' stenen kerken1 waarvan sommigen zeer wel gebouwd waren4 ,het land was aan weerskanten der ,rivier sterk bewoond1 tot op drie vierden van ene ,eng4 myl1 dog verder beginnen de bosschen en de wildernissen4 ,maar alle de rivieren en beken1 die in de ,st4 ,laurence vallen1 zyn ook wel bewoond4 ,ik merkte op dat de bebouwde landen in ,kanada vlak nevens de rivieren lagen1 uitgenomen by de steden1 om welken heen enige mylen ver de landen bebouwd waren4 ,op de meeste eilanden in de ,rivier woonden ook menschen4 ,de oevers begonnen nu zeer hoog1 en steil te worden1 hoewel zy meest uit aarde bestonden4 ,hierendaar viel een beekje in de ,rivier1 onder welken 'er een was dat was dat de ,franschen ,rivire puante #big noemen1 't welk omtrent twee ,fr4 mylen beneden ,trois ,rivires in de ,st4 ,laurence1 aan derzelver oostelyke zyde1 valt4 ,op dit water legt een weinig hoger een steedje ,becancourt genaamd4 ,de ,abenaki4 ,deze plaats wordt alleen van een ,amerikaansch volk1 ,abenaki geheten1 bewoond1 welken tot den ,roomschen ,godsdienst overgegaan zyn1 en ,jesuietsche ,priesters hebben4 ,van verre noordwestwaards zag men ene ry van hoge bergen1 lopende van 't zuiden naar 't noorden1 en boven al het land1 dat doorgaans vlak was1 heen kykende4 ,kalkovens4 ,men had op de ,rivier hier enige kalkovens aangelegd4 ,den kalksteen groef men hieromstreeks in enigsins hoger gronden4 ,hy was digt en grauw1 en gaf enen witten kalk4 ,granen4 ,de landen zyn hier voornamelyk bezaid met weit1 haver1 mais en erwten4 ,kawoerden en watermeloenen waren 'er in menigte by de hoeven4 ,men at hier te lande niets dan weitenbrood4 ,een ,hummingbird of ,bloemzuigertje vloog door het kreupelhout op ene plaats daar wy heden aan land gegaan waren4 ,de ,franschen noemden hem ,oiseau mouche1 #bih en zeiden dat hy in ,kanada vry gemeen is4 ,ik zag 'er naderhand nog enigen van by ,quebec4 ,om vyf uur na den middag wierden wy door enen sterken tegenwind en regen gedwongen ons nagtverblyf te nemen4 ,ik merkte dat hoe meer men ,quebec naderde het land des te vryer werd4 ,wy waren nu twaalf ,fr4 mylen van die plaats af4 ,visschery4 ,hier was ene zeer byzondere wys om visch te vangen in gebruik4 ,men plaatst kleine heggen van zamengevlogten rys1 zo digt dat 'er geen visch door kan1 en van enige voeten hoog1 naar dat het water diep is1 digt by den oever4 ,tot dit einde kiest men zulke plaatsen daar by de eb al het water wegloopt1 zo dat de heggen dan droog staan4 ,binnen dezelven legt men verscheiden' fuiken1 van onderen wyd1 staande overeind1 en derdehalve el hoog en iets minder wyd4 ,onder in dezelven is de ingang voor de visschen1 gemaakt van rys1 en somtyds van garen4 ,aan het andere einde1 gekeerd naar den kant waar de stroom van daan komt1 is een andere ingang1 gelyk de eerste1 die naar een soort van planken hok geleidt1 omtrent vier voet lang1 twee diep1 en twee breed4 ,by elke fuik is ene heg1 lopende schuinsch naar de grote heg1 welke den visch naar de fuik moet leiden4 ,als het water nu hoog is zwemt de visch1 byzonderlyk de aal1 de rivier op1 dog by de eb wordt hy naar beneden gedreven1 en stuit dan tegens deze heggen1 welke hy zo lang volgt tot dat hy in het hok komt4 ,het hok heeft boven ene opening met een deksel 'er op1 waar door men den visch uitneemt4 ,deze visschery was voornamelyk voor de alen gemaakt4 ,op vele plaatsen had men netten in plaats van heggen4 ,de oevers der ,rivier bestonden hier niet meer uit aarde1 maar uit een soort van lei4 ,zy waren buitengemeen hoog en steil4 ,de lei was zwart1 trekkende wat naar het bruine4 ,zy was zeer brosch1 zo dat men ze met den vinger aan stukken breken kon1 en lag in lagen1 dewelken zig egter zo verdelen lieten dat zy niet breder waren dan de rug van een mes4 ,aan de lugt blootgesteld viel zy in kleine stukken4 ,de gantsche oever lag vol van een fyn zand1 ontstaan uit deze vermolmde leyen4 ,enige beddingen liepen horizontaal1 anderen een weinig schuinsch1 zo dat zy aan 't noorden een weinig hoger waren dan aan 't zuiden1 en dikwyls net in 't tegendeel4 ,hierendaar maakten zy bogten gelyk als halve cirkels4 ,somtyds wierden de beddingen ter diepte van enige ellen door ene loodregte lyn doorsneden1 zo dat de leyen op de zyden dier lyn 'er als een gladde muur uitzagen4 ,op sommige plaatsen vond men tusschen de leyen ene laag ter dikte van omtrent vier duim1 van enen grauwen1 digten1 tamelyk weken kalksteen1 uit den welken de ,wilden van overoude tyden her hunne tabakspypen maakten1 gelyk de ,franschen nog tegenswoordig doen4 #bii ,den #e4 zetteden wy onze reis des morgens voort1 al roeyende1 dewyl wy enen harden wind tegen hadden4 ,het land behield de gedaante die wy beschreven hebben4 ,de oevers waren hoog en steil1 en bestonden uit de gemelde zwarte lei4 ,het land was vlak1 en aan de ,rivier tot op enigen afstand toe landwaards in digt bewoond4 ,wy ontmoetten gene eilanden2 dog op sommige plaatsen lagen grote stenen in de ,rivier1 die men by laag water zien kon4 ,op deze stenen zyn verscheiden' vaartuigen verongelukt4 ,de breedte der ,rivier bedraagt somtyds meer dan drievierden van ene ,eng4 myl1 somtyds ene halve1 en somtyds meer dan twee mylen4 ,op verscheiden' plaatsen vindt men zulke aalvisscheryen als wy beschreven hebben2 en men bediende zig ten dien einde op vele plaatsen van netten in plaats van gevlogten rys4 ,wandluizen4 ,wandluizen zyn 'er overvloedig in ,kanada1 en ik ontmoette ze overal waar ik huisvestede1 zo wel in de steden als op het land4 ,men wist 'er geen ander middel tegen dan geduld te nemen4 ,krekels4 ,de ,krekels zyn hier overal menigvuldig1 vooral op het land1 daar zy in de schoorstenen zitten4 ,ook vindt men ze in de steden4 ,zy blyven hier zomer en winter1 en byten de klederen dikwyls voor tydverdryf aan stukken4 ,nader by ,quebec worden de oevers meer gloyend4 ,noordwaards vertoonde zig ene ry hoge bergen4 ,omtrent derde halve ,fr4 myl van die ,stad wordt de ,rivier zo smal1 dat zy niet boven enen musketschoot ,quebec4 breed is4 ,het land aan beide zyden liep schuinsch op1 was bergagtig1 boschryk1 en vol klippen4 ,des avonds om vier uur kwamen wy te ,quebec4 ,wy konden de stad niet zien voor dat wy 'er vlak by waren1 nadien een hoge berg ons het gezigt 'er van benam4 ,egter ontdekt men van verre een stuk van de vestingwerken die op den berg leggen4 ,zodra de ,soldaten ,quebec in 't oog kregen1 riepen zy dat allen die hier noit geweest waren gedoopt moesten worden1 ten zy zy een drinkgeld gaven4 ,dit was een gebruik hier te lande1 aan het welk zelfs de ,gouverneur ,generaal zig onderwerpen moest4 ,wy hadden gene reden ons hier tegen te verzetten1 en de roeyers by hunne aankomst voor hunnen zwaren arbeid niet enen vrolyken avond te gunnen4 ,terstonds by myne aankomst in de stad bragt my de ,officier1 die my van ,montreal begeleid had1 naar het slot1 by den toenmaligen ,vice ,gouverneur ,generaal1 den ,marquis ,la ,galissonire4 ,dit was een ,heer van ongemene verdiensten1 die my gedurende myn gehele verblyf alhier met uitmuntende goedheid bejegende4 ,hy had reeds kamers voor my doen bestellen1 en droeg zorg voor alles wat wy van doen mogten hebben4 ,ook had ik dagelyks de eer by hem ter tafel verzogt te worden4 ,quebec1 de ,hoofdstad van ,kanada1 legt op den westelyken oever der ,st4 ,laurence1 op een uitstek lands1 gemaakt van die ,rivier aan het oosten1 en de ,rivier ,st4 ,charles aan het noorden4 ,zuidwaards wordt de berg waarop de stad legt nog hoger1 en agter denzelven beginnen grote weiden2 westwaards strekt zig de berg nog een stuk wegs uit4 ,men verdeelt de stad in ene hoge en ene lage stad4 #cjj ,het gemelde uitstek lands is uit de modder1 door de ,rivier van tyd tot tyd aangespoeld1 en ene rots ontstaan1 welke daar legt1 en niet uit ene langzame afneming van 't water4 ,de hoge stad legt boven de andere op den berg1 en is vyf of zes maal groter dan de lage1 dog niet zo sterk bewoond4 ,de berg waarop de bovenstad legt is hoger dan de huizen der benedenstad1 schoon die van drie of vier verdiepingen zyn3 als men uit het ,slot naar de benedenstad1 die 'er vlak onder legt1 afziet1 is het om duizelig te worden4 ,en van daar naar het ,slot om hoog ziende1 schynt dat in de lugt te staan4 ,daar is maar een toegang van de benedenstad naar boven1 zynde een deel van den berg in de lugt gesprongen4 ,deze toegang is zeer steil1 schoon hy krom loopt4 ,egter rydt men hem met wagens op en af4 ,in de lage stad wonen byna alle de kooplieden4 ,de huizen staan daar digt by een4 ,de straten zyn nauw1 ongelyk en haast altyd vogtig4 ,men vindt 'er ene kerk en ene marktplaats4 ,in de hoge ,stad wonen de aanzienlykste lieden1 behalven verscheiden amptenaars en ambagtsgezellen4 ,ook staan hier de voomaamste gebouwen1 waaronder de volgenden de aanmerkenswaardigste zyn4 ,i4 ,het ,slot4 ,dit is aan den zuidkant van den berg gelegen1 waar hy zeer steil is1 vlak boven de benedenstad4 ,eigenlyk is het geen kasteel1 maar een langwerpig gebouw van steen1 twee verdiepingen hoog1 en strekt zig van 't zuiden naar 't noorden4 ,aan de westzyde is een hof1 met enen muur en huizen omringd4 ,oostwaards tegens de ,rivier aan is ene gallery even zo lang als het gebouw zelf1 omtrent enen vadem breed4 ,zy is met gladde stenen bestraat1 en aan den buitenkant met yzeren tralien omgeven1 zo dat men van daar in de stad en langs de ,rivier zien kan4 ,hier gaat men gemeenlyk na den maaltyd zig een weinig vertreden4 ,ook wagten hier die genen welken den ,gouverneur spreken moeten tot dat het hem gelegen komt4 ,in dit ,slot woont de ,gouverneur ,generaal van geheel ,kanada1 voor het welk dagelyks ene sterke wagt optrekt1 en als de ,gouverneur of ,bisschop voorbygaat komt de wagt in 't geweer1 en wordt de trom geroerd4 ,de ,gouverneur heeft op het ,slot zyne kapel waarin hy zyne gebeden doet1 schoon hy dikwyls ook in de stad in de kerk der ,barrevoeters de ,misse bywoont4 ,,ii4 ,zyn hier zeven of agt kerken1 allen van steen gebouwd1 namelyk4 #a4 ,de ,hoofdkerk1 leggende aan de regterhand als men uit de benedenstad in de bovenstad komt1 een weinig voorby het ,hof van den ,bisschop4 ,men was thans bezig om ze schoonder dan voorheen te maken4 ,zy heeft aan de westzyde enen ronden toren met twee verdiepingen1 in de onderste van welken de klokken hangen2 aan de oostzyde is ook een klein rond torentje4 ,de preekstoel is verguld4 ,de banken zyn frai4 #b4 ,de ,jesuieten ,kerk1 zynde ene kruiskerk1 en hebbende enen ronden toren4 ,deze was de enige kerk in de stad die een uurwyzer en slag had4 #c4 ,de kerk der ,barrevoeters of der ,recollecten1 leggende vlak over de poort van 't slot4 ,zy ziet 'er vry wel uit1 en heeft enen enigsins hogen spitsen toren en een klokkenhuis4 #d4 ,de kerk der ,urselinen1 hebbende enen ronden spitsen toren4 #e4 ,de ,hospitaalkerk4 #f4 ,de ,kapel des ,bisschops4 #g4 ,de ,kerk in de benedenstad1 gebouwd in 't jaar #afij4 na dat de ,stad van de ,engelschen vry geraakt was4 ,zy wordt ,ntre ,dame de la ,victoire genoemd4 ,zy heeft eenen kleinen vierkanten toren1 van boven rond1 midden op het dak4 #h4 ,de kleine ,kapel van den ,gouverneur op het ,slot1 welke ook voor ene ,kerk kan gerekend worden4 ,,iii4 ,het ,huis van den ,bisschop1 welk het eerste is dat men aan de regterhand ontmoet1 als men van de benedenstad naar de hoge ,stad gaat4 ,het is een frai groot gebouw1 met enen moestuin1 die in zyne muren legt4 ,,iv4 ,het ,kollegie der ,jesuieten1 dat ik op ene andere plaats breedvoeriger beschryven zal4 ,het ziet 'er pragtiger uit dan het ,slot zelfs1 dog legt zo aangenaam niet4 ,het is byna viermaal zo groot als het ,slot1 en het schoonste gebouw van de ,stad4 ,het legt aan de noordzyde van ene marktplaats1 aan welker zuidzyde de ,hoofdkerk staat4 ,v4 ,het ,klooster der ,barrevoeters1 leggende westwaards nevens het ,slot1 vlak daar over4 ,het is een groot gebouw met enen frayen tuin4 ,het huis is twee verdiepingen hoog1 op elke van welken een lange gang is met cellen4 ,,vi4 ,het ,htel ,dieu zal ik nader beschryven4 ,de ,nonnen die de zieken oppassen zyn van de ,augustyner order4 ,,vii4 ,het ,huis der ,geestelykheid #cja is een groot gebouw aan de noordoostzyde der ,hoofdkerk4 ,aan den enen kant heeft het enen ruimen hof1 en aan den anderen1 tegens de ,rivier aan1 enen groten boomgaard en moestuin4 ,geen van alle de gebouwen in de ,stad heeft een zo bekoorlyk uitzigt als 'er in dien tuin is1 waarvan men benedenwaards in de ,rivier en alomme heen over 't land ver weg ziet4 ,de ,jesuieten in tegendeel hebben geen uitzigt ter wereld4 ,ook kunnen zig de ,barrevoeters over het hunne niet zeer beroemen4 ,in dit gebouw wonen alle de ,geestelyken der ,stad met hunnen ,opzigter by malkander4 ,zy bezitten hier in ,kanada op vele plaatsen grote landeryen1 die hun door de ,regering geschonken zyn1 van de welken zy de inkomsten genieten1 waaruit zy rykelyk bestaan kunnen4 ,,viii4 ,het ,nonnenklooster der ,urselinen1 zal ik beneden nader beschryven4 ,meer openbare huizen van enig aanzien vindt men hier in de ,stad niet1 dog noordwest even buiten dezelve legt het huis van den ,intendant1 een openbaar gebouw1 zo groot en aanzienlyk dat het wel voor een ,slot zou kunnen doorgaan4 ,het is met blik gedekt1 en staat in ene twede benedenstad1 welke zuidwaards op de ,rivier ,st4 ,charles legt1 en heeft aan de noordzyde enen schonen en groten tuin4 ,hier worden alle de beraadslagingen die het land in 't algemeen raken gehouden1 en de ,heren die 't bestier van regts- en burgerlyke zaken hebben vergaderen hier4 ,de ,intendant zit als dan voor4 ,dog als het zaken van groot gewigt zyn komt 'er de ,gouverneur zelf4 ,aan de ene zyde van dit gebouw is het ,magazyn der ,kroon1 en aan de andere het ,gevangenhuis4 ,de ,huizen zyn hier doorgaans van steen4 ,in de bovenstad hebben zy gemeenlyk maar ene verdieping1 alleen de openbare gebouwen uitgenomen4 ,hier en daar stonden nog enige houten huizen2 dog als die bouwvallig worden mag men ze niet vernieuwen4 ,de stenen huizen en de kerken zyn niet van tichelstenen1 maar van de zwarte kalkleyen1 waaruit de berg daar ,quebec op legt bestaat1 gebouwd4 ,als men deze leyen uit den berg haalt zyn zy in 't eerst zo vast dat zy niet afschilferen4 ,maar als zy enigen tyd in de lugt geweest zyn beginnen zy zig in dunne schyven te verdelen4 ,deze steen is week1 en ligt te bearbeiden4 ,de muren rondom de ,stad en om de tuinen in dezelve bestaan ook grotendeels uit dezen steen4 ,de daken der openbare gebouwen zyn met gemene leyen gedekt1 welken men uit ,frankryk herwaards brengt1 dewyl 'er hier te lande genen van dat soort gevonden worden4 ,deze leyendaken hebben het enige jaren tegens de lugt en 't weder goed gemaakt1 en zyn nog in staat4 ,de andere huizen zyn meest met planken gedekt1 leggende of met de sparren evenwydig dwars over dezelven heen4 ,de hoeken der huizen en de posten der vensters waren dikwyls van enen grauwen fynen kalksteen1 die sterk ruikt4 #cjb ,deze steen was op sommige plaatsen beter dan de zwarte kalkleyen1 die in de lugt altyd in schyven vallen4 ,de meeste huizen waren van buiten gewit4 ,de vensters sloegen meest allen naar binnen open1 dat veel plaats in de kamers wegnam4 ,des winters bediende men zig op sommige plaatsen van dubbelde vensters4 ,men verwarmde de vertrekken met kleine yzeren kacchels4 ,de vloeren waren zeer morssig1 en wierden niet meer dan eens in 't jaar gezuiverd4 ,het ,buskruidmagazyn staat op het hoogste van den berg waarop de ,stad legt1 een weinig ten zuiden van het ,slot4 ,de straten in de bovenstad zyn breed genoeg1 dog zeer oneffen door dien de ,stad op enen berg legt1 zo dat het hier lastig is te gaan en te ryden4 ,de zwarte kalklei steekt hare scherpe hoeken dikwyls omhoog1 het welk de schoenen schrikkelyk slyt4 ,voor 't overige heeft men gene regelmatigheid by 't aanleggen der straten gebruikt1 zo dat zy krom en dwars lopen4 ,grootte4 ,de menigte van tuinen1 die zo wel by de byzondere huizen als by de kloosters zyn1 maken dat de ,stad vry groot schynt1 dog dat zy geen zeer groot getal van huizen bevat4 ,van 't zuiden naar het noorden is zy zeshonderd1 en van den oever aan de benedenstad tot aan den westelyken muur driehonderd vyftig of vierhonderd ,toises lang4 ,dog deze gehele ruimte is niet bewoond2 aan de zuid en aan de westzyde zyn digt aan de muren grote opene plaatsen1 waar tegenswoordig gene huizen staan1 en die men betimmeren kan indien de ,stad in 't vervolg meer inwoonders krygt4 ,de ,bisschop4 ,de ,bisschop1 die hier zynen zetel houdt1 is de enige in gantsch ,kanada4 ,zyn gebied strekt zig uit tot ,louisiana1 de ,bai van ,mexiko en de ,zuid ,zee4 ,geen ,bisschop1 uitgenomen de ,paus1 had oit een uitgestrekter ,bisdom4 ,dog de geestelyke schapen1 die zyne stemme horen1 zyn op zekeren afstand van ,quebec zeer weinig in getal1 en houden zig dikwyls enige honderd mylen ver van malkander op4 ,handel4 ,quebec is de enige zee- en handelplaats van ,kanada1 van waar alle de waren die naar buiten gaan worden afgezonden4 ,de haven is op de ,rivier onder de ,stad4 ,de ,st4 ,laurence is daar omtrent een vierde van ene ,fr4 myl breed en vyfentwintig vadem diep4 ,de grond is goed om te ankeren4 ,men legt 'er voor alle stormen in zekerheid4 ,de noordoosten wind is hier de gevaarlykste4 ,toen ik aankwam telde ik dertien vaartuigen1 groten en kleinen t'zamen genomen1 en men verwagtte 'er nog meer4 ,dog men moet aanmerken dat gene andere dan ,fransche ,schepen hier komen mogen4 ,egter konnen 'er velen zyn1 die uit verscheiden havens zo in ,frankryk als in de ,fransche ,amerikaansche ,eilanden komen4 ,vele ,fransche ,kooplieden uit ,montreal1 na meer dan een half jaar onder de ,wilden te hebben gereisd1 om pelteryen op te kopen1 van waar zy gemeenlyk op het einde van ,augustus terugkomen1 begeven zig van daar in ,september en ,october naar ,quebec1 om daar hunne waren aftezenden4 ,dus zoude men denken dat de ,stad ,quebec uit hoofde van dit voorregt van alles te verzenden1 zeer ryk moest zyn1 dog velen zeiden dat dit zo niet was4 ,enigen1 stond men toe1 waren wel gegoed2 maar de meesten bezaten niet boven het geen zy noodwendig tot hun onderhoud van noden hadden1 en zeer velen waren diep in schulden4 ,dit schreef men aan de pragt toe1 willende de een voor den ander niet onder doen4 ,de ,kooplieden hielden veel van zig kostbaar te kleden1 lekker te eten en te drinken1 vele schotels op tafel te hebben1 en grootsch te leven4 ,de ,vrouwen gingen alle dagen zo opgeschikt als moesten zy aan 't ,hof wezen4 ,sterkte4 ,de ,stad is rondom1 en byzonderlyk aan de landzyde1 door enen hogen muur omringd1 die nog niet geheel voltoid was1 dog men arbeidde sterk 'er aan4 ,de muur werd ten dele van de voorheen gemelde zwarte kalkleyen1 en ten dele van enen grauwen zandsteen gemetseld4 ,by de poorten gebruikte men enen grauwen kalksteen4 ,aan den waterkant had men nog gene muren aangelegd1 dog de natuur heeft daar de plaats vry sterk gemaakt1 dewyl de berg daar niet wel te beklimmen is4 ,buiten dat heeft men hier geschut geplant1 zo dat het genoegzaam ondoenlyk is met vaartuigen voor de ,stad te komen1 zonder in den grond geschoten te worden4 ,aan de landzyde leggen ook hoge bergen4 ,dus schynt de plaats1 en door de natuur en door de konst1 vry wel versterkt4 ,lotgevallen4 ,quebec wierd door den ,gouverneur ,samuel de ,champlain in het jaar #afjh4 aangelegd4 ,de ,stad nam langzaam toe4 ,in 't jaar #afbi4 maakten 'er zig de ,engelschen1 onder ,lewis en ,thomas ,kerk1 met verdrag meester van4 ,de ,engelschen vonden ,quebec en gantsch ,kanada in zulk enen staat van gebrek aan noodwendigheden1 dat zy daar veeleer als vrienden dan als vyanden ontvangen wierden4 ,de genoemde ,kerks waren broeders van den ,admiraal ,david ,kerk1 die met zyne vloot een weinig lager lag4 ,in 't jaar #afcb4 werd ,quebec te gelyk met ,kanada by den vrede aan de ,franschen teruggegeven4 ,aanmerking verdient het1 dat men in dien tyd in ,frankryk in overweging nam of het der moeite wel waard wezen zoude ,kanada van de ,engelschen terug te vorderen4 ,de meesten oordeelden dat men het niet terug moest eischen1 dewyl het een koud gewest was1 de uitgaven de inkomsten ver te boven gingen1 en dat ,frankryk een zo uitgestrekt land niet van inwoonders voorzien kon zonder zig zelf uitteputten1 gelyk aan ,spanje gebeurd was4 ,beter was 't het volk in ,frankryk te houden1 en het aantemoedigen tot het beoeffenen van allerlei handwerken1 waardoor de ,europers1 die in ,amerika volkplantingen hadden1 genoodzaakt zouden worden om met hunne waren in de ,fransche havens te komen ten einde daar de ,fransche handwerken te halen4 ,dog zulken die wat verder dagten waren van oordeel1 dat de lugtstreek zo ruw niet was1 en dat 'er grote misslagen door de ,maatschappy begaan wierden1 waardoor de uitgaven zo hoog liepen4 ,men moest1 zeiden zy1 niet ene grote menigte volks op eenmaal1 dog allengskens enige weinigen te gelyk1 zo dat ,frankryk het niet voelen kon1 overvoeren4 ,daar was grond om te hopen dat dit ,land met den tyd ,frankryk magtig zou maken1 dewyl 't het volk gelegenheid geven zou van zig op de zeevaart1 de haring-1 dorsch-1 walvisch- en robbenvangst toe te leggen4 ,dus zou dit land in een zeker opzigt ene school voor zeevolk worden4 ,voorts vertoonden zy wat voordelen 'er gelegen waren in 't bezit van zo velerhande soorten van pelteryen1 in de bekering der ,heidenen1 en in zo grote bosschen1 waaruit men scheepstimmerhout halen kon4 ,en al trok men 'er geen ander voordeel van1 zo vorderde nogthans het belang van ,frankryk door 't bezit van dit ,land den aanwasch van de magt der ,engelschen in ,amerika te hinderen1 en dus hun toenemend vermogen1 dat voor ,frankryk anders onverdraaglyk stond te worden1 palen te zetten4 ,de tyd heeft geleerd dat deze lieden een goed inzigt in de zaak gehad1 en den grond gelegd hebben voor den aanwas van de magt der ,franschen4 ,o6 hadden wy ,zweden de zaak ook dus ingezien1 toen wy in 't bezit van ,nieuw ,zweden1 het beste van alle de gewesten van ,noord ,amerika1 waren6 ,een wys en voorzigtig man ziet niet alleen op het tegenwoordige maar ook op het toekomende4 ,in 't begin van ,februari #affc4 gevoelde men te ,quebec1 en in een groot deel van ,kanada1 die zware aardbeving waarvan men nog de tekens zien kan4 ,dog geen mensch verloor 'er het leven by4 ,in ,october #afij4 wierd ,quebec door den ,engelschen ,generaal ,william ,phibs belegerd2 dog hy moest na enige dagen met groot verlies aftrekken4 ,de ,engelschen poogden wel enige reizen de geledene schade te boeten2 dog de ,st4 ,laurence heeft altyd getoond enen goeden voormuur voor ,kanada te zyn1 en dat een onervarene en een vyand dezelve niet ligt opvaart zonder schade te lyden4 ,op enigen afstand van ,quebec is zy vol van verborgen' klippen2 de stroom is 'er geweldig2 en de schepen zyn op vele plaatsen genoodzaakt dikwyls te wenden4 ,naam4 ,de ,stad wordt gezegd haren naam van een ,normansch woord1 wegens hare legging op een uitstek lands1 te ontlenen4 ,als men op de ,rivier by ,isle d',orleans is kan men de ,st4 ,laurence boven de stad niet zien1 en de ,rivier ,st4 ,charles1 die beneden de stad loopt1 schynt het vervolg van de ,st4 ,laurence te zyn4 ,dog wat hoger opkomende ziet men den regten loop der ,st4 ,laurence1 die op 't eerste gezigt naar enen groten zeeboezem of den mond ener rivier gelykt4 ,dit had enen der ,matrozen die dit gezigt onverwagt in 't oog viel aanleiding gegeven van in zyne spraak uitteroepen1 ,que bec6 dat is wat een uitstek lands6 ,en hiervan meent men dat de stad haren naam gekregen heeft4 ,anderen leiden dien naam van 't ,algonkinsche woord ,quebego of ,quebek af1 het welk het vernauwen ener zaak beduidt1 dewyl de ,rivier voor de stad nauwer wordt4 ,de ,st4 ,laurence is voor de stad een vierde van ene ,fransche myl breed4 ,het zoute zeewater komt noit tot voor de plaats1 en het meeste water dat men hier gebruikt wordt uit de ,rivier gehaald4 ,allen stemden hierin overeen1 dat1 hoe breed ook de ,rivier is1 en hoe sterk ze ook vooral by de ebbe stroomt1 zy nogthans den gehelen winter met ys bedekt is1 zo dat men 'er byna al dien tyd over gaan of ryden kan4 ,men wil zelfs1 dat1 als de ,rivier in ,mai open is1 het somtyds gebeurt dat 'er in die maand zo koude nagten invallen1 dat zy op nieuws toevriest1 zo dat men 'er over gaan kan4 ,dit is een duidelyk bewys dat de koude hier zeer gestreng is1 vooral als men let op het geen zo aanstonds aangaande het ty in deze ,rivier zal gezegd worden4 ,de grootste breedte der ,rivier by haren uitloop in zee zal omtrent zesentwintig ,fr4 mylen bedragen1 schoon men de juiste palen tusschen de ,rivier en de zee by hare vereniging met dezelve niet kan aanwyzen1 dewyl zy allengskens wyder en wyder wordt en ongemerkt in zee stort4 ,het meeste water1 dat in vele grote ,meren in ,kanada is1 waaronder 'er vier of vyf gevonden worden die zeer groot zyn1 moet zig door deze ,rivier in zee lozen4 ,de vaart uit zee langs de ,st4 ,laurence is uit hoofde van den sterken stroom en de menigvuldige zandbanken1 die zig nu en dan verzetten1 zeer gevaarlyk4 ,de ,engelschen hebben dit tweemalen ondervonden als zy ,kanada wilden aantasten4 ,derhalven beschouwen de ,franschen deze ,rivier als den voormuur van ,kanada4 #cjc ,de vloed gaat1 gelyk ik reeds gemeld heb1 ver boven ,quebec4 ,het onderscheid tusschen den hoogsten vloed en de laagste ebbe is daar gemeenlyk vyftien of zestien ,fr4 voeten4 ,dog by nieuwe of volle maan wil men dat het verschil wel zeventien of agttien voeten bedraagt1 het welk inderdaad een aanmerkelyk verschil is4 ,ginseng4 ,ginseng is de naam dien de ,franschen hier te lande aan ene plant geven1 op welker wortel de ,chinezen groten prys stellen4 #cjd ,van onheuglyke tyden af is zy in ,chineesch ,tartarye en in ,korea gewassen1 waar zy jaarlyks verzameld en naar ,china gevoerd wordt4 ,vader ,du ,halde #cje zegt dat zy de kostelykste en nuttigste plant van allen is die in ,oost ,tartarye vallen1 en alle jaren ene grote menigte kruidzoekers naar de woestenyen van dat land lokt4 ,de ,mantchou ,tartaren noemen ze ,orhota1 dat is de ,koningin der planten4 #cjf ,zy wordt zo van de ,tartaren als ,chinezen zeer geroemd1 zo wel om hare uitmuntende kragt ter genezing van vele zware ziektens1 als wegens het vermogen dat zy hebben zou ter versterking van de kragten des lichaams en ter opwekking van verzwakte zinnen4 ,zy is in zulk ene agting dat het once goeden ,ginseng te ,peking zeven of agt oncen zilvers geldt4 ,toen de liefhebbers der kruidkunde in ,kanada deze plant het eerst afgebeeld zagen1 herinnerden zy zig ene diergelyke daar te lande gezien te hebben4 ,zy wierden in hunne mening bevestigd doordien verscheiden' streken van ,kanada op juist de zelve ,poolshoogte leggen als die plaatsen van ,tartarye waar de ,ginseng in 't wild wast4 ,ook bedrogen zy zig niet4 ,zy vonden die plant op vele plaatsen van ,noord ,amerika in de bosschen1 zo wel in de ,fransche als in de ,engelsche ,volkplantingen1 in menigte van zelfwassende4 ,zy zoekt de schaduw en ene diepe tuinaarde1 dog gene natte of verhevene plaatsen4 ,men kan egter niet zeggen dat zy zeer gemeen is1 want somtyds kan men enige mylen door de bosschen reizen zonder ene enkelde plant te vinden4 ,dog waar zy wast2 wast zy in menigte4 ,zy bloeit in ,mai en ,juni1 en de bessen zyn ryp op het einde van ,augustus4 ,men kan ze met den wortel 'er aan verplanten1 en zy gaat dan weer ten eersten aan 't groeyen4 ,enige menschen1 die de bessen in hunne tuinen gezaid hadden1 zeiden dat zy een of twee jaren in den grond blyven leggen voor dat zy opkomen4 ,de ,iroquoizen noemen deze wortels ,garangtoging1 het welk een kind betekent1 dewyl zy enige gelykenis op een kind hebben4 ,dog volgens de mening van anderen beduidt dit woord ene dye1 waarnaar de wortel meer gelykt4 ,de kragt1 welke de ,franschen dezen wortel toeschryven1 bestaat daarin dat zy de benauwdheid der borst wegneemt1 de maag versterkt1 en de vrouwen vrugtbaar maakt4 ,men dreef 'er thans enen sterken handel mede4 ,de wortelen worden hier in menigte verzamelt1 en naar ,frankryk gezonden1 van waar men ze met groot voordeel naar ,china verzendt4 #cjg ,in 't eerst toen men ze naar ,europa begon te zenden wierden zy duur betaald4 ,men verhaalde dat enige ,fransche ongelooflyke schatten met dezen handel op ,china gewonnen hadden4 ,dog de menigte die 'er van overkwam heeft den prys in ,china1 en gevolglyk in ,frankryk en ,kanada zelfs zeer doen dalen4 ,egter vinden de ,kooplieden hunne rekening zeer wel by dezen handel4 ,in den zomer van het jaar #agdh4 betaalde men te ,quebec zes ,fransche ,guldens voor het pond4 ,gemeenlyk geldt het daar honderd ,sols4 ,toen ik in ,kanada was kregen alle de ,kooplieden te ,quebec en te ,montreal last van hunne ,korrespondenten in ,frankryk om ene grote menigte ,ginseng overtezenden4 ,dus werd zy thans meer dan oit getrokken4 ,men zogt ze dan ook met alle vlyt4 ,de ,wilden vooral zwierven alomme om ze te vinden1 en ze den kooplieden te ,montreal te brengen4 ,den ganschen zomer konden de ,boeren in den omtrek van die stad niet enen ,amerikaan krygen1 om1 volgens gewoonte1 hen in den oogst te helpen1 zo bezig was dat volk met het zoeken naar ,ginsengs4 ,velen vreesden dat als men enige jaren voortvoer met deze wortels zo yverig te zoeken1 zonder hier en daar enige planten te laten staan ten einde het geslagt voorttezetten1 'er weinig binnen korten tyd van overblyven zou2 en dit is zeer waarschynlyk4 ,ook berigtte men in 't algemeen dat dit gewas voorheen overvloedig rondom ,montreal plegt gevonden te worden1 dog tegenwoordig was 'er niet ene enkelde plant te zien4 ,dit dwong de ,wilden dezen zomer om ze ver binnen de grenzen der ,engelschen te gaan zoeken4 ,men heeft met deze wortelen1 na dat zy door de ,wilden zyn aangebragt1 nog veel moeite2 want men legt ze uit malkander op den grond om te drogen1 waartoe twee maanden of meer tyds vereischt wordt1 naardat het weder is4 ,ondertusschen moeten zy daags eens of tweemaal omgekeerd worden1 op dat zy niet beschimmelen1 of verrotten4 ,wat ten noorden van ,montreal heeft men ze nergens in 't wild gevonden4 ,de ,opzigter der ,geestelykheid hier te lande en anderen verhaalden my dat de ,chinezen den ,kanadaschen ,ginseng voor even zo goed als den ,tartaarschen houden2 #cjh en dat nog niemant wel wist hoe de ,chinezen ze toebereiden4 ,dog men denkt dat als de wortel begonnen heeft te drogen zy een afkooksel van de bladeren maken1 en hem daarin laten weken4 ,de wortel in ,china toebereid is doorschynend en ziet 'er uit als hoorn4 ,om goed te zyn moet de wortel zwaar en van binnen gesloten zyn4 ,herba capillaris4 ,het doorgaans in ,kanada zo genoemde ,herba capillaris #cji is ook een van de gewassen waarmede dit gewest enen sterken handel dryft4 ,de ,engelschen noemen het ,maagdenhair4 #caj ,het groeit overvloedig in alle hunne ,amerikaansche ,volkplantingen1 die ik doorreisd heb4 ,ook is het zeer gemeen in de zuidelyke delen van ,kanada1 dog omstreeks ,quebec heb ik het niet vernomen4 ,deze plant slaagt niet dan in de schaduw en op goede gronden4 ,verscheiden menschen te ,albany en in ,kanada berigteden1 dat de bladen derzelven zeer veel als thee in teringen1 verkoudheden en andere borstkwalen gebruikt werden4 ,dit had men van de ,wilden geleerd1 die van overoude tyden her van dit middel zig bediend hadden4 ,de ,amerikaansche ,herba capillaris zou in de ,geneeskonst beter zyn dan het ,europisch ,vrouwenhair4 #caa ,ook wordt 'er jaarlyks veel van naar ,frankryk gezonden4 ,de prys is niet altyd de zelve1 en schikt zig naar de deugd der waar1 hare toebereiding1 en de menigte die 'er van is4 ,gemeenlyk kost het pond te ,quebec van vyf tot vyftien sols4 ,om dezen tyd van het jaar begaven zig de ,wilden in groten getale naar de bosschen ver boven ,montreal om dit gewas optezoeken en te vergaderen4 ,moeskruiden4 ,de ,moeskruiden komen hier zeer wel voort4 ,de witte ,kool stond zeer wel1 schoon de rupsen ze zeer beschadigd hadden4 ,de ,uyens waren1 zo wel als de andere soorten van ,look1 zeer in gebruik4 ,niet minder at men hier kawoerden1 meloenen1 salade1 endyvie1 erwten1 bonen1 peen1 en komkommers4 ,men had ook tamelyk veel rode ,beten1 ,radys1 ,tym1 en ,marjolyn4 ,ook zaide men veel ,rapen1 die inzonderheid des winters veel gegeten werden4 ,witte peen gebruikte men ook tamelyk veel4 ,weinig hield men van ,artisjokken4 ,nog de gemene #cab nog de ,bermudische ,potatoes #cac worden hier geplant1 om dat zy voor smakeloos gehouden worden1 en men lachte de ,engelschen uit om dat zy 'er zo veel werks van maakten4 ,de ,brassica gongylodes van ,linnus #cad was onbekend in geheel ,noord ,amerika by de ,zweden1 de ,engelschen1 de ,hollanders1 ,ieren1 ,duitschers en ,franschen4 ,de genen die hier zig op het aanfokken der ,moeskruiden toeleiden hebben my verzekerd1 dat zy genoodzaakt waren jaarlyks nieuwe zaden uit ,frankryk te doen komen1 dewyl zy in ,kanada met het derde jaar hunne kragt verloren1 en niet meer zo goede en smakelyke planten voortbragten4 ,onkunde der ,wilden4 ,by de ,wilden1 die van overoude tyden af in ,noord ,amerika gewoond hebben1 en die van enerlei afkomst zyn en dezelve taal spreken1 heeft men nimmer enige letters1 veel minder geschriften of boeken ontdekt4 ,zy hebben gevolgelyk vele euwen lang in de grofste onkunde geleefd4 ,dit is oorzaak dat zy niet het minste weten aangaande de oude gesteldheid des ,lands1 en al wat zy 'er van weten steunt op losse vertellingen en horen zeggens4 ,niemant is 'er die wete of voor deze ,wilden1 die nu hier wonen1 een ander volk in bezit van 't ,land geweest is1 nog of iemant voor ,columbus' tyden dit ,werelddeel bezogt hebbe4 ,even zo onbekend is het of voorheen hier oit het ,christendom gepredikt zy4 ,ik vroeg verscheidene ,jesuieten1 die door dit grote ,land omreisden1 of zy oit by de ,wilden enige sporen hadden kunnen ontdekken van ,christenen1 die voor heen hier geweest mogten zyn2 dog zy wisten 'er niets van4 ,zo onkundig als deze ,wilden in het schryven en de wetenschappen zyn1 en altyd geweest zyn1 zo onkundig zyn zy ook in de bouwkunst en de handwerken4 ,vergeefs zoekt men by hen welgebouwde steden en huizen1 vestingwerken1 torens1 pilaren1 en diergelyke dingen1 welken men in de oude wereld van vroege tyden af kan aanwyzen4 ,de gebouwen dezer menschen zyn slegts elendige hutten van boomschorssen1 aan alle zyden voor regen en wind open4 ,al hun muurwerk bestaat daarin dat zy enige stenen rondom de plaats daar zy vuur in hunne hutten maken leggen1 om te verhinderen dat het vuur te ver voortkruipe1 of liever om dus de plaats te onderscheiden voor het vuur4 ,een ,reiziger vindt hier niet het tiende deel van het vermaak dat men in andere van ouds bewoonde landen in 't reizen geniet1 waar men byna iederen dag een overblyfsel der ,aloudheid ontmoet1 nu ene beroemde stad1 dan puinhopen van een oud kasteel2 nu een slagveld1 waar enige euwen geleden een bloedig treffen tusschen magtige en beroemde ,vorsten of ,veldoverstens voorgevallen is2 dan de geboorteplaats van den enen of den anderen geleerden en door de gantsche wereld beroemden man4 ,op zulke plaatsen kan men zyne gedagten op velerhande wyzen strelen1 en zo vele gebeurde zaken levendig voorstellen4 ,dog hier vindt men niets van dezen aard4 ,de geschiedenis gaat hier niet hoger dan de aankomst der ,europers4 ,wat men van vroegere tyden verhaalt heeft groter gelykenis naar enen droom of een verdigtsel dan naar ene gebeurtenis4 ,evenwel heeft men enige merktekens van ,oudheid in ,noord ,amerika gevonden1 waaruit men opmaken kan1 of dat dit gewest in de voorgaande euwen van het een of ander in de wetenschappen meer ervaren volk1 dan het welk de ,europers daar gevonden hebben1 is bewoond geweest1 of dat 'er uit de ,oude ,wereld herwaards een zware krygstogt moet ondernomen zyn4 ,reis over land naar de ,zuid ,zee en gedane ontdekkingen4 ,dit wordt door een verhaal bevestigd1 dat ik den ,heer ,verandrier1 die zelfde onderneming naar de ,zuid ,zee1 van de welke ik zo aanstonds gewagen zal1 geleidde1 aan de tafel van den ,gouverneur ,generaal hoorde doen1 en het welk my naderhand verscheiden ooggetuigen bevestigd hebben4 ,zie hier kortelyk waar in dit verhaal bestond4 ,weinige jaren voor myn aankomst hier te lande kreeg gemelde ,heer ,verandrier van den toenmaligen ,gouverneur ,generaal1 den ,ridder ,de ,beauharnois1 bevel om met enen hoop krygsvolks enen togt dwars door ,noord ,amerika1 van ,kanada af tot aan de ,zuid ,zee1 te doen1 om te onderzoeken hoe groot de afstand dier zee van dat geweest ware1 en welke voordelen ,kanada of ,louisiana van de gemeenschap mee dezelve trekken konde4 ,de reis wierd van ,montreal af te paard1 en1 zo veel het stromen1 meren1 bergen1 en zo voorts1 toelieten1 regt toe westwaards aan voortgezet4 ,toen zy diep in het ,land gekomen1 en velerlei volken voorby gereisd waren1 vonden zy somwylen grote velden1 geheel van hout ontbloot en met zeer hoog gewassen gras bedekt1 die enige dagreizen aanhielden4 ,op velen van deze velden was de grond doorgaans met voren doorsneden1 als waren zy voorheen beploegd geweest4 ,en hier moet men aanmerken dat geen van de thans in ,amerika woonagtige wilde volken deze voren heeft konnen trekken1 dewyl dezen nog paarden1 nog ossen1 nog ploegen1 nog enig ander bouwgereedschap bezitten1 en voor de aankomst der ,europers noit enen ploeg gezien hebben4 ,op twee of drie plaatsen1 dog ver van malkander1 waren in de rotsen indrukken van voeten1 zo wel van kinderen als van volwassen menschen te zien4 ,dog dit is ontwyffelbaar voor een spel der natuur te houden4 ,toen zy zo ver naar 't westen gekomen waren1 waar1 zo veel men weet1 noit een ,europer geweest is1 vonden zy hier en daar1 zo wel in bosschen als op uitgestrekte vlaktens1 grote pylaren van steen1 rustende tegen malkander4 ,de pylaren bestonden elk uit een stuk1 en de ,franschen konden niet anders zien of zy waren door menschenhanden opgerigt4 ,somtyds vonden zy zulke stenen op malkander1 en als tot een muur gemetseld4 ,op enige plaatsen waar zy zulke stenen aantroffen zagen zy gene andere stenen in de nabuurschap4 ,op genen van deze stenen konden zy enig schrift of letters ontdekken1 hoe zeer zy 'er ook naar zogten4 ,eindelyk egter vonden zy enen groten steen gelykenden wel naar enen pylaar1 en op dien enen kleinderen1 die aan beide zyden van onbekende letters vol was4 ,dezen steen1 die omtrent de lengte van enen ,franschen voet en de breedte ener hand had1 braken zy los1 en voerden hem naderhand naar ,kanada1 van waar hy naar ,frankryk aan den ,graaf van ,maurepas gezonden wierd4 ,wat 'er vervolgens van geworden was1 wisten zy niet1 dog zy geloofden dat hy nog in 't ,kabinet van dien ,heer was4 ,verscheiden' ,jesuieten1 die zelfs hier in ,kanada dien steen in handen gehad hadden1 berigteden eenparig1 dat zy de daarop gegraveerde letters met die vergeleken hadden welken men als ,tartarische letters opgegeven vindt1 en dat zy van het zelve soort met dezelven schenen te zyn4 #cae ,maar schoon de op deze onderneming afgezonden' ,franschen zig alle bedenkelyke moeite gaven1 om van daaromstreeks wonende ,amerikanen te vernemen1 wanneer en van wien die steenpylaren opgerigt waren1 wat overleveringen zy daarvan hadden1 wat die letters te kennen gaven1 wie ze 'er op gezet hadden1 wat soort van letters het waren1 en tot welke taal zy behoorden1 en diergelyken1 konden zy 'er niet de minste onderrigting aangaande krygen1 en de ,wilden waren 'er ruim zo onkundig omtrent als de ,franschen4 ,het enige dat zy wisten te zeggen was dat die stenen daar van overoude tyden her gestaan hadden4 ,de plaatsen waar men deze overblyfsels vond waren wel negenhonderd ,fr4 mylen westwaards van ,montreal4 ,het ware oogmerk dier ,reis1 namelyk om tot de ,zuid ,zee doortedringen1 en den afstand derzelver van ,kanada te bepalen1 wierd door deze afgezondene manschap niet bereikt1 dewyl zy zig bewegen lieten om deel in enen oorlog te nemen tusschen twee ver van ,kanada af wonende wilde volken1 in den welken enigen van de ,franschen gevangen genomen1 en de overigen gedwongen werden van 't voortzetten hunner ,reis aftezien en terugtekeren4 ,van de allerverst wonende ,wilden ten westen1 by wie zy kwamen1 verstonden zy egter1 dat zy maar enige dagreizen van de ,zuid ,zee afwaren2 dat zy zelven dikwyls met de ,spanjaarden aan die ,zee wonende handel dreven1 en somtyds naar de ,hudsonsbai reisden en met de ,engelschen handelden4 ,enigen van deze ,wilden hadden huizen van aarde gemaakt4 ,velen van die ,volken hadden nimmer van te voren enen ,franschman gezien4 ,zy waren gedeeltelyk met vellen gekleed1 dog velen gingen geheel naakt4 ,vlaktens met voren doortrokken4 ,allen die in ,kanada waren en ver landwaards in1 't zy naar 't zuiden1 dog voornamelyk naar 't westen1 gereisd hadden1 kwamen hierin overeen1 dat men daar op vele plaatsen grote vlaktens aantrof1 geheel van hout ontbloot1 en waar de grond met voren doorsneden was1 als waren daar voorheen beploegde akkers geweest4 ,waar dit van daan kwam kon niemant zeggen2 want de koornlanden van het grootste dorp der ,wilden kunnen niet wel meer plaats beslaan dan vier of vyf van onze mergens1 en de gemelde gevoorde vlaktens beslaan dikwyls ene ruimte van verscheidene dagen reizens1 uitgenomen dat men hier en daar ene enkelde plaats aantreft waar gene voren zyn1 en enige kleine heuvels4 ,meerder overblyfsels van de ,oudheid konde ik in ,kanada niet te weten komen1 hoe sterk ik my 'er ook op toeleide4 ,in 't vervolg myner ,reisbeschryving gedurende het jaar #agej4 #caf zal ik gelegenheid vinden nog twee merkwaardige zaken aantetekenen4 ,dog dat onze ,skandinaviers lang voor ,columbus reistogten naar ,noord ,amerika ondernomen hebben1 heeft onder anderen de ,heer ,george ,westman in zyne te ,aobo in 't jaar #agdg4 ter verkryging van den graad van ,meester verdedigde ,verhandeling bewezen1 werwaards ik den ,lezer verzende4 ,nonnenklooster4 ,den #h4 ,augustus ging ik des morgens het grootste ,nonnenklooster in ,quebec bezigtigen4 ,het is genen man geoorloofd 'er intekomen1 uitgezonderd in zekere vertrekken die door tralies van het overige afgescheiden zyn1 door welke tralies men van buiten met de ,nonnen van binnen spreken kan4 ,dog om my des te groter gunst te bewyzen maakte de ,gouverneur ,generaal dat de ,bisschop my verlof gaf het ,klooster van binnen te bezien4 ,de ,bisschop alleen kan deze vryheid geven1 dog het geschiedt zelden4 ,alleen mogen de ,geneesheer en de ,wondheler 'er inkomen4 ,de ,heer ,gaulthier1 een man van grote inzigten zowel in de ,artsenykonst als in de ,kruidkunde1 was thans ,koninglyke ,arts1 en verzelde my in 't ,klooster4 ,wy bezagen eerst het ,hospitaal1 dat zo aanstonds beschreven zal worden1 en daarop gingen wy in 't ,klooster1 dat een deel van 't ,hospitaal uitmaakt4 ,het was een groot stenen gebouw1 van drie verdiepingen1 van binnen in lange gangen1 met kameren1 zalen en andere vertrekken aan beide zyden afgedeeld4 ,de kamers der ,nonnen waren op de bovenste verdieping aan beide zyden van den gang4 ,zy waren klein1 en van binnen niet geschilderd1 alleen hingen 'er papieren printjes van ,heiligen en diergelyken1 gelyk ook het beeld van den ,zaligmaker aan het kruis4 ,een bed met gordynen en ene goede legging1 een kleine lessenaar1 en een paar stoelen1 was alles wat men 'er vond4 ,noit wordt 'er vuur gemaakt1 en de ,nonnen moeten 's winters in de koude leggen4 ,in den gang stond een yzeren kacchel1 die 's winters gestookt wordt1 en als men dan de deuren der kamertjes open laat zo komt 'er nog al enige warme lugt in4 ,op de middelste verdieping waren de vertrekken daar zig de ,nonnen door den dag ophielden als zy by malkander kwamen1 onder anderen het vertrek waar zy werken4 ,dit was ruim1 geschilderd en net4 ,ook stond 'er een kacchel4 ,hier waren zy met allerlei handwerk bezig1 als nayen1 borduren1 vergulden1 't maken van zyden bloemen1 die de natuurlyken vry wel geleken4 ,in een ander vertrek hielden zy hare raadsvergaderingen4 ,een ander was voor de zulken die een weinig onpasselyk waren1 dog zodanigen die gevaarlyk ziek waren lagen in een ander vertrek4 ,in een ander wederom wierden de ,nieuwelingen onderrigt4 ,ook was 'er ene eetzaal4 ,hier stonden rondom tafels4 ,aan ene zyde was een kleine predikstoel1 waarop een ,fransch boek over de levens der ,heiligen lag4 ,onder 't eten spreekt niemant een woord1 en ene van de oudste ,nonnen treedt op den predikstoel en leest den overigen een stuk uit dat boek voor4 ,wanneer dat boek uit is nemen zy een ander4 ,zy zitten aan die zyde der tafel dat naar den muur gekeerd is4 ,byna in alle de kamers en zalen stond ene vergulde tafel1 waarop kaarssen stonden te branden voor het beeld van den ,zaligmaker en de beelden van enige ,heiligen4 ,by deze tafels doen zy hare gebeden4 ,aan de ene zyde was de ,kerk1 en nevens dezelve ene grote zaal1 die door tralies van de kerk was afgescheiden1 zo dat de ,nonnen wel in de kerk kyken1 dog 'er niet in komen konden4 ,in deze zaal zyn de ,nonnen gedurende den dienst1 en de ,priester is in de kerk4 ,als hy zyn plegtgewaad aandoet1 reiken hem de ,nonnen dat door de tralies toe1 staande het haar noit vry met den ,priester in de ,sakristy te gaan1 of met hem in een vertrek te zyn4 ,behalven dezen waren hier nog verscheiden andere vertrekken1 welker gebruik ik my niet te binnen brengen kan4 ,beneden was de keuken1 het bakhuis1 verscheiden spyskamers en andere gemakken4 ,op de zolders wordt het koorn bewaard en het linnen gedroogd4 ,gelyk met de twede verdieping was van buiten een balkon rondom het gantsche gebouw1 waar de ,nonnen zig wat verlugtigen mogten4 ,het uitzigt uit het ,klooster was aan alle kanten zeer schoon en ruim4 ,aan de ene zyde van 't gebouw was een grote tuin1 waar de ,nonnen ook mogten wandelen4 ,de tuin lag in enen hogen muur1 en was vol van allerlei moeskruiden en vrugtbomen4 ,in dit klooster waren omtrent vyftig ,nonnen1 die meest allen boven de veertig jaren hadden4 ,twee jonge ,juffrouwen alleen wierden voorbereid tot den geestelyken staat4 ,zulke ,nieuwelingen moeten eerst twee of drie proefjaren uitstaan1 gedurende welken tyd het haar vrystaat weder uit het klooster te gaan1 als haar dat leven niet behaagt4 ,dog als zy eens als ,nonnen aangenomen zyn1 moeten zy 'er haar gantsche leven blyven4 ,en merkt men dat zy naar verandering haken1 zo steekt men ze in een vertrek waar zy noit kunnen uit komen4 ,deze ,nonnen gaan noit verder uit het ,klooster als in 't ,hospitaal1 dat daar vlak nevens legt1 en een deel van 't ,klooster uitmaakt4 ,daar gaan zy om de zieken optepassen4 ,toen ik afscheid nam vroeg my de ,abdis of my hare inrigtingen wel bevielen4 ,en toen ik van ja geantwoord had1 schoon ik zeide de levenswys zeer gedwongen te vinden1 zeide zy my1 dat zy met hare ,zusters ,god hartelyk bidden zou om myne bekering4 ,van verscheiden' menschen heb ik gehoord1 dat 'er zig weinig ,juffrouwen in dit ,klooster begeven voor dat zy tot zulke jaren gekomen zyn waarop haar weinig hoop over is van te zullen trouwen4 ,in alle de drie ,kloosters van ,quebec zagen 'er de ,nonnen meest zeer oud uit1 zo dat het zo evengemelde zeggen niet ongegrond schynt4 ,men was het overal hierin eens dat in ,kanada1 zo wel op het land als in de steden1 ver na zo veel mans als vrouwen niet waren1 dewyl 'er vele mans op reis1 't zy naar de ,west ,indien1 waar ook velen zig neerzetten1 't zy door het land1 omkomen1 en de oorlog 'er velen wegsleept4 ,en dit dwingt verscheiden' vrouwen zig in het ,klooster te begeven4 ,het ,hospitaal4 ,het ,hospitaal bestond uit twee grote zalen en enige vertrekken nevens de ,apotheek4 ,in deze zalen stonden twee ryen met bedden4 ,de bedden naar den wand toe hadden gordynen1 de anderen niet4 ,in elk bed waren twee lakens en ander beddengoed4 ,zo dra de ,zieke uit het bed was wierd het gemaakt1 ten einde alles in het ,hospitaal zuiver en rein te houden4 ,de bedden stonden drie of vier ellen van malkander1 en tusschen dezelven stond ene kleine tafel4 ,in deze zalen waren goede yzeren kacchels1 en fraye vensters4 ,de ,nonnen passen de ,zieken op1 en brengen hun eten en alles wat zy nodig hebben4 ,behalven de ,nonnen waren hier nog enige manspersonen insgelyks om optepassen1 en een ,wondheler4 ,ook moest de ,koninglyke ,geneesheer hier alle dagen komen en het oog over alles laten gaan4 ,in dit ,hospitaal ontvangt men gemeenlyk de kranke ,soldaten1 waar van men 'er in den tyd dat 's ,koningsschepen aankomen1 het geen gemeenlyk in ,juli en ,augustus is1 en in oorlogstyden1 ene goede menigte vindt4 ,als 'er bedden open zyn worden 'er ook andere zieke menschen ingenomen4 ,daar waren byzondere vertrekken voor de zulken die zeer ziek zyn1 opdat het geraas dat 'er in de zaal somtyds is hen niet vervelen mogt4 ,het was hier de gewoonte van als iemant niesde ene buiging te maken1 waarvan men in de ,engelsche ,volkplantingen niets weet4 ,op de straat neemt men den hoed maar voor bekenden en aanzienlyke lieden af4 ,jonge lieden houden dien dikwyls in de kamers waar vrouwen zyn op1 dog de ouderen zyn dan meest blootshoofds4 ,de vrouwen hadden hier veel op met het krullen en poederen van 't hair1 daar zig de ,engelsche vrouwen in de ,volkplantingen niet zo veel mede bemoeyen4 ,de ,mans dragen meest hun eigen hair met een zakje daarin gebonden4 ,sommigen hadden zakjespruiken op4 ,dog de meeste lieden van jaren droegen grote pruiken4 ,by de voornaamste mans was het zeer in 't gebruik gegalonneerde klederen te dragen4 ,allen die in dienst van de ,kroon waren gingen met degens4 ,als het weder regenagtig was droegen alle de ,heren1 zelfs van den eersten rang1 alleen de ,gouverneur uitgenomen1 enen mantel op den linker arm4 ,by 't intreden in een huis van kennis1 daar men in langen tyd niet geweest is1 groet men de menschen van beide geslagten met twee zoenen4 ,ik ga met voordagt de beschryving van de planten die ik dagelyks verzamelde en aantekende voorby1 om deze ,reisbeschryving niet al te zeer te doen uitdyen1 en te maken dat geen ,boekdrukker in ,zweden zulk een werk zou willen ondernemen4 ,ik spare dan alles wat uit droge beschryvingen van stukken rakende de ,natuurlyke ,historie bestaat voor ene ,flora ,canadensis en diergelyke werken4 ,het zelve zeg ik van de aanmerkingen die ik nopens de ,geneeskonst gemaakt heb4 ,ik heb zorgvuldig aangetekend welk gebruik men van vele ,amerikaansche planten maakt1 waarvan 'er sommigen hulpmiddelen opleveren die onfeilbaar geagt worden4 ,maar dewyl de ,geneeskonst myne hoofdzaak niet is1 schoon ik 'er my in myne jeugd vlytig op heb toegelegd1 vreesde ik enige omstandigheden van belang overgeslagen1 en daardoor myne beschryvingen nutteloos voor de ,geneeskundigen gemaakt te hebben4 ,dit moet my ontschuldigen van in 't vervolg zaken aangaande de ,geneeskonst te gewagen die boven myne kennis zyn4 ,wat de planten van ,kanada aanbelangt1 kan men 'er dit omtrent aanmerken1 dat hoe verder men naar 't noorden komt men des te meer van die planten ontmoet die ook in ,zweden in 't wild wassen1 zo dat ten noorden ,quebec meer dan het vierde deel der daar vallende planten ,zweedschen zyn4 ,den enen of anderen boom evenwel1 die van groot nut is1 zal ik in 't vervolg gewagen4 ,rendiermos4 ,het ,rendiermos #cag wies vry overvloedig in de bosschen rondom ,quebec4 ,de ,heer ,gaulthier en anderen zeiden dat de ,franschen1 wanneer zy op lange reizen1 die zy dikwyls doen om handel onder de ,wilden te dryven1 hun eten opgemaakt hebben1 dit mos koken en het afkooksel drinken1 het welk enigsins voedzaam zyn zoude4 ,verscheiden ,franschen1 die in ,terra ,labrador geweest waren1 waar zig vele ,rendieren ophouden1 welken de ,franschen en de ,wilden hier te lande ,cariboux heten1 verhaalden dat de gantsche grond op vele plaatsen met dit mos bedekt is1 en 'er sneuwwit van uitziet4 ,jesuieten4 ,den #aj4 ,augustus at ik by de ,jesuieten4 ,ik had twee dagen te voren hun een bezoek gegeven1 waar op de ,opperste met nog enige vaders my het tegenbezoek kwam afleggen1 tegelyk my ter maaltyd nodigende4 ,eerst woonde ik den ,godsdienst in hunne kerk by1 welke een deel uitmaakt van hun ,klooster4 ,zy is frai van binnen1 dog zonder zitplaatsen1 zo dat men daar altyd op de knien leggen moet4 ,op de ,kerk is een kleine toren met klokken en een uurwerk4 ,het gebouw van 't huis is pragtig en gelykt wel naar een ,paleis4 ,het is van steen1 drie verdiepingen hoog1 zonder de zolders te rekenen1 met leyen gedekt4 ,het bestaat uit een vierkant met ene plaats in 't midden4 ,het is zo groot dat 'er wel driehonderd huisgezinnen in zouden kunnen wonen1 en egter zyn 'er maar twintig ,vaders in4 ,dog somtyds is hun getal veel groter1 wanneer namelyk zulken t'huis komen die in zendelingschap door het ,land reizen4 ,in de lengte aan elke zyde van het vierkant lopen lange gangen1 op welker beide zyden de kamers1 de zalen1 de boekery1 en andere gemakken zyn4 ,alles is hier zeer wel ingerigt1 en de ,vaders wonen hier zeer gemakkelyk4 ,aan den buitenkant is hun ,kollegie1 het welk aan twee zyden van enen schonen tuin omringd is4 ,een deel der bomen die 'er in staan zyn een overblyfsel van het bosch dat hier ter plaatse was toen men begon de ,stad te bouwen4 ,dog men heeft 'er vele vrugtbomen en allerlei moeskruiden bygevoegd4 ,de ,vaders aten te zamen in ene grote zaal4 ,de tafels stonden rondom1 en aan enen kant een preekstoel1 waarop een der ,vaders gedurende den maaltyd klimt en den overigen iets uit een geestelyk boek voorleest4 ,dog dit geschiedde deze reis niet1 en al de tyd wierd om te praten besteed4 ,men at hier zeer wel1 en gaf zo veel schotels als by ons op de grootste gastmalen4 ,in dit grote gebouw zag men geen vrouwmensch1 maar alleen ,vaders of ,broeders1 dat is jonge lieden die tot aanstaande ,jesuieten geschikt zyn1 en daar opgebragt worden4 ,dezen maakten het eten klaar1 en droegen het op1 want gemene bedienden worden hier niet toegelaten4 ,geestelyken4 ,buiten den ,bisschop zyn hier te lande drierlei ,geestelyken1 ,jesuieten1 ,priesters1 ,barrevoeters1 anders ,recollects4 ,de ,jesuieten zyn voor zeker de aanzienlyksten4 ,ook zegt men hier voor een spreekwoord1 dat om het beeld van enen ,barrevoeter te maken men genoeg heeft aan ene byl1 om enen ,priester aftebeelden gebruikt men ene schaar1 maar om enen ,jesuiet te schilderen moet men een pinceel hebben4 #cah ,de ,jesuieten zyn gemeenlyk geleerde lieden1 beleefd en aangenaam in gezelschap4 ,in alles wat zy doen heeft iets bevalligs plaats1 zo dat het geen wonder is dat zy de gemoederen der menschen innemen4 ,zelden spreken zy van godsdienstzaken1 en zo zy het doen vermyden zy altyd de geschilpunten4 ,daarentegen zyn zy altyd zeer gereed om anderen ten dienst te staan1 en zelfs voortekomen4 ,deze eigenschappen heb ik by alle de ,jesuieten gevonden met de welken ik hier te ,lande omgang heb gehad4 ,zy bezitten grote goederen in eigendom1 die zy van den ,koning gekregen hebben4 ,te ,montreal hebben zy ene fraye ,kerk met een net ,klooster4 ,zy staan 'er niet naar om ene standplaats by de ene of andere gemeente te krygen1 dog laten dat gaarne aan de ,priesters over4 ,hun enige arbeid hier te ,lande is de ,heidenen te bekeren1 en met dat inzigt hebben zy hunne zendelingen overal4 ,genoegzaam by elk dorp1 dat bekeerden ,wilden toekomt1 woont een ,jesuiet of twee1 die op dezelven agt geven4 ,dus vindt men ,jesuieten by de bekeerde ,heidenen te ,tadoussac1 te ,lorette1 te ,besancourt1 te ,st4 ,franois1 te ,saut ,st4 ,louis1 en overal waar zig bekeerlingen ophouden4 ,ook hebben zy hunne zendelingen onder de onbekeerden1 zo dat men gemeenlyk in elk groot dorp van ,wilden enen ,jesuiet vinden zal1 die alle pogingen aanwendt om ze te winnen4 ,des winters gaat hy met hun op de jagt1 in weerwil van allerhande ongemakken1 als van alle dagen in sneuw1 vorst1 en slegt weder in de lugt te moeten wezen1 en in de hutten der ,wilden1 waar het van vloyen en ander ongedierte krielt1 te moeten slapen4 ,dit alles ondergaan de ,jesuieten1 ten dele om de ,wilden te bekeren1 en ten dele met inzigten van staat en anderen4 ,de ,koning trekt grote voordelen van de ,jesuieten1 dewyl zy de ,wilden tot alles brengen kunnen1 gelyk als om de ,engelschen te beoorlogen1 alle hunne pelteryen aan de ,franschen te leveren1 of de ,engelschen te beletten in hun ,land te komen1 en diergelyken4 ,dog dit alles is niet geheel zonder gevaar2 want als de ,wilden dronken zyn gebeurt het wel dat zy de ,zendelingen ombrengen1 als waren die maar verspieders1 en geven dan ter hunner ontschuldiging voor dat niet zy maar de drank den ,jesuiet heeft gedood4 ,dit zyn genoegzaam de enige bezigheden der ,jesuieten hier te ,lande4 ,zy gaan in de ,steden gene kranken bezoeken1 zy horen gene biegt1 nog wonen begraafnissen by4 ,ook heb ik ze byna gene ,omgangen zien doen4 ,zelden gaan zy in de huizen om 'er onthaald te worden1 zelfs al zyn zy genodigd4 ,ligt is het te zien dat zy meest allen om hun verstand uitgekozen zyn4 ,men houdt ze hier te ,lande voor doordringende koppen1 die overal kans toe weten4 ,dit maakt dat zy ook hier hunne vyanden hebben4 ,ook nemen zy niemant onder zig aan dan die verstand heeft1 alle domkoppen zyn by hun uitgesloten4 ,dog tot ,priesters neemt men allerlei geesten1 en nog minder bedenking valt 'er by het maken van enen ,monnik4 ,de ,jesuieten in ,kanada zyn allen uit ,frankryk overgekomen4 ,velen van hun blyven hier maar enige jaren en keren dan terug4 ,sommigen1 waarvan 'er nog vyf of zes in 't leven zyn1 die in ,kanada geboren waren1 zyn naar ,frankryk gegaan en daar onder de ,jesuieten aangenomen4 ,dog geen van hun is hier oit terug gekomen2 wat geheim daaronder leggen mag weet ik niet4 ,gedurende myn verblyf te ,quebec lag een der ,priesters1 met bewilliging des ,bisschops1 zyn ampt neder1 en ging tot de ,jesuieten over2 het welk den overigen ,priesters niet breed aanstond1 als had deze hunnen stand te gering geagt4 ,evenwel zyn 'er ,priesters om dienst te doen by alle de gemeentens die den ,jesuieten schattingen betalen4 ,de ,bisschop stelt die ,priesters aan4 ,geen der ,geestelyken dryft hier enigen handel in bontwerk4 ,na den middag bezogt ik het zogenaamde ,seminarium1 of het huis waar alle de ,priesters by malkander wonen4 ,dit gebouw is enige verdiepingen hoog1 en heeft gangen en kamers4 ,daar by legt een schone tuin4 ,de ,heren van het ,seminarium gaven in beleefdheid den ,jesuieten niet veel toe1 en ik bragt den tyd in hun gezelschap met veel genoegen door4 ,de ,priesters maken den tweden rang der ,geestelyken1 en het grootste getal uit4 ,de meeste ,kerken in de steden en op de dorpen1 alleen die der nieuw bekeerde ,wilden uitgenomen1 worden van ,priesters bediend4 ,ook hebben zy enige zendelingschappen4 ,in ,kanada zyn twee ,seminaria1 een te ,quebec en een te ,montreal1 die elk hunnen ,opzigter hebben1 en niet van malkander afhangen4 ,de ,priesters van 't ,seminarium te ,montreal zyn allen van de order van ,st4 ,sulpicius1 en bedienen alleen maar de gemeentens in die ,stad en op het ,eiland van den zelven naam4 ,alle de andere ,kerken behoren tot het ,seminarium van ,quebec4 ,de ,priesters van ,st4 ,sulpicius komen allen uit ,frankryk1 en men verzekerde dat 'er noit een uit ,kanada geboortig was onder geweest4 ,dog in het ,seminarium van ,quebec zyn 'er verscheidenen die hier te lande geboren zyn4 ,om bekwame voorwerpen voor het zelve te vinden heeft men1 zo wel te ,quebec als te ,st4 ,joachim scholen opgeregt1 waarin de jeugd in het ,latyn en andere wetenschappen tot den ,priesterstand betrekkelyk wordt onderwezen4 ,dog men is hier zo keurig niet of men neemt ook wel middelmatige geesten aan4 ,in 't ,latyn schynen velen het niet ver gebragt te hebben1 want1 schoon hun gehele ,godsdienst in die taal geschiedt1 en zy dagelyks het ,breviarium in 't ,latyn lezen1 wisten egter de minsten het te spreken4 ,alle de ,priesters uit het ,seminarium van ,quebec worden door den ,bisschop ingezegend4 ,de ,koning heeft beiden den ,seminaria grote inkomsten geschonken4 ,dat van ,quebec heeft jaarlyks meer dan dertigduizend guldens aan inkomen4 ,het gehele land op de west zyde der ,st4 ,laurence van ,quebec af tot ,bae ,st4 ,paul toe behoort dat ,seminarium1 behalven het geen 't op andere plaatsen bezit4 ,zy verhuren de landen voor zekere sommen4 ,gemeenlyk geldt een land van drie ,arpents in de langte een ,ecu 's jaars1 behalven enige toepagt4 ,op vele plaatsen daar 'er gelegenheid toe is hebben de ,priesters koorn- en zaagmolens doen bouwen1 waarvan zy goede inkomsten trekken4 ,het ,seminarium van ,montreal is eigenaar van al den grond waarop die stad staat en van het ,eiland1 van den welken het jaarlyks meer dan zeventigduizend ,livres aan renten trekt1 zonder te rekenen wat de ,priesters van hun ampt weten te maken4 ,alle de inkomsten der landeryen en vaste goederen komen aan het ,seminarium1 zonder dat de ,priesters ten platten lande daar iets van krygen4 ,en daar dat ,seminarium maar uit zestien ,priesters bestaat1 en meer inkomsten geniet dan het jaarlyks van noden heeft1 zo worden 'er alle jaren grote sommen naar ,frankryk aan het ,hoofd-seminarium overgemaakt4 ,de inkomsten van het ,seminarium te ,quebec worden tot het onderhoud der ,priesters in het ,seminarium en tot dat van sommige jongelingen1 die tot ,priesters opgebragt worden1 besteed4 ,de ,priesters ten platten lande bestaan van de ,tiendens1 die zy van hunne gemeente trekken1 en van het geen zy door hun ampt verdienen4 ,op plaatsen waar de gemeentens en de inkomsten gering zyn1 hebben zy een zeker onderhoud van den ,koning4 ,als een ,priester ten platten lande oud geworden is1 wordt het hem somtyds vergund in het ,seminarium te komen1 en daar zyne dagen te eindigen4 ,elk ,seminarium stelt de ,priesters op zyne landgoederen aan4 ,op de overige plaatsen stelt de ,bisschop de ,priesters4 ,barrevoeters4 ,de ,barrevoeters of ,recollects maken het derde soort van ,geestelyken uit4 ,zy worden ook ,franciskaner ,monnikken genoemd1 dewyl zy volgens den regel van ,st4 ,franciscus leven4 ,zy bezitten te ,quebec een tamelyk groot en nog al enigermate net huis met ene kerk4 ,daarnevens legt een grote schone tuin1 dien zy zelven onderhouden4 ,te ,montreal en te ,trois ,rivires is hunne levenswys even dezelve als hier4 ,zy nemen alles aan wat zy bekomen kunnen1 zonder op het verstand te zien4 ,ook breken zy zig het hoofd niet met de wetenschappen1 en my wierd verzekerd dat zodra zy het ,monnikskleed aan hebben zy niet alleen om geen studeren denken1 maar nog zelfs alles vergeten wat zy geweten hebben4 ,zy slapen meest op matten of iets anders dat hard is1 schoon ik in de cellen van sommigen goede bedden zag leggen4 ,zy hebben gene vaste goederen1 dewyl zy gelofte doen van armoede1 en leven alleen van de almoessen die zy krygen4 ,ten dien einde hebben zy enige ,fratres1 of jonge ,monnikken1 die met enen zak aan de huizen rond gaan1 om hout1 brood1 vleesch1 en wat zy anders van doen hebben1 te verzamelen4 ,op het land hebben zy gene gemeentens4 ,dog somtyds gaan zy wel in zendelingschap by de ,wilden4 ,in elke vesting waar boven de veertig man in bezetting legt onderhoudt de ,koning enen van deze ,monniken in plaats van enen ,priester1 om den dienst waartenemen4 ,hiervoor geniet hy vry kost1 woning1 oppassing1 en tweehonderd ,livres 's jaars4 ,de helft van dit geld zendt hy aan de ,gemeenschap1 het overige is voor hem4 ,op de schepen worden ook meest deze ,monnikken gebruikt1 welken deswegens als tot 's ,koning dienaars behorende worden aangezien4 ,als een ,pasteur ten platten lande sterft en de plaats niet schielyk kan vervuld worden1 zendt men enen dezer ,monnikken derwaards tot dat 'er een andere ,priester is4 ,een deel dezer ,monnikken komt uit ,frankryk over1 dog een deel van hun zyn inboorlingen4 ,buiten deze ,monnikken zyn 'er hier gene anderen1 uitgenomen een enkelde ,augustyner1 die met de schepen overkomt1 dog ook weer henen gaat4 ,den #aa4 ,augustus des morgens deed ik ene wandeling met den ,heer ,gaulthier buiten de ,stad1 ten dele om naar planten te zoeken1 en ten dele om het ,nonnenklooster te bezigtigen dat op enigen afstand van de stad legt4 ,dat klooster1 't welk pragtig van steen gebouwd is1 legt in enen aangenamen oord1 en is met akkers1 weilanden1 en bosschen omringd4 ,men kan hier de ,stad en de ,rivier duidelyk zien4 ,een ,hospitaal voor arme oude lieden1 voor gebrekkelyken en diergelyken1 maakt een deel van 't klooster uit1 en is in twee zalen verdeeld1 ene voor de mans en de andere voor de vrouwen4 ,de ,nonnen passen beiden de geslagten op1 egter met dit onderscheid dat zy voor de mans het eten alleen maar bereiden1 het aanbrengen1 hun geneesmiddelen ingeven1 het eten weer van de tafel nemen1 dog het overige aan manspersonen te verrigten overlaten2 maar in het vrouwenvertrek doen zy alles4 ,voor 't overige was dit ,hospitaal even zo ingerigt als dat van ,quebec4 ,op verzoek van den ,gouverneur ,generaal1 had my de ,bisschop de byzondere gunst toegestaan van in het ,klooster te mogen gaan4 ,in gezelschap van den ,heer ,gaulthier bragt my de ,abdis in alle de kamers1 begeleid van enen troep van ,nonnen4 ,de meesten derzelven zyn van adelyke afkomst2 dog velen waren oud1 schoon 'er verscheiden jongen onder waren1 die 'er niet onaardig uitzagen4 ,zy schenen allen veel bevalliger te zyn dan in het andere ,nonnenklooster4 ,de kamers waren even als in dat afgedeeld2 dog men vond 'er een weinig meer huisraad in4 ,de bedden hadden blauwe gordynen2 daar stonden een paar kleine bureaux1 een tafeltje1 twee stoelen1 en enige printen hingen 'er aan den wand4 ,dog 'er was nog schoorsteen1 nog kacchel1 dewyl zy1 gelyk zy 't noemden1 op allerlei wyzen het vleesch doden moesten4 ,de eetzalen evenwel en de vertrekken der zieken wierden door kacchels verwarmd4 ,het getal der ,nonnen is hier niet bepaald1 en ik zag 'er ene goede menigte van4 ,ook wierden hier verscheiden' ,nieuwelingen onderwezen1 eer zy hare proef deden4 ,men zendt hier ook jonge ,juffrouwen naartoe om in den godsdienst en handwerken onderwezen te worden1 en dezen gaan daarna weder uit het ,klooster4 ,dit gebouw ziet 'er als een ,paleis uit1 en is1 gelyk men zegt1 van enen ,bisschop1 die ook in 't koor der kerk begraven legt1 gestigt4 ,wy zamelden den voormiddag enige kruiden op de weiden1 die daar naby lagen1 en gingen omtrent den middag by enen ouden eerwaardigen ,barrevoeter spyzen1 die het klooster als ,priester bediende4 ,het eten was van de ,nonnen klaar gemaakt1 en bestond in zo veel schotels als of het voor de tafel was van een groot ,heer4 ,ook schonk men 'er verscheiden' soorten van wyn4 ,dit klooster heeft ook aanzienlyk inkomsten4 ,boven op het gebouw staat een kleine toren met ene klok4 ,als men bedenkt wat uitgestrekte goederen de ,koning in ,kanada aan alle die ,geestelyken weggeschonken heeft1 zoude men zeggen1 dat hy zeer weinig voor zig zelven moest hebben overgehouden4 ,brambozen4 ,brambozen1 van het soort dat by ons gemeen is1 wiessen overvloedig op de heuvels1 by de koornlanden1 en aan beken en stromen1 zodat de takken dikwyls geheel rood van de bessen waren4 ,zy waren nu gedeeltelyk ryp1 en wierden op het nagerigt gegeten1 en ook wel voor den winter in suiker ingemaakt4 ,de ,sorbus aucuparia is tamelyk gemeen in de bosschen4 ,winden4 ,de noordoosten wind wordt hier voor den scherpsten gehouden2 en men verzekerde my1 dat hy des winters door vry dikke muren zelfs heen dringt1 zo dat de gehele muur van binnen met ryp als beslaat4 ,zelfs zou ene kaars digt aan den muur geplaatst byna uitwayen van den wind die door den muur doordringt4 ,deze wind beschadigt de stenen huizen dikwyls1 en doet den kalk en de klei schilferen en afvallen4 ,de noorden en noordoosten wind houdt men hier ook voor de koudsten4 ,des zomers voert de noordoosten wind gemeenlyk regen aan4 ,lugtsgesteldheid4 ,het onderscheid van lugtsgesteldheid tusschen ,quebec en ,montreal wordt als zeer groot beschreven4 ,te ,montreal is het met de winden en het weer gantsch anders als te ,quebec gesteld4 ,ook is daar de winter ver na zo koud niet4 ,by ,montreal wassen schone ,peren1 dog te ,quebec komen die niet voort1 en de bomen vriezen dikwyls des winters dood4 ,te ,quebec valt meer regen2 de lente begint 'er later en de winter vroeger4 ,ook worden te ,montreal de vrugten vroeger ryp4 ,den #ab4 ,aug4 ging ik na den middag met ,jungstrom naar buiten1 om daar enen dag of twee te blyven1 ten einde des te beter het land en de gewassen te leren kennen4 ,de ,gouverneur ,generaal had enen ,amerikaan van ,lorette laten halen om ons den weg te wyzen1 en ons het gebruik te leren dat de ,wilden van de planten maken4 ,deze man was een geboren ,engelschman1 die dertig jaren geleden van de ,wilden van ,lorette nog een kind zynde gevangen1 en door hun in de plaats van enen uit hun1 die door den vyand was omgebragt1 opgevoed geworden was4 ,hy was sedert altyd onder hun gebleven1 had den ,roomschen ,godsdienst aangenomen1 en was met ene ,amerikaansche vrouw getrouwd4 ,hy ging gelyk de andere ,wilden gekleed1 en sprak ,engelsch1 ,fransch1 nevens verscheiden onder de ,wilden gebruikelyke talen4 ,het is onder deze volken de gewoonte van in de plaats der gesneuvelden uit hun enige gevangenen aantenemen1 en dien de zelve voorregten te doen genieten die de gesneuvelden plegen te hebben1 en ze dan als bloedvrienden aantezien4 ,in de oorlogen tusschen de ,franschen en de ,engelschen hebben de ,wilden die bondgenoten der ,franschen waren vele gevangenen van beiderlei geslagt in de ,engelsche ,volkplantingen gemaakt1 en ze als de hunnen aangenomen4 ,dit heeft gemaakt dat het bloed der ,wilden in ,kanada zeer met dat der ,europers vermengd is4 ,ook is het merkwaardig dat her grootste deel der ,europische gevangenen1 die de ,wilden dus onder hun ingelyfd hebben1 vooral als dit in hunne jeugd geschied is1 noit verlangd hebben naar hunne geboorteplaats terug te keren1 schoon hunne ,ouders en anderen van hunne nabestaanden hen bezogt en gepoogd hebben van hen daartoe te overreden1 aangezien zy 'er de magt thans toe hadden4 ,dog zy verkiezen liever de losse levenswys der ,wilden te blyven leiden dan weder by hunne ,landslieden te komen wonen4 ,zy kleden zig gelyk de ,wilden1 zodat men ze 'er bezwaarlyk van onderscheiden kan1 uitgenomen alleen1 dat zy meest blanker van huid zyn4 ,ook zyn 'er enige voorbeelden van ,franschen die tot de ,wilden overgegaan zyn1 en hunne levenswys aangenomen hebben4 ,integendeel weet men niet dat het oit gebeurd is dat een der ,wilden zig onder de ,europers begeven en hunne levenswys aangenomen heeft4 ,wanneer zy in den oorlog in de handen der ,europers geraakt zyn hebben zy altyd gelegenheid gezogt om weder by hunne ,landsgenoten te komen1 al waren zy enige jaren onder de ,europeanen geweest1 en al hadden zy alle de vryheden genoten welken de ,europeanen zelven bezitten4 ,landsgesteldheid4 ,het ,land dat wy heden doorkruisten was meest overal tot koorn- of weilanden aangelegd4 ,by de ,stad was het tamelyk vlak2 hierendaar met heldere stromende beekjes doorsneden4 ,de wegen waren goed1 breed en op lage plaatsen hadden zy sloten aan de kanten4 ,wat verder van de ,stad begon het land allengskens1 en zelfs tot ene aanmerkelyke hoogte toe1 te ryzen1 en men vond1 als ware het1 de ene hoogte boven de andere4 ,deze ryzende grond was egter tamelyk vlak1 merendeels zonder stenen1 en met ene goede en vette aarde bedekt4 ,even onder deze aarde lag gemeenlyk de hier overal voor handen zynde kalklei4 ,enige beddingen van dezelven lagen horizontaal1 anderen loodregt1 of zo dat de ene rand opwaards en de andere benedenwaards stond4 ,zulk ene loodregte legging heb ik ook op andere plaatsen hieromstreeks opgemerkt4 ,de grond was geheel bebouwd4 ,men zag 'er fraye kerken1 voortreffelyke akkers en schone landhoeven4 ,de weiden lagen meest in de dalen1 enigen egter op de hoogtens4 ,van daar had men een heerlyk uitzigt4 ,oostwaards zag men ,quebec1 en een deel der ,st4 ,laurence4 ,verder weg naar de zuidoostelyke zyde dier ,rivier vertoonde zig ene ry van hoge bergen1 die1 schoon vele mylen van dezelve afstaande1 egter met de ,rivier evenwydig liepen4 ,westwaards rezen de heuvels1 op enigen afstand van de plaats daar wy waren1 totdat zy ene ry van zeer hoge bergen maken4 ,dezen liepen ook evenwydig met de ,rivier1 of omtrent van 't zuiden naar het noorden4 ,dit hoge gebergte bestaat uit grauwe rotsen1 die uit verscheiden' soorten van stenen t'zamengesteld zyn1 van de welken ik in 't vervolg breder spreken zal4 ,deze bergen schynen een bewys opteleveren dat de kalkleyen even zo oud als de grauwe rotsstenen1 en niet eerst in later tyden geformeerd zyn1 want hier lagen verschrikkelyk zware grauwe rotsen boven op de bergen1 die uit zwarte kalkleyen bestaan4 ,weilanden4 ,de hoge weilanden in ,kanada zyn voortreffelyk goed1 en hebben veel vooruit boven die genen welken ik in de ,engelsche ,volkplantingen gezien heb4 ,hoe verder ik hier noordwaards in het ,land kwam1 des te schoonder weilanden en des te digter gras ontmoette ik4 ,op deze hoge weilanden vond men byna niets dan een soort van gras1 namelyk de ,poa angustifolia1 het welk drie of vier bloemen op een steeltje voortbrengt4 #cai ,dog de bloemen waren zo klein dat men het gras ligt voor ene ,agrostis konde aanzien4 ,voor 't overige had het zaad van onderen enige zagte hairen4 ,behalven dit vond men op de weiden nog witte klaver4 ,deze twee gewassen maakten hier al het gras uit4 ,zy stond digt en dik1 en de ,poa was tamelyk lang1 dog zeer fyn4 ,onder aan den wortel der ,poa was de grond geheel van klaver bedekt4 ,digter en fynder gras dan hier wies kon men noit verlangen4 ,men kon uit de overgebleven' voren zien dat alle deze weiden voorheen koornlanden geweest waren4 ,zy konden niet meer dan eens elken zomer gemaid worden1 vermits de lente te laat begint4 ,hoi4 ,het volk was nu sedert ene week sterk aan 't hoyen4 ,mans en vrouwen waren 'er bezig aan4 ,het hoi werd met karren weggebragt1 die door ossen of paarden getrokken werden4 ,by verscheiden' weiden stonden schuren4 ,op vogtige plaatsen maakten zy kegelagtige hoistapels4 ,merendeels waren de weiden niet omheind1 dewyl het vee meest aan den anderen kant van de bosschen liep1 wordende door ,herders1 waar het nodig was1 opgepast4 ,de koornlanden waren tamelyk groot4 ,men zag nergens afleidingen voor het water1 die evenwel op vele plaatsen wel nodig waren geweest4 ,zy liepen allen met smalle ruggen van omtrent vier of vyf ellen tusschen de voren1 zynde in 't midden byna ene halve el hoger dan de grond der voren4 ,al het koorn was zomerkoorn4 ,men zait in den herfst niet1 dewyl het gewas des winters dood vriezen zoude4 ,het meest stond hier witte ,weit4 ,dog men zag 'er ook ruime velden met ,erwten1 ,haver1 en hier en daar ,rogge en ,garst4 ,by alle de boerderyen byna vond men kool1 kawoerden en meloenen4 ,de braaklanden wierden des zomers niet omgeploegd1 zo dat 'er het onkruid vry mogt groeyen1 dog het vee liep 'er den gehelen zomer op4 #cbj ,huizen4 ,de ,huizen ten platten lande waren van steen of van hout4 ,de stenen huizen zyn niet van tichels1 waarvan men hier niet veel heeft1 dog van zulken steen als men in de natuurschap vinden kan1 vooral van zwarte kalkleyen4 ,dezen zyn hard als men ze uit den berg houwt1 dog vallen in schilfers als zy aan de lugt blootgesteld worden1 dog dit kan weinig schaden1 dewyl de stenen in den wand vastzitten en dus 'er niet uit vallen kunnen4 ,by gebrek van leyen bouwen zy dikwyls met kalksteen1 zandsteen1 en somtyds met grauwen rotssteen4 ,zulke muren zyn gemeenlyk twee voet dik1 zelden dunner4 ,men vindt hier overal kalk4 ,de meeste huizen op het land zyn egter van hout1 en somtyds van buiten wit gepleisterd4 ,de reten in de muren worden met klei aangevuld4 ,zelden zyn die huizen meer dan ene verdieping hoog4 ,in elk vertrek is of een kacchel1 of een schoorsteen1 en somtyds wel beiden4 ,de kacchels hebben de gedaante van een langwerpig vierkant4 ,sommigen zyn geheel van yzer1 omtrent twee en enen halven voet lang1 twee voet hoog1 en anderhalven voet breed4 ,deze yzeren kacchels worden allen in het yzerwerk by ,trois ,rivires gegoten4 ,sommigen zyn van tichels of van steen1 niet groter dan de yzeren kacchels1 maar boven opgedekt met yzeren platen4 ,de rook wordt uit den kacchel in den schoorsteen door ene yzeren pyp geleid4 ,des zomers neemt men de kacchels weg4 ,lorette4 ,des avonds kwamen wy te ,lorette aan1 en namen ons verblyf by de ,jesuieten4 ,den volgenden morgen vervolgden wy onze reis door de bosschen heen naar het gebergte1 om te zien wat zeldzaamheden men daar vinden konde4 ,de grond was in 't eerst meest vlak1 overal met zwaar hout bewassen1 uitgenomen op plaatsen daar poelen waren4 ,wel de helft van de gewassen die men hier ontmoet worden ook in ,zweden gevonden4 ,kerssenbomen4 ,men zag hier twee soorten van wilde ,kerssenbomen1 die egter maar verscheidenheden van malkander schynen te zyn1 schoon zy in 't een en ander merkelyk verschilden4 ,zy waren beiden in ,kanada zeer gemeen1 en de vrugten waren thans rood4 ,die van het ene soort dezer zogenaamde ,kerssenbomen waren wrang en trokken den mond en de keel t'zamen2 dog die van het andere hadden enen aangenamen zuren smaak4 #cba ,nieswortel4 ,de ,driebladerige ,nieswortel #cbb wies in grote menigte in de bosschen4 ,op vele plaatsen bedekte hy den grond geheel4 ,deze plant zogt voornamelyk zulke plaatsen die vol van mos1 dog niet al te nat waren1 en had gemeenlyk de ,oxalis ,acetocella en de ,circa ,alpina tot gezellinnen4 ,het zaad was nog niet ryp1 en de meeste stelen hadden geen zaad4 ,dit gewas werd van de ,franschen ,tissavoyanne jaune geheten4 ,de ,wilden gebruiken de bladeren en de stelen om verscheiden dingen die zy uit beestenvellen hebben gemaakt schoon geel te verwen4 ,de ,franschen1 in navolging hiervan1 verwen 'er wol en andere stoffen geel mede4 ,bomen4 ,wy klouterden met grote moeite enen van de hoogste bergen op4 ,dog tot myn groot verdriet zag ik 'er gene andere planten dan ik reeds in de vlaktens van ,kanada gezien had4 ,ook belette ons het hout waarmede de berg bewassen was het genoegen te nemen van een wyd uitgestrekt gezigt te genieten4 ,dus hadden wy zo goed als niets voor de moeite van ons klouteren4 ,de bomen die hier wiessen waren de ,haagbeuk1 of de ,carpinus ,ostrya1 de ,amerikaansche ,olm1 de ,roodbloemige ,ahorn1 die soort van boom die goed is om gebrande wonden te helen1 welken ik nog niet beschreven heb1 de ,beuk1 de ,betula nigra1 de ,sorberboom1 de ,kanadasche ,pynboom1 ,perusse genaamd1 de ,viburnum dentatum1 de ,esch1 de zo even beschreven ,kerssenboom1 en de ,besdragende ,taxus4 ,muggen4 ,muggen vonden wy in groter getal dan wy gewenscht hadden2 zy deden de huid met ene menigte van builen opzwellen4 ,de ,jesuieten te ,lorette zeiden dat het beste middel tegen de steken van die ongedierte was het aangezigt en de handen met vet te besmeren4 ,tegens de beet hielden zy koud water voor het best1 mits men 'er de wond ten eersten mede wiessche4 ,des avonds kwamen wy weder te ,lorette terug1 na dat wy de planten1 die aanmerking verdienden1 en die wy dezen dag gezien hadden1 nauwkeurig aangetekend en beschreven hadden4 ,lorette4 ,lorette is een dorp1 drie ,fr4 mylen ten westen van ,quebec4 ,het wierd byna alleen van ,wilden1 tot de ,hurons behorende1 bewoond1 welken den ,roomschen ,godsdienst aangenomen hebben4 ,het dorp ligt nevens een riviertje1 het welk daar met een groot geraas over ene klip heen stroomt1 en enen zaag- en enen koornmolen aan 't gaan helpt4 ,voor de aankomst van den ,vader ,jesuiet alhier woonden de ,amerikanen in hutten1 gelyk die der ,laplanders2 dog sedert hebben zy de ,franschen in 't bouwen nagevolgd4 ,de meeste huizen zyn van hout1 weinigen van steen4 ,in elk huis waren twee vertrekken1 de keuken en ene kamer4 ,in de kamer stond een kleine stenen kacchel van boven met ene yzeren plaat1 volgens 't gebruik van ,kanada4 ,nevens den wand stonden de bedden1 waar in zy met geen ander deksel leggen dan hunne dagelyksche klederen4 ,ook zag hun overig huisraad 'er vry slegt uit4 ,men heeft hier een frai kerkje met toren en klok4 ,de toren is puntig1 enigsins hoog1 en met wit of vertind blek gedekt4 ,deze kerk wil men hier dat enige gelykenis heeft naar die van ,santa ,casa te ,lorette in ,italie1 naar welke plaats het dorp zynen naam heeft4 ,naast de kerk staat een stenen huis voor de ,priesters1 zynde twee ,vaders ,jesuieten1 die hier altyd wonen4 ,men is hier even vlytig in den godsdienst als op andere ,roomschgezinde plaatsen1 en het was vermakelyk te horen hoe wel de ,wilden1 en vooral derzelver vrouwen allerlei geestelyke liederen in hunne taal zongen4 ,de meesten dezer ,hurons gaan op de wys van hunne ,landslieden gekleed2 dog de mans hebben gaarn een vest aan gelyk de ,franschen4 ,de vrouwen egter houden zig getrouw aan de wys van haar land4 ,het is bekend dat de voorouders dezer ,wilden1 by hunne bekering tot het ,christendom1 ene gelofte gedaan hebben van noit sterken drank te gebruiken4 ,deze gelofte hebben zy tot nog toe vry heilig onderhouden1 zo dat men 'er zelden enen beschonken ziet1 schoon anders de ,wilden hun leven voor den brandewyn laten zouden4 ,behalven in het bouwen volgen deze ,amerikanen de ,franschen in vele dingen naar4 ,zy planten allen ,mais4 ,sommigen hadden ook een weinig ,weit of ,rogge4 ,verscheiden' hielden koeyen4 ,zy zetten van onze gemene ,zonnebloemen #cbc op de ,maislanden1 en doen 'er het zaad van in hunne ,sagamite of ,maissoep4 ,hunne ,mais was van een klein soort dat vry tydig ryp wordt1 en een zeer aangenaam meel uitlevert4 ,in ,augustus wordt zy ryp4 ,de molens komen den ,jesuieten toe1 die voor alles wat 'er gemaald wordt geld ontvangen4 ,men heeft tot ene proeve in ,kanada enige van de ,zweedsche winterweit en winterrogge gezaid1 want hier heeft men anders niet dan zomerkoorn1 dewyl men bevonden had dat het koorn 't welk men in ,frankryk tegens den winter zait hier doodvriest4 ,om die reden had ,dr4 ,sarracin1 gelyk my de oudste der ,jesuieten vertelde1 een weinig ,zweedsch winterkoorn doen komen4 ,dit slaagde zeer wel1 en wederstond de koude4 ,de airen1 't is waar1 schenen wel zo zwaar niet als het ,kanadasch graan2 dog in gewigt wonnen zy 't wel tweemaal1 en gaven een veel witter meel4 ,men wist niet waarom men de proeven niet vervolgd heeft4 ,men kan hier uit het zomerkoorn op ver na een zo wit brood niet bakken als in ,frankryk uit het winterkoorn4 ,my wierd verzekerd dat het voorjaarskoorn1 ,weit1 zo wel als ,rogge1 oorspronglyk hier te lande uit ,zweden of ,noorwegen gekomen was4 ,de ,franschen hadden ondervonden dat het wintergraan uit ,frankryk hier gebragt 's winters doodvroor1 en dat het zomerzaad uit hun vaderland overgevoerd hier genen genoegzamen tyd had om ryp te worden4 ,en dit deed hen in 't begin ,kanada voor een slegt en onbewoonbaar land aanzien4 ,maar eindelyk bedagten zy zomerkoorn uit de noordelykste delen van ,europa te doen komen1 en dit slaagde wel4 ,ik keerde den #ad4 terug naar ,quebec1 makende langs den weg enige kruidkundige aanmerkingen4 ,nieuwe ,gouverneur4 ,dien avond kwam de nieuwe ,gouverneur ,generaal over geheel ,kanada1 de ,marquis de la ,jonquire1 voor de ,stad1 dog verschoof zyne intrede tot den #ae4 zynde het daar toe dien avond te laat4 ,hy was den #b4 ,juni ,n4 ,s4 uit ,frankryk uitgezeild1 en had ,quebec niet eerder dan nu konnen bereiken1 ter oorzaak van de hindernissen die de grote schepen op de ,st4 ,laurence van wegens de zandbanken ontmoeten4 ,dezen maken dat men niet dan met enen zeer gunstigen wind de ,rivier kan opvaren1 moetende de schepen zeer dikwyls wenden1 en somtyds zeer nauwe kanalen doorvaren4 ,behalven dat was het den #ae4 het feest van ,maria's ,hemelvaart1 dat in alle ,roomsche ,landen zeer stiptelyk gevierd wordt4 ,dus was die dag dubbeld merkwaardig1 zo wel om het feest als om de aankomst van den ,gouverneur1 die hier met grote plegtigheden ontvangen wordt1 dewyl hy zo veel is als ,onderkoning4 ,des morgens om agt uur verzamelden zig de voornaamste lieden ten huize van den ,heer ,de ,vaudreuil1 die onlangs tot ,gouverneur van ,trois ,rivires benoemd was geworden1 en in de benedenstad woonde4 ,zyn ,vader was ,gouverneur ,generaal geweest4 ,de ,marquis de la ,galissonire kwam hier ook1 die tot nog ,gouverneur ,generaal geweest was1 en thans op zyn vertrek naar ,frankryk stond4 ,hy wierd begeleid door de voornaamste ,amptenaars4 ,ik was hier ook genodigd4 ,om half negen stapte de nieuwe ,gouverneur in een sloep1 die met rood doek bekleed was4 ,daarop wierd het geschut van de wallen gelost1 en alle de klokken begonnen te luyen4 ,alle de voornaamste ,heren begaven zig naar den oever om den ,gouverneur te verwelkomen4 ,by het uitstappen van de sloep werd hy door den ,marquis de la ,galissonire ontvangen4 ,na dat deze twee malkanderen begroet hadden1 trad de ,major der ,stad toe1 en hield ene redenvoering tot den nieuwen ,gouverneur1 die door denzelven kortelyk werd beantwoord2 waarop het geschut wederom gelost werd4 ,de straat tot aan de ,hoofdkerk toe was met gewapende manschap bezet1 die grotendeels uit de borgery gekozen was4 ,de ,gouverneur ging te voet1 gekleed in enen roden gegalonneerden rok1 begeleid door alle de voornaamsten en ene schaar van aanschouwers4 ,zyne bedienden1 in 't groen gekleed1 gingen met het geweer op schouder vooruit4 ,aan de deur der ,hoofdkerk werd hy door den ,bisschop aan 't hoofd der ,geestelykheid ontvangen4 ,de ,bisschop was in zyn plegtgewaad1 hebbende den myter op het hoofd1 en den ,bisschoppelyken staf in de hand4 ,sommige ,priesters waren in witte mishembden1 anderen in lange misrokken gedost4 ,na dat de ,bisschop ene korte redenvoering gehouden had1 gaf hy den ,gouverneur een zilveren ,christusbeeld te kussen1 het welk door eenen ,priester op enen langen stok gedragen werd1 wordende die ,priester door twee anderen begeleid1 welken ieder ene brandende waschkaars in de hand hadden4 ,daarop ging de ,bisschop met de ,geestelyken vooruit naar het ,koor2 de bedienden van den ,gouverneur volgden1 den hoed op 't hoofd1 en 't geweer op schouder4 ,het laatst kwam de ,gouverneur zelf met allen die hem verzelden4 ,toen het ,koor begon bleven de nieuwe en de oude ,gouverneur voor enen met rood bekleden stoel staan1 waar zy gedurende de gehele ,mis1 die door den ,bisschop zelven verrigt werd1 bleven4 ,uit de ,kerk begaven zy zig naar het ,slot1 waar de voornaamste ,heren byeenkwamen om hunne pligtplegingen afteleggen4 ,het zelve kwamen alle de geestelyke ordres doen4 ,ik had de eer mede ter middagmaaltyd met enige anderen genodigd te worden4 ,het onthaal was geschikt naar de plegtigheid1 en men bleef tamelyk lang aan tafel4 ,de ,marquis de la ,jonquire was lang van persoon1 en iets boven de zestig jaren oud4 ,hy had in den laatst geeindigden oorlog enen hevigen zeeslag aan de ,engelschen geleverd1 dog was door de overmagt gedwongen geweest zig over te geven4 ,by die gelegenheid werd hy door de schouder geschoten4 ,in 't gaan liet hy het hoofd een weinig voorover hangen4 ,hy was voor 't overige een zeer bevallig man1 en die zyne waardigheid wel wist te handhaven onder het uitdelen zyner gunstbewyzen4 ,middel om de dranken koel te houden4 ,verscheiden der ,heren die den maaltyd bywoonden zeiden het volgende dikwyls beproefd1 en om den drank in den zomer koel te houden1 goed gevonden te hebben4 ,men tapt den drank in flesschen af1 welken men toegekurkt in de lugt hangt na ze met natte doeken omwonden te hebben4 ,dit maakt den wyn koud1 al was hy reeds warm geweest4 ,na enigen tyd maakt men de doeken op nieuws met water nat1 dat zo koud is als men het krygen kan4 ,de drank wordt op deze wys zelfs koelder dan het water waar men de doeken mede begoten heeft4 ,de uitwerking is dezelve al hangen de flesschen in de zon4 #cbd ,omgang4 ,de ,omgang ter ere der ,heilige ,maagd was ook zeer pragtig1 wordende door de ,geestelykheid1 de beide ,gouverneurs1 en ene grote menigte van de voomaamste lieden1 bygewoond4 ,het geschut wierd gelost1 de klokken geluid1 de trom geroerd1 en 't krygsvolk stond in 't geweer4 ,de aanschouwers vielen allen op de knien voor het beeld der ,lieve ,vrouw1 dog niet voor dat van den ,zaligmaker4 ,de ,geestelykheid ging den gantschen tyd al zingende4 ,thuya4 ,de ,thuya occidentalis wies zeer overvloedig in ,kanada1 dog niet zuidelyker4 ,het meest zuidwaards dat ik dezen boom gezien heb was in ,new ,york1 een weinig van ,saratoga1 en by ,casses1 omtrent op de breedte van #db4 gr4 #aj4 min4 ,de ,heer ,bartram had 'er egter enen boom van in ,virginie gezien1 digt by de plaats op de ,rivier ,james die ,the ,falls genoemd wordt4 ,ook verzekerde ,dr4 ,colden dat hy hem op verscheiden plaatsen rondom zyn ,landgoed ,coldingham1 tusschen ,new ,york en ,albany1 omtrent op de breedte van #da4 gr4 #cj4 min4 gezien had4 ,de ,franschen door gantsch ,kanada1 zo wel als de ,engelschen en ,hollanders te ,albany noemen hem den ,witten ,ceder4 ,de ,engelschen in ,virginie hebben enen daar groeyenden ,thuya den naam van ,jeneverboom gegeven4 ,deze boom groeit op verschillende gronden4 ,de wortels schynen altyd enig vogt te moeten hebben4 ,vooral scheen hy in poelen en natte gronden wel te tieren1 en wierd daar vry hoog4 ,na dezen schenen hem steenagtige heuvels en andere plaatsen waar tamelyk grote stenen by malkander lagen1 welken met mos begroeid waren1 wel te behagen4 ,vond men zulke met mos bewassen stenen in menigte aan het strand1 zo stonden 'er gemeenlyk ook enige ,thuyas4 ,behalven dat1 zag men den boom hier en daar op de hoogtens nevens de rivieren1 en andere hoge gronden die met ene stofagtige aarde bedekt waren1 waarby men aanmerken moet dat die plaatsen gemeenlyk enig mineraal water omtrent zig hadden1 of dat zy van de hoger landen enig vogt kregen4 ,ik zag hem ook wel in ene droge aarde wassen1 dog daar kwam hy noit tot ene aanmerkelyke zwaarte4 ,in de kloven der bergen vond men hem dikwyls genoeg2 dog hy wierd daar ook niet zeer zwaar4 ,de grootsten van deze bomen1 die ik gezien heb1 waren ongevaar vyf of zes vadem hoog4 ,een boom van tien duim in 't kruis had twee en negentig kringen2 een andere van enen voet en twee duim dikte had 'er honderd twee en veertig4 #cbe ,de ,inwoonders van ,kanada gebruiken dezen boom om heiningen te maken1 dewyl het hout langer dan eens menschen leven onder den bloten hemel duren kan4 ,de meeste heiningen waren hier te lande van dit hout gemaakt1 gelyk ook de meeste palen1 die men in den grond slaat4 ,de palissades voor de vestingwerken waren byna allen van ,thuyahout4 ,somtyds bezigt men het ook voor balken4 ,de ribben in den bodem van de bastenschuiten zyn ook van dezen boom1 dewyl het buigzaam1 en varsch zynde zeer ligt is4 ,geen hout wordt beter geagt om kalk te branden4 ,de dunne takjes met de bladen gebruikt men om 'er bezems van te maken4 ,zulke bezems komen de ,wilden te koop veilen4 ,ook heb ik niet gemerkt dat men andere soorten van bezems in ,kanada gebruikte4 ,de varsche takken hebben enen byzonderen en niet onaangenamen reuk1 dien somtyds de bezems van zig geven4 ,in de ,geneeskonst gebruikt men dezen boom tot meer dan een einde4 ,de ,kommandant van ,fort ,st4 ,frederic1 de ,heer de ,lusignan1 wist zyne werking tegens de pynen van het ,rhumatismus niet genoeg te pryzen4 ,men stampt de varsche bladeren in een mortier1 en mengt ze dan met smeer van varkens of andere beesten4 ,dit kookt men zo lang tot dat het ene zalf wordt1 die men op linnen gesmeerd op de pynelyke plaats legt4 ,deze zalf verzagt de pyn in korten tyd4 ,tegens door het lichaam vliegende pynen neemt men vier vyfden van de bladeren van een soort van ,polypodium1 #cbf een vyfde van de zaadhuisjes der ,thuya1 en maakt 'er een poeder van4 ,dit begiet men met lauw water1 smeert het tot een bry geworden zynde op een stuk linnen1 en windt het om het lichaam1 met deze voorzorg egter dat men enen doek tusschen het lichaam en de bry in legt1 dewyl de bry brand als vuur4 ,dit middel hadden velen voortreffelyk goed gevonden4 ,een ,iroquois vertelde ons dat het afkooksel der bladeren tegens den hoest gebruikt werd4 ,omstreeks ,saratoga drinkt men dat afkooksel tegens de afgaande koortsen4 ,de boom blyft den winter over groen4 ,zyn zaad wordt in 't laatst van ,september ,o4 ,s4 ryp4 ,den #d4 ,october hadden dit jaar enigen reeds begonnen hun zaad te laten vallen1 vooral zulken die aan enen sterken zonneschyn bloot stonden1 en de anderen hadden reeds hunne zaadhuisjes begonnen te openen4 ,deze boom heeft de zelve eigenschap als verscheiden andere bomen van ,noord ,amerika1 namelyk dat zy in grote menigte in moerassen en zware bosschen1 en zelfs daar meer dan op andere plaatsen1 wassen1 zo dat men zeggen kan dat daar zyn regte plaats is4 ,egter staat op die plaatsen nauwelyks een enige boom die zaad geve4 ,in tegendeel als zy aan den buitenkant van een bosch1 of op ene andere plaats staan waar zy vrye lugt hebben1 zo zyn zy vol zaads4 ,dit heb ik ontelbare reizen opgemerkt4 ,en het zelve had plaats omtrent den ,ahorn1 den ,sassafras1 den witten ,dennenboom1 de zogenaamde ,perusse1 den ,moerbezieboom1 en anderen4 ,den #g4 ,aug4 ging ik4 het ,urseliner ,nonnenklooster bezigtigen4 ,de inrigting daarvan is genoegzaam de zelve met de andere ,nonnenkloosters4 ,dit ,klooster staat binnen de ,stad1 en heeft ene fraye ,kerk4 ,de ,nonnen stonden voor zeer godsdienstig te boek4 ,ook zyn het deze ,nonnen die zig het minst laten zien1 en zig het meest in huis houden4 ,buiten den ,geneesheer en den ,wondheler1 mogen gene mans in 't ,klooster komen1 ten zy door een byzonder verlof van den ,bisschop1 dat zelden verleend wordt2 dog ik had 'er een1 op voorspraak van den ,marquis de la ,galissonire1 verworven4 ,ik ging 'er met den ,heer ,gaulthier naar toe4 ,de ,abdis1 vergezeld van enen stoet ,nonnen1 meest allen ouden1 ontving ons4 ,het was een ,zondag1 en in de ,kerk vonden wy verscheiden' ,nonnen op hare knien leggen en bidden4 ,by 't intreden van de kerk vielen de ,abdis en alle de ,nonnen op hare knien4 ,het zelve deed de ,heer ,gaulthier1 en ik ook4 ,wy kwamen daarop in een kapelletje1 der ,heilige ,maagd toegewyd1 waar wederom geknield moest worden4 ,vervolgens bezagen wy de kerken1 de eetzaal1 en het vertrek waarin de ,nonnen zitten te werken1 het welk zeer groot is4 ,de eetzaal is even eens geschikt als in de twee andere ,kloosters4 ,onder de tafels zyn kleine laden waarin elke ,non haar vork1 servet1 en andere dingen bergen kan4 ,de ,celletjes zyn klein1 en elke ,non heeft 'er een4 ,de muren zyn niet geschilderd4 ,een klein bed1 ene tafel met laden1 een ,christusbeeld1 enige ,heiligen1 en een stoel1 zie daar al het huisraad4 ,men bragt ons in een vertrek vol van jonge ,juffrouwen van omtrent twaalf jaar en daaronder1 welken herwaards gezonden waren om onderwezen te worden4 ,zy mogen eens op enen dag hare nabestaanden gaan bezoeken1 dog niet lang uitblyven4 ,als zy hare opvoeding genoten hebben gaan zy weer naar huis4 ,by het ,klooster is een fraye tuin1 leggende binnen enen hogen muur1 en vol van allerlei moeskruiden en vrugtbomen4 ,onder het werken of het eten wordt een diep stilzwygen gehouden1 uitgenomen dat ene der ,nonnen iets overluid leest2 maar na het eten mogen zy een uur of twee in den tuin gaan wandelen1 en zig binnen 't ,klooster vermaken4 ,na alles wat hier merkwaardig was gezien te hebben namen wy afscheid en vertrokken4 ,omtrent een vierde van ene ,zweedsche myl westwaards van ,quebec is ene minerale bron4 ,het water was vol van yzerdelen1 en smaakte 'er sterk naar4 ,de ,heer ,gaulthier had het met enen goeden uitslag in verstoptheden1 miltziektens1 en diergelyke ongemakken voorgeschreven4 ,slangen4 ,men verzekerde in 't algemeen dat 'er rondom ,quebec gene giftige slangen te vinden waren1 welker beet nadeel van belang kon doen1 zo dat men daar gerust door 't gras kon wandelen4 ,ik vond alle de slangen zeer schuw4 ,dog in het zuidelyker gedeelte van ,kanada moet men omzigtiger zyn4 ,mieren4 ,hier en daar op de hoogtens in de bosschen vond men kleine ,mierhopen1 gemaakt door een soort van pekzwarte ,mieren1 die den ,zweedschen volkomen gelyk dog wat kleinder waren4 ,wilde ,volken4 ,den #ba4 ,augustus waren 'er enigen uit de drie ,amerikaansche ,volken1 namelyk de ,hurons1 de ,mikmaks1 en de ,anies1 #cbg by den ,gouverneur ,generaal4 ,de ,anies zyn een soort van ,iroquoizen1 en bondgenoten der ,engelschen4 ,zy waren in den laatsten oorlog gevangen gemaakt4 ,hurons4 ,de ,hurons behoren tot die zelve ,amerikanen die te ,lorette wonen1 en den ,christelyken ,godsdienst aangenomen hebben4 ,zy zyn zeer lang1 sterk1 grof van leden1 welgemaakt1 en koperkleurig4 ,zy hadden kort zwart hair1 dat op het voorhoofd van het ene oor tot het andere afgeschoren was4 ,geen van hun droeg hoed of muts4 ,enigen hadden oorringen1 anderen niet4 ,verscheidenen hadden het gantsche aangezigt met vermilioen beschilderd2 dog anderen hadden alleen maar enige dwarsstrepen op het voorhoofd en by de oren4 ,ook waren 'er die het hair met vermilioen besmeerd hadden4 ,de rode kleur is het voornamelyk waar zy zig mede beschilderen2 egter heb ik 'er enigen gezien die 't aangezigt met zwart bestreken hadden4 ,velen hadden in 't aangezigt en op het lyf verscheiden' figuren1 welken daar zo op gemaakt waren dat zy noit uitgingen4 ,hoe dit geschiedt zal ik in 't vervolg melden4 ,deze figuren zyn allen zwart4 ,sommigen hadden op elke wang ene slang1 anderen enige kruissen1 wederom anderen enen pyl1 ene zon1 of iets anders1 zo als het hun in 't hoofd gekomen was4 ,diergelyke figuren hadden zy ook op de borst1 en andere delen van het lichaam4 ,dog sommigen hadden 'er geen in 't geheel4 ,zy droegen een hembd1 wit of blauw gestreept1 en een hairig dek1 blauw of wit1 met ene rode of blauwe streep om den rand4 ,somtyds was het dek zelf rood4 ,die dek hadden zy altyd op de schouders1 of lieten het afhangen1 en sloegen het dan om de middel4 ,om den hals droegen sommigen ene ketting van violette ,wampums met kleine witte ,wampums daar tusschen4 ,deze ,wampums waren klein1 van gedaante als ene langwerpige parel1 en van die mosselen welken de ,engelschen ,clams #cbh noemen gemaakt4 ,in 't vervolg zal ik 'er meer van zeggen4 ,aan deze ,wampumketting hadden velen voor op de borst een stuk ,fransch zilvergeld hangen1 met het beeld des ,konings daarop4 ,anderen wederom droegen daaraan ene grote sneuwwitte mosselschaal1 diergelyken zy zeer hoog schatten1 en die zeer duur zyn4 ,daar waren 'er die niets om den hals hadden4 ,alleen gingen zy met de borst bloot4 ,voor het lyf hebben zy ene tabaksbeurs van beestenvellen gemaakt1 met de hairige zyde buitenwaards4 ,hunne schoenen waren van vellen1 en geleken veel naar de schoenen zonder hakken welken de ,vrouwen in ,finland dragen4 ,sommigen hadden hunne schoenen met vermilioen beschilderd4 ,in plaats van koussen hadden zy blauwe doeken om de benen en dyen gewonden1 op de zelve wys als ik het wel by de ,russische boeren gezien heb4 ,mikmaks4 ,de ,mikmaks waren gelyk de ,hurons gekleed1 uitgenomen dat zy lange1 ongekrulde1 pekzwarte hairen hadden1 die boven over de schouders afhingen4 ,byna alle deze ,volken hebben pekzwart en ongekruld hair1 enige weinigen heb ik 'er egter gezien wier hair tamelyk gekroest was4 ,dog men moet aanmerken dat het hier in ,kanada zeer moeilyk is van de wezenstrekken der ,amerikanen wel te oordelen1 dewyl hun bloed met dat der ,europers zeer vermengd is1 het zy door middel van gevangen' kinderen die zy onder zig aangenomen hebben1 het zy van wegens vele ,franschen1 die op hunne reizen door het ,land ook het hunne gedaan hebben tot de vermeerdering van de huisgezinnen der ,wilden1 dewyl de vrouwen van dien landaard niet ongerieflyk zyn4 ,deze ,mikmaks waren door de bank zo groot en kloek niet als de ,hurons4 ,ik heb gene ,wilden gezien die zo lang hair hadden als dezen4 ,hunne taal was ook van die der ,hurons onderscheiden2 en om die reden wordt 'er een tolk voor dezelve onderhouden4 ,anies4 ,de ,anies maakten het derde volk uit dat men hier zag4 ,van dezen1 bondgenoten der ,engelschen1 waren in den laatsten oorlog vyftig man opgetrokken om rondom ,montreal te plonderen4 ,dog de ,franschen1 van hun voornemen onderrigt1 stelden ene hinderlaag toe1 en schoten by 't eerste vuurgeven 'er vierenveertig van over hoop1 zo dat 'er maar de vier die nu hier waren1 en twee anderen die thans ziek lagen1 het leven 'er van afbragten4 ,zy spraken dezelve taal als de ,hurons1 en waren ook zo kloek4 ,dog de ,hurons schenen langwerpige en de ,anies rondagtige aangezigten te hebben4 ,deze ,anies zagen 'er vry wreed uit2 hunne kleding egter was als die der overige ,wilden1 alleen hadden zy agter in den nek een lang rondagtig stuk tin in 't hair gebonden4 ,een van hun had ene bloem midden in 't hair op den kop4 ,ieder byna van deze ,wilden had zyne tabakspyp by zig1 die van grauwen kalksteen gemaakt was1 en enen langen houten steel had4 ,hier waren niets dan manspersonen4 ,toen de ,gouverneur ,generaal hun gehoor verleende gingen de ,mikmaks op den grond in de zaal zitten1 gelyk de ,laplanders gewoon zyn4 ,dog de anderen zaten op stoelen4 ,boekdrukkery4 ,in ,kanada was thans gene ,boekdrukkery1 schoon 'er voor dezen ene geweest is4 ,alle de boeken kwamen uit ,frankryk over1 en alle wetten en diergelyke wierden geschreven1 het geen zig zelfs tot het papieren geld hier te lande toe uitstrekte4 ,men gaf voor dat men hier gene drukkery hebben wilde om voor te komen dat 'er kwade boeken1 tegens den godsdienst1 de regering of de goede zeden gedrukt en verspreid werden1 als of dit niet door geschreven boeken konde geschieden4 ,dog de ware reden zal1 denk ik1 deze zyn1 dat aangezien de armoede des lands een ,drukker zyn bestaan hier niet zou kunnen winnen1 en ten dele ook om ,frankryk het voordeel te geven van boeken herwaards te kunnen zenden4 ,maaltyden4 ,de ,maaltyden waren hier in vele stukken zeer verschillende van die men in de ,engelsche ,volkplantingen hield1 het welk veelligt van het onderscheid dat 'er tusschen de twee volken in smaak1 zeden1 en godsdienst heerscht1 afhangt4 ,men at hier driemaal daags1 's morgens1 's middags en 's avonds4 ,men ontbeet gemeenlyk tusschen zeven en agt uur4 ,de ,franschen stonden hier meest vroeg op1 zo dat men zelfs om zeven uur den ,gouverneur reeds spreken kon4 ,ook was dat de tyd om hem zyne opwagting te maken1 en enig verzoek te doen4 ,men ontbyt op velerhande wyzen4 ,sommige mans gebruiken een stuk broods in brandewyn gedoopt1 anderen namen een slokje brandewyn met een stuk broods toe4 ,chokolade wordt ook veel gebruikt4 ,de meeste vrouwen1 en ook vele mans1 drinken koffi met een weinig melks4 ,sommigen ontbyten in 't geheel niet4 ,ik zag hier noit thee gebruiken1 misschien om dat men koffi en chokolade uit de ,fransche zuidelyke ,amerikaansche ,provincien krygen kan1 dog de thee uit ,china halen moet1 voor de welke men niet nutteloos het geld buiten het land zenden wil4 ,ook zag ik nergens boterhammen by 't ontbyt gebruiken4 ,de middagmaaltyd wierd gemeenlyk om twaalf uur gehouden4 ,by de aanzienlyksten komen vele geregten op tafel1 en de overigen volgen hen na als zy gasten hebben4 ,de broden waren gemeenlyk van weit en langwerpig4 ,voor elk mensch legt men een bord1 ene vork1 lepel1 en servet4 ,in de ,engelsche volkplantingen heeft men zelden servetten op tafel4 ,op verscheiden' plaatsen legt men 'er ook een mes by1 dog op de meesten niet1 en daar brengt ieder1 vrouwen zo wel als mans1 zyn eigen mes mede4 ,de lepels en vorken waren gemeenlyk van zilver1 en de borden meest van ,delfsch porcelein4 ,de maaltyd begint met soep vol van brood4 ,dan komt 'er vleesch1 op velerlei wyze toebereid1 ragouts1 gevogelte1 en diergelyken1 te gelyk met salade4 ,over tafel drinkt men meest roden ,franschen wyn1 gemeenlyk met water4 ,ook drinkt men 'er somtyds een zeker soort van bier1 van sparrebomentakken gebrouwen4 ,de vrouwen gebruiken meest water1 ook wel een weinig wyns1 dog geen bier4 ,men had vryheid in 't drinken1 en kreeg de flesschen by zig op tafel4 ,het nageregt bestond uit verscheiden' konfituren1 kaas1 en melk1 welke men met suiker op het laatst gebruikte4 ,vrydags en zaterdags at men geen vleesch1 dog leed daarom geen honger4 ,men krygt dan allerlei moeskruiden en visch1 welken laatsten men op andere dagen zelden eet4 ,men gebruikt veel konkommers in schyven gesneden in room1 het geen zeer goed is4 ,ook eet men ze somtyds alleen gelyk radys4 ,de meloenen gebruikt men altyd met suiker4 ,in den wyn en den brandewyn doet men hier en by de ,engelschen noit suiker1 waarvan men in ,zweden wel eens zoveel gebruikt dan hier4 ,men bidt nog dankt hier niet voor of na den maaltyd1 dog maakt een kruis1 het geen ook sommigen wel vergeten4 ,na het eten drinkt men ten eersten een kopje koffi zonder melk4 ,des avonds eet men meest om zeven uur en iets later1 en de geregten zyn dan byna de zelven als des middags4 ,pudding en punch ontmoet men hier niet1 schoon zy den punch wel kennen4 ,honden die water halen4 ,men had hier op verscheiden plaatsen honden gewend water uit de ,rivier te halen4 ,ik zag den #bc4 ,aug4 twee grote ,honden voor een wagentje agter malkander gespannen4 ,zy hadden nette tuigen op het lyf1 en enen toom in den bek1 gelyk de paarden4 ,op het wagentje stond ene ton4 ,zy wierden van een jongetje geregeerd dat agter den wagen liep4 ,als zy aan de ,rivier kwamen sprongen zy 'er van zelven in1 en dan vult men de ton4 ,dit gedaan zynde trekken de honden het wagentje weer den berg op en naar huis4 ,in 't vervolg zag ik byna alle dagen te ,quebec honden met wagentjes naar de ,rivier lopen4 ,somtyds was 'er maar een hond voor4 ,die honden waren zelden groot4 ,de jongens die 'er by zyn hebben lange zwepen in de hand4 ,ik zag op deze wys niet alleen water1 maar ook hout en andere dingen halen4 ,des winters pleegt men dikwyls in ,kanada1 als men op reis is1 honden voor kleine daartoe gemaakte sleden te spannen1 waarop men zyn reistuig en andere dingen legt4 ,gemene lieden gebruiken ze op deze wys gemeenlyk als zy des winters reizen1 en gaan zelven te voet4 ,byna al het hout1 dat de arme menschen 's winters uit de bosschen halen1 wordt hun door honden toegevoerd1 waarom men die honden ook de paarden der armen noemt4 ,zy spannen 'er dan meest twee agter malkander voor ieder voer4 ,ook vertoonde men my een paar daartoe met voordagt gemaakte nette sleden1 waarin ene vrouw zitten kon1 welken door twee honden getrokken werden1 die 'er1 als de baan glad was1 groter spoed mede konden maken dan men wel denken zou4 ,een hond van middelmatige grootte is dan in staat een mensch te trekken4 ,oude lieden hebben my verhaald dat 'er in hunne kindschheid weinig paarden in het land waren1 en de inwoonders toen des winters alle hunne vragten door honden deden trekken4 ,verscheiden ,franschen1 die 's winters naar ,terra ,labrador gereisd waren1 verhaalden1 dat de ,eskimaus1 welken dat land bewonen1 niet alleen hunne goederen van honden op sleden trekken laten1 maar dat zy zelven op sleden door honden getrokken op het ys ryden4 ,bronnen4 ,de hoogtens ten westen buiten de ,stad brengen vele bronnen voort4 ,alle deze heuvels bestaan uit de voorheen gemelde kalkleyen1 en zyn aan den westkant tamelyk steil1 zo dat het moeilyk is ze te beklimmen4 ,hunne loodregte hoogte bedraagt omtrent tien of twaalf vademen4 ,boven op zyn zy zonder hout1 en met ene dunne korst van aarde1 die men tot koornlanden of weiden gebruikt1 bedekt4 ,het is onbegryplyk hoe deze naakte heuvels aan al dit water komen dat 'er van komt af vloeyen4 ,zouden deze heuvelen de eigenschap hebben van het water uit de lugt1 het zy by dag of by nagt1 aan te trekken2 en zouden de bergen die uit leyen bestaan daar bekwamer toe zyn dan anderen8 ,paarden4 ,de ,paarden in ,kanada1 oorspronglyk uit ,frankryk herwaards gebragt1 zyn van een goed soort1 sterk1 vlug1 en zo groot als goede ,ruiterspaarden4 ,men hakt hun hier1 gelyk als in ,engeland1 de staarten af1 waardoor men de arme dieren van hunne wapenen tegens de menigvuldige vliegen en ander ongedierte berooft4 ,als de paarden trekken moeten spant men ze agter malkander1 dog zelden meer dan drie4 ,en dit zal misschien de reden wezen waarom men den paarden de staarten kort1 op dat het voorste het agterste daar mede niet in de ogen slaan mogte4 ,men ziet zelden wagens met vier wielen1 maar meest karren4 ,de ,gouverneur en enigen weinigen der voornaamste ,heren gebruiken hier koetsen2 de overigen vergenoegen zig met open chaises4 ,men klaagde in 't algemeen dat de ,boeren te veel paarden begonnen aan te fokken1 waardoor des winters het voeder voor de koeyen te kort schoot4 ,koeyen4 ,de ,koeyen waren hier ook uit ,frankryk gebragt4 ,zy waren zo groot als onze ,zweedschen4 ,men zeide dat het vee hier te lande kleinder wierd1 en schreef het aan de koude der winters toe1 gedurende den welken men ze zes maanden lang genoodzaakt is opgesloten te houden1 en ze matiglyk te voeren1 uit vrees van gebrek4 ,de meesten hadden hoornen1 enigen alleen uitgenomen4 ,dog in ,pensylvanie was het ene ongehoorde zaak ene koe zonder hoorns te zien4 ,zoude de koude hier iets toe doen8 ,melk geven de koeyen hier zo veel als in ,frankryk4 ,het ossen- en kalfsvleesch te ,quebec wordt voor beter dan dat te ,montreal gehouden1 het welk sommigen aan de brakagtige weiden die hier leggen toeschryven4 ,dog dit kan alleen de reden niet zyn1 want het minste vee dat te ,quebec verkoft wordt heeft op biezengras #cbi geweid4 ,in ,kanada trokken de ossen met de hoorns2 maar in de ,engelsche volkplantingen met de schoften1 gelyk de paarden doen4 ,de koeyen waren hier van allerlei kleuren1 dog de meesten egter zwart of ros4 ,schapen4 ,ieder ,boer houdt hier gemeenlyk enige ,schapen1 van de welken hy zo veel wol wint als hy tot zyne kleding van noden heeft4 ,de beste lakens evenwel komen uit ,frankryk4 ,de wol der schapen uit ,frankryk hier gebragt wordt1 als het vee enigen tyd is hier geweest1 grof en harder dan zy geweest is4 ,en dit is nog erger by de voorttelingen4 ,men schreef dit aan 't gebrek toe dat de schapen des winters lyden moeten4 ,geiten4 ,geiten heb ik nergens in ,kanada gezien2 ook zeide men dat 'er gene waren4 ,in de ,engelsche volkplantingen zag ik 'er ook maar enigen1 en dat op maar ene plaats4 ,ook worden zy daar alleen maar gehouden om de melk in sommige ziektens te hebben4 ,eggen4 ,de ,eggen zyn hier driehoekig1 met twee der zyden van zes1 en de derde van vier voet breedte4 ,de tanden en al het overige is van hout4 ,de tanden zyn omtrent vyf duimen lang1 en staan ook zo veel van malkander af4 ,schoon uitzicht4 ,het gezigt een vierde van ene myl ten noorden van ,quebec is verrukkelyk4 ,het land gaat afhellende naar de ,rivier toe1 en hoe verder men van dezelve afkomt des te hoger wordt het4 ,op vele plaatsen was het door de natuur in terrassen verdeeld1 die de ene boven de andere leggen4 ,van deze hoogtens ken men ver rondom heen zien4 ,quebec vertoonde zig zeer duidelyk naar het zuiden4 ,ten oosten zag men de schepen op de ,st4 ,laurence zeilen4 ,naar 't westen lagen de hoge bergen in de welken zig deze hoogtens verliezen4 ,al het land was bebouwd of tot weiden gemaakt4 ,hier en daar zag men een klein boschje1 dat 'er nog van de oude zware bosschen was overgebleven4 ,de akkers waren merendeels met weit1 dog ook tamelyk veel met witten haver1 en op sommige plaatsen met erwten bezaid4 ,ander graan vond men hier niet4 ,men zag schone huizen en boerderyen1 die egter allen van malkander afgescheiden lagen4 ,de woonhuizen waren gemeenlyk van zwarte kalkleyen gebouwd en van buiten gewit4 ,verscheiden beken stroomden van de hoge bergen van het ene terras op het andere naar beneden4 ,deze hoogtens onder de bergen gelegen bestonden geheel en al uit zwarte kalklei1 die in de opene lugt in schyven splyt4 ,boven op de zelve lag de aarde ter dikte van ene halve tot drie ellen toe1 welke aarde met kleine stukken van de lei vol was4 ,de beken hadden zig gemeenlyk een diep bed uitgehold1 en hare kanten bestonden merendeels louter uit lei4 ,nu en dan vond men in de dikker lagen enen donker grauwen kalksteen1 die1 aan stukken gebroken zynde1 gelyk als stinksteen rook4 ,schepen getimmerd4 ,men was thans bezig1 voor 's ,konings rekening alhier verscheiden schepen te bouwen2 dog voor myn vertrek van ,quebec kwam 'er bevel gene nieuwen op stapel te brengen1 en alleen die aftemaken welken men begonnen had4 ,de reden hiervan was dat men ondervonden had dat de schepen van ,amerikaansch eiken hout getimmerd in verre na zo lang niet goed blyven als die van ,europisch hout gebouwd zyn4 ,by ,quebec wast weinig eiken hout1 en de eikenbomen die daar vallen zyn gemeenlyk zo klein dat zy tot weinig deugen4 ,men laat om die reden het timmerhout uit die oorden van ,kanada halen die aan ,nieuw ,engeland grenzen4 ,alle de eiken in ,noord ,amerika hebben die eigenschap1 dat hoe meer noordelyk zy groeyen zy des te beter tegens de verrotting bestand zyn4 ,het hout wordt met vlotten langs de stromen1 die van de grenzen van ,nieuw ,engeland komen1 en die omstreeks van ,lac ,st4 ,pierre in de ,st4 ,laurence vallen1 naar ,quebec gebragt4 ,ook komt 'er enig hout uit het land tusschen ,montreal en ,fort ,st4 ,frederic4 ,dog dit hout wierd niet voor zo goed gehouden als het vorige2 ook moest het van verder komen4 ,groene aarde4 ,den #bf4 ,aug4 vertoonde men my ene groene aarde1 die den ,marquis de la ,galissonire van boven uit ,kanada gezonden was4 ,het was een soort van klei1 die sterk aan een kleefde1 en door en door de kleur had van kopergroen4 #ccj ,kreeften4 ,door geheel ,kanada vindt men ,kreeften in de beken en stromen1 van den zelven aard als de onzen4 ,de ,franschen houden 'er veel van4 ,ook zeide men dat zy door de menigte die 'er van gevangen wordt zeer verminderd waren4 ,het gemene volk hier te lande scheen zeer arm te zyn4 ,zy hadden maar eventjes den kost4 ,weinig lieden van den lageren stand bezitten enige rykdommen4 ,zy waren meesten tyd te vreden als zy droog brood en water konden hebben4 ,het overige dat zy van levensmiddelen hadden1 als vleesch1 visch1 eyeren1 hoenders1 boter1 kaas en diergelyken1 bragten zy in de ,stad om te verkopen4 ,van dat geld koften zy klederen1 brandewyn1 en opschik voor de vrouwen4 ,maar hoe mager zy het ook hadden waren zy dog altyd wel vergenoegd en vrolyk4 ,reis naar ,bae ,st4 ,paul4 ,op verzoek van den ,gouverneur ,generaal en den ,marquis de la ,galissonire had ik met enige ,fransche ,heren party gemaakt om de zo genoemde zilver- of liever loodmyn by ,bae ,st4 ,paul te gaan bezigtigen4 ,ik aanvaarde deze gelegenheid om een groot deel van 't ,land te zien met vermaak4 ,wy gingen dan des morgens den #bi4 ,aug4 met ene schuit de ,st4 ,laurence af op reis4 ,de oogst was nu op handen1 en ik zag overal het volk wakker op het land aan 't werk4 ,de ,weit en den ,haver had men reeds ene week geleden begonnen te mayen4 ,het gezigt voor ,quebec op de ,rivier was zeer schoon4 ,de ,stad lag hoog1 en men zag alle de gebouwen zeer wel4 ,de schepen leverden ene fraye vertoning op4 ,het kruidmagazyn stak boven alle de gebouwen uit4 ,het land dat wy voorby voeren streelde het oog niet minder4 ,de ,st4 ,laurence liep hier byna geheel van 't zuiden naar het noorden4 ,aan beide zyden vertoonde zig ruime bebouwde landeryen1 dog meer aan de west- dan aan de oostzyde4 ,de kanten der ,rivier waren hoog en steil4 ,ene menigte van door dalen van malkander afgescheidene heuvels1 uitgestrekte akkers1 die nu van het koorn wit waren1 en voortreffelyke bosschen1 maakten het gezigt aan beide zyden zeer aangenaam4 ,hier en daar zag men ene kerk van steen staan4 ,ook smeet zig nu en dan een beekje van de hoogte in den stroom4 ,waar de beken enige kragt van water hadden waren 'er molens op gebouwd4 ,isle d',orleans4 ,na anderhalve ,fr4 myl ver geroeid te zyn kwamen wy aan ,isle d',orleans1 een eiland van omtrent zeven en ene halve ,fr4 mylen lang1 en twee breed4 ,het legt midden in de ,st4 ,laurence4 ,het ,eiland is hoog1 de oevers zyn steil1 en boschryk4 ,op sommige plaatsen waren zy egter vry van hout en digt aan den oever bebouwd4 ,het ,eiland is zelf wel bebouwd1 en men zag niet anders dan fraye stenen huizen1 grote akkers1 weilanden1 bosschen van bomen die hun blad vallen laten1 en enige stenen kerken4 ,wy volgden den westelyken tak der ,rivier1 dewyl dit de kortste weg is4 ,dezen tak schattede men op een vierde van ene ,fr4 myl breedte4 ,dog de schepen durven dezen weg niet nemen1 ten dele van wegen de zandbanken die hier nevens de uitstekken van het land leggen1 ten dele wegens de ondiepte1 en ten dele van wegen de klippen en stenen die onder water leggen1 maar houden zig altyd aan de oostzyde des ,eilands4 ,het land bleef de zelve gedaante als voor dezen behouden4 ,op het vaste land bestonden de hoogtens overal uit de meermalen genoemde zwarte kalkleyen4 ,de huizen der ,boeren waren meest overal van dien steen opgemetseld1 en van buiten gewit4 ,hier en daar egter stonden huizen van anderen steen4 ,ene ry van tien hoge bergen1 die westwaards van de ,rivier lag1 en zig meest van 't zuiden naar het noorden strekt1 begon allengskens de ,st4 ,laurence te naderen1 zo dat zy1 die by ,quebec wel twee mylen van de ,rivier af lagen1 negen ,fr4 mylen verder byna vlak aan den oever kwamen4 ,merendeels waren deze bergen met hout bewassen1 dog op sommige plaatsen waren de meeste bomen verbrand4 ,omtrent zeven en ene halve ,fr4 myl van ,quebec legt aan de westzyde der ,rivier1 beneden aan den oever1 ene kerk1 die ,st4 ,anne genoemd wordt4 ,zodra de schepen1 die uit ,frankryk of elders anders van daan komen1 deze kerk in 't gezigt krygen1 lossen zy hun geschut tot een teken van vreugde dat zy nu niets meer op de ,st4 ,laurence te dugten hebben1 en nu het gevaar der menigvuldige zandbanken te boven zyn4 ,het water in de ,rivier was overal bleek rood en troebel1 schoon men het meer dan zes vadem diep rekende4 ,een weinig beneden ,st4 ,anne viel aan de westzyde der ,rivier een stroom in dezelve1 die ,la grande ,rivire #cca genoemd wordt4 ,deze ,rivier stroomde zo hevig dat het water byna tot in het midden van den tak der ,st4 ,laurence tusschen 't vaste land en het ,eiland zynen loop behield4 ,omtrent ten twee uur na den middag begon de vloed1 ook hadden wy den wind sterk tegen1 zo dat het ons onmogelyk was verder te komen1 zo lang tot dat het weer begon te ebben4 ,wy namen dan onzen intrek op ene boerdery1 toebehorende aan de ,priesters van ,quebec1 nevens ene fraye kerk1 ,st4 ,joachim toegewyd4 ,wy hadden dezen dag agt ,fr4 mylen afgelegd4 ,wy werden zeer vriendelyk ontvangen4 ,al het omleggende land is van den ,koning aan het ,seminarium te ,quebec geschonken geworden1 dat het den boeren verhuurd heeft4 ,hier bevonden zig nu twee ,priesters1 en verscheiden jongelingen1 welken zy in 't lezen en schryven en in 't ,latyn onderwezen4 ,dezen worden meest tot den geestelyken stand geschikt4 ,vlak over deze plaats lag de noordelykste hoek van de ,isle d',orleans4 ,de tuinen te ,montreal en te ,quebec zyn vol van rode ,aalbessen4 ,zy zyn oorspronglyk uit ,europa1 dog tierden hier byzonder wel4 ,de boompjes waren vol van bessen4 ,veel wilde wyngaarden #ccb wiessen 'er in de bosschen4 ,ook had men ze door geheel ,kanada in de tuinen en by de zomerhuisjes geplant4 ,deze zomerhuisjes waren alleen van latten gemaakt1 en werden van alle kanten door de zware bladeren der wyngaarden bedekt1 zo dat 'er de zon niet door kon dringen1 en zy des zomers zeer koel en aangenaam waren4 ,de wind dwong ons den nagt over te ,st4 ,joachim te verblyven4 ,den #cj4 zetteden wy onze reis tegens den wind op voort4 ,by ,st4 ,joachim begint de ,rivier als de vloed hoog komt brak te worden1 en hoe meer men naar beneden komt des te zouter wordt zy4 ,wy zagen in 't eerst aan de westzyde der ,rivier voortreffelyke landeryen1 die egter zeer laag lagen1 dog kort daarop kwamen de hoge bergen tot aan het water4 ,de oever hield toen op uit kalkleyen te bestaan1 en veranderde in enen uit glinstersteen en kwarts vermengden kalkagtigen rotssteen4 #ccc ,de glinstersteen was zwart1 en de kwarts ten dele helder grauw4 ,deze stoffen waren zo wel onder malkanderen vermengd dat men ze met het oog kwalyk1 dog met het werktuig in 't geheel niet van een scheiden kon4 ,de breedte der ,rivier was byna drie ,fr4 mylen4 ,men toonde my hier en daar hoe bezwaarlyk de schepen de regte doorvaart vinden konden1 welke nu aan dezen dan aan genen kant der ,rivier lag4 ,wy kregen een zeer gevaarlyk stuk wegs1 ter langte van vyf ,fr4 mylen1 dewyl de gantsche westeroever der ,rivier uit hoge en steile bergen bestaat1 zo dat indien ons een storm overvallen had wy nergens voet aan land zouden hebben kunnen zetten1 uitgenomen dat op twee of drie plaatsen smalle openingen in de bergen waren daar men des noods de schuit zou hebben kunnen bergen1 dog dan moest men in den storm die nauwtens juist weten te treffen1 anders moest men onfeilbaar op de klippen omkomen4 ,deze bergen waren of geheel kaal1 of met zeer ondigt staande dennen bewassen4 ,op sommige plaatsen egter waren kloven1 in de welken de bomen digt op een stonden en ook hoger opschoten4 ,dit vertoonde zig van verre als of 'er onder op de rots hagen geplant waren4 ,wat verder kwamen wy een kerkje voorby1 om het welke heen enige boerderyen lagen4 ,de plaats werd ,petite ,rivire genoemd1 en de ,ingezetenen hield men voor zeer arm1 het welk ook niet onwaarschynlyk was4 ,zy hadden niet meer lands om te bebouwen dan het geen tusschen de ,rivier en 't gebergte lag1 het welk op zyn breedst niet boven de drie snaphaanschoten bedroeg4 ,omtrent zeventien ,fr4 mylen van ,quebec werd het water zo zout dat niemant het drinken kon4 ,om deze reden hadden onze roeyers zig van enen ketel met frisch bronwater voorzien4 ,eindelyk kwamen wy des avonds om vyf uur in ,bae ,st4 ,paul1 waar wy ons verblyf by de ,priesters namen1 die daar een groot gebouw bezaten1 en ons zeer verpligtend ontvingen4 ,bae ,st4 ,paul4 ,bae ,st4 ,paul is een klein ,kersspel1 agttien ,fr4 mylen van ,quebec1 aan enen waterboezem1 even weinig van de ,rivier af1 gelegen4 ,de grond is 'er laag en vlak1 van alle kanten door hoge bergen omringd1 uitgenomen alleen op ene plaats aan den kant der ,rivier4 ,de boerderyen lagen ieder op zig zelve4 ,de kerk is ene der eersten die hier te lande gebouwd werden1 het geen ook genoeg uit hare slegte bouworde blykt4 ,de muren bestonden uit balken1 staande over einde omtrent ene el van malkander1 en op de balken rustte het dak4 ,tusschen de balken had men de muren van zwarte kalklei opgetrokken4 ,het dak was plat4 ,in de kerk was een klein koor1 en ene houten sakristy4 ,zy had genen toren2 maar daar was ene klok op het dak1 hangende in de open lugt4 ,het gehele land behoort den ,geestelyken4 ,de ,ingezetenen leven merendeels van den landbouw en het branden van ,teer1 die te ,quebec verkoft wordt4 ,dewyl het land laag en aan enen waterboezem gelegen is1 zoude men ligtelyk vermoeden dat de grond eertyds water geweest1 en door de slibben1 welken kleine daar langs lopende beekjes1 en by stormig weder de ,rivier zelve1 aangevoerd hebben1 voortgebragt was4 ,een groot deel der gewassen die men hier vindt zyn ook zeeplanten1 als de ,salicornia1 de ,glaux1 het ,pisum maritimum1 en anderen4 ,dog de ,inwoonders verzekerden my allen dat zy onder 't graven noit mossel- of andere schelpen gevonden hadden4 ,het zelve antwoord had ik ook reeds van anderen1 die noordwaards van ,quebec op de lage gronden woonden1 gekregen1 welken betuigden noit iets anders dan verscheidene soorten van zand en aarde gevonden te hebben4 ,het is zonderling1 dat 'er byna altyd een andere wind op de ,bai dan op de ,rivier wait4 ,dit wordt van de hoge bergen1 waarmede de ,bai rondom1 uitgenomen aan den kant der ,rivier1 omgeven1 is veroorzaakt4 ,als dan de wind van dien kant op de ,bai komt1 stuit hy tegens de bergen wederom1 en moet dus ene andere streek krygen4 ,dus kan 'er op de ,rivier of op het vlakke veld een noorden1 en hier een zuiden wind wayen4 ,zand4 ,op den oever der ,rivier zag ik drie soorten van zand leggen4 ,het ene was een helder grof zand1 dat uit hoekige kwartskorrels bestond1 en op de stranden gemeen is4 ,het andere was een zeer fyn zwart zand1 gelyk ik voorheen in menigte op den oever van het ,meer ,champlain gevonden had1 en door geheel ,kanada tamelyk gemeen is4 ,de zeilsteen trekt byna alle deze korrels aan4 ,het derde was een granaatkleurig insgelyks zeer fyn zand1 ontstaande1 naar alle gedagten1 uit de granaatkleurige zandkorrels1 welken men zeer overvloedig in alle de stenen en bergen hieromstreeks vindt2 het zy dan dat dit zand ontstaan is uit stenen welken uit malkander gevallen of door het water afgeslepen zyn1 of dat dit zand zelf aan deze stenen het bestaan gegeven heeft4 ,ik vond in 't vervolg van deze ,reis dikwyls op de oevers van dit zwarte en van dit granaatagtige zand2 dog het meest van het zwarte4 ,den #ca4 ,aug4 zag men des morgens als enen zwaren rook van de bergen om hoog ryzen2 en de lugt was zo vol van ,muggen dat men zig niet wist te bergen4 ,vooral was dit gedierte lastig in het hout4 ,zy waren wat kleinder als de ,zweedsche ,muggen4 ,dog by ,fort ,st4 ,jean heb ik ,muggen van het zelve soort als de onzen gezien1 zelfs een weinig groter1 byna gelyk onze ,tipula hortorum4 ,dezen waren meer dan bloeddorstig4 ,ik troostte my met de gedagte dat haar tyd haast voorby zyn zoude4 ,na den middag voeren wy verder de ,st4 ,larence af naar de plaats daar men zilver of looderts vinden zou4 ,wat beneden ,baie ,st4 ,paul kwamen wy een uitstek lands voorby1 dat geheel en al uit enen grauwen1 tamelyk digten1 en in beddingen leggenden kalksteen bestond4 ,hy scheen maar ene verscheidenheid van de zwarte kalklei te wezen4 ,de lagen waren niet horizontaal1 maar byna loodregt1 neigende noordwaards naar beneden4 ,elke laag was ene halve el of iets meer dik4 ,de steen doorgebroken zynde rook als stinksteen4 ,wy hielden ons1 gelyk den voorgaanden dag1 aan de westelyken oever1 die uit niet anders dan steile klippen bestond4 ,de ,rivier was nu maar drie ,fr4 mylen breed4 ,hierendaar zag men in de rotsen strepen van enen sneuwwitten1 fynen1 lossen en byna doorschynenden ,spaath4 ,op verscheiden' plaatsen lagen stenen in de ,rivier1 zo groot als gehele huizen1 welken voor enige jaren in de lente van de rotsen waren afgerold4 ,men kan de plaats nog duidelyk zien waar zy voorheen gezeten hebben4 ,op vele plaatsen zag men ,aalkasten in de ,rivier1 diergelyken wy reeds beschreven hebben4 #ccd ,algonkinsche taal4 ,om den tyd te verkorten tekende ik enige woorden van de ,algonkinsche taal op1 die ik van enen ,vader ,jesuiet leerde1 die zig lang onder de ,algonkins had opgehouden4 ,zy noemen het water ,mukuman1 het hoofd ,ustigon1 het lichaam ,wihas1 den voet ,ukhita1 ene schuit ,ush1 een schip ,nabikoan1 het vuur ,skute1 hoi ,maskusu1 het water ,nypi1 enen haas ,whabus1 enen marter ,whabistanis1 enen eland ,musu #cce1 een rendier ,attikku1 ene muis ,mawitulsis4 ,deze ,jesuiet meende grond te hebben om te geloven1 dat1 als enig ,amerikaansch volk zynen oorsprong aan de ,tartaren schuldig is1 dat byzonderlyk ten opzigte der ,algonkins plaats heeft1 want hunne taal wordt overal in ,noord ,amerika ver ten westen van ,kanada1 naar den kant van ,tartaryen toe1 gesproken4 ,deze taal wordt als zeer woordenryk opgegeven1 by voorbeeld1 om te zeggen ik ga op 't ys gebruikt men een geheel ander woord dan om te zeggen ik ga op het land1 en ik ga op enen berg4 ,terre d',eboulement4 ,des avonds laat kwamen wy te ,terre d',eboulement aan1 dat tweentwintig ,fr4 mylen van ,quebec af legt1 en de laatste plaats aan de westzyde der ,st4 ,laurence is die bebouwd en van ,franschen bewoond wordt4 ,verder is het land zo vol bergen1 dat het onbewoonbaar is1 dewyl 'er geen enkeld stuk lands gevonden wordt dat men zou kunnen bebouwen4 ,een klein kerkje staat onder aan den oever4 ,hier wassen gene ,walnootbomen meer1 van wat soort ook4 ,by ,baie ,st4 ,paul vond men nog twee of drie van die ,walnootbomen die de ,engelschen ,butter-nut-trees noemen2 dog zy waren de enigen welken men in den gehelen omtrek ziet4 ,ook willen gene ,eiken hier1 of verder noordwaards1 wassen4 ,granen4 ,weit werd hier veel gezaid4 ,de aarde is hier tamelyk vrugtbaar1 en geeft dikwyls vier- of zesentwintig voor een1 dog gemeenlyk tien of twaalf4 ,het brood was hier witter dan ik nog in ,kanada gezien had4 ,men zait ook veel ,haver1 en hy neemt beter op dan de weit4 ,ook worden hier veel ,erwten geteeld4 ,zy vermenigvuldigen zig het meest van alle granen4 ,daar zyn voorbeelden dat zy honderd voor een gegeven hebben4 ,vogels4 ,vogels zyn hier niet veel2 en die hier des zomers zyn trekken in den herfst weg4 ,des winters ziet men hier niets dan ,sneuwvogels1 ,patryzen1 en ,ravens4 ,zelfs de ,krayen durven hier den winter niet aftewagten4 ,de ,bulkikker is hier op vele plaatsen te vinden1 gelyk ook de ,vuurvliegen4 ,in plaats van kaarssen brandt men hier overal olie van ,bruinvisschen in de lampen4 ,by gebrek van deze olie gebruikt men traan van ,robben4 ,hier bevond zig ene vrouw die digt by haar negenenvyftigste jaar en egter zwanger was4 ,zy had sedert agttien jaar de stonden niet gehad4 ,in 't jaar #agdh4 kreeg zy de kinderziekte2 en nu was zy zwanger en zeer dik4 ,zy was welvarende1 en zeide dat zy het kind voelde bewegen4 ,men bragt haar om de vreemdheid der zaak by den ,heer ,gaulthier1 die van ons gezelschap was4 ,den #a4 ,september des morgens om half agt uren vertrokken wy van hier1 de ,rivier nog verder afvarende4 ,het land by ,terre d',eboulement was hoog1 en bestond uit heuvels van loutere aarde1 welken als in drie of vier verdiepingen boven malkander lagen1 en allen bebouwd waren4 ,aardbeving van #affc4 ,deze oord leed veel schade van de zware ,aardbeving des jaars #affc4 van de welke ,pere ,charlevoix #ccf spreekt4 ,verscheiden heuvels tuimelden omver1 en vele akkers die op de lager heuvels lagen wierden vernield4 ,men vertoonde my enige kleine eilandtjes in de ,rivier1 welken by die gelegenheid ontstaan waren4 ,op de heuvels lagen hierendaar stukken van zwarte ,kalklei4 ,wy hadden ter zyde gedurende agt of meer ,fr4 mylen zeer hoge grauwe bergen gehad1 bestaande uit enen rotssteen1 die uit enen purperen en waterkleurigen kwarts1 enen ligtgrauwen kalksteen1 en enen zwarten glimsteen1 door malkander vermengd1 bestonden4 ,zy kwamen met hunne voeten in de ,rivier4 ,men konde op dezelven gene kalklei gewaar worden2 dog nu begon die zig wederom te laten vinden4 ,zwaluwen #ccg vlogen 'er in menigte herom4 ,de ,rivier wierd hier vier ,fr4 mylen breed geschat4 ,ter zyde der ,rivier zag men twee ,fr4 mylen ver diergelyke verhogingen van heuvelen gelyk by ,terre d',eboulement4 ,dog wat verder kwamen 'er hoge en verdrietige bergen in de plaats4 ,verscheiden' groter en kleinder ,beken stortten zig van de steile oevers1 die somtyds enige vademen hoog1 en nu uit rots1 dan uit aarde bestonden1 in de ,rivier1 met zulk een gedruisch1 af1 dat men het van verre horen konde4 ,mineraal water4 ,in ene dezer beken1 die over enen kalkstenigen berg liep1 vond men een mineraal water4 ,het rook vry sterk naar zwavel1 was zeer helder1 en veranderde niet van kleur door de galappelen4 ,als men het in enen zuiveren zilveren beker giet1 schynt de beker verguld te wezen1 en 'er bleef ene karmozynagtige stof op den bodem4 ,stenen en hout in dit water leggende werden met een soort van slym overtrokken1 die van boven ligt grauw en van onderen aan den steen of het hout gantsch zwart was4 ,deze slym beet niet sterk op de tong1 dog smaakte byna als olie van tabak4 ,de handen roken van deze slym1 als men ze aantastte1 den gantschen dag zo sterk naar zwavel1 als waren zy 'er mede besmeerd4 ,op de hoogte van de oppervlakte van het water vond men veel kalkleyen4 ,zy lagen in beddingen1 niet horizontaal1 maar naast malkander1 een weinig naar 't westzuidwesten hellende4 ,elke laag was omtrent tien of vyftien duim dik4 ,boven aan1 daar de lugt 'er by kwam1 waren zy in kleine blaadtjes geschilferd1 dog van binnen digt gesloten4 ,sommigen helden wat naar 't grauwe4 ,cap aux oyes4 ,om den middag kwamen wy by ,cap aux ,oyes aan1 welke naam misschien oorspronglyk is van de wilde ,ganzen1 die de ,franschen daar op hunne aankomst zullen hebben aangetroffen4 ,tegenswoordig zag men 'er niet enen vogel1 behalven enen ,raaf4 ,hier zouden wy de bewuste aderen van metaal onderzoeken4 ,dog het waren niet anders dan smalle strepen van enen fynen witten ,spaath1 waarin enige weinige korrels van looderts lagen4 ,cap aux ,oyes werd van enigen twee- van anderen vyfentwintig ,fr4 mylen van ,quebec gerekend4 ,ik zag met groot genoegen dat de meeste gewassen die men hier vond de zelven zyn die ook in ,zweden voortkomen4 ,tot ene proeve zal ik 'er enigen aantekenen4 ,het ,zandriet1 of de ,arundo arenaria van ,linnus1 wies hier veel in 't zand1 en deed het vast leggen4 ,zweedsche planten4 ,het ,elymus arenarius was ook overvloedig op de oevers4 ,de ,franschen noemen deze twee planten ,zeerogge4 #cch ,deze planten wassen menigvuldig op de kusten van ,newfoundland en van ,noord ,amerika4 ,de plaatsen daar het staat zien 'er van verre uit als koornlanden4 ,en dit kan tot ene verklaring dienen van het geen in de oude ,noordsche ,geschiedboeken van ,vinland det goda gezegd wordt1 dat daar namelyk de ,weit van zelve groeit4 #cci ,het ,zeeweegbree of de ,plantago maritima kwam hier ook veel voor4 ,de ,franschen eten op zee de bladeren van dit gewas in soep of als salade4 ,het kan ook als ,zeevenkel #cdj ingemaakt worden4 ,de ,arbutus uva ursi van ,linnus wast hier in overvloed4 ,de ,wilden1 de ,franschen1 de ,engelschen1 en de ,hollanders noemen het ,sagakhomi4 ,men mengde de bladeren 'er van met de tabak4 ,de ,myrica ,gale1 in ,zweden ,porss genaamd1 was hier ook overvloedig4 ,de ,franschen noemen het ,laurier1 ook wel ,poivrier4 ,men doet de bladeren in de soep1 om 'er enen goeden smaak aan te geven4 ,de ,bunias ,cakile wierd 'er ook genoeg gevonden4 ,by gebrek van brood vermengt men er den gestampten wortel van met meel4 ,de ,borbus1 de ,jeneverboom1 de ,linna1 en vele andere ,zweedsche planten en bomen1 wiessen hier in menigte4 ,baie ,st4 ,paul4 ,wy keerden nog dezen dag naar ,baie ,st4 ,paul terug4 ,een grote ,rob zwom de schuit enigen tyd na1 dog was te ver om geschoten te kunnen worden4 ,den #b4 ,september gingen wy de zilver- of loodaderen bezigtigen4 ,zy leggen een weinig bezyden de molens van ,baie ,st4 ,paul1 die den ,priesteren toebehoren4 ,de berg bestond1 gelyk de meeste anderen hieromstreeks1 uit enen rotssteen1 t'zamengesteld uit enen witten of ligt grauwen kalksteen1 enen roodagtigen kwarts1 en enen zwarten glimsteen4 ,de kalksteen had de overhand1 en was zo fyn dat men de korrels niet zien kon4 ,dog hy bruischt sterk op met sterk water4 ,daarop volgen in menigte de kwartsdelen1 die ook uit kleine korrels bestaan1 welken verspreid leggen1 en vonken geven als men ze met staal slaat4 ,dan komen de zwarte glimsteendelen1 en het minst in getal zyn de doorschynende deeltjes van kwarts4 ,ook vindt men 'er enige kleine spaatkorrels in4 ,alle deze soorten zyn wel door een vermengd1 uitgenomen dat de glimsteen enige aders maakt4 ,de steen is zeer hard1 dog wordt in den zonneschyn en de opene lugt week1 en kan dan gewreven worden1 en dan zyn zyne delen niet te onderkennen4 ,de berg was vol van loodregte spleten1 waarin de loodaderen van 't oostzuidoosten naar het west noordwesten liepen4 ,het was als of 'er scheuren in den berg gekomen waren1 die vervolgens vol waren geraakt van een soort van steen1 waarin het looderts werd voortgebragt4 ,de steen waarin het looderts zit is een zagte1 witte1 dikwyls byna doorschynende spaath1 die ligt kan bewerkt worden4 ,ook zyn 'er enige strepen in van enen sneuwwitten kalksteen1 en meest altyd aderen van enen groenen steen gelyk als kwarts4 ,in dezen spaath waren verscheiden' spleten1 en hy ging in zulke stukken als de kwarts van een1 maar is veel weker1 geeft geen vuur met het staal1 bruischt niet op met zure zouten1 en is niet glad4 ,hy scheen volkomen een soort te zyn van ,wallerius's ,glasspaath4 ,somtyds zyn 'er kleine stukjes van enen grauwen kwarts in1 die door 't staal geslagen sterke vonken geven4 ,in deze stenen legt het looderts1 gemeenlyk in klompjes1 ter grootte van ene erwt1 dog somtyds in stukken van de grootte eens duims in 't vierkant4 ,het erts is zeer helder1 en maakt kleine teerlingen uit4 ,het was niet ryk1 uitgenomen op enige plaatsen4 ,de aderen van den weken spaath en andere stenen zyn zeer smal1 en gemeenlyk van tien tot vyftien duimen2 op ene plaats alleen tweentwintig en enen halven duim breed4 ,het beekje dat over den berg naar de molens liep sneed zo diep in den berg1 dat van den top des bergs tot op den grond van 't beekje toe het ene diepte maakte van zes vademen4 ,ik onderzogt hier de aderen1 en vond dat zy altyd de zelve wydte hielden1 zonder dat zy by den bodem van het beekje breder dan boven op den berg waren4 ,hieruit is ligt optemaken1 dat het der moeite niet waard zyn zoude hier mynen aanteleggen4 ,daar zyn drie of vier van deze aderen hieromtrent op enigen afstand van malkander1 dog allen van dezelve hoedanigheid4 ,zy lopen meest loodregt1 somtyds alleen een weinig schuinsch4 ,als men van dezen gemelden groenen steen enige stukken in het water legt1 wordt 'er een groot deel van den witten spaath en den kalksteen van verteerd1 dog de groene steen blyft ongeschonden4 ,het gedeelte van de aderen dat naar de lugt toegekeerd is was altyd ruw1 dewyl de lugt1 de zon1 en de regen den spaath zeer ontbonden hadden2 dog de groene steen wist daar niets van4 ,somtyds vindt men in deze aderen grote diepe gaten vol van bergkristal4 ,het meeste zilver- of looderts is te vinden naast den rots of zelfs op de zyden der aderen4 ,hierendaar zyn in den spaath kleine korrels van ,pyrites1 die ene schone goudkleur hebben4 ,als men den groenen steen tot poeder stampt en op ene gloeyende schup goit1 brandt hy met ene blauwe vlam4 ,sommigen meenden dan enen zwavelreuk te vernemen2 dog dien konde ik noit ruiken1 schoon ik mynen reuk zeer wel had4 ,als deze steen gloeyend wordt verliest hy zyne groene kleur1 en word witagtig4 ,dog hy bruischt niet op met sterk water4 ,zwavelbronnen4 ,de ,zwavelbronnen1 indien ik ze dus noemen mag1 zyn aan den voet van den berg1 waarin het lood- en zilvererts gevonden wordt4 ,hier voegen zig verscheiden' bronnen t'zamen1 en maken een klein beekje4 ,het water in het zelve was met een dun vlies bedekt1 en liet overal ene witagtige melige stof zitten1 welke sterk naar zwavel rook4 ,het hout waaraan deze stof zit geeft gedroogd1 en in 't vuur geworpen zynde1 ene blauwe vlam en enen zwavelreuk4 ,het water verandert niet door de galappelen van kleur3 ook verandert het de kleur niet van het blauwe papier dat men 'er in legt4 ,het schuimt niet sterk met de zeep4 ,het zilver wordt 'er zwart in4 ,in den tyd van drie uren was ook een mes 'er zwart in geworden4 ,het rook onaangenaam1 en1 zo als men zeide1 nog sterker by regenagtig weder4 ,thans lag 'er ene menigte van krekels in4 ,de ,ingezetenen gebruikten dit water als een middel tegens de schurft4 ,des namiddags gingen wy enen anderen ader bezien1 dien men als zilvererts bevattenden had opgegeven4 ,deze ligt omtrent een vierde van ene myl noordoost van ,baie ,st4 ,paul1 digt by een uitstek lands1 genaamd ,cap au ,corbeau1 vlak aan den oever der ,st4 ,laurence4 ,de berg bestaat uit enen ligt roden spaath1 enen zwarten glimmer1 enen bleken kalksteen1 purpere kwartskorrels1 en wat doorschynenden kwarts4 ,somtyds is de rode spaath het voornaamste1 en legt in lange strepen van kleine harde korrels4 ,somtyds heeft de fyne glimsteen de overhand4 ,deze twee steensoorten lopen in verwisselende strepen4 ,de witte kalksteen1 die uit byna onzigtbare deeltjes bestaat1 is 'er onder vermengd4 ,de kwartskorrels vertonen zig hierendaar1 en maken somtyds gehele strepen4 ,zy zyn zo groot als een speldekop1 rond1 glinsterend1 en geven vuur met het staal4 ,alle deze stenen zyn zeer hard1 en de bergen by het water bestonden 'er geheel uit4 ,somtyds leggen zy in byna loodregte beddingen1 van tien of vyftien duim dik4 ,deze bergen bevatten zeer smalle aders van enen witten1 en somtyds groenagtigen1 fynen1 half doorschynenden1 weken spaath1 die ligt tot gruis valt4 ,in dezen spaath vindt men dikwyls spikkels die 'er omtrent uitzien als het ,zincum sterile4 ,nu en dan1 dog zelden1 is 'er een korreltje looderts4 ,de bergen langs den oever bestaan somtyds uit enen zwarten fynen hoornsteen1 en enen yzerkleurigen kalksteen4 ,in dat geval is de hoornsteen altyd drie of viermaal meerder in hoeveelheid dan de kalksteen4 ,hier in de nabuurschap is insgelyks ene ,zwavelbron1 van juist dezelve hoedanigheden als die ik reeds beschreven heb4 ,de ,typha latifolia wast in de bron zelve1 en tiert zeer wel4 ,een ,sorberboom stond 'er vlak by1 welks bessen van ene bleke gele kleur waren2 daar die van alle de andere bomen van dit soort donker rood zyn4 ,teer4 ,men brandt by ,baie ,st4 ,paul veel ,teer4 ,wy kwamen ene plaats voorby waar men des zomers ,teer brandt4 ,zy was even gelyk die wy in ,oost ,bothnie hebben1 uitgenomen dat deze alleen iets kleinder was4 ,egter zeide men dat 'er hier somtyds zeer veel van gemaakt wordt4 ,de ,teer komt alleen van den roden ,pynboom4 #cda ,de andere soorten deugen 'er niet toe1 want zy geven byna niets1 ten minsten niet in vergelyking van de moeite die 'er toe vereischt wordt4 ,men gebruikt hier toe de wortels1 die men opgraaft1 en omtrent een stuk van den stam ter lengte van enen vadem4 ,het overige wordt weggeworpen4 ,deze wortels zyn zeer vol van hars4 ,zy wisten hier nog de konst niet1 ten minsten gebruikten zy ze niet1 om door middel van den boom te schillen1 meerder hars naar ene der zyden van den boom te trekken4 ,de ,teertonnen waren pas half zo groot als by ons4 ,een ton houdt vyfenveertig potten1 en wierd nu te ,quebec voor vyfentwintig ,francs verkoft4 ,zand4 ,het zand op den oever der ,st4 ,laurence bestond op sommige plaatsen uit een soort van parelzand4 ,de korrels waren van kwarts1 klein en half doorschynend4 ,sommigen waren rond1 anderen langwerpig1 ligtgrauw of geheel wit4 ,op andere plaatsen bestond het uit zwarte deeltjes van glimsteen4 ,ook waren 'er plaatsen waar streken van granaatzand lagen4 ,bergen4 ,den #d4 ,september gaven de bergen wederom enen zwaren nevel als den rook ener koolbrandery van zig4 ,deze bergen waren zeer hoog4 ,ik vroeg verscheiden' lieden die veel door ,kanada gereisd hadden1 of zy ergens in dat ,land zo hoge bergen hadden ontmoet dat de sneuw op derzelver toppen nimmer smolt4 ,dog het antwoord was neen4 ,somtyds blyft wel de sneuw op de hoogtens1 by voorbeeld op die welken tusschen ,kanada en ,nieuw ,engeland zyn1 tot diep in den zomer leggen2 dog zy smelt altyd wanneer de warmte wat sterk wordt4 ,vlas4 ,elke landman had zo veel vlas gezaid als hy voor zyn gebruik nodig had4 ,men had het sedert enigen tyd te rotten gelegd1 ten dele op de landen daar het gewassen was1 en ten dele op de weiden4 ,het vlas was dit jaar overal tamelyk kort uitgevallen4 ,yzererts4 ,yzererts wordt in dezen oord op vele plaatsen gevonden4 ,omtrent ene ,zweedsche myl van ,baie ,st4 ,paul landwaards in is een gehele berg louter yzererts4 ,het gantsche land daaromheen1 dat met zwaar hout bedekt was1 en daar vele beken van verschillende grootte doorliepen1 scheen voor het aanleggen van yzerwerken zeer bekwaam te zyn4 ,dog dewyl de ,kroon zo veel verlies by het yzerwerk van ,trois ,rivires had geleden dorst niemant iets van dien aard te wagen4 ,terugreis4 ,den #e4 ,september gingen wy 's morgens vroeg weder op reis naar ,quebec4 ,wy zetteden onze reis des middags voort en wierden 'er van ene zware donderbui overvallen4 ,wy waren toen juist over ,petite ,rivire1 ook begon het te ebben1 zo dat wy alles tegen hadden4 ,dit bewoog ons aan land te stappen om onder dak te komen4 ,petite ,riviere4 ,petite ,riviere is een klein vlek1 dat aan den oever der ,st4 ,laurence legt4 ,het wordt zo genoemd om dat 'er een beekje voorbystroomt4 ,de huizen waren van steen en stonden verstroid4 ',er was ene kleine stenen kerk4 ,ten westen vlak aan het vlek lagen zeer hoge bergen1 welken maakten dat de zon hier een uur of drie vroeger dan op andere plaatsen onderging4 ,een ander ongemak heeft men hier1 bestaande daarin dat de ,st4 ,laurence aan den oostkant alle jaren een stuk van het land wegneemt1 zo dat te vrezen is dat zy allengskens al het land hier1 dat niet veel meer dan enen musketschoot breed is1 wegspoelen zal4 ,voor 't overige zag men hier in alle de huizen ene menigte van kinderen4 ,de kalkleyen op de hoogtens waren hier van tweerlei soorten4 ,het ene was van de zwarte leyen1 gelyk als die waarop ,quebec staat4 ,het andere was meest zwart1 en somtyds ligt grauw1 schynende maar ene verscheidenheid van het eerste soort te wezen4 ,men noemde het hier ,kalksteen4 ,het grootste onderscheid tusschen die beiden was dat het laatste soort ligt kon doorgesneden worden1 gebrand zynde enen goeden kalk gaf1 en in de lugt niet zo ligt in schyven viel4 ,de muren der huizen waren geheel en al van deze leyen gebouwd1 en met den kalk uit dezelven gemetseld4 ,zo was het ook met de schoorstenen2 waar men alleen den haard van andere stenen gemaakt had4 ,de bergen by ,petite ,rivire bestonden geheel en al uit denzelven grauwen rots dien ik van de loodertsen sprekende beschreven heb4 ,dog de voeten der bergen waren van een dezer soorten van leyen4 ,ook staat 'er een groot deel van de grauwe rotsen in ,kanada op enen grond van een dezer soorten van kalkleyen1 gelyk ook de grauwe rotsen in ,west ,gothland in ,zweden doen4 ,aal en ,bruinvisschen4 ,omtrent het einde van ,september en de gantsche maand van ,october worden hier veel ,alen en ,bruinvisschen gevangen4 ,de ,aal komt dan uit zee de ,rivier op1 en uit de binnenlandsche ,zeen de ,rivier af zwemmen4 ,de wys waarop zy gevangen worden heb ik reeds beschreven4 #cdb ,de ,aal wordt door de ,bruinvisschen gevolgd1 die 'er op azen4 ,men ving ook ene grote menigte van de laatsten4 ,hoe meer ,alen 'er zyn des te meer ,bruinvisschen vangt men4 ,dit geschiedt op deze wys4 ,als het ebt zwemmen de ,bruinvisschen gemeenlyk langs de kanten de ,rivier af1 en verslinden de ,alen die zy daar dan vinden4 ,om deze reden steekt men takken met de bladen 'er aan in 't water in de gedaante van enen boog1 welks benen zig tegens den wal keren1 latende nogthans enen doorgang langs denzelven4 ,de takken staan omtrent twee voet van malkander4 ,als de ,bruinvisschen 'er tusschen komen1 en het geruisch horen dat het water tegens de bladeren maakt1 worden zy bang1 en willen terugkeren4 ,ondertusschen is het water zo veel gevallen dat zy by het terugkeren op een van de benen van den boog komen1 waar zy op nieuws door het geruisch van het water tegens de bladeren verschrikt worden4 ,in deze vergelegenheid zwemmen zy voor en agterwaards1 zo lang tot dat het water geheel is weggelopen1 zo dat zy op den grond blyven leggen1 daar men ze doodt4 ,zy geven ene goede hoeveelheid van traan4 ,nevens den oever der ,rivier lag ene grauwe klei1 vol van roestkleurige spleten en wormgaten4 ,deze gaten waren klein1 liepen regt naar beneden1 en konden ene middelmatige speld doorlaten4 ,de kanten derzelven waren ook van die zelve kleur en half versteend2 zo dat als de klei door het water weggespoeld was die gaten 'er uitzagen als kokeragtige pypstelen4 ,des middags van den #f4 ,september verlieten wy ,petite ,rivire1 en gingen op weg naar ,st4 ,joachim1 tusschen welke twee plaatsen de oever uit bergen bestaat die vooruitsteken1 waar tusschen enige kleine inhammen zyn4 ,men heeft opgemerkt dat1 al is het te ,petite ,rivire nog zo stil1 het altyd op deze bergen wait4 ,en als het te ,petite ,rivire enigsins wait1 zo is het niet raadzaam met ene schuit naar ,quebec te gaan1 omdat dan by deze bergen de wind zo sterk en de golven zo zwaar zyn1 dat men daar niet buiten groot gevaar is4 ,wy hadden thans gelegenheid dit zelven te ondervinden1 want tusschen de bergen in de inhammen was het water stil1 dog zo dra wy omtrent een der uitstekken kwamen1 die de bergen maken1 zo werden de baren zo geweldig1 en de wind kreeg zo veel kragt1 dat twee mannen het roer vasthouden moesten1 en de mast verscheiden malen brak4 ,ook deed de stroom by deze uitstekken de golven nog te sterker gaan4 ,den #g4 ,september zetteden wy onze reis van ,st4 ,joachim voort4 ,men gebruikt hier in plaats van tintel zeer veel den zwam van bomen4 ,die van den ,suikerahorn wordt het best gehouden1 dan die van den ,roden ,ahorn1 en op dezen volgt die van den ,suikerberk4 ,by gebrek van dezen gebruikt men ook dien van den ,populierboom4 ,buiten de ,thuya1 den ,taxus1 en verscheiden' soorten van ,dennen1 vindt men hier geen geboomte dat 's winters zyn blad behoudt4 ,de ,thuya wordt geoordeeld het slegts tegens de verrotting te bestaan1 daarop volgt de ,pynboom1 dien men hier ,perusse noemt4 ,kaas4 ,kaas wordt hier op verscheiden' plaatsen gemaakt4 ,die van ,isle d',orleans komt wordt voor de beste gehouden4 ,zy waren klein1 dun en rond4 ,de vier wegen een pond4 ,twaalf 'er van kon men voor dertig ,sols kopen4 ,een pond gezoute boter kostte te ,quebec tien ,sols1 en de varsche boter vyftien ,sols4 ,voorheen kon men hier een pond boter voor vier ,sols kopen4 ,de akkers gingen afhellende naar de ,rivier4 ,zy werden by beurten bezaid en braak gelaten4 ,de bezaide akkers waren geel van het koorn1 en de anderen groen van het onkruid1 het welk men den zomer over gerust wassen liet1 zonder het land omteploegen1 en het diende tot voeder voor het vee4 ,de beste hoepels om tonnen maakte men hier van den ,esschenboom1 en by gebrek van dien van de ,thuya1 de jonge ,berken1 den ,kerssenboom1 en anderen4 ,gesteldheid der hoogtens4 ,de heuvels nevens de ,rivier aan de westzyde over ,isle d',orleans waren zeer hoog en tamelyk steil4 ,zy bestonden op de meeste plaatsen uit zwarte kalklei4 ,hierendaar egter was 'er een die uit rots bestond1 die op 't eerste gezigt 'er als een zandsteen uitzag1 en uit enen grauwen kwarts1 enen roodagtigen kalksteen1 een weinig grauwen kalksteen1 en enige weinige ligtgrauwe zandkorrels t'zamengesteld was4 ,de deeltjes waren in dezen steen klein en sterk vermengd4 ,de steen was helder rood met grauw vermengd en zeer hard4 ,hy legt in beddingen boven malkander1 welken omtrent een vierde el dik waren4 ,aanmerkelyk is het dat 'er verheven' en holle deuken op zyn van ,pectinites2 en men vindt zelfs de versteende schalen der ,pectinites op de oppervlakte van den steen1 dog binnen in is 'er geen zweemsel van verstening te bespeuren4 ,alle deze deuken en versteende schalen zyn niet meer dan enen duim in de lengte en in de breedte4 ,de kwartsdeeltjes die in den steen zyn geven vuur tegens het staal1 en de kalksteendeeltjes bruischen zeer op in 't sterk water4 ,de bovenste en de onderste oppervlakte der beddingen bestaan uit kalksteen1 en het binnenste uit kwarts4 ,men houwt veel van deze stenen om 'er mede te bouwen1 te bestraten1 en trappen van te maken4 ,veel wordt 'er van naar ,quebec gezonden4 ,het is zonderling dat 'er in dezen steen versteningen gevonden worden1 en niet in de zwarte kalkleyen4 ,de vrouwen verwden hier het wollen garen geel met het zaad van de ,myrica gale1 welke hier ,poivrier genaamd wordt1 en overvloedig op natte plaatsen wast4 ,des avonds gingen de ,heer ,gaulthier en ik om den hogen waterval by ,montmorenci te bezigtigen4 ,vlak aan de ,rivier was het land hoog1 gelyk1 en tot weiden gemaakt4 ,wat verder wordt het heuvelagtig2 de grond is daar bedekt met ene mulle aarde1 en met koorn bebouwd4 ,dog hierendaar op steile plaatsen1 of waar een beekje liep1 bestonden de heuvels alleen uit zwarte kalklei1 die op vele plaatsen zo tot gruis geraakt was dat men ze voor aarde zou hebben aangezien4 ,als men enigen van de grootste stukken doorbrak roken zy gelyk stinksteen4 ,op meer verheven' plaatsen was de aarde van ene bleek rode verw1 en dit was ook de kleur der leyen4 ,waterval by ,montmorenci4 ,de waterval by ,montmorenci is een van de hoogsten die ik oit zag4 ,de stroom waarin hy legt is niet zeer breed1 en valt van den steilen kant eens bergs af1 die uit zwarte kalklei bestaat4 ,de val is digt by enen kleinen inham in de ,rivier4 ,beide de zyden van den inham bestaan alleenlyk uit zwarte kalklei1 die egter zeer afgemolmd is1 zo dat de zyden niet steil zyn4 ,by den val zelven is de leiberg geheel steil1 en men kan 'er nauwlyks zonder verbaasdheid het water van zien af storten4 ,de regen van de vorige dagen had het water op de ,rivier vermeerderd1 het welk den waterval een nog te grootscher aanschyn gaf4 ,de breedte van den val is niet boven de vyf of zes vadem4 ,zyne hoogte werd van ons by gissing op tusschen honderdentien en honderdentwintig voet geschat3 en op onze wederkomst te ,quebec vonden wy onze gissing door verscheiden ,heren bekragtigd1 die den val nauwkeurig gemeten1 en zyne hoogte byna juist zo gevonden hadden als wy ze gisten te zyn4 ,het volk hieromstreeks woonagtig maakte zyne hoogte veel te groot1 hem driehonderd voet gevende4 ,vader ,charlevoix is integendeel al te karig als hy den waterval maar veertig voet geeft4 ,onder aan den val is altyd een digte nevel1 die zig meer dan een snaphaanschoot over het water van den inham uitbreidt4 ,digt op het water was hy het sterkst4 ,men was hier als in enen gestadigen regen1 die sterker of minder sterk is naar dat men den val nadert4 ,wy wilden met den man die ons den weg wees digt by het afstortend water komen om alles des te nauwer te onderzoeken1 en te zien hoe de steen agter het water 'er uitzag1 dog een onverwagte wind joeg ons schielyk zulken nevel op het lyf dat wy in een ogenblik zo doornat waren als of wy een half uur in ene stortvlaag geweest waren4 ,dus zagen wy ons genoodzaakt hals over kop terug te lopen1 en waren blyde 'er uit te zyn4 ,het geraas van den ,waterval wordt somtyds te ,quebec gehoord1 dat 'er twee ,fr4 mylen zuidwaards van daan legt2 en dit is dan een teken van enen noordoosten wind4 ,op andere tyden hoort men het in de dorpen die een goed stuk wegs meer naar het noorden leggen2 en dat wordt voor een teken gehouden van enen zuidwesten wind of van regen4 ,de zwarte kalklei die de zyden van den val uitmaakt legt in byna loodregt aflopende beddingen4 ,in deze kalklei vonden wy de volgende soorten van steen4 ,het ,gypsum amiantiforme4 ,dit legt met dunne schyven in de spleten van de kalklei4 ,de kleur was sneuwwit4 ,ik heb het in verscheiden' delen van ,kanada in die zelve kalkleyen gevonden4 ,pierre a ,calumet4 ,dit is de ,fransche naam van enen steen1 waaruit hier te lande byna alle de tabakspypen gemaakt worden4 ,hy legt in beddingen van onderscheiden dikte tusschen de kalklei4 ,ik heb stukken gezien omtrent vyftien duim dik2 dog de meesten zyn tusschen de vier en de vyf duim4 ,als de steen lang in de lugt of in den zonneschyn blyft bloot leggen1 verkrygt hy ene gele kleur1 dog van binnen is hy grauw4 ,het is een zo vaste kalksteen1 dat zyne deeltjes met het nakend oog niet te onderkennen zyn4 ,hy is tamelyk week1 en laat zig wel behouwen4 ,hoe weker de stukken zyn des te beter worden zy gehouden voor tabakspypen4 ,ik heb sommigen van deze stenen van buiten in dunne schyven zien schilferen als zy in de zon lagen4 ,alle de tabakspypenkoppen1 die in ,kanada van het gemene volk gebruikt worden1 zyn van dezen steen1 en op verschillende wyzen versierd4 ,vele ,heren gebruiken ook dit soort van pypen1 vooral als zy op reis zyn4 ,de ,amerikanen hebben reeds vele euwen lang dezen steen tot dat einde gebruikt1 en het de ,europers geleerd4 ,deze koppen zyn natuurlyk van ene bleke grauwe kleur1 dog men maakt ze zwart terwyl zy nog nieuw zyn4 ,men besmeert den gehelen kop met vet1 houdt hem dan boven ene brandende kaars of een vuur1 en dus wordt hy door den rook en het vet t'zamen zwart4 ,de zwartheid wordt nog door het gebruiken vermeerderd4 ,de pypenstelen zyn altyd van hout1 en worden door middel van ene kleine koperen keten1 die door een gat in den kop heen gaat1 aan den zelven vastgemaakt1 om voor te komen dat hy 'er af valle4 #cdc ,steenkolen4 ,steenkolen waren hier om heen niet te vinden4 ,in een naburig dorp wierd my 'er een stuk van vertoond1 dat men zeide op de heuvels digt by den waterval gevonden te zyn4 ,koortsen4 ,des nagts kwamen wy te ,quebec aan4 ,de ,heer ,gaulthier zeide my dat allerlei afgaande ,koortsen in die plaats zeer ongemeen waren2 dog omtrent ,fort ,st4 ,frederic en ,fort ,detroit1 ene ,fransche volkplanting tusschen het ,meer ,erie en het ,meer ,hudson1 op #dc4 gr4 ,n4 gaan zy sterk in zwang4 ,het gene ik boven aangaande de ,engelschen heb aangemerkt1 dat zy zo oud hier te lande niet worden als in ,europa1 wierd van allen toegestemd ook omtrent de ,franschen in ,kanada plaats te hebben4 ,men schreef dit toe aan de zware ongemakken welken men hier door het reizen moest uitstaan4 ,in ,kanada is het iets meer dan zeldzaams een mensch van honderd jaren te zien2 dog nu en dan vond men 'er nog wel een van tagtig jaar4 ,yskelders4 ,sommigen van de voornaamste lieden bedienen zig van yskelders om hunne dranken des zomers koel1 en het vleesch goed te houden4 ,deze yskelders zyn gemeenlyk van steen onder het huis gebouwd4 ,de muren zyn met hout bekleed1 dewyl het ys by steen zo goed niet blyft4 ,des winters vult men den kelder met sneuw1 die men plat trapt1 en 'er vervolgens water overheen giet4 ,dan zet men de deur en alles open om de koude binnen te laten4 ,men heeft de gewoonte van des zomers een stuk ys in den drank te leggen om hem te verkoelen4 ,zout4 ,al het ,zout dat hier gebruikt wordt komt uit ,frankryk4 ,men heeft hier wel zout uit het zeewater gemaakt1 dog1 om dat ,frankryk alleen den handel in het zout voor zig behouden wil1 heeft men hier van afgezien4 ,eskimaus4 ,de ,eskimaus zyn een soort van wilde ,amerikanen1 die in ,labrador tusschen de ,hudsonbai en den uitersten mond der ,st4 ,laurence wonen1 dog alleen aan de kust en niet ver binnen 's lands4 ,ik heb noit gelegenheid gehad 'er enen van te zien2 dog ik heb verscheiden ,franschen gesproken1 die deze menschen dikwyls gezien1 en ze met hunne vaartuigen aan boord gehad hadden4 ,volgens het eenparig verhaal van dezen1 wil ik kortelyk het een en ander van dit volk aantekenen4 ,de ,eskimaus zyn in kleur en taal geheel van de overige ,amerikanen onderscheiden4 ,zy zyn byna zo blank als de ,europeanen1 en hebben kleine ogen4 ,de manspersonen hebben baarden4 ,de ,amerikanen integendeel zyn koperkleurig en baardeloos4 ,in hunne taal kan men enige ,europische woorden ontdekken4 ,zy wonen in holen onder den grond1 of in grotten in de bergen1 of wel in hutjes van zoden boven den grond gemaakt4 ,zy zayen of planten niet het minste1 en leven alleen van allerhande visschen1 walvisschen1 robben #cdd en walrussen4 #cde ,somtyds vangen zy ook landdieren4 ,zy eten de meeste spyzen rauw4 ,hun drank is water1 en men heeft hen dikwyls zeewater zien drinken1 dat zo zout was als de sterkste pekel4 #cdf ,hunne schoenen1 koussen1 broeken en vesten zyn van robbenvellen gemaakt1 die wel toebereid1 en met zenuwen van walvisschen1 welken zig als garen laten drayen1 genaid worden1 en dat wel zo dat zy met hunne klederen1 de welken zy de hairige zyde buiten dragen1 in 't water kunnen gaan zonder dat hunne onderklederen nat worden4 ,onder deze bovenklederen hebben zy hembden1 vesten en andere klederen1 die ook van zeehondenvellen gemaakt1 dog egter zo wel bereid zyn dat zy volmaakt zagt en week zyn4 ,ik heb een vrouwenkleed van dit volk gezien1 zynde een muts1 jak en rok alles uit een stuk1 insgelyks een robbenvel1 en zo wel bereid dat het geheel zagt en buigzaam was4 ,de hairen waren buitenwaards gekeerd4 ,de rok had van agteren enen langen sleep omtrent een vierde van el breed4 ,van voren kwam de rok niet eens ter helfte van het been4 ,daaronder dragen zy broeken en koussen aan malkander genaid4 ,het hembd was van een zeer buigzaam robbenvel4 ,de vrouwen der ,eskimaus worden gezegd 'er veel beter uittezien dan die der ,amerikanen4 ,dog de mans zyn 'er zeer yverzugtig omtrent4 ,men heeft my ook ene van hune schuiten vertoond4 ,zy was van buiten geheel van vellen gemaakt1 waar men het hair afgedaan1 en de zyde daar het hair gezeten had naar buiten gekeerd had4 ,het vel was zo glad als perkament4 ,de schuit was byna agt ellen lang2 dog zeer smal en spits aan de beide stevens4 ,van binnen lagen dunne planken1 die de schuit hare gedaante geven moesten4 ,van boven was zy geheel en al met vellen bedekt1 uitgenomen dat op enigen afstand van het ene steven een gat gesneden is1 zo dat 'er een volwassen mensch in zitten en roeyen kan1 houdende de benen onder het vel in 't schuitje4 ,het gat had de gedaante van enen afgesnedenen halven cirkel1 welks middellyn naar het grootste stuk van de schuit gekeerd was4 ,de kanten van het gat waren met hout beslagen1 en daar een buigzaam in een gerold vel aan vast1 waarin boven banden door staken4 ,als de ,eskimau met zulk een schuitje varen zal1 steekt hy de benen en de dyen onder het vel1 gaat op den grond der schuit zitten1 trekt het vel wel om zyn lyf t'zamen1 en bindt de banden zorgvuldig om zyn middel vast4 ,dan mogen de golven by stormig weder over het schuitje heen slaan1 geen droppel kan 'er in komen4 ,ook is de man door zyne klederen van vellen voor het nat beveiligd4 ,hy heeft een riem in de hand1 die aan beide de einden een blad heeft1 waarmede hy en roeit en by storm het vaartuig in evenwigt houdt4 ,de bladen van de riem zyn vry smal4 ,daar kan maar een mensch in zulk een schuitje zitten4 ,men heeft dikwyls gezien dat een enkelde ,eskimau met zulk een vaartuigje by den geweldigsten storm zonder het minste gevaar ver in zee ging1 daar de grote schepen werks genoeg hadden zig zelven te redden4 ,die schuitjes dryven op het water als blazen4 ,zy weten 'er schielyk mede te roeyen4 ,men zeide my dat deze schuiten niet altyd de zelve gedaante hadden4 ,zy hebben ook groter schuiten van hout1 met vellen bedekt1 waarin enige personen zitten kunnen1 en in de welken de vrouwen gemeenlyk op zee varen4 ,hunne wapenen zyn boog en pylen1 spiessen en harpoenen4 ,met de laatsten doden zy walvisschen en andere grote zeedieren4 ,de punten der pylen en harpoenen zyn somtyds van yzer1 somtyds van benen of tanden van walrussen4 ,de pylkokers waren van robbenvel4 ,de naalden1 daar zy hunne klederen mede nayen1 zyn ook somtyds van yzer1 somtyds van allerlei benen4 ,al het yzer 't welk zy gebruiken krygen zy op de ene of de andere wys van de ,europeanen4 ,somtyds komen zy op de schepen der ,europers1 om messen en ander yzertuig interuilen4 ,dog voor de ,europeanen1 ten zy zy sterk zyn1 is het niet raadzaam in hun land te komen1 dewyl zy een argdenkend en verraderlyk volk zyn1 dat gene vreemdelingen by zig dulden wil4 ,als zy zig te zwak oordelen vlugten zy op de aannadering der ,europeanen weg1 dog als zy sterker zyn slaan zy alles dood1 zonder iemant te sparen4 ,om deze reden laat men niet meer van dit volk aan boord komen dan men denkt over te kunnen4 ,op hunne kusten schipbreuk te lyden en levendig den wal te bereiken1 is al zo goed als in 't midden van de zee te zinken4 ,dit heeft menige ,europeaan ondervonden4 ,de schepen en boten der ,europers1 die hun in handen vallen1 hakken zy in stukken1 halen 'er de spykers en al het yzer uit1 en maken 'er messen1 naalden1 punten van pylen en spiessen1 en diergelyke dingen van4 ,zelden gebruiken zy vuur als om te smeden en vellen te bereiden1 want het meest eten zy hunne spyzen rauw4 ,aan boord van een schip zullen zy het niet wagen van iets te proeven dat hun wordt aangeboden1 ten zy ze zien dat het scheepsvolk 'er van eet4 ,noit hadden de ,franschen enen ,eskimau kunnen bewegen enen slok brandewyn te nemen1 schoon de andere ,wilden op niets zo zeer gesteld zyn4 ,waarschynlyk komt dit van hun mistrouwen op anderen voort1 denkende zy dat het een vergift is4 ,ook hebben zy dat misschien zo geheel niet mis4 ,zy dragen gene oorringen1 nog beschilderen zig het aangezigt1 gelyk de andere ,amerikanen doen4 ,zy hebben van overoude tyden af honden met spitse opstaande oren gehad4 ,dezen gebruiken zy niet alleen om te jagen1 maar ook in plaats van paarden1 om 's winters hun goed op sleden over het ys te trekken4 ,ander tam vee hebben zy niet4 ,rendieren zyn 'er wel in hun land2 dog men weet niet dat zy oit van de ,eskimaus of van andere ,wilden getemd zyn geworden4 ,de ,franschen in ,kanada1 die enigermate naburen van dit volk zyn1 hebben gene moeite gespaard om enen handel met hun te vestigen1 en ze tot enen wat vriendelykeren omgang met andere volken te brengen4 ,ten dien einde ligteden de ,franschen enige kinderen van hun1 leerden ze lezen1 en bragten ze zorgvuldig op4 ,hun inzigt was ze naar de ,eskimaus terug te zenden1 op dat deze kinderen hun vertellen mogten hoe vriendelyk en gevallig men met hun had omgegaan1 ten einde dus dit volk wat betere gedagten van de ,franschen te geven4 ,dog ongelukkiglyk stierven de kinderen aan de kinderziekte1 en de gehele aanslag liep te niet4 ,ook twyffelden velen of men1 zo de kinderen al in 't leven gebleven waren1 'er veel by zoude gewonnen hebben4 ,voorheen had men al eens enen ,eskimau opgeligt1 en hem alle mogelyke beleefdheden en vermaken aangedaan4 ,hy had ook het ,fransch tamelyk wel geleerd1 en een groot genoegen in de levenswys der ,franschen getoond4 ,dog naderhand by de zynen wedergekomen zynde1 is hy zo weinig in staat geweest hun een gunstig gevoelen voor de ,franschen inteboezemen1 dat kort na zyne wederkomst zyne eigene nabestaanden hem1 als enen halven ,franschman en vreemdeling1 doodsloegen4 ,dit wreed gedrag der ,eskimaus omtrent andere volken maakt dat de andere ,wilden1 wanneer zy hen in handen krygen1 hun noit kwartier geven1 en altyd zonder mededogen ombrengen1 schoon zy anders nog wel hunne vyanden sparen1 en de gemaakte gevangenen onder de hunnen inlyven4 ,taal der ,eskimaus4 ,ten gevallen van zulken die vermaak hebben van sommige talen met malkander te vergelyken1 wil ik hier enige woorden uit de taal der ,eskimaus1 die my de ,jesuiet ,saint ,pie medegedeeld heeft1 invoegen4 ,een ,kombuk1 twee ,tigal1 drie ,re1 vier ,missilagat2 water ,sillalokto2 regen ,killaluk2 de hemel ,taktuk1 of ,nabugaksche2 de zon ,schikonak of ,sakaknak2 de maan ,takok2 een ei ,manneguk2 een schuit ,kagak2 een riem ,pautik2 een mes ,schavie2 een hond ,mekke of ,tunilok2 een boog ,petiksik2 een pyl ,katso2 het hoofd ,niakkok2 een oor ,tschiu2 het oog ,killik of ,schik2 het hair ,nutschad2 een tand ,ukak2 een voet ,hikat4 ,enigen menen dat de ,eskimaus van den zelven oorsprong zyn als de ,groenlanders of de ,skralingers1 en dat 'er tusschen de talen dier volken ene grote verwantschap is4 #cdg ,pruimenbomen4 ,de ,pruimenbomen1 die men uit ,frankryk te ,quebec overgebragt heeft1 slagen daar zeer wel4 ,dit jaar begonnen zy eerst in ,september te bloeyen4 ,men zeide dat zy weinig van de koude leden4 ,lof van den ,marquis de la ,galissonire4 ,de ,marquis de la ,galissonire is een van de drie ,heren die boven alle anderen by de ,fransche ,zeemagt in den laatsten oorlog groot aanzien verworven hebben4 ,die drie ,heren zyn de genoemde ,marquis1 de ,marquis de la ,jonquire en de l',etendure4 ,de eerste was nu boven de vyftig jaar oud1 klein van gestalte1 een weinig geboccheld1 dog voor 't overige een bevallig man4 ,hy was hier enigen tyd als ,gouverneur ,generaal geweest1 en vertrok naar ,frankryk nog deze maand4 ,ik heb alreeds iets van dezen ,heer gezegd2 dog als ik aan zyne verdienste denk1 kan ik hem noit zynen verdienden lof geven4 ,hy was tot verwondering toe in alle wetenschappen1 dog byzonderlyk in de ,natuurlyke ,historie ervaren1 in de welke hy zo ver gevorderd was1 dat als hy over dezelve sprak het was als of onze grote ,linnus onder ene andere gedaante het woord voerde4 ,als hy van het gebruik redeneerde dat men van de ,natuurlyke ,historie ten voordele der maatschappy maken kon1 stond ik verbaasd hoe hy alle zyne redenen uit de ,staat- de ,wis- en de ,natuurkunde wist te ontlenen4 ,ik moet bekennen dat myn omgang met dien ,heer my zeer veel ligt in vele stukken heeft gegeven4 ,hy gaf my verscheiden manieren aan de hand op welken men de ,natuurlyke ,historie ten nutte der ,zamenleving1 en om een volk met opzigt op zyne afgunstige naburen magtig te maken1 kan aanwenden4 ,noit heeft de ,natuurlyke ,historie in dit land enen zo groten bevorderaar gehad2 en het is twyffelagtig of zy hier oit zyns gelyken hebben zal4 ,zo dra hy ,gouverneur ,generaal geworden was nam hy die maatregels1 die ik boven heb opgegeven1 ter bevordering der ,natuurlyke ,historie4 ,als hy menschen ontmoette die enigen tyd op ene zekere plaats gevestigd waren geweest1 of gereisd hadden1 vooral als het geweest was in ver afgelegen' oorden1 verzuimde hy noit hen nauwkeurig aangaande bomen1 planten1 dieren en andere zaken te ondervragen4 ,hy onderzogt dan ook wat gebruik de ,inlanders van de voortbrengsels der natuur maakten2 hoe het ging met den landbouw en de huishouding2 wat meren1 rivieren en wegen 'er waren1 en vele andere zaken van die natuur4 ,zulken die hem duidelyker begrippen van zaken dan de overigen schenen te hebben moesten hem breedvoerige berigten aangaande dezelven geven4 ,hy schreef zelf alle de berigten op die hy kreeg4 ,en door deze oplettendheid1 zo ongemeen onder lieden van dien rang1 kreeg hy kennis zelfs van de afgelegenste gewesten van ,amerika4 ,de ,priesters en de ,kommandanten der ,forten waren dikwyls versteld over de vragen die hy hun deed1 wanneer zy hem hunne opwagting kwamen maken2 want dan zeide hy hun dikwyls dat digt by zulken berg1 by zulk een meer1 waar zy dikwyls op de jagt waren1 deze en gene zeldzame bomen1 gewassen1 aardens1 ertsen1 en diergelyken gevonden werden4 ,dit maakte dat sommigen zig verbeeldden dat hy ene meer dan menschelyke kennis bezat1 dewyl hy alle de zeldzaamheden van plaatsen wist te melden1 die somtyds twee honderd ,zweedsche mylen van ,quebec lagen1 en daar hy noit geweest was4 ,noit werd 'er een beter staatsman gevonden dan hy was2 en geen mensch kan oit beter maatregels nemen om de welvaart van een land te vergroten dan hy deed4 ,kanada kende nauwlyks den schat dien het in den persoon van dien ,heer bezat1 toen het hem verloor2 de ,koning had te zeer zynen dienst t'huis van noden1 en konde hem zo ver van de hand niet laten4 ,hy vertrok naar ,frankryk met ene verzameling van natuurlyke zeldzaamheden1 en vele laden met aarde1 waarin allerhande nuttige planten en boompjes lagen4 ,zwarte ,kalkleyen4 ,verscheiden' malen heb ik gewag gemaakt van ,zwarte ,kalkleyen hier wil ik ze nauwkeuriger beschryven4 ,niet alleen de berg waarop ,quebec staat1 maar ook de heuvels langs de ,st4 ,laurence1 ter lengte van vele mylen boven en beneden ,quebec1 bestaan 'er uit4 ,omtrent ene el beneden den grond is deze steen vry digt en zonder spleet1 zo dat niemant hem voor ene lei zou aanzien4 ,hy legt in beddingen1 van drie en vier1 tot twintig duimen en meer dik4 ,in den berg waarop ,quebec staat leggen de beddingen niet horizontaal maar schuinsch en zelfs byna loodregt1 de bovenste kanten naar het noordwesten en de ondersten naar het zuidoosten gekeerd4 ,dit maakt dat de kanten dezer beddingen altyd boven den grond uitsteken1 en de schoenen aan stukken snyden4 ,ik heb ook enige lagen gezien die noordwaards afhelden1 schoon byna loodregt gelyk de anderen4 ,ook heb ik horizontale beddingen ontmoet4 ,de beddingen zyn van malkander door kleine tusschenwydtens afgescheiden1 de welken gemeenlyk opgevuld zyn met het ,gypsum amiantiforme1 dat men somtyds met een mes los kan maken1 als de boven leggende bedding van lei is weggenomen1 en dan ziet het 'er uit als een dun wit blad4 ,de groter tusschenwydtens zyn meest opgevuld met doorschynend kwartskrystal van onderscheiden' grootte4 ,op sommige plaatsen vond men in den berg ongelooflyk veel van dit krystal1 waarom de zuidoosterpunt van den berg ,pointe de ,diamant genoemd wordt4 ,de smalle reten die door dezen steen gaan1 lopen gemeenlyk met regte hoeken2 de tusschenwydtens tusschen deze reten waren niet altyd de zelven4 ,die kant van de bedding die tegens de andere bedding gekeerd is is dikwyls met een fyn1 zwart1 glinsterend vlies bedekt1 dat veel naar zeker soort van hoornsteen gelykt4 ,men vindt 'er veeltyds gele pyrites in1 dog altyd in kleine korrels4 ,ik vond 'er noit versteningen1 deuken1 of andere stenen in1 behalven die ik reeds zo even genoemd heb4 ,de berg waarop ,quebec legt bestaat louter van den top af tot beneden toe uit kalklei4 ,deze steen gebroken of geschraapt wordende geeft enen reuk even gelyk de stinksteen4 ,dat voor de lugt bloot legt valt in kleine stukken1 verliest zyne zwartheid1 en wordt bleek rood4 ,byna alle de openbare en andere gebouwen in ,quebec zyn van dezen steen1 gelyk ook de muren rondom de stad1 de kloosters1 en de tuinen4 ,men kan hem ligt de gedaante geven die men wil4 ,dog hy heeft de eigenschap van in dunne blaadtjes te splyten1 evenwydig met de bedding waaruit de steen genomen is1 indien hy een jaar of meer in de open lugt leggen blyft4 ,egter doet dit geen nadeel aan de muren1 want men legt met voordagt de stenen zo dat de spleten altyd horizontaal lopen1 en de bovenste stenen op de onderste drukken1 zo dat zy niet dan aan den buitenkant wat afschilferen kunnen4 ,hoe ouder de huizen worden des te dunner worden de schilfers4 ,lugtsgesteldheid te ,quebec4 ,om mynen ,lezer enigermate een denkbeeld van de lugtsgesteldheid te doen krygen1 ten einde hy over het verschil van warmte en koude in de verschillende jaargetyen oordelen konne1 zal ik hier kortelyk voor een jaar een uittreksel geven uit de waarnemingen van den ,heer ,gaulthier4 ,hy heeft my een afschrift van die waarnemingen ter hand gesteld1 die hy van het begin der maand ,october in het jaar #agdd4 tot het einde van ,september #agdf4 gemaakt had4 ,de waarnemingen met den ,thermometer gedaan zal ik agter laten1 ter oorzake ik van de zelven niet voldaan ben4 ,hy had zig van den ,thermometer van ,de la ,hire bediend1 op welken men by ene sterke vorst1 wanneer het kwikzilver tot in den bol zakt1 de graden der koude niet waarnemen kan4 ,de waarnemingen wierden het gehele jaar niet vroeger gemaakt dan des morgens tusschen zeven en agt uur4 ,des middags waren zy tusschen twee en drie uur gemaakt4 ,op de meeste dagen waren die van namiddags weggelaten4 ,behalven dat1 hing de ,thermometer in een half open staand venster1 en kon dus de juiste gesteldheid der lugt niet aanwyzen4 ,men volgt hier in de waarnemingen den nieuwen styl4 ,,het ,,jaar #agde4 ,januari4 ,den #bi4 geraakte de ,st4 ,laurence voor ,quebec toe met ys4 ,in de waarnemingen der vorige jaren was aangetekend dat zy dikwyls in 't begin van ,januari en zelfs van ,december toegelegen heeft4 ,februari4 ,in deze maand is niets merkwaardigs voorgevallen4 ,maart4 ,deze winter wierd gezegd een van de allerzagtsten te wezen4 ,de aller oudste menschen konden zig genen diergelyken herinneren4 ,de sneuw had maar anderhalven of twee voet dik gelegen4 ,het ys op de ,st4 ,laurence voor ,quebec was maar twee voet dik4 ,den #ba4 had men een onweer1 waarby een soldaat van den blixem getroffen wierd4 ,den #ai4 en #bj4 begon men insnydingen in den ,suikerahorn te maken1 om het sap 'er aftetappen1 waaruit men suiker maakt4 ,april4 ,op de eerste dagen dezer maand1 en naderhand vervolgens nu en dan gedurende de gehele maand door1 was men bezig met het sap uit de ,suikerahornen te tappen4 ,den #g4 begonnen de tuinlieden hunne groentebedden klaar te maken4 ,den #bj4 brak het ys voor ,quebec en dreef weg4 ,de waarnemingen van het volgende jaar wyzen aan dat dat anders zelden gebeurt1 want dikwyls legt de ,rivier voor ,quebec tot den #aj4 ,mai toe4 ,den #bb4 en #bc4 viel 'er veel sneuw4 ,den #be4 maakte men by ,st4 ,joachim een begin met zayen4 ,dien dag vernam men ook enige ,zwaluwen4 ,den #bi4 was men overal aan 't zayen4 ,sedert den #bc4 was de scheepvaart vry op de ,rivier4 ,mai4 ,den #c4 was het 's morgens zo koud dat de ,thermometer van ,celsius vier graden onder het vriespunt stond4 ,het graan leed 'er egter geen nadeel van4 ,den #af4 had men overal gedaan met het voorjaarszaad in den grond te brengen4 ,den #e4 stonden de ,sanguinaria1 de ,narcissus1 en de violet in bloei4 ,den #ag4 begonnen de bladen aan de kerssen-1 appel- en lindebomen uittekomen4 ,de aardbessen bloeiden reeds4 ,den #bi4 stonden de wilde kerssenbomen in bloei4 ,den #bf4 was de bloeisem van de ,fransche appel-1 kerssen- en pruimenbomen al uit4 ,juni4 ,den #e4 waren alle de bomen groen4 ,de appelbomen waren in vollen bloei4 ,den #bb4 at men rype aardbessen4 ,men had aangetekend dat het weder toen volmaakt goed voor de vrugten was4 ,juli4 ,het koorn begon den #ab4 zyne airen te laten zien1 en den #ba4 had het reeds overal airen4 ,men moet hier zig herinneren dat 'er hier te lande niets als zomerkoorn wast4 ,het koorn was kort daarop in bloei4 ,de hoibouw begon den #bb4 ,de gantsche maand was het weder zeer schoon4 ,augustus4 ,den #ab4 had men te ,montreal rype peren en meloenen4 ,den #bj4 was het graan rondom die ,stad ryp1 en men maakte toestel tot den oogst4 ,den #bb4 begon men te ,quebec de weit te mayen4 ,den #cj4 en #ca4 was des morgens de grond berypt4 ,september4 ,den #bd4 en #be4 was de oogst van allerlei graan geeindigd4 ,men had deze maand ene menigte van meloenen1 watermeloenen1 komkommers en schone pruimen4 ,de appelen en peren waren ook al ryp1 het geen alle jaar zo vroeg niet geschiedt4 ,de laatste dagen der maand begon men de landen omteploegen4 ,onder de waarnemingen rakende deze maand vond men aangetekend4 8,de oude lieden zeggen dat men voorheen het koorn niet voor den #ae4 of #af4 ,september mayen kon1 somtyds wel eens den #ab4 en dat het noit vroeger ryp wierd4 ,ook dat het noit tot zulk ene volkomene rypheid plegt te komen als nu4 ,maar sedert dat 'er veel bosschen omgehouwen en veel landeryen bebouwd geworden zyn1 hebben de zonnestralen meer gelegenheid bekomen hare werking te doen1 zo dat het graan nu vroeger ryp wordt40 #cdh ,verders wierd aangemerkt dat de hete zomers in ,kanada altyd zeer vrugtbaar zyn1 en dat dan nog zelfs nauwlyks het tiende gedeelte van het koorn tot volmaakte rypheid komt4 ,october4 ,deze gehele maand beploegde men de braaklanden4 ,het weder was zeer schoon4 ,des nagts vroor het verscheiden reizen4 ,het sneuwde den #bh4 ,tegen het einde der maand begonnen de bladeren van het geboomte te vallen4 ,november4 ,tot den #aj4 hield men aan met ploegen4 ,dien dag waren reeds alle de bomen kaal4 ,tot den #ah4 liep het vee buiten1 dog moest nu en dan enen dag van wegen het slegt weder te huis blyven4 ,den #af4 had men donder en blixem4 ,den #bd4 vernam men nog geen ys op de ,st4 ,laurence4 ,december4 ,hier wierd aangetekend dat deze herfst veel zagter was geweest dan de voorgaanden4 ,den #a4 ging 'er nog een schip naar ,frankryk onder zeil4 ,den #ae4 begon de ,rivier vol met ys te raken2 dog in het midden bleef zy nog open4 ,dog op de ,charles was het ys zo dik dat men 'er met geladen wagens en paarden overreed4 ,den #bf4 raakte het ys op de ,st4 ,laurence door den zwaren regen weg4 ,den #bh4 wierd wederom een gedeelte van de ,rivier met ys bedekt4 ,in 't vervolg van deze ,waarnemingen wierd aangetekend dat de winter ook van de zagtsten geweest is4 ,vertrek van ,quebec4 ,den #aa4 ,september ging ik van ,quebec met enen goeden wind op reis4 ,de ,gouverneur ,generaal1 ,marquis de la ,jonquire1 die my ook met velerhande gunstbewyzen overladen had1 had enen van 's ,konings boten met zeven man geschikt om my naar ,montreal te brengen4 ,in 't midden van den boot was een groot blauw kleed1 waaronder wy vry voor den regen waren4 ,de gehele reis geschiedde op kosten van den ,koning van ,frankryk4 ,wy lagen dien dag drie ,fr4 mylen af4 ,den #ab4 vervolgden wy onzen togt den gehelen dag4 ,de ,mais van het kleinder soort1 dat binnen drie maanden ryp wordt1 was nu ryp4 ,men trok ze uit den grond en hing ze in de lugt te drogen4 ,het weder was thans omtrent zo gesteld als in ,zweden in 't begin van ,augustus1 zo dat de herfst in het noorden van ,kanada ene maand later dan in het midden van ,zweden schynt intevallen4 ,by elke boerdery vond men enen moestuin1 waarin zeer veel uyens wiessen1 welken de ,fransche ,boeren op de vastendagen veel gebruikten4 ,egter kan ik niet zeggen1 dat de ,franschen zo buitenmate stipt waren in het onderhouden der vasten1 want verscheiden' van myn roeyers aten gerust dezen dag1 schoon enen vrydag1 vleesch4 ,en dit heb ik in 't vervolg dikwyls meer gezien4 ,het gemene volk in ,kanada eet zo veel uyen dat zy 'er geweldig van stinken4 ,men vond ook veel kawoerden in die tuinen1 die op meer dan ene wys gegeten werden4 ,het meest sneed men ze naar de langte midden door1 en hield het binnenste voor het vuur om te braden4 ,het buitenste werd weggesmeten4 ,de ryken deden 'er wat suiker over4 ,peen1 salade1 bonen1 komkommers1 en rode aalbessen waren ook in die tuinen te vinden4 ,tabak4 ,ieder ,boer had ook by zyn huis meer of min ,tabak geplant1 naar dat zyn huishouden sterk was4 ,het gemene volk rookt zeer sterk4 ,zelfs liepen jongens van tien of twaalf jaren met de pyp in den mond4 ,ook mogten de aanzienlyke lieden wel een pypje4 ,in 't noorden van ,kanada gebruikte men de tabak meest zuiver1 maar verder opwaards1 en omstreeks van ,montreal1 nam men den binnensten schors van den ,roden ,kornoeljeboom1 #cdi sloeg ze in stukken1 en mengde ze onder de tabak1 om die wat minder sterk te maken4 ,ook gebruikten ryken en anderen veel snuiftabak4 ,de meeste tabak1 die men hier gebruikte1 was in 't land gewassen4 ,sommigen agtten die boven de ,virginische2 dog die genen welken voor kenders gaan wilden gaven de andere den voorrang4 ,modes4 ,schoon de meeste volken van ,europa de modes der ,franschen gewoon zyn natevolgen1 zag ik dog integendeel dat de ,franschen in ,kanada zig in vele stukken naar de gebruiken der ,wilden1 met welken zy dagelyks omgaan1 schikten4 ,zy gebruikten de zelve tabakspypen1 schoenen1 koussebanden1 en gordels als de ,amerikanen4 ,zy volgden hen na in 't voeren van den oorlog4 ,zy gebruikten hunne basten schuiten1 en roeiden die op de zelve wys4 ,in plaats van koussen wonden zy een stuk doeks om de benen4 ,en zo ging het met veel andere dingen4 ,als men in het huis van enen ,boer intreedt1 staat hy op1 neemt den hoed of de muts af om te groeten1 verzoekt dat men ga zitten1 en dekt zig weder4 ,boeren4 ,monsieur en ,madame zyn titels die men zo wel enen ,boer en zyn wyf als den eersten luiden geeft4 ,de ,boeren1 en vooral de vrouwlieden1 gingen in huis met schoenen1 die uit een stuk uitgehold hout bestonden1 hebbende de gedaante van muilen4 ,de ,boerenjongens1 en zelfs de ouden1 hadden meest enen staart in 't hair4 ,byna allen hadden zy in huis1 en somtyds ook op reis1 rode wollen mutsen op het hoofd4 ,het voornaamste eten der ,boeren was melk4 ,boter zag men zelden1 en die men 'er vindt is van zuren room gemaakt4 ,dus was zy niet zo goed als de ,engelsche1 en smaakte dikwyls naar talk4 ,de ,franschen hielden veel van melk1 die zy des vrydags en zaterdags in plaats van vleesch gebruikten4 ,dog zy wisten ze niet op zo velerhande manieren als wy gereed te maken4 ,op andere dan vastendagen at men hier niet minder vleesch dan by de ,engelschen1 want buiten de soepen en het nageregt komt 'er byna niets dan vleesch op tafel1 dat op velerlei wyzen toebereid wordt4 ,wy bragten den nagt in een boerenhuis door digt by een ,riviertje1 ,petite ,rivire genaamd1 dat zig hier in de ,st4 ,laurence werpt4 ,men rekende van hier zestien ,fr4 mylen tot ,quebec1 en tien tot ,trois ,rivires4 ,de ebbe en vloed waren hier tamelyk sterk4 ,deze was de laatste plaats aan dezen kant1 waar ik de hoogtens naast de ,rivier ten dele uit de meermaal gemelde kalklei zag bestaan4 ,verder op begonnen zy louter van aarde te zyn4 ,de ligtgevende vliegen vlogen des avonds in de bosschen1 dog niet zeer talryk4 ,de ,franschen noemden ze ,mouches feu4 ,huizen4 ,de ,huizen waren hier omstreeks van hout4 ,de vertrekken waren tamelyk groot4 ,het dak van binnen rustte op twee1 drie of vier dikke sparren1 naar de grootte van 't gebouw4 ,de reten waren met klei besmeerd4 ,de vensters waren van papier4 ,de schoorsteen was in 't midden der kamer gemetseld4 ,het geen voor den schoorsteen was diende voor de keuken4 ,agter den schoorsteen sliep en ontving men bezoek4 ,somtyds stond 'er een yzeren kacchel agter den schoorsteen4 ,den #ac4 reisden wy voort4 ,by ,champlain1 vyf ,fr4 mylen van ,trois ,rivires1 bestonden de steile hoogtens langs de ,rivier uit ene gele en somtyds okeragtige zandige stofaarde1 uit de welke ene menigte van kleine stroompjes uitliepen4 ,het water in dezelven was meest vol van geel oker1 ten bewyze dat hier wel van 't zelve soort van yzererts1 als men by ,trois ,rivires heeft1 ligt4 ,het was zonderling dat men hier zulke menigte van kleine stroompjes vond1 dewyl het land geheel vlak en de zomer een van de droogsten was4 ,langs de ,rivier was het land ter breedte van ene ,eng4 myl bebouwd2 dog daar agter volgden zware bosschen en lage landen4 ,het bosch1 de vogtigheid vergaderende en het water belettende uittewaassemen1 dwingt het onder den grond door enen uitloop te zoeken4 ,op den oever lag veel zwart yzerzand4 ,tegens den avond kwamen wy te ,trois ,rivires1 daar wy ons niet langer ophielden dan tot dat wy de brieven1 die wy van ,quebec medegebragt hadden1 hadden overgegeven4 ,wy voeren nog ene ,fr4 myl verder eer wy ons nagtverblyf namen4 ,oude lieden4 ,wy zagen dezen dag drie zeer oude lieden4 ,de een was een ,jesuiet1 genaamd ,joseph ,aubery1 die als ,zendeling by de bekeerde ,wilden te ,st4 ,franois was1 ,hy had dezen zomer het vyftigste jaar zyner bediening vervuld4 ,hy ging derhalven naar ,quebec om zyne gelofte als ,jesuiet te vernieuwen1 en scheen nog frisch en levendig te zyn4 ,de anderen waren de menschen by welken wy overnagtten4 ,de man was over de tagtig jaar en de vrouw niet veel jonger4 ,zy hadden reeds eenenvyftig jaar t'zamengeleefd4 ,zy waren nog geheel vergenoegd1 gezond en vriendelyk4 ,de oude man zeide dat hy onder anderen in 't jaar #afij4 in ,quebec was1 toen het door de ,engelschen belegerd werd4 ,de ,bisschop had by die gelegenheid in zyn bisschoppelyk gewaad met den sabel in de hand de soldaten aangemoedigd4 ,hette en koude4 ,hy oordeelde dat de winters in zyne kindschheid veel gestrenger waren dan nu1 en dat 'er toen veel meer sneuw viel4 ,het heugde hem nog dat op ,st4 ,jan de kawoerden en de komkommers bevroren waren4 ,ook waren de zomers tegenswoordig veel warmer4 ,dertig jaren geleden was 'er een zo gestrenge winter in ,kanada geweest dat 'er vele vogels dood gevroren waren2 dog het jaargetal kon hy zig niet te binnen brengen4 ,in 't algemeen wierd gezegd dat de zomers van #agdh4 en #agdi4 warmer waren dan in vele jaren te voren4 ,grond4 ,de grond werd hier voor tamelyk vrugtbaar gehouden4 ,de ,weit gaf negen of tien voor een4 ,dog in de jeugd van dezen man1 toen men de vetste gronden kiezen kon1 gaf zy dikwyls meer dan twintig voor een4 ,rogge werd weinig gezaid1 ook weinig ,garst1 en maar alleen voor het vee4 ,zy klaagden evenwel dat zy by elken slegten oogst dikwyls genoodzaakt waren garstenbrood te eten4 ,den #ad4 gingen wy vroeg op reis4 ,na twee ,fr4 mylen gezeild te hebben kwamen wy op ,lac ,st4 ,pierre1 dat wy overstaken4 ,verscheiden waterplanten1 die in de ,zweedsche meren gemeen zyn1 lagen hier in 't water4 ,dit meer zegt men vriest 's winters zo sterk toe dat 'er honderd geladen wagens te gelyk over ryden kunnen4 ,wy vonden somtyds op de waterplanten een soort van ,kreeft1 gelykende veel naar ene krabbe1 en niet groter dan twee meetkundige lynen in de langte en ene in de dikte4 ,hy was bleek van kleur trekkende wat naar het groene4 ,de ,pontederia cordata wies overvloedig aan de kanten van een lang smal water1 op de zelve plaatsen als by ons de ,nymph of waterlelies4 ,een hoop varkens waadde diep in 't water1 en dook dikwyls met het grootste deel van 't lyf onder1 om de wortelen op te wroeten en te eten4 ,zodra wy ,lac ,st4 ,pierre over waren veranderde het land geheel van aanzien4 ,het wierd de schoonste oord dien men zien kon4 ,de eilanden en het land aan weerskanten zagen 'er als nette lustplaatsen uit2 en dit duurde tot by ,montreal4 ,langs de ,rivier hadden alle de ,boeren schuiten1 die uit stammen waren uitgehold1 dog evenwel zeer frai en net gemaakt1 zo dat zy volkomen naar schuiten geleken4 ,ik zag maar een enige bastenschuit4 ,den #ae4 zetteden wy onze reis reeds in den vroegen morgen voort4 ,de stroom was ons tegen en zo sterk1 dat wy op sommige plaatsen de ,roeyers moesten doen aan land gaan en ons voorttrekken4 ,montreal4 ,om vier uur na den middag kwamen wy te ,montreal aan4 ,men rekende dat onze reis zeer gelukkig geweest was1 dewyl men dikwyls1 wegens den stroom en de veranderlykheid van den wind1 twee weken tusschen ,quebec en ,montreal onder weg is4 ,wyngaarden4 ,verscheiden' menschen te ,montreal hadden wyngaarden1 die uit ,frankryk gekomen waren1 in hunne tuinen geplant4 ,men vond 'er twee soorten van2 het ene met bleek groene of byna witte1 het ander met donker rode druiven4 ,uit de witten1 zeide men1 werd de witte1 uit de roden de rode wyn gemaakt4 ,des winters moet men hier de wyngaarden met mist toedekken4 ,de druiven begonnen nu ryp te worden4 ,de witten waren het meest gevorderd4 ,men maakte 'er hier genen wyn van4 ,zy worden zo groot niet als in ,frankryk4 ,watermeloenen4 ,men teelde hier ook veel ,watermeloenen4 ,geen ,boer was 'er byna die 'er genen had4 ,in de steden en daaromstreeks worden zy vooral sterk aangekweekt4 ,egter waren zy zeldzaam in het noordelyk gedeelte van ,kanada4 ,de ,wilden planten ze ook veel4 ,dog of zy dit in oude tyden ook gedaan hebben is onzeker4 ,een oude ,iroquois te ,oneida heeft my gezeid dat zy ze van de ,europeanen gekregen hadden4 ,integendeel verzekerden my vele ,franschen dat de ,illinoizen reeds 'er veel van hadden toen zy in hun land kwamen1 en dat zy daar van onheuglyke tyden geplant geworden waren4 ,dog ik kan my niet te binnen brengen dat de eerste ,europeanen1 die in ,noord ,amerika kwamen1 van watermeloenen gewagen wanneer zy van de spyzen der ,wilden spreken4 ,hoe heet de zomers in die delen van ,noord ,amerika die ik doorreisd heb zyn1 kan men daaruit opmaken1 dat men daar de watermeloenen in 't voorjaar maar op het open veld zait1 zonder ze oit te dekken1 en dat zy egter vroeg genoeg ryp worden4 ,men vindt 'er hier twee verscheidenheden van1 de ene rood en de andere wit van binnen4 ,de eerste is gemeender meer naar 't zuiden by de ,illinoizen en by de ,engelschen1 de twede vindt men meer in ,kanada4 ,men zait ze in het voorjaar1 als 'er gene koude meer te verwagten is1 in ene goede vette aarde1 dog ver van malkander1 uit hoofde dat zy haar loof ver uit schieten1 en derhalven ene grote ruimte vorderen1 zullen zy wel vrugtbaar zyn4 ,te ,montreal waren zy nu meest ryp2 maar in de ,engelsche ,volkplantingen zyn zy het al in ,juli en ,augustus4 ,gemeenlyk vorderen zy minder tyd om ryp te worden als de gemene meloenen4 ,de ,kanadaschen zyn zelden zo zoet als die meer naar 't zuiden vallen4 ,misschien komt dat van de sterkere hette4 ,die van ,new ,york werden voor de lekkersten gehouden4 ,de watermeloenen zyn zeer sappig1 en het sap is met het vleesch vermengd4 ,daarenboven is het zeer verkoelend1 het welk in de hette zeer verkwikkend is4 ,men wist niet dat 'er iemant in ,kanada1 te ,albany en in ,new ,york1 zig kwalyk van bevonden had1 al had men 'er wat veel van gegeten4 ,zelfs bragt men voorbeelden by dat zieken 'er zonder nadeel van gegeten hadden4 ,maar verder naar het zuiden agt men dat zy afgaande koortsen veroorzaken1 vooral by menschen die 'er niet aan gewend zyn4 ,de ,franschen zeggen dat als menschen1 die in ,kanada geboren zyn1 in 't ,land der ,illinoizen komen1 en daar enige malen van de watermeloenen eten1 ten eersten de koorts van krygen2 dat derhalven de ,illinoizen hen waarschuwen van niet te eten van ene zo ongezonde vrugt4 ,de ,illinoizen zelven zyn aan koortsen onderworpen1 als zy hunne magen te veel met deze spys verkouden4 ,in ,kanada bewaart men ze op plaatsen die matig warm gehouden worden2 en op deze wys kunnen ze twee maanden na dat zy ryp geworden zyn goed blyven1 maar men moet voor de vorst zorgen4 ,de ,engelschen bewaren ze een gedeelte van den winter over in droge kelders4 ,zy bleven1 zeide men1 langer goed als men de plaats daar zy van den steel afgebroken waren met een gloeyend yzer brandde4 ,op die wys kan men ze nog op kersmis en later hebben4 ,in ,pensylvanie1 waar de grond droog en zandig is1 maakt men een gat in den grond1 en legt ze met hunne stelen daarin1 met aarde 'er over heen2 en dan blyven ze zo een tamelyk stuk van den winter over goed4 ,egter nemen weinig menschen die moeite 'er mede1 om dat het niet ene zeer geschikte vrugt is om in de koude te eten4 ,men verbeeldt zig hier dat komkommers meer verkoelen dan watermeloenen4 ,de watermeloenen dryven het water sterk af4 ,de ,iroquoizen noemen ze ,onoheserakahtie4 ,kawoerden4 ,kawoerden van allerlei soorten1 langwerpige1 ronde1 platte1 kromhalzige1 zeer kleine1 en andere1 worden door de ,engelschen en de ,franschen overal geplant4 ,in ,kanada maakten zy met de uyens by de ,boeren het voornaamste van hunne moeskruiden uit4 ,onder de ,engelschen was 'er niet een ,boer die niet een groot stuk lands met kawoerden bepoot had4 ,de ,zweden1 ,duitschers en ,hollanders teelden 'er ook zeer veel4 ,de ,wilden leefden 'er gedeeltelyk van4 ,dog dezen plantten meer ,squashes dan eigenlyke kawoerden4 ,zy zeiden zelfs dat zy 'er reeds voor de aankomst der ,europers al gehad hadden4 ,ook gewagen de eerste ,europische ,reisbeschryvers van de kawoerden als ene gewoonlyke spys der ,wilden4 ,de ,franschen noemden ze ,citrouilles en de ,engelschen ,pumpkins4 ,in 't voorjaar1 als 'er gene vorst meer te wagten is1 worden zy op den kouden grond in de open lugt gezet4 ,ook zet men ze wel op oude mistbedden4 ,in ,kanada worden zy in 't begin van ,september ryp2 dog in de ,engelsche ,volkplantingen en meer zuidwaards heb ik 'er al op 't einde van ,juli ryp gezien4 ,zodra zy beginnen ryp te worden1 plukt men 'er enigen af om te gebruiken4 ,de overigen laat men op 't veld tot dat men voor de koude begint te vrezen4 ,dan brengt men ze in huis4 ,dit geschiedde nu te ,montreal in het midden van ,september ,n4 ,s4 ,dog in ,pensylvanie heb ik ze nog den #ai4 ,october op 't land zien staan4 ,somtyds zyn zy nog niet volkomen ryp als men ze plukt1 dog zy worden in huis wel ryp als men ze maar van malkander leggen laat4 ,in droge en warme kelders blyven zy wel enen gehelen winter goed1 en nog beter in kamers daar gestookt wordt4 ,men bereidt hier de kawoerden op velerlei wyzen4 ,de ,wilden koken ze zo heel als zy zyn1 of braden ze in de asch1 en brengen ze dan te koop4 ,dus toegemaakt smaken zy zeer wel4 ,de ,franschen en ,engelschen snyden ze in stukken1 en braden ze4 ,ook snydt men ze in 't midden door1 doet 'er het zaad uit1 en braadt ze dan4 ,als ze gaar zyn doet men 'er nog warm zynde van binnen boter op1 die 'er dan in trekt4 ,dit smaakt zeer wel4 ,ook eet men ze gekookt1 alleen of met vleesch4 ,sommigen maken 'er ene dunne pap van1 door ze eerst te koken en dan fyn te maken4 ,deze pap wordt dan met een weinig van het sap en zoete melk vermengd en dan wel door een geroerd4 ,ook worden zy gekookt1 tot moes gemaakt1 met meel vermengd en gekneed1 en dus tot koeken gebakken4 ,daar zyn 'er ook die 'er taarten en pudding van maken4 ,om ze doen te duren gaan 'er de ,wilden dus mede om4 ,als zy ryp zyn worden zy in lange riemen gesneden1 welken men door malkander vlegt1 en in de zon of by het vuur te drogen hangt4 ,als zy regt droog zyn kunnen zy jaren lang goed blyven4 ,men kookt ze alleen of met ander eten4 ,de ,wilden eten ze op die wys toebereid1 zo wel te huis als op reis2 en dit hebben de ,europeanen van hun geleerd4 ,somtyds eet men ze dan maar droog by pekelvleesch of andere spyzen2 en ik moet bekennen dat zy dan ene hongerige maag niet kwalyk bevallen4 ,in ,montreal wierden zy ook wel dus ingemaakt4 ,men snydt ze in vier stukken1 doet 'er het zaad uit1 en goit de schillen weg4 ,het weke vleesch legt men in enen pot1 en laat het een minuut of zes koken4 ,dan neemt men 't met enen lepel1 waarin gaten zyn1 'er uit1 en laat het op ene tafel enen dag leggen dat 'er het water uitlope4 ,daarop maakt men het met anjelieren1 cinnamomum1 wat citroenschillen en syroop van suiker in4 ,de syroop moet in even zo grote hoeveelheid als die der kawoerden genomen worden4 ,men kookt het dan zo lang tot dat de kawoerden van de syroop doortrokken zyn4 ,graan4 ,het graan dat dit jaar in ,kanada gewassen was wierd doorgaans voor het beste gehouden dat men hier oit gehad had4 ,integendeel viel het in ,new ,york slegt uit4 ,voor 't overige was de herfst in ,kanada zeer schoon4 ,handel met de ,wilden4 ,kanada dryft enen sterken handel met de ,wilden2 en deze was voorheen de enige handel dien dit grote ,land dreef1 en die den ,ingezetenen aanzienlyke voordelen toebragt4 ,dog tegenswoordig vallen 'er verscheiden' andere waren1 behalven die men van de ,amerikanen bekomt1 die van daar verzonden worden4 ,de ,wilden1 die hier het naast rondom wonen1 en zo wel als alle de overigen den gantschen winter op de jagt zyn1 brengen gemeenlyk hunne pelteryen in de naburige steden te koop4 ,dog dit bedraagt niet veel4 ,die genen die verder af wonen komen hier zelden4 ,en dewyl men vreest dat zy hunne waren den ,engelschen verkopen zullen1 zo moet men hen voorkomen1 ten welken einde de ,franschen zelven naar hen toe reizen4 ,montreal in zonderheid dryft dezen handel sterk4 ,alle jaren gaan van hier velerlei lieden van allerhanden ouderdom op reis naar de ,wilden4 ,zy vertrekken vroeg in 't voorjaar1 en komen in ,augustus of ,september terug4 ,om dezen handel te dryven nemen zy alleen zulke waren met zig die zy weten dat onder de ,wilden gewild zyn4 ,geld nemen zy weinig mede1 want dit wordt by de ,amerikanen niet geagt4 ,zy houden verscheidene soorten van waren1 die men hun brengt1 voor veel kostbaarder4 ,ook geloof ik dat nauwlyks een van de ,franschen die op deze reizen gaan enen penning aan geld medeneemt4 ,de volgende waren zyn het voornamelyk die onder de ,wilden enen goeden aftrek vinden4 ,snaphanen1 buskruid1 lood1 kogels en hagel4 ,alle de ,wilden1 die het voordeel der vuurwapenen boven den boog van de ,europers geleerd hebben1 en vuurwapenen bekomen kunnen1 hebben voor dezelven het gebruik van boog en pylen afgeschaft4 ,indien men nu hun vuurwapenen wilde weigeren toetevoeren1 zouden zy van honger moeten vergaan1 dewyl hun voornaamste bestaan gelegen is in het vleesch van wilde dieren2 en dit zou hen zo verwoed maken1 dat zy in staat zouden zyn de ,europers aantetasten4 ,geen van de ,wilden weet nog een musket te maken4 ,zelfs weten zy hun eigen geweer1 als het ontsteld is1 niet weer te herstellen1 maar moeten dat van de ,europeanen laten doen4 ,in 't begin dat de ,europers eerst in ,noord ,amerika kwamen droegen zy langen tyd zorg van den ,amerikanen geen schietgeweer in handen te geven4 ,dog in de oorlogen1 die de ,franschen met de ,engelschen en ,hollanders voerden1 deelden zy hunnen ,amerikaanschen bondgenoten het gebruik der vuurwapenen mede1 om hunnen vyanden des te sterker afbreuk te doen4 ,de ,franschen zeide dat de ,hollanders van ,albany de eersten geweest waren1 die in 't jaar #afdb4 den ,wilden schietgeweer gegeven en hun het gebruik van het zelve geleerd hadden4 ,dus hadden zig de ,franschen genoodzaakt gezien den met hen in verbond staanden ,amerikanen insgelyks vuurwapenen te geven1 dewyl die zeiden anders tegens de ,hollanders en de ,wilden van derzelver party niet op te kunnen1 en gevolglyk tot die zyde te zullen overgaan4 ,maar die van ,albany beweerden daarentegen dat de ,franschen de eersten geweest waren die den ,wilden schietgeweer gegeven hadden1 dewyl zy zig anders te zwak bevonden om den ,engelschen en ,hollanderen het hoofd te bieden4 ,hoe het hier mede zy1 dit is zeker dat de ,wilden tegenswoordig schietgeweer gebruiken 't welk zy van de ,europeanen krygen1 en waarmede zy thans beter dan hunne leermeesters zelven weten omtegaan4 ,maar te gelyk is het waar1 dat deze handel den ,europeanen alle jaren grote winsten aanbrengt4 ,kleden van wit ,laken1 of grof ongeschoren ,laken1 van dat soort 't welk men wel voor dekens op de bedden gebruikt4 ,de ,wilden dragen zulke kleden altyd1 en winden 'er zig in2 somtyds hangen zy over de schouders1 en somtyds1 by warm weder1 binden zy ze zig om de middel4 ,maar als het koud is halen zy ze over 't hoofd4 ,mans en vrouwen dragen ze beiden4 ,meesten tyd zyn 'er aan de randen enige blauwe en rode strepen4 ,blauw of rood ,laken4 ,de vrouwlieden maken daar hare rokken van1 die maar tot op de knie hangen4 ,meest gebruiken zy blauw ,laken daartoe4 ,linnen ,hembden1 welken zo wel de mans als de vrouwen dagelyks dragen4 ,als een ,wilde eens zulk een hembd aan heeft1 draagt hy 't zo lang tot dat het geheel en al versleten is4 ,laken om om de benen1 in plaats van koussen1 te winden gelyk de ,russen doen4 ,bylen1 ,messen1 ,scharen1 ,naalden1 en stalen ,vuurslagen4 ,deze werktuigen vindt men thans overal by de ,wilden4 ,zy kopen ze allen van de ,europeanen1 en houden ze voor veel beter als hunne oude messen en bylen van been1 waarvan men 'er in ,kanada weinig meer vindt4 ,ketels van rood of geel koper1 somtyds van binnen vertind4 ,al hun eten wordt daarin gekookt4 ,dit is ene waar die gemeenlyk onder hun enen groten aftrek heeft4 ,voorheen gebruikten zy potten en vaten van aarde1 of van hout1 waarin zy het geen zy koken wilden goten1 dan gloeyende stenen in het water werpende om het te doen koken4 ,oorringen1 groten en kleinen1 meest van geel koper1 dog somtyds ook van tin4 ,mans en vrouwen dragen ze1 schoon niet allen4 ,vermilioen4 ,hier mede verwen zy hunne aangezigten1 hembden1 en een deel van het lichaam rood4 ,voorheen schilderden zy zig met ene rode aarde1 die hier te lande gevonden wordt4 ,dog na dat zy van de ,europeanen vermilioen gekregen hadden1 scheen hun gene kleur schoonder te zyn4 ,men vertelde1 dat de ,franschen in 't eerst voor twee of driemaal zo veel van deze verw als 'er op de punt van een mes leggen kon enen groten hoop van allerlei pelteryen kregen4 ,spaansch groen1 om het aangezigt groen te verwen4 ,om het zwart te maken nemen zy het roet dat onder de ketels zit4 ,spiegels4 ,de ,wilden zyn daar zeer opgesteld4 ,zy gebruiken ze in zonderheid om zig te beschilderen4 ,zy hebben gemeenlyk hunne spiegels op reis by zig4 ,dog dit heeft maar plaats by de mans1 en niet by de vrouwen1 die zig hier zo veel niet opschikken als de eersten4 ,brandglazen4 ,dit is in het oog der ,wilden een zeer noodzakelyk huisraad1 dewyl1 daar zy sterk tabak roken1 en alles wat met enige moeite verzeld gaat haten1 zy op reis met dezelven zo behendig te regt kunnen komen4 ,tabak kopen de ,wilden die wat ver naar het noorden wonen1 waar geen ,tabak wil voortkomen4 ,dog die meer zuidelyk hunne woonplaats hebben fokken zelven zo veel tabak als zy behoeven4 ,by de eersten is de tabak ene waar die sterk gezogt wordt4 ,men heeft opgemerkt dat de ,wilden1 hoe verder zy naar het noorden wonen1 des te groter rokers zyn4 ,wampums1 of zo als zy 't noemen ,porcellein4 ,zy worden van een zeker soort van mosselschelpen gemaakt1 en tot kleine langwerpige kralen gedraid4 ,zy dienen hun voor geld en opschik te gelyk4 ,glazen ,kralen1 die klein1 en wit1 of van ene andere kleur zyn4 ,de vrouwlieden weten ze in hare linten1 beurzen en andere klederen intelasschen4 ,koper en yzerdraad om verscheiden' dingen van te maken4 ,brandewyn4 ,dit is de kostelykste zaak die zy op de wereld kennen4 ,ook is hun niets te lief en te kostbaar om het 'er niet voor te geven4 ,dog ter oorzake der menigvuldige ongeregeldheden die daar door kunnen veroorzaakt worden1 is het onder zware straffen verboden den ,wilden brandewyn toetevoeren4 ,maar deze wet wordt niet altyd zo nauwkeurig nagekomen4 ,dit zyn de voornaamste waren die de ,franschen den ,wilden toevoeren1 en die gemeenlyk by hun wel gewild zyn4 ,de waren die zy van de ,wilden terug brengen1 zonder den voorraad dien men op reis voor zyne koopmanschappen krygt mede te rekenen1 bestaan byna alleen in pelteryen4 ,men onderscheidt dezen in twee soorten4 ,pelteryen die uit de noordelyke gewesten1 en zulken die uit de zuidelyken komen4 ,de eersten worden voor de besten gehouden1 en zyn het duurst4 ,uit de noordelyke ,landen worden inzonderheid de vellen van de volgende dieren aangebragt4 ,bevers1 ,elanden #cej1 ,rendieren #cea1 ,wolflynxen #ceb en ,marters4 ,uit het zuiden krygt men ook wel somwylen ,marters1 dog hun vel is ros en niet goed4 ,de ,pichou du ,nord zal misschien dat dier zyn 't welk zig by de ,hudsonsbai ophoudt1 en door de ,engelschen ,wolverene genoemd wordt4 ,nog behoren onder de noordsche pelteryen de ,berenhuiden1 waarvan men 'er egter niet veel komen laat1 en ,vossenvellen1 schoon men daar van ook maar weinigen meest zwarten trekt2 behalven nog verscheiden andere soorten4 ,het ,bontwerk1 dat uit de zuidelyke landstreken gehaald wordt1 is inzonderheid van de volgende dieren4 ,wilde ,stieren en ,koeyen1 ,herten1 ,ren1 ,otters1 ,pichoux du sud1 van de welken ,vader ,charlevoix #cec gewag maakt1 en die of een soort van ,katlynx1 of van ,panther wezen moet1 voorts ,vossen van verscheiden' soorten1 ,rakoons1 ,katlynxen1 en anderen4 ,het is ongelooflyk wat ongemakken de menschen op deze reizen om pelteryen te kopen moeten uitstaan4 ,somtyds moeten zy hun pakkadie ver over land dragen4 ,dikwyls worden zy van de ,wilden mishandeld en zelfs omgebragt4 ,veeltyds moeten zy dorst1 honger1 hette en koude verdragen1 en worden van muggen1 vergiftige slangen1 en ander ongedierte gebeten4 ,deze ongemakken en gevaren slepen ene menigte lieden in den bloei hunner jaren weg1 en maken dat de menschen in ,kanada niet oud kunnen worden4 ,dog te gelyk worden zy hier door gehard en wakkere krygslieden1 die nog gevaren nog ongemakken ontzien4 ,ook zetten zig velen diep in het land onder de ,wilden neder1 trouwen daar1 en keren noit te rug4 ,de pryzen der pelteryen1 zo als die in 't jaar #agdi4 te ,montreal waren1 heeft my de ,heer ,couagne1 een ,koopman1 by wien ik myn verblyf hield1 medegedeeld4 ,zy waren als volgt4 ,grote en middelbare ,berenhuiden kostten #e4 ,livres4 ,huiden van jonge ,beren1 #ae4 ,sols4 ------ -- ,lynxen1 #be4 ,sols4 ------ -- ,pichoux du sud1 #ce4 ,sols4 ------ -- ,vossen uit het ,zuiden1 #ce4 ,sols4 ------ -- ,otters1 #e4 ,livres4 ------ -- ,rakoons1 #e4 ,livres4 ------ -- ,marters1 #de4 ,sols4 ------ -- ,wolflynxen1 ,loup-cerviers1 #d4 ,livres4 ------ -- ,wolven1 #dj4 ,sols4 ------ -- ,carcajoux1 een dier dat ik niet ken1 #e4 ,livres4 ,huiden van ,visons1 een soort van ,marter die zig in 't water onthoudt1 #be4 ,sols4 ------ -- ruwe1 van ,elanden1 ,orignacs verts1 #aj4 ,livres4 ------ ---- ,herten1 ,cerfs verts4 ------ slegte1 van ,elanden en ,herten1 ,orignacs ,cerfs passs1 #c ,livres4 ------ ,ren1 van #be4 tot #cj4 ,sols4 ------ ,rode ,vossen1 #c4 ,livres4 ------ ,bevers1 #c4 ,livres4 ,zie hier ene lyst van alle de verschillende soorten van vellen die hier in ,kanada gekoft en naar ,europa verzonden worden4 ,ik heb ze van enen der voomaamste ,kooplieden in ,montreal gekregen4 ,chevreuils passs1 #ced bereide ,reevellen4 ,chevreuils verts1 onbereide ,reevellen4 ,chevreuils tanns1 getouwde ,reevellen4 ,ours1 ,beren4 ,oursons1 jonge ,beren4 ,loutres1 ,otters4 ,pecans4 ,chats1 ,katten4 ,loups de bois1 ,wolven4 ,loup-cerviers1 ,lynxen4 ,pichoux du ,nord4 ,pichoux du sud4 ,renards rouges1 ,rode ,vossen4 ,renards croiss1 ,kruisvossen4 ,renards noirs1 ,zwarte ,vossen4 ,renards argents1 ,grauwe ,vossen4 ,renards du sud1 ou de ,virginie1 ,virginische ,vossen4 ,renards blancs de ,tadoussac1 ,witte ,vossen van ,tadoussak4 ,martres1 ,marters4 ,visons ou ,foutreaux4 ,ecureuils noirs1 ,zwarte ,eekhoorns4 ,cerfs verts1 ruwe ,hertenvellen4 ,cerfs passs1 bereide ,hertevellen4 ,originals verts1 ruwe ,elanden4 ,originals passs1 bereide ,elanden4 ,cariboux1 ,rendieren4 ,biches vertes1 ruwe ,hindevellen4 ,biches passes1 bereide ,hindevellen4 ,carcajoux4 ,rats musqus1 ,muskusratten4 ,castors gras d'hiver1 vette ,winterbevers4 ,castors gras d't1 vette ,zomerbevers4 ,castors secs d'hiver1 droge ,winterbevers4 ,castors secs d't1 droge ,zomerbevers4 ,castors vieux d'hiver1 oude ,winterbevers4 ,castors vieux d't1 oude ,zomerbevers4 ,koper4 ,ik kreeg den #bb4 ,september een stuk louter ,koper1 dat van ,lac ,superieur gekomen was4 ,men vindt het daar byna geheel zuiver1 zo dat het niet behoeft gesmolten te worden1 maar terstonds bewerkt worden kan4 ,vader ,charlevoix #cee spreekt 'er van in zyne ,beschryving van ,nieuw ,frankryk4 ,een van de ,jesuieten te ,montreal1 die zelf ter plaatse geweest was daar dit erts gevonden wordt1 onderrigtte my dat men het gemeenlyk by de monden van stromen en rivieren vindt1 veeltyds in zo zware stukken dat een man werk heeft ze optetillen1 en meestentyds gantsch louter4 ,ook verhaalden daar ter plaatse de ,wilden dat daar eertyds een stuk van enen vadem lang en enen halven vadem of meer in dikte1 en byna geheel zuiver1 gezien was4 ,dewyl dit erts altyd by de monden der rivieren in de aarde legt1 is het waarschynlyk dat het door 't water en 't ys van enen berg derwaards gedreven is4 ,dog hoe zeer men gezogt heeft1 heeft men nog zo ver niet kunnen komen van het in ene zekere menigte by malkander te vinden4 ,looderts4 ,de ,opperste van de ,priesters te ,montreal gaf my ook dien dag een stuk ,looderts4 ,het was gekomen van ene plaats maar weinig mylen van hier2 en bestond uit tamelyk digte en blinkende teerlingen4 ,ik vernam dat verder weg zuidwaards op ene plaats veel looderts in den grond was4 ,de ,wilden daaromheen smelten het1 en maken 'er kogels en hagel uit4 ,ik kreeg 'er enige stukken van1 bestaande uit een blinkend teerlingsch erts1 met smalle strepen 'er in1 en ene witte harde klei1 die met sterk water opbruischt4 ,rode ,aarde4 ,ook kreeg ik enige roodbruine ,aarde1 die gevonden was by ,lac des deux ,montagnes1 enige mylen van ,montreal4 ,zy kan gemakkelyk tusschen de vingers tot stof gewreven worden1 dog is veel zwaarder dan enige andere aarde1 en van buiten een weinig glinsterend4 ,als men deze aarde tusschen de vingers wryft1 worden zy geheel glad1 glimmend1 en als half verzilverd1 even als of zy met een stukje loods gewreven waren4 ,deze aarde moet derhalven of een soort van loodaarde1 of met yzerdeeltjes vermengd zyn4 ,vrouwen4 ,men vindt twederlei soort van ,vrouwen in ,kanada4 ,het eerste bestaat uit zulken die in ,frankryk geboren en herwaards overgekomen zyn1 het twede uit inboorlingen van het land4 ,die van het eerste soort bezaten al het bevallige dat der ,fransche natie eigen is4 ,de ,inboorlingen kunnen weder in twee soorten onderscheiden worden1 namelyk in die van ,quebec en in die van ,montreal4 ,die van ,quebec geven die in ,frankryk geboren waren nauwlyks iets in welgemanierdheid toe1 dewyl zy alle jaren gelegenheid hebben met vele ,heren en ,vrouwen van aanzien1 die met de schepen overkomen1 te verkeren1 en die hier enige weken verblyven1 en dan weder naar ,frankryk keren4 ,de ,juffrouwen van die ,stad worden beschuldigd zig door den hoogmoed der ,wilden te hebben laten besmetten1 en verstoken te zyn van de ,fransche wellevendheid4 ,het geen ik boven van de vrouwen van ,montreal gezegd heb1 dat zy namelyk veel werks maken van wel gekruld en gekapt te zyn1 is ook waar van doorgaans alle de vrouwen door het gehele land4 ,het hair moet alle dagen gepoederd wezen1 al komen zy niet buiten hare kamers1 en al hebben zy anders maar een kort smerig jakje en enen slegten rok aan1 die pas ter helft van de benen reikt4 ,des zondags en als zy gezelschap wagten of een bezoek gaan geven1 zyn zy inzonderheid in allen haren luister4 ,dan schikken zy zig op als of hare voorouders de eerste personadien van het ,ryk waren geweest4 ,dit geeft zulken1 die de zaken wat grondig inzagen reden om te klagen1 dat by het grootste deel der vrouwen de gewoonte is ingeslopen van voor niets anders dan voor den opschik te zorgen1 en daar voor niets te ontzien4 ,niet weinig zyn zy oplettend op de nieuwste ,modes1 om hare beste en kostbaarste klederen naar de zelven te veranderen en te versnipperen4 ,ook lacchen zy malkander niet weinig uit als 'er iets aan ontbreekt4 ,maar het moiste is1 dat het geen zy voor nieuwe ,modes houden in ,frankryk reeds al lang is agter de bank gesmeten1 dewyl de schepen maar eens in 't jaar aankomen1 en dus de ,modes al een jaar moeten oud zyn voor dat zy ze krygen4 ,ook maakt men haar wel wat wys1 en verkoopt haar iets voor nieuwerwetsch dat al lang heeft uitgediend4 ,noit heb ik zo zeer als te ,montreal gezien dat zy enen vreemdeling uitlachten wanneer hy zig niet volkomen wel uitdrukte4 ,dog zy zyn enigsins hier omtrent te verschonen4 ,men lacht gemeenlyk om het geen ons als ongewoon voorkomt1 en belacchelyk schynt4 ,in ,kanada hoort men geen ,fransch spreken dan van geboren ,franschen1 want vreemden komen hier zelden4 ,zelfs de ,wilden houden zig volgens hunnen aangeborenen hoogmoed te goed om ,fransch te spreken1 en dwingen de ,franschen om hunne taal te gebruiken4 ,hier komt het natuurlyk uit voort dat de fyne oren der ,kanadasche vrouwen niet zonder lacchen iets dat haar ongewoon is horen kunnen4 ,ene der eerste vragen1 die zy enen vreemdeling doen1 is1 of hy gehuwd is2 de twede1 hoe hem de vrouwen in ,kanada bevallen1 en of zy schoonder dan in zyn land zyn2 en de derde1 of hy 'er niet ene van mede naar zyn vaderland zou willen nemen4 ,maar het kwam my voor dat 'er enig onderscheid tusschen de vrouwen van ,quebec en ,montreal was2 die van de laatste plaats schenen wat aangenamer dan de anderen te zyn4 ,die te ,quebec kwamen my voor wat zeer vry te wezen1 dog die van ,montreal minder4 ,de ongetrouwde vrouwen byzonderlyk waren te ,quebec niet zeer arbeidzaam4 ,een meisje van agttien jaren wordt voor ongelukkig gerekend als zy niet ten minsten een twintig vryers of meer kan opnoemen4 ,de jonge ,juffrouwen1 vooral de aanzienlyksten1 doen zelden iets anders dan ten zeven uur optestaan1 tot negen uur bezig te zyn met poederen en kappen1 en met ondertusschen koffi te drinken4 ,als zy wel opgeschikt zyn gaan zy voor een open venster aan straat zitten1 nemen enig naiwerk in de hand1 en doen nu en dan een steek1 maar de ogen zyn het meest op straat4 ,als dan een jong heer1 hy mag ene kennis of een vreemdeling zyn1 inkomt1 wordt het werk schielyk uit de hand gesmeten1 en zy gaan naast hem zitten snappen1 lacchen1 gekken1 en dubbelzinnigheden zeggen1 het welk dan heet geestig te zyn4 ,dus gaat dikwyls de gehele dag voorby4 ,de moeder is dikwyls bezig in de keuken1 terwyl de dogter de heren onderhoudt4 ,te ,montreal zyn de meisjes zo wild niet1 en werkzamer4 ,zy zitten daar byna altyd te werken1 en doen ook veel in 't huishouden4 ,zy zyn zeer vrolyk en vriendelyk1 en het ontbreekt haar niet aan verstand of bevalligheid4 ,haar enig gebrek is wat te veel met zig zelven ingenomen te zyn4 ,egter schamen zy zig niet1 zelfs die van den eersten rang zyn1 naar de markt te gaan1 om watermeloenen1 kawoerden en andere eetwaren te kopen1 en die zelven naar huis te dragen4 ,zy zyn vroeg op4 ,dog my werd verzekerd dat zy in 't algemeen niet te breed bemiddeld waren4 ,de inkomsten der menschen zyn hier gemeenlyk gering1 en het getal der kinderen is groot4 ,ook is het voor de meisjes te ,montreal spytig dat die van ,quebec merendeels eerder aan den man raken dan zy1 dewyl verscheiden ,fransche jonge heren1 die met de schepen overkomen1 daar door de liefde getroffen worden en trouwen1 een geluk dat den meisjes van ,montreal zelden gebeurt1 dewyl die heren daar weinig komen4 ,reis naar ,saut au ,recollet4 ,den #bc4 ,sept4 ging ik naar ,saut au ,recollet1 drie ,fr4 mylen noordwaards van ,montreal1 om planten1 stenen1 en diergelyken te bezigtigen1 en zaden te vergaderen4 ,digt by de stad hadden wy landhoeven aan beide de zyden van den weg4 ,daarna wierd het land boschryk en vry oneffen4 ,somtyds was het hoog1 somtyds laag en moerassig4 ,doorgaans was het zeer vol stenen1 zo van rots als van een soort van grauwen kalksteen4 ,de wegen waren zo slegt dat ik werk had met ene chaise voorttekomen4 ,een weinig voor dat ik te ,saut au ,recollet kwam eindigden de bosschen1 en het land was bebouwd of tot weiland gemaakt4 ,dog de gantsche weg had niets waardoor hy in aangenaamheid met de anderen hieromheen kon vergeleken worden4 ,kalkovens4 ,omtrent ene ,fr4 myl van de stad waren twee kalkovens aan den weg4 ,zy waren van buiten van grauwen hard gebranden kalksteen1 en van rotssteen digt aan het vuur4 ,de hoogte van den oven bedroeg drie vadem4 ,de ,kalksteen1 dien men hier brandt1 is van twederlei soort4 ,het ene is zo digt dat men de deeltjes 'er van onderscheiden kon1 uitgenomen hier en daar enige weinige witte of ligt grauwe spaathkorrels4 ,somtyds vond men ene kleine spleet die met enen witten fynen spaath gevuld was4 ,ik kon 'er gene versteningen in ontdekken1 schoon ik 'er nauwkeurig naar zogt4 ,men vond deze stenen doorgaans op het eiland ,montreal1 zo dat in het graven men ter diepte van ene halve of gehele el op de zelven stiet4 ,zy liggen in beddingen1 waarvan elke omtrent een vierde of ene halve el dik is4 ,deze steen wordt geagt den besten kalk te geven4 ',t is waar1 hy is zo wit niet als die van het andere soort komt1 egter heeft hy de eigenschap van de muren zo hard als een steen zelven te maken1 en dat hoe langer hoe meer4 ,daar zyn voorbeelden dat als men de muren wilde veranderen de keistenen waaruit die gebouwd waren eerder dan de kalk zelf konden gebroken worden4 ,het andere soort was een grauwe en somtyds een donker grauwe kalksteen4 ,hy bestond uit kleine digte deeltjes1 vermengd met grauwe spaathkorrels1 somtyds was hy ook vry grofkorrelig4 ,aan stukken geslagen rook hy sterk naar stinksteen4 ,dikwyls was hy geheel vol van ,pectinites4 ,dog de meesten van deze versteningen waren slegts indrukken van de bolle zyden der schelpen4 ,evenwel zag ik enige stukken van de schelpen zelven1 die in steen veranderd waren1 indien ik anders geloven zal dat deze schalen voorheen zelfs mosselschelpen geweest zyn1 en niet een byzonder soort van steen2 want ik zogt op de oevers te vergeefs naar deze schelpen4 ,ook schynt het onbegrypelyk te zyn hoe 'er ene zo ongelooflyke menigte van indrukken van schalen by een zoude gekomen zyn1 want somtyds kreeg ik grote stukken van dezen kalksteen die byna uit niets anders dan vlak by een leggende ,pectinites bestonden4 ,dezen steen trof men op verscheiden' plaatsen van het eiland aan1 waar hy ook in horizontale beddingen een vierde of een halve el dik1 ligt4 ,hy geeft zeer veel kalk2 dog die wordt voor zo goed niet als de vorige gehouden1 en men zeide dat hy by nat weder vogtig wordt1 het geen de andere niet heeft4 ,het dennenhout werd het best gehouden om kalk te branden1 en daarna het hout van de ,thuya4 ,dog dat van den suikerahorn en diergelyke bomen agtte men 'er niet goed toe1 omdat het te veel kolen geeft4 ,grauwe stukken van rots vertoonden zig hier en daar in het bosch en op de velden4 ,de bladeren van verscheiden bomen en gewassen1 gelyk als van den roden ,ahorn1 de ,rhus glabra1 het ,polygonum sagittatum1 en de ,varen1 begonnen thans 'er geelagtig uit te zien4 ,een groot kruis stond 'er op ene plaats nevens den weg4 ,de jonge1 die my voor gids diende1 zeide dat daar iemant begraven lag die grote wonderwerken verrigt had4 ,de voorby reizenden groeten het kruis4 ,op den middag kwam ik te ,saut au ,recollet aan4 ,saut au ,recollet4 ,saut au ,recollet is een klein kerspel1 leggende aan enen arm van de ,st4 ,laurence1 die met groot geweld tusschen het eiland van ,montreal en ,isle de ,jesus doorstroomt4 ,met heeft zynen naam gekregen van een voorval dat daar in 't jaar #agbe4 een ,bedelmonnik1 ,nicolas ,viel geheten1 had4 ,hy was met enen bekeerden ,huron in een schuitje gegaan om naar ,quebec te varen1 dog het schuitje sloeg om1 en men dagt dat de ,wilden met voordagt dit veroorzaakt hadden4 ,de ,monnik en de ,bekeerling verdronken2 maar de ,wilden zwommen aan land1 en bergden het goed van den ,monnik1 dat zy voor zig behielden4 ,het land hieromstreeks is stenig1 en nog niet lang bebouwd geweest4 ,de oude lieden1 die hier woonden1 verzekerden1 dat in hunne jeugd byna overal een zwaar geboomte stond daar nu akkers en weiden zyn4 ,de ,priesters zeiden1 dat hier voorheen een dorp van ,hurons geweest was1 die tot den ,christelyken godsdienst bekeerd waren geworden4 ,dezen woonden ten tyde van de aankomst der ,franschen hier te lande op den hogen berg1 die op den afstand van de stad ,montreal lag4 ,dog de ,franschen bewogen hen wegtetrekken1 en hun het land te verkopen4 ,zy zetteden zig toen hier neder2 en de kerk die 'er nu staat is voor de ,wilden gebouwd4 ,ook hebben zy daar vele jaren hunnen godsdienst verrigt4 ,toen de ,franschen op het eiland ,montreal menigvuldiger wierden1 wilden zy alleen dat eiland bezitten1 en overreedden derhalven de ,wilden hun ook deze plaats te verkopen1 en zig verder heen te begeven4 ,naderhand hebben de ,franschen1 de ,wilden1 om hun geweldig suipen en wild en woest leven1 niet gaarn by zig willende hebben1 hen nog eens bewogen te verhuizen1 en zig by ,lac des deux ,montagnes nedertezetten1 waar zy nog tegenswoordig zyn1 en ene fraye stenenen kerk hebben4 ,de kerk te ,saut au ,recollet was van hout1 zag 'er oud en vry bouwvallig uit1 schoon zy van binnen nog enigermate in staat was1 en van de ,franschen gebruikt werd4 ,men had reeds een deel steens aangebragt1 waarvan men voornemens was in 't kort ene nieuwe kerk te bouwen4 ,de kruidkundige waarnemingen die ik hier maakte spaar ik voor een ander werk4 ,vogtigheid4 ,schoon 'er in verscheiden' dagen geen regen gevallen was gaf egter de grond zo grote vogtigheid op1 dat enige papieren1 waarin ik myne zaden vergaderde1 en die ik in de schaduw op de aarde gelegd had1 binnen weinig minuten zo nat wierden dat ik ze niet gebruiken kon4 ,des niettemin had men den gantschen dag den klaarsten zonneschyn1 en ene zo onverdraaglyke hette1 als was het nog in 't midden van ,juli geweest4 ,akkers4 ,de helft van de koornvelden laat men by beurten braak leggen4 ,de braaklanden worden in den zomer noit omgeploegd1 zo dat het vee 'er op kan weiden4 ,al het koorn is hier zomerkoorn1 gelyk ik al heb aangemerkt4 ,sommigen beploegen de braaklanden laat in 't najaar1 anderen stellen dat uit tot in de lente2 dog men zegt dat het eerste beter is4 ,de weit1 de garst1 de rogge en de haver worden gegd1 dog de erwten onder geploegd4 ,men zait gemeenlyk omtrent den #ae4 ,april1 en begint met de erwten4 ,van alle de soorten van erwten1 die men hier heeft1 geeft men de voorkeur om te zayen aan de groenen4 ,zy vorderen enen hogen1 drogen1 schralen grond1 vermengd met grof zand4 ,de oogst begint in 't midden of het einde van ,augustus4 ,de weit geeft gemeenlyk vyftien en somtyds twintig voor een1 de haver van vyftien tot dertig4 ,de oogst der erwten is somtyds veertig-1 en somtyds maar tienvoud4 ,men heeft hier geen akkergereedschap behalven den ploeg en de egge1 en die zyn nog niet al te wel gemaakt4 ,de mist wordt in de lente op het land gebragt4 ,de grond bestaat uit ene grauwe1 stenige1 met klei en zand vermengde aarde4 ,men zait maar weinig garst1 en dat nog alleen voor het vee4 ,men maakt 'er geen mout van4 ,de haver wordt sterk gezaid1 dog alleen tot voeder voor de paarden4 ,men wist hier de bladeren van 't geboomte niet tot voeder voor het vee te gebruiken1 schoon men gene andere bomen in de bosschen vindt dan die hun blad laten vallen1 en men het vee vyf maanden op stal voeden moet4 ,ik heb reeds meer dan eens gezegd dat al de weit1 die in ,kanada gezaid wordt1 zomerkoorn is4 ,by ,quebec gebeurt het somtyds dat1 als de zomer niet zo warm is1 of de lente later begint1 als naar gewoonte1 een groot deel van de weit niet ryp is voor dat de koude invalt4 ,my wierd verzekerd dat sommigen op ,isle de ,jesus in den herfst weit zayen1 die beter en harder is1 en enen rykeren oogst geeft dan de zomerweit3 dog zy wordt niet meer dan ene week voor de andere ryp4 ,om de akkers had men hier op verscheiden' plaatsen stenen betuiningen gemaakt4 ,de menigte van steen die 'er te vinden was maakte dat dit weinig kostte4 ,beuken4 ,in de bosschen vindt men veel ,beukenbomen1 welker zaden nu ryp waren4 ,men verzamelt die zeer sterk1 droogt ze in huis1 om des winters in plaats van wal- of hazelnoten te eten4 ,en men zeide dat zy tamelyk goed smaakten4 ,zoutbron4 ,daar is1 gelyk my de hierstaande ,priester onderrigtte1 ene ,zoutbron1 zeven ,fr4 mylen van hier by de ,rivire d',assomption1 van welker water men in oorlogstyden een zout gemaakt heeft dat volkomen met het ,luneburgsche overeenkwam4 ,het water heeft vry veel zouts in zig4 ,vrugtbomen4 ,sommige soorten van ,vrugtbomen nemen zeer wel op omstreeks ,montreal4 ,ik heb 'er velerlei soorten van schone appelen en peren gezien4 ,by ,quebec willen de peren niet slagen1 dewyl de winters daar te sterk zyn2 ook vriezen die bomen by ,montreal somtyds dood4 ,pruimbomen zyn hier overgebragt en komen zeer wel voort4 ,in de bosschen groeyen drie soorten van inlandsche walnoten4 ,dog de notenbomen die uit ,frankryk overgebragt worden vriezen alle winters dood tot aan de wortels toe1 en geven met het voorjaar nieuwe uitspruitsels4 ,de persiken nemen hier niet wel op1 en moesten des winters uit voorzorg gedekt worden4 ,kastanje-1 moerbezie- en diergelyke bomen had men nog niet4 ,landeryen4 ,gantsch ,kanada1 zo ver als het bebouwd is1 is door den ,koning aan de ,geestelykheid of enige ,heren van aanzien weggeschonken4 ,waar het land nog onbebouwd is komt het geheel den ,koning toe4 ,ook behoort de plaats waarop ,quebec en ,trois ,rivires staan den ,koning2 dog die waarop ,montreal gebouwd is met het gehele ,eiland van dien naam1 hebben de ,priesters van de order van ,st4 ,sulpicius te ,montreal in eigendom4 ,zy hebben het land aan boeren en anderen voor ene zekere jaarlyksche som verhuurd2 en alles is zo wel verpagt dat 'er niets meer te verpagten over is4 ,die zig hier het eerst nederzetteden kregen hunne landeryen voor enen zeer geringen prys1 want voor ene hofstede van drie ,arpents in de breedte en dertig in de langte bestond de hele huur dikwyls maar in een paar hoenders4 ,anderen betalen voor zulk een land dertig of veertig ,sols in 't jaar4 ,die naderhand zulk een stuk gepagt hebben moeten tot twee ,ecus betalen4 ,de huren zyn op deze wys het gehele land door zeer ongelyk2 en de ene nabuur betaalt dikwyls driemaal zo veel als de andere4 ,de ,bisschop van ,kanada heeft geen land4 ,de kerken worden op kosten der gemeentens gebouwd en onderhouden4 ,buiten den tol der waren die hier worden ingescheept1 trekt de ,koning van ,frankryk gene inkomsten uit ,kanada4 ,molens4 ,de ,priesters van ,montreal hebben hier enen molen4 ,het vierde van dat 'er op gemalen wordt komt hun toe1 dog hiervan heeft wederom de ,molenaar een derde4 ,op andere plaatsen heeft hy de helft4 ,somtyds verpagt men ook wel den molen4 ,buiten hem mag niemand op het ,eiland ,montreal enen molen aanleggen4 ,volgens ene overeenkomst tusschen de ,priesters en de ,inwoonders van ,montreal zyn de laatsten verpligt al hun koorn op de molens der eersten te laten malen4 ,suiker4 ,men kookt in ,kanada veel suiker uit het sap dat in 't voorjaar uit de insnydingen in den ,suikerahorn1 den roodbloemigen ,ahorn1 en den ,suikerberk loopt4 ,de suikerahorn wierd daar byzonder toe genomen4 ,de wys van suiker te bereiden heb ik breedvoerig in de ,verhandelingen der ,koninglyke ,maatschappy voor 't jaar #agea4 beschreven4 ,terugreis naar ,montreal4 ,den #bf4 ,september keerde ik weer terug naar ,montreal4 ,alles begon 'er nu herfstagtig uittezien4 ,de bladeren waren geel of rood4 ,de meeste planten waren hare bloemen kwyt4 ,ik tekende die weinigen aan1 welken nog in bloei stonden1 en dezen waren de volgende3 ,verscheiden' soorten van ,asteres1 witten en blauwen1 de ,solidagines1 't ,achillea millefolium1 de ,prunella vulgaris1 de ,carduus crispus1 de ,oenothera biennis1 de ,rudbeckia triloba1 de ,viola ,canadensis1 de ,gentiana ,saponaria4 ,de wilde wyngaarden waren hier talryk1 en klommen boven op het geboomte4 ,spys der ,wilden4 ,ik vernam by velen1 die ver ten noorden en ten zuiden onder de ,wilden gereisd hadden1 waarin de spyzen derzelver voornamelyk bestonden4 ,het antwoord was1 dat zy die ver naar 't ,noorden wonen noit iets planten1 dewyl 'er van wegens de felle koude gene tuin- of veldvrugten voort willen4 ,zy hebben geen brood1 en eten niets het geen uit het plantenryk genomen wordt1 maar leven alleen van vleesch en visch1 voornamelyk van bevers1 beren1 rendieren1 elanden1 hazen1 gevogelte en allerlei visch4 ,daarentegen planten die ,wilden1 welken meer zuidwaards wonen1 mais1 verscheiden soorten van wilde bonen1 kawoerden1 squashes1 watermeloenen1 en meloenen4 ,alle deze gewassen hebben zy reeds voor de aankomst der ,europers gehad4 ,behalven dat eten zy verscheiden soorten van vrugten die by hen in de bosschen groeyen4 ,van visch en het vleesch van wilde dieren maken zy groot gebruik4 ,inzonderheid gevalt hun dat van wilde runderen1 reebokken1 herten1 beren1 bevers1 en enige andere viervoetige dieren4 ,onder hunne lekkernyen behoort de ,zizania aquatica1 die de ,franschen ,folle avoine noemen1 welke overvloedig in hunne meren en zagtvlietende wateren wast4 ,zy verzamelen ze in ,september en ,october1 en maken ze op meer dan ene wys klaar1 zo dat zy weinig in smaak voor de ryst wykt4 ,ook hebben zy menigen goeden maaltyd van velerlei soorten van walnoten1 kastanjes1 moerbezien1 acimine #cef1 chinquapins #ceg1 hazelnoten1 persiken1 wilde pruimen1 wilde druiven1 braam1 mispelen1 en andere vrugten en wortelen1 die men in de bosschen vindt4 ,aanmerkenswaardig is het dat de in de oude wereld gewone granen1 als weit1 rogge1 garst1 en zo verders1 voor de aankomst der ,europers hier niet bekend geweest zyn2 en dat de ,wilden1 schoon zy de voordelen voor hunne ogen zien1 die de ,europeanen van deze granen trekken1 en zy zelven gaarne het daarvan gemaakte brood eten1 niet de minste moeite willen doen om dezelven aantekweken4 ,bevers4 ,van ,bevers wordt 'er ene grote menigte in ,noord ,amerika gevonden4 ,zy maken enen van de gewigtigste takken van den handel uit4 ,de ,wilden leven een groot deel van het jaar alleen van hun vleesch4 ,zeker is het1 dat deze dieren sterk vermeerderen4 ,maar het is niet minder zeker1 dat zy alle jaren sterk vernield worden1 en dat de ,wilden tegenswoordig genoodzaakt zyn veel verder te reizen en langer uitteblyven1 wanneer zy op de beverjagt gaan1 dan voorheen4 ,en hierover behoeft men zig niet te verwonderen4 ,voor de aankomst der ,europeanen vingen 'er de ,wilden niet meer dan zy voor hun onderhoud en hunne kleding jaarlyks van noden hadden4 ,maar tegenswoordig wordt 'er sterke handel in beverhuiden gedreven1 en vele schepen gaan 'er jaarlyks naar ,europa1 welker voornaamste lading uit bevervellen bestaat4 ,de ,franschen en de ,engelschen zoeken malkander dezen handel te ontdrayen1 door de ,wilden rykelyk te betalen4 ,dit moedigt hen aan om deze dieren op allerlei wyzen te verdelgen4 ,oude menschen in ,kanada zeiden dat in hunne kindschheid alle de stromen vol van bevers en beverdammen waren1 niet alleen rondom ,montreal1 maar overal in de nabuurschap4 ,dog tegenswoordig zyn zy daar zo uitgeroeid dat men enige mylen ver moet reizen om ze te vinden4 ,ik heb reeds aangemerkt1 dat hoe meer noordwaards de bevers gevangen worden hunne vellen des te beter zyn4 ,het vleesch der bevers wordt niet alleen van de ,wilden1 maar ook van de ,europeanen1 inzonderheid de ,franschen op hunne vastendagen1 veel gegeten1 want de ,roomschen hebben1 gelyk velen uit de ,ouden1 den bever onder de visschen gesteld4 ,het vleesch wordt voor beter gehouden als de bever meest van gewassen geleefd1 dan wanneer hy veel visch gegeten heeft4 ,ik proefde den #bg4 ,september voor het eerst van deze spys4 ,de meesten houden het bevervleesch voor een lekker geregt1 en my dagt dat het zig wel eten liet1 dog lekker kon ik het niet vinden4 ,gekookt zynde zag het 'er vry zwart uit1 en had enen vreemden smaak1 ik weet niet waar naar4 ,om het goed te krygen1 moet het zo als 't in den pot komt in gedurig vervarscht water koken1 om 'er den vreemden smaak dien het heeft aftekrygen4 ,den staart dischte men eerst gekookt1 en naderhand gebraden1 op enen byzonderen schotel op4 ,maar hy bestond genoegzaam uit louter vet1 schoon men het zo niet noemen wilde1 en zeide dat dit den staart eigen was4 ,het was zo wonderlyk van smaak1 dat iemant die 'er niet aan gewend was het bezwaarlyk konde binnen krygen4 ,aangaande de dammen en andere werken der bevers is reeds zo veel geschreven1 dat wy het niet herhalen zullen4 ,somtyds1 dog zelden1 heeft men bevers gevangen die wit waren4 ,wyn4 ,wyn was de enige drank1 welken alle menschen die iets meer dan gemeen willen zyn1 gebruiken4 ',t is waar1 men brouwt hier uit een soort van sparreboom #ceh een ,bier1 dat des zomers gedronken wordt4 ,dog dit ,bier wordt niet van de aanzienlykste lieden gebruikt4 ,de rode ,fransche wyn wierd het meeste1 de witte ook wel nu en dan1 gedronken4 ,hier uit kan men opmaken hoe veel ,frankryk jaarlyks voor zyne wynen uit ,kanada trekt1 dewyl men daar genen wyn maken kan4 ,de gemene man vergenoegt zig met zuiver water4 ,bier uit mout te brouwen is hier nog niet in gebruik1 en de appelboomgaarden zyn nog niet in dien staat gebragt dat men 'er cyder van maken kan4 ,de een of de ander1 die veel appelbomen had deed wel enigen cyder perssen1 dog alleen maar voor ene aardigheid4 ,zulken1 die zig van jongs af aan den wyn gewend hadden1 zyn in oorlogstyden zeer in verlegenheid1 als de schepen die wyn overbrengen onder weg genomen worden4 ,op het einde van den vorigen oorlog gaf men voor een oxhoofd1 of ,barrique1 tweehonderd en vyftig ,francs1 of tweehonderd ,ecus2 en men had nog werk hem daar voor te krygen4 ,prys van verscheiden' dingen4 ,de prys van verscheiden dingen was thans gelyk ik ga opgeven1 volgens onderrigting die ik by de voornaamste kooplieden ontvangen heb4 ,een middelmatig paard kostte #dj4 ,francs en meer1 een goed paard #ajj4 ,francs4 ,een koe werd gekost voor #ej4 ,francs2 dog voorheen had men 'er ene voor #aj4 ,ecus kunnen kopen4 ,een schaap kostte nu #e4 of #f4 ,livres4 ,een jarig varken1 van #aej4 tot #bjj4 pond zwaar1 gold #ae4 ,francs4 ,de ,heer ,couagne zeide dat hy by de ,wilden een varken van #djj4 pond gezien had4 ,een hoen kostte #aj4 of #ab4 ,sols1 en een kalkoen #bj4 ,een minot weit wierd voorheen voor een ,ecu1 dog nu voor #dj4 ,sols verkoft4 ,de mais had denzelven prys als de weit1 vermits men 'er hier weinig van had1 en zy door hen die onder de ,wilden gingen reizen opgekoft wierd4 ,een minot haver kostte somtyds #ae4 of #bj4 ,sols1 dog sedert enige jaren #bf4 of #cj4 ,de erwten golden even zo veel als de weit4 ,voor een pond boter gaf men gemeenlyk #h4 of #aj4 ,sols1 maar in het voorgaande jaar wel #af4 ,sols4 ,twaalf eyeren kostten gemeenlyk #c4 ,sols1 dog nu #e4 ,kaas maakt men hier niet1 en men brengt 'er gene te koop1 ten zy men ze ontbiede4 ,ene watermeloen kostte gemeenlyk #e4 of #f4 en als zy groot is van #ae4 tot #bj4 ,sols4 ,handwerken4 ,handwerken waren 'er nog niet in 't ,land4 ,misschien wil ,frankryk dat voordeel voor zig behouden4 ,dog in oorlogstyden bragt dit de ,franschen hier te lande1 zo wel als de ,wilden hunne bondgenoten1 in grote vergelegenheid4 ,huwelyken4 ,jonge lieden die zig in 't huwelyk begeven willen moeten de toestemming van hunne ouders hebben4 ,dog als de ouders om redenen die niet voldoende zyn zig 'er tegenstellen1 kan de ,regter verlof om te trouwen geven4 ,een manspersoon van dertig en een meisje van zesentwintig jaar kunnen trouwen zonder de toestemming hunner ouders4 ,de ,priester kondigt1 gelyk by ons1 drie zondagen de huwelyksgeboden in de kerk af4 ,als 'er gene hindernissen komen verrigt hy de trouw in de kerk1 in byzyn van meer of minder menschen1 naar welgevallen4 ,de ,priesters staan niet ligt toe dat de trouw in huis geschiede4 ,reisje over het ,eiland ,montreal4 ,den #bi4 ,september1 na dat de regen was opgehouden1 ging ik na den middag op reis naar de zuidwestelyke zyde van het eiland ,montreal1 om het land en de levenswys der menschen daar te leren kennen1 en zaden te vergaderen4 ,even buiten de stad lagen schone velden1 die eertyds bebouwd waren geweest1 dog nu tot weiden dienden4 ,naar het noordwesten zag men den hogen berg1 die ten westen van ,montreal legt1 en die van beneden aan de ,rivier af tot op den top toe zeer vrugtbaar en geheel bebouwd is4 ,aan den zuidoostelyken kant liep de ,st4 ,laurence1 die hier zeer breed was1 en op welks oever zig ruime koorn- en weilanden1 met fraye stenen huizen1 die op enigen afstand wit schenen1 vertoonden4 ,ver naar het zuidoosten kreeg men de twee hoge bergen die by ,fort ,chamblais1 en enigen die by het ,meer ,champlain leggen1 in 't gezigt4 ,zy keken over alle de bosschen heen4 ,de weiden waren hier vry vol van grote en kleine rotsen1 waaronder men nu en dan enen zwarten kalksteen vond4 ,omtrent ene ,fr4 myl van de stad begon de grote weg ter linkerhand langs de ,rivier te lopen4 ,aan de regter hand was het land overal bebouwd en bewoond4 ,de hofsteden lagen omtrent drie1 vier of vyf ,arpents van malkander4 ,de oevers waren merendeels hoog en tamelyk steil1 bestaande uit aarde1 en onder dezelven was het vol van stukken rots en zwarten kalksteen4 ,twee mylen van de stad stroomt de ,rivier zeer snel en is vol van stenen4 ,op sommige plaatsen gingen 'er zelfs sterke golven4 ,evenwel moesten zulken die met schuiten naar de zuiderdelen van ,kanada gaan zig hier door arbeiden4 ,digt by de stad stonden twee windmolens4 ,de boerenhuizen waren in deze streek meest van steen1 gedeeltelyk van zwarten kalksteen1 gedeeltelyk van andere stenen1 die men hier vindt4 ,de daken waren met berden of met stroo gedekt4 ,de gevel was altyd hoog en steil1 en de schuren waren byna altyd van hout4 ,de wilde ,ganzen en ,enden begonnen thans in grote troepen naar het zuiden te trekken4 ,ik besteedde den tyd tot op den #b4 ,october om zaden te verzamelen4 ,de vorst van tusschen den #a4 en #b4 ,october had ene grote verandering aan vele bomen en gewassen veroorzaakt4 ,de walnootbomen lieten nu sterk hun blad vallen4 ,de bladen der netels waren allen bevroren4 ,dat van de ,amerikaansche linden was zeer beschadigd4 ,de bladeren der kawoerden waren geheel bevroren4 ,dog de beuken1 de eiken en de berken schenen niets geleden te hebben4 ,het veld was des morgens sneuwwit van den ryp2 en op sommige plaatsen had het zo sterk gevroren dat men 'er over gaan kon4 ,het ys in de poelen was anderhalve lyn dik4 ,de ,oenothera biennis wies vry menigvuldig op de boschagtige hoogtens en braaklanden4 ,een oude ,franschman1 die my begeleide1 meende dat deze plant niet genoeg geroemd kon worden om hare wondhelende kragt4 ,men moest de bladeren kneuzen en dan op de wond leggen4 ,soeurs de ,congregation4 ,een soort van geestelyke dogters1 onderscheiden van de ,nonnen1 worden ,soeurs de congregation genoemd4 ,dezen wonen in geen klooster1 maar hebben huizen in de stad of op het land4 ,zy gaan waar zy willen1 en mogen trouwen4 ,dog dit1 zeide men1 gebeurde weinig4 ,op verscheiden' plaatsen op het land woonden twee of meer van deze ,zusters by malkander1 gemeenlyk digt by ene kerk1 en zo dat den meesten tyd aan den enen kant de ,priester en zy aan den anderen woonden4 ,hare bezigheden waren jonge meisjes in haren godsdienst te onderwyzen1 te leren lezen1 en somtyds ook schryven1 en verder aangaande allerlei vrouwelyk handwerk te onderrigten4 ,bemiddelde lieden gaven hunne dogters by deze ,zusters enigen tyd in den kost1 voor enen redelyken prys4 ,het huis behorende aan de ,gemeenschap1 uit de welke deze ,zusters naar het platte land gezonden worden1 was te ,montreal4 ,als ene ,juffrouw onder het getal dezer ,zusters wilde aangenomen worden1 moest 'er eerst aan de ,gemeenschap ene somme gelds betaald worden1 die sommigen op vier duizend ,livres begrootten4 ,la ,chine4 ,la ,chine was een frai ,kerspel1 drie ,fr4 mylen zuidwest van ,montreal1 op het ,eiland van dien naam1 aan de ,st4 ,laurence gelegen4 ,de hofsteden lagen hier gewoonlyk langs de ,rivier vier of vyf ,arpents van malkander4 ,hier was ene fraye stenen kerk met enen toren4 ,de plaats was zeer aangenaam4 ,zy had1 zeide men1 haren naam daarvan gekregen1 dat de ,heer ,sale1 die naderhand zo ongelukkig van zyn eigen volk1 dieper in het land1 vermoord wierd1 en die zig zeer veel moeite gaf om enen korteren weg1 dan de gewone is1 door de ,st4 ,laurence naar ,china te vinden1 van niets anders sprak dan van den korten weg naar ,china4 ,dog toen hy hier gekomen was geraakte de gehele aanslag door een onvoorzien toeval in duigen1 zo dat hy noit in ,china kwam4 ,deze plaats kreeg hier van daan spotsgewyze den naam van ,la ,chine4 ,terug reis naar ,montreal4 ,des avonds van den #b4 ,october keerde ik naar ,montreal te rug4 ,regeering van ,kanada4 ,de ,gouverneur ,generaal te ,quebec is de voornaamste persoon in ,kanada1 die over alle de overigen het bevel voert4 ,naast in rang aan hem volgt de ,intendant te ,quebec1 en dan de ,gouverneur van ,montreal1 en op dien die van ,trois ,rivires4 ,de ,intendant heeft een groot vermogen4 ,hy schiet al het geld der ,kroon uit1 en zit voor in den ,raad der geldmiddelen en regtszaken4 ,egter staat hy enigermate onder de ,gouverneur ,generaal1 wien hy gehoorzaamheid bewyzen moet4 ,des niettemin kan hy de zaak tot nauwer onderzoek naar ,frankryk overbrengen4 ,in elke van de twee ,hoofdsteden is de ,gouverneur de eerste persoon1 dan een ,luitenant ,generaal1 daarna een ,major1 en na hem de ,kapiteins4 ,de ,gouverneur ,generaal geeft zyne bevelen omtrent alles wat van gewigt is4 ,als hy te ,montreal of te ,trois ,rivires komt1 houdt voor dien tyd het gezag der ,gouverneurs op4 ,hy gaat meest eens 's jaars naar ,montreal1 en merendeels des winters1 en gedurende zyne afwezigheid te ,quebec voert daar de ,luitenant ,generaal het bevel4 ,als de ,gouverneur ,generaal komt te sterven of uitlandig is1 komt de ,gouverneur van ,montreal zo lang te ,quebec zyne stede vervullen4 ,en als de ,gouverneur van ,montreal uit de stad is1 gebiedt daar de ,major der plaats4 ,schepen uit ,frankryk4 ,alle jaren komt 'er uit ,frankryk een of meer van 's ,konings schepen in ,kanada1 om nieuwe ,soldaten1 in plaats der verstorvenen1 of zulken die den dienst verlaten hebben1 te brengen4 ,geen jaar gaat 'er voorby dat niet honderd of honderd en vyftig mannen worden overgezonden4 ,by die gelegenheid worden 'er ook vele lieden1 die zig aan 't invoeren van verbodene waren in ,frankryk hebben schuldig gemaakt1 herwaards gezonden4 ,voor dezen werden deze misdadigen op de galyen gebannen1 dog tegenswoordig zendt men ze naar de ,volkplantingen4 ,zo dra zy hier aankomen zyn zy vry1 en kunnen zulk ene levenswys kiezen als zy willen1 dog mogen zonder 's ,konings verlof niet weer naar ,frankryk keren4 ,men laadt op de schepen ene menigte van koopwaren voor 's ,konings rekening1 ,tollen4 om ze onder de ,wilden nu en dan uittedelen4 ,de ,inwoonders van ,kanada betalen den ,koning genoegzaam niets4 ,in 't jaar #agdh4 begon 'er een tol van drie ten honderd gevorderd te worden van alles wat uit ,frankryk herwaards gevoerd werd1 zo wel als ene zekere som voor al het bontwerk dat van hier naar ,frankryk werd gezonden4 ,dog van het geen van hier naar ene van de ,fransche ,volkplantingen1 of van daar herwaards wordt gebragt1 betaalt men niets4 ,de ,kooplieden van alle de ,fransche plaatsen hebben vryheid schepen en goederen hier naar toe te zenden2 en die van ,quebec mogen insgelyks hunne koopwaren naar alle ,fransche plaatsen voeren4 ,dog die van ,quebec hebben gemeenlyk weinig schepen1 dewyl het scheepsvolk hier te hoge soldy eischt1 waarom de ,kooplieden in ,frankryk zelven hunne goederen hier naar toe zenden4 ,de steden in ,frankryk die den meesten handel op ,kanada dryven zyn ,rochelle en ,bourdeaux1 en na die ,marseille1 ,nantes1 ,havre de ,grace1 ,st4 ,malo en anderen4 ,de ,koningsschepen1 die jaarlyks op ,kanada varen1 komen of van ,brest of van ,rochefort4 ,dog naar de ,fransche eilanden in de ,west ,indien zenden de ,kooplieden van ,quebec zelven schepen met meel1 weit1 erwten1 houtwaren1 en diergelyken4 ,de muren om ,montreal werden1 omtrent het jaar #agch4 op 's ,konings kosten gebouwd1 dog onder beding dat de stad den ,koning van tyd tot tyd het geld terug betalen zou4 ,thans deed zy daarvan jaarlyks zes duizend ,livres af1 waarvan de ,priesters tweeduizend ,livres1 en het overige de andere ,inwoonders opbragten4 ,te ,quebec heeft de ,koning de muren op zyn eigen kosten doen opbouwen1 zonder de ,inwoonders daarmede te willen belasten1 aangezien den tol1 dien zy betalen moeten1 waarvan gesproken is4 ,de handel in ,bevervellen behoort alleen der ,indische ,maatschappy in ,frankryk toe1 en niemant buiten hare bedienden mag dien dryven4 ,dog in ander bontwerk heeft ieder vryheid te handelen4 ,boven in het land zyn verscheiden' plaatsen1 ,les ,postes genaamd1 waar de ,franschen hunne pakhuizen hebben4 ,de ,koning heeft gene andere ,vestingen in ,kanada1 als ,quebec1 ,fort ,chamblais1 ,fort ,st4 ,jean1 ,fort ,st4 ,frederic1 ,montreal1 ,frontenac en ,niagara4 ,de andere plaatsen behoren aan byzondere personen en kooplieden4 ,de ,koning dryft te ,niagara zelf den handel4 ,ieder mag niet naar de ,wilden reizen om handel te dryven1 maar moet daartoe verlof hebben van den ,gouverneur ,generaal1 voor welk verlof men ene zekere som betalen moet1 naar mate 'er op de plaats waar men wil gaan handelen meer of min winst te doen is4 ,een ,koopman die ene schuit met vier of vyf man1 geladen met allerlei waren uitrust1 moet vyf- of zeshonderd ,livres betalen4 ,ja1 zelfs zyn 'er plaatsen1 voor de welken men tot duizend ,livres betalen moet4 ,dikwyls kan men1 hoe veel men ook biede1 geen verlof krygen1 wanneer namelyk de ,gouverneur ,generaal zulk ene plaats voor enen zyner vrienden schikt4 ,de ,gouverneur ,generaal trekt wel dit geld1 dog het is een gebruik dat hy 'er de helft van aan de armen geeft4 ,maar of dit altyd zo nauwkeurig wordt in agt genomen1 is my onbekend4 ,godsdienst4 ,de ,godsdienst in ,kanada is de ,roomsche4 ,geen andere wordt hier geduld4 ,en zulken die in ,frankryk geweest waren getuigden dat het volk hier veel yveriger in den godsdienst was dan in ,frankryk4 ,dog de gehele godsdienst scheen in uiterlykheden te bestaan4 ,geen mensch verstond iets van den dienst1 die in 't ,latyn verrigt1 en zo gerabbeld wordt dat iemant die 't ,latyn magtig is nauwlyks een woord onderscheiden kan4 ,alleen de preek geschiedt in 't ,fransch4 ,behalven by de ,geestelyken van het mannelyke geslagt heb ik in geheel ,kanada niet enen ,bybel1 't zy in 't ,latyn1 't zy in 't ,fransch gezien1 hoe ik 'er ook oplettede4 ,de ,maagd ,maria wierd hier meer vereerd dan ,god zelf4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,waarnemingen ,,aangaande ,,het ,,weder ,,in ,,pensylvanie ,,in ,,de ,,jaren #agdh4 ,,en #agdi4 ,op de eerste ,kolom van deze ,tafels zal men vinden den dag van de maand1 op de twede het uur van den dag1 toen de ,waarnemingen gemaakt wierden1 op de derde de hoogte van den ,thermometer1 op de vierde den ,wind1 en op de vyfde het ,weder in 't algemeen1 als helder1 betrokken1 regen1 enz4 ,de ,thermometer dien ik gebruikt heb was die van ,celsius1 of de zogenaamde ,zweedsche ,thermometer4 ,om de graden boven het punt van ,vorst te onderscheiden van die beneden hetzelve1 heb ik het vriespunt aan gewezen met #jj4 en voor elken graad daar onder #j4 gesteld4 ,de getallen der halven voor de welken geen #j4 staat duiden de graden boven het vriespunt aan4 ,by voorbeeld3 den #ag4 ,december #agdh4 is aangetekend dat de ,thermometer des morgens om #h4 uur was op #j #b4 #e4 ,hy stond dan op #b4 graden en #eaj of graad beneden het punt van ,vorst4 ,maar om #b4 uur na den middag was hy op #jj4 #j4 of op het punt van ,vorst4 ,stond 'er #jj4 #c41 zou het betekenen dat de ,thermometer tot op #caj graads beneden het ,vriespunt gezakt was4 ,maar #j4 #c4 zou te kennen geven dat de ,thermometer #caj graads boven het ,vriespunt gerezen was4 ,dus1 op den #ah4 ,december des morgens om #h4 uur1 wil #j #c4 #j4 zeggen #c4 graden beneden het vriespunt1 en #b4 uur na den middag wil #d4 #j4 zeggen #d4 graden boven het zelve4 ,de getallen in de ,kolom van den ,wind betekenen als volgt4 #j4 is stilte2 #a4 een klein koeltje2 #b4 ene frissche koelte2 #c4 ene sterke koelte2 en #d4 enen storm of orkaan4 ,als op sommige kolommen voor de ,winden en het ,weder maar eens op enen dag iets aangetekend staat1 is het een teken dat de ,wind en het ,weder dien dag niet veranderd zyn4 ,dus1 op den #ba4 ,december staat ,n4 #j4 ,helder4 ,dit betekent dat de ,weerhanen den gehelen dag ,noordelyk gestaan hebben1 dog dat men genen wind den gehelen dag gevoeld heeft1 en dat het den gantschen dag ,helder is geweest4 ,voor dat ik in den zomer van #agdi naar ,kanada ging1 verzogt ik den ,heer ,bartram enige waarnemingen aangaande het weder in ,pensylvanie te maken1 ten einde de hette van den ,zomer in dat gewest te kunnen bepalen4 ,met die inzigt liet ik hem enen ,thermometer1 en wees hem hoe hy 'er mede moest omgaan4 ,hy had de goedheid zyne ,waarnemingen op zyn ,landhuis1 omtrent vier ,eng4 mylen ten zuiden van ,philadelphia gelegen1 aantetekenen4 ,men kan het hem ligt vergeven dat hy het uur1 de sterkte van den ,wind1 en het ,weder somtyds nagelaten heeft aanteschryven1 vermits hy de handen met ene veel gewigtiger zaak vol had1 namelyk het doen bebouwen van zyne gronden4 ,het geen hy gedaan heeft voldoet om een denkbeeld te krygen van de warmte der zomers in ,pensylvanie4 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,augustus4 #agdh4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #e4 ,v4 #bj4 #j4 ,o4 ,z4 ,o4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #bd4 #e4 ,o4 #b4 ---- #b4 #e4 ,v4 #bb4 #j4 ,o4 #b4 ---- #b4 ,n4 #bd4 #e4 ,o4 #b4 ---- #c4 #e4 ,v4 #bb4 #j4 ,o4 #a4 ---- #b4 ,n4 #be4 #e4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken met wat regen4 #d4 #e4 ,v4 #bb4 #j4 ,z4 #a4 ,by buyen helder en betrokken met regen4 #a4 ,n4 #ba4 #j4 ,z4 #a4 #e4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,meest regenagtig4 #f4 #g4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 #b4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #ai4 #j4 ,z4 #b4 ,meest helder1 dog somtyds wat betrokken4 #g4 #e4 ,v4 #ae4 #e4 ,z4 ,z4 ,w4 #b4 ,by buyen helder en betrokken4 #h4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ai4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ---- #i4 #f4 ,v4 #ag4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ---- #d4 ,n4 #ba4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ---- #aj4 #f4 ,v4 #ah4 #e4 ,o4 #a4 ---- #c4 ,n4 #bj4 #e4 ,o4 #a4 ---- #aa4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #a4 ,wat betrokken4 4 ,n4 #ah4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #d4 -- #bb4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #f4 -- #bb4 #j4 ,w4 #c4 ---- #ab4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken1 en om #aj4 uur een stofregen4 #d4 ,n4 #ai4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,by buyen1 helder1 betrokken en stofregen4 #ac4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,betrokken met wat regen1 nevelagtig1 somtyds helder4 #b4 ,n4 #ah4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 #ad4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,wat betrokken2 helder van #aa4 ,v4 tot #c4 ,n4 #d4 ,n4 #bj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,betrokken4 #ae4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,betrokken1 somtyds helder1 #aj4 ,v4 een dunne nevel4 #b4 ,n4 #ai4 #e4 ,n4 ,o4 #b4 #af4 #f4 ,v4 #ah4 #c4 ,n4 ,n4 ,o4 #b4 ,wat betrokken1 somtyds helder4 #b4 ,n4 #ai4 #e4 ---------- ,donker2 's nagts regen4 #ag4 #f4 ,v4 #ah4 #e4 ,o4 ,n4 ,o4 #b4 ,donker1 met stofregen4 #b4 ,n4 #ai4 #e4 ---------- ,stofregen den gehelen namiddag4 #ah4 #f4 ,v4 #ai4 #j4 ,o4 #b4 ,stofregen den gantschen dag4 #b4 ,n4 #bj4 #e4 ---- ---- #ai4 #f4 ,v4 #ai4 #e4 ---- ,betrokken4 #b4 ,n4 #bj4 #j4 ---- ,wolkig4 #bj4 #f4 ,v4 #ai4 #e4 ---- ,helder4 #b4 ,n4 #ba4 #e4 ---- ,wolkig1 somtyds regen4 #ba4 #f4 ,v4 #bj4 #h4 ,o4 #a4 ,wat betrokken1 helder om #i4 #b4 ,n4 #ba4 #c4 ---- ,dunne wolken4 #bb4 #e4 ,v4 #ba4 #j4 ---- ,helder4 ,om #ab4 begon het te betrekken4 #a4 ,n4 #bc4 #e4 ,o4 ,z4 ,o4 #a4 ,betrokken4 #bc4 #e4 ,v4 #bb4 #b4 ---- ,wolkig4 #g4 ,v4 ---- ,z4 ,o4 #b4 ---- #b4 ,n4 #bd4 #b4 ---- ,wolkig1 tegens den avond donker4 #bd4 #e4 ,v4 #bc4 #e4 ,w4 ,z4 ,w4 #b4 ,zware regen4 #f4 -- ---- ,w4 #b4 ---- #g4 -- ---- ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,begon het op te klaren4 #i4 -- ---- ,n4 ,w4 #a4 ---- #b4 ,n4 #bc4 #e4 ---- ,wolkig4 #be4 #f4 ,v4 #bd4 #e4 ,w4 #a4 ---- #aj4 ,v4 ---- ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ---- #b4 ,n4 #bc4 #e4 ---- ---- #bf4 #f4 ,v4 #bd4 #j4 ,w4 #b4 ,helder4 ,om #aa4 was 'er een grote kring om de ,zon4 #b4 ,n4 #bd4 #e4 ,z4 ,w4 #b4 ,donker2 by 't ondergaan der ,zon de lugt zeer rood4 #bg4 #f4 ,v4 #bd4 -- ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 ,om #aj4 regen voor #aa4 -- ---- ,z4 ,o4 #b4 den gehelen dag4 #a4 ,n4 ---- ,o4 #c4 ---- #d4 -- #ba4 #e4 ,n4 ,o4 #d4 ---- #bh4 #g4 ,v4 #bc4 #j4 ,n4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #bc4 #e4 ---- ---- #bi4 #f4 ,v4 #bc4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #be4 #e4 ---- #c4 ---- ,tegens den avond stofregen en blixem4 #cj4 #f4 ,v4 #bc4 #e4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig2 de lugt zeer koel4 #b4 ,n4 #ba4 #e4 ---- ---- #ca4 #f4 ,v4 #bb4 #b4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder2 op den middag begon het betrokken te worden4 ,des avonds donder1 blixem1 en zware regen4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ---- #b4 ,,september4 #agdh4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #g4 ,v4 #bj4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #ba4 #e4 -------- ,dryvende wolken4 ,regen en sterke wind den gehelen namiddag4 #b4 #f4 ,v4 #ai4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,wolkig den gehelen dag4 #b4 ,n4 #bj4 #e4 ,n4 ,w4 #j4 's ,avonds een kring om de ,maan4 #c4 #f4 ,v4 #ba4 #e4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #bc4 #j4 ,z4 #a4 ,meer wolken4 ,des avonds een kring om de ,zon4 #d4 #f4 ,v4 #bc4 #c4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #ab4 -- #bg4 #e4 ,o4 ,z4 ,o4 #a4 ---- #b4 ,n4 #bd4 #j4 -------- ---- #e4 #f4 ,v4 #bd4 #e4 ,z4 ,o4 #c4 ---- #ab4 -- #bf4 #e4 -------- ---- #f4 #f4 ,v4 #bg4 #j4 ,z4 ,o4 #b4 ---- #a4 ,n4 #bh4 #e4 -------- ---- ,des avonds een grote kring om den ,maan1 en de lugt zeer rood4 #g4 #f4 ,v4 #bg4 #e4 ,o4 #c4 ,betrokken2 de ,zon brak egter nu en dan door4 #ab4 -- #bh4 #e4 ,n4 ,o4 #b4 ,wolkig4 #h4 #f4 ,v4 #bf4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #b4 ,wolkig den gantschen dag4 #a4 ,n4 #bf4 #e4 -------- ---- #i4 #f4 ,v4 #bd4 #e4 ,n4 #a4 ,wolkig den gantschen dag4 #a4 ,n4 #bd4 #e4 ---- ---- #aj4 #e4 ,v4 #bd4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #bd4 #e4 -------- ---- #aa4 #f4 ,v4 #bc4 #b4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ---- #b4 ,n4 #be4 #j4 -------- ---- ,des avonds een kring om de ,maan4 #ab4 #f4 ,v4 #bd4 #j4 #j4 ,helder1en zeer heet4 4 ,n4 #bf4 #j4 ---- ---- #ac4 #e4 ,v4 #be4 #e4 ,z4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #bf4 #e4 -------- ---- #ad4 #f4 ,v4 #be4 #e4 ,z4 ,o4 #a4 ,helder2 dog de wind den gehelen dag koel4 #a4 ,n4 #bf4 #e4 -------- ---- #ae4 #e4 ,v4 #bc4 #j4 ,z4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #a4 ,n4 #bg4 #e4 -------- ,hoe langer hoe meer betrokken4 ,des avonds en des nagts sterke regen en wind4 #af4 #e4 ,v4 #ba4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,sterke regen den gantschen dag4 #b4 ,n4 #ba4 #e4 -------- ---- #ag4 #e4 ,v4 #be4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #a4 ,n4 #ba4 #j4 -------- ,wolkig4 #ah4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 #j4 ,helder4 #ai4 #a4 ,n4 #bd4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder den gantschen dag4 #bj4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #ba4 #f4 ,v4 #aa4 #j4 ,n4 ,o4 #j4 ---- #a4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ---- #bb4 #g4 ,v4 #aj4 #e4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #be4 #j4 -------- ---- #bc4 #f4 ,v4 #aa4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #bd4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ,betrokken2 's avonds en 's nagts regen4 #be4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken1 om #h4 uur wolkig4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #bf4 #f4 ,v4 #ae4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bg4 #e4 -------- ---- #bh4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder en betrokken1 beurtelings4 #b4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ---- #bi4 #g4 ,v4 #ae4 #e4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 #a4 ,n4 #bj4 #e4 -------- ,fyne stofregen4 #cj4 #g4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,o4 #j4 ,helder en betrokken by buyen4 ,,october4 #agdh4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #f4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 ,om #h4 wolkig4 #b4 ,n4 #ah4 #e4 ---- ,wolkig4 ,tegens de avond betrokken4 #b4 #f4 ,v4 #ah4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #c4 #f4 ,v4 #ae4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #a4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ,wolkig4 ,des ,avonds laat een kring om de ,maan4 #d4 #g4 ,v4 #f4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #af4 #j4 -------- ---- #e4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,n4 #a4 ,helder4 #f4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ,des avonds een grote kring om de ,maan4 #g4 #f4 ,v4 #g4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,klaar om #i4 en den gantschen dag4 #h4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,om #h4 wolkig4 #i4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ,regen den gantschen voormiddag4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ,betrokken4 #aj4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,nevel1 en stofregen4 #b4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ,helder4 #aa4 #g4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,vallende ,nevel4 ,om #h4 helder4 #b4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ,helder4 #ab4 #f4 ,v4 #h4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder den gantschen dag4 #h4 -- ---- ,w4 #a4 ---- #b4 ,n4 #bj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #ac4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,des morgens lag de ryp op de bladeren der planten4 #b4 ,n4 #ag4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder den gantschen dag4 #ad4 #f4 ,v4 #e4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #ba4 #j4 -------- ---- #ae4 #f4 ,v4 #d4 #e4 ,z4 ,z4 ,o4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #bd4 #j4 -------- ---- #af4 #f4 ,v4 #aa4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #j4 ,betrokken4 #ag4 #f4 ,v4 #h4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ---- ,des ,avonds regen1 die den gehelen nagt sterk aanhield4 #ah4 #f4 ,v4 #ab4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,wolkig4 #e4 ,n4 #d4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ---- #ai4 #f4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #i4 #j4 -------- ---- #bj4 #e4 ,v4 #ja4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #i4 #j4 -------- ---- #ba4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 #j4 ,des morgens was 'er ys op de stilstaande wateren1 en de grond wit dan den ryp4 ,den gantschen dag helder4 #a4 ,n4 #ae4 #j4 ---- ,helder4 #bb4 #f4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 #j4 ,helder #bc4 #f4 ,v4 #d4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #af4 #j4 -------- ---- #bd4 #f4 ,v4 #d4 #e4 ,n4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #ah4 #j4 ---- ---- #be4 #f4 ,v4 #d4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 ,na den middag was de lugt zeer dik4 #bf4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #ai4 #j4 -------- ---- #bg4 #f4 ,v4 #a4 #j4 -------- ,helder4 #c4 ,n4 #ag4 #j4 -------- ---- #bh4 #f4 ,v4 #i4 #j4 ,o4 #b4 ,sterke regen den gantschen dag4 #bi4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #bj4 #j4 ---- ,des avonds was 'er een lugtverschynsel1 lopende zeer ver van 't ,n4 ,w4 naar 't ,z4 ,o4 #cj4 #f4 ,v4 #c4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #ca4 #g4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ah4 #j4 ---- ---- ,,november4 #agdh4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #g4 ,v4 #c4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #b4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #ah4 #j4 ---- ---- #c4 #g4 ,v4 #g4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ad4 #j4 ,z4 ,o4 #j4 ---- #d4 #g4 ,v4 #a4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 's ,morgens lag de ryp op het veld4 #ab4 -- #ai4 #j4 -------- ---- #e4 #g4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ag4 #j4 -------- ---- #f4 #g4 ,v4 #d4 #e4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ab4 #j4 -------- ,tegens den avond wat betrokken4 #g4 #g4 ,v4 #g4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 #d4 ,n4 #aa4 #e4 -------- ---- #h4 #g4 ,v4 #aa4 #e4 ,o4 ,n4 ,o4 #b4 ,stofregen4 4 ,n4 #ah4 #j4 ,o4 ,z4 ,o4 #c4 ,sterke regen4 #i4 #g4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,o4 #a4 ,stofregen4 #i4 -- #ae4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,om #h4 klaarde het op1 en wierd wolkig4 #a4 ,n4 #ag4 #j4 -------- ,wolkig4 #aj4 #g4 ,v4 #f4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 4 ,n4 #ac4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #aa4 #g4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 4 ,n4 #ab4 #j4 -------- ,wolkig4 #ab4 #f4 ,v4 #jc4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #aa4 #e4 ,n4 ,w4 #b4 ,betrokken4 #d4 -- #e4 #j4 -------- ,betrokken4 #ac4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 ,des morgens vond men ys op 't water4 #b4 ,n4 #e4 #e4 -------- ---- #ad4 #g4 ,v4 #j4 #e4 ,n4 #c4 ,helder4 #a4 ,n4 #h4 #j4 ,n4 #b4 ---- #ae4 #g4 ,v4 #c4 #j4 ,z4 #b4 ,stofregen4 ,de lugt 's morgens zeer rood4 #a4 ,n4 #h4 #j4 ---- ---- #af4 #g4 ,v4 #d4 #e4 ,w4 #a4 ,helder4 #ag4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,w4 #a4 ,helder en betrokken by1 buyen4 #a4 ,n4 #h4 #j4 ---- ---- #ah4 #g4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 #a4 ,somtyds ,stofregen4 #c4 ,n4 #f4 #e4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #ai4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #aa4 #e4 ---- ---- #bj4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 -- ,z4 #a4 ---- #ba4 #g4 ,v4 #ae4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 #a4 ,n4 #ai4 #j4 -------- ---- #bb4 #g4 ,v4 #bj4 #j4 ,o4 #a4 ,regen den gantschen dag4 #b4 ,n4 #aj4 #j4 ---- ---- #bc4 #h4 ,v4 #af4 #j4 ,z4 #a4 ,betrokken1 nevelig1 en regen daar tusschen4 #h4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #d4 ---- #bd4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,n4 #c4 ,helder4 #be4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,den vorigen nagt was het zeer koud1 dog de dag was helder4 #bf4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder en wolkig1 by buyen tamelyk koud in de lugt4 #bg4 ---- ---- -------- ,helder1 en wolkig2 tamelyk koud in de lugt4 #bh4 ---- ---- -------- ,betrokken1 nevelig en zeer stil4 #bi4 ---- ---- -------- ,een weinig betrokken4 #cj4 ---- ---- ,n4 #a4 ,helder en wat koud4 ,,december4 #agdh4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 ---- ---- ,n4 #a4 ,helder4 #b4 ---- ---- ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder en koud4 ,des avonds een kring om de ,maan4 #c4 ---- ---- ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,des morgens de lugt rood4 ,de dag helder4 #d4 #g4 ,v4 #f4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ---- #e4 #g4 ,v4 #e4 #e4 ,n4 ,n4 #j4 #a4 ,helder4 #d4 ,n4 #i4 #e4 -------- ---- #f4 #g4 ,v4 #f4 #e4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #ad4 #j4 -------- ,enigsins helder4 ,des nagts zware regen4 #g4 #g4 ,v4 #ac4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #ai4 #j4 -------- ,helder4 #h4 #g4 ,v4 #e4 #j4 ,z4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #ac4 #e4 ---- ,des nagts regen en wind4 #i4 #g4 ,v4 #ab4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,zware dog verstroide wolken4 #b4 ,n4 #aj4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #aj4 ---- ---- ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #aa4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #ab4 #e4 -------- ---- #ab4 #g4 ,v4 #j4 #e4 ,n4 #j4 #a4 ,betrokken4 ,om #i regen en mist1 voor den gehelen dag4 #b4 ,n4 #aj4 #e4 -------- #ac4 #h4 ,v4 #g4 #e4 ,z4 ,w4 #j4 ,nevel en betrokken4 #b4 ,n4 #aj4 #j4 -------- ,des nagts sterke wind uit het ,n4 ,w4 #ad4 #h4 ,v4 #a4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #b4 #j4 -------- ---- #ae4 #h4 ,v4 #jg4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #b4 ,n4 #ja4 #j4 -------- ---- #af4 #h4 ,v4 #ja4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #a4 #e4 ---- ---- #ag4 #h4 ,v4 #jb4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 ,enige sneuw voor de eerste maal van deze winter4 #b4 ,n4 #jj4 #j4 -------- #ah4 #h4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ---- ---- #ai4 #h4 ,v4 #a4 #j4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #h4 #j4 ---- ,helder4 #bj4 #h4 ,v4 #ja4 #e4 ,w4 ,z4 ,w4 #b4 ,wolkig4 ,om #f4 ,n4 enige rode strepen in de lugt4 #b4 ,n4 #g4 #e4 -------- #ba4 #h4 ,v4 #jg4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #b4 #j4 ---- ---- #bb4 #h4 ,v4 #jd4 #e4 ,z4 ,o4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #ac4 #j4 -------- ,zeer betrokken4 #bc4 #h4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ,zware regen4 #b4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ,betrokken en nevel4 #bd4 #h4 ,v4 #ac4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,zware mist4 #b4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds laat regen4 #be4 #h4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 #c4 ,zware regen4 ,des nagts had men donder1 blixem en sterken wind4 #b4 ,n4 #ah4 #e4 ,z4 ,z4 ,o4 #b4 #bf4 #h4 ,v4 #c4 #j4 ,w4 #c4 ,des nagts had het geweldig uit ,z4 en ,w4 gestormd met zwaren regen4 ,de voormiddag was betrokken1 en 'er viel een weinig sneuw4 #b4 ,n4 #c4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ,opgehelderd4 #bg4 #h4 ,v4 #jd4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ,helder4 #bh4 #h4 ,v4 #jg4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #h4 #j4 ---- ---- #bi4 #h4 ,v4 #c4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,wat betrokken1 en regen by buyen4 #b4 ,n4 #ac4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ---- #cj4 #h4 ,v4 #h4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken1 en mist4 #b4 ,n4 #aj4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ---- #ca4 #h4 ,v4 #f4 #j4 ,w4 #c4 ,helder4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,des avonds een kring om de ,maan4 ,,januari4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #g4 ,v4 #jg4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ---- ---- #b4 #g4 ,v4 #jd4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,by buyen helder en betrokken4 #b4 ,n4 #e4 #e4 ---- ---- #c4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #b4 #j4 ---- ---- #d4 #g4 ,v4 #jb4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #aa4 #j4 ---- ---- #e4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 #f4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 ,des avonds laat wind en sneuw4 #b4 ,n4 #ad4 #e4 ---- #e4 ,n4 ---- ,n4 ,w4 #c4 ---- #g4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,wat betrokken4 #b4 ,n4 #c4 #j4 ---- ---- #h4 #g4 ,v4 #jd4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #h4 #j4 ---- ---- #i4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken1 de lugt rood4 ,des avonds sterke regen4 #b4 ,n4 #h4 #j4 ---- #aj4 #g4 ,v4 #ae4 #j4 ,z4 #b4 ,betrokken en regenvlagen4 ,des avonds wat sneuw4 #b4 ,n4 #b4 #j4 ,w4 #d4 ,des morgens #i4 ,w4,z4,w4 #c4 te #aa4 ,z4 ,w4 #d4 te #b4 ,nam4 ,w4 #d4 #aa4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #jd4 #j4 ---- ---- #ab4 #g4 ,v4 #jd4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ,helder4 #b4 ,n4 #ja4 #e4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #ac4 #g4 ,v4 #jg4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #jc4 #j4 ---- ,betrokken4 #ad4 #g4 ,v4 #je4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken en sneuw den gantchen #b4 ,n4 #jb4 #j4 ---- dag4 ,de sneuw lag meer dan #b4 duim hoog4 #ae4 #g4 ,v4 #jg4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #c4 #j4 ---- ---- #af4 #g4 ,v4 #jh4 #i4 ,n4 ,w4 #c4 ,den laatsten nagt ,w4,n4,w4 #d4 #h4 ,v4 #ji4 #j4 ---- ,den gehelen dag ,helder4 #b4 ,n4 #jh4 #j4 ---- ---- #ag4 #g4 ,v4 #jaa4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ,betrokken1 en sneuw den gehelen ,n4 #ji4 #j4 ---- dag en volgenden nagt4 #ah4 #g4 ,v4 #jab4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken en sneuw voor den middag4 #aj4 ,v4 #jaa4 #j4 -------- ,helder den namiddag4 ,de sneuw was el hoog4 ,n4 #jaa4 #j4 #ai4 #g4 ,v4 #jae4 #j4 ,w4 #a4 ,helder #a4 ,n4 #jaj4 #e4 ---- ---- #bj4 #g4 ,v4 #jab4 #e4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #jg4 #j4 ---- ---- #ba4 #g4 ,v4 #jbb4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #jc4 #j4 ,w4 #a4 ---- #bb4 #g4 ,v4 #je4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #ja4 #j4 ---- ,betrokken4 #bc4 #g4 ,v4 #jaj4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds een kring om de ,maan4 ,n4 #c4 #j4 -------- #bd4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ,betrokken4 ,sneuw den gantschen dag4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ,n4 ,o4 #j4 #be4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ,w4 #j4 ---- #bf4 #g4 ,v4 #jac4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #a4 #j4 -------- ,betrokken4 ,ten #c4 begon het te sneuwen4 #bg4 #g4 ,v4 #jg4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds een kring om de ,maan4 #b4 ,n4 #jj4 #j4 ---- #bh4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 ,sneuw den gehelen dag4 #c4 ,n4 #d4 #j4 -------- #bi4 #g4 ,v4 #je4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #jc4 #j4 -------- ---- #cj4 #g4 ,v4 #jac4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds een kring om de ,maan4 #c4 ,n4 #d4 #j4 -------- #ca4 #g4 ,v4 #jd4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds een kring om de ,maan4 #c4 ,n4 #h4 #j4 -------- ,,februari4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds een kring om de ,maan4 #a4 ,n4 #aa4 #j4 ,w4 #a4 #b4 #g4 ,v4 #e4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder #b4 ,n4 #f4 #j4 ,w4 #j4 ---- #c4 #g4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #ai4 #e4 ---- ---- #d4 #g4 ,v4 #e4 #e4 ,w4 #j4 ,betrokken4 ,des nagts om #aj4 ,n4,n4,o4 #c4 sneuw en storm4 #b4 ,n4 #aa4 #j4 #d4 ,n4 ---- ,n4 ,n4 ,o4 #b4 #e4 #g4 ,v4 #jf4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #a4 ,n4 #jc4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #f4 #g4 ,v4 #jaj4 #e4 ,n4 ,w4 #j4 ,des nagts te voren hoorde men in alle huizen een gekraak4 's ,morgens was de lugt rood4 ,helder den gantchen dag4 ,v4 ten #g4 ,n4,w4 #j4 ten #i4 ,w4,n4,w4 #a4 ten #aa4 ,w4 #a4 ten #b4 ,n4,w4,z4,w4 #a4 #b4 ,n4 #c4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 #g4 #g4 ,v4 #ja4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 ,ten #i4 ,w4 ,n4 #a4 ten #aa4 ,w4,n4,w4 #a4 ten #ab4 ,n4,w4 #a4 #b4 ,n4 #a4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 #h4 #g4 ,v4 #ji4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #g4 #j4 ,w4 #a4 ---- #i4 #g4 ,v4 #jc4 #j4 ,w4 #a4 ---- #c4 ,n4 #af4 #j4 ---- ---- #aj4 #g4 ,v4 #g4 #j4 ,w4 #a4 ,meest helder4 ,den volgende nagt een heftige storm met regen4 #a4 ,n4 #ai4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #d4 #aa4 #g4 ,v4 #i4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 ,tegens den avond regen4 ,des avonds een soort van noorderligt in ,z4,w4 #b4 ,n4 #aa4 #j4 -------- #ab4 #g4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #c4 ,helder4 ,des avonds om #i4 uur een schyn van flauw noorderligt in ,z4,w4 #a4 ,n4 #aj4 #j4 -------- #ac4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #e4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #ad4 #g4 ,v4 #jf4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #jb4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #ae4 #f4 ,v4 #jaj4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,om #h4 uur des avonds ,noorderligt4 #b4 ,n4 #jc4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #af4 #f4 ,v4 #jac4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #jj4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ---- #ag4 #f4 ,v4 #jb4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken en sneuw4 ,den gantschen #b4 ,n4 #jj4 #j4 ,w4 #a4 ,nam4 regen4 #ah4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #jj4 #j4 -------- ---- #ai4 #f4 ,v4 #jc4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #b4 ,betrokken4 ,den gehelen dag regen #b4 ,n4 #ja4 #j4 -------- met sneuw en hagel4 #bj4 #f4 ,v4 #a4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #b4 ,n4 #d4 #e4 -------- ---- #ba4 #f4 ,v4 #jj4 #h4 ,n4 ,w4 #j4 ,betrokken4 ,om #e4 ,v4 hoorden wy #d4 ,n4 #d4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 een waterval by enen molen ,z4 ,z4 van ons omtrent #a4 myl1 makenden een sterker geraas dan gewoonlyk1 schoon het zeer stil was4 ,ten #aj4 begon het te regenen1 't welk den gehelen dag duurde4 #bb4 #f4 ,v4 #c4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #c4 #e4 -------- ---- #bc4 #f4 ,v4 #jf4 #j4 ,w4 #b4 ,helder4 #d4 ,n4 #d4 #j4 ---- ,enige wolken die om de zon t'zamentrokken4 #bd4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #aj4 #j4 ,w4 #a4 ---- #be4 #f4 ,v4 #c4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,betrokken en helder by beurten4 #b4 ,n4 #a4 #j4 -------- ---- #bf4 #f4 ,v4 #jab4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des avonds betrokken4 's #c4 ,n4 #jb4 #j4 -------- ,avonds om #h4 een kring om de ,maan4 ,de wolken in 't ,z4 zeer rood4 #bg4 #f4 ,v4 #jd4 #j4 ,n4 #b4 ,betrokken1 sneuw en wind4 #c4 ,n4 #ja4 #j4 ---- ,om #d4 uur helder4 #bh4 #f4 ,v4 #jd4 #e4 ,n4 ,w4 #d4 ,ligte verspreide wolken4 #c4 ,n4 #jc4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #d4 ---- ,,maart4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #f4 ,v4 #ji4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 ,des avonds een grote #c4 ,n4 #ja4 #e4 -------- kring om de ,maan4 #b4 #f4 ,v4 #jf4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 ,een flauwe kring des #d4 ,n4 #b4 #e4 -------- avonds om de ,maan4 #c4 #f4 ,v4 #jd4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,nam4 betrokken4 ,ten #h4 #b4 ,n4 #f4 #e4 ,z4 #a4 des avonds waren de wolken in 't ,z4 ,w4 zeer rood4 ,om #i4 uur begon het te sneuwen4 #d4 #f4 ,v4 #j4 #e4 ,o4 ,z4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,des avonds sterke regen4 #b4 ,n4 #g4 #j4 ,z4 #a4 #e4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 #a4 ,betrokken en helder by buyen4 #b4 ,n4 #aa4 #j4 ,w4 #c4 ,den volgenden nagt stilte4 #f4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 #b4 ,helder4 #g4 #f4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #b4 ,n4 #h4 #j4 -------- ,nam4 donder en regen4 #h4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 ,des avonds om #h4 uur zag #c4 ,n4 #bj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #b4 men in 't ,z4 ,w4 een zogenaamd ,sneuwvuur4 #i4 #f4 ,v4 #e4 #j4 ,n4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #ac4 #e4 ---- ,betrokken4 ,om #h4 weder een sneuwvuur in 't ,z4 ,w4 #aj4 #f4 ,v4 #e4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,sneuw en regen den #b4 ,n4 #f4 #e4 ,z4 ,o4 #a4 gantschen dag en nagt4 #aa4 #f4 ,v4 #i4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ,betrokken en sterke regen4 ,nam4 #c4 ,n4 #ad4 #j4 ,w4 #a4 enigsins helder4 #ab4 #f4 ,v4 #i4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #j4 ,wolkig4 ,om #aj4 klaarde het weder #c4 ,n4 #ae4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #j4 op4 ,tegen den avond regen4 #ac4 #f4 ,v4 #i4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #b4 ,sterke regen1 #d4 uur ,nam4 helder4 #b4 ,n4 #h4 #j4 ,n4 #c4 #ad4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #aj4 #j4 -------- #ae4 #f4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 ,tegen den avond betrokken4 #c4 ,n4 #ac4 #j4 -------- #af4 #f4 ,v4 #b4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #c4 ,sneuw en storm den gehelen dag4 #c4 ,n4 #ja4 #j4 -------- #ag4 #f4 ,v4 #ja4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,betrokken4 ,om #h4 helder4 #c4 ,n4 #e4 #j4 -------- #ah4 #f4 ,v4 #jb4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 ,het veld lag met sneuw #c4 ,n4 #d4 #j4 ,w4 #b4 bedekt4 #ai4 #f4 ,v4 #jb4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #f4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ---- #bj4 #f4 ,v4 #je4 #e4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #aa4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #ba4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #j4 ,betrokken1 en regen by buyen4 #c4 ,n4 #ad4 #e4 -------- ---- #bb4 #f4 ,v4 #aj4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #j4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #ai4 #e4 -------- ---- #bc4 #f4 ,v4 #ae4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ,zware regen4 #c4 ,n4 #ai4 #j4 -------- ---- #bd4 #f4 ,v4 #h4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #ae4 #j4 -------- ---- #be4 #f4 ,v4 #f4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #c4 ,helder4 #c4 ,n4 #aa4 #j4 -------- ,wolkig4 #bf4 #f4 ,v4 #jj4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #aa4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,wolkig4 ,om #h4 een sneuwvuur aan den gezigteinder in 't ,z4 ,w4 #bg4 #f4 ,v4 #c4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #i4 #j4 -------- ---- #bh4 #f4 ,v4 #c4 #j4 ,z4 #a4 ,regen den gantschen dag en volgenden nagt4 #c4 ,n4 #ab4 #j4 ---- ,des avonds om #aa4 uur de wind ,n4 ,n4 ,w4 #c4 #bi4 #f4 ,v4 #a4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #d4 #j4 -------- ---- #cj4 #f4 ,v4 #jc4 #j4 ,o4 #a4 ,helder2 op den middag betrokken4 #b4 ,n4 #d4 #j4 ---- ,het begon te sneuwen en te stormen dat tot den nagt duurde1 toen de sneuw in regen veranderde4 #ca4 #f4 ,v4 #e4 #j4 ,n4 #a4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #ad4 #j4 ---- ---- ,,april4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #f4 ,v4 #e4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,regen4 ,des ,nam4 en de nagts #c4 ,n4 #c4 #e4 ,o4 #a4 sneuw te gelyk met donder en blixem4 #b4 #f4 ,v4 #j4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,sneuw byna den gantschen dag4 #c4 ,n4 #j4 #e4 -------- ---- #c4 #f4 ,v4 #jb4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #i4 #j4 -------- ---- #d4 #f4 ,v4 #jb4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #af4 #j4 ---- ---- #e4 #f4 ,v4 #jj4 #e4 ,n4 #a4 ,helder4 ,de zon des avonds zeer #c4 ,n4 #ai4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 rood4 #f4 #f4 ,v4 #d4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ---- #g4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 #b4 ,helder4 ,nam4 betrokken4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- ,om #g4 regen tot 's nagts toe4 #h4 #g4 ,v4 #i4 #j4 ,n4 ,w4 #c4 ,wolkig4 #c4 ,n4 #ac4 #j4 -------- ---- #i4 #f4 ,v4 #a4 #j4 ,n4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #c4 ,n4 #g4 #j4 ---- ,des avonds begon het te sneuwen1 't welk tot 's nagts toe duurde4 #aj4 #g4 ,v4 #b4 #e4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,op den middag ging #c4 ,n4 #f4 #e4 -------- het aan 't regenen1 dat tot 's nagts duurde4 #aa4 #f4 ,v4 #e4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,byna den gehelen dag regen4 #c4 ,n4 #i4 #j4 -------- ---- #ab4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 ,nam4 wolkig en hagel4 #b4 ,n4 #ac4 #j4 -------- #ac4 #f4 ,v4 -- ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #ad4 #f4 ,v4 -- ,o4 #a4 ,betrokken4 ,om #h4 uur helder4 ,tegen den avond betrokken4 #ae4 #f4 ,v4 -- ,o4 #a4 ,meest helder4 #af4 #f4 ,v4 #f4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #ac4 #e4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ---- #ag4 #f4 ,v4 #g4 #j4 ,z4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #c4 ,n4 #af4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,regen4 #ah4 #g4 ,v4 #f4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #ah4 #j4 ,n4 ,w4 #c4 ---- #ai4 #e4 ,v4 #b4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bj4 #j4 ,w4 #b4 ---- #bj4 #f4 ,v4 #b4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,een sterke ryp des morgens4 ,nam4 helder2 en den gantschen dag zeer heet4 #ba4 -- -- ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 ,de zon trok veel dampen op4 #bb4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 #j4 ,meest helder4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 ---- ---- #bc4 #e4 ,v4 #aa4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #be4 #e4 ---- ---- #bd4 #f4 ,v4 #ab4 #j4 ,z4 #a4 ,nu en dan stofregen4 #c4 ,n4 #bb4 #j4 ---- ---- #be4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 #j4 ,regen den nagt van te voren en #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- de gehelen dag dikwyls4 ,des avonds donder en blixem4 #bf4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #cj4 #j4 ---- ---- #bg4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #be4 #j4 ---- ---- #bh4 #f4 ,v4 #g4 #j4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- ---- #bi4 #f4 ,v4 #g4 #j4 ,n4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #ag4 #j4 ,o4 #b4 ---- #cj4 #e4 ,v4 #c4 #j4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #c4 ,n4 #ae4 #e4 ,z4 #j4 ---- ,,mai4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #d4 ,v4 #ja4 #e4 ,z4 #j4 ,helder4 ,des morgens ryp4 #c4 ,n4 #ah4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #b4 #e4 ,v4 #a4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 ---- ---- #c4 #e4 ,v4 #d4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #e4 ---- ---- #d4 #e4 ,v4 #aj4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #e4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 #c4 ,wolkig4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 ---- ---- #f4 #e4 ,v4 #ad4 #e4 ,n4 #j4 ,helder4 #g4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,n4 #j4 ,wat betrokken4 #h4 #e4 ,v4 #d4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #i4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 #a4 ,regen byna den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ad4 #j4 ---- ---- #aj4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #j4 ,regen by buyen4 #c4 ,n4 #af4 #j4 -------- ---- #aa4 #f4 ,v4 #ab4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #ab4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ---- #ac4 #e4 ,v4 #i4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #ah4 #e4 -------- ---- #ad4 #e4 ,v4 #jj4 #e4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #ae4 #e4 ,v4 #i4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ,regen4 #af4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 -------- ,betrokken4 #d4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ---- #ag4 #e4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 #a4 ,regen nu en dan den gehelen dag4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- ,des avonds sterke blixem4 #ah4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ---- ,helder4 #ai4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 #b4 ,helder4 #bj4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- ,helder4 #ba4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ---- ---- #bb4 -- -- ,z4 ,w4 #a4 ,helder en zeer heet4 #bc4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #bd4 #ab4 #cb4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #be4 #h4 ,v4 #bc4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder en zeer warm4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #bf4 #h4 ,v4 #ba4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #b4 ,wolkig4 ,des avonds de lugt met #c4 ,n4 #be4 #j4 -------- strepen3 regen en wind4 #bg4 #g4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 #b4 ,zware verspreide wolken4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ---- ,tamelyk koel4 #bh4 #g4 ,v4 #ae4 #j4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ---- ---- #bi4 #g4 ,v4 #af4 #j4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ---- ---- #cj4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 ,n4 #be4 #j4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #ca4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,wat betrokken4 #a4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ,helder4 ,,juni4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #e4 ,v4 #bc4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,regen den voorgaanden nagt4 #b4 -- -- ,z4 ,o4 #a4 's ,morgens betrokken4 ,om #aj4 uur helder1 met verspreide wolken4 #c4 #g4 ,v4 #bd4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,wolkig4 ,nam4 regen met donderwolken1 komende uit het ,n4 ,w4 #d4 #c4 ,n4 #bf4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #e4 #e4 ,v4 #ae4 #e4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bb4 #j4 ---- ---- #f4 #e4 ,v4 #ah4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken en helder by buyen4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ,helder4 #g4 -- #bj4 #j4 -------- ,den gantschen dag regen4 #h4 #f4 ,v4 #ae4 #e4 ,n4 ,w4 #j4 ,betrokken4 #c4 ,n4 #bc4 #j4 ---- #a4 ,wolkig4 #i4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 -------- ,helder4 #aj4 #e4 ,v4 #aa4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bb4 #e4 -------- ---- #aa4 #g4 ,v4 #bj4 #j4 ,n4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #cc4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,onweder met regen4 #ab4 #f4 ,v4 #bc4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #cb4 #j4 ,z4 #b4 ,wat betrokken4 #ac4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 ,o4 #b4 ,meest helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ---- #ad4 #f4 ,v4 #bf4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #be4 #j4 ---- ,onweder en regen4 #ae4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bf4 #e4 ---- ---- #af4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #ag4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,n4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #e4 ---- ---- #ah4 #e4 ,v4 #ba4 #j4 ,o4 ,z4 ,o4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #cb4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,onweder met stortregen4 #ai4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,n4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ---- #bj4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bf4 #j4 ---- ,betrokken4 #ba4 #e4 ,v4 #bc4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,betrokken somtyds regen4 #bb4 #e4 ,v4 #i4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #bc4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 ,n4 -- ,n4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #bd4 #f4 ,v4 #bj4 #e4 ,z4 #a4 ,betrokken2 naderhand helder4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #a4 ,onweder en regen4 #be4 #e4 ,v4 #bc4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #cb4 #j4 ---- ---- #bf4 #e4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 #a4 ,helder4 #bg4 #f4 ,v4 #ae4 #j4 ---- ,helder4 #bh4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #ce4 #j4 ---- ---- #bi4 #g4 ,v4 #bf4 #j4 ---- ,helder4 #cj4 #e4 ,v4 #aa4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #ca4 #j4 ,w4 #a4 ---- ,,juli4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 -- -- ,n4 #c4 ,wolkig4 #b4 #e4 ,v4 #g4 #e4 ,n4 #b4 ,helder4 #c4 #h4 ,v4 #bf4 #j4 ,n4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 ---- ,des avonds onweder met regen4 #d4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 #a4 ,betrokken4 ,n4 -- ,n4 #b4 ,regenbuyen4 #e4 -- -- ,w4 #a4 ,helder4 #d4 ,n4 #bf4 #j4 ---- ,betrokken4 ,des avonds regen4 #f4 #e4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder2 dog regen den voorgaanden nagt4 #g4 #d4 ,v4 #ag4 #j4 ,n4 ,w4 #j4 ,helder4 #h4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 #j4 ,by buyen helder en betrokken4 ,des morgens een grote kring om de ,zon4 #i4 #g4 ,v4 #ba4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,den voorgaanden nagt regen4 ,den #c4 ,n4 #bb4 #j4 -------- dag betrokken en somwylen regen4 #aj4 #d4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 ,somtyds schielyk dryvende #c4 ,n4 #bd4 #e4 ---- #a4 wolken en regenvlagen4 #aa4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ---- #ab4 #e4 ,v4 #bb4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #ac4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #cc4 #j4 -------- ---- #ad4 #e4 ,v4 #ba4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #ae4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #af4 #e4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 #j4 ,helder4 ,somtyds wat betrokken4 #aj4 ,v4 -- ,z4 ,z4 ,o4 #a4 ---- #ag4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ,z4 #a4 ,betrokken4 #ah4 #e4 ,v4 #ae4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ,helder4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #j4 ---- #ai4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,regen4 ,nam4 enigsins helder4 #bj4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 ---- ,wat regen4 #ba4 -- -- ,z4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 ---- ,wolkig4 #bb4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ---- #bc4 #f4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #c4 ,n4 #bh4 #e4 -------- ---- #bd4 #f4 ,v4 #bj4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bi4 #j4 -------- ---- #be4 #e4 ,v4 #bj4 #j4 ,w4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bi4 #e4 -------- ---- #bf4 #e4 ,v4 #ba4 #j4 ,z4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #cj4 #j4 ,z4 #a4 ---- #bg4 #e4 ,v4 #bb4 #j4 ,w4 #a4 ,regen nu en dan4 #c4 ,n4 #ba4 #e4 ---- ---- #bh4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 ---- ---- #bi4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,w4 4 ,helder4 ,des avonds vliegende #b4 ,n4 #bd4 #j4 ,n4 ,w4 #a4 wolken met regen4 #cj4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,w4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ---- #ca4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,o4 #a4 ,regen byna den gantschen dag4 #c4 ,n4 #bb4 #j4 ---- ---- ,,augustus4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #f4 ,v4 #bb4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,somtyds regen4 #c4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #b4 #d4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 ,tegen den avond helder4 #c4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 #d4 -- -- ,n4 ,o4 #b4 ,betrokken4 ,nu en dan regen4 #b4 ,n4 #ba4 #j4 -------- ---- #e4 ,v4 -- ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #a4 ---- #f4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,o4 #c4 ,sterke regen den gehelen dag4 ,nu #c4 ,n4 #af4 #j4 -------- en dan donder4 #g4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,o4 ,z4 ,o4 #a4 ,betrokken1 dikwyls regen4 #c4 ,n4 #af4 #j4 -------- ---- #h4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,betrokken4 ,nu en dan regen4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ---- #i4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #a4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ,des avonds regen4 #aj4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #c4 ,n4 #bd4 #j4 -------- ---- #aa4 #f4 ,v4 #ac4 #e4 ,w4 #a4 ,betrokken4 #ab4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #be4 #j4 ---- ---- #ac4 #g4 ,v4 #ae4 #e4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #cj4 #j4 -------- ---- #ad4 #f4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #b4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ---- #ae4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #af4 #e4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,o4 #a4 ,helder4 ,des avonds donder en #c4 ,n4 #bf4 #j4 -------- regen4 #ag4 #e4 ,v4 #ad4 #e4 ,z4 #j4 ,wolkig4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 ---- ---- #ah4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,w4 #a4 ,des morgens donder en regen4 ,om #c4 ,v4 #bi4 #j4 ---- #aj uur wolkig4 #ai4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #cj4 #j4 ---- ---- #bj4 #e4 ,v4 #af4 #e4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #ba4 #e4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bi4 #j4 -------- ---- #e4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ---- #bb4 #e4 ,v4 #ai4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,regen den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ag4 #e4 -------- ---- #bc4 #e4 ,v4 #af4 #e4 ,z4 ,w4 #c4 ,des morgens regen4 ,om #aj4 uur #b4 ,n4 #bb4 #e4 -------- wolkig4 #bd4 #f4 ,v4 #ac4 #e4 ,z4 ,w4 #b4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #bb4 #j4 -------- ---- #be4 #e4 ,v4 #g4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 #d4 ,n4 #bj4 #e4 -------- ---- #bf4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ---- #c4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ,helder en betrokken by buyen4 #bg4 #e4 ,v4 #aj4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #bc4 #j4 -------- ---- #bh4 #e4 ,v4 #aj4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ---- #bi4 #e4 ,v4 #ac4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #cj4 #e4 ,v4 #aa4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #ca4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,z4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #c4 ,n4 #ah4 #e4 ---- ,nu en dan regen4 ,,september4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #e4 ,v4 #ad4 #e4 ,n4 ,n4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bj4 #j4 -------- ---- #b4 #e4 ,v4 #i4 #j4 ,n4 #a4 ,helder4 #b4 ,n4 #ah4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ---- #c4 #e4 ,v4 #g4 #e4 ,z4 #a4 ,wat betrokken2 nu en dan helder4 #b4 ,n4 #bj4 #j4 ---- ,helder4 #d4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 #a4 ,nu en dan regen en dan weder helder4 #b4 ,n4 #ag4 #e4 ---- #e4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,nevel4 ,regen den gantschen dag4 ,nu en dan donder4 #f4 #aj4 ,v4 #ae4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,nevel en stofregen den gantschen ,n4 #ae4 #j4 -------- dag4 #g4 #g4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,nevel en regen4 #c4 ,n4 #bb4 #j4 -------- ,helder4 #h4 #e4 ,v4 #ae4 #j4 ,z4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #d4 ,n4 #bh4 #j4 -------- ---- #i4 #e4 ,v4 #ag4 #e4 ,o4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #be4 #j4 -------- ---- #aj4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #c4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ---- #aa4 #e4 ,v4 #ae4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #j4 ,helder4 #c4 ,n4 #be4 #j4 -------- ---- #ab4 #g4 ,v4 #ad4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 ,n4 -- ,z4 ,w4 #a4 ---- #ac4 #e4 ,v4 #ad4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #a4 ,n4 #bd4 #e4 -------- ---- #ad4 #e4 ,v4 #ae4 #j4 ,n4 ,o4 #b4 ,helder4 #a4 ,n4 #bb4 #e4 -------- ---- #ae4 #e4 ,v4 #af4 #j4 ,n4 ,n4 ,o4 #c4 ,helder4 ,des morgens een kring #b4 ,n4 #ai4 #j4 -------- om de ,zon4 #af4 #e4 ,v4 #h4 #e4 ,n4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bj4 #e4 -------- ---- #ag4 #e4 ,v4 #ab4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #ah4 #f4 ,v4 #ag4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bg4 #j4 -------- ---- #ai4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ---- #bj4 #f4 ,v4 #ai4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ,betrokken4 ,tegens den avonds regen4 #ba4 #f4 ,v4 #ae4 #j4 -------- ,helder4 #c4 ,n4 #ai4 #e4 -------- ---- #bb4 #f4 ,v4 #ac4 #j4 ,o4 #j4 ,wat betrokken4 #c4 ,n4 #bb4 #j4 ---- ---- #bc4 #f4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,w4 #j4 ,helder4 #bd4 #f4 ,v4 #ah4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,helder4 ,des middags regen4 #b4 ,n4 #bf4 #j4 -------- ,wolkig4 #be4 #g4 ,v4 #af4 #j4 ,w4 #a4 ,helder en betrokken by buyen4 #b4 ,n4 #ag4 #j4 ---- ---- #bf4 #h4 ,v4 #ab4 #j4 ,n4 ,o4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #aa4 #e4 -------- ,regen4 #bg4 #f4 ,v4 #i4 #e4 ,n4 #a4 ,regen den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ad4 #j4 ---- ---- #bh4 #f4 ,v4 #h4 #j4 ,z4 ,w4 #a4 ,sterke regen den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ad4 #j4 -------- ---- #bi4 #f4 ,v4 #h4 #j4 ,z4 #a4 ,nevel4 #a4 ,n4 #ac4 #j4 ---- ,wolkig4 #cj4 #h4 ,v4 #ad4 #j4 ,z4 ,w4 #b4 ,stofregen4 #b4 ,n4 #ah4 #j4 -------- ,enigsins helder4 ,,october4 #agdi4 ,,dag4 ,,uur4 ,,therm4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #g4 ,v4 #i4 #j4 ,n4 ,w4 #b4 ,regen4 ,nam enigsins helder4 #b4 #g4 ,v4 #b4 #j4 ,w4 #a4 ,helder4 ,des morgens ryp4 #c4 #f4 ,v4 #c4 #e4 ,z4 ,w4 #a4 ,helder4 ,n4 #ab4 #j4 -------- ---- #d4 #f4 ,v4 #aa4 #j4 ,z4 #a4 ,regen4 #e4 #f4 ,v4 #aj4 #e4 ,n4 ,o4 #a4 ,betrokken4 ,n4 #aa4 #j4 -------- ---- #f4 #f4 ,v4 #aj4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #a4 ,regen den gantschen dag4 #c4 ,n4 #ab4 #j4 -------- ---- #g4 #f4 ,v4 #aj4 #j4 ,o4 ,n4 ,o4 #a4 ,wolkig4 #b4 ,n4 #ad4 #j4 -------- ---- #h4 #f4 ,v4 #g4 #j4 ,z4 #a4 ,helder4 #c4 ,n4 #ah4 #j4 ---- ---- 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 ,,waarnemingen ,,aangaande ,,het ,,weder ,,in ,,den ,,zomer ,,van ,,het ,,jaar #agdi4 ,,omstreeks ,,philadelphia1 ,,door ,,den ,,heer ,,john ,,bartram ,,gedaan4 ,,juni4 #agdi4 ,,dag4 ,,therm4 ,,voorm4 ,,therm4 ,,nam4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #bb4 #be4 ,w4 ,betrokken4 #b4 #bj4 #bg4 ---- ---- #c4 #bc4 #bh4 ---- ,stortvlagen4 #d4 #bb4 #bh4 ---- ,helder4 #e4 #ah4 #be4 ---- ---- #f4 #ah4 #be4 ---- ,betrokken4 #g4 #bb4 #bb4 ,n4 ,o4 ---- #h4 -- #ba4 ,n4 ,o4 ---- #i4 -- -- ,n4 ---- #aj4 #ad4 #bb4 ,o4 ---- #aa4 #bb4 #bc4 ---- ---- #ab4 #be4 #be4 ---- ---- #ac4 #bc4 #be4 ---- ---- #ad4 #be4 #bg4 ,o4 #c4 ---- #ae4 #bd4 #bh4 ,o4 ,helder4 #af4 #bb4 #bf4 ---- ---- #ag4 #bc4 #bg4 ---- #ah4 #be4 #bg4 ,o4 #b4 ,helder4 #ai4 #bc4 #bd4 ,n4 ,w4 #bj4 #ag4 #bf4 ,w4 ---- #ba4 #bd4 #bf4 ---- ---- #bb4 #ah4 #bg4 ---- ---- #bc4 #ae4 #bi4 ---- ---- #bd4 #bb4 #cb4 ---- ---- #be4 #bb4 #ca4 ---- ---- #bf4 #bc4 #cj4 ,n4 ---- #bg4 #ai4 #cb4 ,w4 ---- #bh4 #bd4 #cf4 ---- ---- #bi4 #be4 #cg4 ---- ---- #cj4 #be4 #cf4 ,n4 ---- ,,juli4 ,,dag4 ,,therm4 ,,voorm4 ,,therm4 ,,nam4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #ba4 #cj4 ,w4 ,helder4 #b4 #ah4 #bg4 ,n4 ,w4 ---- #c4 #bf4 #bh4 ,z4 ,w4 ,stortregens4 #d4 #bd4 #cf4 ,n4 ,w4 ---- #e4 #bb4 #cb4 ,w4 ---- #f4 #bb4 #cd4 ,n4 ,w4 ,regen4 #g4 #bj4 #ce4 ,w4 ,stortregens4 #h4 #bj4 #ce4 ,n4 ,o4 ,regen4 #i4 #bj4 #bi4 ,n4 ,helder4 #aj4 #af4 #bi4 ---- ---- #aa4 #ag4 #cc4 ,n4 ,w4 ---- #ab4 #bj4 #ce4 ,w4 ,helder2 des avonds regen4 #ac4 #bb4 #cc4 ---- ,helder4 #ad4 #bf4 #cj4 ---- ,stortregens4 #ae4 #bj4 #bi4 ,n4 ,helder4 #af4 #ba4 #cj4 ,o4 ,regen4 #ag4 #ai4 #bi4 ,n4 ,o4 ,betrokken4 #ah4 #ah4 #ai4 ---- ,regen4 #ai4 #ah4 #cc4 ,w4 ,helder4 #bj4 #ai4 #cc4 ---- ,helder4 #ba4 #bb4 #ca4 ---- ---- #bb4 #bc4 #bc4 ---- ,stortregen4 #bc4 #bc4 #be4 ---- ---- #bd4 #bj4 #cf4 ---- ,helder4 #be4 #bg4 #cf4 ---- ---- #bf4 #bh4 #cb4 ---- ---- #bg4 #bd4 #cj4 ---- ---- #bh4 #ai4 #bg4 ---- ,helder4 #bi4 #bc4 #cf4 ---- ,regen4 #cj4 #cj4 #cd4 ---- ---- #ca4 #ba4 #cd4 ---- ---- ,,augustus4 ,,dag4 ,,therm4 ,,voorm4 ,,therm4 ,,nam4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 -- -- ---- ---- #b4 #ah4 #cb4 ---- ---- #c4 #ag4 #cj4 ---- ---- #d4 #ah4 #cc4 ---- ---- #e4 #bb4 #ci4 ,w4 ---- #f4 #ah4 #cg4 ,n4 #b4 ---- #g4 #ag4 #bg4 ,w4 ---- #h4 #ad4 #be4 ,n4 ,w4 ---- #i4 #ab4 #bd4 ---- ---- #aj4 #ac4 #bd4 ---- ---- #aa4 #aa4 #be4 ---- ---- #ab4 #ad4 #cj4 ---- ---- #ac4 #ah4 #ca4 ,w4 ---- #ad4 #ah4 #cj4 ---- ---- #ae4 #ae4 #cj4 ,w4 ,regen4 #af4 #bc4 #cc4 ,n4 ---- #ag4 #ad4 #cd4 ,n4 ,w4 ---- #ah4 #ah4 #cg4 ,w4 ---- #ai4 #ah4 #be4 ,z4 ,w4 #bj4 #bj4 #bf4 ,n4 ,w4 ,regen4 #ba4 #bj4 #be4 ---- ---- #bb4 #bc4 #cd4 ,n4 ,w4 ---- #bc4 #ag4 #cd4 ,w4 ---- #bd4 #ah4 #cj4 ,w4 ---- #be4 #bj4 #cb4 ,n4 ,w4 ,w4 ---- #bf4 #aj4 #bd4 ,n4 ,w4 ,helder4 #bg4 #ab4 #bj4 ---- ---- #bh4 #ac4 #bc4 ,n4 ,w4 ---- #bi4 #bb4 #bd4 ---- ---- #cj4 #ag4 #be4 ,o4 ---- #ca4 #bj4 #bi4 ---- ---- ,,september4 ,,dag4 ,,therm4 ,,voorm4 ,,therm4 ,,nam4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #ai4 #cj4 ,o4 ,stortregen4 #b4 #ah4 #bj4 ---- ,regen4 #c4 #ai4 #be4 ---- ---- #d4 #bb4 #be4 ---- ,nevel4 #e4 #bc4 #ca4 ,n4 ,o4 ,betrokken4 #f4 #bc4 #cg4 ---- ---- #g4 #bd4 #cd4 ---- ---- #h4 #bd4 #cb4 ---- ---- #i4 #bc4 #cc4 ---- ,regen4 #aj4 #bc4 #cb4 ,w4 ---- #aa4 #ai4 #be4 ,n4 ,o4 ---- #ab4 #ac4 #bc4 ---- ---- #ac4 #ab4 #be4 ---- ---- #ad4 #ab4 #cj4 ---- ---- #ae4 #ac4 #bg4 ---- ---- #af4 #bj4 #bf4 ---- ---- #ag4 #ag4 #bg4 ,o4 ---- #ah4 #af4 #cd4 ,z4 ,o4 ---- #ai4 #ab4 #cj4 ,z4 ,w4 ---- #bj4 #ag4 #bf4 ---- ---- #ba4 #ag4 #be4 ,w4 ---- #bb4 #ae4 #cj4 ,o4 ---- #bc4 #bj4 #bi4 ---- ---- #bd4 #ba4 #bi4 ,w4 ---- #be4 #bc4 #bh4 ,w4 #c4 ---- #bf4 #bj4 #ae4 ,o4 ,n4 ,onweder4 #bg4 #ae4 #ai4 ,n4 ,w4 ---- #bh4 #aj4 #bj4 ---- ---- #bi4 -- -- ---- ---- #cj4 #f4 #bf4 ---- ---- ,,october4 ,,dag4 ,,therm4 ,,voorm4 ,,therm4 ,,nam4 ,,wind4 ,,weder4 #a4 #ac4 #be4 ,w4 ---- #b4 #ad4 #bi4 ,n4 ,w4 ---- #c4 #h4 #ae4 ,n4 ---- #d4 #ac4 #bi4 ,w4 ---- #e4 #ag4 #cj4 ,o4 ---- #f4 #ah4 #cj4 ---- ---- #g4 #af4 #ba4 ,n4 ,w4 ---- #h4 #aa4 #bb4 ---- ---- ,,einde ,,van ,,het ,,twede ,,deel4 ,,aanteekeningen #a ,lumbrici4 ,de ,ridder ,linnus heeft dezen ,worm beschreven in zyne ,westgothische ,reisbeschryving ,bl4 #aji4 en in zyne ,fauna ,suecica ,no4 #abgi4 afgebeeld4 #b ,deze gedagte heeft ook de ,heer ,buffon bevestigd in zyne ,histoire ,naturelle4 #c ,in de ,hoogduitsche ,uitgaaf vindt men die aanmerkingen hier en daar verspreid4 ,wy hebben1 op het voetspoor van den ,engelschen ,vertaalder1 het gevoeglyker gedagt1 dezelve hier by malkander te geven4 #d ,gulfweed4 #e ,nervi longitudinales4 #f ,zie de ,uitgezogte ,verhandelingen4 #b4 ,d4 bl4 #egf4 #g ,de ,italianen noemen dezen ,visch ,porcopesce1 waarvan daan de ,engelschen ,porpesse1 en de ,duitschers ,purpoisen gemaakt hebben4 ,de meeste volken van ,europa noemen hem ,zeezwyn4 ,in de ,duitsche ,zee heet hy ,schwein1 by de ,hollanders ,zeevarken of ,bruinvisch2 by de ,zweden1 ,denen en ,noorwegers1 ,marsuin1 waarvan de ,franschen ,marsouin gemaakt hebben4 ,de ,yslanders noemen hem ,suinhual1 dat is ,zwynwalvisch4 ,de ,sklavonische volken zeggen ,swinia ,morskaya4 ,of deze algemene benaming daar van daan komt dat hy in 't zand der ,zee wroet om ,zandwormen en ander aas te vinden gelyk het ,varken1 dan om dat hy zo spekagtig is1 is onzeker4 ,f4 #h ,de ,heer ,kalm vergist zig zekerlyk als hy den ,bottlenose1 den ,bottelneus1 tot het geslagt der ,bruinvisschen brengt4 ,hy heeft geen tanden1 gelyk alle die tot dat geslagt behoren hebben4 ,en derhalven hoort hy onder de ,walvisschen van het eerste of tandeloze soort4 ,zie ,pennant's ,british ,zoology vol4 #c4 p4 #dj4 ,misschien zou men hem gevoeglyk noemen de ,balna ampullata4 ,f4 #i ,hierover kan men nazien de ,uitgezogte ,verhandelingen ,d4 #f4 ,bl4 #dje1 en ,d4 #g4 bl4 #ajf4 en #bee4 #aj ,dit is niet al te wysgerig uitgedrukt4 ,geen steen trekt het vogt uit de lugt tot zig1 ten zy bezwangerd met zoutdeeltjes4 ,maar als de steen kouder is dan de lugt1 verdikt hy het vocht van de lugt op zyn oppervlakte4 ,de pooragtige stenen slorpen het vogt terstonds in1 maar zy die geslotener zyn1 gelyk het marmer1 behouden 't op hun oppervlakte1 totdat het door uitwaasseming verdwynt4 ,f4 #aa ,cupressus thyoides ,linn4 #ab ,evenwel gebruikt men nu1 meer dan twintig jaar na dat dit geschreven is1 dit hout in ,pensylvanie1 en heeft 'er genoeg van om het naar de ,west ,indische ,eilanden uittevoeren4 ,f4 #ac ,newlights4 #ad ,meetings4 #ae ,the ,court-,house4 #af ,hier schynt de ,schryver om verscheiden ,rivieren die veel groter zyn niet te denken4 ,f4 #ag ,muscicapa ,carolinensis4 ,linn4 #ah ,linn4 ,platanus ,occidentalis4 ,catesby ,nat4 ,hist4 of ,carolina1 vol4 #a4 p4 #ef4 t4 #ef4 #ai ,diospyros ,virginiana ,linn4 ,spec4 plant4 #bj ,linnus gewaagt maar van een soort van ,nyssa1 namelyk de ,nyssa aquatica4 ,de ,heer ,kalm noemt den naam niet van het soort4 ,maar indien de zyne niet een verschillend soort is1 moet het ten minsten ene verscheidenheid zyn2 dewyl deze1 volgens hem1 op de bergen1 en de aquatica in 't water groeit4 #ba ,is dit de ,juglans ,baccata van ,linnus8 ,f4 #bb ,dit soort vindt men niet in ,linni ,spec4 ,plant4 ,f4 #bc ,juglans nigra4 #bd ,in ,miller's ,tuinwoordeboek hiet zy ,ketmia ,indica1 folio ficus1 fructu pentagono recurvo esculento1 graciliori longiori4 #be ,capsicum annuum ,linn4 #bf ,rhus glabra1 of ,rhus foliis pinnatis serratis lanceolatis1 utrimque nudis4 #bg ,linnus noemt hem ,rhus ,vernix ,spec4 ,plant4 #bh ,rhus radicans ,linn4 ,spec4 ,pl4 #bi ,nitrum ,chrystallus montana ,linn4 ,syst4 ,nat4 ,chrystallus hexagona1 pellucida1 non colorata4 ,waller4 ,mineral4 ,crystallus montana1 colourless crystal4 ,forster's ,introd4 to ,mineralogy p4 #ac4 #cj ,pyrites cubicus4 ,marchasit hexaedric tesselares4 ,waller4 ,mineral4 p4 #baa4 ,pyrites crystallinus ,linn4 ,syst4 ,nat4 ,marcasit vel crystalli pyritacei1 ,marcasites4 ,forster's ,introd4 to ,mineral4 p4 #ci4 #ca ,of ,moskovisch glas1 ,mica membranacea by ,linn4 ,syst4 ,nat4 ,v4 #c4 p4 #eh4 ,mica membranacea pellucidissima flexilis alba1 by ,wallerius ,min4 p4 #abj4 ,vitrum ,ruthenicum1 vitrum ,mari by ,forster ,intr4 to ,min4 p4 #ah4 #cb ,dit is bevestigd geworden sedert dat ,kaap ,breton in de handen der ,engelschen is4 ,men zegt dat de beddingen der ,kolen het gantsche ,eiland doorlopen2 zo dat men hiervan daan enen groten overvloed zou kunnen krygen1 indien de ,regering het oorbaar agtte ze te laten graven4 ,f4 #cc ,rubus occidentalis ,linn4 #cd ,phytolacca decandra4 ,linn4 ,syst4 ,nat4 #ce ,groundsquirrel1 by de ,engelschen2 ,sciurus striatus by ,linn4 ,syst4 ,nat4 #cf ,sciurus cinereus ,linn4 ,syst4 ,nat4 #cg ,ursus cauda elongata1 in de ,verhand4 van #agdg4 ,ursus lotor in 't ,syst4 ,nat4 #ch ,anemone ,hepatica4 ,linn4 ,fl4 ,suec4 #ci ,viola martia ,linn4 ,fl4 ,su4 #dj ,perennes4 #da ,juniperus ,virginiana ,linn4 ,spec4 ,pl4 #db ,dit schynt een volksspreukje te zyn4 ,ook beweren sommige ,reizigers dat de ,beren niet verscheurende zyn4 ,dog dit kan men t'zamen overeenbrengen4 ,in ,europa heeft men drie soorten van ,beren1 een daarvan is verscheurend1 de anderen leven van gras4 ,de grote bruine ,beren worden voor vleeschvretend gehouden1 de zwarten niet4 ,zo 'er nu van beide de soorten in ,noord ,amerika zyn1 kan men ligt de verhalen overeenbrengen4 #dc ,plantago latifolia glabra4 ,linn4 ,fl4 ,suec4 #dd ,chenopodium album1 folio sinuato4 #de ,verbena communis flore excoeruleo4 #df ,quartzum hyalinum ,linn4 ,syst4 ,nat4 ,quartzum pellucidum ,waller4 ,min4 #dg ,mimosa2 ,sensitiva4 #dh ,de ,heer ,forster tekent hier op aan3 8,in ,zweden en het noorden van ,duitschland worden zekere ronde holen in de ,rivieren1 wier bed steen- of rotsagtig is1 door het draijen van het water op ene en de zelve plaats daarin gemaakt1 ,reuzepotten genoemd4 ,van deze holen vindt men ook gewaagd in ,grosley's ,new observations on ,italy ,vol4 #a4 p4 #h4 #di ,hoe ver dit verstaan moet worden1 kan men opmaken uit de ,bekendmakingen gesteld aan 't hoofd van ieder nieuw deel van de ,philosophical ,transactions ,f4 #ej ,arum ,virginicum4 #ea ,deze wormen zyn de popjes van den ,oestrus1 of ,paardevlieg1 die hare eitjes in 't hair van 't vee legt4 ,de eitjes zynde uitgekomen1 maken de popjes grote holen1 waarin zy blyven tot dat zy veranderen4 ,in 't zuiden van ,rusland gebruikt men ten zelven einde een afkooksel van ,veratrum of witten ,nieswortel4 ,f4 #eb ,phytolacca decandra4 #ec ,life everlasting4 #ed ,foliis calycinis4 #ee ,de beenderen van ,elefanten worden niet alleen in ,rusland1 maar ook in het ,zwitsersche ,canton ,basel1 in 't gebied van den ,markgraaf van ,bareuth1 en op andere plaatsen gevonden1 gelyk men zien kan in de ,protoga van den beroemden ,leibnitz4 ,onlangs heeft men digt by de ,rivier de ,ohio een groot getal van ,elefants tanden en geraamtens ontdekt1 en zeer grote kiezen1 nog in hunne kaakbenen zittende1 zyn in het ,britsch ,museum te zien4 ,de ,heer ,littleton1 ,bisschop van ,carlisle1 heeft ook verscheiden tanden met de kaakbenen in het ,museum der ,koninglyke ,maatschappy geplaatst1 die uit ,peru gekomen waren4 ,op de ,rivieren ,khatunga en ,indighirka in ,siberie heeft men ene ontzaglyke menigte van ,elefants tanden en beenderen gevonden1 die daar door de sterke vorst voor bederf bewaard worden1 terwyl in de korte zomers van maar enige weken daar weinig regen valt2 dus deze tanden gemeenlyk zo frisch zyn1 en in ,rusland zo menigvuldig gebruikt worden als het gemene yvoor1 aangezien 'er zo grote menigte van wordt aangevoerd4 ,sommigen van deze tanden zyn agt voeten lang1 en wegen drie honderd ponden4 ,men heeft kiezen gevonden van negen duim middellyns4 ,maar de kiezen by de ,ohio gevonden zyn nog aanmerkelyker1 vermits derzelver toppen veel gelyken naar die van vleeschvretende dieren1 daar die der ,elefanten1 welken tegenwoordig van gras leven1 gantsch andere toppen hebben4 ,livius1 't is waar1 maakt een onderscheid tusschen ,afrikaansche en ,asiatische ,elefanten1 en merkt aan dat de eersten kleinder zyn dan de laatsten2 dog men heeft nimmer onderzogt of de tanden van die twee soorten zo veel verschillen4 ,dit verschil tusschen de gegraven ,elefants kiezen en die welken men in de ,elefanten vindt1 zo wel als de plaatsen waar die geraamtens gevonden worden1 als ,siberie1 ,duitschland en ,amerika1 waar tegenswoordig gene ,elefanten zyn1 dit alles opent een wyd veld voor gissingen naar de wys hoe deze dieren op die plaatsen gekomen zyn1 waar men nu hunne geraamtens ontmoet4 ,misschien heeft de ,zondvloed hunne lyken derwaards gevoerd4 ,ook is het strydig nog met de reden1 nog met de geschiedenissen1 nog met de openbaring1 te geloven1 dat deze geraamtens overblyfsels zyn van dieren1 die op de aarde geleefd hebben voor de schepping1 waarvan ,moses gewaagt1 de welke men kan aanzien als maar ene zekere verandering in de ,schepselen1 waardoor ze bekwaam gemaakt wierden voor hunnen tegenswoordigen staat1 waarin zy zullen blyven tot dat de omstandigheden ene nieuwe verandering vorderen zullen4 ,en dan zal onze aardbol door ene nieuwe schepping of omkering geschikter worden gemaakt voor zynen nieuwen toestand1 en bevolkt met nieuwe soorten van dieren1 geschikt naar dien toestand4 ,ieder1 die gewoon is natedenken1 zal vinden dat dit bestek een zeer verheven denkbeeld geeft van den ,schepper1 en zyne huishouding met de ,schepselen4 ,f4 ,wy wvzen nopens dit onderwerp onzen ,lezer naar een frai stukje te vinden in de ,nieuwe ,vaderlandsche ,letteroeffeningen #c4 ,deel4 bl4 #g1 van 't ,mengelwerk4 #ef ,acer ,saccharinum1 foliis quinque partito-palmatis acuminato-dentatis ,linn4 ,sp4 ,pl4 #eg ,laurus ,sassafras ,linn4 ,in de ,uitgezogte ,verhandelingen #g4 ,d4 bl4 #cfd4 vindt men enige waarnemingen omtrent dien boom4 #eh ,in de ,reis van den ,heer ,osbeck naar ,china #a4 ,d4 wordt in ene aanmerking ene beschryving gegeven van dit soort van land1 't welk de ,zweden ,swedjeland noemen2 waar aangemerkt wordt1 dat de bomen1 dus verbrand zynde1 derzelver asch ene mist oplevert genoegzaam voor drie jaren1 waarna men het land weer woest laat leggen1 tot dat1 twintig of meer jaren daaraan1 een nieuw gewas van bomen tot tamelyke hoogte gekomen is1 welken de boeren dan weder verbranden1 en het land op nieuws drie jaren bebouwen4 ,f4 #ei ,picus pileatus ,linn4 #fj ,de geleerde ,dr4 ,wallerius1 in zyne ,mineralog4 4 #h4 in de aantekening op het woord ,humus communis atra1 zegt1 dat sommigen van mening zyn1 dat de mulle tuinaarde van onzen aardkloot by trappen vergroot wordt door het jaarlyksch rotten der planten1 byzonderlyk op zulke plaatsen die sedert den ,zondvloed onbebouwd gelegen hebben1 en dat dus in honderd jaar een halve duim van tuinaarde wierd voortgebragt4 ,dog hy merkt te gelyk aan1 dat deze waarneming niet juist is1 dewyl die aarde gemeenlyk niet dieper is dan een voet1 en 'er sedert den ,zondvloed meer dan #bdjj4 jaren voorby zyn1 ja zelfs1 volgens de ,tydrekening der ,h4 ,schrift1 meer dan #djjj4 jaren4 ,behalven dat merkt hy aan1 dat de mulle aarde altyd hoe langer hoe gepakter wordt waar zy bedekt legt voor sneeuw en regen2 en waar zy bloot legt voor den regen wordt zy naar lager plaatsen gevoerd1 en gevolglyk wast zy aan of neemt zy af naar de gelegenheid der plaatsen4 ,nog meer4 ,de gewassen komen het best voort daar deze aarde gevonden wordt4 ,maar1 dewyl 'er gewassen over den gehelen aardbodem geweest zyn reeds sedert den ,zondvloed1 moeten zy overal ene mulle aarde gehad hebben om in te groeyen4 ,gevolgelyk is het zeer waarschynlyk dat 'er zulk ene mulle aarde geweest moet zyn van den eersten oorsprong van den aardkloot af4 ,daar zyn nog andere redenen die my doen twyffelen aan het toenemen van deze vrugtbare aarde4 ,in ,rusland aan deze zyde der ,volga1 leggen hoge en ruim uitgestrekte vlaktens1 welken genoegzaam van den ,zondvloed af onbebouwd gelegen hebben4 ,want wy weten uit de ,geschiedenissen dat de ,scythen1 de ,sarmaten1 de ,hunnen en de ,mogols1 na malkanderen1 in 't bezit van die landen geweest zyn1 welken allen wandelende volken geweest zyn1 die genen akkerbouw oeffenden4 ,het land is sedert onheuglyke tyden zonder hout geweest1 en 'er kan ook geen hout wassen1 om dat de zwervende ,inwoonders alle voorjaren het droge gras in brand steken1 het welk ik in 't laatst van ,mai gevonden heb dat tot myn middel reikte4 ,nu1 deze grote woeste landen zag ik overal bedekt met ten minsten twee voet tuinaarde1 ja1 op sommige plaatsen vier voet4 ,dan1 volgens de voorgaande rekening van enen halven duim ieder honderd jaar1 zou dit1 in 't eerste geval als 'er twee voet mulle aarde was1 #dhjj4 jaar1 en in 't twede als 'er vier voet was1 #ifjj4 jaar geven4 ,hieruit blykt dat deze veronderstelling van den aanwas der mulle vette aarde op genen goeden grond steunt4 ,de scheikundige ontbinding der planten wyst aan1 dat zy bestaan uit water1 aarde1 een zuur en een alkalisch zout1 olie1 en een ontvlambaar beginsel1 onafhangelyk van de olie4 ,deze stoffen moeten ieder jaar in de nieuwe planten indringen1 om hare zelfstandigheid uittemaken1 en worden1 als ware het1 tot nieuwe planten herschapen1 na dat ze vry geraakt zyn van 't lichaam der plant van het voorgaande jaar1 't zy door verrotting1 't zy door het verbranden derzelver4 ,de vette mulle aarde1 scheikundig onderzogt1 heeft dezelve eigenschappen4 ,een zuur zout en een brandbaar beginsel zyn overvloedig in de lugt1 en kunnen dus gemakkelyk aan de mulle aarde teruggegeven worden1 en dus in de nieuwe planten komen4 ,het water komt insgelyks van den regen en de sneeuw uit den dampkring2 alkalische en oliagtige deeltjes1 of een soort van zeep1 alleen ontbreken 'er nog aan2 welken1 wanneer zy1 gevoegd by de voorgaanden1 aan ene mulle aarde worden medegedeeld1 ene zeer goede tuinaarde zullen voortbrengen4 ,nu1 deze beginsels worden voortgebragt uit verrotting of verbranding van groeibare of dierlyke zelfsstandigheden1 en zyn de grote bevorderaars der groeying4 ,maar de grote vraag is1 van waar deze voor de groeying zo noodzakelyke beginsels oorspronglyk gekomen zyn4 ,te zeggen1 dat zy van verrotte planten gekomen zyn1 is de zelve vraag op nieuws te doen4 ,daar is dan niets op1 dan te stellen dat zy oorspronglyk van den groten ,schepper van het ,heelal zyn voortgebragt1 en met die eigenschappen voorzien1 welken hen bekwaam maken om door verschillende mengingen nieuwe lichamen voort te brengen4 ,en wanneer zy door de vogtigheid in de zaden der planten worden ingebragt1 ontzwagtelen zy de zaadtjes1 en brengen een nieuw wezen voort1 bekwaam om de dierlyke schepping te voeden4 ',t is klaar1 dat de ,heer ,kalm zag op de gemelde mening van het toenemen der mulle tuinaarde2 en dit gaf my gelegenheid om deze grote vraag1 waarvan de ,landbouw1 de nuttigste der konsten1 zo zeer afhangt1 eens voortestellen4 ,f4 #fa ,hedera quinquefolia ,linn4 ,sp4 ,pl4 #fb ,liquidambar ,styraciflua ,linn4 #fc ,nasturtium hortense4 #fd ,wormseed4 #fe ,jerusalem ,oak4 #ff ,acer rubrum4 #fg ,curled ,mapple by de ,engelschen4 #fh ,prunus ,virginiana ,linn4 ,sp4 ,pl4 #fi ,by ,tournefort4 #gj ,spanish ,needles4 #ga ,formica rubra1 antenna longitudine corporis1 ,linn4 ,faun4 ,su4 #gb ,gelyk de ,oesterschelpen een dierlyk voortbrengsel van de zee zyn1 en derzelver holtens vol van deeltjes van zeewater1 vervliegt wel het nat1 dog het zout blyft over4 ,als nu de schelp verbrand en de kalk gebluscht wordt1 vermengt zig het zout met den kalk1 en hoe droog ook het geen niet zulken kalk gemetseld is wordt1 trekken egter altyd de zoutdeeltjes de vogtigheid der lugt aan en veroorzaken het zweten der muren4 ,f4 #gc ,hoe zorgvuldig ook de ,heer ,kalm ware om dit gedierte het verspreiden te beletten1 verzekert ons egter de ,heer ,linnus in zyn ,syst4 ,nat4 dat de zuidelyke delen van ,europa alreeds 'er van besmet zyn4 ,scopoli spreekt 'er van onder zyne ,insecta ,carniolica p4 #fc4 en ,geoffroy heeft 'er in zyne ,insectes de ,paris ,vol4 #a4 p4 #bfg4 t4 #d4 t4 #i4 ene afbeelding van gegeven4 ,f4 #gd ,diss4 de ,noxa ,insectorum4 ,amoen4 ,acad4 ,vol4 #c4 p4 #cdg4 #ge ,bruchus ,americ septentrionalis4 ,in zyn ,syst4 ,nat4 noemt hy hem ,bruchus ,pisi1 of de ,erwtkever2 en zegt dat de ,gracula ,quiscula of de ,purpledaw van ,catesby dit gedierte vernielt2 en dat men nu bemerkt1 hoe onvoorzigtig het geweest is dien vogel in ,pensylvanie1 ,new ,jersey1 en ,nieuw ,engeland uitteroeijen1 dewyl ene menigte van wormen die deze vogel plegt te verslinden thans de weilanden vernielen4 ,f4 #gf ,als men de erwt voor dat 'ze gezaid wordt in loog van kalkwater en enig ontbonden ,rottekruid legt1 wordt de worm die 'er in zit gedood4 ,f4 #gg ,hedera arborea4 #gh ,raphanus major oblongus4 #gi ,convolvulus radice tuberosa esculenta4 #hj ,de ,heer ,miller beschryft dezen drank in zyn ,tuinmans ,woordeboek1 onder het woord ,convolvulus4 ,soort #ag4 en #ah4 #ha ,ursus ,meles4 #hb ,ground hog4 #hc ,dit dier is waarschynlyk de ,sorex cristatus van ,linnus4 #hd ,linn4 ,sp4 ,pl4 #he ,de ,amerikaansche ,nagtschaduwe4 #hf ,quercus ,marilandica ,catesby ,nat4 ,hist4 of ,carolina vol4 #a4 tab4 #ai4 ,quercus nigra ,linn4 #hg ,springkraut heeft de ,hoog ,duitsche ,overzetting4 #hh ,horseweed4 #hi ,calix1 ,corolla1 stamina1 ,pistillum4 #ij ,acer rubrum4 #ia ,laurus stivalis4 #ib ,canoetr1 of by verkorting ,knutr4 #ic ,de ,heer ,forster voegt 'er by1 8dit soort van ,stier is de ,bos ,bison van ,linnus40 #id ,hommelvogel1 of ,bromvogel4 ,dit vogeltje noemen de ,hollanders het ,bloemzuigertje4 #ie ,linnus noemt hem ,trochilus ,colubris4 #if ,nat4 ,hist4 of ,carolina ,vol4 ,i4 p4 #fe4 tab4 #fe4 ,men vindt hem ook in ,edwards ,nat4 ,hist4 of ,birds p4 #ch4 tab4 #ch4 #ig ,daar is nog een kleinder soort1 by ,linnus genoemd ,trochilus minimus4 ,dit is de kleinste vogel die bekend is4 ,een dien de ,heer ,hans ,sloane had woeg levendig maar twintig grein1 en een van den ,heer ,edwards vyf en veertig4 ,dog deze laatste was gedroogd4 ,hy is in 't werk van ,edwards afgebeeld1 in zyne natuurlyke grootte en met zyn ei4 ,tab4 #aej4 ,f4 #ih ,tubus4 #ii ,flores verticillati4 #ajj ,mentha4 #aja ,canabis spuria4 #ajb ,dit gebrom is de reden dat zy ,humming bird1 dat zo veel als bromvogel zeggen wil1 genoemd worden4 #ajc ,verbascum ,thapsus4 #ajd ,vol4 ,i4 p4 #bg4 tab4 #bg4 #aje ,zulke schuren zyn gemeen in ,holland1 het ,noorden van ,duitschland en ,pruissen4 ,f4 #ajf ,dit is omtrent #dj4 van onze ,hollandsche ,uren gaans4 #ajg ,waarschynlyk is dit een steenmergel4 ,men vindt 'er een blauw en gruisagtig soort van in het ,graafschap ,banff in ,schotland4 ,men gebruikt hem met veel voordeel tot misting4 ,f4 #ajh ,de ,heer ,linnus heeft1 in zyne ,west ,gothische ,reisbeschryving1 ene afbeelding van den ,wouwmolen gegeven4 #aji ,blue bills4 #aaj ,linn4 ,anas acuta4 #aaa ,salvia ,officinalis ,linn4 #aab ,gelyk 'er gene ,joden in ,zweden zyn was de ,heer ,kalm onbekend met hunne godsdienstplegtigheden1 en om die reden verhaalt hy ze als iets byzonders4 ,f4 #aac ,platanus occidentalis ,linn4 ,waterbeech in 't ,engelsch4 #aad ,locusttree ,linn4 ,robinia ,pseudo ,acacia4 #aae ,dit is de ,rana arborea van ,linnus1 en wel de ,amerikaansche ,verscheidenheid daar van4 #aaf ,pinus strobus ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #adai4 #aag ,cupressus thyoides ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #adbb4 #aah ,dit is ook gebeurd door de betere vereniging en de pogingen der ,volkplantingen1 ondersteund door de magt van ,groot ,brittanje zelf2 zodat ,kanada overweldigd en door den laatsten vrede geheel aan de ,engelschen afgestaan is4 ,f4 #aai ,dat is ,bunsem4 #abj ,bte puante4 ,enfant du ,diable4 #aba ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #b4 p4 #fb4 tab4 #fb4 onder den naam van ,putorius ,americanus striatus4 ,linnus noemt het ,viverra putorius4 #abb ,nat4 ,hist4 of ,carol4 ,vol4 #b4 p4 #gh4 tab4 #gh4 #abc ,geen van deze berigten is voldoende1 en daarom ben ik van oordeel1 dat deze ,rosse ,vossen oorspronglyk uit ,asia zyn gekomen1 waarschynlyk van ,kamschatka1 waar dit soort gemeen is2 dog dat dit al lang geleden gebeurd is1 en dat zy zig dus allengskens in ,amerika verspreid hebben4 ,misschien is het waar dat de ,wilden ze noit vernomen hebben voordat zig de ,europers hier nederzetteden2 dog dit kan daarvandaan gekomen zyn dat zy van te voren geen gebruik van derzelver vellen wisten te maken4 ,dog toen die begonnen gezogt te worden1 leiden zy 'er zig op toe om 'er op te jagen1 en1 daar zy ze van te voren weinig gezien hadden1 hielden zy ze voor iets nieuws4 ,het geen dit nog bekragtigt is1 dat toen de ,russen onder den ,kommandeur ,bering op de ,westkust van ,amerika landden1 zy vyf ,rosse vossen zagen1 die zo mak waren dat zy in 't geheel niet bang voor menschen schenen4 ,nu dit zou zeer wel te begrypen zyn1 als wy ons voorstellen dat zy gedurende verscheiden' geslagten op ene plaats geweest zyn1 waar zy door niemant gestoord wierden4 ,dog het zou niet wel te begrypen zyn1 als wy ze afkomstig veronderstellen uit een ,land waar vele ,inwoonders zyn1 gelyk als omstreeks ,kamschatka1 en daar zy gewoon waren gejaagd te worden4 ,f4 #abd ,een soort van ,marentak1 of bygewas op de bomen4 #abe ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #gji4 #abf ,lycoperdon ,tuber ,linn4 #abg ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #iff4 ,vergelyk hier mede wat in 't vervolg van de ,tahim en ,tukah zal gezegd worden #abh ,toen ,kapitein ,amadas1 de eerste ,engelschman die oit in ,noord ,amerika landde1 voet aan land zette1 vloog 'er1 om zyne eigene woorden te gebruiken1 zulk een troep ,kranen1 meest allen wit1 op1 onder zulk een geschreuw1 dat het door den weergalm verdubbeld zynde geleek als of 'er een geheel leger van menschen hard op schreuwde4 ,f4 #abi ,blackbirds1 eigenlyk ,shining birds1 glinsterende vogels4 ,f4 ,linnus noemt dezen vogel ,gracula ,quiscula4 #acj ,philosoph4 ,transactions ,n4 #cfh4 #aca ,het geen te meer gewigt aan dit gevoelen van den ,heer ,kalm geeft1 is dat de ,algonkins den ,eland ,musu heten1 gelyk hy zelf naderhand aantekent4 ,en deze ,algonkins waren1 voor dat de ,iroquoizen of de ,vyf ,volken zo magtig wierden1 het onzaglykste volk in ,noord ,amerika1 schoon zy nu tot een zeer gering getal gebragt zyn4 ,hunne taal was in dien tyd een soort van algemene taal in geheel ,noord ,amerika2 zo dat 'er geen twyffel over blyft of het ,moose-deer is de ,eland4 ,f4 #acb ,asbestus fibris ecentro radiantibus4 #acc ,soapsten4 #acd ,dit schynt of het zogenaamde ,fransch ,kryt1 of misschien de ,soap-rock of ,zeeprots1 die gemeen is in ,kornwal digt by ,lizardpoint1 te wezen1 en die behalven enige talkdelen1 voornamelyk uit ene aarde gelykende naar magnetia bestaat1 welke met het zure zout van vitriool een aardagtig vitriool-zout1 of ,epsom salt1 geeft4 ,f4 #ace ,mountain ,flax1 ,linum montanum ,forster's ,miner4 p4 #ag4 ,bergvlas1 ,berglinnen4 #acf ,zodanig is het onder anderen by de ,nederlanders aangenomen gevoelen1 dat de wind1 die op den dag der lente nagt en dag evening gewaid heeft1 zes weken zal aanhouden te wayen4 #acg ,nat4 ,hist4 of ,carol4 ,vol4 #b4 p4 #gd4 tab4 #gd4 ,ray ,syn4 ,quadrup4 p4 #bae4 #ach ,dormice in 't ,engelsch2 ,mus ,cricetus by ,linn4 #aci 8,men heeft waargenomen0 tekent hier de ,heer ,forster aan1 8dat alleen zulke ,eekhoorns en vogels1 die hunne nesten digt by de plaats hebben daar zulke slangen komen1 een zo naar geluid maken1 en de takken zo op en neder lopen om daar door de aandagt der slang van hunne jongen af te trekken1 en dus gebeurt het dat zy dikwyls zo digt by de slang komen1 met inzigt niet om zig in haren mond te werpen1 maar om weder te rug te lopen1 dat de slang gelegenheid krygt van ze te byten1 te vergiftigen1 en dus optevreten4 ,en dit1 denk ik1 is ene genoegzame verklaring van deze gehele zogenaamde betovering40 #adj ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #b4 p4 #gf4 #gg4 tab4 #gf4 #gg4 ,zie ook ,edwards ,nat4 ,hist4 of ,birds tab4 #aia4 ,het is egter nog zo uitgemaakt niet dat deze ,eekhoorn dezelve is met den ,finlandschen en dien men in 't ,noorden van ,asia vindt4 ,de ,amerikaansche heeft enen platten penagtigen staart1 en de ,europische enen ronden4 ,f4 #ada ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #b4 p4 #ge4 ,zie ook ,edwards ,nat4 ,hist4 of ,birds t4 #aha4 ,dog dezen hebben den ,vliegenden ,eekhoorn in ene zittende gestalte afgebeeld4 ,men zal hem hier vliegenden in plaat vertoond vinden1 nevens ene nauwkeurige afbeelding van den ,ground ,squirrel of ,aardeekhoorn4 #adb ,sciurus striatus4 ,zo heet hy ook by ,linnus4 #adc ,schistus tabularis ,linn4 ,syst4 ,nat4 #add ,pinus foliis geminis1 ,squammis conorum oblongorum aculeatis4 #ade ,spoon tree4 #adf ,kalmia foliis ovatis1 corymbis terminalibus1 vel ,kalmia latifolia4 #adg ,naamlyk in de ,delen van de jaren #agea4 en #ageb4 #adh ,diospyros ,virginiana4 #adi ,rumex acetosella4 #aej ,linum ,virginianum4 #aea ,pinus ,abies4 #aeb ,pinus sylvestris4 #aec ,liriodendron ,tulipifera ,linn4 #aed ,cornus florida4 ,linn4 #aee ,pleuritis4 #aef ,diaphragma4 #aeg ,foxgrapes4 #aeh ,zie hier over het zeldzame dog opmerkelyke werk getiteld ,torfi ,historia ,vinlandi antiqu1 seu partis ,americ ,septentrionalis4 ,hafni1 #agae4 in #d4 ,f4 #aei ,deze proef door middel van het zilver genomen vereischt dat het afkooksel van den visch zo sterk zy dat het als een ontbindvogt op het zilver werken konne4 ,maar daar kunnen vergiften wezen die op het zilver niet werken en nogthans dodelyk zyn voor den mensch4 ,het voorzigtigste zou by gevolg wezen van enen lust tegen te gaan die zo noodlottig zou kunnen zyn1 niet alleen voor enigen uit het ,scheepsvolk maar voor het gehele ,schip zelfs1 door het van zo vele nodige handen te beroven4 ,f4 #afj ,tine4 #afa ,gryllus domesticus4 #afb ,misschien is dit de ,gryllus campestris1 of gemene zwarte ,veldkrekel van ,europa1 die ,rsel zeer frai heeft afgebeeld in zyn ,werk over de ,insekten #b4 ,d4 ,gryll4 f4 #ac4 ,f4 #afc ,cimex lectularius4 #afd ,daar is een nog onfeilbaarder middel1 te weten1 het houtwerk1 waarin dat ongedierte zit1 met een smeltsel van ,arsenicum of ,rottekruid te wasschen4 ,f4 #afe ,voor het jaar #aged4 #aff ,in ,siberie in 't ,landschap ,wiatka1 in het ,gouvernement van ,kazan1 maken de ,inwoonders kommen en ander huisraad uit de knobbels die men daar veel op de berkebomen vindt4 ,zy worden gedraid1 tamelyk dun gemaakt1 en met een seker soort van vernis overdekt1 dat ze zeer frai maakt1 want het goed ziet 'er geel uit1 gemarmeld met bruine aderen1 als of het beschilderd was4 ,het beste soort wordt zo dun gemankt dat het half doorschynend is1 en wordt buigzaam in warm water gelegd zynde1 zo dat 'er allerhande gedaantens aan gegeven kunnen worden1 dog als men het aan zig zelf laat en het koud geworden is1 komt het weer tot zyn oude figuur4 ,dit soort van hout wordt in ,rusland genoemd ,kap1 en het daarvan gemaakte houtwerk ,kappowie ,tchashki4 ,het is duur als het van het beste soort en wel vernist is4 ,f4 #afg ,en dit is iets het geen waarschynlyk het invoeren van ,bisschoppen in ,noord ,amerika1 waarop velen zo gesteld zyn1 zeer bezwaarlyk maken zal4 #afh ,where is my fee8 #afi ,myrica aspleniifolia4 ,linn4 #agj ,lapis ollaris4 #aga ,journal historique d'un voyage d',amerique4 ,tom4 #e4 ,lettr4 #ac4 #agb ,calumet de paix by de ,franschen4 #agc ,uit deze beschryving blykt klaar genoeg dat deze ,hazen een onderscheiden soort zyn van onze rosagtige grauwe ,hazen1 zo wel als van die welken in de noorder delen van ,europa en ,asia gevonden worden1 die des winters wit zyn1 met zwarte tippen aan de oren1 dog des zomers een grauw vel hebben4 ,by een nauwkeurig onderzoek zouden de ,natuurkenders misschien nog meerder onderscheidende kenmerken vinden4 ,f4 #agd ,british ,empire in ,america vol4 #a4 p4 #ddd4 #age ,catesby noemt hem ,passer nivalis1 en ,linnus ,emberiza hiemalis4 #agf ,tetrao bonasia4 #agg ,rhus glabra4 #agh ,muskusrat1 in 't ,engelsch1 ,rat musqu in 't ,fransch1 ,desmans-,rttor in 't ,zweedsch4 ,linnus noemt hem ,castor ,zibethicus4 #agi ,castor ,moschatus ,linn4 #ahj ,pedes palmati4 #aha ,magnolia glauca4 #ahb ,de ,mink of ,minx is een soort van kleinen ,otter1 by ,linnus genaamd ,mustela lutreola4 ,f4 #ahc ,het vlek ,rakoon4 #ahd ,deze krayen zyn maar ene verscheidenheid van den ,corvus ,cornix van ,linnus4 #ahe ,fagus ,sylvatica4 #ahf ,quercus alba4 #ahg ,dit schynt maar ene verscheidenheid te zyn van de ,quercus rubra4 #ahh ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 ,i4 pl4 #dg4 ,hy noemt hem ,motacilla ,sialis4 ,men vindt hem ook in ,edward's ,nat4 ,hist4 of ,birds p4 #bd4 ,in myn ,dagregister heb ik hem ,moticilla crulea nitida1 pectore rufo1 ventre albo genoemd4 #ahi ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #a4 pl4 #ch4 ,hy noemt hem ,coccothraustes rubra4 ,linnus geeft hem in zyn ,syst4 ,nat4 den naam van ,loxia ,cardinalis4 #aij ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #a4 pl4 #ab4 de ,purple ,daw1 en pl4 #ac1 de ,red-winged ,starling4 ,wy hebben ze in dit werk doen invoegen4 #aia ,de ,heer ,kalm beschryft dezen vogel in 't ,latyn1 naar het gebruik der ,natuurkundigen4 ,magnitudo ,sturni4 ,rostrum subulato conicum1 rectum1 convexum1 basi nudum1 nigrum1 maxillis fere qualibus1 superiori tamen tantillum longiori4 ,nares oblongo quadrat1 ad basin maxill superioris oblique posit1 nud2 tuberculum corneum1 seu prominentia parva a latere superiori4 ,lingua acuta1 apice bifida4 ,oculorum iris pallida4 ,capitis frons1 pars superior1 nucha collum superna ad latera cruleo viridia1 nitida1 latera capitis sub oculis obscure coerulea4 ,dorsum totum tectricesque alarum puppure1 sed non ita manifeste in parte superiori uropygii1 sed ibi magis fuligine subnigr4 ,remiges primari novem nigr2 cter secundari nigr1 margine exteriori purpurascentes4 ,rectrices duodecim nigr purpure1 apice rotundat1 quo lateribus propiores eo breviores1 intermedi longissim4 ,cauda explicata versus apicem rotunda videtur4 ,gula obscure viridis1 nitida4 ,pectus etiam versicolor pro varia inter lumen oculum positura jam nigrum1 jam smaragdinum4 ,venter fuligineus2 tectrices inferiores caud obscure purpure4 ,pectus abdomen sub alis purpurea1 tectrices alarum inferiores fuligine4 ,al inferius nigr2 femora plumis fuligineis2 tibi pedes nigri1 nitidi4 ,digiti quatuor more avium plurimarum4 ,ungues nigri1 posticus cteris major4 ,deze vogel is de ,monedula purpurea van ,catesby1 en de ,gracula ,quiscula van ,linnus4 #aib ,veratrum album4 #aic ,gracula ,quiscula4 #aid ,oriolus ,phoeniceus4 #aie ,vaccinium hispidulum4 #aif ,vaccinium vitis ida4 #aig ,zie hem in ,catesby ,nat4 ,hist4 of ,canada4 ,b4 #a4 pl4 #cf4 onder den naam van ,passer nivalis4 ,linnus noemt hem ,emberiza hyemalis4 #aih ,de ,heer ,forster houdt dit voor een verschynsel van ,noorderligt4 #aii ,hier van vindt men hier ene plaat4 #bjj ,rana ocellata4 #bja ,linn4 ,turdus migratorius4 ,men heeft 'er hier van1 nevens van den ,mocking-bird of ,spotvogel1 ene plaat gegeven4 #bjb ,corylus avellana4 #bjc ,de ,heer ,kalm schreef dit wanneer het nog niet aangenomen was van de pokjes op de koude wys te genezen1 en dus dagt hy dat de behandeling der ,amerikanen deze ziekte zo gevaarlyk maakte4 ,maar hierin schynt hy zig te bedriegen4 ,wanneer de ,khalmukken in ,rusland de kinderziekte krygen1 komen 'er weinig door1 en ik denk dat hier gene andere reden van kan gegeven worden1 dan dat deze ziekte altyd gevaarlyk is1 of wanneer de opene poren in de huid te talryk zyn1 het welk komt als men zig in warm water baadt1 of wanneer zy te veel gesloten zyn1 het welk plaats heeft by alle morssige volken4 ,alle de ,amerikanen smeren hunne lichamen met olie1 de ,khalmukken wasschen zig noit1 en besmeren hun lyf en hunne klederen met vet4 ,de ,hottentotten zyn1 denk ik1 voorbeelden van morssigheid1 hunne lichamen zyn besmeerd met schapevet4 ,dit sluit de poren toe1 belet geheel en al de doorwaasseming1 en maakt de kinderpokjes altyd dodelyk onder die volken1 waarby men voegen kan het gedurig gebruik van sterke dranken1 waaraan zy1 sedert hunnen omgang met de ,europers1 zeer zyn overgegeven4 ,f4 #bjd ,convallaria4 #bje ,dit schynt de ,scarabus ,carolinus van ,linnus ,syst4 ,nat4 p4 #ede4 te zyn4 ,hy is gemeen in ,new ,york1 ,new ,jersey1 ,pensylvanie1 ,maryland en ,karolina4 #bjf ,acari4 #bjg ,scarabus stercorarius4 #bjh ,cimex lacustris4 #bji ,dytiscus piceus4 #baj ,typha latifolia ,linn4 #baa ,allium arvense1 odore gravi1 capitulis bulbosis rubentibus4 ,gronov4 ,flora ,virgin4 #cg4 ,het schynt het ,allium ,canadense1 scapo nudo tereti1 foliis linearibus1 capitulo bulbifero van ,linn4 ,sp4 ,pl4 te zyn4 ,f4 #bab ,deze drie stippen zyn den meesten ,insekten eigen1 en moeten by gevolg niet voor kentekens van een byzonder soort worden gehouden4 ,men noemt ze ,stemmata1 en zy zyn een soort van ogen1 dienende om in de verte te zien1 gelyk hunne andere ogen dienen om naby zynde voorwerpen te beschouwen4 ,f4 #bac ,het is een stuk dat onder de ,natuurkundigen in verschil staat1 of de ,zwaluwen1 wanneer zy in de noordelyke landen verdwynen1 naar warmer gewesten verhuizen1 dan of zy in holle bomen en gaten in rotsen kruipen1 en daar den winter ongevoelig doorbrengen1 dan eindelyk of zy zig onder water verbergen en met den aanvang der lente weder te voorschyn komen4 ,de twee eerste gevoelens hebben de meeste goedkeuring verworven1 het laatste is by velen als een spreukje uitgejouwd4 ,maar de ,natuurlyke ,historie1 gelyk alle andere ,historien1 steunt niet altyd op ene innerlyke waarschynlykheid1 dog op daden1 gegrond op het getuigenis van geloofwaardige lieden4 ,men heeft zelden ,zwaluwen in 't water zien wegduiken2 ,zwaluwen zyn niet met zulke werktuigen geschapen als kikkers en hagedissen1 die des winters ongevoelig zyn2 by gevolg kunnen de ,zwaluwen des winters niet onderwater leven4--,zulk ene wys van redeneren1 denk ik1 zou ons te ver voeren in vele gevallen2 want1 schoon men niet wel begrypt hoe ,zwaluwen onder water leven kunnen1 zoude het egter waar kunnen zyn4 ,hagedissen en kikkers zyn dieren al te zeer van de ,zwaluwen verschillende1 dan dat de laatsten van een diergelyk maaksel als de eersten zyn zouden4 ,de beer en de bergrot zyn in den winter in enen gevoellozen staat1 en hebben egter gene werktuigen gelyk de kikkers en hagedisssen1 en niemant twyffelt 'er aan dat zy in de ruwste lugtstreken in enen staat van gevoelloosheid zyn4 ,de bewoonders der ,alpes graven de hollen der marmotten op1 en vinden ze in enen gevoellozen staat1 zo dat zy hun den hals afsnyden kunnen zonder dat de dieren het minste teken van leven geven4 ,dog als men den slapenden marmot in een warm vertrek brengt en voor het vuur plaatst1 wordt hy levendig4 ,derhalven moet de vraag door daden worden beslist1 en die ontbreken hier niet4 ,dr4 ,wallerius1 die beroemde ,zweedsche scheikundige1 schreef in 't jaar #agdh4 den #f4 ,sept4 ,o4 ,s4 aan den ,heer ,klein1 ,geheimschryver der stad ,dantzig1 dat hy meer dan eens de ,zwaluwen op het riet zig had zien verzamelen1 tot dat zy allen in 't water wegzonken1 na dat zy1 als ware het1 een kwartier lang een doodlied gezongen hadden4 ,ook getuigt hy dat hy ene ,zwaluw gezien heeft die in den winter met een net uit een poel gehaald was1 zynde1 gelyk dit in de noorder landen gewoonlyk is1 onder het ys gezonken1 welke in ene warme kamer gebragt zynde by zig kwam1 begon te vliegen1 dog kort daarna stierf4 ,de ,heer ,klein vervoegde zig aan sommige algemene ,pagters in de landen des ,konings van ,pruissen1 in wier landstreken vele wateren waren1 welker visschery een deel uitmaakte van hunne inkomsten1 en die het voordeligst in den winter is onder het ys1 geschiedende met netten die meer dan twee of driehonderd vademen zig uitstrekken1 zo dat zy dikwyls met werktuigen van wegens hunne zwaarte1 moeten worden opgehaald4 ,nu alle de volgende personen ondervraagd zynde hebben voor de wethouderschap onder ede het volgende betuigd4 ,i4 ,de ,moeder der ,gravin van ,lehndorf zeide1 dat zy enen klomp van ,zwaluwen gezien had1 gehaald uit het ,frisch ,haff1 een ,meer dat by ,pillau gemeenschap heeft met de ,oostzee1 welken1 in een matiglyk warm vertrek gebragt zynde levendig wierden en begonnen te vliegen4 ,,ii4 ,de ,graaf van ,schlieben gaf een bezegeld getuigschrift1 behelzende1 dat des winters in het ,meer1 behorende aan zyn ,landgoed van ,gerdauen1 visschende1 hy verscheiden ,zwaluwen in het net kreeg1 waarvan hy 'er ene opnam1 ze in een warm vertrek bragt1 alwaar zy1 een half uur gelegen hebbende1 zig begon te bewegen1 en een half uur daarna herom te vliegen4 ,,iii4 ,de ,amptman ,witkowski betuigde1 dat in het jaar #agdj4 drie ,zwaluwen in een net opgehaald wierden in het grote ,meer te ,didlacken4 ,in het jaar #agda4 kreeg hy twee ,zwaluwen uit een ander deel van het ,meer en bragt ze naar huis1 dewyl zy in zyn byzyn gevangen waren4 ,na den tyd van een uur wierden zy allen in ene warme kamer levendig1 vlogen1 en stierven drie uren daarna4 ,,iv4 ,de ,amptman ,bonke zeide1 dat hy1 het ,landgoed ,kleskow in pagt hebbende1 negen ,zwaluwen in een net van onder het ys had zien ophalen1 die hy allen in ene warme kamer bragt1 waar hy duidelyk zag hoe zy allengskens bykwamen1 dog zy stierven allen kort daarna4 ,ene andere reis kreeg zyn volk weder enige ,zwaluwen in een net1 dog hy deed ze weder in 't water smyten4 ,v4 ,andries ,rutta1 een ,visscher te ,oletsko1 getuigde in 't jaar #agdg4 dat tweentwintig jaar geleden hy in een net twee ,zwaluwen optrok van onder het ys van daan1 die in ene warme kamer bykwamen4 ,,vi4 ,jakob ,kosiulo1 ook een ,visscher te ,stradauen1 betuigde dat in 't jaar #agcf4 hy in een net van onder1 het ys op het ,meer te ,ratski ene dood schynende ,zwaluw optrok1 die binnen een half uur in een warm vertrek bykwam1 dog een kwartier uurs daarna zwak wierd en kort daarop overleed4 ,,vii4 ,ik kan my zelven onder de ooggetuigen rekenen van deze vreemde stelling in de ,natuurlyke ,historie4 ,in het jaar #agce4 in den winter1 zag ik1 een kleine jonge zynde1 verscheiden' ,zwaluwen door enen ,visscher uit de ,weissel in myn vaders huis brengen1 waarvan 'er twee in een warme kamer zynde gebragt bykwamen1 en aan 't vliegen gingen4 ,ik zag dat ze verscheiden' malen op den kacchel gingen zitten1 en het heugt my dat zy den zelven morgen nog stierven1 en dat ik ze dood in myne handen had4 ,in het jaar #aged4 na den dood van mynen ,oom ,godefried ,wolf1 ,kapitein in het ,regiment ,poolsche ,gardes te voet1 een van wiens erfgenamen ik zelf was1 bestierde ik ten behoeven myner mederfgenamen verscheiden landgoederen1 geheten de ,starosty van ,dirschau in ,poolsch ,pruissen1 die myn overleden ,oom van den ,koning had gepagt4 ,in ,januari beval ik onder het ys van het ,meer van ,lybsbau te visschen1 en in myne tegenwoordigheid wierden 'er verscheiden ,zwaluwen opgehaald1 welken de ,visscher weer in 't water smeet1 uitgenomen ene1 die ik zelf in huis bragt1 hetwelk vyf mylen van daar lag1 waar zy bykwam1 dog kort daaraan overleed4 ,dit zyn daden bevestigd door lieden van den hoogsten rang1 waarvan sommigen openbare ampten bekleedden1 of door anderen1 die1 schoon van minder aanzien1 dezelven met eden bevestigd hebben4 ,het is onmogelyk te onderstellen1 dat alle deze lieden zonder onderscheid belang gehad zouden hebben van ene onwaarheid als ene gebeurde zaak optegeven4 ,het is dan zeer waarschynlyk1 of liever het is onbetwistbaar waar1 dat in de noordelyke landen de ,zwaluwen gedurende den winter zig in het water verbergen1 en daar in enen staat van gevoelloosheid blyven tot dat de warmte in de lente ze weder levendig maakt4 ,derhalven1 dunkt my1 moest de stelling dus worden voorgesteld1 8de ,zwaluwen in ,spanje1 ,italie1 ,frankryk1 en misschien sommigen in ,engeland1 verhuizen naar warmer lugtstreken4 ,anderen in ,engeland1 sommigen in ,duitschland en andere gematigde gewesten1 begeven zig in spleten en holen in de bergen en klippen1 en blyven daar in enen staat van ongevoeligheid4 ,in de kouder landen verbergen zy zig in 't water1 en blyven daar den winter over zonder gevoel onder het ys40 ,dog daar zyn enige tegenwerpingen tegen dit laatste gevoelen1 die wy moeten oplossen4 ,men zegt1 hoe komt het dat de visschen en andere viervoetige waterdieren de ,zwaluwen onder het water niet opvreten8 ,het antwoord is gereed4 ,de ,zwaluwen kiezen alleen tot haar winterverblyf zulke plaatsen die digt by 't riet zyn1 zo dat zy tusschen het zelve in nederzinkende bevryd zyn voor de gulzigheid harer vyanden4 ,anderen werpen tegen2 waarom haalt men gene ,zwaluwen uit waters daarmen gedurig met netten in vischt8 ,ik denk1 dat het zo even gegeven antwoord ook op deze vraag past4 ,de ,visschers dragen zorg met hunne netten die plaatsen te vermyden waar veel riet staat1 uit vrees van in het zelve vastteraken en de netten te scheuren2 en dus is de legging der ,zwaluwen onder 't water oorzaak dat zy zelden in haar winterverblyf gestoord worden4 ,wat deze mening nog verder beveiligt is1 dat men noit in ,pruissen ,zwaluwen uit het water gehaald heeft als in dat gedeelte van het net dat langs het riet ging1 en somtyds zaten de ,zwaluwen met hare poten vast aan het riet wanneer zy met het net wierden opgetrokken4 ,en wat de zwarigheid aangaat hoe zy zo lang onder water kunnen zyn zonder te verrotten1 schynt het my toe1 dat 'er een wezenlyk onderscheid is tusschen dieren die in 't water versmoord zyn en zulken die daar gevoelloos in leggen4 ,daar zyn voorbeelden van dingen die lang onder water zyn geweest2 waarby men de scherpe koude dier landen voegen kan1 die de verrotting belet4 ,wie zou gedagt hebben dat men slakken en polypes in stukken snyden kon1 en dat zy de afgesneden stukken van hun lichaam wederom konden voortbrengen1 indien dit niet ene daad was8 ,men behoort de ,natuurlyke historie te beoeffenen als zynde ene verzameling van daden1 en niet als de ,historie van onze gissingen en meningen4 ,de ,natuur is op ene oneindige wys verscheiden1 en de ,voorzienigheid heeft den aard der dieren en hunne huishouding zeer onderscheiden gemaakt1 en alles geschikt naar de verschillende jaargetyden en lugtstreken4 ,ik oordeelde dezen langen buitenstap nodig en te verschonen te zyn1 des te meer omdat deze grote voorstanders der ,natuurlyke ,historie1 de ,heren ,collinson en ,pennant1 beiden hebben beweerd1 dat het onmogelyk was dat de ,zwaluwen onder 't water zouden in 't leven blyven4 ,ik eerbiedige de geheugenis en de assche van den enen1 en agte de vriendschap van den anderen ene eer voor my te zyn1 dog ik ben verzekerd dat de waarheid altyd by hun boven hunne eigene meningen geschat geworden is1 en dat zy altyd gereed waren om ene zedige tegenspraak te dulden1 wanneer zy opregtelyk wordt voorgesteld1 met inzigt om de waarheid te bevorderen1 en met gevoelens van eerbied en dankbaarheid1 gelyk ik in dit geval ben doende4 ,f4 #bad ,linnus noemt ze ,hirundo riparia4 #bae ,mustrd4 ,mousewood4 #baf ,bois de plomb4 #bag ,dit ,currants moet wel onderscheiden worden van het ,currants dat men in ,engeland heeft1 en 't welk het ,ribes rubrum is4 ,f4 #bah ,caprimulgus minor ,americanus ,catesby ,nat4 ,hist4 of ,carolina vol4 #c4 t4 #af4 ,edwards's ,nat4 ,hist4 of ,birds t4 #fc4 #bai ,geitemelker4 #bbj ,kungsfogel4 #bba ,veratrum album4 #bbb ,juglans regia4 #bbc ,malus ,sylvestris1 floribus odoratis4 ,gronov4 ,fl4 ,virg4 p4 #ee4 ,pyrus coronaria4 ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #dhj4 #bbd ,dit kan zo zyn in de noordelyker landen van ,europa dan de ,nederlanden1 dog daar gebeurt het dikwyls dat de vorst den bloeisem vernielt4 #bbe ,linnus noemt ze ,azalea nudiflora4 #bbf ,azalea erecta1 foliis ovatis1 integris1 alternis1 flore luteo1 piloso1 prcoci4 ,cold4 ,ebor4 #be4 #bbg ,linnus noemt dezen ,kikker ,rana boans4 ,syst4 ,nat4 ,t4 #a4 p4 #ceh4 ,catesby ,nat4 ,hist4 of ,carol4 ,vol4 #b4 p4 #gb4 heeft hem afgebeeld en beschreven onder den naam van ,rana maxima ,americana aquatica4 #bbh ,cypressus thyoides4 ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #adbb4 ,cypressus ,americana1 fructu minimo4 ,miller's ,gard4 ,diction4 #bbi ,juniperus ,virginiana4 ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #aad4 #bcj ,juniperus communis4 ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #adgj4 #bca ,een ,eiland in de ,rivier ,st4 ,laurence1 by ,montreal in ,kanada4 #bcb ,warglo2 ,felis ,lynx1 ,linn4 ,de ,zweden maken gewag van twee soorten van ,lynxen1 het ene ,warglo of de ,wolflynx1 en het ander ,kattlo of de ,katlynx genaamd4 ,de ,duitschers maken het zelve onderscheid1 en noemen het eerste ,wolf-luchs1 en het andere ,katz-luchs4 ,het eerste soort is het zwaarste1 bruinrood1 gemengd met wit en grauw op den rug1 en wit naar den buik toe aan met bruine vlakken4 ,het laatste soort is kleinder1 zyn huid is wat witagtiger en meer gespikkeld4 ,f4 #bcc ,anguis niger4 ,zie ,catesby's ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 a4 p4 #dh4 tab4 #dh4 #bcd ,scuta abdominalia4 #bce ,sqam subcaudales4 #bcf ,men heeft by ene herhaalde ondervinding bevonden1 dat het byzondere kenmerk 't welk ,linnus gebruikt om de soorten der ,slangen te onderscheiden1 ontleend van derzelver scuta abdominalia en caudalia1 of squam subcaudales1 in ,slangen van het zelve soort grotelyks verschilt1 zo dat 'er dikwyls een verschil plaats heeft van tien of meer4 ,somtyds is het gehele getal der schilden een behulp om het soort uittevinden1 mits men verdagt zy of de ,slang ook by geval haren staart verloren hebbe en die weder aangegroeid zy1 in welk geval men zig van dit kenmerk niet kan bedienen4 ,dit kenmerk is zo zeker en goed niet als men wel wenschen zoude2 dog de tekens ontleend uit de kleur1 vlakken of strepen1 en diergelyken1 zyn ook niet standvastig2 en derhalven is het beter zig aan een onvolmaakt kenmerk te houden dan 'er geen te hebben4 ,de tyd en ene grondiger kennis van dit gedierte zullen misschien deszelfs natuurlyke kenmerken nader en zekerder doen vaststellen4 ,f4 #bcg ,deze aanmerkingen werpen ook ene grote zwarigheid op de uitlegging dezer zaak1 hier boven ,i4 ,d4 bl4 #acg4 in ene ,aantekening door den ,heer ,forster gegeven1 welke uitlegging anders niet onaannemelyk scheen4 #bch ,dat onder de sterke dranken de ,rum de minst schadelyke is1 komt voornamelyk van hare balsemagtige eigenschap1 die zy van de suiker krygt1 welke de brandende kragt1 allen sterken dranken eigen1 matiger4 ,hoe ouder de ,rum is zoo veel te meer wordt deze brandende eigenschap verminderd4 ,dit is onlangs1 volgens de ontwyfelbaarste gronden der ,scheikunde1 door den ,heer ,dossie1 met duidelyke proeven1 bewezen1 ,f4 #bci ,de ,new ,yorksche ,steuren1 die ik dit jaar overgebragt heb gezien1 hadden korte stompe neuzen1 daar de ,engelschen lange snoeten hebben4 ,f4 #bdj ,de ,heer ,kalm bedriegt zig als hy denkt dat op de toppen dezer bergen niets wil wassen van wege de kragt der zonne aldaar1 dewyl het algemeen bekend1 en op de ondervinding gegrond is1 dat de zon zo grote uitwerking niet maakt op de toppen der bergen als in de dalen1 en de koude verhindert dikwyls het hout op de toppen der bergen te wassen4 #bda ,agaricus4 #bdb ,acer rubrum4 #bdc ,acer saccharinum4 #bdd ,carex4 #bde ,dit gebruik zal men denkelyk van de ,hollanders ontleend hebben4 #bdf ,van het ,fransch ,batteaux4 #bdg ,dit wordt volgens den ,o4 ,s4 gerekend4 #bdh ,convolvulus ,batatas4 #bdi ,lampyris4 #bej ,fireflies4 #bea ,waterpoplar2 ,populus glaudulis variis basi foliorum adnexis1 foliis cordato-deltoidibus1 acuminatis1 serrato-angulosis1 utrimque glabris4 ,is dit de ,populus heterophylla van ,linnus8 ,f4 #beb ,sedert dat de ,engelschen ook meester van ,kanada zyn moet hierin noodwendig verandering gekomen zyn4 #bec ,dat is die welke met den vrede van ,aken in 't jaar #agdh4 geindigd is4 #bed ,deze ,reis gaf de ,heer ,kalm uit gedurende den nu laatsten oorlog tusschen de ,franschen en ,engelschen4 #bee ,te weten de ,mohawks1 ,senekas1 ,kaijugaws1 ,onondagoes1 en ,onidoes4 #bef ,de ,heer ,forster wil niet geloven dat de ,fransche ,zendelingen het beter dan de ,engelschen gemaakt hebben2 en ik denk het zelve met hem4 8,de ,heer ,kalm10 zegt hy1 8schynt hier niet wel onderrigt te wezen4 ,de ,fransche ,geestelyken hebben enige arme ,amerikanen tot hunnen ,godsdienst en hunne belangen overgehaald4 ,dog uit het gedrag dezer ,bekeerden in verscheiden oorlogen tusschen de ,franschen en ,engelschen bleek het1 dat zy tot de gruwelykste wreedheden bekwaam waren1 en zelfs meer dan hunne ,heidensche ,landsgenoten2 en dus schynen zy eer bedorven dan bekeerd te zyn4 ,integendeel1 de ,engelschen hebben den ,bybel in de taal van de ,wilden van ,virginie overgezet1 en 'er velen van tot de ware kennis van ,god gebragt4 ,en tegenswoordig hebben de ,amerikaansche liefdescholen1 onder het opzigt van den ,heer ,eleazar ,wheelock1 velen van de ,wilden tot den waren ,god getrokken4 ,de ,maatschappy ter verbreiding van het ,euangelium onder de ,heidenen zendt alle jaren op hare eigene kosten1 verscheiden' ,zendelingen onder de ,amerikanen4 ,ook zyn de ,moravische ,broederen zeer yverig in het bekeren der ,heidenen4 ,zo dat1 indien de ,heer ,kalm dit alles wat nauwkeuriger had gadeslagen1 hy veel gunstiger van den yver der ,engelschen ter uitbreiding van het ,euangelium zoude geoordeeld hebben40 #beg ,sinapis arvensis4 #beh ,deze ,waterval is hier in print gebragt1 zynde door den ,ingenieur ,lewis ,evans getekend4 #bei ,conserva4 #bfj ,castor ,zibethicus ,linn4 #bfa ,dit schynt ene nieuwe waarneming te zyn4 ,ten minsten1 ,linnus1 ,buffon en ,sarrasin beweren dat de ,muskusratten alleen van den ,acoras1 een riet1 en andere wortels leven4 ,f4 #bfb ,formica rufa ,linn4 #bfc ,carpinus ostrya ,linn4 #bfd ,dit is de woordelyke vertaling van het ,zweedsche woord1 ,jtte-grytor4 ,zie de ,verhandeling der ,zweedsche ,maatschappy der ,wetenschappen voor het jaar #agdc4 bl4 #abb4 en hierboven ,i4 ,d4 bl4 #ed4 en #ee4 #bfe ,culex pulicaris4 ,linn4 #bff ,culex pipiens4 #bfg ,acari ,americani4 #bfh ,bl4 #ai4 #bfi ,in ,zweden en in ,rusland is het de gewoonte onder allerlei soorten van menschen van alle week ten minsten eens te baden1 het welk geschiedt door middel van ene kamer warm gemaakt door een kacchel1 en dat tot zulk enen graad dat menschen die 'er niet aan gewend zyn 'er van stikken zouden4 ,de hette wordt daar gemeenlyk vergroot door den heten waassem veroorzaakt door het smyten van gloeyende stenen in water4 ,in deze baden baadt het gemene volk van beide geslagten in ,rusland dooreen1 gelyk de ,romeinen deden1 van de welken1 gelyk ,plutarchus in 't leven van ,cato aantekent1 de ,grieken deze onbeschaafde en onbetamelyke gewoonte ontleend hebben1 die zo algemeen werd1 dat de ,keizers ,adriaan en ,marcus ,antoninus genoodzaakt waren 'er wetten tegen te maken1 die egter niet werden in agt genomen2 want wy vinden dat de ,kerkvergadering van ,laodicea een verbod tegens deze ergerlyke gewoonte heeft gegeven4 ,en dit niettegenstaande vinden wy kort daaraan dat lieden van allerlei staat1 zelfs ,priesters en ,monniken1 te gelyk met de vrouwen in 't bad gingen4 ,van daar is waarschynlyk deze gewoonte naar ,rusland overgegaan1 toen het ,christendom in dat ,land wierd ingevoerd4 ,digt by het bad in ,rusland is gemeenlyk een water1 waarin het volk zig dompelt als zy door en door heet zyn1 en in den winter rollen zy zig in de sneuw2 en des zaterdags ziet men gewoonlyk voor het bad een deel mans en vrouwen geheel nakend1 hebbende ieder enen bondel met roeden in de hand1 waarmede zy malkander in het bad vriendelyk den rug kwispelen4 ,f4 #bgj ,de ,heer ,forster tekent hier aan1 dat hy op zyne reizen in de ,woestenyen boven de ,rivier de ,volga gelegenheid gehad heeft deze nuttigheid der ,thee ook te ondervinden4 #bga ,by de ,engelschen genaamd ,lake ,george4 #bgb 8,hier1 zegt de ,heer ,forster1 schynt de ,heer ,kalm ,dr4 ,colden1 ,dr4 ,franklin1 en den ,heer ,bartram1 te vergeten1 die in ,noord ,amerika de natuur zo zorgvuldig hebben nagespoord4 ,hoe zoude zonder de vlyt der ,engelschen in dit ,werelddeel de planten die daar voortkomen zo menigvuldig wezen in de tuinen van ,engeland8 ,de nieuwe uitgaaf van het ,systema van ,linnus toont genoeg aan dat de ,engelschen in ,amerika zelfs veel meer dan de ,franschen hebben toegebragt ter bevordering der ,natuurlyke ,historie4 ,in de andere takken der wetenschappen overtreffen de ,engelschen in ,amerika de ,franschen in ,kanada zeer ver1 getuigen zo vele instellingen en opgeregte boekeryen ter bevordering der geleerdheid1 die men in de ,engelsche ,volkplantingen vindt1 en waarvan de ,franschen in ,kanada weinig wisten voor dat dat ,land in de handen der ,engelschen viel4 ,om niet te spreken van de voortbrengsels van verscheiden in ,amerika geborene geesten40 #bgc ,het ,land der ,illinoizen legt op de ,rivier ,ohio1 digt by de plaats waar de ,engelschen enig gebeente gevonden hebben1 dat men veronderstelde van ,elefanten te zyn4 ,zie ,i4 ,d4 ,bl4 #fj4 in de ,aantekening4 #bgd ,dandelion1 by ,linnus ,leontodon ,taraxacum4 #bge ,dit noemen de ,engelschen ,paddling4 #bgf ,marmor schistosum ,linn4 vol4 #c4 p4 #dj4 ,marmor unicolor nigrum4 ,waller4 ,min4 p4 #fa4 n4 #b4 ,lime-slates1 schistus calcareus4 ,forster ,introd4 to ,mineral4 p4 #i4 #bgg ,lithophyta4 #bgh ,madrepor4 #bgi ,hondendood met eironde bladen4 #bhj ,vloikruid4 #bha ,i4 ,deel bl4 #cf4 #bhb ,ook wil men dat zy een dodelyk vergift voor honden1 wolven en ander vee is2 waarom zy ook ,hondendood genoemd wordt4 ,zie den nieuwen druk van ,chomel ,huish4 ,woord4 op het woord ,apocynum4 #bhc ,arctium ,lappa4 #bhd ,asclepias ,syriaca ,linn4 ,le ,cotonier4 #bhe ,zie daar bl4 #bhd4 ,de ,stillingia sylvatica1 zegt de ,heer ,forster1 is waarschynlyk een van deze wortelen4 #bhf ,tnia4 #bhg ,loups marins4 #bhh ,zes ,francs4 #bhi ,abies foliis subtus argenteis4 #bij ,hier tekent de ,heer ,forster het volgende aan4 8,het schynt dat voor het toekomende de schone sex in de ,engelsche ,volkplantingen in ,noord ,amerika de verwytingen1 die de ,heer ,kalm doet1 niet zal verdienen1 dewyl men berigt dat de ,dames sedert malkander zoeken de loef aftesteken in het vervaardigen van het nodige voor hare huishoudingen1 en dat in 't algemeen een geest van nyverheid onder haar de overhand begint te nemen40 #bia ,tetrao ,logapus4 #bib ,pag4 #gb4 #bic ,maar zonden zy getemd zynde die voordelen die zy nu boven het tamme vee hebben1 en die zy aan hunnen wilden staat moeten danken1 niet verliezen8 ,zekerlyk1 al het wilde gedierte dat tam gemaakt is geworden veraardt4 ,f4 #bid ,le ,cotonier4 ,dit is ook de naam dien zy der ,asclopias ,syriaca geven4 ,zie bov4 ,bl4 #hi1 #ij4 #bie ,poa culmo compresso1 panicula tenuissima1 spiculis trifloris minimis1 flosculis basi pubescentibus4 ,dus beschryft het de ,heer ,kalm4 #bif ,tophus ,tubalcaini ,linn4 ,s4 ,n4 vol #c4 p4 #ahg4 n4 #e4 ,minera ferri subaquosa nigro crulescens1 ,waller ,miner4 p4 #bfc4 ,germ4 ,ed4 p4 #cdj4 n4 #c4 ,zie ,forster ,miner4 p4 #dh4 #big ,stink-rivier4 #bih ,vliegvogel4 #bii ,deze kalksteen schynt een mergel te zyn1 of liever een soort van steenmergel2 want men vindt 'er een witagtig soort van in ,krimsch ,tartarye1 en digt by ,stiva of ,thebe in ,griekenland1 't welk de ,turken en ,tartaren gebruiken om pypenkoppen te maken4 ,met kan in 't eerst gemakkelyk doorgesneden worden1 dog verkrygt naderhand groter vastigheid4 ,f4 #cjj ,la haute la basse ville4 #cja ,le ,seminaire4 #cjb ,gelyk het ,nitrum ,suillum van ,linn4 ,s4 ,n4 vol4 #c4 p4 #hf4 of de ,lapis ,suillus prismaticus van ,waller ,min4 p4 #ei4 #da4 ,de ,heer ,forster noemt dien steen ,stink-stone4 ,introd4 to ,mineral4 p4 #dj4 #cjc ,zie hier ene aantekening van den ,engelschen ,overzetter4 8,de ,rivier ,st4 ,laurence was niet langer een voormuur tegens de overwinnende ,britsche vloot in den laatsten oorlog4 ,de ,vestingwerken van ,quebec waren toen ook niet in staat de wakkere aanvallen van het ,engelsch heir te land te wederstaan4 ,dit stelde de goede ,franschjes in ,kanada omtrent hunne gunstige gedagte aangaande de sterkte van hun land te loor4 ,thans zyn zy gelukkig door deze omwenteling der ,fortuin1 welke hen aan den ,britschen ,ryksstaf onderworpen heeft1 wiens zoete invloeden zy thans genieten40 #cjd ,de ,kruidkundigen kennen deze plant onder den naam van ,panax quinquefolium1 foliis ternis quinatis ,linn4 ,mat4 ,med4 4 #aaf4 ,spec4 ,plant4 p4 #ae4 #ab4 ,gronov4 ,fl4 ,virgin4 p4 #adg4 ,zie ook ,catesby's ,nat4 ,hist4 of ,carol4 vol4 #c4 p4 #af4 t4 #af4 ,laffitau ,gins4 #ea4 t4 #a4 ,charlevoix ,hist4 de la ,nouv4 ,france ,tom4 #d4 p4 #cjh4 ,fig4 #ac4 en ,tom4 #e4 p4 #bd4 #cje ,description de l',empire de la ,chine4 ,tom4 #d1 p4 #i4 #cjf ,zie ,osbeck's ,voyage to ,china4 ,vol4 #a1 p4 #bbc4 #cjg ,de ,heer ,osbeck schynt te twyfelen of de ,europers enige winst doen met den handel in den ,ginseng in ,china1 aangezien de ,chinezen de ,kanadasche wortels zo hoog niet schatten als de ,tartaarschen1 waardoor de eersten nauwlyks half zo veel gelden als de laatsten4 ,zie ,osbeck's ,voyage to ,china4 ,vol4 #a4 p4 #bbc4 ,f4 #cjh ,dit strydt lynregt met het geen de ,heer ,osbeck verzekert4 ,zie bov4 ,bl4 #abe in de ,aant4 #cji ,dit is het ,adiantum pedatum van ,linn4 ,sp4 ,pl4 p4 #aeeg4 ,cornutus in zyn ,canadens4 ,plant4 ,historia p4 #g4 noemt het ,adiantum ,americanum1 en geeft by de beschryving ene afbeelding 'er van1 p4 #f4 #caj ,maiden-hair4 #caa ,adiantum ,capillus ,veneris4 #cab ,solanum tuberosum4 #cac ,convolvulus ,batatas4 #cad ,dit is een soort van ,kool met lange ronde eetbare wortelen1 die boven den grond wassen1 waarin zy van ,brassica ,napobrassica verschilt1 welker wortels onder den grond groeyen4 ,beide de soorten zyn gemeen in ,duitschland1 en de eerste in ,italie4 ,f4 #cae ,dit schynt zeer waarschynlyk te wezen1 want wy vinden in ,marco ,paolo1 dat ,kublai ,khan1 een van de ,opvolgers van ,genghis ,khan1 na de zuidelyke delen van ,china te hebben overmeesterd1 ene vloot uitzond om ,japan1 of1 gelyk zy het noemden1 ,nipan-gri1 te veroveren2 dog een geweldige storm beliep de vloot1 en geen schip is er oit van te regt gekomen4 ,waarschynlyk wierden enigen van deze schepen op de ,kust van ,amerika gesmeten1 die1 regt over de grote ,amerikaansche ,meren1 tusschen de #dj1 en #cj4 gr4 ,n4 legt2 en het scheepsvolk zal naar alle gedagte deze gedenktekens hebben opgerigt1 en de voorvaders zyn geweest van enige volken1 ,mozemleks genaamd1 die enigsins beschaafd zyn4 ,en ander gedeelte dezer vloot schynt op de kust van ,mexiko geraakt te zyn1 en den oorsprong aan het ,mexikaansche ,ryk gegeven te hebben1 het welk1 volgens de verhalen der ,mexikanen zelven1 zo als ons de ,spanjaarden berigten1 niet zeer oud is2 zo dat zy nauwlyks meer dan zeven ,vorsten voor ,motezuma den tweden weten optenoemen1 die regeerde ten tyde dat de ,spaanschen onder ,fernando ,cortez daar in het jaar #aeai4 aanlandden4 ,gevolgelyk begon de eerste dezer ,vorsten in het jaar #abgj4 te regeren1 onderstellende dat elk van hun driendertig jaar en vier maanden geregeerd heeft1 en men daar de zestien jaren van ,motezuma bydoet1 omtrent welken tyd ,kublai ,khan1 de overweldiger van geheel ,china en van ,japan1 op den troon zat1 onder wiens regering ik meen dat de gemelde ongelukkige togt op ,japan werd ondernomen1 die ,amerika van beschaafde inwoonders zal voorzien hebben4 ,daar is1 indien ik my niet bedrieg1 ene grote overeenkomst tusschen de gedaante van de ,afgodsbeelden der ,mexikanen en die van zulke ,tartaren die den godsdienst van den ,dala ,lama aankleven1 welken godsdienst ,kublai ,khan het eerst by de ,moguls heeft ingevoerd4 ,de ,wilden van ,amerika schynen enen anderen oorsprong te hebben1 en zyn waarschynlyk afkomstig van de ,jukaghiri en ,tkhuktkhi1 die in enigen der noordoostelyke delen van ,asia wonen1 van waar1 volgens de berigten der ,russen1 de overtogt naar ,amerika niet zeer lang is4 ,de woestheid dier twee volken1 gelyk aan die der wilde ,amerikanen1 de gewoonte van zig het aangezigt te beschilderen1 hunne gesteldheid op sterke dranken1 waarvan zig 'er de ,jukaghiri enigen uit vergiftige en bedwelmende paddenstoelen weten te bereiden1 welken zy van de ,russen kopen1 en vele andere overeenkomsten1 tonen duidelyk aan dat de beide volken den zelven oorsprong hebben4 ,de ,eskimaus schynen een en het zelve volk met de ,groenlanders1 de ,samoyeden en de ,laplandens te wezen4 ,zuid ,amerika1 en byzonderlyk ,peru1 is waarschynlyk uit het grote onbekende ,zuidland bevolkt1 het welk digt by ,amerika legt4 ,f4 #caf ,dit stuk is nog niet uitgegeven4 #cag ,lichen rangiferinus4 #cah ,pour faire un ,recollet il faut une hachette1 pour un ,prtre un ciseau1 mais pour un ,jesuite il faut un pinceau4 #cai ,spicul tri- vel quadriflor minim1 semina basi pubescentia4 #cbj ,hier volgt in 't ,hoog ,duitsch wederom ene breedvoerige beschryving van de omheiningen die men in ,amerika gewoon is om de akkers te maken1 het welk wy als vervelend en voor onzen ,lezer van geen nut hebben overgeslagen1 gelyk ook de ,engelsche overzetter gedaan heeft4 #cba 8,ik heb het ene soort van dezen boom1 door de ,franschen ,cerisier genoemd1 in myn ,dagboek dus beschreven20 zegt de ,heer ,kalm4 8,cerasus foliis ovatis serratis1 serraturis profundis fere subulatis1 fructu racemoso4 ,het andere dus3 ,cerasus foliis lanceolatis1 crenato-serratis1 acutis1 fructu fere solitario4 #cbb ,helleborus trifolius4 #cbc ,helianthus annuus4 #cbd ,verscheiden proeven hebben bewezen dat een vogt in een ander vogt gedompeld1 en dan aan de lugt om uittewaassemen bloot gesteld1 zeer koud wordt2 en hoe schielyker de uitwaasseming na herhaalde indompelingen voortgaat te sterker is de koude4 ,dit is de reden dat de wyngeest1 die meer uitwaassemt dan water1 ook meer verkoelt dan water1 en dat de spiritus salis ,ammoniaci1 die nog vlugger is dan de wyngeest1 ene nog groter kragt van verkoeling heeft4 ,de uitwaasseming gelukt het best als men het vat waarin het vogt is beweegt1 het aan de lugt bloot stelt1 of 'er met een paar blaasbalgen op blaast4 ,zie de ,mairan ,dissert4 sur la ,glace2 ,richman in ,nov4 ,comment4 ,petropol4 ad ann4 #agdg4 #agdh4 p4 #bhd4 en ,dr4 ,cullen in ,the ,edinb4 physical and literary ,essays and ,observations vol4 #b4 p4 #ade4 ,f4 #cbe ,het is bekend dat alle bomen ieder jaar maar enen nieuwen kring maken1 zo dat men 'er den ouderdom van den boom1 en den spoed waarmede hy groeit1 uit kan opmaken4 ,f4 #cbf ,polypodium fronde pinnata1 pinnis alternis ad basin superne appendiculatis4 #cbg ,waarschynlyk ,onidoes1 zegt de ,heer ,forster4 #cbh ,venus mercenaria ,linn4 #cbi ,triglochin4 #ccj ,waarschynlyk was die aarde bezwangerd met deeltjes van kopererts4 #cca ,de grote ,rivier4 #ccb ,vitis ,labrusca vulpina4 #ccc ,saxum micaceo quarzoso calcarium4 #ccd ,zie ,bl4 #aae4 #cce ,het beroemde ,moose-deer is niets anders dan een ,eland1 want niemant kan ontkennen1 dat ,moose-deer van ,musu of ,moes afkomt1 want de ,u op 't laatst van dit woord spreken de ,algonkins byna niet uit4 ,voor dat de ,iroquoizen1 of de ,vyf ,volken1 zo magtig wierden als zy nu zyn1 waren de ,algonkins het voornaamste volk van ,noord ,amerika1 en hunne taal was in gebruik over het grootste gedeelte van dat land4 ,en1 schoon zy byna geheel door de ,iroquoizen uitgeroeid zyn1 is nogthans hunne taal meer in gebruik in ,kanada dan enige andere ,amerikaansche taal4 ,f4 #ccf ,histoire de la ,nouvelle ,france4 ,t4 ,,ii4 p4 #abe4 #ccg ,sterna ,hirundo4 #cch ,seigle de mer4 #cci ,vinland det goda1 of het goede ,wynland1 is de naam dien de oude ,skandinavische ,zeelieden aan ,amerika gaven1 het welk zy lang voor ,columbus tyd ontdekt hebben4 ,zie ,torfi ,historia ,vinlandi antiqu1 seu partis ,americ ,septentrionalis4 ,hafni #agae4 in #dto4 ,f4 #cdj ,crithmum4 #cda ,pinus foliis geminis longis2 ramis triplici fasciculo foliorum terminatis1 conis ovatis lvibus4 ,flor4 ,canad4 #cdb ,boven ,bl4 #aae4 #cdc ,in geheel ,polen1 ,rusland1 ,turkye1 en ,tartarye rookt men uit pypen van een soort van steenmergel gemaakt1 waaraan men lange houten stelen vast maakt2 tot welk einde men gemeenlyk de jonge scheuten gebruikt van een soort van ,spira1 waarin een merg zit dat men 'er ligt kan uitdoen4 ,dit soort van steenmergel wordt gemeenlyk ,zeeschuim genoemd1 omdat het zo zagt is4 ,de ,krimsche ,tartaren noemen het ,kaffekil4 ,men maakt allerhande figuren op deze pypenkoppen1 en beslaat ze dikwyls met zilver4 ,f4 #cdd ,phoca vitulina4 ,linn4 #cde ,trichechus ,rosmarus ,linn4 #cdf ,enigen van de zogenaamde ,moravische ,broeders met enige ,groenlanders in ,terra ,labrador zynde gekomen1 namen de ,eskimaus de vlugt voor hen2 dog een der ,groenlanders riep hun toe in zyne taal4 ,de ,eskimaus hem horende roepen1 en zyne taal verstaande1 bleven ten eersten staan1 kwamen terug1 en waren blyde enen landsman gevonden te hebben2 en waarheen zy zig begaven vertelden zy onder de ,eskimaus dat een van hunne landslieden aangekomen was4 8,dit bewyst10 zegt de ,heer ,forster1 8dat de ,eskimaus een geslagt zyn verschillende van alle de ,europische ,volken1 dewyl de ,groenlandsche taal gene overeenkomst heeft met enige ,europische40 ,zie over de ,groenlandsche taal ,hans ,egede ,beschryving van ,oud ,groenland ,hoofdst4 #af4 en ,anderson ,beschryving van ,ysland enz4 ,bl4 #bjb4 en #bdd4 #cdg ,de ,heer ,forster wyst zynen ,lezer1 die meer van de ,eskimaus begeert te weten1 naar ,henry ,ellis's ,account of a ,voyage to ,hudson's ,bay by the ,dobbs ,galley and ,california4 c4 en ,the ,account of a ,voyage for the ,discovery of a ,northwest ,passage by ,hudsons streights1 by the ,clerk of the ,california1 twee delen in #hvo4 en ,crantz ,historie van ,groenland1 welk boek in 't ,neder ,duitsch is overgezet4 #cdh ,de vermindering van het hout is het alleen niet waardoor de lugtsgesteldheid van een land veranderd wordt1 maar de bevolking en de bebouwing zyn het voomamelyk4 ,de ,romeinen hielden de winters in ,engeland en in ,duitschland voor zeer gestreng2 dog gelukkiglyk genieten die twee landen tegenswoordig ene veel zagtere lugt1 het geen men aan de drie genoemde oorzaken moet toeschryven4 ,by ,petersburg op #fj4 gr4 ,n4 werd de ,rivier de ,neva in 't begin van ,december #agfe4 met ys bedekt1 en raakte van het zelve niet vry voor den #aa4 ,april #agff4 ,te ,tsaritsin1 leggende op #dh4 gr4 #dj4 min4 ,n4 was de ,rivier de ,volga reeds den #bf4 ,november #agfe4 toegevroren1 en het ys raakte los den #bg4 ,april ,o4 ,s4 ,het is byna ongelooflyk dat op ene plaats die by de twaalf graden meer zuidwaards ligt1 de koude langduriger en sterker zoude zyn dan meer noordelyk4 ,en schoon 'er in den omtrek van ,petersburg vele bosschen zyn1 was daar egter de koude min gestreng en langdurig4 ,tsaritsin in tegendeel heeft in de nabuurschap gene bosschen op den afstand van enige honderd ,eng4 mylen1 indien men enige enkelde bomen en wat kreupelhout langs de ,volga en op de eilanden in dezelve uitzondert4 ,oostwaards aan vindt men gedurende vele honderd mylen niets dan ruime vlaktens zonder hout4 ,het omhouwen van het geboomte kan dan alleen de lugt niet zagter maken1 maar het bebouwen van het land doet 'er meer toe4 ,op een beploegd veld smelt de sneuw altyd veel vroeger dan op een land met gras bewassen4 ,de ontvlambare en warme deeltjes1 die met de mist op een land gebragt worden1 brengen veel toe om de gestrengheid der lugt te matigen2 maar de uitwaassemingen van vele duizenden van menschen en vee in een wel bevolkt land1 het branden van zo vele warmte veroorzakende deeltjes1 en het verspreiden van dezelven door den dampkring1 zyn het die uitermate veel toebrengen tot het verzagten van de lugtsgesteldheid4 ,honderd vierkante mylen rondom ,tsaritsin bevatten zo veel bebouwd land niet als tien rondom ,petersburg4 ,het bebouwde land is in evenredigheid met het getal van de inwoonders dier twee plaatsen1 en dit maakt het grootste onderscheid in de lugtsgesteldheid4 ,daar is nog iets4 ,petersburg ligt digt aan zee1 en ,tsaritsin ver binnen in het land2 en in 't algemeen heeft men opgemerkt dat plaatsen aan zee gelegen ene zagtere lugtsgesteldheid hebben dan anderen4 ,deze weinige aanmerkingen zullen1 denk ik1 voldoen om reden te geven van de veranderingen in de lugtsgesteldheden der landen1 die1 ontwyffelbaar1 warmer en gematigder worden naar mate de bevolking en de landbouw toenemen4 ,f4 #cdi ,cornus sanguinea4 ,linn4 #cej ,orignacs4 #cea ,cariboux4 #ceb ,loup-cerviers4 #cec ,histoire de la ,nouv4 ,france4 ,tom4 #f4 p4 #aeh4 #ced ,de ,schryver heeft deze lyst in 't ,fransch medegedeeld uit vrees van zig misschien anders niet volkomen juist uittedrukken4 #cee ,histoire de la ,nouvelle ,france ,tom4 #f4 p4 #dae4 #cef ,annona muricata4 #ceg ,fagus pumila4 #ceh ,epinette blanche4 ,de wys van dit ,bier te brouwen heb ik in de ,verhandeling der ,kon4 ,maatschappy voor het jaar #agea4 bl4 #aij4 omstandiglyk beschreven4