,,crito4 ,,een ,,dialoog ,,van ,,plato4 ,,vertaald ,,en ,,opgehelderd ,,door ,dr4 ,m4 ,j4 ,,noordewier1 ,rector van 't ,plaatselijk ,gymnasium te ,winschoten4 ,illustratie ,,te ,,groningen1 ,,bij ,j4 ,b4 ,,wolters4 #ahdf4 ,gedrukt bij ,p4 ,s4 ,barghoorn4 ,,voorrede4 ,illustratie ,met den hartelijksten dank aan die velen1 die door hunne inteekening ons doel wel hebben willen bevorderen1 bieden wij hun en onze verdere landgenooten ,plato's boekje aan4 ,wat wij ter inleiding of opheldering er bijvoegden1 ontleenden wij zoo veel mogelijk aan de ,ouden1 en meestal woordelijk4 ,bovendien hebben wij natuurlijk gebruik gemaakt van 't geen anderen ons aanboden4 ,mogt onze bewerking de goedkeuring van bevoegde beoordeelaren verwerven1 dan hopen wij eveneens den ,phaedo1 den ,protagoras en nog een paar stukken van ,plato te doen volgen4 ,n4 ,illustratie ,,inleiding4 ,illustratie ,de inval der aziatische vreemdelingen in ,griekenland was teruggeslagen niet alleen1 maar de perzische koning ook tot een' schandelijken vrede genoodzaakt1 en wel voornamelijk door atheensche veerkracht en heldenmoed4 ,zulke tijden van dreigend gevaar zijn het1 die helden scheppen en alle genin doen ontwaken3 dan1 vooral wanneer een bange strijd de zege heeft aangebragt1 dan klopt de boezem van een hoog gevoel1 en er ontstaan meesterstukken1 die latere1 kalmere1 maar ook verslapte tijden bewonderen1 maar niet meer evenaren4 ,zoo was te ,athene door ,aeschylus1 ,sophocles en ,euripides het treurspel1--door ,cratinus1 ,eupolis en ,aristophanes het blijspel geschapen1 ontwikkeld1 volmaakt1--door andere meesters andere schoone kunstgewrochten daargesteld4 ,op de scheppingen der fantasie volgen de ontwikkelingen des verstands3 ,herodotus en ,thucydides1 ,plato en ,xenophon1 ,lysias en ,isocrates schiepen het welligt nooit gevenaarde attische proza1 weldra1 buiten de pozij1 de eenige heerschende taal4 ,door deze en andere omstandigheden was en bleef ,athene het middelpunt van grieksche beschaving en grieksche wijsheid4 99 99 99 99 99 ,der ,grieken nadenken was eerst gerigt geweest op de natuur1 en hunne wijsbegeerte was bloot natuurkunde4 ,later tot het bewustzijn geraakt1 dat de menschelijke rede iets anders is en hooger staat dan natuurkracht1 hadden zij nagedacht over de zedewet2 die zij1 bevangen1 gelijk ze waren1 door hun nadenken over de natuur1 nog van deze niet konden scheiden4 ,maar nieuwe denkers traden op1 en ontwikkelden de zedeleer in scherp contrast tegenover de leer der natuur1 totdat het eeuwige streven van den menschelijken geest1 het streven naar nheid in weten en denken1 eene bemiddeling tusschen beide zienswijzen vond1 een band tusschen natuur- en zedeleer3 de zamenstellingen en ontledingen des verstands4 ,de man1 die1 het meest van allen1 tijdgenoot en nakomeling dien band deed beseffen1 die eischte1 dat1 wie iets wist of deed1 van zijn weten of doen volledige rekenschap kon geven2 die verstandige denker1 die zoo vele anderen tot denkers vormde1--die man was ,socrates4 ,socrates was geboren in #dfh vr onze jaartelling4 ,sophroniscus1 zijn vader1 was beeldhouwer2 ,phaenarete1 zijne moeder1 vroedvrouw4 ,zijne jeugd bragt hij door in de uitoefening van zijns vaders beroep3 nog vijf eeuwen later zag men te ,athene door hem gebeitelde gesluijerde gratin4 ,hoewel hij geen opzettelijk onderwijs in de wijsbegeerte ontving1 moesten evenwel mannen1 als welke wij in den aanvang van ons opstel vermeldden1 een' magtigen invloed uitoefenen op een denkend hoofd gelijk ,socrates1 die de tijdgenoot was van de meesten hunner4 ,bovendien maakte hij zich de rijke gelegenheid te nutte1 die ,athene voor allerlei ontwikkeling aanbood4 ,in 't bedrijvige leven was hij een voorbeeld van standvastige vaderlandsliefde en een onverschrokken handhaver van waarheid en regt4 ,als burger zijner vaderstad woonde hij drie krijgstogten bij4 ,eerst ter zee tegen ,potidaea3 bij die gelegenheid redde hij ,alcibiades met zijn schild1 verwierf den prijs der dapperheid1 maar stond dien vrijwillig af aan ,alcibiades1 die het zelf verhaalt in ,plato's ,gastmaal4 ,maar meer was het de moeite waard10 zoo gaat hij voort1 ,socrates te zien1 toen bij ,delium 7#dbd1 in ,boeoti7 ons leger vlugtende aftrok4 ,bij geval was ik er te paard tegenwoordig1 en hij in zware rusting te voet4 ,toen de menigte reeds verstrooid was1 trok ,socrates1 met den veldheer ,laches1 terug2 ik tref hen aan en hen herkennende1 spreek ik hun beiden moed in1 en beloofde hen niet te zullen verlaten4 ,daar zag ik ,socrates beter dan bij ,potidaea2 7ik was namelijk meer gerust1 daar ik te paard zat27 vooreerst overtrof hij ,laches verre in kalm beleid2 verder trad hij trotsch daarheen1 en zag rond naar vriend en vijand2 't was duidelijk voor ieder1 ook van verre1 dat1 wie dezen man mogt aanvallen1 eene geduchte tegenweer zou vinden4 ,daarom kwam hij zelf en de ander er behouden af0#a4 ,even eervol streed hij bij de nederlaag der ,atheners bij ,amphipolis4 ,behalve eenen feesttogt naar den ,isthmus en de vermelde krijgstogten1 verliet hij ,athene niet1 waaraan hij bijzonder gehecht was1 vooral om de daar heerschende vrijheid van leven1 die voor hem bijzondere waarde bezat4 ,uit zucht naar onafhankelijke vrijheid verkoos hij arm te zijn1 en bemoeide hij zich niet met het staatsbestuur3 onmogelijk kon hem ook de wufte onbestendigheid der atheensche volksregering behagen4 ,daarom bekleedde hij nooit eenige waardigheid1 behalve dat hij eens lid van den raad werd4 ,bij toeval was toen de phyle of afdeeling ,antiochis1 waartoe ,socrates behoorde1 aan de beurt om 't beleid der zaken te voeren4 ,juist had het volk besloten om acht opperbevelhebbers1 die1 door storm verhinderd1 de lijken van de1 in den zeeslag bij de arginusische eilanden1 gesneuvelden de laatste eer niet hadden kunnen bewijzen1 allen te gelijk te veroordeelen1 geheel onwettig1 gelijk ieder later inzag4 ,toen was ,socrates onder de gezagvoerders de eenige1 die zich tegen dien gruwel verzette2 en hoewel de volksmenners gereed waren hem zelven aan te klagen1 en 't volk luide den dood der ongelukkigen eischte1--dacht het den standvastigen man beter1 om1 getrouw aan wet en regt1 het gevaar te trotseren1 dan te deelen in 't onregt1 uit vrees voor kerker of dood4--,voor 't overige bleek bij deze gelegenheid zijne weinige geschiktheid voor de behandeling der openbare zaken2 toen hij de stemmen moest opnemen werd hij uitgelagchen4 ,dit gebeurde onder de democratie4 ,toen deze voor de regering van weinigen had moeten wijken1 ontboden de dertig tirannen ,socrates met vier anderen1 en bevalen hun1 een' zekeren ,leon1 een zeer rijk man en atheensch burger1 maar om de tirannen uitgeweken naar ,salamis1 van daar te halen1 om hem te ,athene ter dood te brengen2 gelijk zij dan ook vele anderen dergelijke geweldenarijen bevalen1 om velen in hunne schuld te doen deelen4 ,toen bewees ,socrates weder1 dat hij niet in 't minste den dood vreesde1 maar het plegen van onregt boven alles4 ,op hem vermogt het schrikbewind1 hoe gewelddadig ook1 en buitendien op hem verbitterd1 niet genoeg1 om hem tot een' misdadigen stap te verleiden4 ,de vier gingen naar ,salamis en bragten ,leon2 en ,socrates ging naar huis4 ,denkelijk zou ook hij vermoord zijn1 ware het schrikbewind niet spoedig gevallen4 ,zoo was het geheele leven van ,socrates een bewijs van liefde voor zijn vaderland en voor 't regt4 ,dat hij nu niets deed1 om invloed te krijgen op het bestuur1 daarvan ligt de grond in zijne overtuiging1 dat het zijne roeping was3 het opkomende geslacht te vormen en op te voeden4 ,wanneer10 zeide hij1 gelooft gij1 dat ik meer deel neem aan de staatszaken1 indien ik alleen er deel aan neem1 of wanneer ik zorg zoo velen mogelijk geschikt te maken tot derzelver behandeling80 ,waarschijnlijk had ,socrates eerst op veertigjarigen ouderdom een meer duidelijk inzigt in deze zijne roeping gekregen3 hij werd er allengskens meer van overtuigd1 daar hij zag1 dat zijn omgang de jonge menschen wezenlijk beter maakte4 ,zonder zich aan iemand op te dringen1 veroorloofde hij ieder1 't zij jong of oud1 in zijn' omgang te deelen4 ,zoo ontstond 't geen anderen zijne school noemden1 namelijk de gewoonte van velen om zoo veel mogelijk met hem te verkeeren en hem te hooren4 ,ook moest zijn geheele wezen wel de aandacht trekken3 zijne gestalte was verre van schoon2 ,alcibiades vergelijkt hem1 om zijnen ingebogen' wipneus1 uitpuilende oogen en dikken buik1 met ,silenus4 ,zijne kleeding was1 gelijk hij zelf1 arm en gering2 voeg hierbij veel ongewoons in zijne manieren1--dikwijls zag hij rond of bleef hij eensklaps staan4 ,maar hij deed meer dan bloot de aandacht wekken3 zijn omgang boeide velen1 die hij in moeijelijke omstandigheden met raad en daad wist bij te staan4 ,en vooral lag er in 't geen hij zeide1 eene onweerstaanbare kracht4 ,zijn onderhoud liep veelal over huisselijk en openbaar leven1 waarbij hij ieder tot nadenken bragt1 maar voornamelijk iederen valschen waan van wijsheid1 van wien dan ook1 in zijne naaktheid onverbiddelijk ten toon stelde4 ,wat gemeen was en onrein1 dat vervolgde hij met bijtenden1 soms ruwen spot4--,zijne jongere vrienden bootsten gaarne de luimige scherts na1 met welke hij zelf zich het voorkomen gaf van gaarne beter onderrigt te worden door hem1 dien hij meende te moeten beschamen4 ,in de hoogste mate bezat hij het vermogen om zich geheel naar de zienswijze en de begrippen van anderen te schikken1 en met verzwijgen van eigene zienswijze1 dikwijls met eene enkele aanwijzing1 ieder slechts datgene te zeggen1 wat hij begrijpen kon1 en alleen z als hij het begrijpen kon#b4 ,daar hij zelf niets schreef1 en in zijn spreken steeds scherts en ernst vereenigde1 zonder zijne meening voluit te zeggen1--kon het bijna niet anders1 of hij moest wel scheef en eenzijdig worden beoordeeld4 ,daarbij deelde hij in de meening van vroegere denkers1 dat n hoogste wezen het al bestuurt10 hoewel hij in leer en leven de volksgoden eerbiedigde4 ,maar vele ruwe denkbeelden over 't wezen der godheid moest hij wel bestrijden3 verhinderen kon hij niet1 dat er onder zijne leerlingen waren1 die de volksgodsdienst verachtten4 ,zoo ontstond er zeer natuurlijk eene verdenking tegen ,socrates eerbied jegens de goden4 ,daarbij kwam1 dat hij op eene eenigzins raadselachtige wijze sprak van eene soort van goddelijke ingeving1 die men niet begreep of verkeerd uitleide4 ,over dezen bekenden ,genius van ,socrates is veel geschreven3 wij houden het1 met ,ritter1 voor een uitvloeisel van een zeer prikkelbaar gevoel in hem1 eene soort van voorgevoel1 een bijgeloof1 dat hij deels van zijn volk had overgerfd1 deels uit eigene inwendige ervaring had opgevat4 ,socrates meende namelijk1 dat de goden met hunnen bijstand de gebrekkige krachten van den brave te hulpe kwamen2 daarbij lette hij naauwkeurig op zijne gewaarwordingen1 van welke vele hem niet anders dan door bovennatuurlijke ingeving verklaarbaar waren4 ,aan ieder1 dacht hij1 die 't wezenlijk wl meende1 gaven de goden dergelijke teekenen1 hoewel niet aan ieder op dezelfde wijze4--,voorzeker zal de lezer1 die zich zijner zwakheid bewust is1 maar ook zijne kracht ten goede niet miskent met den bijstand ,gods10--die zal ,socrates gevoelen eerbiedigen4 ,zoo begrijpen wij nog beter1 hoe de edele man zoo geheel en onverdeeld kon leven voor 't geen hij als zijne roeping beschouwde3 het verstand zijner tijdgenooten1 vooral der jongeren1 te vestigen op des menschen wezenlijke belangen1 door hen tot nadenken op te wekken4 ,socrates tijdgenooten begrepen zijn daemonium niet4 ,hierbij kwam1 dat er in zijn' tijd een strijd was ontstaan tusschen het oude geloof aan der goden geduchte magt1 dat vroeger door schrik en vreeze het volk in bedwang had gehouden1 dat1 zonder betwijfeld te worden1 had geheerscht in de dagen der heldenkracht2--en tusschen eene nieuwe wijze van beschouwen1 door wijsgeerig natuuronderzoek en door den rusteloozen voortgang van des menschen geest geboren3 der vaderen goden waggelden op hunne troonen2 de menschelijke deugd moest voortaan uit zedelijke overtuiging worden afgeleid1 op wijsgeerige ontwikkeling van den geest gebouwd3 z zou verstandige1 zedelijke kracht het goede handhaven4 ,behalve den onverpoosden tred des tijds1 had de ontzenuwing van het nationaal karakter en de zedelijke verwoestingen van een' langdurigen burgeroorlog dien strijd aangewakkerd4 ,er waren vele welmeenende voorstanders van het oude1 dat1 verjaard1 zijne kracht had verloren3 ,socrates gevoelde de onloochenbare behoefte aan de vergoeding van dat gemis1 en de onmogelijkheid van de herlevendiging der denkbeelden van meer kinderlijke1 vroegere dagen4 ,zijne overtuiging kostte hem het leven4 ,tot deze treurige ontknooping van het drama bragt ook deze omstandigheid het hare bij3 twee mannen1 die over ,athene den meesten jammer hadden gebragt1 ,critias en ,alcibiades1 hadden gemeenzaam met ,socrates geleefd4 ,na den terugkeer van de vorige orde der dingen1 overdacht de geest de verledene rampen3 om haren terugkeer te verhoeden1 had men gaarne den bekrompen blik der dagen van ouds willen terugroepen4 ,in het algemeen was daarenboven de openbare meening zeer ingenomen tegen de wijsgeeren4 ,behalve andere gronden1 die ook wel in hunne personen kunnen gelegen hebben1 zal er wel altijd bij de velen1 die leven van den waan van ingebeelde waarde en verdienste1 eene nu meer geheim gewordene verbittering blijven bestaan tegen de weinigen1 die ze opschudden uit den dommel4 ,socrates wekte zijne tijdgenooten3 hij moest sterven4 ,meletos1 een jong dichter1 bragt 7#cii v4 ,c47 tegen ,socrates de beschuldiging in1 dat hij in twee punten had misdaan3 #a4 door de goden van den staat niet aan te nemen en nieuwe daemonen in te voeren2 #b4 door de jongelingen te bederven4 ,anytos1 een volksmenner1 en ,lycon1 een redenaar1 ondersteunden als medebeschuldigers de aanklagt1 waarbij1 volgens heerschend gebruik1 de straf werd gevoegd1 die de klager tegen 't misdrijf meende te moeten eischen3 hier de dood4 ,om de aangevoerde redenen scheen de aanklagt in 't oog der volksregters niet van grond ontbloot4 ,daar treedt de aangeklaagde op4 ,beschuldigden plagten te ,athene1 door alle--ook lage en onkiesche--middelen1 der regteren medelijden gaande te maken4 ,geheel anders ,socrates3 fier is zijne taal1 diep vernederend voor aanklagers en regters2 en toch wordt hij slechts met eene zeer geringe meerderheid schuldig verklaard4 ,daarop wordt hem1 mede volgens atheensche gewoonte1 gevraagd1 welke straf hij meende verdiend te hebben4 ,zijn antwoord was zoo hooghartig1 als 't gevoel van onschuld maar immer kan ingeven4 ,en tachtig van die regters1 die zoo even zijne onschuld hadden verklaard1 voegden zich vertoornd bij de meerderheid6--,welke regtspraak6 ,het is10--met deze woorden scheidde ,socrates van zijne regters1--het is tijd om heen te gaan1 voor mij om te sterven1 voor u om te leven2 de ,god weet alleen1 wat het beste is40 ,socrates bleef nog dertig dagen in den kerker 7,aant4 #f74 ,dezen tijd bragt hij meest door in gesprekken met ,crito en andere zijner vrienden4 ,crito bood aan1 om hem buiten de gevangenis in veiligheid te brengen3 hij wees dit aanbod van de hand4 ,en toen de tijd daar was1 dronk hij met onverschrokken gemoed den gifbeker en stierf1 kalm1 gelaten1 helder van geest2 en was genezen1 en gezond geworden in den hoogsten zin des woords1 gezond voor eeuwig0#c4 ,crito was de oudste en een der rijkste vrienden van den veroordeelde4 ,drie dagen vr de voltrekking van het vonnis had hij zich in de vroege morgenschemering naar den kerker begeven1 om ,socrates over te halen zich door de vlugt te redden4 ,plato heeft hun gesprek bij die gelegenheid vereeuwigd4 ,volgens zijne voorstelling ligt ,socrates bij ,crito's binnentreden in een' gerusten slaap4 ,crito is zwijgend naast hem gaan zitten1 en bewondert de kalmte van zijnen slaap4 ,socrates ontwaakt1 en vraagt zijn' vriend1 waarom hij zoo vroeg is gekomen4 ,crito zegt hem1 wat hem met bewondering vervult1 en berigt hem1 dat hij hem de treurige tijding brengt van de op handen zijnde terugkomst van het heilige schip uit ,delos2 en dan zou hij moeten sterven4 ,en daarom smeekt hij ,socrates met de teederste liefde en den hartelijksten aandrang1 om toch gebruik te maken van de gelegenheid om te ontvlugten3 hij en zijne vrienden hadden daartoe alles voorbereid4 ,maar ,socrates blijft zich zelven gelijk4 ,gedurende zijn gansche leven heeft hij alleen gevraagd naar pligt en regt--hij doet het ook nu4 ,bedaard luistert hij naar de redenen1 door ,crito aangevoerd2 hij begint zijn antwoord met zijn' vriend te herinneren1 dat het in dezen bloot aankomt op de vraag1 of zijne vlugt strookt met regt en pligt4 ,dan volgt er eene allerbelangrijkste uiteenzetting van de waarde der openbare meening1 van de eenige gedragslijn1 door den brave in het oog te houden2 en vooral van de gehoorzaamheid1 die ieder burger is verschuldigd aan de wetten van den staat4--,crito moet eindelijk zelf afkeuren1 wat hij eerst heeft aangeraden4 ,let men op de inrigting en behandeling der zamenspraak1 zegt een beroemd uitgever1 dan blijkt ze een onberispelijk meesterstuk te zijn4 ,het tooneel past uitnemend voor de zaak2 de handeling loopt geregeld af2 de eenheid wordt nergens gestoord1 zoodat ieder ten slotte ziet1 dat des schrijvers oogmerk is bereikt3 #a4 de ondergeschikte bedoeling1 om door ,socrates voorbeeld te bewijzen1 dat de brave man altijd regtvaardig is en gehoorzaam aan de wet2 en #b4 de hoofdbedoeling1 ,socrates te verdedigen tegen de beschuldiging1 dat hij de jeugd zou bederven4 ,en beide heeft hij zoo innig verbonden1 dat ze niet van elkander te scheiden zijn1 en zonder dat de eenheid in 't minste wordt benadeeld4--,de karakters zijn meesterlijk geteekend3 ,crito's edele vriendschap roert evenzeer den lezer als de standvastige deugd van ,socrates en zijn vrome eerbied voor 's lands wetten4 ,beide spreken en handelen zoo1 dat n de weigering van ,socrates1 n 't verlangen van ,crito u even edel schijnen4 ,de stijl is noch gezwollen1 noch te alledaagsch1 en zoo duidelijk1 dat de dialoog voor ieder verstaanbaar is1 en daardoor beantwoordt aan ,plato's doel1 om door het grootere publiek begrepen te worden1 en zoo zijn' onvergetelijken leermeester te regtvaardigen4 ,voetnoten ,voetnoot #a3 ,volgens ,diogenes van ,laerte1 redde hij hier ook ,xenophon1 die van het paard gevallen was4 ,zie voor het overige over de veldtogten1 door ,socrates bijgewoond1 ,casaubonus ad ,athenaeum1 lib4 ,v1 #bae sq4 ,voetnoot #b3 ,veel beter1 dan wij dat vermogen1 is ,socrates leerwijze geschilderd door ,prof4 ,p4 ,hofstede de ,groot1 in het ,tijdschrift3 ,waarheid in ,liefde10 ,jan4 #ahde1 ,no4 #a4 ,naar dat voortreffelijk stuk meenen wij den lezer ook te moeten verwijzen aangaande ,socrates onvergetelijk sterven4 ,voetnoot #c3 ,woorden van ,prof4 de ,groot in bovenaangehaalde ,verhandeling4 ,illustratie ,,crito4 ,,dialoog ,,van ,,plato4 ,illustratie ,personen3 ,,socrates en ,,crito4 ,tooneel3 ,de kerker4 ,i4 7,socrates ligt in een' diepen slaap2 ,crito is binnengekomen1 en zit zwijgende hem te bewonderen2 ,socrates ontwaakt47 ,socrates4 ,waarom zijt gij zoo vroeg gekomen1 ,crito8 ,of is 't niet nog vroeg8 ,crito4 ,ja1 wel zeker4 ,socrates4 ,hoe vroeg dan wel8 ,crito4 't ,is 't eerste krieken4 ,socrates4 't ,verwondert mij1 hoe 't komt1 dat de wachter der gevangenis u heeft willen binnenlaten#a4 ,crito4 ,hij is reeds aan mij gewend1 ,socrates6 omdat ik dikwijls hier kom2 en ik heb hem ook reeds wat goeds gedaan4 ,socrates4 ,komt gij zoo even eerst1 of zijt gij reeds lang hier8 ,crito4 ,reeds vrij lang4 ,socrates4 ,wel1 waarom hebt gij mij dan toch niet terstond gewekt1 maar zijt gij zwijgend blijven zitten8 ,crito4 ,ik kon 't niet van mij verkrijgen uwe rust te storen1 ,socrates6 ,ik zou zelf niet gaarne in eene zoo smartelijke slapeloosheid en rouwe willen verkeeren#b4 ,bovendien verwonder ik mij reeds lang1 daar ik merk1 dat gij zoo heerlijk slaapt4 ,en opzettelijk heb ik u niet gewekt1 opdat gij zoo zoet mogelijk zoudt sluimeren4 ,dikwijls heb ik u ook reeds vroeger in uw geheele leven gelukkig geprezen#c om uwe denk- en handelwijze2 maar verre weg het meeste in het tegenwoordig ongeluk1 dat gij er zoo zacht en kalm onder zijt4 ,socrates4 ,het zou immers ongerijmd zijn1 ,crito6 en buiten de wijs#d1 dat iemand op mijne jaren verdrietig ware1 omdat hij reeds moest sterven#e4 ,crito4 ,ook anderen1 o1 ,socrates6 treft op deze jaren een dergelijk lot2 maar hun leeftijd bevrijdt hen niet van mismoedigheid over de omstandigheid1 waarin zij verkeeren4 ,socrates4 ,dat is zoo4 ,maar--om op mijne vraag terug te komen1 waarom zijt gij toch zoo vroeg gekomen8 ,crito4 ,om eene tijding te brengen1 ,socrates2 eene treurige2 niet voor u1 gelijk mij blijkt1 maar voor mij en uwe vrienden alle1 treurig en hard2 en die mij1 dunkt me1 het zwaarste van alle moet vallen4 ,socrates4 ,wat is dat dan voor eene tijding8 ,of is het vaartuig uit ,delos#f aangekomen1 na welks terugkeer ik moet sterven8 ,crito4 ,nog is 't wel niet aangekomen2 maar het zal1 denk ik1 heden komen1 naar 't zeggen van sommigen1 die van ,sunium#g gekomen zijn en het daar gelaten hebben4 ,uit die berigten blijkt het derhalve1 dat het van daag zal komen2 en dan moet gij morgen reeds1 o1 ,socrates6 uw leven eindigen4 ,,ii4 ,socrates4 ,nu dan1 ,crito6 heil ons#h6 ,indien het zoo den goden behaagt1 dan zij het zoo4 ,en toch geloof ik niet1 dat het van daag zal komen4 ,crito4 ,waaruit gist gij dat8 ,socrates4 ,dat zal ik u zeggen4 ,daags na de aankomst van het schip1 denk ik1 moet ik sterven4 ,crito4 ,zoo zeggen althans die er over te beslissen hebben#i4 ,socrates4 ,toch geloof ik niet1 dat het op den nu aanbrekenden dag zal komen1 maar op den eerstvolgenden4 ,ik maak dat op uit een droomgezigt1 dat ik zoo even#aj in dezen nacht gehad heb2 gij schijnt wl gedaan te hebben met mij niet te wekken4 ,crito4 ,wat was dat voor een' droom8 ,socrates4 ,mij dacht1 er naderde mij eene vrouw1 schoon van gelaat en gestalte1 in een hel-wit gewaad#aa2 zij riep mij1 en zeide3 overmorgen1 o ,socrates#ab6 kunt gij welligt in het vruchtbare ,phthia komen40 ,crito4 ,wat vreemde droom1 ,socrates6 ,socrates4 ,maar ten minste toch duidelijk1 dunkt mij1 ,crito6 ,,iii4 ,crito4 ,al te zeer1 zoo 't schijnt4 ,maar1 o waarde ,socrates6 luister nu nog#ac naar mij1 en laat u redden4 ,voor mij zal uw dood niet n1 niet een enkel ongeluk zijn2 maar1 behalve het verlies van een' zoo heerlijk vriend1 als ik er geen' ooit weer zal vinden#ad1 zal ik daarenboven bij velen1 die u en mij niet nader kennen1 den schijn hebben1 dat ik1 hoewel in staat om u te redden1 indien ik geld had willen besteden1 het had verzuimd4 ,en toch1 welke blaam zou wel schandelijker wezen1 dan den naam te hebben het geld hooger te achten#ae1 dan zijne vrienden8 ,gelooven toch zal de groote hoop het niet1 dat gij zelf niet van hier hebt willen gaan1 schoon wij het ernstig verlangden4 ,socrates4 ,maar wat gaat ons1 mijn beste ,crito6 zoo zeer de meening van den grooten hoop#af aan8 ,de verstandigsten toch1 aan welke het meer der moeite waard is zich te storen1 zullen oordeelen1 dat het zoo is geschied1 als het geschied is4 ,crito4 ,evenwel ziet gij1 ,socrates1 dat men zich ook aan de meening van den grooten hoop moet storen4 ,uit de plaats hebbende omstandigheden zelve blijkt het1 dat het in de magt is van den grooten hoop1 om niet het geringste1 maar bijna het ergste kwaad te doen1 wanneer men bij hen in kwaden naam is gebragt4 ,socrates4 ,mogt toch1 o ,crito6 de groote hoop in staat zijn1 om het ergste kwaad#ag aan te doen1 opdat ze aan den anderen kant ook in staat mogten zijn het meeste goed te doen2 dan zou het heerlijk staan3 nu kunnen ze geen van beide3 noch verstandig1 noch onverstandig kunnen ze maken2 zij doen zoo als 't valt4 ,,iv4 ,crito4 ,dat moge nu wel zoo zijn2 maar zeg mij dit eens1 o ,socrates6 ,gij zijt toch voor mij niet bekommerd en voor uwe andere vrienden1 dat1 wanneer gij hieruit komt1 de ,sycophanten#ah ons moeite zullen veroorzaken1 omdat wij u heimelijk van hier verwijderd hadden2--en dat wij onvermijdelijk f zelfs ons geheele vermogen1 f eene groote som gelds zullen verliezen1 f nog iets anders bovendien zullen ondergaan8 ,vreest gij toch iets van dien aard1 laat dan die bezorgdheid varen4 ,het is immers billijk1 dat wij voor uwe redding dit gevaar loopen1 en1 is 't noodig1 nog grooter dan dit4 ,geloof mij dan1 en doe niet anders1 dan ik u aanraad4 ,socrates4 ,en hierover ben ik bezorgd1 ,crito6 en over vele andere dingen4 ,crito4 ,vrees daarvoor dan toch niet4 ,want het is niet veel geld1 waarvoor sommigen u willen redden en van hier brengen4 ,daarenboven1 ziet gij niet1 hoe goedkoop die ,sycophanten zijn1 en dat er volstrekt niet veel geld voor hen behoeft besteed te worden8 ,eensdeels staat u mijn geld ten dienste1 en dat is1 geloof ik1 genoegzaam2 anderdeels1 indien gij1 uit bezorgdheid voor mij1 van meening zijt1 het mijne niet te moeten besteden1 dan zijn de vreemdelingen#ai hier bereid1 om de onkosten goed te maken4 ,en enkele heeft hiertoe geld genoeg verschaft1 ,simmias van ,thebe2 gereed is ook ,cebes en zeer vele anderen2 daarom1 zoo als ik zeg1 geef#bj1 uit vreeze hiervoor1 uwe redding niet op4 ,ook moet1 't gene gij voor 't gerigt gezegd hebt#ba1 geen bezwaar voor u zijn1 dat gij1 in geval gij weggingt1 niet zoudt weten1 wat met u zelven aan te vangen4 ,op velerlei plaatsen toch1 en waar gij ook elders heen gaat1 zal men u gaarne ontvangen4--,wanneer gij naar ,thessali#bb wilt gaan1 ik heb daar gastvrienden1 die u hoog zullen schatten en voor uwe veiligheid zorgen1 zoodat u niemand in ,thessali leed aandoet4 ,v4 ,nog meer1 ,socrates6 ,niet eens regtvaardig schijnt mij toe1 wat gij onderneemt1 u zelven ten verderve over te geven1 terwijl gij u kunt redden4 ,en gij maakt er uw werk van1 dat u iets overkome1 wat uwe vijanden willen bewerken1 en reeds bewerkt hebben om u ongelukkig te maken4--,daarenboven schijnt gij mij althans ook uwe eigene zonen#bc prijs te geven1 welke gij1 terwijl het in uwe magt staat hen te onderhouden en op te voeden1 u haast te verlaten2 en1 voor zoo ver 't van u afhangt1 zal1 wat het toeval aanbrengt1 hun lot zijn4 ,overkomen zal hun waarschijnlijk1 wat gewoonlijk der weezen lot#bd wordt4 ,of men moest toch geene kinderen verwekken1 f ten einde toe het leed mede dragen voor hun onderhoud en opvoeding4 ,maar gij schijnt mij het gemakkelijkste te kiezen4 ,nu moet wat een braaf en moedig man zou kiezen1 de keuze zijn althans van iemand1 die juist beweert de deugd zijn gansche leven door ter harte te hebben genomen4--,zoo ben ik n over u1 n over ons1 uwe vrienden1 beschaamd en bezorgd1 dat het den schijn zal hebben1 als of de geheele zaak met u door zekere lafheid van onze zijde is voorgevallen2 en de ingang van 't geding voor 't gerigt1--hoe gij zijt opgekomen#be1 terwijl 't u vrij stond niet te verschijnen2 en het pleit zelf1 zoo als 't heeft plaats gehad2 en dan juist deze uitslag1 gelijk eene belagchelijke ontknooping van het stuk1 dat het uit zekere lafheid en gebrek aan mannenmoed van onzen kant1 zonder dat wij het merkten1 zoo schijnt gekomen te zijn1 daar wij u niet hebben gered1 evenmin als gij u zelven#bf1 terwijl het mogelijk was en uitvoerbaar1 indien wij slechts een weinigje waarde bezaten4 ,zie derhalve toe1 o ,socrates1 dat dit niet1 tegelijk met de schade ook tot schande worde voor u en voor ons2 overleg dan1 of liever1 er is geen tijd meer om te overleggen2 het besluit moet reeds genomen zijn4 ,er is slechts n te nemen3 want in den nu volgenden nacht moet alles geschied zijn4 ,aarzelen wij nog1 dan is 't onmogelijk en ondoenlijk4 ,daarom1 om alles bid ik u1 ,socrates6 luister naar mij en doe niet anders4 ,,vi4 ,socrates4 ,beste ,crito6 uw goedwillig ijveren is mij veel waard1 indien het met de pligtmatigheid is overeen te brengen2 zoo niet1 dan is het1 hoe grooter1 ook des te bezwaarlijker#bg4 ,wij moeten derhalve zien1 of wij dit moeten doen of niet4 ,niet alleen nu toch1 maar altijd heb ik het zoo over mij1 dat1 van al wat mij aangaat1 ik aan niets anders gehoor geef1 dan aan het inzigt#bh1 't welk mij bij redenering het beste voorkomt4 ,de inzigten dan1 welke ik vroeger heb uitgedrukt1 kan ik nu niet verbannen1 nadat mij dit ongeval is overgekomen2 maar zij schijnen mij ten naastebij gelijk2 dezelfde inzigten#bi acht en vereer ik1 als vroeger4 ,kunnen wij niets beter voor dezelve zeggen in den tegenwoordigen tijd1 wees dan overtuigd1 dat ik u volstrekt niet zal toegeven1 zelfs dan niet1 indien ons1 als kinderen1 vreesselijker schrikbeelden#cj dan nu door de magt van den grooten hoop worden voorgehouden1 die boei en dood en verbeurdverklaring van goederen tegen ons loslaat4 ,en hoe kunnen wij dit het doelmatigste nagaan8#ca ,indien wij eerst diezelfde redenering weer opvatten1 die gij te berde brengt1 over de meeningen2 of de bewering altijd geldig is1 of niet#cb3 dat men op sommige meeningen acht moet geven1 op andere niet2 en of1 voordat ik sterven moest1 dat wel geredeneerd was2 maar het nu duidelijk blijkt1 dat het zoo maar heen1 om den schijn werd gezegd1 maar inderdaad kinderachtige beuzelpraat was4 ,ik wensch dan1 ,crito6 gemeenschappelijk met u na te gaan1 of dat inzigt mij1 in mijne tegenwoordige omstandigheden1 eenigzins anders zal voorkomen1 en of 't hetzelfde is gebleven3 dan zullen wij het laten varen1 of dien overeenkomstig handelen4 ,telkens kwam1 geloof ik1 de redenering van hen1 die meenden iets te zeggen1 neer op 't gene ik reeds zeide3 dat van de meeningen1 welke de menschen zich vormen1 men sommige hoog moet schatten en andere niet4 ,schijnt u1 bij de goden6 dit beweerde1 o ,crito6 gegrond8 ,gij zijt toch1 menschelijker wijze gesproken1 buiten het gevaar van morgen te sterven1 en u kan het tegenwoordige ongeval niet misleiden4 ,onderzoek het dan3 dunkt u niet1 dat men te regt beweert1 niet alle meeningen der menschen te moeten ontzien2 maar sommige wel1 en andere niet8 en ook niet van alle menschen1 maar van sommige wel1 en van andere niet8 ,wat zegt gij8 ,beweert men dit niet te regt8 ,crito4 ,ja1 te regt4 ,socrates4 ,derhalve1 de verstandige meeningen moet men ontzien1 en de verkeerde niet8 ,crito4 ,wel zeker4 ,socrates4 ,verstandige meeningen1 zijn dat niet die van verstandige menschen8 en de verkeerde die van onverstandigen8 ,crito4 ,hoe kan dat anders zijn8 ,,vii4 ,socrates4 ,welaan dan3 in welken zin werd dit beweerd8 ,een man1 die zich ernstig op ligchaamsoefeningen#cc toelegt1 zal die letten op ieders lof of blaam of meening1 of slechts van dien nen1 die den leefregel voorschrijft of opziener is bij die oefeningen1 of wie hij zijn mag8 ,crito4 ,van den nen slechts4 ,socrates4 ,derhalve3 vreezen moet hij den blaam1 en streven naar den lof van dien nen1 en niet van den grooten hoop8 ,crito4 ,dat is duidelijk4 ,socrates4 ,zoo moet hij derhalve handelen en zich oefenen1 en eten en drinken1 als het die ne eischt1 de opziener en deskundige1 meer dan gelijk alle anderen te zamen het wenschen8 ,crito4 ,dat is waar4 ,socrates4 ,dat houden we dus voor uitgemaakt4 ,maar--is hij ongehoorzaam aan den nen1 en versmaadt hij diens inzigt en lofspraak1 en ontziet hij die der menigte1 welke er geene kennis van heeft1 zal hem er dan geen kwaad van overkomen8 ,crito4 ,hoe kan dat anders8 ,socrates4 ,wat is dat voor een kwaad8 en waarop heeft het betrekking1 en waaraan zal het zigtbaar worden bij hem1 die ongehoorzaam is8 ,crito4 ,natuurlijk aan zijn ligchaam2 want dit verwoest hij4 ,socrates4 ,wel gesproken4 ,zoo gaat het dan eveneens met het overige1 om niet alles te doorloopen4 ,en met name ook ten opzigte van regt en onregt1 van schande en eer1 van goed en kwaad1 waarover wij nu beraadslagen2--moeten wij daarin de meening van den grooten hoop volgen en ze vreezen1 of die des ,eenen#cd1 indien er een kenner bestaat1 welken wij en eerbiedigen en vreezen moeten1 meer dan alle anderen te zamen8--door welken niet te gehoorzamen wij datgene zullen verderven en verlagen1 't welk door regtvaardigheid beter werd en door onregt verloren ging8 ,of bestaat er niets zoodanigs8 ,crito4 ,ik geloof ja1 ,socrates6 ,,viii4 ,socrates4 ,wel nu1 indien wij 't gene door gezondheid beter wordt en door ziekte vergaat1 indien we dat verwoesten1 door gehoor te geven niet aan de meening van deskundigen1 maar aan die van onverstandigen2 heeft het leven dan wel iets aanlokkelijks voor ons1 wanneer dat is verwoest8 ,en is dat welligt het ligchaam of niet8 ,crito4 ,wel zeker4 ,socrates4 ,heeft dan het leven met een ellendig en verwoest ligchaam nog iets bekoorlijks8#ce ,crito4 ,geenszins4 ,socrates4 ,maar hebben wij wel genot van 't leven1 wanneer datgene bedorven is1 't welk door onregt benadeeld1 door regtvaardigheid bevoordeeld wordt8 ,of houden wij1 welk deel van ons wezen 't ook zijn moge1 dat met regt en onregt in betrekking staat1 voor geringer dan het ligchaam8 ,crito4 ,geenszins4 ,socrates4 ,dus voor kostelijker#cf4 ,crito4 ,verre weg4 ,socrates4 ,dus hebben wij ons1 mijn beste1 in 't geheel zoo niet te bekreunen om 't gene de groote hoop van ons zal zeggen2 maar om 't gene de kenner van regt en onregt1 de ,ene1 en de waarheid zelve zegt3 zoodat gij dadelijk van 't begin af1 van eene verkeerde stelling zijt uitgegaan1 door te beginnen met de bewering1 dat wij ons moesten storen aan de meening van den grooten hoop over regt1 en eer1 en deugd1 en het tegendeel4 ,maar1 zou men kunnen zeggen1 het staat toch in de magt van den grooten hoop om ons te dooden8 ,crito4 ,ook dat voorwaar blijkt2 wel zou men dat kunnen zeggen1 ,socrates6 ,socrates4 ,gij zegt de waarheid4 ,maar1 mijn wonderlijke vriend6 deze redenering1 die wij hebben doorgeloopen1 schijnt mij althans nog dezelfde als de vorige#cg4--;,ga nu ook deze eens weder na1 of ze voor ons geldig blijft of niet3 dat wij niet het leven het hoogste moeten schatten1 maar wl te leven40 ,crito4 ,wel1 ze blijft geldig4 ,socrates4 ,dat wl te leven1 en edel en regtvaardig te leven1 dat dit hetzelfde is1 blijft dat geldig of niet8 ,crito4 ,dat blijft geldig4 ,,ix4 ,socrates4 ,naar 't gene wij toegeven1 moeten wij dus zien1 of het regtvaardig is1 dat ik1 zonder toestemming der ,atheners1 tracht hier uit te komen1 of niet regtvaardig2 en indien het regtvaardig blijkt te zijn1 dan willen wij het beproeven2 en zoo niet1 dan willen wij het laten4 ,de bedenkingen1 die gij ter bane hebt gebragt over 't besteden van geld1 en over goeden naam1 en over kinderopvoeding1 die vrees ik dat inderdaad bedenkingen zijn van lieden1 die u ligtelijk zouden willen dooden1 en in hun eigen belang in 't leven terugroepen1 indien zij konden1 zonder eenigen grond2 namelijk van dien grooten hoop4 ,voor ons daarentegen1 daar de rede het zoo eischt1 valt denkelijk niets anders te overwegen1 dan 't gene wij nu reeds zeiden3 of wij regtvaardig zullen handelen1 door geld te betalen aan wie mij hieruit zullen brengen1 en dank2 of we wl zullen doen1 zoo wel die zelve mij uit den kerker willen voeren1 als ik1 die mij er uit zou laten brengen2--en1 of wij werkelijk onregtvaardig zullen handelen1 door dit alles te doen4 ,en zoo het blijkt1 dat het onregtvaardig van ons gehandeld is1 dan moeten wij denkelijk niet in aanmerking nemen1 noch of wij moeten sterven door hier te blijven en ons stil te houden1 noch of wij1 wat dan ook1 zullen lijden1 vr wij hebben gezien of wij ook misschien onregt doen4 ,crito4 ,heerlijk gesproken1 dunkt mij1 ,socrates6 ,zie nu1 wat wij zullen doen4 ,socrates4 ,onderzoeken wij dat gemeenschappelijk1 mijn beste6 en hebt gij ergens iets tegen in te brengen1 terwijl ik spreek1 spreek mij dan tegen1 en ik zal naar u luisteren2 zoo niet1 houd dan op1 o gelukkige6 mij dikwerf hetzelfde te zeggen1 dat ik1 tegen den wil der ,atheners1 van hier moet gaan4 ,ik reken het toch van veel belang1 dat gij mij overreedt dit te doen1 maar niet tegen mijnen zin#ch4 ,beoordeel dan het begin van het onderzoek1 of gij er mede tevreden zijt1 en tracht op mijne vragen te antwoorden1 zoo als u het beste dunkt4 ,crito4 ,dat zal ik trachten te doen4 ,x4 ,socrates4 ,zeggen wij1 dat men op geenerlei wijze willens en wetens onregt mag doen2--of op de eene wijze wel1 en op de andere niet8--of is het plegen van onregt op geenerlei wijze noch goed1 noch schoon1 gelijk door ons meermalen ook vroeger is toegegeven1 en ook nog onlangs gezegd is8 ,of is ons dat alles1 wat wij te voren toegestemd hebben1 in deze weinige dagen ontvloeid8 en hebben wij1 ,crito6 zoo bejaarde mannen1 bij onze ernstige gesprekken1 sedert lang1 zonder het zelve te weten1 niets hooger gestaan dan kinderen8--of is het alleszins zoo als toen door ons gezegd werd3 is1 het zij de groote hoop het zegt1 of niet1 het zij wij een nog zwaarder1 of ook een zachter lot dan dit hebben te ondergaan1 evenwel het plegen van onregt1 voor wie 't doet1 n slecht n schandelijk in ieder opzigt8 ,zeggen wij dat1 of niet8 ,crito4 ,wij zeggen het4 ,socrates4 ,op geenerlei wijze derhalve mag men onregt doen4 ,crito4 ,voorzeker niet4 ,socrates4 ,evenmin mag1 wie onregt lijdt1 het weerom doen#ci1 zoo als de groote hoop meent1 dewijl men toch in geen geval onregt mag doen4 ,crito4 ,neen2 dat is klaarblijkelijk4 ,socrates4 ,en hoe nu8 ,mag men kwaad doen1 ,crito1 of niet8 ,crito4 ,neen1 zeker niet1 ,socrates4 ,socrates4 ,wat dan8 aangedaan kwaad met kwaad vergelden1 zoo als de groote hoop zegt1 is dat regtvaardig of niet8 ,crito4 ,op geenerlei wijze4 ,socrates4 ,denkelijk verschilt het niets den menschen kwaad te doen1 en onregt te plegen4 ,crito4 ,gij hebt gelijk4 ,socrates4 ,dus mag men inderdaad geene verongelijkingen vergelden1 noch eenig mensch kwaad doen1 zelfs niet1 wanneer men1 wat dan ook1 van hen lijdt4 ,zie wel toe1 ,crito6 dat gij1 door dit toe te stemmen1 het niet tegen uwe meening toegeeft4 ,ik weet immers1 dat weinigen zoo denken en denken zullen2 en voor hen1 die zoo denken1 en voor wie 't anders beschouwen1 bestaat er geen gemeenschappelijk beraadslagen2 maar noodwendig moeten zij elkander verachten1 wanneer zij elkanders inzigten leeren kennen4 ,overweeg derhalve ook gij toch wel1 of gij met mij overeenstemt in inzigt1 en laat ons met deze bewering ons beraadslagen beginnen1 dat het nooit regt is onregt te doen1 noch het te vergelden2 noch mishandelingen af te weren door zelf weder te mishandelen2--of ziet gij van dat grondbeginsel af1 en deelt gij er niet in8--,ik voor mij heb reeds lang zoo gedacht1 en denk nog zoo2 is uw inzigt eenigzins veranderd1 zeg het mij dan1 en onderrigt mij4 ,blijft gij evenwel bij uwe vorige gevoelens1 hoor dan de gevolgtrekkingen1 die er uit voortvloeijen4 ,crito4 ,wel1 ik blijf er bij1 en ben 't met u eens4 ,spreek dan4 ,socrates4 ,ik zeg dan wat er uit voortvloeit1 of liever1 ik vraag u3 moet men1 wat men iemand heeft beloofd1 omdat het regtvaardig was#dj1 moet men dat doen1 of bedriegelijk verbreken8 ,crito4 ,men moet het doen4 ,,xi4 ,socrates4 ,zie dan naauwkeurig toe1 wat er van uit dit standpunt volgt4 ,wanneer wij van hier gaan1 zonder den staat te overreden1 doen wij dan niet iemand kwaad1 en wel wien dat het allerminste past1 of doen we 't niet8 ,en blijven wij dan getrouw aan 't gene wij hebben beloofd1 omdat het regtvaardig was1 of niet8 ,crito4 ,ik heb geen antwoord op uwe vraag1 ,socrates1 want ik begrijp ze niet4 ,socrates4 ,beschouw het dan zoo4 ,gesteld3 wanneer wij voornemens waren van hier weg te loopen1 of hoe men 't dan noemen moet2 en de wetten en de staat kwamen bij ons1 en vroegen#da3 zeg1 ,socrates6 wat hebt gij in den zin te doen8 ,dwalen wij1 of zijt gij voornemens door 't gene gij onderneemt1 ons1 de wetten en den geheelen staat te vernietigen1 voor zoo ver 't in uwe magt staat8 ,of meent gij1 dat een staat nog kan blijven bestaan1 en niet onderstboven gekeerd ligt1 in welken de gevelde vonnissen geenerlei kracht hebben1 maar door enkele burgers krachteloos worden1 en vernietigd80--,wat zullen wij1 o ,crito6 op deze en dergelijke redenen zeggen8 ,veel zou menigeen1 voornamelijk een redenaar1 kunnen zeggen over 't vernietigen der wet1 die bepaalt1 dat gewezen vonnissen van kracht zullen zijn4 ,of zullen wij er misschien op antwoorden3 de staat behandelde ons immers onregtvaardig en besliste het geding verkeerd80 ,zullen wij dit zeggen1 of iets anders8 ,crito4 ,dit voorwaar1 o ,socrates6 ,,xii4 ,socrates4 ,wat dan80 zouden de wetten zeggen2 behoort voorwaar ook dit regten over den staat tot het verdrag tusschen ons en u#db1 of brengt dat verdrag mede1 dat gij u zoudt houden aan de gewijsden van den staat80--,verwonderden wij ons dan over hare taal1 dan zouden zij denkelijk zeggen3 ,socrates6 verwonder u niet over 't gene wij zeggen2 maar antwoord2 gij zijt immers gewoon aan het vragen en antwoorden4 ,welaan dan6 wat hebt gij tegen ons en den staat in te brengen1 dat gij tracht ons te vernietigen8 ,hebben wij niet in de eerste plaats u het aanzijn gegeven8 en heeft niet uw vader door onze bemiddeling uwe moeder ten huwelijk genomen1 en u verwekt8 ,overweeg derhalve3 berispt gij iets in die wetten onder ons1 die over 't huwelijk zijn vastgesteld1 dat ze niet goed zijn80 ,ik berisp ze niet10--zou ik zeggen4--,dan op de bepalingen1 op de opvoeding en de vorming van het kroost1 volgens welke gij ook zijt opgevoed8 ,of hebben diegene onzer1 de wetten op dit stuk gegeven1 die uwen vader gebieden u in de muzijk en gymnastiek#dc op te voeden1 dit niet goed geregeld80--,goed10 zou ik zeggen4 ,dat dan daar gelaten2 nadat gij geboren en groot gebragt en opgevoed waart1 zoudt gij ten eersten kunnen beweren1 dat gij niet onze nakomeling en lijfeigene#dd waart1 gij zelf en uwe voorvaderen8 ,en indien dit zoo is1 gelooft gij dan1 dat hetzelfde regt geldt voor u en voor ons8 en meent gij1 dat1 al wat wij ondernemen u te doen1 gij het met hetzelfde regt werom moogt doen8 of hadt gij geen gelijk regt jegens uw' vader1 en jegens uwen heer1 indien gij er eenen hadt1 zoodat ge1 al wat ge ondergingt1 dat niet ook werom mogt doen1 noch tegen te spreken1 wanneer gij harde woorden hooren moest1 noch ontvangene slagen werom te geven1 en evenmin in andere dergelijke gevallen2 maar zou het wel vrijstaan jegens het vaderland en de wetten1 zoodat1 indien wij ondernemen1 u ter dood te brengen1 omdat wij 't voor regtvaardig houden1 ook gij ons1 de wetten en het vaderland1 voor zoo ver ge kunt1 zult beproeven op uwe beurt te vernietigen2--en zult ge zeggen door dat te doen1 goed te handelen1 gij1 die inderdaad werk maakt van de deugd8 ,of zijt ge wijs in dien zin1 dat ge niet weet1 dat1 meer dan uwe moeder en uw vader en al uwe voorvaderen1 het vaderland iets kostelijks is1 meer eerbiedwaardig en heilig en van hoogere waarde in 't oog van goden en van verstandige menschen8 ,en dat men meer vereering en gehoorzaamheid en onderdanigheid moet hebben voor 't vaderland1 wanneer het toornig is8 ,en dat gij het f beter moest inlichten1 f doen1 wat het beveelt1 en ondergaan1 wat het u gebiedt te ondergaan1 en kalm zelfs slagen en boeijen moet verdragen8 ,indien het u ten oorloge drijft om wonden te ontvangen of den dood te lijden1 dat gij dit doen moet1 en dat dit billijk is8 en men niet mag wijken1 noch terugtreden1 noch zijn' post verlaten2 maar n in den oorlog n voor 't gerigt1 en overal moet doen1 wat de staat gebiedt en het vaderland1 of het anders te overtuigen van den eigenlijken aard van het regt8 ,dat geweld te gebruiken#de noch geoorloofd is jegens uwe moeder1 noch jegens uwen vader1 en nog veel minder jegens het vaderland80 ,wat zullen we hierop zeggen1 ,crito6 dat de wetten waarheid spreken of niet8 ,crito4 ,mij dunkt1 ja6 ,,xiii4 ,socrates4 ,zie nu eens1 ,socrates60 zouden welligt de wetten zeggen1 of wij ook in deze bewering gelijk hebben1 dat gij onregtvaardig jegens ons tracht te handelen1 in 't gene gij nu onderneemt4 ,wij namelijk1 na u in het leven geroepen en gehouden1 en u opgevoed1 en u aandeel gegeven te hebben aan al het goede1 dat in onze magt stond1 aan u en al de andere burgers2 wij verklaren echter1--door 't verlof1 dat wij verleenen aan ieder' ,athener1 die wil1 nadat hij burger is geworden#df1 en den staat van zaken en ons1 de wetten1 heeft gezien2--dat1 wien wij niet mogten behagen1 het hem vrijstaat1 om met het zijne heen te gaan1 werwaarts hij wil4 ,en geene van ons1 de wetten1 verhindert noch verbiedt iemand uwer1 indien wij en de staat hem niet behagen1 naar eene van 's lands volkplantingen te verhuizen1 of wanneer hij onder vreemden zich ergens elders wil gaan nerzetten1 met zijne bezittingen daar heen te gaan1 werwaarts hij wil4 ,maar wie uwer blijft1 terwijl hij de wijze ziet1 op welke wij gedingen beslissen en voor 't overige den staat regelen2--dan zeggen wij1 dat deze inderdaad een verdrag met ons heeft aangegaan1 te zullen doen1 wat wij ook mogen gebieden2 en wie niet gehoorzaamt1 dien beweren wij1 dat drievoudig misdoet#dg3 door niet te gehoorzamen aan ons1 die hem in het leven hebben geroepen1--aan ons1 die hem hebben opgevoed2--en dat hij1 bij verdrag beloofd hebbende zeer zeker te gehoorzamen1 noch gehoorzaamt1 noch ook tracht ons te overtuigen1 indien wij iets verkeerds doen2 terwijl wij slechts voorstellen1 en niet woest gebieden1 te doen1 wat wij bevelen1 maar van twee het eene laten kiezen3 f ons te overtuigen1 f te gehoorzamen1 waarvan hij geen van beide doet40 ,,xiv4 ,onder deze schuld dan1 verklaren wij1 zult gij liggen1 o ,socrates6 en niet het minst1 maar van alle ,atheners het meest1 indien gij althans doet1 wat gij voor hebt40 ,indien ik dan zeide3 hoe dat dan80 zouden zij met regt mij laken1 en zeggen1 dat ik een van die ,atheners ben1 die het nadrukkelijkst dit verdrag heb aangegaan4 ,zij zouden toch zeggen3 o ,socrates6 gewigtige bewijzen hebben wij er voor1 dat wij u bevielen1 wij en de staat4 ,nooit zoudt gij toch met meer voorkeur dan alle andere ,atheners er uw verblijf gehouden hebben1 indien hij u niet bij uitnemendheid beviel2 en gij zijt nooit1 zelfs ter bijwoning van spelen en feesten1 uit de stad geweest#dh1 behalve eens naar den ,isthmus2 noch ergens elders heen1 behalve wegens een' of ander veldtogt3 ook hebt gij geenerlei andere reis gedaan zoo als de andere menschen2 ook beving u niet de lust naar een' anderen staat of naar andere wetten om ze te leeren kennen2 maar wij en onze staat waren u genoegzaam3 zoo zeer gaaft gij ons de voorkeur1 en beloofdet gij1 als bij verdrag u volgens ons in den staat te gedragen2 dat blijkt onder anderen daaruit1 dat gij kinderen in denzelven hebt verwekt1 ten bewijze1 dat de staat u beviel4--,daarenboven stond het u onder 't geding zelf vrij1 u tot ballingschap te veroordeelen#di1 wanneer gij wildet1 en1 wat gij nu tegen den wil des staats onderneemt1 toen met zijne toestemming te doen4 ,gij hebt u toen wel is waar groot gehouden1 als of gij niet bedroefd waart1 indien gij moest sterven2 maar gij verkoost1 zoo als gij zeidet1 boven de ballingschap den dood4 ,nu daarentegen schaamt gij u niet over die beweringen1 evenmin als gij u bekreunt om ons1 de wetten1 die gij tracht te niet te doen1 en gij handelt1 gelijk de gemeenste slaaf zou doen2 daar gij tracht weg te loopen1 tegen overeenkomst en verdrag aan1 waarnaar gij met ons zijt overeengekomen u in den staat te gedragen4 ,antwoord in de eerste plaats derhalve hierop1 of wij de waarheid zeggen1 wanneer wij beweren1 dat gij1 inderdaad en niet voor de leus1 bij verdrag hebt beloofd u als burger aan ons te houden2 of is 't niet waar80 ,wat zullen wij hierop zeggen1 ,crito6 ,moeten wij 't niet volstrekt toestemmen8 ,crito4 ,volstrekt1 o ,socrates6 ,socrates4 ,overtreedt gij dus niet wezenlijk10 zouden zij zeggen1 de overeenkomsten en de verdragen met ons zelve8 hoewel gij die noch uit nood#ej hebt aangegaan1 noch omdat gij misleid zijt1 noch genoodzaakt binnen een' korten termijn u te bedenken2 zeventig jaren hebt gij voor u gehad1 in welke het u vrij stond weg te gaan1 indien wij u niet bevielen1 en 't u bleek1 dat de verdragen niet billijk waren4 ,maar gij gaaft noch aan ,lacedaemon de voorkeur1 noch aan ,creta#ea1 die gij toch telkens wl geregeld noemt2 noch aan een' der grieksche of vreemde staten2 in tegendeel1 minder hebt gij u uit denzelven verwijderd dan kreupelen1 en blinden en andere verminkten4 ,zoo uitnemend beviel u klaarblijkelijk1 meer dan de overige ,atheners1 de staat1 en wij1 de wetten4 ,wien toch zou een staat bevallen zonder de wetten8 ,zult gij nu evenwel u niet aan de verdragen houden8--,ja1 gij zult het1 indien gij ons gehoor geeft1 o ,socrates6 en dan zult gij niet belagchelijk zijn door de stad te verlaten40 ,,xv4 ,bedenk toch eens1 wanneer gij die verdragen overtreedt1 en u hierin misgaat1 wat voordeel gij zult bewerken voor u zelven1 of voor uwe vrienden4 ,dat deze toch gevaar zullen loopen van zelve verbannen te worden1 en verstoken van 't verblijf in den staat1 of hun vermogen te verliezen1 dat is ten naastebij klaarblijkelijk4 ,maar gij zelf in de eerste plaats3--wanneer gij naar eene der naastbijgelegene steden gaat1 of naar ,thebe of naar ,megara--want beide zij wl geregeld--2 dan zult gij1 o ,socrates6 als een vijand van hunne staatsregeling komen1 en allen1 die 't belang hunner steden ter harte nemen1 zullen u verdenken1 daar ze u zullen houden voor een' vernietiger van de wetten2--en voor de regters zult gij de openbare meening bevestigen1 dat ze regtvaardig hebben gevonnisd4 ,al wie toch de wetten om verre werpt1 die moet ook noodwendig doorgaan voor een' bederver van jonge en onbezonnene menschen4--,zult gij derhalve de wl ingerigte staten en de zamenleving der braafste menschen vermijden8 ,en zal zoo doende het leven nog iets bekoorlijks voor u behouden8--,of zult gij u bij hen vervoegen1 en1 onbescheiden genoeg zijn om in gesprek te treden8 ,en waarover1 ,socrates8 over de onderwerpen1 die gij hier in den mond hadt1 dat deugd en regtvaardigheid de meeste waarde hebben voor de menschen8 en wat wettig is1 en de wetten8 ,en gelooft gij niet1 dat dan de handelwijze van ,socrates onedel zal schijnen8 ,men moet het althans gelooven4 ,maar1 uit die plaatsen zult gij u verwijderen en naar ,thessali gaan1 naar ,crito's gastvrienden4 ,daar heerscht namelijk de meeste ordeloosheid en losbandigheid2 en denkelijk zouden zij gaarne van u hooren1 hoe belagchelijk gij uit de gevangenis waart weggeloopen in eene of andere vermomming2 een herderskleed of iets anders1 't welk wegloopers plegen in het werk te stellen1 genomen en zoo uw voorkomen veranderd hebbende4 ,maar dat gij1 een oud man1 nu gij waarschijnlijk nog slechts weinig tijds te leven hebt1 het van u kondt verkrijgen1 om1 met overtreding der gewigtigste wetten1 zoo verkleefd aan het leven te hangen1 zal daarover niemand spreken8 ,misschien niet1 wanneer gij niemand krenkt2 anders zult gij1 o ,socrates6 veel hooren1 en dat uwer onwaardig is3 kruipende voor alle menschen zult gij leven als hun slaaf4 ,wat zult gij in ,thessali anders doen dan smullen8 even als of gij om een gastmaal naar ,thessali waart verhuisd4--,en uwe redeneringen over regtvaardigheid en de overige deugden1 waar zullen die blijven8 ,maar1 zult gij zeggen1 om mijner kinderen wille wil ik leven1 om hen groot te brengen en op te voeden8--,hoe8 wilt gij hen naar ,thessali voeren1 en hen dr groot brengen en opvoeden1 en hen tot vreemdelingen maken1 opdat ze u ook dit te danken hebben8--,of1 dit zal nu wel niet plaats hebben3 maar zullen zij1 hier opgevoed1 terwijl gij leeft1 beter gevormd en opgeleid worden1 hoewel gij niet bij hen zijt8 ,uwe naaste betrekkingen zullen immers voor hen zorgen6--,of zullen zij1 wanneer gij naar ,thessali verhuist1 hen verzorgen1 maar verhuist gij naar ,hades woningen#eb1 zullen zij hen dan niet verzorgen8 ,indien zij althans eenige waarde bezitten1 die zich uwe vrienden noemen1 dan moet men het wel gelooven40 ,,xvi4 ,neen1 ,socrates6 gehoorzaam ons1 uwe voedsters1 en acht noch uwe kinderen1 noch het leven1 noch iets anders1 hooger dan 't geen regt is4 ,zoo kunt gij1 in ,hades woningen gekomen1 dit alles bij hen1 die daar 't gebied voeren1 ter uwer verdediging inbrengen4 ,want1 wanneer gij dat doet1 dan is uwe daad1 zoo als blijkt1 noch hier beter voor u1 of regtvaardiger of vromer1 evenmin als voor iemand der uwen2--noch zal het1 wanneer gij ginder komt1 beter voor u zijn4 ,nu daarentegen gaat gij1 indien gij heen gaat1 verongelijkt heen1 niet door ons1 de wetten1 maar door de menschen4 ,gaat gij echter van hier1 met eene zoo schandelijke wedervergelding van onregt en boosheid2 met overtreding van uwe eigene overeenkomsten en verdragen1 met ons aangegaan2 als een booswicht jegens welke het allerminst betaamt1 u zelven namelijk1 en uwe vrienden en 't vaderland1 en ons3 dan zullen wij op u vertoornd zijn1 zoo lang gij leeft2 en ginder zullen onze zusters1 de wetten in den ,hades1 u niet goedgunstig ontvangen1 wetende1 dat gij hebt beproefd ook ons te vernietigen1 voor zoo ver 't in uwe magt was4 ,laat dus ,crito u niet overhalen1 om te doen wat hij zegt1 maar veeleer wij40 ,,xvii4 ,dit1 o lieve vriend ,crito6 moet gij weten1 dat ik meen te hooren1 even als wie de ooren suizen#ec1 fluiten-muzijk meenen te hooren4 ,en in mijn binnenste klinkt de galm dezer taal1 en maakt1 dat ik geene andere kan hooren4 ,weet dan1 althans1 zoo als ik het nu inzie1 dat1 indien gij iets hier tegen inbrengt1 gij het te vergeefs zult zeggen4 ,spreek niet te min1 wanneer gij meent iets meer te weeg te zullen brengen4 ,crito4 ,ach1 ,socrates6 ik weet niets te zeggen4 ,socrates4 ,laat het dan daar1 o ,crito6 en laat ons der goden bevel opvolgen#ed4 ,illustratie ,,aanteekeningen4 ,,aanteekeningen4 ,illustratie ,voetnoot #a3 ,u heeft willen binnenlaten4 444 ,socrates verwondert zich1 dat ,crito door den wachter zoo vroeg is binnengelaten1 omdat er niet vroeg opengedaan werd4 ,voetnoot #b3 ,ik zou--niet--willen verkeeren 444 namelijk1 indien geschieden kon1 wat nu niet kan2 daarom kon ik het niet van mij verkrijgen4 ,voetnoot #c3 ,gelukkig geprezen4 444 ,zoo zegt ook ,phaedo3 gelukkig scheen mij de man om zijn gemoed en om zijne taal1 dat hij zoo zonder vrees1 zoo edel stierf4 ,de gedachte kwam bij mij op1 dat hij niet zonder goddelijk bestel naar de onderwereld afdaalde1 en dat hij daar zalig worden moest40--,en ,socrates zelf in hetzelfde gesprek3 ,koesterde ik niet de hoop1 bij wijze en goedige goden te komen1 en bij gestorvene menschen1 die beter zijn1 dan hier1 dan ware 't niet goed1 dat ik niet treurde over den dood4 ,nu daarentegen heb ik de blijde verwachting1 dat er ook nog voor gestorvenen een leven is1 en wel voor goeden een beter dan voor slechten40 ,en in zijne ,verdediging3 dit eene moet gij bedenken als ontwijfelbaar zeker1 dat er voor den edelen geen kwaad bestaat1 noch bij zijn leven1 noch na den dood2 en dat zijne zaak geenszins door de goden wordt uit het oog verloren4 ,ook mijn tegenwoordig lot komt niet zoo van zelf2 in tegendeel1 't is mij klaarblijkelijk1 dat sterven mij gewin is40 ,voetnoot #d3 ,buiten de wijs4 444 ,plato zegt eigenlijk3 tegen de melodie0--,het leven des braven is als eene muzijk1 in welke overeenstemming en welluidendheid heerschen1 en zelfs schijnbare dissonanten zich oplossen in harmonie4 ,de grondstellingen1 voor hem uit zijne inzigten van waar en goed en schoon voortgevloeid1 zijn het thema1 dat als in zuivere variatin1 zijn leven in lief en leed doorgalmt4 ,zoo zegt ,socrates3 ik houd het voor beter1 dat mijne lier ontstemd ware1 en wanklank deed hooren met het koor1 dat ik bestuurde1 en dat de meeste menschen niet met mij overeenstemden1 maar mij tegenspraken2 dan dat ik alleen met mij zelven niet in harmonie ware en mij tegensprak40 ,voetnoot #e3 ,op mijne jaren--moest sterven4 444 ,socrates was in zijn zeventigste jaar4 ,voetnoot #f3 ,het vaartuig uit ,delos4 444 ,in den beroemden dialoog over de ,onsterfelijkheid betuigt ,echecrates aan ,phaedo zijne verwondering1 dat ,socrates zoo lang na zijne veroordeeling den dood heeft ondergaan4 ,phaedo4 ,dat kwam door eene bijzondere omstandigheid4 ,den dag namelijk vr het vonnis was juist de achtersteven bekranst van het vaartuig1 dat de ,atheners jaarlijks naar ,delos zenden4 ,echecr4 ,wat is dat dan8 ,ph4 ,dat is1 volgens de ,atheners1 het schip1 met hetwelk ,theseus eens naar ,creta voer1 om er de veertien,a heen te brengen1 die hij redde en zich zelven ook4 ,aan ,apollo deden zij toen de gelofte1 zegt men1 om1 zoo zij behouden bleven1 t'elken jare een plegtig gezantschap ter bijwoning der feesten te zullen zenden ter zijner eere op ,delos4 ,dit gezantschap dan zenden zij ook nu nog sedert dien tijd t'elken jare ter eere van den god4 ,nadat nu die zending begonnen is1 is 't bij hen wet1 gedurende dien tijd de stad rein te houden1 en van staatswege niemand ter dood te brengen1 vrdat het vaartuig in ,delos is gekomen1 en van daar weer hier4 ,dit houdt somwijlen een' geruimen tijd aan1 wanneer bij toeval de winden hen ophouden4 ,het begin der zending wordt gerekend van het oogenblik af1 dat de priester van ,apollo den achtersteven van het vaartuig heeft bekranst4 ,dit had juist plaats gehad daags vr het vellen van het vonnis1 en daarom bleef ,socrates lang in de gevangenis tusschen zijn vonnis en zijn' dood0,b4--7,dertig dagen47 ,voetnoot #g3 ,sunium1 een voorgebergte van ,attica1 thans ,cabo di ,colonna4 ,het had op de kruin een' tempel van ,minerva1 en onder aan de kust eene haven4 ,ook stond hier een kasteel1 't welk door opgestane slaven een' tijd lang werd bezet gehouden1 die ,attica plunderden4 7,athenaeus74 ,voetnoot #h3 ,heil ons6 ,de oorspronkelijke uitdrukking gebruikten de ,grieken veel in den zin van een goed voorteeken4 ,zoo min vreest ,socrates den dood1 dat hij1 bij de tijding1 dat hij ze moet ondergaan1 het sterven als een wenschelijk goed beschouwt4 ,de volgende woorden3 zoo het den goden enz41 heeft ,epictetus overgenomen onder de spreuken1 waarmede hij zijn ,handboek besluit4 ,voetnoot #i3 ,die er over te beslissen hebben4 ,crito beaamt hiermede het gezegde van ,socrates niet1 dewijl hij nog steeds de stille hope koestert1 hem te zullen redden3 zoo zeggen althans1 die 444 ,voor het overige worden hier bedoeld de ,elfmannen1 die te ,athene het opzigt hadden over alle gevangenen4 't ,is misschien niet onbelangrijk bij dit ligchaam eenigzins langer stil te staan4 ,hoogelijk werd te ,athene de onschendbaarheid der burgers geerbiedigd3 lijfsdwang werd alleen jegens slaven voor oirbaar gehouden1 zoodat het openbaar eergevoel iemand1 tegen wien het aangewend was1 niet meer als een' burger van gelijken stand beschouwde4 ,de raad moest--dewijl atimie1 met onze eerloosverklaring te vergelijken1 het lot werd van den eens tot gevangenis veroordeelde--zweren1 geen' burger in boeijen te zullen slaan1 behalve wie iets tegen den staat misdeed4 ,spoedig regt vereischten intusschen de zaken van koophandel2 eveneens tegen allerlei woekeraars4 ,buitendien moest de gevangenisstraf wel toegepast worden tegen misdrijven1 die 't algemeene belang en de openbare veiligheid in gevaar schenen te brengen3 ieder burger mogt dan ook als wreker van de geschonden regten des staats optreden1 waarbij persoonlijke vijandschap dikwijls hare rekening vond1 en de ,elfmannen drukke bezigheid4 ,het gevangenzetten1 waarbij de beschuldigde geboeid werd1 diende f tot straf1 f tot waarborg tegen veroordeelden1 heen ter tijde aan het vonnis voldaan1 en tegen beschuldigden1 totdat hunne zaak zou uitgemaakt zijn4 ,maar bijna altijd kon de veroordeelde met eene geldboete vrij1 die men1 om de atimie te ontgaan1 liever betaalde4 ,ter verzwaring echter der boete werd ook de gevangenisstraf toegepast1 vooral tegen schuldenaren van den staat2 zij bleven geboeid1 totdat de schuld was voldaan4 ,het beheer eener zoodanige inrigting met hare velerhande ondergeschikte bedienden vereischte reeds veel werkzaamheid4 ,gewigtiger evenwel was de taak der ,elfmannen1 jegens de gevangenen zelve te vervullen4 ,deze waren geheel in hunne magt gegeven1 in zeker opzigt hunne slaven4 ,zij waren voor hen verantwoordelijk4 ,waarschijnlijk hielden zij aanteekening van wie gevangen geweest was1 dewijl anders diens atimie met der tijd onbewijsbaar kon worden4--,aan den ter dood veroordeelde lieten zij zoo spoedig mogelijk het vonnis voltrekken1 behalve wanneer de wet den tijd bepaalde1 of godsdienstige gebruiken het verhinderden4 ,de vorm bragt mede1 dat zij telkens in persoon den veroordeelde van de overheden overnamen1 en hem naar de gevangenis geleidden4 ,nu beheerschten zij hem geheel en al2 of hij al dan niet in bijzijn van vriend of maag zou sterven1 hing van hen af4 ,was de dag bepaald1 dan begaven zij zich tot den veroordeelde1 namen hem de boeijen af1 en zeiden hem den dood aan4 ,de oprigting van het ligchaam der ,elfmannen1 zoo als wij het gedurende den bloei der democratie te ,athene kennen1 schijnt te vallen in den tijd van ,aristides en ,themistocles1 en geduurd te hebben tot kort na den dood van ,alexander den ,groote4 ,zij werden bij 't lot gekozen1 n uit iederen stam2 een elfde werd hun--als secretaris1 zouden wij zeggen--toegevoegd4 ,vr de aanvaarding van hun ambt moesten zij een onderzoek ondergaan1 en na de aftreding rekenschap afleggen4 ,zeer waarschijnlijk ontvingen zij eene aanzienlijke jaarwedde4 ,voetnoot #aj3 ,een droomgezigt1--zoo even in dezen nacht 444 ,reeds bij ,homerus wordt aan de droomen een voorspellend gewigt gehecht3 ook de droom toch komt van ,zeus60--,bekend is 't1 hoe een droom1 van ,zeus gezonden1 ,agamemnon misleidt2 en hoe een ander1 op last van ,athene1 ,penelope moed inspreekt4 ,ook de treurspeldichters spreken van droomen1 als niet zonder voorbeduidende kracht4 ,bedenkt men nu1 hoe zeer de beschaafde ,griek vertrouwd was met zijne helden- en treurspeldichters1 dan bevreemdt ons de droom van ,socrates en zijne gedachte daarover niet2 om niet te spreken van den bijzonderen toestand1 waarin de edele man zich bevindt4 ,een droomgezigt1 zoo even 444 ,de ,ouden hielden de droomen na middernacht voor de belangrijkste2 en niet zonder psychologischen grond2 de droomen in den voornacht betreffen meest 't gene de ziel gedurende den dag heeft bezig gehouden2 daarom hielden zij meer die na middernacht voor goddelijke ingeving en onthulling der toekomst4 ,voetnoot #aa3 ,in een hel-wit gewaad 444 ,droomgestalten werden voor goddelijk gehouden3 daarom dacht men ze schooner1 grooter en verhevener dan den mensch1 en in blinkend witte kleederen4 ,zoo ook de bijbelsche verschijningen4 ,voetnoot #ab3 ,overmorgen1 o ,socrates6 444 ,woorden van ,achilles1 die1 door ,agamemnon beleedigd1 van ,troje naar huis terug wil keeren4 ,indien mij welligt10 zegt hij tot ,ulysses1 de doorluchtige aardschudder1 ,poseidon eene gelukkige vaart wil verleenen1 dan kan ik in drie dagen het vruchtbare ,phthia bereiken10 d4 i4 zijn vaderland4 ,socrates verstaat onder ,phthia de woonplaats der ziel na hare slaking uit den kerker des stofs1 de oorden1 die des menschen eigenlijk vaderland zijn4 ,bevreemdend is het10 zegt ,nsslin ter dezer plaatse1 dat geen uitlegger er op let1 hoe de jeugdige heldengestalte van ,achilles1 die uit vrije keuze een kort1 maar roemvol leven verkoos boven een lang leven vol genietingen1 ,socrates hier voor oogen zweeft1 en hem als tot gelijke gezindheid bezielt4 ,dit is immers het troostrijke in 't ontzagchelijke treurspel der geschiedenis1 dat de menschen niet alleen bij elkander zijn1 wanneer zij 't zijn1 dat ook de van ons verwijderde1 de overledene voor ons leeft1 en zijn leven en sterven ons ten spiegel wordt1 waarin wij ons gaarne beschouwen40--,socrates zelf zegt in zijne ,verdediging3 men zou kunnen zeggen3 bloost gij niet1 ,socrates6 over de keuze van een bedrijf1 waardoor gij nu gevaar loopt van te sterven800 ,met grond zou ik antwoorden3 niet schoon is dat gesproken1 man6 indien gij meent1 dat een man1 die nog een weinig waarde bezit1 het gevaar van leven of sterven in aanmerking moet nemen4 ,niet daarop alleen moet men zien1 wat men onderneemt1 maar of men iets regtvaardigs doet1 of het tegendeel2 het werk van een' braaf1 of van een' slecht mensch4 ,laag zouden1 naar uwe redenering1 de halve goden zijn1 die bij ,troja sneuvelden1 ook ,thetis' zoon2 en die verachtte zoo zeer het gevaar1 in vergelijking van eene schandelijke handelwijze1 dat1--toen hij wenschte ,hector te dooden1 en zijne moeder1 eene godin1 hem zoo ongeveer1 geloof ik1 toesprak3 mijn zoon1 wreekt gij den dood van uwen vriend ,patroclus1 en doodt gij ,hector1 dan zult gij sterven2 7want terstond na ,hector is uw sterflot bepaald700--hij dood en gevaar verachtte4----,terstond100 zeide hij1 zou ik willen sterven1 na den onverlaat te hebben doen boeten1 opdat ik niet hier blijf1 bij de hooge stevens der schepen1 om uitgelagchen te worden1 als een nutteloos pak der aarde400 ,voetnoot #ac3 ,luister nu nog naar mij 444 ,derhalve had ,crito vroeger reeds vruchteloos getracht1 ,socrates over te halen1 om zich door de vlugt te redden4 ,voetnoot #ad3 ,er geen' ooit weer zal vinden 444 ,cicero had deze plaats voor oogen in zijn werkje over de ,vriendschap1 waar hij ,laelius over ,scipio laat zeggen3 het doet mij aan1 dat ik van een' zoo heerlijk vriend beroofd ben1 als1 naar mijn oordeel1 er niemand ooit weer zal bestaan40 ,voetnoot #ae3 ,het geld hooger te achten 444 ,niemand zou10 zegt ,demosthenes in zijne redevoering over den ,vrede1 kunnen zeggen1 dat mijne handelingen als staatsman eenige winst bedoelen4 ,en daarom toont zich mij zuiver en gelijk het is1 het belang van den staat1 't welk immer uit de zaken voortvloeit4 ,maar1 wanneer men aan de andere zijde1 als op eene schaal1 er geld bijlegt1 dan slaat het op eens door1 en trekt de bewijsgronden mede naar beneden2 en wie dit doet1 kan niet meer1 noch iets waars1 noch iets gezonds meer denken1 over geene enkele zaak40 ,voetnoot #af3 ,den grooten hoop 444 ,die tallooze1 oneenige1 oproerige menigte1 nooit zich zelve magtig1 met gelijke onberadenheid gereed tot eigen of tot eens anders ongeluk10--zegt ,seneca--is door vele ouden naar waarde gegispt4--,wie zou zich gelukkig gevoelen10 zegt ,plato ergens1 met te leven naar den grooten hoop1 om te worden toegejuicht en gevierd1 als een speelbal van 't volk geslingerd1 uitgefloten1 gestraft1 gedood en beklaagd80--,vraagt mij 7,horatius7 het volk1 waarom ik niet zoek of mijd1 wat het zelf bemint of haat2 dan wil ik antwoorden1 gelijk eertijds de sluwe vos den zieken leeuw3 omdat ik schrik van de voetstappen1 alle naar u toe gerigt1 en geene terug4 ,gij zijt een veelkoppig monster3 waaraan toch zal ik mij houden1 of aan wien800 ,voetnoot #ag3 ,het ergste kwaad 444 ,er is volgens ,plato slechts n kwaad3 gebrek aan inzigt1 en slechts n goed3 verstand4 ,ten bewijze een paar plaatsen van de door ,nsslin verzamelde3 waarin iemand verstandig is1 daarin is hij goed2 waarin iemand onverstandig is1 daarin is hij slecht4--,alle pogen en volharden der ziel1 door verstand bestuurd1 brengt zegen2 met onverstand het tegendeel40--,met ,plato houden voorzeker de onbekrompen-verlichte onder onze landgenooten gebrek aan inzigt voor het hoogste kwaad2 want inderdaad1 de mensch wil wel het goede1 zoodra hij slechts vastelijk overtuigd is1 dat het wezenlijk goed is4 ,eene ware stelling6 maar die door sommige ook welmeenende ,christenen niet wordt toegegeven6 ,voetnoot #ah3 ,sycophanten 444 eigenlijk3 vijgenaangevers1 verklikkers van wie vijgen uitvoert1 't welk in ,attica verboden was4 7,athenaeus47 ,in 't algemeen3 wie valsche geruchten van anderen verbreidt1 en anderen tegen elkander ophitst1 of uit winzucht anderen aanklaagt1 chicaneur4 ,festus geeft eene andere verklaring4 ,zie ook ,c4 ,sigon4 de republ4 ,athen41 en ,suidas4 ,voetnoot #ai3 ,de vreemdelingen 444 ,om niemand te ,athene aan eenig gevaar bloot te stellen van beschuldigd te worden ,socrates uit de gevangenis te hebben willen ontvoeren1 vermeldt ,plato hier alleen vreemdelingen4 ,crito zelf was door zijne positie en zijn' ouderdom het meest tegen onaangename gevolgen beveiligd1 en is denkelijk kort na ,socrates overleden4 ,cebes1 die hier genoemd wordt1 heet doorgaans1 maar zonder genoegzamen grond1 de schrijver te zijn van eene zedekundige verhandeling3 de ,schilderij4 ,wie evenwel de schrijver moge zijn1 men vindt er den hoogen ernst en de warmte van ,socrates4 ,simmias van ,thebe1 gelijk ook ,cebes1 waren beide leerlingen van ,critolaus1 een beroemd ,pythagorer1 en beide warme vrienden van ,socrates4 ,onder de hier vermelden kunnen ook behoord hebben3 ,phaedondes1 eveneens van ,thebe1 en ,euclides van ,megara1 niet met den alexandrijner te verwarren2 en ,terpsion2 en ,echecrates van ,phlius1 in ,sicyoni2 en ,phaedo1 uit ,elis4 ,voetnoot #bj3 ,geef--uwe redding niet op 444 ,wel weet ,crito1 hoe ,socrates over het sterven denkt2 maar in zijne warme vriendschap denkt hij1 al te overijld1 dat de liefde tot het leven1 die al wat leeft1 is aangeboren1 zich ook nog bij ,socrates krachtig doet gelden4 ,voetnoot #ba3 't ,gene gij voor 't gerigt gezegd hebt 444 ,zou ik0--dit was1 volgens ,plato1 zijne taal--mij verbanning waardig keuren8 ,daarmede zoudt gij welligt genoegen nemen4 ,maar veel liefde zou ik voor het leven moeten hebben1 o ,atheners6 indien ik zoo onverstandig ware1 om niet te kunnen berekenen1 dat gij1 mijne medeburgers1 mijne leefwijze en mijne taal niet kondt verdragen1 maar ze u bezwaarlijk en hatelijk zijn geworden1 zoodat gij tracht er af te komen2 en zullen voorwaar anderen ze gemakkelijk dulden8 ,verre van daar1 o atheensche mannen6 ,een heerlijk leven zou het derhalve voor mij zijn1 wanneer ik1 zoo bejaard1 uit de stad ging1 om1 telkens verjaagd1 de eene stad met de andere te verwisselen4 ,want ik weet vast1 dat1 waar ik kom1 de jongere menschen naar mijne taal zullen hooren1 gelijk hier4 ,en wijs ik hen van de hand1 dan zullen zij mij verdrijven en de ouderen daartoe overreden40 ,voetnoot #bb3 ,naar ,thessali 444 ,onbedachtzaam noemt ,crito juist ,thessali4 ,zie hoofdstuk #ae4 ,dat land stond in kwaad geruchte1 als het land van sluwe list en bedrog en ongebondenheid1 waarvan ,j4 ,c4 ,scaliger een voorbeeld aanhaalt4 ,bij ,athenaeus hebben zij altijd honger2 hunne vraatzucht wordt bij wijze van spreekwoord aangehaald4 ,zij zouden de ,perzen1 even weelderig als zij zelve1 naar ,griekenland hebben uitgenoodigd2 en later door ,philippus met gastmalen zijn gewonnen4 ,xenophon schrijft de verdorvenheid van ,critias1 het hoofd der dertig tirannen1 mede toe aan zijn verblijf als balling in ,thessali4 ,ten tijde van ,horatius was het berucht wegens zijne giftmengers en toovenaars4 ,voetnoot #bc3 ,uwe zonen 444 ,men vindt er drie vermeld3 ,lamprocles1 ,sophroniscus en ,menexenus1 de twee laatste verwekt bij ,myrto1 de dochter van ,aristides den regtvaardige4--,zoo lang men de beantwoording van ,crito's bedenkingen door ,socrates niet heeft gehoord1 weet men niet1 wat deze zal aanvoeren tegen 't gene hier zoo roerend en met zoo veel aandrang wordt bijgebragt1 om ,socrates' vaderlijk gevoel te schokken1 en om zijne eigenliefde in beweging te brengen4 ,crito's al te dringende1 bijna onbescheidene taal vindt hare verontschuldiging in zijne warme vriendschap en zijn vurig verlangen om ,socrates te redden4 ,voetnoot #bd3 ,der weezen lot 444 ,de dag1 die 't kind tot een wees maakt1 berooft hem van al zijne speelgenooten2 overal slaat hij de oogen neder2 tranen biggelen langs zijne wangen4 ,in zijne behoefte gaat het kind naar zijns vaders vrienden1 en trekt hen bij het kleed2 van diegene onder hen1 die medelijden met hem hebben1 reikt hem iemand een' kleinen beker2 en zoo bevochtigt hij wel zijne lippen1 maar niet zijn gehemelte4 ,de knaap1 wiens beide ouders nog in leven zijn1 jaagt hem van het gastmaal1 en slaat hem1 en graauwt hem toe3 ga zoo heen6 uw vader eet immers niet met ons600 7,homerus47 ,voetnoot #be3 ,voor 't gerigt--zijt opgekomen 444 ,forster1 bij ,buttmann aangehaald1 zegt1 dat hier misschien bedoeld wordt eene wet bij ,lysias vermeld3 dat het den beklaagde1 die zijne zaak wantrouwde1 vrijstond1 zich door de vlugt aan de gevolgen van derzelver behandeling te onttrekken40 ,of men moet het op ,anytos toepassen1 die1 volgens ,libanius1 in zijne ,verdediging van ,socrates1 na de door hem ingestelde beschuldiging1 met den beklaagde zich wilde verzoenen4 ,maar dit is zeer twijfelachtig2 waar is het1 dat1 wanneer partijen1 vr de beslissing van het pleit1 zich met elkander verzoenden1 in verschillende gevallen de zaak werd bijgelegd4 ,de aanklager had dan duizend drachmen boete te betalen4 7,wachsmuth1 ,,ii1 #a1 #bhe47 ,in het volgende wordt de loop van het regtsgeding vergeleken met de drie hoofddeelen van een drama3 het verschijnen voor 't gerigt met de inleiding en de opgave van 't onderwerp2--het voeren van 't geding met de handeling en hare verwikkelingen2--en de uitspraak van het vonnis met de ontknooping4 ,wat ,crito laakt1 is het verschijnen van ,socrates voor den regter2 wat hem grieft1 is de uitslag van het treurspel1 dien hij aan gebrek aan inzigt bij hem zelven en zijne vrienden toeschrijft4 ,voetnoot #bf3 ,even min als gij u zelven 444 ,dit bijvoegsel verwacht men hier niet bij ,crito's klagen over de achteloosheid en lafheid van de vrienden van ,socrates1 en niet van ,socrates zelven4 ,maar als onwillekeurig ontsnapt hem daarbij eene ligte berisping tegen den leermeester zelven2 dat komt voort uit eene edele verontwaardiging1 dat ,socrates niet is gered1 en zich nu niet wil laten redden4 ,voetnoot #bg3 ,des te bezwaarlijker 444 ,volgens ,leo is de meening van ,socrates3 des te minder kan ik uwe zorg goedkeuren en er gebruik van maken10 in tegenstelling met3 uw ijveren is mij veel waard1 dewijl het als lofwaardig zeer aannemelijk is40--,ons schijnt ,socrates toe te willen zeggen3 de aandrang1 met welken gij mij tot de vlugt aanspoort1 ontroert mij als een blijk uwer warme liefde2 en uit onwillekeurigen afkeer van den dood1 die in ieder schepsel leeft1 zou ik uwe voorslagen gehoor geven1 indien slechts mijn pligt het toelaat3 maar zoo niet1 dan kost het mij n om uwe liefde1 n om dien afkeer1 slechts te meer moeite1 uwen aandrang te weerstaan en standvastig te blijven sterven40 ,voetnoot #bh3 ,aan niets anders gehoor geef1 dan aan het inzigt 444 ,want10 zegt ,socrates elders bij ,plato1 de man1 voor wien al wat tot geluk voert1 alleen van hem zelven afhangt1 voor wien het niet1 verknocht aan voor- of tegenspoed1 van anderen noodwendig afhankelijk wordt en geheel onzeker2 die man heeft zich den besten levensweg bereid3 die is de zelfstandige1 de dappere1 de wijze2 dien zal men1 bij 't verwerven of verliezen van kinderen1 of van geld en goed1 zich noch te zeer zien verblijden noch bedroeven1 dewijl hij al zijne hoop stelt op zich zelven40--,en die zelfstandige man10 zegt ,epictetus1 was ,socrates1 die van al wat hem voorkwam1 op niets anders lette dan op de rede1 d4 i4 op zijne heilige1 innige overtuiging van pligt40 ,voetnoot #bi3 ,dezelfde inzigten 444 ,namelijk over burgerpligt en verachting van den dood4 ,voetnoot #cj3 ,schrikbeelden 444 ,de oorspronkelijke uitdrukking beteekent3 een kind met zekere gebaren en onder het uitspreken van het woord ,mormo bang maken2 dan3 iemand bang maken door schrikbeelden1 en in 't algemeen3 iemand 7een' meest ongegronden7 schrik aanjagen40 ,voetnoot #ca3 ,hoe kunnen wij 444 ,buttmann1 ,leo en de meeste andere uitleggers leggen ,crito deze vraag in den mond4 ,wij volgden ,stallbaum3 de rede wordt er te vuriger door4 ,voetnoot #cb3 ,of de bewering altijd geldig is1 of niet 444 ,namelijk of niet geldig4 ,drievoudig is de vraag3 #a4 of de bewering gegrond is2 #b4 of ze ongegrond is2 #c4 of ze vroeger gegrond was1 maar nu niet meer4 7,buttmann47 ,voetnoot #cc3 ,zich ernstig op ligchaamsoefeningen toelegt 444 ,bekend is 't1 hoe veel werk de ,grieken van deze oefeningen maakten1 hoe hunne nationale feesten voor een gewigtig deel in dezelve bestonden1 en haar zoo een bijzonder gewigt bijzetten in de oogen des volks4 ,levendig begrepen zij1 hoe veel de gezondheid en de volledige ontwikkeling van de kracht des ligchaams toebrengt tot die der ziel4 ,verg4 aant4 #ec4 ,voetnoot #cd3 ,die des ,eenen 444 't ,is duidelijk10 zegt ,nsslin ter dezer plaatse1 dat ,socrates hier ,god meent40 ,eenige plaatsen bij ,plato1 die hij ten bewijze aanvoert1 laten wij hier volgen3 ,een is wijzer dan alle2 die alleen is de maatstaf4--,god zij onze regel in alles1 meer dan eenig mensch4--,niemand is wijs1 dan 7de7 ,god2 de menschelijke wijsheid is weinig waard2 en onder de menschen is hij de wijsste1 die dit met ,socrates heeft ingezien4--,men moet ,gode zoo veel mogelijk gelijkvormig worden2 die gelijkvormigheid bestaat in verstandig1 braaf en vroom te zijn4--,twee voorbeelden hebben wij3 het goddelijke1 dat van het hoogste geluk2 het niet-goddelijke1 dat der rampzaligheid40 ,voetnoot #ce3 ,heeft--het leven--iets bekoorlijks8 444 ,men wane niet--zoo als bij eenzijdige gevolgtrekking welligt het geval zou kunnen zijn1--dat ,socrates hier zijlings den zelfmoord verdedigt4 ,in tegendeel3 volgens hem staat ieder mensch hier op eenen post1 hem door ,god aangewezen1 en dien hij zonder het hoogst bevel niet mag verlaten4 ,voetnoot #cf3 7,wij houden7 dus 7de ziel7 voor kostelijker4 ,onder alles1 wat wij hebben10 zegt ,socrates elders1 is naast ,god onze ziel het goddelijkste40 ,en3 hoe veel geringer een ongeluk is het met een ziekelijk ligchaam te leven1 dan met eene bedorvene1 onheilige ziel60 ,meer gelijkluidende plaatsen heeft ,nsslin bijeengebragt4 ,voetnoot #cg3 ,de vorige 444 ,de redenering1 welke wij hebben doorgeloopen10 namelijk over 't oordeel van den grooten hoop1 schijnt nog dezelfde10 verschilt niets van die1 welke wij vroeger hebben uiteengezet1 toen ik nog niet was aangeklaagd4 ,hierop schijnen de woorden de vorige te doelen4 ,anderen vatten de plaats anders op4 ,voetnoot #ch3 ,niet tegen mijnen zin 444 ,de edele vriendschap1 met welke gij mij herhaaldelijk aanraadt te vlugten1 acht ik alleszins hoog2 maar1 daar ik mij door geen' invloed van buiten laat leiden1 moet gij toch mijn inzigt behoorlijk laten gelden4 ,voetnoot #ci3 ,wie onregt lijdt1 het weerom doen 444 ,nsslin trekt uit deze plaats1 waarbij hij ettelijke anderen voegt1 het gevolg1 dat men te overijld den ,ouden alle begrip van liefde jegens vijanden heeft ontzegd2 en dat in de meeste plaatsen hunner schriften1 waar haat jegens vijanden wordt gebillijkt1 de vijand in den oorlog wordt bedoeld4--,alle begrip 444 dit is te veel gezegd2 maar alleen ,socrates en de zijnen stonden met enkele edelen hooger dan de groote hoop2 en ,socrates zelf is in zijne ,verdediging zoo schamper1 zijne taal zoo vernederend voor regters en tegenpartij1 dat daarbij het denken aan wraak natuurlijk bij u opkomt4 ,buitendien moet men niet vergeten1 hoe weinig algemeenen invloed bij de ,ouden de wijsgeerige school had op de praktiek des levens4 7,verg4 onze inleiding47 ,deze spreekt veeleer bij de dramatische dichters3 het tooneel en het leven der ,ouden stond in veel naauwer verband dan bij ons4 ,en uit deze blijkt1 dat wraak bij de ,ouden niet alleen geoorloofd was1 maar zelfs eene zaak van eer4 ,eene groote zaak versta ik10 zegt ,archilochus1 hem1 die mij kwaad gedaan heeft1 met vreesselijk kwaad te vergelden40 ,dat bij 't volk wraak de leuze was1 blijkt eveneens uit vele plaatsen bij de treurspeldichters2 in 't algemeen eischten de ,grieken van den man in staat te zijn om zijn vaderland nuttig1 zijn' vijand geducht te zijn4 ,zij kennen den man1 den burger2 aan het goddelijke ,christendom was en blijft het voorbehouden den mensch te leeren zegenen1 wie hem vloekt4 ,voetnoot #dj3 ,beloofd1 omdat het regtvaardig was 444 ,het niet nakomen van eene vrijwillige belofte berokkende--bij de ,romeinen althans--in zekere mate eerloosheid4 ,voetnoot #da3 ,en de wetten -- -- vroegen 444 ,dit welsprekend leenen van ziel en spraak aan iets onbezields is meermalen nagevolgd4 ,bij ,buttmann vindt men eene dergelijke plaats aangehaald uit de3 ,oeuvres de ,frdric ,,ii1 publies du vivant de l'auteur40 ,voetnoot #db3 ,tot het verdrag tusschen ons en u 444 ,leo gelooft1 dat ,socrates hier ook bedoelt3 den eed1 dien de atheensche burgers moesten afleggen1 van dezen inhoud3 aan de wetten1 die vastgesteld worden1 zal ik gehoorzamen1 en aan alle andere1 welke het volk met gemeen overleg zal vaststellen2--en indien iemand de wetten vernietigt1 of ze niet gehoorzaamt1 dat zal ik niet toelaten1 maar tegengaan1 zoo wel alleen1 als met allen40 ,voetnoot #dc3 ,muzijk en gymnastiek 444 ,volledige ontwikkeling naar ziel en ligchaam4 ,gelijk namelijk bij ons de gymnastiek in ruimen zin de beoefening bevat van al wat het ligchaam kracht1 vlugheid en bevalligheid kan bijzetten2 zoo verstonden de ,grieken onder muzijk--der ,muzen wetenschap--de schoone wetenschappen1 pozij1 welsprekendheid1 wijsbegeerte1 de eigenlijke muzijk2 in n woord1 al wat den smaak voor 't schoone ontwikkelt en de ziel veredelt4 ,tot eene opvoeding1 die wij fatsoenlijk zouden noemen1 behoorden3 letterkunde in ruimen zin1 muzijk en gymnastiek4 ,wie b4 v4 niet in eigenlijke muzijk ervaren was1 werd niet voor een' beschaafd man gehouden4 ,protagoras schildert de opvoeding der atheensche jeugd aldus3 ,van de teerste kindschheid af aan1 zoo lang de naaste betrekkingen leven1 onderwijzen en vermanen zij het kind4 ,zoodra het1 wat er gezegd wordt1 kan begrijpen1 doen de minne en de moeder en de oppasser en de vader zelf hun best1 dat het kind zoo goed mogelijk worde1 en onderrigten hem bij ieder woord of daad1 en toonen hem1 dat het eene regtvaardig1 het andere onregtvaardig is1 en schoon of niet1 en vroom of goddeloos2 en dat hij het eene doe1 het andere niet4 ,en gehoorzaamt hij vrijwillig1 dan is 't wl2 zoo niet1 dan brengen ze hem1 als een kromgegroeid rijsje1 teregt door dreigen en slaan4 ,daarna zenden zij hem naar school1 en drukken het den meester veel meer op het hart1 om te zorgen voor de zedigheid der kinderen1 dan voor hun lezen en hun spelen op de lier4 ,de meesters zorgen hiervoor2 en wanneer zij dan het lezen geleerd hebben1 en weldra het geschrevene zullen verstaan1 gelijk vroeger den toon1 dan geven zij hun op de banken de werken van voortreffelijke dichters te lezen1 en laten ze hen van buiten leeren1 welke vele teregtwijzingen bevatten1 en vele verhalen van de deugden van de mannen van ouds1 die ze roemen en verheffen2 opdat de knaap naijverig hen navolge1 en trachte even zoo voortreffelijk te worden4 ,de muzijkmeesters dragen eveneens op dergelijke wijze zorg voor zedigheid1 en dat de knapen geen kwaad doen2 daarenboven1 wanneer zij geleerd hebben de lier te bespelen1 leeren zij hun weder gedichten van andere dichters1 van lierdichters1 die ze op muzijk brengen2 en zij dwingen maat en harmonie in de ziel der knapen1 opdat zij zachter worden1 en1 meer aan maat en regel gewend1 geschikt voor woord en daad4 ,want het geheele leven van den mensch behoeft maat en gepasten toon4--,dan zendt men hen nog naar den meester in ligchaamsoefeningen1 opdat zij met een beter ontwikkeld ligchaam1 ook eene edele denkwijze kunnen opvolgen1 en niet genoodzaakt worden lafhartig te handelen wegens gemis aan ligchamelijke kracht en vlugheid en in oorlog en in andere bedrijven4 ,dit doen de meest vermogenden1 wier kinderen het vroegst en het langst de scholen bezoeken40 ,dus3 huisselijke opvoeding2--lezen en de beginselen der muzijk1 dichtstukken van buiten leeren2--eigenlijke muzijk en lierdicht2--ligchaamsoefeningen2 terwijl overal orde en zedigheid streng werd geischt2 dit was1 naar ,solons instellingen1 de gang der voorbereidende vorming der jeugd4 ,wat wij nog meer hebben genoemd1 leerde de verder gevorderde jongeling van mannen als ,protagoras en anderen4 ,voetnoot #dd3 ,lijfeigene 444 zoo als ,demaratus tot koning ,xerxes zeide3 ,vrij zijn de ,spartanen1 maar toch niet geheel2 want over hen heerscht de wet1 aan welke zij meer dan de uwen aan u gehoorzamen40 ,voetnoot #de3 ,geweld te gebruiken 444 ,niet alleen dit was snood2 maar de zoon1 die zijne ouders den verschuldigden eerbied niet betoonde1 werd van alle ambten uitgesloten4 ,voetnoot #df3 ,burger is geworden 444 ,de jonge ,athener1 die 't volledig burgerregt verlangde1 werd opgeteekend in de kieslijst2 maar eerst moest hij een onderzoek ondergaan over afkomst1 wettige geboorte1 in n woord over 't gene als vereischte voor het burgerregt werd aangemerkt4 7,stallbaum1 ,buttmann1 ,schleiermacher4--,maar ,leo volgt eene andere lezing1 die volgens ,st4 slechts in een hdsch4 voorkomt1 maar vroeger algemeen werd gevolgd47 ,voetnoot #dg3 ,drievoudig misdoet 444 ,jegens de wetten3 #a4 als de oorzaken van zijn aanwezen2 #b4 als zijne opvoedsters2 #c4 als nooit onredelijke gebiedsters1 die slechts voorstellen 444 ,keuren en wetsbepalingen werden1 vr de bekrachtiging1 openlijk ten toon gesteld2 om ze door ieder te laten lezen en beoordeelen1 of ook iemand iets beters had voor te stellen4 ,voetnoot #dh3 ,nooit -- -- uit de stad geweest 444 ,zie de ,inleiding4 ,voetnoot #di3 ,u tot ballingschap te veroordeelen 444 ,de aanklager gaf1 althans in gevalle dit niet bij de wet was bepaald1 de straf op1 die naar zijn inzigt de beklaagde door zijn misdrijf had verdiend4 ,was dan de zaak geregtelijk onderzocht1 dan vroeg de overheid1 in gevalle de beklaagde werd veroordeeld1 den veroordeelde1 welke straf hij zelf meende verdiend te hebben4 ,het antwoord van ,socrates vindt de lezer in meergemelde verhandeling van ,prof4 ,p4 ,hofstede de ,groot4 ,voetnoot #ej3 ,noch uit nood 444 ,de sprekend ingevoerde wetten ontzenuwen hier alle mogelijke exceptin1 die tegen de geldigheid van een aangegaan verdrag kunnen worden ingebragt4 7,jacobs47 ,voetnoot #ea3 ,lacedaemon -- -- ,creta 444 ,in ,plato's werk3 ,over den ,staat10 worden deze staatsregelingen door ,socrates als de beste geprezen 7,,viii1 #edd c471 en zoo op meer plaatsen1 bij ,buttmann verzameld4 ,xenophon1 gelijk bekend is1 zeer met ,lacedaemon ingenomen1 prijst hare staatsinrigting1 onder anderen1 wegens de voorbeeldige gehoorzaamheid der burgers1 en de hooge achting jegens grijsaards4 ,plato prijst als eene der voortreffelijkste verordeningen in ,creta en ,sparta1 dat het jonge menschen verboden was hunne wijsheid uit te kramen over eenige wet1 of ze goed was of niet4 ,had een bejaard man er eenige aanmerking op te maken1 dan had hij het der overheid mede te deelen1 mits niet in tegenwoordigheid van jonge lieden4 ,voetnoot #eb3 ,hades woningen 444 der dooden verblijf4 ,voetnoot #ec3 ,wie de ooren suizen 444 ,er staat3 die de ,corybanten-ongesteldheid hebben40 ,corybanten waren priesters1 die1 zoo ze dachten1 vol van de godheid1 dansten4 ,corybanten-ziekte1 eene ingebeelde ongesteldheid1 waarbij men meende fluiten-muzijk te hooren1 en die men waande van de ,corybanten te komen4 ,de zieken werden daarbij door geweldige onrust gejaagd1 en gekweld door eene slapeloosheid1 die door muzijk genezen werd4--,schleiermacher's opvatting van deze plaats scheen ons de voorkeur te verdienen1 boven 't geen anderen hebben1 b4 v4 ,corybanten in geestdrift1 de ,corybantiasten1 enz4 ,voetnoot #ed3 ,der goden bevel opvolgen 444 ,hoe geheel ,socrates zich aan den goddelijken wil overgaf1 blijkt overvloedig uit eene reeks van heerlijke plaatsen1 door ,nsslin bijeengebragt4 ,voetnoten ,voetnoot ,a3 ,veertien kinderen1 die de ,atheners jaarlijks aan ,minos van ,creta moesten zenden1 tot boete voor den moord1 aan zijnen zoon ,androgeus gepleegd4 ,voetnoot ,b3 ,het woord theorie1 dat wij hier hebben vertaald door gezantschap1 zending1 beteekent eigenlijk3 eene verrigting ter vereering van den god4 ,illustratie ,,naamlijst ,,der ,,inteekenaren4 ,illustratie ,z4 ,m4 ,,de ,,koning ,,der ,,nederlanden4 #ab ,expl4 ,z4 ,k4 ,h4 ,,prins ,,frederik ,,der ,,nederlanden4 #aj ,expl4 ,adriani1 ,n4 van der ,tuuk1 predikant te ,brielle4 ,amshoff1 ,m4 ,a41 predikant te ,groningen4 ,bakker1 ,j41 predikant te ,sappemeer4 ,bakker1 ,mr4 ,a4 ,c4 ,h41 arr4 direct4 der belast4 te ,winschoten4 ,banck1 ,j41 aldaar4 ,bank1 ,m4 ,a4 van der1 pred4 bij de waalsche gem4 te ,utrecht4 ,bazendijk1 ,p4 ,m41 boekhandelaar te ,rotterdam4 #b expl4 ,berg1 ,p4 ,f4 van den1 aldaar4 ,bisdom1 ,mr4 ,d4 ,a41 griffier te ,wageningen4 ,blaauw1 ,h41 theol4 cand4 te ,groningen4 ,bleijenberg1 ,h41 predikant te ,zwolle4 ,boer ,ez41 ,j4 de1 te ,groningen4 ,boom1 ,c41 wethouder te ,tholen4 ,borgesius1 ,j4 ,g41 theol4 cand4 te ,groningen4 ,bos1 ,wed4 ,n4 ,h41 te ,winschoten4 ,bosch1 ,j4 van den1 stads-schoolonderwijzer te ,tholen4 ,broecke1 ,mr4 ,ph4 van den1 rijks-advokaat te ,middelburg4 ,broek1 ,p4 ,w4 van den1 predikant te ,rotterdam4 ,broekman1 ,g4 ,h41 notaris1 voor het leesgezelschap3 ,tot ,nut en ,uitspanning1 te ,rotterdam4 ,broese ,comp41 boekhandelaars te ,breda4 ,bronsema1 ,r41 steen- en pannefabrijkant te ,winschoten4 ,brouwer1 ,g41 boekhandelaar te ,deventer4 ,brugsma1 ,a4 ,l41 litt4 hum4 cand4 te ,middelstum4 ,brugsma1 ,b41 onderwijzer te ,groningen4 ,buddingh1 ,d41 leeraar aan de koninklijke academie te ,delft4 ,buning1 ,h4 ,c41 student te ,groningen4 ,burger1 ,d41 te ,rotterdam4 ,burgerhoudt1 ,j4 ,j41 te ,utrecht4 ,busman1 ,c4 ,star1 lid van de tweede kamer der staten-generaal1 pres4 der arr4-regtb4 te ,groningen4 ,busscher1 ,h41 apotheker te ,winschoten4 ,callenfels1 ,j4 ,w41 med4 doct4 te ,vlissingen4 ,cannegieter ,j4 ,jz41 ,d41 predikant te ,tjum4 ,cannegieter1 ,mr4 ,t41 president der arr4-regtbank te ,winschoten4 ,cate1 ,h4 ,iszn4 ten1 predikant te ,pieterzijl4 ,chateleux1 ,p4 ,a4 de1 ontv4 der in- en uitgaande regten te ,bath4 ,cock1 ,h4 ,g4 de1 bew4 van hypoth4 en het kadaster te ,winschoten4 ,cock1 ,r4 ,t4 de1 ontvanger der registratie aldaar4 ,coevorden1 ,c4 ,n4 ,diepenheim van1 te ,amsterdam4 ,cohen1 ,l4 ,ali1 med4 doct4 te ,groningen4 ,cornelissen1 ,mr4 ,j41 te ,steenwijk4 ,costerus1 ,dr4 ,p4 ,j41 rector der lat4 scholen te ,sneek4 ,croese1 ,r41 boekhandelaar te ,amsterdam4 ,crull1 ,p4 ,hofstede1 med4 doct4 te ,meppel4 ,daalen1 ,mr4 ,h4 ,b4 van1 notaris en secret4 der stad ,wageningen4 #b ex4 ,daenius1 ,a41 litt4 cand4 te ,assen4 ,dageus1 ,d41 predikant te ,rijsom4 ,dam1 ,h4 ,w4 van1 te ,rotterdam4 #e expl4 ,dapper1 ,l4 ,s4 ,p41 te ,vianen4 ,delprat1 ,g4 ,h4 ,m41 predikant te ,rotterdam4 #b expl4 ,diephuis1 ,mr4 ,g41 regter in de arr4-regtb4 te ,winschoten4 ,dikema1 ,l41 instituteur te ,hoogezand4 ,dikkers1 ,h41 rijks-ontvanger te ,delden4 ,doesburgh1 ,h4 ,g4 ,j4 van1 predikant te ,rotterdam4 ,doorn1 ,e4 ,c4 ,u4 van1 te ,utrecht4 ,duinen1 ,m4 ,j4 van1 kostschoolhouderes te ,winschoten4 ,duinen1 ,t4 van1 predikant te ,surhuisterveen4 ,dull1 ,mr4 ,c4 ,w41 regter in de arr4-regtb4 te ,winschoten4 #b expl4 ,dijk1 ,egge van1 logementhouder aldaar4 ,dijk1 ,wed41 aldaar4 ,ebens1 ,b41 aldaar4 ,edelink1 ,h41 jur4 cand4 te ,groningen4 ,eekma1 ,o4 ,j41 te ,zalt-,bommel4 ,emmen1 ,mr4 ,w4 ,r41 procureur te ,winschoten4 ,engelkens1 ,mr4 ,h4 ,j41 burgemeester aldaar4 #d expl4 ,engers1 ,m4 ,s41 negotiant aldaar4 ,eijk1 ,j4 ,p4 ,sprenger van1 predikant te ,rotterdam4 ,fabius1 ,a4 ,n41 student te ,groningen4 ,fabius1 ,a4 ,n41 te ,steenwijk4 ,faille1 ,j4 ,baart de la1 hoogleeraar te ,groningen4 ,feenstra ,pz41 ,p41 predikant te ,sappemeer4 ,feenstra ,t4 ,s41 boekhandelaar te ,sneek4 #b expl4 ,feis1 ,r41 mr1 kleermaker te ,winschoten4 ,feis1 ,rz41 ,w41 koopman in manufacturen aldaar4 ,folkers1 ,f41 aldaar4 ,folkers1 ,r41 goud- en zilversmid aldaar4 ,folmer1 ,h4 ,t41 med4 doct4 te ,assen4 ,fremery1 ,mr4 ,j4 ,w4 ,f4 de1 advokaat te ,groningen4 ,fruitier1 ,mr4 ,j4 ,a41 lid der gedeput4 staten van de prov4 ,groningen4 ,ganderheijden1 ,mr4 ,a4 ,a41 griff4 bij het prov4 geregtsh4 v4 ,groningen4 ,gerlings1 ,mr4 ,j41 advokaat te ,utrecht4 ,gesseler1 ,jhr4 ,mr4 ,th4 van1 rijks-ontvanger te ,winschoten4 ,gevers1 ,a41 te ,leijden4 ,gevers ,deynoot1 ,mr4 ,w4 ,t41 te ,rotterdam4 ,glavimans1 ,g4 ,j41 aldaar4 ,gockinga1 ,mr4 ,j41 presid1 van het prov4 geregtsh4 van ,groningen4 ,grlitz1 ,c4 ,l41 litt4 cand4 te ,winschoten4 ,grlitz1 ,f4 ,h41 te ,rotterdam4 ,grlitz1 ,p4 ,k41 fransch stads-kostschoolhouder te ,rotterdam4 #b ex4 ,groeneveld1 ,a4 ,e41 negotiant te ,winschoten4 ,groeneveld1 ,g4 ,j41 negotiant aldaar4 ,groenier1 ,u4 ,j41 negotiant aldaar4 ,groot1 ,p4 ,hofstede de1 hoogleeraar enz4 te ,groningen4 ,gulpen1 ,w4 van1 predikant te ,barendrecht4 ,haanebeek1 ,f4 ,h41 grossier te 's ,gravenhage4 ,hardenbergh1 ,w4 ,h4 van1 doctor in de lett41 directeur eener bijzondere inrigting te ,haastrecht4 ,harderwijk1 ,cs4 ,a41 phil4 stud4 te ,amersfoort4 ,haspels1 ,e4 ,j41 postdirecteur te ,wageningen4 ,have1 ,a4 ten1 te ,amsterdam4 ,hemsing1 ,j4 ,c41 student te ,groningen4 ,hendriksz1 ,d41 theol4 stud4 aldaar4 ,hessel ,jr1 ,f41 med4 stud4 aldaar4 ,hiddingh1 ,mr4 ,c41 controleur te ,assen4 ,hien en ,dodewaard1 het depart41 der ,maatsch1 tot ,n4 van 't ,alg4 ,hoekzema1 geb4 ,meuron1 ,mejufvr4 de wed41 fransche kostschoolhouderes te ,groningen4 ,hoekzema1 ,d41 te ,assen4 ,hoet1 ,c4 ten1 boekhandelaar te ,nijmegen4 ,hovell1 ,mr4 ,j4 ,d4 baron van1 rector te ,dordrecht4 ,hofstede1 ,mr4 ,p41 subst4 officier van justitie te ,assen4 ,homan1 ,j4 ,l41 jur4 stud4 te ,groningen4 ,hoogstraten ,jz41 ,a4 van1 boekhandelaar te 's ,gravenhage4 ,horneman-,folkers1 ,mej4 ,j41 te ,rotterdam4 ,horst1 ,g4 ter1 notaris te ,delden4 ,huguenin1 ,mr4 ,h4 ,u41 lid der arrond4-regtbank te ,sneek4 ,huisingh1 ,h4 ,v41 boekhandelaar te ,winschoten4 #b expl4 ,hurgronje1 ,j4 ,j4 ,snouck1 te ,tholen4 ,huijsman1 ,mr4 ,a4 ,e41 schoolopziener te ,brielle4 ,imhoff1 ,mr4 ,g4 ,w4 ,h4 baron van1 raadsheer in het prov4 geregtshof te ,groningen4 ,st4 ,jacobi ,parochi1 het departement1 der ,maatsch4 t4 ,n4 v4 't ,algem4 ,jacobs en ,meijers1 boekhandelaars te ,amersfoort4 ,jonge1 ,dr4 ,h4 de1 secretaris der stad ,meppel4 ,jongsma1 ,mr4 ,hiddema1 president van de arrond4-regtbank te ,sneek4 ,kampen1 ,p4 ,n4 van1 boekhandelaar1 te ,amsterdam4 #aj ,expl4 ,koch1 ,j4 ,r4 ,eilers1 evang4 luth4 predikant te ,wildervank4 ,kerzman1 directeur van het athenaeum te ,maastricht4 ,kessens1 ,j4 ,w41 te ,winschoten4 ,klaasesz1 ,j41 te ,steenwijk4 ,klunder1 ,j4 ,g41 onderwijzer te ,sappemeer4 ,kuottnerus1 ,j41 te ,winschoten4 ,koning1 ,e41 jur4 stud4 te ,groningen4 ,koning1 ,mr4 ,j4 ,s4 ,g41 procureur te ,wedde4 ,kooiman1 ,j4 ,a41 litt4 hum4 stud4 te ,groningen4 ,koops ,lz41 ,a41 koopman te ,winschoten4 ,korteweg1 ,mr4 ,a4 ,j41 advokaat te 's ,hertogenbosch4 ,kramer1 ,j4 ,a41 evang4 luth4 predikant te 's ,gravenhage4 ,kremer1 ,h4 ,a41 theol4 stud4 te ,groningen4 ,kroese1 ,j4 ,g4 ,stenfert1 boekhandelaar te ,arnhem4 ,kymmell1 ,j4 ,h41 te ,winschoten4 ,lagerweij1 ,j41 te ,wageningen4 ,lange1 ,m4 ,m4 de1 te ,tholen4 ,lechner1 ,j41 candidaat notaris te ,schiedam4 ,ledeboer1 ,c41 te ,haastrecht4 ,leopold1 ,j4 ,h41 logementhouder te ,groningen4 ,leuringh1 ,j41 te ,winschoten4 ,lichtenvoort1 ,mr4 ,v4 ,heringa ,star1 advokaat te ,kleinemeer4 ,liebau1 ,c41 te ,amsterdam4 ,lodewijks1 ,j41 deurwaarder te ,winschoten4 ,loeterbagh1 ,j4 ,p41 te ,brielle4 ,lohman1 ,jhr4 ,mr4 ,w4 ,h4 de ,savornin1 rijks-ontv4 te ,groningen4 ,loon1 ,j4 ,marissen van1 theol4 student aldaar4 ,ludeking1 ,w4 ,e41 te ,brielle4 ,lutteke1 ,l41 koopman in manufacturen te ,winschoten4 ,mansvelt1 44444 van1 te ,utrecht4 ,manuel1 ,e4 ,c41 jur4 student te ,leyden4 ,maurik1 ,justus van1 te ,amsterdam4 ,meder1 ,joh41 student te ,groningen4 ,meder1 ,mr4 ,j4 ,j41 procureur te ,winschoten4 ,mees1 ,b4 ,d41 aldaar4 ,meesters1 ,j4 ,r41 te ,steenwijk4 ,meesters1 ,s4 ,tromp1 aldaar4 ,meijer1 ,w4 ,j41 theol4 cand4 te ,groningen4 ,merkes1 ,w41 te ,wageningen4 ,messchaert1 ,n41 te ,rotterdam4 ,mesting1 ,j41 te ,winschoten4 ,meuleman1 ,j41 litt4 hum4 cand4 te ,jellum4 ,meijboom1 ,mej4 ,a4 ,g4 ,c41 te ,buitenpost4 ,middelberg1 ,g4 ,a41 te ,boskoop4 ,middendorp1 ,h4 ,j41 te ,amsterdam4 ,milders1 ,mr4 ,a4 ,s41 te ,rotterdam4 ,minervae sacrum1 het leesgezelschap3 te ,breda4 ,minne1 ,a4 ,c4 van der1 med4 doct4 te ,brielle4 ,mioulet1 ,a4 ,d4 ,j41 te 's ,gravenhage4 ,modderman1 ,mr4 ,h4 ,j4 ,h41 lid van de tweede kamer der staten-generaal en kantonregter te ,winschoten4 ,modderman ,hz41 ,t41 phil4 theor4 litt4 hum4 cand4 te ,groningen4 ,molenaar1 44444 te ,ysselmonde4 ,moll1 ,j4 ,g41 controleur te ,winschoten4 ,moreau1 ,d41 presid4 van de directie der bewaarsch4 te ,delfshaven4 ,moulin1 ,jurriaan1 deurwaarder te ,kampen4 ,mulder1 ,hs41 negotiant te ,winschoten4 ,mulder1 ,j4 ,a41 hoogleeraar te ,utrecht4 ,nassau1 ,dr4 ,h4 ,j41 rector enz4 te ,assen4 #c expl4 ,nies1 ,a4 ,s41 herbergier te ,winschoten4 ,nolet1 ,j4 ,d41 boekhandelaar te ,utrecht4 #i expl4 ,numan1 ,a41 hoogleeraar aldaar4 ,numan1 ,mr4 ,c4 ,star1 hoogleeraar te ,groningen4 ,nijsingh1 ,mr4 ,a4 ,j41 raadsheer in het prov4 geregtshof van ,drenthe1 te ,assen4 ,oosting1 ,h4 ,j41 burgemeester der stad ,assen4 ,oosting1 ,mr4 ,j41 procureur aldaar4 ,ott1 ,j4 ,p41 voor den ring van ,vianen4 ,ottema1 ,dr4 ,j4 ,g41 te ,leeuwarden4 ,ottolander1 ,corn41 te ,boskoop4 ,panhuijs1 ,jhr4 ,mr4 ,j4 ,e41 lid van de tweede kamer der staten-generaal en regter in de arrond4-regtb4 te ,winschoten4 ,pareau1 ,l41 ,g41 hoogleeraar te ,groningen4 ,pel1 ,c1 ,m4 ,h41 #b;de luit4 bij het #b;de reg4 infanterie te ,maastricht4 ,phaff1 ,j4 ,h41 te ,winschoten4 ,piccardt1 ,mr4 ,h41 advokaat aldaar4 ,plantinus1 ,d41 pred4 bij de doopsgez4 gem4 te ,uithuizen4 ,poortman1 ,mr4 ,k4 ,a41 advokaat en notaris te ,schiedam4 ,post ,hz41 ,e41 negotiant te ,winschoten4 ,pots1 ,j41 te ,leeuwarden4 ,pott1 ,p4 ,m41 aldaar4 ,prins1 ,j4 ,alingh1 theol4 cand4 te ,groningen4 ,quintus1 ,jhr4 ,mr4 ,j4 ,d4 ,lewe1 griffier bij het kantongeregt te ,winschoten4 ,raadgeep1 ,w4 ,j41 boekhandelaar te ,doetinchem4 ,rademaker1 ,d4 ,c41 evang4 luthersch predikant te ,winschoten4 ,ras1 ,mr4 ,p41 pres4 van het hoog militair geregtshof te ,utrecht4 ,ras1 ,mr4 ,w4 ,j41 pres4 der arrond4-regtbank aldaar4 ,reddingius1 ,t4 ,folmer1 te ,winschoten4 ,rengers1 ,w4 ,f4 ,l4 baron1 gouverneur van de prov4 ,groningen4 #b ex4 ,rengers1 ,r4 ,l4 baron van ,welderen1 te ,winschoten4 ,reijn1 ,g4 van1 te ,rotterdam4 ,ridder1 ,c4 ,n4 de1 rijks-ontvanger te ,wamel4 ,roldanus1 ,w4 ,j4 ,w41 predikant te ,katwijk aan den ,rijn4 ,romeny1 ,h4 ,j41 predikant te ,zwolle4 ,rooseboom1 ,w41 adj4 houtvester op het ,munnikenhof bij ,vianen4 ,rose1 ,a41 te ,utrecht4 ,rovers1 ,j41 hoogleeraar te ,groningen4 ,rijkens1 ,r4 ,g41 onderwijzer aldaar4 ,schaap1 ,mr4 ,j4 ,l41 advokaat aldaar4 ,scheer1 ,h4 ,j4 van der1 te ,winschoten4 ,schellekens1 ,dr4 ,j4 ,a41 med4 doct4 te ,rotterdam4 ,scheveningen1 het depart4 der ,maatsch4 t4 ,n4 v4 't ,algem4 #b expl4 ,scholten1 ,j4 ,g41 te ,haarlem4 ,schnfeld1 ,j4 ,f4 ,p41 med4 doct4 te ,winschoten4 ,schnfeld1 ,j4 ,c41 aldaar4 ,schreuder1 ,b41 inspecteur te ,maastricht4 ,schller1 ,mr4 ,c4 ,l41 advokaat te ,utrecht4 ,schultze1 ,j4 ,b41 predikant te ,beers ,jellum4 ,selle1 ,f4 ,w41 directeur van het postkantoor te ,utrecht4 ,servaas ,jr41 ,m41 koopman te ,winschoten4 ,siegman1 ,e4 ,l41 predikant te ,delden4 ,siertsema1 ,h4 ,s41 onderwijzer te ,kleinemeer4 ,sitter1 ,mr4 ,j4 ,h4 de1 lid der arrond4-regtbank te ,sneek4 ,sitter1 ,mr4 ,r4 de1 notaris te ,winschoten4 ,slot1 ,j4 ,e41 burgemeester der stad ,meppel4 ,sluiter1 ,j4 ,w41 te ,rotterdam4 #b expl4 ,smith1 ,h4 ,f41 brood-1 koek- en banketbakker te ,winschoten4 ,smith1 ,f4 ,h41 brood-1 koek- en banketbakker aldaar4 ,snoek1 ,h4 ,j41 isralitisch onderwijzer aldaar4 ,spat1 ,c4 ,j41 aldaar4 ,sperwer1 ,c41 stads fransch-kostschoolhouderes te ,groningen4 ,spijker1 ,dr4 ,h4 ,j41 predikant te ,amsterdam4 ,stheeman ,hz41 ,a4 ,e41 apotheker te ,winschoten4 ,stirum1 ,o4 ,c4 ,g4 van ,limburg1 aldaar4 ,stokhuijzen1 ,w41 boekhandelaar te ,gorinchem4 ,strauss1 ,mej4 ,h1 ,w41 schoolhouderes te ,groningen4 ,swiers1 ,j4 ,j41 predikant te ,havelte4 #b expl4 ,swinderen1 ,mr4 ,th4 van1 schoolopziener enz4 te ,groningen4 ,sijpkens1 ,mr4 ,h41 officier van justitie te ,winschoten4 ,takens1 ,j4 ,l41 aldaar4 ,terpstra1 ,d41 conrector te ,gouda4 ,thieme1 ,j4 ,f41 boekhandelaar te ,nijmegen4 ,tiddens1 ,h41 te ,groningen4 ,tonckens1 ,mr4 ,w4 ,j41 kantonregter te ,meppel4 ,tresling1 ,j4 ,bosman1 med4 doct4 te ,winschoten4 ,tresling1 ,m41 te ,utrecht4 ,uges1 ,u41 procureur te ,winschoten4 ,uges1 ,h4 ,c4 ,c4 ,dronrijp1 phil4 theol4 litt4 hum4 cand4 en pred4 bij de doopsgezinde gemeente van de ,noord-,zijpe4 ,uithuizen1 het departement1 der ,maatsch4 tot ,n4 v4 't ,algemeen4 ,valkenburg1 het departement1 der ,maatsch4 tot ,n4 v4 't ,algemeen4 ,venema1 ,j4 ,post van1 gem4-ontvanger te ,winschoten4 ,vernede1 ,mr4 ,a41 advokaat te ,schiedam4 ,verweij1 ,w41 predikant te ,winschoten4 ,verweij-,mejan1 ,w41 te ,assen4 ,vitor1 ,mr4 ,j4 ,fresemann14 lid der prov4 staten van ,groningen1 te ,winschoten4 ,vitor1 ,mr4 ,b4 ,haitzema1 notaris aldaar4 ,visscher1 ,l4 ,g41 hoogleeraar te ,utrecht4 ,visser1 ,c4 de1 predikant te ,tholen4 ,vissering1 ,j4 ,d41 predikant bij de doopsgez4 gem4 te ,groningen4 ,vliegenthart1 ,g4 ,w41 te ,brielle4 ,vollenhoven1 ,jb4 van1 te ,rotterdam4 ,vos1 ,h4 ,m41 te ,amsterdam4 ,vries1 ,p4 ,draisma de1 fabrikant te ,achlum4 ,vroom1 ,l41 predikant te ,zwolle4 ,wageningen1 het depart41 der ,maatsch4 tot ,n4 v4 't ,algem4 #c expl4 ,wagtho1 ,t4 ,a41 jur4 stud4 te ,groningen4 ,wal1 ,e4 van der1 voor het depart4 ,gonga enz4 ,wal1 ,mr4 ,j4 de1 subst4 advokaat fiskaal bij het hoog militair geregtshof te ,utrecht4 ,warfemius1 ,w4 ,a41 koopman te ,winschoten4 ,weurdinge1 ,j4 ,j4 ,ehl1 theol4 student te ,groningen4 ,weijers1 ,f4 ,vermouten1 te ,wageningen4 ,weijting v4 d4 ,haart1 boekhandelaren te ,amsterdam4 ,wichers1 ,mr4 ,b41 vice-presid4 v4 het prov4 geregtsh4 van ,groningen4 ,wichers1 ,j4 ,c4 ,s41 te ,winschoten4 ,wichers1 ,j4 ,v4 ,c41 jur4 student te ,groningen4 ,wichers1 ,l4 ,eijssonius1 student aldaar4 ,wichers1 ,s4 ,h41 te ,winschoten4 ,wildervanck1 ,w4 ,h41 aldaar4 ,wisseman1 ,s4 ,h41 logementhouder aldaar4 ,wind1 ,mr4 ,s4 de1 vice-president bij het prov4 geregtshof in ,zeeland1 te ,middelburg4 ,with1 ,j4 ,m4 de1 litt4 hum4 student te ,groningen4 ,with1 ,v4 de1 te ,winschoten4 ,woldringh1 ,mr4 ,w41 griffier der arrond4-regtbank aldaar4 ,wolthers1 ,dr4 ,h41 med4 doct4 te ,groningen4 ,wijbelingh1 ,r4 ,m4 ,j41 theol4 cand4 te ,grijpskerk4 ,wijbelingh1 ,h41 theol4 cand4 te ,groningen4 ,wijchgel1 ,a4 ,p4 ,p4 van1 te ,winschoten4 ,wijnne1 ,j4 ,a41 te ,assen4 ,wijsman1 ,b41 te ,amsterdam4 ,ysselsteijn1 ,j4 ,l4 van1 opzigter van 's rijks waterstaat te ,bath4 ,zee1 ,p4 ,e4 van der1 predikant te ,andijk4 #b expl4 ,,nagekomene ,,inteekenaren4 ,alma1 ,a41 notaris te ,bergum4 ,alma1 ,l41 apotheker te ,amsterdam4 ,andriessen1 ,a41 voorzanger der evang4 luth4 gemeente aldaar4 ,baarslag1 ,w41 med4 doct4 aldaar4 ,born1 ,j4 41 med4 doct4 te ,bergum4 ,buma1 ,b4 ,h41 student te ,groningen4 ,fiedeldeij1 ,h4 ,p4 ,g41 te ,amsterdam4 ,ferf1 ,h4 ,nieubuur1 schoolopz4 van het #d;de distrikt in ,friesland1 te ,bergum4 ,fransen1 ,f4 ,h41 te ,amsterdam4 ,gavere1 ,mr4 ,p4 ,l4 de1 te ,groningen4 ,heukelom ,j4 ,p41 te ,amsterdam4 ,ligny1 ,a4 ,d4 ,thuyn de1 theol4 stud4 te ,groningen4 ,boekeren1 ,w4 van1 boekhandelaar te ,groningen4 ,eekhoff ,hz41 ,h41 boekhandelaar te ,groningen4 ,folkers1 ,n41 boekdrukker te ,groningen4 ,meijer1 ,c4 ,p41 boekhandelaar te ,groningen4 ,oomkens ,jz41 ,j41 boekhandelaar te ,groningen4 #b expl4 ,schierbeek1 ,r4 ,j41 boekhandelaar te ,groningen4 #b expl4 ,scholtens1 ,a4 ,l41 boekhandelaar te ,groningen4 ,wilkens1 ,f41 boekhandelaar te ,groningen4 ,wouters1 ,g41 boekhandelaar te ,groningen4 ,zweeden1 ,p4 van1 boekhandelaar te ,groningen4 ,illustratie ,colofon ,duidelijke zetfouten in de originele tekst zijn verbeterd4 ,de ,lijst met ,intekenaren is achteraan gezet4 ,daarnaast is aangepast3 ,pagina ,origineel ,aangepast ix manufakturen manufacturen #ed ,thetis ,thetis' #ei ,socrates ,socrates' #ei misschie misschien #gj fluitenmuzijk fluiten-muzijk