---------------------------------------- ---------------------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker4 ,alle moeite is gedaan om in dit bestand een getrouwe afbeelding te geven van de originele versie4 ,in het origineel wordt als ae weergegeven1 als oe2 deze schrfwze is hier gehandhaafd4 ,cursieve tekst is weergegeven als cursief4 a is gebruikt om een exponent weer te geven2 bvoorbeeld den #ab;en0 staat voor den twaalfden01 #cte ,aufl40 voor dritte ,aufl40 ,hier en daar zn spatiring of punctuatie stilzwgend gecorrigeerd4 ,ook zn sommige samengestelde uitdrukkingen zoals afaan0 en alwat0 enz4 stilzwgend gesplitst tot af aan01 al wat0 enz4 ,overduidelke zet- en spelfouten in het origineel zn gecorrigeerd4 ,aan het einde van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ,eventuele zetfouten in het ,grieks zn onveranderd weergegeven4 ,duidelke zetfouten in het ,hebreeuws zn gecorrigeerd1 en waar nodig zn de diakritische tekens stilzwgend verbeterd of aangevuld4 ---------------------------------------- ---------------------- ,,gereformeerde ,,dogmatiek4 ,,gereformeerde ,,dogmatiek4 ,,door ,,dr4 ,h4 ,,bavinck4 ,,vierde ,,deel4 ,,kampen4 -- ,j4 ,h4 ,,bos4 -- #aija4 ,,typ4 ,,der ,,weesinrichting ,,te ,,neerbosch4 ,,inhoud4 ,,hoofdstuk ,,ix4 ,,over ,,de ,,kerk4 ,paragraaf4 ,bladz4 #dg4 ,het wezen der ,kerk #a #dh4 ,de regeering der ,kerk #ei #di4 ,de macht der ,kerk #acb ,,hoofdstuk ,x4 ,,over ,,de ,,middelen ,,der ,,genade4 #ej4 ,het ,woord #aic #ea4 ,de ,sacramenten #bae #eb4 ,de ,doop #beb #ec4 ,het ,avondmaal #bii ,,hoofdstuk ,,xi4 ,,over ,,de ,,laatste ,,dingen4 #ed4 ,de tusschentoestand #cec #ee4 ,de wederkomst van ,christus #dbb #ef4 ,de voleinding der eeuwen #dha ,breedere inhoudsopgave ,deel ,i-,,iv #ecj ,register van min of meer verklaarde ,schriftuurplaatsen #eeg ,register van ,namen #eei ,register van ,zaken #efi ,,hoofdstuk ,,ix4 ,over de ,kerk4 #dg4 ,,het ,,wezen ,,der ,,kerk4 #a4 ,de gemeenschap dergenen1 die ,christus en zne weldaden deelachtig zn1 draagt den naam van de kerk4 ,in strikten zin is er daarom van deze alleen binnen de grenzen van het ,christendom sprake4 ,maar dat neemt toch niet weg1 dat er1 gelk van priesterschap en offerande en altaar en allerlei andere elementen in dogma en cultus1 zoo ook van de kerk analogien zn in de godsdiensten der volken4 ,van nature is de mensch reeds een gezellig wezen1 een 2 h wordt uit en in en tot de gemeenschap geboren en kan geen oogenblik zonder haar bestaan4 ,huisgezin1 maatschapp1 staat1 vereenigingen van allerlei aard en voor allerlei doel binden de menschen saam en doen hen leven en handelen in gemeenschap met elkander4 ,sterker nog dan al deze instellingen en corporaties is de band1 die in de religie de menschen vereent4 ,er ligt in den godsdienst een machtig sociaal element1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #f4 ,a4 ,dorner1 ,kirche und ,reich ,gottes1 ,gotha #ahhc ,s4 #aa-ag4 ,de reden daarvan is niet ver te zoeken2 dieper dan iets anders wortelt de religie in het hart van den mensch4 ,z is met zne schepping naar ,gods beeld onmiddellk gegeven en daarom onuitroeibaar eigen aan zne natuur4 ,in die religie regelt de mensch zne verhouding tot ,god1 en deze is centraal en principieel4 ,zooals onze verhouding tot ,god is1 zoo is die tot onze medemenschen en tot alle schepselen4 ,op den bodem van alle vragen ligt die van de religie4 ,wie in den godsdienst met ons samenstemt1 is het met ons eens in de diepste1 heiligste en alles beheerschende overtuigingen en komt vroeger of later ook op afgeleide punten tot hetzelfde inzicht2 maar verschil van geloofsovertuiging doet b ernstig nadenken in alle ondergeschikte vraagstukken steeds verder uiteengaan4 ,wat in den godsdienst de menschen verbindt1 is sterker dan stoffelk belang1 natuurlke liefde1 of geestdrift voor wetenschap en voor kunst2 voor den godsdienst heeft de mensch alles1 heeft h ook zn leven veil4 ,want indien h dezen verliest1 dan verliest h zichzelven2 in den godsdienst staat volgens ieders overtuiging des menschen ziel en zaligheid op het spel4 ,daarom zoekt elke godsdienst zich ook te propageeren en missionair op te treden4 ,de religie is nooit eene private aangelegenheid1 eene subjectieve opinie1 eene kwestie van smaak2 z sluit steeds de pretentie in1 de ware en zaligmakende te zn1 en zoekt daarom ingang b anderen1 uitbreiding zoo mogelk over heel de menschheid heen4 ,z is nooit eene zaak van den individu alleen1 maar steeds ook van het gezin1 de familie1 het volk en den staat4 ,z brengt daarom altd een gemeenschappelk dogma en een gemeenschappelken cultus voort1 als het ware gedragen door het besef1 dat niet de enkele mensch maar de menschheid het voltooide beeld ,gods1 zn tempel en lichaam is4 ,buiten het terrein der bzondere openbaring is echter algemeen het bewustzn verloren van de eenheid ,gods zoowel als van de eenheid der menschheid4 ,de eenheid van godsdienst beperkt zich tot de stam- of volksgenooten2 burgerlke en godsdienstige gemeenschap vallen samen2 de staat is zelf ook een ,cultusgemeinschaft4 ,wel openbaart de religie zich ten deele ook in zelfstandige organisatie van priesterschap1 offeranden1 ceremonin1 godsdienstige vereenigingen en geheime genootschappen2 de buddhistische religie in ,tibet vertoont zooveel overeenkomst met die van ,rome1 dat de ,jezuitenpaters1 toen z haar eerst leerden kennen1 er een spel des duivels in zagen4 ,maar toch bracht geen der heidensche godsdiensten het tot zulk eene zelfstandige organisatie1 als die1 welke w onder het ,christendom in de kerk aantreffen4 ,het ,mohammedanisme stichtte niet anders dan eene soort van theocratischen staat1 waarin de ,arabieren de heeren der onderworpen volken zn en de koran het wetboek is ook voor het burgerlk recht4 ,en het ,buddhisme vormde slechts vereenigingen van wereldontvluchtende monniken1 die op de burgerlke maatschapp een verlammenden druk oefenden en tegenover den staat nimmer zelfstandig werden4 ,cf4 ,saussaye1 ,religionsgesch4 ,i #acb4 ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #gbg f4 ,rauwenhoff1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #hcev4 ,tiele1 ,inl4 tot de godsdienstwet4 ,tweede reeks #ahii bl4 #acb-aed4 ,falke1 ,buddha1 ,mohammed1 ,christus ,,ii #aee f4 ,voorbereid werd echter de christelke kerk in de dagen des ,o4 ,testaments4 ,in den patriarchalen td waren de huisgezinnen der geloovigen de godsdienstige gemeenten en de huisvaders de priesters2 een geregelde1 gemeenschappelke cultus bestond er nog niet1 al ligt in ,gen4 #d3bf toch reeds opgesloten1 dat de ,sethieten tegenover de ,kanieten den naam ,gods begonnen uit te roepen en te prediken1 en al kwam er na den zondvloed tusschen ,semieten1 ,japhetieten en ,chamieten eene scheiding tot stand4 ,b ,abraham kreeg deze scheiding zelfs voor eeuwen haar beslag4 ,god liet van nu voortaan de ,heidenen wandelen op hunne eigene wegen en richtte met ,abraham en zn zaad een verbond op1 dat ook uitwendig door het teeken der besndenis de kerk van de wereld afscheidde en aan den voet van ,sinai bevestigd en tot een nationaal verbond verheven werd4 ,onder ,israel was kerk en staat niet n en hetzelfde2 er was onderscheid tusschen priester en koning1 tempel en paleis1 godsdienstige en burgerlke wetten4 ,maar beide waren toch zoo nauw vereenigd1 dat burger en geloovige1 natie en volk ,gods saamvielen en het ne ,goddelke wet was1 die heel het leven van ,israel beheerschte4 ,israel als volk was eene of eene 4 ,beide deze woorden worden in het ,o4 ,t4 van de vergadering of de gemeente ,israels1 zonder onderscheid van beteekenis1 gebruikt4 ,maar na de ballingschap onderging ,israels volksbestaan eene merkwaardige verandering2 de ,joden hielden op een volk te zn als de andere volken der aarde en werden eene godsdienstige gemeente4 ,op alle plaatsen in en buiten ,palestina ontstonden er samenkomsten der geloovigen op den sabbat1 ,ps4 #gd3h1 ,hd4 #ae3ba1 om de wet te lezen en in haar onderwezen te worden2 het leeren was het voornaamste bestanddeel van den daarin geoefenden eeredienst1 ,mk4 #a3ba1 #f3b enz4 ,deze vergaderingen1 1 1 werden voor de ,joden meer en meer het middelpunt van hun religieuse leven en kregen in plaatsen met gemengde of overwegend grieksche bevolking eene zelfstandige organisatie4 ,de tempel te ,jeruzalem bleef wel bestaan en werd nog altd geerd als de plaats van de bzondere tegenwoordigheid ,gods4 ,maar de ,joden buiten ,jeruzalem kregen toch allengs eene godsdienstoefening1 die buiten tempel en altaar1 buiten priesterschap en offerande omging1 en geheel en al in prediking en in gebed bestond4 ,daardoor werd reeds in de dagen des ,o4 ,t4 de christelke gemeente voorbereid4 ,evenals de beide hebreeuwsche1 werden de grieksche woorden1 en 1 oorspronkelk voor deze godsdienstige samenkomsten der ,joden dooreen gebruikt2 de ,,lxx zet in den regel door over1 en door 1 behalve in ,ex4 ,lev4 ,num4 ,jos41 waar ook gewoonlk door wordt vertaald4 ,maar langzamerhand kwam er b de ,joden toch reeds dit onderscheid1 dat meer de empirische1 feitelke samenkomst aanduidt 7congregatio1 vergadering71 en het woord wordt voor de ideale gemeente1 gelk z de door ,god tot zn heil geroepenen omvat 7convocatio1 gemeente74 ,cf4 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes im ,zeitalter ,jesu ,christi ,,ii #dbh-dcc4 #b4 ,hieruit wordt verklaard1 dat het christelk spraakgebruik het woord alleen van de godsdienstige vergaderingen der ,joden en van de gebouwen1 waarin z plaats had1 bleef bezigen1 ,mt4 #d3bc1 ,hd4 #ac3dc1 ,op4 #b3i1 #c3i1 maar overigens van het woord zich ging bedienen4 ,wel komt dit woord in het ,n4 ,t4 enkele malen nog van volksvergaderingen voor1 ,hd4 #g3ch1 #ai3cb1 #ci1 #da2 maar doorgaans heeft het een godsdienstig karakter en duidt het de ,n4 ,testamentische gemeente aan4 ,in de patristische litteratuur en vooral b de ,ebionieten wordt de christelke gemeente nog wel eens door aangeduid1 maar weldra maakt dit woord toch geheel voor plaats1 ,schrer t4 a4 p4 #dcb4 ,sohm1 ,kirchenrecht #af f4 ,cremer s4 v4 ,het was trouwens ,christus zelf1 die het eerst het woord 1 toepaste op de gemeente1 welke ,h rondom zich vergaderde1 ,mt4 #af3ah1 #ah3ag4 ,vele nieuwere critici zn van meening1 dat dit woord ,jezus later in den mond is gelegd1 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #baj4 ,maar er bestaat hiervoor geen grond1 en er is niets bevreemdends in1 dat ,jezus dat woord in dien zin gebruikte4 ,want wel trad ,jezus op met de prediking van het koninkrk der hemelen4 ,maar ,h droeg daarvan terstond eene gansch andere opvatting voor dan zne tdgenooten en leefde eerst volstrekt niet in de verwachting1 dat het gansche volk zich bekeeren en ,hem volgen zou4 ,johannes zonderde reeds door den doop der bekeering de ware ,isralieten van de massa des volks af4 ,en ,jezus was zich niet alleen van den aanvang zn zoonschap1 zn messianiteit en zn toekomstig lden bewust1 deel ,,iii #bcev42 maar ,h verkoos ook een aantal jongeren en vergaderde hen rondom zich2 ,h zond hen uit1 om te prediken en discipelen te winnen2 ,h gaf aan zne volgelingen andere wetten1 dan die in de kringen van het ,joodsche volk golden1 ,mt4 #e-g1 #ah3ae-ce1 #bj1 #bh enz4 ,zoo kwam er allengs eene schare van discipelen rondom ,hem te staan1 die zich onderscheidde en afzonderde van het volk der ,joden4 ,en op deze schare paste ,jezus nu het woord 1 toe4 ,z waren de ware 1 het echte volk ,gods1 gelk ,isral dat had behooren te zn maar nu in de verwerping van den ,messias betoonde niet te wezen4 ,jezus kwam immers niet1 om iets volstrekt nieuws te scheppen1 maar om de wet en profeten in vervulling te doen gaan en de echte1 wezenlke te herstellen4 ,als ,jezus dit woord dan ook in ,mt4 #af3ah en #ah3ag bezigt van zne gemeente1 gebruikt ,h het daarom ook nog in gansch algemeenen zin4 ,h zegt niet1 dat die 1 1 plaatselk zal zn of over heel de aarde zich zal uitbreiden2 de latere onderscheiding van plaatselke en algemeene kerk is hier nog niet te vinden4 ,maar ,jezus zegt heel in het algemeen1 dat ,h zne 1 in tegenstelling met die der ,joden1 bouwen zal1 niet op de wet1 maar op ,petrus' beldenis van zne messianiteit1 en dat ,h ze daarom ook zelfstandig inrichten en naar eigen wetten zal doen leven4 ,in de discipelen1 die ,jezus zelf rondom zich vergaderde1 zn reeds de aanvangen aanwezig van de ,n4-,test4 gemeente4 ,maar zoolang ,jezus op aarde was1 bleef ,h zelf het persoonlk middelpunt en trad de gemeenschap der jongeren nog terug4 ,z waren nog niet zelfstandig en moesten dagelks door ,hem geleerd en geleid worden4 ,en de ,heilige ,geest was nog niet1 overmits ,christus nog niet was verheerlkt4 ,maar na ,jezus' heengaan sluiten z zich terstond nauwer aaneen1 ,hd4 #a3ad1 en ontvangen op den pinksterdag in den ,h4 ,geest een eigen levensprincipe1 dat hen zelfstandig maakt tegenover het volk der ,joden en hen onderling ten nauwste verbindt4 ,dan wordt de gemeente van ,christus in beginsel losgemaakt van ,israels nationaal bestaan1 van priester en wet1 van tempel en altaar2 z wordt eene eigene1 zelfstandige1 godsdienstige vergadering2 z treedt in de plaats van het oude ,israel op als het volk1 als de gemeente ,gods4 ,deze bestond eerst alleen te ,jeruzalem4 ,maar spoedig kwamen er ook geloovigen te ,samaria1 te ,antiochie en op vele andere plaatsen onder ,joden en ,heidenen2 en ook hunne vergaderingen werden met den naam van aangeduid2 ook z waren daar ter plaatse het volk1 de gemeente ,gods4 ,zoo kreeg het woord allengs onderscheiden beteekenissen4 ,jezus gebruikt het woord nog in algemeenen zin1 zonder aan de latere onderscheidingen te denken4 ,maar na zn heengaan wordt het toegepast op den kring van geloovigen op eene bepaalde plaats1 wl deze daar het volk ,gods uitmaakt4 ,en dan wordt het op hen toegepast1 hetz z al dan niet in eene bepaalde vergadering been zn gekomen4 ,in ,hd4 #e3aa1 #aa3bf1 #a ,cor4 #aa3ah1 #ad3ai1 #bh1 #ce slaat het woord duidelk op de vergadering of samenkomst der gemeente2 maar elders komt het meermalen voor van de gemeente zelve1 ook al is z niet vergaderd1 en kan er dus van in plurali gesproken worden1 ,rom4 #af3d1 #a ,cor4 #af3a1 ,gal4 #a3b1 #a ,thess4 #b3ad enz4 ,nog enger beteekenis krgt het woord1 wanneer het gebezigd wordt van een gedeelte der geloovigen1 dat op eene bepaalde plaats in een private woning vergadert4 ,in steden n4l41 waar het getal ,christenen zeer groot werd1 moest men wel tot zoogenaamde huisgemeenten komen4 ,de ,joden hadden in verschillende plaatsen1 bv4 in ,rome1 meer dan ne synagoge2 en de ,christenen werden te meer genoodzaakt1 zich b de samenkomst te verdeelen1 wl z in den eersten td geen kerkgebouwen hadden maar in de woning van een der gemeenteleden vergaderden4 ,volgens ,hd4 #ai3i kwamen de ,christenen te ,efeze een td lang saam in de misschien daarvoor gehuurde zaal van een zekeren ,tyrannus1 maar in den regel hadden z hunne vergaderplaats in eene private woning4 ,b eene eenigszins aanzienlke uitbreiding der gemeente moesten z daarom in verschillende woningen samenkomen en een soort van huisgemeenten vormen4 ,dit was het geval in ,jeruzalem1 waar de gemeente weldra duizenden zielen sterk was1 ,hd4 #b3da1 #df1 #dg1 #d3d1 #e3ad1 #h3c1 #aa3ba1 #ab3ab1 #ag1 #ba3h1 en zoo ook in ,rome1 ,rom4 #af3bc1 ,corinthe1 #a ,cor4 #af3ai1 ,colosse1 ,philem4 #b1 ,laodicea1 ,col4 #d3ae4 ,deze huisgemeenten werden elk voor zich eene geheeten4 ,maar daarb wordt de eenheid geen oogenblik uit het oog verloren4 ,want al komen de geloovigen in dezelfde stad soms vanwege hun groot aantal in verschillende woningen saam1 z vormen toch daar ter plaatse met elkaar de ne 1 ,hd4 #e3aa1 #h3a enz4 ,indien de lezing van ,tischendorf in ,hd4 #i3ca juist is1 worden daar al de gemeenten van ,judea1 ,galilea en ,samaria onder den nen naam van in singulari samengevat4 ,en in ,rom4 #ab3e1 #a ,cor4 #ab3ab-bh1 #ae3i1 ,gal4 #a3ac1 ,phil4 #c3f1 ,ef4 #a3bb1 #e3cb1 ,col4 #a3ah1 #bd1 #be worden op dezelfde wze alle gemeenten als ne saamgenomen en omschreven als het lichaam1 de bruid1 het pleroma van ,christus4 ,deze eenheid van alle gemeenten komt ook niet eerst aposteriori door beldenis1 kerkenorde en synodaal verband tot stand2 de kerk is geen associatie van personen1 die eerst buiten haar om tot het geloof zn gekomen en daarna zich hebben vereenigd4 ,maar z is een organisme1 waarin het geheel aan de deelen voorafgaat2 hare eenheid gaat aan de veelheid der plaatselke gemeenten vooraf en ligt in ,christus4 ,h is het1 die1 in den staat der verhooging zn middelaarswerk voortzettend1 zne gemeenten uit zich als het hoofd samenvoegt en opbouwt1 ,ef4 #a3bc1 #d3af1 #e3bc1 ,col4 #a3ah1 #b3ai1 die haar vergadert en regeert1 ,joh4 #aj3af1 #aa3eb1 #ag3bj1 #ba1 ,hd4 #b3cc1 #dg1 #i3cv41 altd b haar blft1 ,mt4 #ah3bj1 #bh3bj1 ten nauwste met haar is vereenigd1 ,joh4 #ae3av41 #ag3ba1 #bc1 #a ,cor4 #f3ae1 #ab3ab-bg1 ,gal4 #b3bj1 en door znen ,geest in haar woont1 ,rom4 #f3e1 #h3i-aa1 #a ,cor4 #f3aev41 ,ef4 #c3ag enz4 ,in zoover is de bewering van ,sohm1 ,kirchenrecht ,s4 #bj juist1 dat de algemeene aan de plaatselke gemeenten voorafgaat2 z is wel niet het historische1 maar toch het logische prius1 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #agg2 elke plaatselke gemeente is het volk ,gods1 het lichaam van ,christus1 op het fundament van ,christus gebouwd1 #a ,cor4 #c3aa1 #af1 #ab3bg1 omdat z daar ter plaatse datzelfde is1 wat de gemeente in haar geheel is1 en ,christus voor haar is1 wat ,h voor de gansche gemeente is1 ,zahn1 ,einl4 in das ,neue ,test4 ,i #cee f4 ,in de verschillende plaatselke vergaderingen der geloovigen komt de ne gemeente van ,christus tot openbaring4 ,haar wezen ligt1 zoo voor het geheel als voor elk der deelen in het bzonder daarin1 dat z het volk ,gods is1 ,rom4 #i3be1 #b ,cor4 #f3af1 #ah1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #h3aj1 #ac3ab1 #a ,petr4 #b3i1 #aj1 bestaande uit menschen1 die den ,heere toegedaan en tot ,hem bekeerd zn1 ,hd4 #e3ad1 #ad3ae1 die den naam van discipelen1 broeders1 uitverkorenen1 geroepenen1 heiligen1 geloovigen dragen1 ,hd4 #a3ae1 #f3a1 #i3a1 #cb1 ,rom4 #a3g1 #a ,cor4 #a3b enz4 ,in den ruimsten zin is de vergadering van al het volk ,gods1 op aarde niet alleen maar ook in den hemel1 ,hebr4 #ab3bc1 in het verleden en heden niet slechts maar ook in de toekomst1 ,joh4 #aj3af1 #ag3bj4 #c4 ,deze geestelke eenheid der gemeente van ,christus treedt ook nog in den na-apostolischen td gedurig op den voorgrond4 ,de ,christenen zn de heiligen1 de uitverkorenen1 z hebben n ,god1 n ,christus1 n ,geest der genade1 ne roeping1 ,clem4 #a ,cor4 #df4 ,de kerk is een toren1 die met den rots ,christus n steen vormt1 ,herm4 ,sim4 ,,ix #ac4 #ah1 uit welken de steenen1 die onrein en zwart zn en niet passen1 verwderd worden1 ib4 #f4 #g2 het geslacht der rechtvaardigen1 waarvan de goddeloozen worden afgezonderd1 ib4 #ag4 #ah4 ,de ,christenen zn de ziel der wereld1 ,ep4 ad ,diogn4 #f1 het ware ,israel1 het gezegende volk ,gods1 ,just4 ,dial4 c4 ,tryph4 #aaf4 #abc4 #ace2 z zn allen priesters1 ,iren4 adv4 haer4 ,,iv #h1 #c4 ,tert4 de exh4 cast4 #g1 hebben allen den ,h4 ,geest ontvangen1 ,iren4 ib4 ,,iv #cf1 #b en vormen saam eene communicatio pacis et appellatio fraternitatis et contesseratio hospitalitatis1 ,tert4 de praescr4 #bj enz4 ,daarb maakt men dan1 evenals ,hermas1 onderscheid tusschen ware en valsche leden der kerk4 ,met het oog op gexcommuniceerden zeide ,origenes3 ita fit ut interdum qui foras mittitur intus sit et ille foris1 qui intus videtur retineri4 ,en elders spreekt h meermalen uit1 dat velen geroepen en weinigen uitverkoren zn1 dat er geestelke en vleeschelke leden zn1 dat er onkruid onder de tarwe is en veler wandel met hun beldenis strdt1 ,seeberg1 ,der ,begriff der christl4 ,kirche1 ,erl4 #ahhe ,s4 #bi4 ,maar spoedig kwam er in deze opvatting van de kerk als communio sanctorum eene groote verandering4 ,toen er in de tweede eeuw allerlei secten en haeresien opkwamen1 rees vanzelf de vraag op1 welke de ware kerk was4 ,en daarop werd ten antwoord gegeven3 die1 welke b het geheel blft en de gemeenschap met de katholieke kerk onderhoudt4 ,katholiek werd de kerk reeds genoemd door ,ignatius1 ,smyrn4 #h1 cf4 ,murat4 en ,mart4 ,polyc4 #e4 #af4 #ai1 omdat z over de gansche aarde1 in alle tden en plaatsen1 alle geloovigen omvat en er buiten haar geen zaligheid is1 ,clem4 #a ,cor4 #eg4 ,ign4 ,ef4 #af4 ,trall4 #g4 ,phil4 #c4 ,herm4 ,,ix #af4 ,deze katholiciteit der kerk werd echter tegenover de ketter niet meer geestelk opgevat1 maar veruitwendigd en in een zichtbaar instituut belichaamd4 ,de bisschop1 in rechte ln van de apostelen afstammend en in het bezit der zuivere traditie1 werd het criterium der ware kerk4 ,de algemeene kerk hield op een logisch prius te zn en werd als een historisch prius van alle plaatselke kerken gedacht4 ,zoo kwam er in het kerkbegrip een algeheele omkeer4 ,niet de plaatselke kerken zn het1 die saam eene eenheid vormen1 maar de katholieke kerk met het episcopaat gaat vooraf1 en de plaatselke kerken zn deelen van het geheel en slechts zoolang ware kerken1 als z b dat geheel zich houden en daaraan zich onderwerpen4 ,de ontwikkeling van dit katholieke kerkbegrip werd bevorderd door den tegenstand1 dien het van kettersche zde ondervond4 ,het ,gnosticisme maakte van de kerk eene school1 waarin de verre verheven waren boven de populaire voorstellingen van het historisch ,christendom4 ,het ,montanisme wilde de kerk vestigen op den grondslag van beweerde inspiratie en profetie1 met loochening van alle ambt en gezag2 ecclesia proprie et principaliter ipse est spiritus1 ,tert4 de pudic4 #ba4 ,het ,novatianisme en ,donatisme verden voor de heiligheid der kerk ten koste van hare katholiciteit4 ,tegen al deze dwalingen traden de kerkvaders op en legden meer en meer op het bisschoppelk kerkinstituut den nadruk4 ,de kerk1 welke door de bisschoppen geleid wordt1 is de eenige bewaardster en predikster der waarheid1 ,iren4 adv4 haer4 ,i #aj1 #b4 ,tert4 de praescr4 #bh1 en daarom het onmisbare instituut des heils1 de moeder aller geloovigen1 de uitdeelster der genade1 de middelares der zaligheid1 scala ascensionis ad ,deum4 ,ubi enim ecclesia1 ibi et spiritus ,dei1 et ubi spiritus ,dei1 ibi ecclesia et omnis gratia1 spiritus autem gratia1 ,iren4 ib4 ,,iii #bd1 #a4 ,tert4 de or4 #b4 ,clemens1 ,paed4 ,i #f4 ,strom4 ,,viii #ag4 ,gelk er maar n ,god en n ,heer is1 zoo is er ook maar ne kerk1 ne kudde1 ne moeder1 uit welke alle geloovigen geboren worden en buiten welke er geen zaligheid is4 ,de lichtstraal kan niet van de zon1 de tak niet van den boom1 de beek niet van de bron worden gescheiden1 ,cypr4 de unit4 ecll4 #e4 #g4 ,ook ,augustinus beweegt zich in denzelfden kring van gedachten4 ,hoewel de kerk door hare eenheid1 katholiciteit en majesteit reeds vroeger een diepen indruk op hem had gemaakt1 werd h toch eerst door zn strd tegen het ,donatisme #cic-daa genoodzaakt1 om meer opzettelk over haar wezen na te denken4 ,ook dan wordt echter niet de leer van de kerk1 maar blft de leer van de genade het middelpunt van zn denken en leven1 en de leer der kerk komt tot op zekere hoogte los1 zelfstandig en onverzoend daarnaast te staan4 ,want als ,god de eenige en volstrekte oorzaak der genade is1 gelk ,augustinus leert1 dan kan de kerk dit niet wezen4 ,daarom onderscheidt h al aanstonds tusschen de kerk als corpus verum en de kerk als corpus permixtum1 de doctr4 chr4 ,,iii #cb4 ,er zn leden der ware kerk buiten de zichtbare kerk1 zooals de engelen1 ,enchir4 #bi1 de moordenaar aan het kruis1 die alleen den bloeddoop ontving1 de bapt4 ,,iv #bb en alle niet-,isralieten1 die vr ,christus' komst zn zalig geworden1 de civ4 ,,xviii #bc4 #dg1 want de christelke religie is zoo oud als de wereld1 ,ep4 #ajb4 ,tot de ware kerk behooren ook z1 die nu nog goddeloos leven of in bgeloof en ketter verstrikt zn en toch door ,god worden gekend4 ,namque in illa ineffabili praescientia ,dei multi qui foris videntur intus sunt1 et multi qui intus videntur foris sunt4 ,ex illis ergo omnibus1 qui ut ita dicam intrinsecus et in occulto intus sunt1 constat ille hortus conclusus1 fons signatus1 puteus aquae vivae1 paradisus cum fructu pomorum1 de bapt4 ,v #bg4 ,omgekeerd zn er velen binnen de zichtbare kerk1 die niet tot de electi behooren4 ,er is kaf onder het koren1 er zn kwade visschen onder de goede1 er zn plurimae oves foris1 plurimi lupi intus1 hom4 in ,joann4 #de4 c4 lit4 ,petul4 ,,iii #c4 de bapt4 ,i #aj4 ,multi sunt in communione sacramentorum cum ecclesia1 qui tamen non sunt in ecclesia1 de unit4 eccl4 #gd4 ,vanwege deze onderscheiding werd ,augustinus door de ,donatisten beschuldigd1 dat h twee kerken leerde2 maar h gaf daarop ten antwoord1 dat h beide niet scheidde1 evenmin als wie b den mensch ziel en lichaam onderscheidt1 en dat naar het woord van ,christus onkruid en tarwe samen moesten opwassen4 ,de kerk is voor ,augustinus niet de uitdeelster der genade1 maar toch de kring1 binnen welken ,god in den regel zne genade uitdeelt4 ,en zoo verdedigt h haar tegen de ,donatisten4 ,de kerk is de middelares der zaligheid1 omdat in haar alleen de ,geest1 de liefde1 de volharding aanwezig is4 ,buiten haar is er geen zaligheid4 ,want ketters en scheurmakers kunnen wel het woord en sacrament medenemen1 maar niet de wedergeboorte en de liefde4 welke door den ,h4 ,geest alleen binnen de kerk worden geschonken2 hunc spiritum1 quod illi non habeant1 qui sunt ab ecclesia segregati1 ,judas apostolus #a3aj apertissime declaravit4 ,z hebben den vorm maar missen het wezen1 evenals afgesneden lichaamsdeelen nog wel een hand1 vinger1 oor enz4 zn maar geen leven hebben4 ,wie de kerk niet tot moeder heeft1 heeft ,god niet tot vader1 de bapt4 ,,vii #dd4 de unit4 eccl4 #a4 c4 lit4 ,petul4 ,,iii #i4 ,de kerk is pia mater1 sponsa sine macula et ruga1 unica columba1 sancta ecclesia2 en de kerk blft heilig1 ook al hebben de goddeloozen in haar de meerderheid1 want hare heiligheid ligt1 evenals hare eenheid en katholiciteit1 voor ,augustinus veel meer in het objectieve instituut van leer1 genademiddelen en cultus1 dan in de leden der kerk2 scheiding is daarom altd ongeoorloofd1 een bews van hoogmoed en ongehoorzaamheid1 de algemeene kerk voor eene particularistische of zelfs eene nationale inruilende1 c4 ,cresc4 ,,ii #cg4 de unit4 eccl4 #ab4 #ad4 ,en juist door dezen sterken nadruk1 dien ,augustinus tegen de ,donatisten op het instituut der kerk legt1 heeft h in niet geringe mate bgedragen tot de ontwikkeling van het ,roomsche kerkbegrip4 ,cf4 behalve de dogmenhist4 werken van ,harnack1 ,schwane enz41 ,seeberg1 ,der ,begriff der chr4 ,kirche #a-ef4 ,kstlin1 ,die ,kath4 ,auffassung v4 d4 ,kirche in ihrer ersten ,entw41 ,deutsche ,zeits4 fr chr4 ,wiss4 u4 chr4 ,leben #ahef4 ,h4 ,schmidt1 ,aug4 ,lehre v4 d4 ,kirche1 ,jahrb4 f4 deutsche ,theol4 #ahfa ,s4 #aig-bej4 ,reuter1 ,august4 ,studien #ahhg ,s4 #d-aje4 ,dorner1 ,augustinus ,s4 #bgf-bie4 ,specht1 ,die ,lehre v4 d4 ,kirche nach dem h4 ,aug4 ,paderborn #ahib4 ,in de ,middeleeuwen werd dit kerkbegrip practisch uitgewerkt in de ontwikkeling der hierarchie1 in de machtige organisatie van het kerkelk instituut1 in den strd der kerk met en hare verheffing boven den staat4 ,des te opmerkelker is1 dat het theoretisch bna in het geheel niet behandeld werd4 ,niet de theologie maar de jurisprudentie heeft toen de ontwikkeling geleid1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #djj4 ,over de leer der kerk vinden w alleen iets b ,hugo ,vict41 de sacr4 ,,ii #b4 ,halesius1 ,summa ,,iv qu4 #d4 ,thomas1 c4 ,gent4 ,,iv #gf4 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #aja art4 #b4 ,,ii #b qu4 #aj art4 #aj4 qu4 #hh art4 #ab4 ,,iii qu4 #h art4 #c4 #d4 qu4 #fh art4 #i4 ,eerst na de bestrding door ,wiclef1 ,hus1 de ,hervormers enz4 wordt het kerkbegrip van ,roomsche zde breeder ontwikkeld en verdedigd1 vooral door ,torquemada #adfh1 ,catech4 ,rom4 ,i c4 #aj4 ,canus1 ,loci theol4 ,,iv-,,vi1 ,bellarminus1 ,disp4 de controv4 ,tom4 ,i en ,,ii4 ,becanus1 de ecclesia ,christi itemque de ecclesia ,romana #afae4 ,id4 ,manuale controv4 ,i #a-e4 ,bossuet1 ,exposition de la doctrine de l'glise cath4 sur les matires de controverse #afga enz4 ,in dit kerkbegrip staat het zichtbaar instituut op den voorgrond4 ,christus heeft n4l4 op aarde eene kerk gesticht1 waaraan de zichtbare en de onzichtbare zde onafscheidelk verbonden zn4 ,evenals in ,christus eene ,goddelke en eene menschelke natuur1 in ieder mensen een ziel en lichaam1 in het sacrament een teeken en eene beteekenende zaak vereenigd zn1 zoo zn er in de kerk eene zichtbare en eene onzichtbare zde4 ,de zichtbaarheid der kerk berust op de vleeschwording des ,woords4 ,christus is de causa efficiens1 exemplaris en finalis van de kerk2 ,h leeft zelf als profeet1 priester en koning door den ,h4 ,geest in haar voort1 en stort al de gaven zner genade in haar uit4 ,h deelt deze uitsluitend mede door middel van ambt en sacrament2 het instituut gaat dus vr het organisme2 de kerk is eene moeder der geloovigen1 voordat z eene vergadering is2 de ecclesia docens met haar hierarchische inrichting en haar genadewerkende sacramenten gaat aan de ecclesia audiens vooraf en staat hoog boven haar4 ,op deze ecclesia docens zn dan ook in de eerste plaats al die eigenschappen toepasselk1 die de ,roomsche ,christen aan zne kerk toekent4 ,z is de ne1 eenige1 alleen-christelke1 katholieke1 door regelmatige successie van de apostelen afstammende1 onvergankelke1 onfeilbare kerk1 die aan alle andere zoogenaamde kerken het bestaansrecht betwist1 intolerant is krachtens haar aard1 geen andere kerken naast zich duldt of erkent1 van welke af te wken in de leer of te scheiden in het leven altd zonde en nooit geoorloofd is4 ,want omdat ,christus alle genade alleen mededeelt door ambt en sacrament1 daarom is de ecclesia docens1 het ,roomsche kerkinstituut1 de eenige middelares der zaligheid1 de bewaardster en uitdeelster van alle genade voor alle menschen1 de eenige ark des behouds voor heel het menschelk geslacht4 ,z alleen leidt den mensch tot de ,schrift1 tot den persoon van ,christus1 tot de gemeenschap met ,god4 ,de heilsorde is niet deze1 dat ,god door zn ,woord den mensch tot de kerk leidt1 maar omgekeerd gaat z van de kerk uit en voert dan tot de ,schrift en tot ,christus heen4 ,daarom behoort de kerk voor allen kenbaar1 aanwsbaar en zelfs bewsbaar te zn2 door hare eigenschappen en kenteekenen moet z zoo duidelk in het oog springen1 dat er ten haren aanzien geen twfel mogelk is en alleen moedwillig en schuldig ongeloof haar miskennen en verwerpen kan4 ,z is de allereerste en voornaamste kenbron der waarheid en wordt om deze reden door vele ,roomsche theologen in de leer der principia behandeld4 ,van deze ecclesia docens is de ecclesia audiens volkomen afhankelk2 z heeft alleen passief deel aan al de heerlke eigenschappen der kerk2 haar eenige taak is1 om de bovennatuurlke genade uit de hand van den priester in het sacrament aan te nemen2 geloof aan wat de kerk gelooft1 gehoorzaamheid aan de hierarchie1 onderwerping aan den paus is haar grootste deugd en tot de zaligheid noodzakelk4 ,ubi papa1 ibi ecclesia4 ,van de qualiteit dezer ecclesia audiens hangt daarom het wezen der kerk niet af4 ,wel is het goed en nuttig1 dat de leden der kerk geloovigen zn2 decor ecclesiae principaliter in interioribus consistit1 ,thomas1 ,sent4 ,,iv dist4 #ae qu4 #c ad #a4 ,maar de ecclesia docens1 het objectieve heilsinstituut blft er evengoed de ware kerk om1 ook al zn hare leden ongeloovigen en goddeloozen4 ,geen leden der kerk van ,christus zn allen1 die buiten de ,roomsche kerk zich bevinden1 zooals de catechumenen1 de excommunicati1 de schismatici enz4 ,hun christelk geloof1 hun vrome wandel baat hun niet2 z zn buiten de alleenzaligmakende kerk4 ,maar leden van de kerk zn wel allen1 die in de gemeenschap met ,rome blven1 al zn z ook openbare ongeloovigen en goddeloozen4 ,dezen zn niet actu maar potentia de ecclesia2 z behooren niet tot de ziel maar tot het lichaam der kerk2 z zn niet zoo perfectissime de ecclesia1 als degenen1 die gelooven en in de ,roomsche kerk leven2 maar z zn toch leden der kerk en behooren er evengoed toe als het lichaam tot 's menschen wezen behoort4 ,om op eenigerlei wze1 meer of minder volmaakt1 tot de kerk te behooren1 is geen interna virtus van geloof of liefde noodig1 maar alleen externa professio fidei et sacramentorum communio4 ,want de kerk is even visibilis et palpabilis1 ut est coetus populi ,romani vel regnum ,galliae aut respublica ,venetorum4 ,z is in n woord coetus hominum ejusdem ,christianae fidei professione et eorundem sacramentorum communione colligatus1 sub regimine legitimorum pastorum ac praecipue ,christi in terris vicarii ,romani pontificis1 ,bellarminus1 de eccl4 mil4 ,,iii #b4 cf4 ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #afc f4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ,i #ahch p4 #bjg sq4 ,mhler1 ,symbolik #cf f4 ,simar1 ,dogm4 #egf-eib4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #bgi-cgg4 ,jansen1 ,prael4 ,i #cbe sq4 ,concil4 ,vatic4 ed4 ,lacensis ,,vii ,frib4 p4 #bfi sq4 #efg sq4 enz4 #d4 ,in dezelfde mate als dit ,roomsche kerkbegrip in de ,middeleeuwen practisch gerealiseerd werd1 vond het van verschillende zden tegenstand en bestrding4 ,de katholiseering der kerkidee was in de eerste eeuwen niet geschied dan onder krachtig en aanhoudend protest4 ,de ,grieksche ,christenheid1 schoon overigens in de leer van de kerk met ,rome overeenstemmende1 erkende nooit het primaat van den paus en weerstond daarmede het streven naar absolute eenheid en katholiciteit4 ,en zoo ook kwamen in de ,middeleeuwen verschillende secten tegen de ontwikkeling van de ,roomsche kerkidee in verzet4 ,de oppositie kwam uit verschillende beginselen voort4 ,b ,katharen1 ,albigenzen1 ,bulgaren1 de volgelingen van ,amalrik van ,bena1 de secten van den nieuwen en van den vren geest was z de vrucht van dualistisch-manicheesche of gnostisch-pantheistische dwalingen4 ,b anderen zooals de ,waldenzen1 ,bradwardina1 ,wiclef1 ,hus enz4 werkte de beschouwing van ,augustinus na1 volgens welke de kerk eene vergadering van praedestinati was4 ,maar de kenbaarheid dezer ware kerk werd dan niet objectief in de bediening van woord en sacrament1 doch in het heilig leven1 in het leven naar de wet van ,christus1 in liefde1 armoede enz4 gezocht2 vandaar dat de overgang uit de idee der kerk tot de werkelkheid ontbrak en de poging tot reformatie niet doorwerken kon of ook op teleurstelling uitliep1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #cib-dai4 ,eerst in de zestiende eeuw werd door de ,hervorming een principieel verschillend kerkbegrip tegenover dat van ,rome geplaatst4 ,luther vond vrede voor zne ziel1 niet in het ex opere operato werkende sacrament noch ook in de goede werken1 maar in de vergeving der zonden door het geloof alleen4 ,en van dit standpunt uit viel h de ,roomsche kerk aan1 verwierp priester1 offerande1 monnikenwezen1 onfeilbaar kerkinstituut en magisch werkend sacrament1 proclameerde de vrheid van den christenmensch en vatte de kerk op als eene vergadering van geloovigen1 als eene communio sanctorum1 gelk z als voorwerp des geloofs in de twaalf artikelen beleden werd4 ,het kostte ,luther hevigen strd1 om met de ,roomsche kerk en haar kerkbegrip te breken2 een program van reformatie had h niet2 het was hem eerst alleen te doen1 om de misbruiken tegen te gaan4 ,maar h vond en behield zne vastigheid in de rechtvaardiging des zondaars door het geloof alleen en kwam van daar uit veel verder1 dan h oorspronkelk had gedacht of bedoeld4 ,dit beginsel leidde hem ook tot eene andere opvatting van de kerk1 tot die1 welke h vond in de ,schrift4 ,de kerk was geen vergadering van praedestinati zonder meer noch ook van zulken1 die naar enkele voorschriften der bergrede wandelen4 ,maar z was eene vergadering van geloovigen1 van menschen1 die door het geloof vergeving der zonden hadden ontvangen en dus allen kinderen ,gods1 profeten en priesters waren4 ,vanzelf had z daarom eene onzichtbare en eene zichtbare zde4 ,deze onderscheiding is volgens ,seeberg1 ,der ,begriff der christl4 ,kirche #ia1 het eerst niet door ,zwingli maar door ,luther gemaakt4 ,maar h verstond daaronder geen twee kerken1 doch twee zden aan eene en dezelfde kerk4 ,de kerk is voor ,luther geen platonisch ideaal1 geen idee zonder werkelkheid1 maar z bestaat voor hem concreet in menschen1 die leven en door het geloof de vergeving der zonden deelachtig zn4 ,naar de eene zde is z onzichtbaar1 een voorwerp des geloofs1 want wat men gelooft1 ziet men niet2 naar de andere zde is z zichtbaar1 want z wordt openbaar en is kenbaar1 niet aan pausdom1 bisschoppen1 misgewaden en andere uitwendigheden1 maar aan de zuivere bediening van woord en sacrament4 ,waar deze is1 kan men er zeker van zn1 dat er eene kerk is2 daar zn ware geloovigen1 al was het alleen onder de kinderen in de wieg2 ,gottes ,wort kann nicht ohne ,gottes ,volk sein4 ,want er kunnen in eene kerk wel ongeloovigen zn1 evenals er in een lichaam vreemde bestanddeelen kunnen wezen1 maar het wezen der kerk wordt door de geloovigen bepaald1 het geheel wordt genoemd naar het voornaamste deel1 cf4 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #cag f4 ,,ii #ecd f4 ,seeberg t4 a4 p4 #hd f4 ,gottschick1 ,hus'1 ,luthers und ,zwingli's ,lehre von der ,kirche1 ,zeits4 f4 ,kirchengesch4 #ahhf4 ,dienovereenkomstig werd in de ,luthersche symbolen de kerk omschreven als eene communio of congregatio sanctorum et vere credentium1 in qua evangelium recte docetur et recte administrantur sacramenta4 ,z is wel zichtbaar1 heeft ambten en instellingen1 maar ecclesia non est tantum societas externarum rerum ac rituum sed principaliter est societas fidei et ,spiritus ,sancti in cordibus1 ,conf4 ,aug4 en ,apol4 #g4 #h4 ,smalc4 art4 #ab4 ,cat4 maj4 ,,ii #c4 ,de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk diende oorspronkelk dus alleen1 om tegenover ,rome uit te spreken1 dat het wezen der kerk in het onzichtbare lag1 in het geloof1 in de gemeenschap met ,christus en zne weldaden door den ,h4 ,geest1 maar volstrekt niet1 om aan de zichtbaarheid1 aan de realiteit der kerk eenigermate afbreuk te doen4 ,spoedig werd z echter in een anderen zin gebezigd4 ,men kon toch het oog niet sluiten voor het feit1 dat er in de kerk in hac vita multi mali et hypocritae admixti sunt1 die wel socii verae ecclesiae secundum externos ritus zn maar toch niet de kerk vormen en veeleer tot het regnum diaboli behooren1 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller #aec4 #aed4 #aee4 ,de kerk kon dus enger of ruimer genomen worden als ecclesia stricte et large dicta1 ib4 #aec4 ,luther sprak soms van zwei ,kirchen en ,melanchton noemde dit een discrimen duorum corporum ecclesiae1 ,c4 ,r4 #ba1 #ejg1 en latere theologen1 zooals ,heerbrand1 ,chemniz1 ,hutter1 ,gerhard enz4 pasten daarop de onderscheiding van onzichtbare en zichtbare kerk toe4 ,onzichtbaar werd de kerk nu genoemd1 niet omdat ze eene geestelke zde had en daarom voorwerp des geloofs was1 maar wl de kring der geloovigen door ons niet kon gekend worden2 en zichtbare kerk werd de naam1 niet voor de openbaring der geloovigen in beldenis en wandel1 maar voor de ongeloovigen1 die vroeger door ,luther en de beldenisschriften niet tot de kerk maar tot het regum diaboli gerekend werden4 ,idee en werkelkheid1 wezen en verschning werden daardoor los naast elkander gesteld4 ,de geloovigen vormden eene onzichtbare ecclesiola in de zichtbare ecclesia4 ,cf4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxii #fi sq4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #dic sq4 ,hollaz1 ,examen theol4 #abgh sq4 ,buddeus1 ,instit4 theol4 #abjg sq4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4 #dcd4 #ddj f4 ,schultz4 ,das protest4 ,dogma v4 d4 unsichtbaren ,kirche1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahgf ,s4 #fgc-fij4 ,krauss1 ,das prot4 ,dogma v4 d4 uns4 ,kirche1 ,gotha #ahgf ,s4 #hj f4 ,seeberg1 t4 a4 p4 #ajd f4 #ada f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #ebi f4 ,met de ,luthersche leer van de kerk komt de ,gereformeerde in hoofdzaak overeen1 maar z vertoont toch enkele niet onbelangrke eigenaardigheden4 ,ten eerste neemt het instituut der kerk er eene eenigszins andere plaats in4 ,luther verstond onder de kerk wel de communio sanctorum1 maar zocht toch hare eenheid en heiligheid meer in de objectieve instellingen van ambt1 woord en sacrament dan in de subjectieve gemeenschap der geloovigen1 die dikwerf zoo veel te wenschen overliet4 ,zoo werd de kerk meer en meer een ,goddelk instituut1 dat de eenheid en heiligheid der geloovigen realiseeren moest4 ,in denzelfden geest omschreef ,melanchton in de ,loci van #aedc de kerk als coetus vocatorum en zeide1 dat w nec alibi electos ullos somniemus1 nisi in hoc ipso coetu visibili4 ,en latere ,luthersche dogmatici vonden er een verschilpunt in1 dat volgens hunne leer de uitverkorenen niet extra coetum vocatorum te zoeken zn en volgens de ,gereformeerden ook daarbuiten konden voorkomen4 ,en werkelk is het ,gereformeerde leer1 dat ,god wel ordinarie de weldaden van ,christus schenkt door middel van woord en sacrament1 maar toch daaraan niet gebonden is en1 z het dan ook rarissime1 de zaligheid verleent buiten het instituut der kerk om1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #af1 #ai4 ,ursinus1 ,expl4 catech4 qu4 #ba4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #djj4 ,gomarus1 ,theses #cj1 #bi4 ,ten tweede brachten de ,gereformeerden de kerk ten nauwste met de verkiezing in verband en vatten daarom hare onzichtbaarheid dikwerf anders dan de ,lutherschen op4 ,zwingli liet eerst wel de onzichtbaarheid slaan op de ecclesia universalis1 die over de gansche aarde verspreid was en daarom door niemand empirisch kon waargenomen worden1 in tegenstelling met de ecclesia particularis1 die op eene bepaalde plaats aanwezig en zichtbaar is4 ,maar later verstond h onder de ecclesia invisibilis de gezamenlke uitverkorenen1 gelk z in de twaalf artikelen voorwerp des geloofs is en eerst b de parousie zichtbaar zal worden4 ,en in onderscheiding daarvan noemde h de ecclesia universalis en de ecclesia particularis eene zichtbare 7visibilis1 sensibilis7 vergadering van geloovigen1 waarin ook hypocrieten kunnen zn1 ,fidei ratio1 ,op4 ,,iv #h4 ,in zne ,christianae fidei expositio van het jaar #aeca spreekt h dan nog weer eenigszins anders en zegt1 dat de kerk der geloovigen op aarde onzichtbaar is1 inzoover z alleen de ware geloovigen omvat1 en zichtbaar1 inzoover allen tot haar behooren1 quotquot per universum orbem ,christo nomen dederunt1 ,op4 ,,iv #eh4 ,calvn sluit zich b dit spraakgebruik aan4 ,als h de uitdrukking ecclesia invisibilis voor het eerst in de ,institutie van #aedc opneemt1 verstaat h daaronder de gezamenlke uitverkorenen1 die alleen ,gode bekend zn1 en onderscheidt daarna de kerk als universa hominum multitudo in orbe diffusa1 die zichtbaar is en ook hypocrieten in zich bevat1 maar toch ook in zooverre weer onzichtbaar en voorwerp des geloofs is1 als w niet weten kunnen1 wie daarin de ware geloovigen zn1 ,inst4 ,,iv #a1 #a-i4 ,onzichtbaar kon de kerk dus reeds heeten in drierlei opzicht3 #a als ecclesia universalis1 omdat een bepaald persoon de kerk op andere plaatsen en in andere tden niet waarnemen kan2 #b als coetus electorum1 die eerst in de parousie voltooid en zichtbaar zal wezen2 #c als coetus electorum vocatorum1 omdat w in de kerk op aarde de ware geloovigen niet kunnen onderscheiden4 ,daarb kwamen later nog andere gezichtspunten1 waaronder de kerk onzichtbaar kon genoemd worden1 omdat z niet van deze wereld is1 omdat haar hoofd ,christus en dus ook z zelve als zn lichaam onzichtbaar is1 omdat haar grootste deel in den hemel is1 omdat z tdelk en plaatselk van bediening der genademiddelen verstoken kan zn1 omdat z in tden van vervolging in woestnen en spelonken schuil gaat1 omdat z wel in hare uitwendige beldenis maar niet in het inwendig geloof des harten waarneembaar is1 omdat de kerk nooit op n plaats en in n td tegenwoordig is maar door de eeuwen en volken heen zich uitbreidt1 ,polanus1 ,synt4 theol4 #eca4 ,en zichtbaar heette dan de kerk daartegenover1 wl z in beldenis en wandel openbaar wordt1 of als instituut met ambten en bedieningen optreedt1 of niet alleen ware geloovigen doch ook hypocrieten bevat4 ,confessie en dogmatiek b de ,gereformeerden ging nu eens van deze en dan van gene opvatting uit4 ,sommigen stelden de kerk als de gemeenschap van alle uitverkorenen op den voorgrond en noemden deze de ecclesia invisibilis1 ,cat4 ,genev4 b ,niemeyer #ace4 ,scot4 ,i #af4 ,westm4 ,conf4 #be4 ,alsted1 ,theol4 did4 schol4 #eij4 ,wl echter de uitverkorenen1 die nog niet leven of nog niet geroepen zn1 alleen potentia leden van de kerk kunnen heeten1 lieten anderen deze idee van de kerk rusten en gingen uit van de kerk als vergadering aller electi et vocati1 ,basil4 ,i #e4 ,helv4 ,i #ae4 ,heid4 ,catech4 #ed4 ,belg4 #bg4 ,helv4 ,,ii #ag4 ,gomarus1 ,theses theol4 disp4 #cj4 ,polanus1 ,synt4 #ecj4 ,martyr1 ,loci #cij4 ,dan moest men daarb echter terstond onderscheiden tusschen ware geloovigen en hypocrieten en ging daarom spreken van ecclesia stricte en latius dicta1 van het esse de ecclesia en het esse in ecclesia1 of ook wel van ecclesia invisibilis en visibilis1 ,ursinus op qu4 #ed4 ,alsted1 ,theol4 did4 schol4 #eih4 ,heidegger1 ,corpus theol4 ,,xxvi #bi enz4 ,dit leidde in verband met het bederf1 dat in de kerk intrad1 tot de onderscheiding van twee kringen of groepen van menschen in de eene kerk1 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii #c1 #c4 #bd4 en bracht ,janssonius1 van der ,eerde e4 a4 in de vorige eeuw er toe1 om een uit- en een inwendig verbond naast elkander te stellen1 om de forma externa en interna van de kerk te scheiden en om de leer te verkondigen1 dat ook onbegenadigden1 indien z onergerlk leefden1 ware leden van de kerk konden zn en rechtmatige aanspraak hadden op hare goederen en weldaden1 cf4 deel ,,iii #bbg4 ,tevergeefs trachtten daartegenover anderen de eenheid der kerk te handhaven1 door te zeggen1 dat onzichtbare en zichtbare kerk twee zden waren van dezelfde zaak1 ,synopsis pur4 theol4 #dj1 #cd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii #g1 #d4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #a1 #aa4 #ac4 ,appelius1 ,de ,herformde ,leer #agfi bl4 #cjjv42 de leer klopte hoe langer hoe minder op het leven4 ,en dit was voor de ,gereformeerde leer over de kerk te erger1 wl z veel minder dan de ,lutherschen in het instituut het wezen der kerk zag4 ,want1 en dat is een derde onderscheid1 dat later duidelker in het licht zal treden1 de ,gereformeerden zochten het kenmerk der ware kerk wel ook in de zuivere bediening van woord en sacrament1 maar z voegden gewoonlk daaraan nog de kerkelke tucht en den christelken wandel toe2 de verkiezing was de grondslag der kerk maar werd eerst in het geloof en de goede werken openbaar4 ,cf4 verder nog over de ,ger4 leer van de kerk3 ,beza1 ,tract4 theol4 #aehb ,i #cb4 ,hyperius1 ,meth4 theol4 #ebi4 ,bullinger1 ,huysboeck #afab fol4 #bjd4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #dee4 ,gomarus1 ,op4 ,,ii #ig4 #bjb4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i p4 #a sq4 ,moor1 ,comm4 ,,vi #a-agi4 ,m4 ,vitringa1 ,doctr4 chr4 relig4 ,,ix enz41 cf4 ,seeberg t4 a4 p4 #aei f4 #e4 ,de wziging1 welke de ,reformatie in het ,roomsche kerkbegrip aanbracht1 had ook practische gevolgen4 ,de uniformiteit maakte voorgoed plaats voor de pluriformiteit2 verschillende kerken traden na en naast elkander op en gaven aan religie en kerk eene gansch andere gedaante4 ,de ,reformatie trachtte onzichtbare en zichtbare kerk nog in goed verband te houden2 maar de historie bewees1 hoe moeilk dat ging4 ,en b andere kerken buiten de ,gereformeerde en ,luthersche werd het verband dikwerf geheel verbroken1 en de onzichtbare kerk aan de zichtbare of deze aan gene opgeofferd4 ,het ,socinianisme nam de onderscheiding nog wel aan1 maar sprak toch bna alleen van de zichtbare kerk1 wl het de christelke religie opvatte als eene vr wel voor allen aannemelke leer1 ,fock1 ,der ,socin4 #fij f4 ,het ,remonstrantisme wandelde niet alleen in hetzelfde spoor1 maar ontnam aan de kerk ook nog alle zelfstandigheid en liet niets aan haar over dan het recht van prediking en vermaning1 ,conf4 en ,apol4 conf4 #ba4 #bb4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,vii4 ,b het ,rationalisme werd de kerk eene vereeniging van menschen tot uitoefening van den godsdienst en tot verbetering der zeden1 ,wegscheider1 ,instit4 #ahh4 ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #gfj4 ,doederlein1 ,instit4 theol4 christ4 #aghg ,s4 #gaf4 ,kant duidde met de namen onzichtbare en zichtbare kerk het volk ,gods aan naar zne idee en naar zne empirische verschning2 de laatste1 dat is1 de kerk met haar statutarisch geloof is bestemd1 om meer en meer in de redelke en zedelke religie1 in een ,rk ,gods op aarde over te gaan1 ,religion ed4 ,rosenkranz #aai f4 #adf f4 ,b ,hegel had de kerk evenzoo slechts eene tdelke1 voorbgaande beteekenis1 want de staat is de ware realiseering der zedelke idee1 die vernnftlich-sittliche ,substanz4 ,de kerk heeft alleen zoolang recht van bestaan1 als de staat nog niet ten volle aan zne idee beantwoordt1 ,philos4 der ,rel4 ,werke ,,xii #bgi4 ,voor de kerk als instelling van ,christus blft op het standpunt van het rationalisme geen plaats4 ,en van een ander beginsel uit kwam het mysticisme tot gelk resultaat4 ,het ,anabaptisme ging uit van de volstrekte tegenstelling van schepping en herschepping1 natuur en genade1 wereld en ,godsrk en beschouwde de geloovigen daarom als menschen1 die in de wedergeboorte iets gansch anders geworden waren en daarom gescheiden van de wereld moesten leven4 ,zn program was3 niet reformatie maar separatie2 het wilde eene afgezonderde kerk1 ,menno ,simons1 ,werken #bfb4 ,eeuwen lang was er geen kerk geweest1 maar enkel ,babel1 en ,babel moest verlaten en gemeden worden1 ib4 #cc v4 #bhi v4 #bie4 #dji v4 ,in ,munster zeide men1 dat er in #adjj jaren geen waar ,christen was geweest1 ,goebel1 ,gesch4 d4 christl4 ,lebens ,i #agi4 ,de ware kerk was eene kerk van heiligen1 die na persoonlke beldenis gedoopt waren en door onthouding van eed1 oorlog1 overheidsambt en allerlei andere wereldsche practken in spze en drank1 in kleeding en verkeer van anderen zich onderscheidden1 ,de ,bres1 ,de wortel1 den oorspronck ende het fundament der ,wederd4 #aehi bl4 #ci-de4 ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #bcc4 ,goebel t4 a4 p4 #acd f4 ,hetzelfde dualistisch beginsel ligt ten grondslag aan allerlei secten1 die later binnen den kring van het ,protestantisme zn opgetreden4 ,labadie riep te ,middelburg in #afff1 evenals vroeger te ,genve en te ,amiens1 conventikelen in het leven1 aan welke h den naam van profetien gaf en stichtte in #affi eene evangelische gemeente01 die alleen uit ware geloovigen mocht bestaan1 en later te ,herford door een huiselk familieleven1 door eene bedenkelke huwelkspractk en door gemeenschap van goederen zich onderscheidde1 ,goebel t4 a4 p4 ,,ii #aha-bgc4 ,ritschl1 ,gesch4 d4 ,piet4 ,i #aid-bfh4 ,het pietisme1 zoowel hier als in ,duitschland1 trok heel het leven saam in den engen kring der religie1 werd onverschillig voor kerk en ambt1 sacrament en formulier1 vergaderde de geloovigen in afgezonderde gezelschappen en bevorderde het separatisme1 ,ritschl1 ib4 ,,ii #ace f4 ,zinzendorf organiseerde den #ab;en ,aug4 #agbi eene apostolische gemeente1 welke in allerlei trekken met de gemeente van ,labadie overeen kwam1 ,goebel1 ib4 ,,ii #bga4 ,in ,engeland kwam onder anabaptistischen invloed b ,robert ,browne en ,john ,robinson het ,independentisme op1 dat de kerk geheel en al laat opkomen uit de samenvoeging van individueele geloovigen1 ,weingarten1 ,die ,revolutionskinderen ,englands #bd f4 ,na ,cromwells revolutie in zn enthousiasme getemperd1 ging het1 gelk het ,anabaptisme in het ,mennonitisme1 in de religie der ,kwakers over1 die eene van de wereld afgezonderde en in allerlei uitwendigheden onderscheiden gemeente vormden4 ,van al het historische en objectieve losgemaakt1 werd de kerk b hen de gemeenschap van allen1 die de verlichting des ,h4 ,geestes deelachtig waren1 en voorts de naam voor hen1 die samen op ne plaats vergaderden1 als het ware n gezin vormden en krachtens het innerlk licht ook uitwendig in beldenis en leven overeenstemden1 ,barclay1 ,verantwoording #ageg bl4 #bab v4 ,weingarten ib4 #ahe4 #ahf4 ,ook het ,methodisme wordt door dezelfde tegenstelling beheerscht4 ,wel trachtte ,wesley eerst de kerk zelve te reformeeren1 maar in #aghd ging h toch tot separatie van de staatskerk over2 h ordende predikers1 stelde hen onder bescherming van de ,tolerantie-acte en voegde de bekeerden in gezelschappen saam1 die dagelks tot gebed samenkwamen1 van td tot td liefdemaaltden1 vastendagen1 waaknachten1 prayermeetings enz4 hielden en tot voornaamste taak kregen1 om aan de bekeering van anderen te arbeiden1 ,schneckenburger1 ,kleinere prot4 ,kirchenparteien #ahfc ,s4 #ajc f4 ,het heilsleger van generaal ,booth is van dit ,methodisme de consequentie2 de bekeerden vormen geen kerk meer maar een staand leger van ,christus1 een corps van evangelisten onder een officier1 door bzondere kleeding en leefwze van de wereld gescheiden1 ,kolde1 ,die ,heilsarmee #ahhe ,s4 #di f4 ,geen wonder1 dat onder al dergelke verschnselen ,john ,darby er toe kwam1 om open en beslist alle kerk en kerkvorm te verwerpen4 ,naar zne meening werd de ,n4 ,t4 bedeeling van het verbond der genade eerst wel door ,god met kerk en ambt begiftigd1 maar deze zn reeds in den apostolischen td door der menschen ontrouw ontaard en van ,gods wege verworpen4 ,daarom zn alle kerken sedert dien td niets dan ,babel1 voorbereidingen van den antichrist1 geheel en al bedorven1 door de geloovigen ten eenenmale te verwerpen4 ,dezen moeten thans niets anders doen dan zich uit de wereld terugtrekken1 elkander in hunne beenkomsten met hunne verschillende gaven stichten en in stilte afwachten de wederkomst van ,christus1 ,dr4 ,g4 ,j4 v4 d4 ,flier1 ,het ,darbisme 's ,grav4 #ahgi4 ,art4 ,plymouthbrder in ,herzog4 ,zoo schnt alles te wzen op eene ontbinding der kerk en op eene radicale wziging van het kerkbegrip4 ,wel ontbreekt het daartegenover niet aan eene machtige reactie4 ,de ,russische kerk1 wier opperbestuur b de ,heilige ,synode berust en door middel van den procurator aan den keizer gebonden is1 handhaaft haar aanspraak op den naam van eenigware1 orthodoxe kerk en streeft met onderdrukking der secten naar eenheid des geloofs in het gansche rk2 ,pobedonoszew1 de tegenwoordige procurator1 is voorstander van de absolute monarchie en van de staatskerk en verdedigt de leer1 dat de massa in de macht den maatstaf der waarheid vindt1 zie zne ,streitfragen1 autor4 ,uebersetzung1 ,berlin ,deubner #ahig4 ,de ,roomsche kerk is nog dezelfde1 die z te voren was1 toen z ketters en scheurmakers vervolgen en ter dood brengen liet en kan in beginsel geen kerken naast zich erkennen en dulden2 als ,roomschen spreken in het belang van godsdienstvrheid en scheiding van kerk en staat1 zn z te beschouwen als vrienden van beide uit berekening1 maar als vanden van beide uit beginsel1 cf4 bv4 ,stckl1 ,lehrb4 d4 ,philos4 ,,iii #dgd4 ,cathrein1 ,moralphilos4 ,,ii #eee f4 ,hettinger1 ,apol4 des ,christ4 ,,iv #djg f4 ,in ,engeland is eerst het ,irvingisme opgetreden1 dat de kerk reformeeren wilde door herstelling van het apostolaat1 ,j4 ,n4 ,khler1 ,het ,irvingisme1 's ,grav4 #ahgf1 en verbreidt zich thans in de ,anglicaansche kerk het ritualisme1 dat ambten1 sacramenten1 eeredienst1 ceremonin meer en meer naar ,roomsche leer en practk vervormt1 art4 ,tractarianismus in ,herzog4 ,mr4 ,walter ,wash1 ,secret ,history of the ,oxford movement #ahig4 ,williams1 ,the crisis in the church of ,england4 ,presb4 and ,ref4 ,rev4 ,july #ahii p4 #chi-dab4 ,zelfs onder de ,lutherschen gingen vele confessioneelen tot het objectieve instituut van kerk1 ambt en sacrament terug en bonden daaraan alle mededeeling der genade1 ,lhe1 ,drei ,bcher von der ,kirche #ahde4 ,kliefoth1 ,acht ,bcher v4 d4 ,kirche #ahed4 ,mnchmeyer1 ,das ,dogma v4 d4 uns4 u4 sichtb4 ,kirche #ahed4 ,vilmar1 ,theol4 der ,thatsachen #ahgf ,s4 #dh f4 ,id4 ,dogmatik ,,ii #bab4 ,stahl1 ,die ,kirchenverfassung nach ,lehre u4 ,recht der ,prot4 #b;e ,ausg4 #ahfb ,s4 #fg f4 ,maar ondanks dit alles verliest de kerk hoe langer hoe meer haar uniform karakter4 ,niet alleen in de ,protestantsche landen1 vooral in ,engeland en ,amerika1 maar ook in ,rusland breidt het aantal secten zich uit1 ,j4 ,gehring1 ,die ,sekten der ,russischen ,kirche #ajjc-ahig4 ,nach ihrem ,ursprunge und inneren ,zusammenhange dargestellt4 ,leipzig ,richter #ahih4 ,zelfs in de ,roomsche kerk1 die zoo gaarne aan de verdeeldheid van het ,protestantisme zich te goed doet1 is in veel opzichten de eenheid meer schn dan wezen4 ,geloovigen en ongeloovigen staan binnen haar muren even ver van elkaar als in vele kerken der ,hervorming4 ,de verschillende orden staan dikwerf met elkander op alles behalve vriendelken voet4 ,dieselben ,motive besonderer ,frmmigkeit1 welche auf katholischem ,boden zu neuen ,ordensstiftungen fhren1 wirken auf protestantischen ,boden zur ,bildung von ,sekten1 ,ritschl1 ,gesch4 des ,piet4 ,,iii #cjc4 ,en ,reform-katholicismus en ,los-van-,rome0-beweging toonen1 hoeveel onvrede er in menig hart onder den uiterlken glans der eenheid verborgen is4 ,het geloof aan de ne1 onfeilbare1 alleenzaligmakende kerk is tegenover het bestaan en den bloei van zoovele andere kerken niet meer te handhaven2 de leer wordt door het leven en door de geschiedenis zoo sterk mogelk weersproken4 ,terwl ,rome voor deze ontwikkeling van ,christendom en kerk de oogen sluit1 loopt de ,protestantische theologie gevaar1 om ter wille van de historie de ,goddelke instelling van de kerk voorb te zien4 ,volgens ,schleiermacher ontstond de kerk durch das ,zusammentreten der einzelnen ,wiedergeborenen zu einem geordneten ,auf- und ,miteinanderwirken1 ,chr4 ,gl4 #aae4 ,wl echter de wedergeboorte geen magische verandering maar eene ethische vernieuwing is1 blft er in de wedergeborenen nog altd een stuk wereld over1 en moet er dus in de kerk tusschen het blvende en het veranderende en verdwnende onderscheiden worden1 ib4 #abe4 #abf4 ,op deze onderscheiding past ,schleiermacher de vroegere namen van onzichtbare en zichtbare kerk toe4 ,hun vroeger gebruik was verkeerd1 want van de onzichtbare kerk is het meeste niet onzichtbaar1 wl de wedergeboorte naar buiten in beldenis en leven openbaar wordt1 en van de zichtbare kerk is het meeste niet kerk1 wl het tot de wereld behoort4 ,onzichtbare kerk duidt niet zoozeer personen1 als wel werkingen des ,geestes in de personen aan1 en zichtbare kerk geeft te kennen1 dat deze werkingen des ,geestes b alle geloovigen nog samengaan met nawerkingen der zonde1 ib4 #adh4 ,beide staan dus tot elkander in verhouding als wezen en verschning1 als idee en werkelkheid1 en worden in dienzelfden zin ook door vele andere theologen opgevat1 ,nitzsch1 ,syst4 d4 chr4 ,lehre #ahf-ahh4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #ajij f4 ,martensen1 ,dogm4 #aia4 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #ccb f4 ,thomasius1 ,christi ,person und ,werk ,,ii #eje4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #cfi f4 ,kaftan1 ,dogm4 #egc4 #ehe4 ,sommigen laten daarb de oude namen varen en spreken liever van ,godsrk en kerk1 ,a4 ,dorner1 ,kirche und ,reich ,gottes1 ,gotha #ahhc4 ,krauss1 ,das prot4 ,dogma v4 d4 uns4 ,k4 #ahgf1 of ook van gemeente en kerk1 ,stahl1 ,kirchenverfassung #fg4 ,de la ,saussaye in mne ,theol4 van ,ch4 d4 l4 ,s4 #fa4 ,van ,oosterzee #abi4 ,men kan deze zichtbare kerk dan nog met ,stahl houden voor eene stichting van ,christus2 maar de meesten denken haar toch als een product1 een noodzakelke bestaansvorm van de gemeente1 ,lipsius1 ,dogm4 #hei f4 ,tiele1 ,inl4 tot de godsdienstwet4 ,,ii #ahii bl4 #adav41 of oordeelen zelfs1 dat de institutaire kerk haar td heeft gehad1 en in den staat1 ,strauss1 ,dogm4 ,,ii #fah4 ,rothe1 ,ethik #abd f4 #ddj f4 #aafg f41 of in de beldende gemeente moet overgaan1 ,rauwenhoff1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #hdc4 ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #ahif ,s4 #gde4 ,sohm1 ,kirchenrecht passim4 ,chavannes1 ,qu'est ce qu'une glise1 ,paris ,fischbacher #ahig4 #f4 ,de naam 1 1 duidt reeds krachtens zne afleiding van werkwoorden1 die samenroepen beteekenen1 eene vergadering van menschen aan1 die voor een of ander1 inzonderheid politiek of godsdienstig doel1 saamgekomen1 of1 al zn ze op een bepaald oogenblik niet vergaderd1 toch voor zulk een doel onderling vereenigd zn4 ,onder het ,oude ,testament was ,israel het volk1 dat door ,god voor zn dienst saamgeroepen en beenvergaderd was2 en in het ,nieuwe ,testament is dit volk van ,israel vervangen door de gemeente van ,christus1 die nu het heilig volk1 het uitverkoren geslacht1 het koninklk priesterdom ,gods is4 ,het woord kerk1 church1 kirk1 kirche1 chiesa1 waarmede is overgezet1 drukt niet zoo duidelk als het oorspronkelke dit karakter van de gemeente van ,christus uit4 ,waarschnlk is het afgeleid van 1 scil4 1 of 1 scil4 en beteekende het dus oorspronkelk1 niet de gemeente zelve1 maar de plaats van hare samenkomst1 het kerkgebouw1 ,suicerus s4 v4 ,herzog #g1 #fhe4 ,thans bezigen w dit woord in denzelfden zin van het kerkgebouw1 of in dien van godsdienstoefening 7bv4 de kerk begint om tien uur71 of in dien van geinstitueerde groep van gemeenten 7de ,roomsche1 de ,anglikaansche kerk enz474 ,de beteekenis van het ,nieuwtestamentisch woord staat b het woord kerk op den achtergrond2 in sommige tden was het bewustzn1 dat kerk de benaming van het volk ,gods is1 schier geheel uitgesleten4 ,dit is ook de reden1 waarom het woord in de ,statenvertaling niet door kerk1 maar door gemeente is overgezet2 dit woord deed toch weer uitkomen1 dat het wezen der kerk in de gemeenschap der heiligen ligt4 ,indien er geen bezwaren tegenover stonden1 zou het overweging verdienen1 om het woord kerk door dat van gemeente te vervangen4 ,maar maatschapp en staat hebben dit woord op burgerlk gebied in beslag genomen1 spreken van gemeente1 gemeenteraad1 gemeenteschool1 gemeentehuis1 en hebben daardoor dit woord veelszins voor het kerkelk leven onbruikbaar gemaakt4 ,gemeente kan en mag wel op kerkelk gebied gebezigd worden1 maar heeft dan een bepaalden zin en is niet zoo plooibaar als het woord kerk1 dat velerlei beteekenissen kan aannemen4 ,want ofschoon dit woord oorspronkelk het kerkgebouw en dan ook de godsdienstoefening en het kerkelk instituut aanduidde1 zoo is er toch de beteekenis van volk ,gods1 van vergadering der ,christgeloovigen1 niet vreemd aan4 ,in dien zin komt het voor in de twaalf artikelen1 in de ,ned4 ,geloofsbel4 art4 #bg-bi1 in de ,dordsche kerkenorde passim4 ,het komt er slechts op aan1 om deze beteekenis in het bewustzn te verlevendigen4 ,de woorden gemeente en kerk kunnen dan naast elkander gebruikt worden maar z zn nooit zoo van elkander te onderscheiden1 dat het woord gemeente de vergadering der geloovigen op eene bepaalde plaats1 en het woord kerk de saamvoeging der gemeenten tot n geheel aanduidt4 ,want kerk en gemeente zn beide vertalingen van hetzelfde woord en hebben daarom dezelfde beteekenis4 ,beide woorden zn namen voor de vergadering der geloovigen1 hetz op eene bepaalde plaats1 hetz in een land1 hetz over de gansche aarde4 ,geheel verkeerd is het daarom1 om b gemeente aan de ware geloovigen1 b kerk aan de schngeloovigen te denken1 om beide begrippen te vereenzelvigen met die van onzichtbare en zichtbare kerk1 of ook onder gemeente de vergadering der geloovigen en onder kerk het instituut te verstaan4 ,hoogstens verschillen z daarin1 dat gemeente meer denken doet aan de gemeenschap der geloovigen onderling1 en kerk meer aan diezelfde geloovigen1 gelk z institutair1 onder ambt en bediening des woords1 georganiseerd zn4 ,beide malen is het dan echter toch dezelfde vergadering van geloovigen1 die erdoor aangeduid wordt2 slechts het gezichtspunt verschilt1 waaruit z beschouwd wordt4 ,terwl deze beide woorden dus op kerkelk terrein burgerrecht bezitten1 is het gansch anders met het woord kerkgenootschap gesteld4 ,deze naam heeft een collegialistischen bsmaak4 ,het kwam hier te lande in gebruik in #aggc door de eerste berming van de twaalf geloofsartikelen1 werd dan in den zin van plaatselke of algemeene kerk opgenomen in de staatsregeling van #agih1 #ahja en #ahje1 werd in de grondwet van #ahad en #ahae vervangen door het woord godsdiensten en godsdienstige gezindheden en daarna in de grondwet van #ahdh en #ahhg en ook weer in de wet op de kerkgenootschappen van #aj ,sept4 #ahec naast den naam van godsdienstige gezindheden ingevoerd1 ,heraut #fbg4 ,de saamvoeging van kerk en genootschap is eene mesalliance en moeder van vele dwalingen4 ,eene kerk is juist geen genootschap1 want z ontstaat niet door vrwillige toetreding van volwassen personen maar uit de wedergeboorte door den ,h4 ,geest4 ,eindelk verdient het ook geen aanbeveling1 om het woord kerk in den zin van het volk ,gods door dat van ,godsrk te vervangen4 ,want tusschen beide is er een niet onbelangrk verschil4 ,het koninkrk ,gods1 waarmede ,jezus' prediking begint1 is in de eerste plaats een eschatologisch begrip voor het naderende ,messiaansche rk met al zne goederen4 ,en ook1 inzoover dit rk door wedergeboorte1 vergeving en vernieuwing hier reeds op aarde in de harten aanwezig is1 bestaat het veelmeer in geestelke goederen1 dan in gemeenschap van personen4 ,het koninkrk der hemelen is of wordt juist een eigendom van de armen van geest1 de reinen van hart1 de kinderkens en bestaat zelf in vrede1 vreugde1 bldschap door den ,h4 ,geest4 ,daarom is het1 althans hier op aarde1 niet georganiseerd2 het is in beginsel overal1 waar de geestelke weldaden van ,christus geschonken zn1 en is nergens op aarde afgerond en voltooid1 deel ,,iii #bccv4 ,maar de kerk is vooral een diesseitig begrip1 een gemeenschap van personen1 toegerust met ambten en bedieningen en in het zichtbare optredend als het vergaderde volk ,gods4 ,de kerk is dus het middel1 waardoor ,christus de weldaden van het ,godsrk uitdeelt en de voltooiing ervan voorbereidt4 ,en op haar weg1 om het ,godsrk te doen komen1 neemt z allerlei elementen op1 die onzuiver zn en eigenlk niet tot haar behooren 7hypocrieten en ook den ouden mensch in de geloovigen71 terwl het koninkrk ,gods1 in goederen bestaande1 zuiver en onvermengd is en alleen het wedergeborene omvat4 ,christus is der gemeente gegeven tot een hoofd1 juist opdat ,god aan het einde als ,koning van zn volk optreden en alles in alles kunne zn4 ,cf4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #c1 #bjc4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #cge4 ,kaftan1 ,dogm4 #ehd4 ,nu is er geen twfel aan1 dat volgens de ,h4 ,schrift het wezen der kerk daarin ligt1 dat z het volk ,gods is4 ,immers1 de kerk is eene realiseering der verkiezing1 en deze is eene verkiezing in ,christus tot roeping1 rechtvaardigmaking1 verheerlking1 ,rom4 #h3bh1 tot gelkvormigheid aan den ,zone ,gods1 ,rom4 #h3bi1 tot heiligheid en zaligheid1 ,ef4 #a3dv4 ,de zegeningen welke aan de kerk worden geschonken1 zn in de eerste plaats inwendig en geestelk van aard en bestaan in roeping en wedergeboorte1 in geloof en rechtvaardigmaking1 in heiligmaking en verheerlking4 't ,zn goederen van het koninkrk der hemelen1 weldaden van het verbond der genade1 beloften voor dit maar bovenal voor het toekomende leven4 ,op grond daarvan heet de kerk het lichaam van ,christus1 #a ,cor4 #ab3bg1 ,ef4 #e3bc1 ,col4 #a3ah1 de bruid van ,christus1 #b ,cor4 #aa3b1 ,ef4 #e3cb1 ,op4 #ai3g1 #ba3b1 de schaapskooi van ,christus1 die zn leven stelt voor de schapen en door dezen gekend wordt1 ,joh4 #aj1 het gebouw1 de tempel1 het huis ,gods1 ,mt4 #af3ah1 ,ef4 #b3bj1 #a ,petr4 #b3e1 opgetrokken uit levende steenen1 #a ,petr4 #b3e1 op den hoeksteen ,christus en op het fundament van apostelen en profeten1 #a ,cor4 #c3ag1 #b ,cor4 #f3af1 #ag1 ,ef4 #b3bb1 ,op4 #ba3b-d1 het volk1 het eigendom1 het ,israel ,gods1 ,rom4 #i3be1 #b ,cor4 #f3af1 ,hebr4 #h3aj1 #a ,petr4 #b3i1 #aj4 ,de leden der kerk heeten ranken aan den wnstok1 ,joh4 #ae1 levende steenen1 #a ,petr4 #b3e1 uitverkorenen1 geroepenen1 geloovigen1 geliefden1 broeders en zusters1 kinderen ,gods enz41 en z1 die dit niet in waarheid zn1 worden in de ,schrift beschouwd als kaf aan het koren1 ,mt4 #c3ab1 als onkruid onder de tarwe1 ,mt4 #ac3ac1 als kwade visschen in het net1 ,mt4 #ac3dg1 als een mensch zonder feestkleed op de bruiloft1 ,mt4 #bb3aa1 als geroepen doch niet uitverkoren1 ,mt4 #bb3ad1 als kwade ranken aan den wnstok1 ,joh4 #ae3b1 als niet ,israel1 schoon uit ,israel znde1 ,rom4 #b3bh1 #i3f1 als boozen1 die weggedaan moeten worden1 #a ,cor4 #e3ab1 als vaten ter oneere1 #b ,tim4 #b3bj1 als zulken1 die uit ons uitgegaan zn maar niet uit ons waren1 #a ,joh4 #b3ai enz4 ,dit alles verheft het boven allen twfel1 dat de kerk naar haar wezen een vergadering van ware geloovigen is4 ,z1 die het oprechte geloof niet deelachtig zn1 mogen uitwendig tot de kerk behooren2 z maken toch haar wezen1 haar forma niet uit1 z zn in1 maar niet de ecclesia4 ,bevestigd wordt dit nog door de wze1 waarop de ,schrift van de gemeenschap der heiligen spreekt4 ,de geloovigen hebben n ,heer1 n geloof1 n doop1 n ,god en ,vader van allen1 en zoo ook hebben z nen ,geest1 ,ef4 #d3d-f1 in wiens gemeenschap z leven1 door wien z wedergeboren1 tot n lichaam gedoopt en met ,christus vereenigd zn1 ,joh4 #c3e1 #ad3ag1 ,rom4 #h3i1 #ad1 #af1 #a ,cor4 #ab3c1 #ac1 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e1 ,ef4 #a3ac1 #d3cj1 #a ,joh4 #b3bj4 ,en deze ,geest doet in de eenheid de verscheidenheid niet te niet1 welke onder de geloovigen bestaat1 maar ,h handhaaft en bevestigt ze4 ,gelk ,h in schepping en onderhouding alle dingen op hunne wze versierde en voltooide1 deel ,,ii #bie1 en onder ,israel allerlei natuurlke en geestelke gaven schonk1 deel ,,ii #bcj2 zoo deelde ,h zichzelf op den pinksterdag met al zne charismata aan de gemeente van ,christus mede4 ,deze charismata omvatten in ruimer zin ook de weldaden der genade1 die het deel van alle geloovigen zn1 ,rom4 #e3ae1 #af1 #f3bc2 maar duiden in enger zin die bzondere gaven aan1 welke aan de geloovigen in verschillende mate en graad ten nutte van elkander geschonken zn1 ,rom4 #a3aa1 #a ,cor4 #a3g1 #b ,cor4 #a3aa1 #a ,tim4 #d3ad1 #b ,tim4 #a3f en vooral ,rom4 #ab3f-i en #a ,cor4 #ab3ab v4 ,van al deze gaven is de ,h4 ,geest1 die ze alle uit ,christus neemt1 ,joh4 #af3ac1 #ad1 ,ef4 #d3g1 de uitdeeler2 ,h deelt ze aan een iegelk uit1 gelkerws ,h wil1 echter niet naar willekeur1 maar in verband met de mate des geloofs1 met de plaats1 die iemand in de gemeente inneemt1 en met de taak1 waartoe h geroepen is1 ,rom #ab3c1 #f1 #b ,cor4 #aj3ac1 ,ef4 #d3g1 #a ,petr4 #d3aj1 zoodat elke gave eene is1 #a ,cor4 #ab3g4 ,deze gaven zn zeer vele in aantal4 ,paulus noemt er onderscheidene op1 en bedoelt nog geenszins eene volledige lst te geven4 ,de ,roomschen spreken1 evenals van zeven hoofdzonden1 zeven deugden1 zeven zaligheden1 zoo ook gaarne met beroep op ,jes4 #aa3b1 #c van zeven dona ,spiritus ,sancti1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #cd4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #fh4 ,,ii #b qu4 #h4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,v #e4 ,meschler1 ,die ,gabe des h4 ,pfingstfestes1 #cte ,aufl4 ,freiburg #ahif ,s4 #bcc f4 ,simar1 ,dogm4 #eed4 ,heinrich-,gutberlet1 ,dogm4 ,,viii #fca4 ,maar dit zevental omvat niet de eigenlke charismata1 die door ,paulus worden opgenoemd en die in de ,roomsche theologie veeleer onder den naam van gratiae gratis datae ter sprake komen1 ,simar ib4 #dhf4 ,en deze zn niet tot een zevental te beperken4 ,b die1 door ,paulus opgeteld1 kunnen ook nog gevoegd worden die van gebed en dankzegging1 van vermaning en vertroosting1 van mededeelzaamheid en herbergzaamheid enz4 ,eene indeeling is daarom ook moeilk te geven4 ,sommige dragen duidelk een bovennatuurlk karakter of zn eerst in of na de bekeering geschonken1 andere vertoonen meer den aard van natuurlke gaven1 die door den ,h4 ,geest verhoogd en geheiligd zn4 ,gene traden in den eersten td vooral sterk op den voorgrond1 deze zn meer eigen aan de kerk in hare historische1 normale ontwikkeling4 ,maar welke die gaven ook zn1 z dienen allen ten nutte van de gemeente4 ,de communio sanctorum is eene sanctorum communicatio1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #a1 #c4 ,de ,h4 ,geest deelt de charismata niet aan de leden der gemeente uit ten bate van zichzelven1 maar ten bate van anderen4 ,z mogen niet begraven of verzuimd1 maar moeten ten nutte en ter zaligheid der andere leden gewilliglk en met vreugde aangelegd worden1 ,heid4 ,cat4 #ee2 z dienen tot 1 #a ,cor4 #ad3ab1 ,ef4 #d3ab1 en zn ondergeschikt aan de liefde1 welke de uitnemendste gave is4 ,deze liefde toch is nog eene andere dan de algemeene naastenliefde2 z is de liefde tot de broederen1 tot de huisgenooten des geloofs4 ,jezus noemt deze liefde een nieuw gebod1 ,joh4 #ac3cd1 #ce1 #ae3ab1 #ag3bf1 omdat de liefde onder ,israel niet een zuiver geestelk karakter droeg maar met de banden des bloeds was samengestrengeld1 en de liefde1 die ,h thans onder zne jongeren tot stand brengt1 eerst volkomen zuiver1 onvermengd en van aardsche betrekkingen onafhankelk is4 ,de leden van ,jezus' gemeente zn broeders en zusters onder elkander1 ,mt4 #ab3dh1 #ah3ae1 #bc3h1 #be3dj1 #bh3aj1 ,joh4 #ae3ad1 #ae1 #bj3ag1 ,rom4 #h3bi1 ,hebr4 #b3aa enz4 ,z zn kinderen van n gezin2 ,god is hun ,vader1 ,ef4 #d3f1 ,christus hun eerstgeborene broeder1 ,rom4 #h3bi1 ,jeruzalem1 dat boven is1 hunne moeder1 ,gal4 #d3bf4 ,en zoo hebben z elkander met al hun geestelke en natuurlke gaven te dienen4 ,de kerk is eene gemeenschap der heiligen4 ,cf4 over deze geestelke gaven de verklaringen over het geloofsartikel van de gemeenschap der heiligen en voorts1 ,amesius1 ,med4 ,theol4 ,,ii #b #ai-bc4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ajhf-aajj4 ,neander1 ,pflanzung u4 ,leitung d4 christl4 ,kirche ,s4 #ahj f4 ,pfleiderer1 ,der ,paulinismus #bdb4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #adc4 #age4 ,art4 ,geistesgaben van ,cremer in ,herzog4 ,lauterburg1 ,der ,begriff des ,charisma u4 seine ,bedeutung fr die prakt4 ,theol4 ,gtersloh #ahih4 #g4 ,zoolang w dit wezen der kerk vasthouden1 baart haar begrip geen overgroote moeilkheid4 ,de kerk is dan altd in ruimer of in enger zin de vergadering der geloovigen4 ,in den ruimsten zin omvat z allen1 die door het geloof in ,christus zalig zn geworden of het ook nog zullen worden4 ,adam en ,eva vr den val behooren er dan nog wel niet toe1 want z hadden toen nog geen middelaar van noode4 ,en ook de engelen kunnen niet tot haar gerekend worden1 ofschoon dit door velen geschiedde2 want ,christus is wel de ,heer der engelen en heeft door zn kruis alle dingen1 ook engelen en menschen1 in de rechte verhouding tot ,god en tot elkander geplaatst2 maar engelen zn toch niet naar ,gods beeld geschapen1 zn niet gevallen en niet door ,christus verlost en zn dus ook geen leden van de kerk1 welke ,christus vergadert ten eeuwigen leven4 ,de geloovigen komen volgens ,hebr4 #ab3bb wel tot de gemeenschap met de duizenden van engelen1 maar dezen worden duidelk onderscheiden van de 1 vs4 #bc1 cf4 deel ,,ii #ddb-dde4 ,,iii #dje-djh4 ,leden der kerk zn alleen menschen1 die door het geloof in ,christus behouden zn4 ,tot haar behooren dus alle geloovigen1 die van de paradsbelofte af tot op dit oogenblik toe op aarde geleefd en niet in den limbus patrum of in het vagevuur maar in den hemel zn opgenomen1 ,hebr4 #ab3bc4 ,tot haar behooren alle geloovigen1 die thans nog op aarde leven4 ,en tot haar behooren in zekeren zin ook al degenen1 die later nog tot het einde der eeuwen toe in ,christus gelooven zullen4 ,want de kerk1 ook als z in dezen ruimsten zin genomen wordt1 is geen platonische staat1 die alleen in de verbeelding bestaat en nooit werkelkheid wordt1 maar z heeft den waarborg van haar existentie nu of in de toekomst in het besluit ,gods1 in de vastheid van het genadeverbond1 in het middelaarschap van ,christus1 in de belofte des ,h4 ,geestes4 ,het grootste gedeelte der leden van deze kerk is dan echter op een gegeven oogenblik niet op aarde2 want van het parads af tot heden toe zn er reeds vele duizenden en millioenen in den hemel opgenomen en hun getal wordt dagelks1 van oogenblik tot oogenblik vermeerderd 7ecclesia triumphans71 en velen zn er1 die nu nog niet gelooven of zelfs nog niet geboren zn en toch onfeilbaar zeker tot het geloof zullen komen4 ,de kerk1 als vergadering der geloovigen1 die op een gegeven oogenblik op aarde leven 7ecclesia militans71 is dus maar een klein deel van de kerk1 in haar ruimsten zin genomen4 ,toch is het goed en noodig1 om den samenhang der kerk op aarde met die in het verleden en in de toekomst vast te houden4 ,want het is ne vergadering1 ne van degenen1 die in de hemelen zn opgeschreven en die eenmaal als eene bruid zonder vlek of rimpel voor ,gods aangezicht zullen staan4 ,en het handhaven van deze eenheid der gansche kerk verhoogt het gemeenschapsgevoel1 staalt den moed en prikkelt tot den strd4 ,indien w ons verder bepalen tot dat gedeelte der kerk1 dat op aarde zich bevindt 7ecclesia militans71 dan kan dit nog weer ruimer of enger genomen worden4 ,w kunnen erb denken aan al de geloovigen saam1 die thans in alle kerken1 onder alle volken1 in alle landen aanwezig zn 7ecclesia universalis71 aan de geloovigen in n land of in eene provincie1 ,hd4 #i3ca 7ecclesia nationalis1 provincialis7 of ook aan de geloovigen op eene bepaalde plaats1 hetz stad of dorp 7ecclesia particularis1 localis74 ,daarb verdient het dan opmerking1 dat de ecclesia universalis 7nationalis7 aan de ecclesia particularis voorafgaat4 ,de kerk van ,christus is een organisme1 waarin het geheel gaat vr de deelen2 z heeft haar oorsprong in het parads1 ,gen4 #c3ae1 of ook voor de dagen des ,n4 ,test4 in ,jeruzalem1 ,hd4 #a3h2 de kerk te ,jeruzalem was1 zoolang z alleen bestond1 de ecclesia universalis1 de kerk van ,christus op aarde1 en de kerken1 die straks naast haar optraden1 kwamen niet autochthonisch maar van uit ,jeruzalem door de prediking der apostelen en evangelisten tot stand4 ,tot dusver is het begrip der kerk duidelk en klaar4 ,maar nu komt er eene dubbele moeilkheid4 ,de eerste bestaat daarin1 dat dit begrip van kerk in de ,schrift toegepast wordt op concrete1 historisch bestaande1 afgesloten groepen van personen1 onder welke ook altd ongeloovigen zn4 ,in het ,o4 ,test4 heette het gansche volk volk ,gods1 ofschoon lang niet alles ,israel was1 wat uit ,israel was4 ,in de kerken des ,n4 ,test4 was er ook1 schoon in veel mindere mate1 kaf onder het koren en onkruid onder de tarwe4 ,en na den apostolischen td zn de kerken telkens verwereldlkt1 verbasterd1 verdeeld1 en toch noemen w ze alle nog met den naam van kerken4 ,de theologie heeft1 evenals de ,schrift1 dit feit ten allen tde erkend en op haar voorgang steeds verklaard1 dat het wezen der kerk niet door de ongeloovigen maar door de geloovigen werd bepaald1 boven bl4 #h v4 ,augustinus helderde deze aanwezigheid van ongeloovigen in de kerk op door het schriftuurlk beeld van kaf en koren1 of ook door dat van lichaam en ziel1 uit- en inwendigen mensch1 kwade sappen in het lichaam2 de ongeloovigen zn in het lichaam van ,christus quomodo humores mali1 b ,seeberg t4 a4 p4 #de4 ,en zoo spraken ook de scholastieke en ,roomsche theologen4 ,bellarminus bv4 tracht wel aan te toonen1 dat ook ongeloovigen leden der kerk zn1 maar h brengt het niet verder dan tot de bewering1 dat z het aliquo modo zn1 de eccles4 mil4 ,,iii #b2 z zn alleen de corpore1 niet de anima ecclesiae2 de boni zn pars interior1 de mali zn pars exterior van de kerk2 de ongeloovigen zn membra mortua1 arida1 die alleen externa conjunctione met de kerk verbonden zn2 z behooren niet tot het rk van ,christus1 quoad fidei professionem maar tot het rk des duivels1 quantum ad morum perversitatem2 z zn filii propter formam pietatis1 alieni propter amissionem virtutum2 er mogen geen twee kerken zn1 er zn toch twee partes in de kerk1 ib4 ,,iii #i4 ,en de ,catech4 ,rom4 zegt1 dat er in de strdende kerk duo hominum genera zn en dat er volgens de ,schrift kwade visschen in het net zn en onkruid op den akker en kaf op den dorschvloer1 dwaze onder de wze maagden en onreine dieren in de ark1 ,i #aj qu4 #f4 #g4 ,in theorie wkt dit niet veel af van de leer der ,reformatie2 maar practisch zag het er met de kerk tegen het einde der ,middeleeuwen gansch anders uit1 en ,rome voedt ook steeds het denkbeeld1 dat uitwendig lidmaatschap1 historisch geloof1 onderhouding van de geboden der kerk en onderwerping aan den paus het wezen der kerk constitueeren4 ,daartegen kwam de ,hervorming in verzet en stelde z de onderscheiding over van zichtbare en onzichtbare kerk4 ,augustinus had reeds gezegd van de naamchristenen1 quum intus videntur1 ab illa invisibili caritatis compage separati sunt1 de bapt4 ,,iii #ai b ,seeberg t4 a4 p4 #db2 en eigenlk kan ,rome tegen deze onderscheiding geen bezwaar hebben en aanvaardt ze ook zelve1 inzoover z in de ne kerk duo hominum genera1 duas partes onderscheidt4 ,bellarminus handelt1 de eccl4 mil4 ,,iii #aj1 over de infideles occulti1 en ,mhler1 ,symb4 #di1 prst ,luther1 als deze de kerk opvat als eene gemeenschap der heiligen en zegt1 dat de geloovigen1 die ,unsichtbaren1 de dragers der zichtbare kerk zn4 ,maar de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk kan verschillend opgevat worden1 boven bl4 #ah4 ,de meeste dezer opvattingen zn echter te verwerpen of komen althans niet in de dogmatiek ter sprake4 ,onzichtbaar is de kerk niet te noemen1 omdat ,christus1 omdat de ecclesia triumphans1 omdat de aan het einde der eeuwen voltooide kerk thans niet voor ons waar te nemen valt2 noch ook1 omdat de kerk op aarde in vele plaatsen en landen door ons niet gezien wordt of in tden van vervolging verborgen is of soms van bediening van woord en sacrament verstoken is4 ,de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk is alleen op de ecclesia militans van toepassing en duidt dan aan1 dat de kerk naar hare geestelke zde of in hare ware leden onzichtbaar is4 ,beide deze beteekenissen zn b ,lutherschen en ,gereformeerden ineengevloeid en kunnen ook niet uit elkander gehouden worden4 ,de kerk is een voorwerp des geloofs4 ,het inwendig geloof des harten1 de wedergeboorte1 de waarachtige bekeering1 de verborgen gemeenschap met ,christus enz4 zn geestelke goederen1 die met het natuurlk oog niet waar te nemen zn1 en die toch aan de kerk haar eigenlke forma schenken4 ,en aan geen enkelen mensch heeft ,god den onfeilbaren maatstaf in handen gegeven1 waarnaar h anderer geestelk leven beoordeelen kan4 ,de intimis non judicat ecclesia4 ,de ,heere alleen kent degenen1 die zne zn4 ,zoo is het dus mogelk en is het ook altd in de christelke kerk een feit geweest1 dat er kaf onder het koren school en hypocrieten onder de ware geloovigen verborgen waren4 ,de naam kerk1 gebezigd van de ecclesia militans1 van de vergadering der geloovigen op aarde1 heeft daarom b alle ,christenen1 zoo ,roomsche als ,protestantsche1 altd een overdrachtelken zin4 ,z wordt zoo geheeten1 niet naar de ongeloovigen1 die er zich in bevinden1 maar naar de geloovigen1 die er het essentieele bestanddeel van vormen en er het wezen aan geven4 ,het geheel wordt naar het deel genoemd4 ,eene kerk is en blft eene vergadering van ware ,christgeloovigen4 #h4 ,zoo opgevat1 kan de onderscheiding van zichtbare en onzichtbare kerk door niemand gewraakt en moet z veeleer door allen worden erkend4 ,maar er is nog eene andere moeilkheid aan het begrip der kerk verbonden4 ,de vergadering der geloovigen op aarde is niet alleen charismatisch maar ook institutair ingericht4 ,z is niet alleen zelve het eigendom van ,christus1 maar doet ook dienst1 om anderen voor ,christus te winnen4 ,z is coetus1 doch ook mater fidelium2 organisme doch ook instituut2 doel en middel tegelk4 ,de verhouding van de kerk als organisme tot de kerk als instituut komt eerst in de volgende paragraaf1 b de regeering der kerk1 ter sprake4 ,want evenals het begrip staat moeilk te omschrven is en dan eerst duidelk wordt1 wanneer daarin volk en overheid onderscheiden en afzonderlk behandeld wordt1 zoo is er van het begrip kerk dan alleen eene goede definitie te geven1 als tegen vereenzelviging van de vergadering der geloovigen met hare organisatie in het instituut gewaakt wordt1 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii #c1 #aj4 ,stahl1 ,kirchenverfassung #df4 ,velen echter brengen de onderscheiding van de kerk als organisme en als instituut met die in onzichtbare en zichtbare in verband en geven daardoor aan deze laatste ongemerkt een zin1 die haar niet toekomt4 ,aan de eene zde staan z1 die niet alleen de kerk naar hare idee of de ecclesia triumphans maar ook de ecclesia militans op aarde omschrven als vergadering van de praedestinati of electi 7,wiclef71 of van de perfecti 7,pelagius volgens ,august41 de haer4 #hh1 de ,anabaptisten volgens ,calvn1 ,inst4 ,,iv #a1 #h en vele anderen71 of van hen1 qui nunquam lapsi sunt 7,novatianus71 of ook van die leden der kerk1 die ten avondmaal gaan 7communicanten1 gelk velen in ,amerika de kerk opvatten74 ,aan de andere zde bevinden zich de ,roomschen1 die het zwaartepunt der kerk uit de vergadering der geloovigen in het hierarchisch instituut1 in de monarchia externa et suprema totius orbis verleggen en haar wezen veelmeer zoeken in de ecclesia docens dan in de ecclesia audiens4 ,en dien kant gaan ook uit allen1 die1 om de ongeloovigen en hypocrieten althans eenigermate als ware leden vast te houden1 de kerk omschrven als vergadering van geroepenen 7,melanchton1 ,lhe1 ,kliefoth enz47 of van gedoopten 7,mnchmeyer1 ,delitzsch1 ,vilmar enz474 ,beide deze beschouwingen zn eenzdig en doen aan het wezen der kerk te kort4 ,op het eerste standpunt wordt de kerk geheel en al onzichtbaar1 blft z eene idee en treedt niet in de werkelkheid op4 ,de verkiezing zonder meer maakt iemand nog niet tot een lidmaat der kerk op aarde4 ,wel behooren de uitverkorenen1 die nog niet tot het geloof zn gekomen1 tot de kerk1 gelk z in de gedachte en het besluit ,gods bestaat2 z kunnen zelfs gezegd worden1 potentia tot de kerk te behooren1 maar z zn er toch actu nog geen leden van4 ,en ook kan de kerk niet omschreven worden als vergadering van volmaakten1 van niet-gevallenen of van communicanten1 want de geloovigen bereiken in dit leven de volmaaktheid niet1 zn door de beloften ,gods niet tegen elken val gewaarborgd en zn niet tot het getal der avondmaalgangers beperkt4 ,evenmin is de tweede1 bovengenoemde omschrving met het wezen der kerk in overeenstemming4 ,want uitwendig lidmaatschap1 roeping en doop zn geen bews van waarachtig geloof2 velen worden geroepen1 die niet zn uitverkoren2 velen worden gedoopt1 die niet gelooven2 niet allen zn ,israel1 die uit ,israel zn4 ,terwl eerstgenoemden dus tot geen zichtbare kerk komen1 verwaarloozen laatstgenoemden de onzichtbare kerk4 ,dan alleen komen deze beide tot haar recht1 wanneer de kerk opgevat wordt als vergadering van geloovigen4 ,immers is het het oprechte1 ware geloof1 dat zalig maakt1 vergeving der zonden en eeuwig leven ontvangt4 ,dat geloof is een zaak des harten1 doch het blft niet binnen den mensch besloten maar openbaart zich naar buiten in beldenis en wandel1 ,rom4 #aj3aj1 en beldenis en wandel zn teekenen van het inwendig geloof des harten1 ,mt4 #g3ag1 #aj3cb1 #a ,joh4 #d3b4 ,wel is waar zn ook geloof en beldenis lang niet altd in overeenstemming2 er is geloof1 bv4 b de kinderen der geloovigen1 dat niet in daden openbaar wordt1 en er is een belden1 dat in het roepen van ,heere1 ,heere bestaat en niet uit waar geloof wordt geboren4 ,maar toch heeft de opvatting van de kerk als vergadering van geloovigen dit voor boven hare omschrving als vergadering van geroepenen en gedoopten1 dat z datgene handhaaft1 waarop het voor ieder mensch en voor heel de kerk aankomt4 ,niet het geroepen en het gedoopt zn beslist1 maar wie geloofd zal hebben en gedoopt zal zn zal zalig worden1 daarentegen die niet zal geloofd hebben1 ook al werd h geroepen en gedoopt1 zal verdoemd worden1 ,mk4 #af3af4 ,hieruit volgt1 dat de onderscheiding van de kerk als instituut en organisme eene gansch andere is dan die in zichtbare en onzichtbare kerk1 en met deze niet vereenzelvigd mag worden4 ,want instituut en organisme zn beide benamingen van de kerk naar hare zichtbare zde4 ,men mag hierb niet vergeten1 dat ook instituut en organisme der kerk1 in het zichtbare optredend1 een onzichtbaren1 geestelken achtergrond hebben4 ,want ambt en gave1 bediening van woord en sacrament1 broederliefde en gemeenschap der heiligen berusten alle op werkingen1 die er uitgaan van het verheerlkt ,hoofd der gemeente door den ,h4 ,geest4 ,afkeuring verdient daarom de voorstelling1 alsof het instituut als iets toevalligs en uitwendigs op mechanische wze aan de kerk als vergadering der geloovigen ware toegevoegd4 ,maar toch denken w b de kerk als instituut en als organisme in de eerste plaats aan de kerk naar hare zichtbare zde1 dat is1 aan de ambten en bedieningen1 waarmede z toegerust is en aan de gemeenschap der heiligen1 gelk die in de broederliefde openbaar wordt4 ,en juist in deze beide treedt de kerk naar buiten zichtbaar op4 ,onjuist is daarom ook de meening1 dat de kerk alleen zichtbaar wordt in het instituut1 in ambt en bediening1 in woord en sacrament1 in eenigen vorm van kerkregeering4 ,ook wanneer dit alles weggedacht wordt1 is nochtans de kerk zichtbaar4 ,want elk geloovige openbaart zn geloof in beldenis en wandel op ieder terrein van het leven en alle geloovigen saam staan met hun geloof en leven tegen de wereld over4 ,in den hemel is er geen ambt en bediening1 geen woord en sacrament meer en zal toch de kerk ten volle zichtbaar zn4 ,zichtbaarheid en onzichtbaarheid onderscheiden de kerk dus uit een geheel ander gezichtspunt dan instituut en organisme4 ,de laatste onderscheiding zegt ons1 waarin de kerk voor ons zichtbaar en kenbaar wordt2 de eerste leert1 dat die zichtbare verschning eene onzichtbare1 geestelke zde heeft1 welke alleen ,gode bekend is4 ,daarmede is nu vanzelf ook gegeven1 dat zichtbare en onzichtbare kerk geen twee kerken zn4 ,deze bedenking werd reeds door de ,donatisten tegen ,augustinus ingebracht en is later door de ,roomschen tegen de ,protestanten herhaald4 ,maar de aanklacht berust op misverstand4 ,rome zelf erkent1 gelk boven aangetoond is1 dat er duo hominum genera in de kerk zn1 dat z duas partes heeft1 en tracht nu wel aan te toonen1 dat de ongeloovigen aliquo modo tot de kerk behooren maar durft toch niet zeggen1 dat z het wezen der kerk uitmaken4 ,feitelk staat z dus voor dezelfde moeilkheid als de ,hervorming4 ,want dat de hypocrieten aliquo modo tot de kerk behooren1 is geen punt van verschil4 ,ook de ,protestanten erkennen1 dat z in ecclesia zn en tot de kerk behooren1 gelk de kwade ranken tot den wnstok en het kaf tot het koren4 ,alleen ontkennen z1 dat dezen aan de kerk haar forma geven1 want het oprechte geloof is het en niets anders1 dat zalig maakt en ,christus inlft4 ,de ongeloovigen zn dus het wezen der kerk niet1 z zn niet de ecclesia4 ,onzichtbare en zichtbare kerk zn dus ook volstrekt geen benamingen voor de groep van ongeloovigen en van geloovigen1 die er in eene kerk zn4 ,in de kerk is over leer en leven de tucht te handhaven naar des ,heeren gebod2 maar elke poging1 om de geloovigen en de ongeloovigen te scheiden1 en eene ecclesiola in ecclesia op te richten1 is evenzeer met des ,heeren gebod in strd2 ,mt4 #ac3cj verbiedt dit niet1 want de akker1 daar bedoeld1 is niet de kerk doch de wereld1 vs4 #ch1 maar het volgt daaruit1 dat w aan beldenis en wandel gebonden zn en over het hart niet kunnen of mogen oordeelen4 ,ongeloovigen maken dus evenmin het wezen van de zichtbare als van de onzichtbare kerk uit2 z behooren tot de kerk in geen van beide opzichten1 al ontbreekt ons het recht en de bevoegdheid1 om hen van de geloovigen af te zonderen en uit te werpen4 ,zelfs kan nog sterker gezegd worden1 dat ook de oude mensch1 die in de geloovigen overblft1 niet tot de kerk behoort4 ,daarmede heeft ,schleiermacher nog geen gelk1 als h het wezen der kerk in werkingen des ,h4 ,geestes gelegen acht1 want de kerk is geen vergadering van werkingen maar van personen2 het zn menschen1 die door den ,h4 ,geest worden wedergeboren en tot het geloof gebracht en die als zoodanig1 als nieuwe menschen1 het wezen der kerk vormen4 ,maar toch1 de kerk is eene vergadering van geloovigen1 en al wat niet uit het geloof1 uit den nieuwen maar uit den ouden mensch opkomt1 behoort niet tot de kerk en wordt daarom eenmaal buitengeworpen4 ,zichtbare en onzichtbare kerk zn om deze reden twee zden van eene en dezelfde kerk2 het zn dezelfde geloovigen1 die de eene maal beschouwd worden van de zde des geloofs1 dat in het hart woont en ,gode alleen zeker bekend is1 en de andere maal van de zde der beldenis en des levens1 welke naar ons toegekeerd en voor ons waarneembaar is4 ,omdat de kerk hier op aarde wordende is1 zn deze beide zden nooit1 zelfs niet in de zuiverste kerk1 aan elkander gelk4 ,er zn altd ongeloovigen binnen1 en geloovigen buiten de kerk2 multi lupi intus1 multae oves foris4 ,het laatste was bv4 onder het ,o4 ,test4 het geval met ,naman den ,syrir en geldt nu nog van allen1 die om eene of andere reden buiten de gemeenschap der geinstitueerde kerken leven en toch het ware geloof deelachtig zn4 ,maar dit alles doet toch niets af van het feit1 dat het wezen der kerk alleen in de geloovigen ligt4 #i4 ,indien de kerk naar haar wezen eene vergadering van ware ,christgeloovigen is en deze alleen ,gode bekend zn1 wordt de vraag van gewicht1 waaraan de kerk door ons kan worden gekend4 ,de ,roomsche ,christen heeft daarom vooral bezwaar tegen het reformatorisch kerkbegrip1 wl het de zekerheid der kerk en dus van de zaligheid zner ziel ondermnt en voor twfel1 verdeeldheid1 onverschilligheid de deur opent4 ,bellarminus zegt het zoo duidelk mogelk3 necesse est1 ut nobis certitudine infallibili constet1 qui coetus hominum sit vera ,christi ecclesia1 nam cum ,scripturae traditiones et omnia plane dogmata ex testimonio ecclesiae pendeant1 nisi certissimi simus1 quae sit vera ecclesia1 incerta erunt prorsus omnia4 ,dit nu is onmogelk1 als het oprechte geloof iemand alleen waarlk tot lid der kerk maakt1 want dit kan nooit door ons zeker worden gekend1 en eene cognitio conjecturalis is onvoldoende1 w hebben hier een certitudo infallibilis van noode1 de eccl4 mil4 ,,iii c4 #aj1 want tenemur omnes sub periculo mortis aeternae verae ecclesiae nos adjungere et in illa perseverare1 ib4 c4 #ab4 ,de ware kerk moet daarom zoo visibilis en palpabilis wezen1 ut est coetus populi ,romani1 vel regnum ,galliae aut respublica ,venetorum1 ib4 c4 #b4 ,vandaar dat ,bellarminus alle krachten inspant1 om de waarheid der ,roomsche kerk te bewzen4 ,h telt niet minder dan #ae notae op1 n4l4 ipsum catholicae ecclesiae nomen1 antiquitas1 duratio diuturna1 multitudo et varietas credentium1 successio episcoporum1 conspiratio in doctrina cum ecclesia antiqua1 unio membrorum inter se et cum capite1 sanctitas doctrinae1 efficacia doctrinae1 sanctitas vitae primorum patrum1 gloria miraculorum1 lumen propheticum1 confessio adversariorum1 infelix exitus eorum qui ecclesiam oppugnant1 felicitas temporalis1 de eccl4 mil4 ,,iv c4 #d-ah4 ,de ,roomsche theologen volgen dit voorbeeld1 maar herleiden het vftiental notae gewoonlk tot de vier1 welke in het symbolum ,nic4-,const4 worden genoemd1 n4l4 de unitas1 sanctitas1 catholicitas en apostolicitas1 ,perrone1 ,prael4 ,i #bdh4 ,liebermann1 ,instit4 theol4 ,i #bee4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #cgb4 ,jansen1 ,prael4 ,i #fei4 ,hettinger1 ,apol4 #gte ,aufl4 ,,iv #daa1 ,v #ajf4 ,daarb verdient het nog de aandacht1 dat ,rome in eigenlken zin geen notae of criteria heeft1 waaraan de ware kerk kan gekend worden4 ,deze onderstellen toch een maatstaf1 die boven de kerk ligt en waarnaar z door ieder beoordeeld mag worden4 ,en zulk een maatstaf heeft ,rome niet1 want de ,schrift is afhankelk van de kerk1 en de kerk is zelve de hoogste maatstaf voor leer en leven4 ,notae ecclesiae zn b ,rome dus niets anders dan indicia1 eigenschappen1 waarin de kerk uitkomt en zich openbaart4 ,bewzen voor de kerk zn dezelfde als die voor het ,christendom1 want beide zn b ,rome n4 ,en deze bewzen maken de stelling1 dat de ,roomsche kerk de ware kerk is1 wel niet evidenter veram maar toch evidenter credibilem1 ib4 ,,iv c4 #c4 ,evenzoo spreekt het ,vaticanum1 ,,iii c4 #c3 ,deus per ,filium suum unigenitum ,ecclesiam instituit1 suaeque institutionis manifestis notis instruxit1 ut ea tamquam custos et magistra verbi revelati ab omnibus posset agnosci4 ,ad solam enim catholicam ,ecclesiam ea pertinent omnia1 quae ad evidentem fidei christianae credibilitatem tam multa et tam mira divinitus sunt disposita4 ,quin etiam ,ecclesia per se ipsa1 ob suam nempe admirabilem propagationem1 eximiam sanctitatem et inexhaustam in omnibus bonis foecunditatem1 ob catholicam unitatem invictamque stabilitatem1 magnum quoddam et perpetuum est motivum credibilitatis et divinae suae legationis testimonium irrefragabile4 ,absoluut bewsbaar is dus de waarheid der kerk voor een ieder niet2 dan toch zou de kerk geen articulus fidei en het geloof niet vr en verdienstelk zn4 ,er moet volgens het ,vaticanum b het getuigenis1 dat van de kerk uitgaat een efficax subsidium ex superna virtute bkomen4 ,feitelk neemt ,rome daarmede hetzelfde subjectieve standpunt in als de ,hervorming4 ,de motieven1 hoe sterk ook1 kunnen niet metterdaad bewegen tot het geloof4 ,het is ,gods ,geest alleen1 die iemand inwendig vast en zeker overtuigen kan van de waarheid der ,goddelke openbaring4 ,de diepste grond voor het geloof is ook b ,rome niet de ,schrift of de kerk1 maar het lumen interius4 ,rome heeft met zne onfeilbare kerk en zn onfeilbaren paus principieel niets vr boven de kerken der ,hervorming1 want kerk en paus zn1 hoe zichtbaar ook1 toch articuli fidei1 cf4 dl4 ,i #dbe4 #dbf4 #dhf-dhi4 ,de kenteekenen1 die ,rome voor de ware kerk opgeeft1 zn dan ook in geen enkel opzicht duidelker en krachtiger dan de zuivere bediening van het woord1 welke door de ,hervorming als kenteeken der kerk werd erkend4 ,sommige van de kenteekenen1 door ,bellarminus genoemd1 zn van zeer ondergeschikte waarde4 ,de wondergave is volstrekt geen afdoend bews voor de waarheid der leer1 welke iemand verkondigt1 ,deut4 #ac3a1 #b1 ,mt4 #g3bb1 #bc1 #bd3bd enz4 cf4 deel ,i #dbiv42 het ongelukkig uiteinde van de vanden en vervolgers der kerk is meestentds slechts eene legende1 gelk ook ,roomschen thans erkennen1 ,nik4 ,paulus1 ,luthers ,lebensende1 ,freiburg #ahih2 en de aardsche voorspoed der kerk is altd tdelk1 wisselt met vervolging en onderdrukking af1 en kan even goed als een bews tegen de waarheid der kerk worden aangevoerd1 ,mt4 #e3aj1 #af3bd1 ,joh4 #af3cc1 ,hd4 #ad3bb1 #b ,tim4 #c3ab4 ,b andere kenmerken hangt alles af van den zin1 waarin z worden verstaan2 de naam katholiek wordt ook door ,protestantsche kerken aangenomen en is op zichzelf evenmin een bews voor de waarheid der ,roomsche kerk1 als de naam ,christus1 dien de valsche ,christussen zich toeeigenen1 ,mt4 #bd3bd1 of de naam ,israel of ,abrahams zaad1 waarop de ,joden zich verhoovaardigden1 ,joh4 #h3cc1 ,rom4 #i3f2 de oudheid1 de historische continuiteit en de onafgebroken successie zn niet alleen aan ,rome1 maar ook aan andere kerken1 bv4 de ,grieksche eigen1 en bewzen op zichzelf evenmin iets voor de waarheid der ,roomsche kerk als z dat deden voor die van de ,joodsche gemeente in ,jezus' dagen2 de eenheid en de katholiciteit zn pretensies van ,rome1 welke het feit niet kunnen te niet doen1 dat er millioenen ,christenen leven buiten haar2 er is niet maar ne kerk1 er zn vele kerken1 en er is geen enkele1 die alle geloovigen omvat4 ,de overige kenmerken1 overeenstemming met de leer der apostelen1 heiligheid der leer1 vernieuwende kracht1 welke van haar uitgaat1 heilig leven van velen harer belders1 komen volstrekt niet alleen aan ,rome maar ook aan vele andere kerken toe1 en zn aan dezelfde bedenkingen onderhevig1 als welke door de ,roomschen tegen de ,protestantsche kenteekenen worden ingebracht en straks besproken worden4 ,cf4 ,beza1 de eccl4 cath4 notis1 ,tract4 theol4 ,,iii #acb4 ,polanus1 ,synt4 p4 #ecb sq4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus ,,ii #ef-gb4 ,maresius1 ,syst4 theol4 ,,xvi #bc sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #ac4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #a1 #cd4 ,moor ,,vi #ej4 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #ih4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxii c4 #aj4 #aa4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #ejc4 ,de ,roomsche kerk verheugt zich daarb wel in hare eenheid en wst met zelfbehagen op de verdeeldheid van het ,protestantisme4 ,maar z betaalt deze vreugde met een duren prs4 ,ten eerste is het gedwongen1 om het wezen der kerk hoe langer hoe meer van de vergadering der geloovigen op het instituut der hierarchie1 d4 i4 ten slotte op den paus over te dragen4 ,met meer recht1 dan ,lodewk ,,xiv kon zeggen3 l'tat c'est moi1 kan de paus verklaren3 de kerk ben ik4 ,ubi papa1 ibi ecclesia4 ,als dan ook b de kerk1 gelk behoort1 niet eens aan het instituut maar aan de vergadering der geloovigen gedacht wordt1 is de verdeeldheid in de ,roomsche kerk niet zoo veel minder dan in de ,protestantsche kerken4 ,het verschil is alleen1 dat ,rome1 in de coelibataire hierarchie hare kracht zoekend1 in de kerk alle richtingen en meeningen stil naast elkaar laat bestaan en aan hare leden1 zelfs de ongeloovigste1 de energie1 den vrheids- en den waarheidszin ontneemt1 om met de kerk en hun eigen onware positie te breken4 ,ten tweede betaalt ,rome die vreugde met den duren prs van het extra ecclesiam nulla salus4 ,de leer der ,schrift1 dat de zaligheid gebonden is aan het geloof in ,christus1 werd spoedig tegenover schisma en haeresie zoo verstaan1 dat ieder1 die de zaligheid in ,christus deelachtig wilde worden1 verbonden moest zn met den bisschop1 ,ign4 ad ,eph4 #d4 #e4 ,phil4 #c4 ,trall4 #g4 ,wie behouden willen worden1 moeten vluchten in de heilige kerken ,gods1 ,theoph4 ad ,autol4 ,,ii #ad4 ,sola catholica ecclesia est1 quae verum cultum retinet4 ,hic est fons veritatis1 hoc domicilium fidei1 hoc templum ,dei2 quo si quis non intraverit vel a quo si quis exiverit1 a spe vitae ac salutis aeternae alienus est1 ,lact41 ,inst4 div4 ,,iv #cj4 ,dikwls gebruikten de kerkvaders voor de kerk het beeld van de ark1 en inzonderheid ,cyprianus bediende zich daarvan1 om het extra ecclesiam nulla salus1 boven allen twfel te verheffen1 bv4 de unit4 eccl4 #f ,ep4 #fi1 #b4 #gd1 #aa4 ,augustinus had geen andere meening3 manifestum est1 eum qui non est in membris ,christi1 christianam salutem habere non posse1 de unit4 eccl4 #b4 ,buiten de kerk kan iemand alles meenemen1 sed nunquam nisi in ecclesia catholica salutem potest invenire1 ,super gestis e4 ,emerito4 ,concilies en pausen hebben deze leer bekrachtigd4 ,het vierde ,lateraan-concilie verklaarde in c4 #a1 dat er ne katholieke kerk der geloovigen is1 buiten welke volstrekt niemand zalig wordt4 ,trente zeide1 dat het zonder het katholieke geloof onmogelk is1 ,gode te behagen1 ,sess4 #e4 ,bonifacius ,,viii sprak uit1 dat onderwerping aan den paus de necessitate salutis was4 ,eugenius ,,iv leerde1 dat niemand buiten de katholieke kerk het eeuwig leven deelachtig kan worden4 ,en ,pius ,,ix verklaarde in de allocutie van #i ,dec4 #ahed3 tenendum ex fide est1 extra apostolicam ,romanam ecclesiam salvum fieri neminem posse4 ,rome moet daarom intolerant zn1 z kan geen kerken naast zich erkennen2 z is zelve de eenige kerk1 de bruid van ,christus1 de tempel des ,h4 ,geestes4 ,toch zn de feiten ook ,rome te machtig geworden4 ,duizenden en millioenen hebben in den loop der eeuwen de gemeenschap met de ,roomsche kerk verbroken1 ,novatianen1 ,donatisten1 ,grieksche ,christenen1 ,arianen1 ,monophysieten1 ,monotheleten1 vele secten in de ,middeleeuwen en dan in de zestiende eeuw meer dan de helft der ,christenheid4 ,en al heeft ,rome door de contrareformatie veel teruggewonnen1 toch telt het thans van de #ejj millioen ,christenen ternauwernood de helft en gaat in getalsterkte eer achter- dan vooruit4 ,tegenover deze feiten is het niet vol te houden1 dat er buiten de ,roomsche kerk geen zaligheid is4 ,het valt ,roomschen zelf moeilk1 aan deze leer getrouw te blven2 velen zn tot concessin geneigd4 ,z maken onderscheid tusschen hen1 die bewust1 opzettelk1 pertinaciter en daarom culpabiliter de kerk verlaten1 en hen1 die meegesleept en verleid worden1 bona fide buiten de kerk zn en voto1 desiderio1 animo nog tot de kerk1 ad animam ecclesiae behooren4 ,in dienzelfden geest werd door den ,roomschen stoel de stelling van ,bajus verworpen2 infidelitas pure negativa in his1 quibus ,christus non est praedicatus1 peccatum est1 en sprak ,pius ,,ix in de allocutie van #i ,dec4 #ahed uit3 pro certo habendum esse1 eos qui verae religionis ignorantia laborant1 si ea invincibilis set4 nulla posse hujus rei culpa obstringi4 ,bellarminus1 de eccl4 mil4 ,,iii c4 #c4 #f4 ,perrone1 ,prael4 ,i #cca4 ,klee1 ,dogm4 ,i #ada4 ,jansen1 ,prael4 ,i #cdd4 ,schanz1 ,apol4 ,,iii #ahh4 ,dublanchy1 ,de axiomate3 extra ecclesiam nulla salus1 dissertatio theologica4 ,bar-le-,duc1 ,contant-,laguerre #ahie4 #aj4 ,voor het ,protestantisme had de leer van de kenteekenen der ware kerk eene geheel andere beteekenis4 ,door de ,hervorming werd de eenheid der ,westersche ,christenheid voorgoed verbroken en kwamen verschillende kerken naast en tegenover elkander te staan4 ,de ,hervormers hadden te betoogen1 dat de kerk van ,rome de ware niet was1 en dat de kerken der ,reformatie aan het wezen der kerk1 gelk de ,schrift het omschreef1 beantwoordden4 ,hun reformatorische daad onderstelde1 dat de kerk niet was 1 dat z dwalen en afwken kon1 en dat er een hooger gezag was waaraan ook z zich te onderwerpen had4 ,en dat kon niet anders zn dan de ,h4 ,schrift1 het ,woord ,gods4 ,eenparig gingen daarom alle ,hervormers tot de ,schrift terug1 zagen in haar ook den maatstaf der kerk1 en bepaalden dienovereenkomstig de kenmerken1 waaraan de ware kerk van de valsche te onderscheiden was4 ,in de opgave dier notae was er wel eenig verschil4 ,in zn geschrift ,von den ,concilien und ,kirchen telde ,luther er zeven op3 zuivere bediening van het woord1 van den doop1 van het avondmaal1 van de sleutelen1 wettige keuze van de dienaren1 het openbare gebed en onderws1 en het kruis2 maar elders noemde h er maar twee1 zuivere bediening van woord en sacrament4 ,en zoo deden ook ,melanchton in de ,conf4 ,aug4 art4 #h en in de ,loci1 en latere ,luthersche theologen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxii #aca4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #ejc2 alleen voegde ,melanchton in het ,examen ordinandorum aan deze twee nog een derde vr hirarchisch kenmerk toe3 obedientia ministerio debita juxta evangelium4 ,van de ,gereformeerden gaven sommigen1 zooals ,beza1 ,sohnius1 ,alsted1 ,amesius1 ,heidanus1 ,maresius n kenteeken op1 de zuivere bediening des woords2 anderen1 zooals ,calvn1 ,bullinger1 ,zanchius1 ,junius1 ,gomarus1 ,mastricht1 ,marck e4 a4 twee1 n4l4 zuivere bediening van woord en sacrament2 velen1 zooals ,conf4 ,gall41 ,belg1 ,scot4 ,i1 ,hyperius1 ,martyr1 ,ursinus1 ,trelcatius1 ,walaeus1 ,amyraldus1 ,heidegger1 ,wendelinus1 voegden er als derde nog de rechte bediening der tucht of de heiligheid des levens aan toe4 ,maar terecht merkten ,alsted1 ,alting1 ,maresius1 ,hottinger1 ,heidanus1 ,turretinus1 ,mastricht e4 a4 op1 dat dit meer een verschil in naam dan in de zaak was1 en dat er eigenlk maar n kenteeken is1 n4l4 het ne en zelfde woord1 dat dan op verschillende wze1 in prediking1 onderricht1 beldenis1 sacrament1 leven enz4 bediend en beleden wordt1 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #aja-aji4 ,dat de ,hervorming in het ,woord ,gods terecht het kenteeken der kerk zocht1 is met de ,schrift in de hand aan geen twfel onderhevig4 ,immers1 zonder woord ,gods is er geen kerk1 ,spr4 #bi3ah1 ,jes4 #h3bj1 ,jer4 #h3i1 ,hos4 #d3f2 door woord en sacrament vergadert ,christus zne kerk1 ,mt4 #bh3ai1 die op de leer van apostelen en profeten gebouwd is1 ,mt4 #af3ah1 ,ef4 #b3bj2 door het woord wederbaart ,h1 #a ,petr4 #a3bc1 ,jak4 #a3ah1 werkt ,h het geloof1 ,rom4 #aj3ad1 #a ,cor4 #d3ae1 reinigt en heiligt ,h1 ,joh4 #ae3c1 ,ef4 #e3bf4 ,en z1 die alzoo door het woord ,gods zn wedergeboren en vernieuwd1 hebben de roeping om ,christus te belden1 ,mt4 #aj3cb1 ,rom4 #aj3i1 hooren zn stem1 ,joh4 #aj3bg1 bewaren zn woord1 ,joh4 #h3ca1 #cb1 #ad3bc1 beproeven de geesten1 #a ,joh4 #d3a1 vermden wie deze leer niet brengt1 ,gal4 #a3h1 ,tit4 #c3aj1 #b ,joh4 #i4 ,het woord is inderdaad de ziel der kerk1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ab1 #a4 ,alle dienst in de kerk is een dienst des woords4 ,god geeft zn woord aan de kerk1 en deze neemt het aan1 bewaart1 bedient1 onderwst het1 beldt het voor ,god1 voor elkander1 voor de wereld in woord en in daad4 ,in het ne kenteeken des woords zn de andere als nadere toepassingen begrepen4 ,waar ,gods woord recht gepredikt wordt1 daar wordt ook het sacrament zuiver bediend1 de waarheid ,gods naar de meening des ,geestes beleden1 de handel en wandel naar ,gods getuigenis ingericht4 ,zelfs ,rome kan niet ontkennen1 dat ,gods woord het kenteeken der kerk is4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxii #ach haalt vele kerkvaders aan1 die klaar en duidelk dit uitspreken4 ,zoo zegt ,tertullianus3 illae sunt verae ecclesiae1 quae tenent quod ab apostolis receperunt1 de praescr4 #ba4 ,vroeger1 zegt ,chrysostomus op ,mt4 #bd3ae1 kon op velerlei wze aangetoond worden1 welke de kerk van ,christus was1 maar sedert de ketteren zn ingeslopen1 is dit niet anders aan te wzen dan door de ,schriften2 die ,schriften toch1 verklaart h1 hom4 #cc in ,act4 ,ap41 zn eenvoudig en waar1 zoodat het gemakkelk valt daarnaar te oordeelen1 welke leer de ware is4 ,herhaaldelk spreekt ,augustinus in dezen geest3 inter nos et ,donatistas quaestio est1 ubinam sit ecclesia4 ,quid ergo facturi sumus8 in verbis ,donati eam quaesituri an in verbis capitis sui ,domini ,jesu ,christi8 ,puto1 quod in illius verbis eam quaerere debeamus1 qui veritas est et optime novit corpus suum1 novit enim qui sunt ejus1 de unit4 eccl4 #b4 ,bellarminus zelf omschrft de kerk als coetus hominum ejusdem ,christianae fidei professione et eorundem sacramentorum communione colligatus enz41 neemt de sanctitas doctrinae onder de kenteekenen der kerk op1 ib4 ,,iv #aa1 en geeft toe1 dat in sommige gevallen1 indien de ,schrift als ,gods woord aangenomen wordt1 de ,schrift bekender is dan de kerk en hare waarheid bewst1 ib4 ,,iv #b4 ,b beantwoording der vraag1 welke de onderscheidende kenmerken der kerk zn1 moet ook ,rome de ,schrift gebruiken als bewsgrond1 indien z niet b een sic volo1 sic jubeo1 stat pro ratione voluntas wil blven staan1 cf4 anderen nog b ,gerhard ib4 #aci4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii #ab1 #af4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #cge4 ,toch verwerpt ,rome de kenteekenen1 welke de ,reformatie voor de ware kerk aangaf4 ,bellarminus brengt er ten eerste tegen in1 dat zuivere bediening van het woord hoogstens alleen aanwst1 waar1 maar niet1 welke de ware kerk is1 d4 i4 wie de ware geloovigen zn1 die toch alleen naar de ,protestantsche definitie het wezen der kerk uitmaken1 de eccl4 ,,iv #b4 ,deze bedenking is tot op zekere hoogte juist1 maar feitelk ook zonder bezwaar4 ,want het is ons volstrekt niet noodig1 om met onfeilbare zekerheid te weten1 wie ware geloovigen zn2 daarvoor bv4 met ,j4 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #cdf f4 onfeilbare kenteekenen op te zoeken1 leidt op het dwaalspoor der ,donatisten4 ,de zuivere bediening van het woord is geen kenmerk van het oprechte geloof der individueele leden maar van de kerk als vergadering der geloovigen4 ,de belofte ,gods n4l41 ,jes4 #ee3aa1 #b ,cor4 #b3ae1 #af enz4 staat er ons borg voor1 dat het woord ,gods allerwege1 waar het gepredikt wordt1 zne werking zal doen en niet ledig zal wederkeeren4 ,gottes ,wort kann nicht ohne ,gottes ,volk sein1 wiederum ,gottes ,volk kann nicht ohne ,gottes ,wort sein 7,luther74 ,daarom noemden de ,reformatoren als eerste en voornaamste kenteeken der kerk niet de beldenis en het leven der geloovigen1 maar de bediening van woord en sacrament4 ,de geloovigen toch1 die het wezen der kerk uitmaken1 worden op tweerlei wze openbaar1 in de bediening van woord en sacrament1 die onder hen plaats heeft en in beldenis en wandel1 waardoor z zich van de wereld en ook van andere kerken onderscheiden1 d4 i4 in de kerk als instituut en in de kerk als organisme4 ,de aard der zaak brengt mede1 dat het kenteeken1 dat aan de bediening van woord en sacrament1 aan de kerk als instituut ontleend wordt1 een onbedriegelker1 vaster1 bestendiger1 duurzamer karakter draagt1 dan dat1 hetwelk in beldenis en leven der geloovigen gevonden wordt4 ,aan het laatste kan veel ontbreken1 zonder dat daarom het eerste ophoudt te bestaan4 ,de ,roomsche kerk bewst dit in zeer sterke mate1 maar het geldt toch ook van de ,protestantsche kerken4 ,van hoeveel belang een zuivere beldenis en een heilige wandel der geloovigen ook z1 hoofdzaak voor een iegelk blft de zuivere bediening van woord en sacrament4 ,daarom behoort dit als eerste en voornaamste kenteeken der kerk te gelden4 ,maar de ,gereformeerden legden er toch terecht nadruk op1 dat de kerk als vergadering der geloovigen niet alleen in het instituut1 maar ook in het geloof1 in het vlieden der zonden1 in het najagen der gerechtigheid1 in de liefde tot ,god en den naaste1 in de kruisiging des vleesches openbaar wordt4 ,ned4 ,gel4 #bi4 ,de zuivere bediening des woords sluit ook in de toepassing der kerkelke tucht4 ,eene andere bedenking van ,bellarminus luidt1 dat de zuivere bediening des woords een veel te algemeen en te onduidelk kenteeken is1 dan dat de ware kerk daarnaar beoordeeld worden kan4 ,immers laat de bediening des woords eenerzds in ware kerken1 zooals bv4 te ,corinthe en in ,galati1 dikwerf aan zuiverheid nog veel te wenschen over1 en is z andererzds in kettersche en sectarische kerken niet ten eenenmale teloor gegaan4 ,socinianen en ,remonstranten redeneerden op dezelfde wze en bestreden de noodzakelkheid en de proftelkheid van kenmerken1 waaraan de ware kerk te onderkennen was1 ,cat4 ,rac4 qu4 #dhi4 ,episcopius1 ,disp4 ,,iii #bh ,op4 ,,ii #b p4 #dei4 ,en hoewel ,lutherschen en ,gereformeerden in den eersten td zeer kras staande hielden1 dat z de ware kerk waren1 maakte de toenemende onzuiverheid van eigen kerken en het optreden van andere kerken naast de hunne het hoe langer hoe moeilker1 om deze bewering in al hare strengheid te handhaven4 ,ja1 van den beginne aan was de houding1 welke de ,protestantsche kerken tegenover de ,roomsche kerk aannamen1 eene gansch andere dan omgekeerd4 ,rome kan secten maar geen kerken naast zich erkennen1 ,hettinger1 ,apol4 d4 ,christ4 ,v#aah4 ,doch de ,protestanten1 schoon de kerkelke hierarchie van ,rome beslist verwerpende1 bleven het christelke in ,rome's kerk ten volle erkennen4 ,hoe bedorven ,rome ook z1 er zn toch nog vestigia ecclesiae1 ruinae dissipatae ecclesiae in1 er is nog aliqua ecclesia1 licet semirupta1 in het pausdom overgebleven1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #b1 #aa1 cf4 ,op4 ed4 ,schippers ,,viii #aaa4 #cji4 ,,ix ,epist4 #ea4 #eg4 ,beza1 ,tract4 theol4 ,,iii #ade4 #aib4 ,bullinger1 ,husboeck #afab p4 #bjf4 #bjg4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii in de praef4 vr de natura ,dei4 ,polanus1 ,synt4 #ece4 cf4 #dif4 ,polanus a ,polansdorf4 ,part4 ,theol4 p4 #aif4 ,junius1 ,op4 ,,ii #ajah-ajbc4 ,alsted1 ,theol4 schol4 #fif4 ,voetius1 ,desp4 causa papatus #fii-gjc4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #a1 #be4 ,turretinus ,,xviii #ad1 #bd4 #bg4 ,de ,hervorming was eene afscheiding ab ecclesia ,romana et ,papali1 maar niet a vera ecclesia1 ,turretinus1 ,,xviii #ae1 #h4 ,id4 de necessaria secessione nostra ab ecclesia ,romana1 et impossibili cum ea syncretismo1 achter zne ,disp4 de satisf4 ,christi #afia en andere anti-,roomsche geschriften b ,vitringa ,,ix #a p4 #aaf4 ,moor ,,vi #eh4 ,voorts waren of werden althans de ,hervormers zich spoedig ervan bewust1 dat de zuivere bediening van woord en sacrament niet als een absoluut kenmerk gelden kon4 ,calvn waarschuwt ten sterkste tegen alle willekeurige afscheiding4 ,al ontbreekt er iets aan de zuiverheid der leer of der sacramenten1 al laat de heiligheid des levens en de trouw der dienaren veel te wenschen over1 men mag daarom niet aanstonds de kerk verlaten4 ,eerst als de summa necessariae doctrinae1 de praecipua religionis doctrina voor de leugen ingeruild wordt1 is scheiding plicht1 ,inst4 ,,iv #b1 #ab-af4 #b1 #a4 ,comm4 op ,mt4 #ac3dj1 #da4 #b ,thess4 #c3f4 ,toen later het bederf in de staatskerken toenam en velen tot scheiding zich gedrongen voelden1 kwamen de meeste leeraars op dezelfde gronden tegen het separatisme in verzet1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iv #dhh4 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 c4 #be4 ,v4 d4 ,waeyen en ,witsius1 ,ernstige betuiginge der ,geref4 kercke aan hare afdwalende kinderen #afgj4 ,koelman1 ,hist4 ,verhaal nopende der ,labadisten scheuring en velerleye dwalingen met de wederlegging derzelver1 #b deelen1 ,amst4 #afhc-hd1 cf4 ,hoe oordeelt de ,h4 ,s4 en hoe oordeelen de ,geref4 vaderen over ,scheiding en ,doleantie b ,j4 ,campen te ,sneek4 ,allen zagen zich gedrongen1 om met ,calvn te erkennen1 dat er in de ware kerk veel onzuivers in leer en leven voorkomen kan1 zonder dat dit recht tot afscheiding geeft1 en dat er in de gescheiden kerken dikwerf veel goeds wordt gevonden4 ,zoo onderging het begrip ware en valsche kerk eene belangrke wziging4 ,aan de eene zde moest men toegeven1 dat eene ware kerk in absoluten zin hier op aarde onmogelk is2 er is geen enkele kerk1 die volstrekt en in alle deelen1 in leer en leven1 in bediening van woord en sacrament aan den eisch ,gods beantwoordt4 ,en aan den anderen kant werd het duidelk1 dat er ook eene valsche kerk in absoluten zin niet bestaan kan1 wl z dan geen kerk meer ware2 al was ,rome eene valsche kerk1 in zoover ze pauselk was1 er waren toch nog vele overblfselen der ware kerk in4 ,er was dus onderscheid tusschen vera en pura ecclesia1 ,polanus1 ,synt4 p4 #ecb4 ,alsted1 ,theol4 schol4 #fja sq4 ,synopsis #dj1 #cg4 ,maresius ,,xvi #bj1 ,vitringa ,,ix #a4 #gi4 ,ware kerk werd de naam1 niet voor ne kerk met uitsluiting van alle andere1 maar voor velerlei kerken1 die de hoofdwaarheden des ,christendoms1 de fundamenteele artikelen1 cf4 deel ,i #ebjv4 nog vasthielden1 doch overigens in graden van zuiverheid zeer verre van elkander afweken2 en valsche kerk werd de naam van de hierarchische macht van bgeloof of ongeloof1 welke in de plaatselke kerken zich opwierp en zichzelve en hare ordinantin meer macht en autoriteit toeschreef dan den ,woorde ,gods1 ,ned4 ,gel4 #bi4 #aa4 ,deze ontwikkeling van het kerkbegrip1 die in de geschiedenis zelve valt waar te nemen1 heeft hare onmiskenbare schaduwzde2 het denkbeeld van een eenig1 alle geloovigen omvattend kerkinstituut is er voorgoed door verstoord4 ,ook is het niet te ontkennen1 dat de eindelooze gedeeldheid van de belders van ,christus aan de wereld eene oorzaak biedt van vreugde en spot1 en haar een reden geeft voor haar ongeloof aan den ,gezondene des ,vaders1 wl z de eenheid der geloovigen in ,christus niet ziet1 ,joh4 #ag3ba4 ,w kunnen ons als ,christenen niet diep genoeg verootmoedigen over de scheuring en tweedracht1 die alle eeuwen door in de kerk van ,christus heeft bestaan2 z is eene zonde tegen ,god1 in strd met de bede van ,christus1 en veroorzaakt door de duisternis van ons verstand en de liefdeloosheid van ons hart1 cf4 ,gunning1 ,de eenheid der kerk #ahif4 ,hooger dan de kerk #ahig4 ,rekenschap #ahih4 ,en het is te begrpen1 dat vele ,christenen zich telkens weer hebben laten verleiden tot de poging1 om die vurig begeerde eenheid der kerk van ,christus1 hetz door gewelddadige middelen1 vooral door den sterken arm der overheid1 of op kunstmatige wze1 door syncretisme en fusie1 tot stand te brengen of in stand te houden1 cf4 bv4 ,j4 von ,dllinger1 ,ueber die ,wiedervereinigung der christl4 ,kirchen1 ,leipzig ,mohr #ahig4 ,maar ter anderer zde mogen w toch ook niet vergeten1 dat de mislukking van al deze pogingen ons iets te leeren heeft4 ,de historie is evenals de natuur een werk ,gods2 z gaat niet buiten zne voorzienigheid om2 ,christus is door zne opstanding en hemelvaart verheven tot ,koning aan des ,vaders rechterhand en zal dat blven1 totdat al zne vanden onder zne voeten gelegd zn4 ,h regeert1 ook over de verdeeldheden en scheuringen van zne kerk op aarde4 ,en zne bede om hare eenheid is niet voortgevloeid uit onbekendheid met hare geschiedenis noch ook uit onmacht tot hare regeering2 in en door de verdeeldheid heen wordt z dagelks verhoord en hare volkomen vervulling tegemoet gevoerd4 ,de diepe1 geestelke zin1 waarin de eenheid zner discipelen door ,jezus opgevat wordt1 sluit juist alle gewelddadige of kunstmatige poging tot hare invoering uit4 ,christus1 die er om bad1 kan ook alleen haar tot stand brengen2 zne bede is waarborg1 dat z in ,hem reeds bestaat en te zner td uit ,hem ook in alle geloovigen openbaar worden zal4 ,daarom hebben w tot recht verstand van de gedeeldheid der kerk van ,christus1 het volgende te bedenken3 #a ,alle scheiding en scheuring1 die er thans in de kerk van ,christus bestaat1 dagteekent principieel reeds uit den apostolischen td4 ,in weerwil dat de kerken om allerlei redenen toen veel meer geestelk n zich gevoelden1 dan thans zelfs tusschen kerken van dezelfde beldenis het geval is1 waren z in velerlei opzicht onderscheiden4 ,de apostelen te ,jeruzalem en ,paulus1 de gemeenten uit de ,joden en uit de ,heidenen1 gingen op vele en zelfs belangrke punten uiteen2 het kwam tusschen ,petrus en ,paulus1 ,gal4 #b3aa1 tusschen ,paulus en ,barnabas1 ,hd4 #ae3ci tot een ernstig verschil2 ketteren en scheuringen van allerlei aard kwamen ook toen reeds voor1 #a ,cor4 #a3aj1 #aa3ah1 #ai enz42 de gemeente van ,corinthe was in parten verdeeld1 zag het schandelk leven van een der broederen stilzwgend aan1 en geloofde voor een deel zelfs niet aan een zoo beteekenisvol feit1 als de lichamelke opstanding van ,christus en de geloovigen2 en de gemeenten van ,klein-,azi waren enkele tientallen van jaren1 nadat z door ,paulus gesticht werden1 verre gezonken beneden het eerst door haar in leer en leven ingenomen standpunt4 #b ,deze scheidingen en scheuringen in den apostolischen td maken daarom nog niet zoo diepen indruk1 wl w het in het ,n4 ,t4 altd in de eerste plaats te doen hebben met plaatselke kerken4 ,er was nog niet anders dan een geestelke band1 die alle gemeenten verbond4 ,maar toen in de kerk van ,christus de hierarchie zich ontwikkelde en deze zichzelve voor het wezen der kerk hield1 toen is het deze valsche1 onchristelke kerkidee geweest1 die alle eeuwen door de scheuringen en ketteren uitgelokt en vele ware geloovigen van zich vervreemd heeft4 ,overal waar en in dezelfde mate als de hierarchie zich ontwikkeld heeft1 in de ,roomsche1 de ,grieksche1 de ,anglikaansche kerk1 daar zn telkens weer de secten opgestaan en hebben1 indien z niet gewelddadig onderdrukt en uitgeroeid werden1 de officieele kerk teruggedrongen en zn haar menigmaal boven het hoofd gegroeid4 ,de hierarchische kerkidee1 die allereerst op de eenheid der ,christenheid bedacht is1 heeft juist alle eeuwen door de verdeeldheid bevorderd en scheuring veroorzaakt4 ,en het ,protestantisme verloochent zn beginsel1 indien het de eenheid der ,christenheid zoekt te handhaven door eenigen hierarchischen dwang4 #c ,juist wl het woord het kenteeken der kerk is en er geen onfeilbare uitlegging van dat woord bestaat1 is aan ieder mensch door ,christus zelven de vrheid gegeven1 om dat woord voor zichzelven te verstaan1 gelk h het inziet4 ,zedelk is h daarb natuurlk wel aan ,christus gebonden1 en ieder zal voor zichzelven moeten verantwoorden1 hoe h het woord van ,christus verstaan en beoefend heeft4 ,maar tegenover zne medemenschen en medechristenen staat h volkomen vr4 ,rome vreest deze vrheid1 en werpt aan het ,protestantisme zn individualisme1 subjectivisme en sectarisme voor den voet4 ,maar wat de zwakheid van ,rome is1 wl het zichzelf door hierarchische middelen in stand houden moet1 dat is de kracht van het ,protestantisme1 wl geen schepsel maar ,christus zelf zne kerk regeert4 ,het is volkomen waar1 dat1 indien het woord kenteeken der kerk is en allen menschen in handen gegeven wordt1 ieder daarmede het recht ontvangt1 om over de kerk te oordeelen en1 indien h het goedvindt1 van haar te scheiden4 ,maar deze vrheid is volkomen te eerbiedigen en door geen staat of kerk te belemmeren4 ,zelfs het schrikkelk misbruik1 dat er van gemaakt kan worden en gemaakt is1 mag geen oogenblik tot afschaffing van het gebruik verleiden4 #d ,de gedeeldheid der kerk van ,christus heeft zonder twfel in de zonde haar oorzaak2 in den hemel is er geen plaats meer voor4 ,maar toch is daarmede niet alles gezegd4 ,god heeft in de eenheid de verscheidenheid lief4 ,verscheidenheid was er onder alle schepselen1 ook toen er nog geen zonde was4 ,door de zonde is z ontaard en verbasterd1 maar in zichzelve is z goed en ook voor de kerk van ,christus van beteekenis4 ,verschil van geslacht en leeftd1 van karakter en aanleg1 van verstand en hart1 van gaven en goederen1 van plaats en van eeuw komt ook aan de waarheid1 die in ,christus is1 ten goede4 ,h neemt ze alle in zn dienst en siert er zn kerk mede4 ,ja1 al heeft de gedeeldheid der menschen in volken en talen in de zonde haar aanleiding gehad1 z bevat iets goeds1 dat in de gemeente ingedragen en alzoo voor de eeuwigheid bewaard wordt4 ,uit vele geslachten en talen en volken en natin vergadert ,christus zne kerk op aarde4 #e ,indien w daarom weer naar het ,n4 ,t4 spraakgebruik onder kerken de plaatselke kerken in de gansche ,christenheid verstaan1 dan zn er geen ware en geen valsche kerken in volstrekten zin4 ,eene kerk is eene vergadering van ware ,christgeloovigen op eene bepaalde plaats4 ,indien ergens geen enkel geloovige meer is1 noch actu noch potentia1 dan is er ook het woord ,gods onbekend1 en is er geen kerk meer4 ,en omgekeerd1 indien het woord ,gods op een bepaalde plaats nog eenigermate bekend is1 zal het zekerlk zn werking doen en is er eene kerk van ,christus1 hoe onzuiver en vermengd dan ook4 ,daarmede wordt geen indifferentisme en syncretisme bedoeld4 ,onverschillig is er niets1 allerminst in de waarheid1 die naar de godzaligheid is4 ,het staat niet zoo1 dat w gerust de zoogenaamde articuli non fundamentales kunnen prsgeven en loochenen1 indien w de articuli fundamentales maar aannemen4 ,terwl w echter in betrekking tot anderen het woord van ,jezus in toepassing hebben te brengen3 wie niet tegen m is1 die is voor m1 behooren w ons voor onszelven te houden aan dat andere woord3 wie niet voor m is1 die is tegen m4 ,er is groot verschil in de zuiverheid van de beldenissen en de kerken4 ,en naar de zuiverste hebben w te staan en te streven4 ,wie daarom tot de overtuiging komt1 dat de ,protestantsche kerk beter is dan de ,roomsche1 en de ,gereformeerde zuiverder is dan de ,luthersche of ,remonstrantsche of ,doopsgezinde1 heeft1 zonder daarmede zne kerk als eene valsche te oordeelen1 deze te verlaten en b de andere zich aan te sluiten4 ,en in de eigen kerk te blven1 in weerwil van veel onzuiverheid in leer en leven1 is zoolang plicht1 als z ons niet verhindert1 om naar de eigen beldenis getrouw te zn en z het ook indirect1 ons niet dwingt1 om den menschen meer te gehoorzamen dan ,gode4 ,want eene kerk1 die hare leden daartoe dwingt1 zou zich in datzelfde oogenblik aan de conscientie harer leden1 in zooverre als z dat deed1 als eene valsche openbaren1 die zichzelve en haren ordinantin meer macht en autoriteit toeschrft dan den woorde ,gods4 #f ,met de namen schisma en haeresie behoort men daarom voorzichtig te zn4 ,zonder twfel zn dit beide groote zonden2 aan schisma maken z zich schuldig1 die1 ofschoon het fundament der leer intact latende1 toch om ondergeschikte punten van eeredienst of kerkregeering zich van de kerk scheiden2 haeretici zn z1 die dwalen in de substantie der waarheid2 genen verbreken de gemeenschap der kerk1 dezen de gemeenschap der leer4 ,toch is het moeilk1 in de practk de grens aan te wzen1 die wettige en plichtmatige verbreking van de gemeenschap met eenige kerk of leer van ongeoorloofde breuke scheidt4 ,voor ,rome is dit wel gemakkelk1 wl het maar ne kerk en ne beldenis erkent en over al wat daarbuiten is het anathema uitspreekt4 ,maar het ,protestantisme kan hoogstens eenige algemeene regelen aangeven en moet de toepassing daarvan in ieder concreet geval aan de conscientie der geloovigen overlaten4 ,het begrip van haeresie en schisma heeft daardoor eene rekbaarheid verkregen1 welke in het gebruik tot voorzichtigheid maant4 ,sedert de ,reformatie is de kerk overgegaan in de periode der pluriformiteit2 en dit feit dwingt ons1 om de eenheid der kerk veelmeer in den geestelken band des geloofs dan in den uitwendigen vorm der regeering te zoeken4 ,cf4 ,gladstone1 ,the place of heresy and schism in the modern ,christian ,church1 ,nineteenth ,century ,aug4 #ahid p4 #aeg-aid4 ,kuyper1 ,encycl4 ,,ii #fjgv4 #ab4 ,in overeenstemming hiermede krgen ook de zoogenaamde eigenschappen 7attributa1 proprietates1 adjuncta1 affectiones1 epitheta1 elogia7 der kerk op ,protestantsch standpunt een geheel anderen zin dan b ,rome4 ,rome heeft een absoluut en exclusief kerkbegrip2 het kan de bediening van woord en sacrament niet erkennen als kenteeken der kerk1 wl deze ook buiten de ,roomsche kerk1 z het in onzuiveren vorm1 nog voorkomt2 het kan daarom ook geen onderscheid maken tusschen kenteekenen en eigenschappen der kerk1 want de eigenschappen zn juist de indicia1 die de eenige ware kerk aanwzen2 en het moet eindelk die eigenschappen zoo zinnelk1 tastbaar en uitwendig opvatten1 dat z alleen op de ,roomsche kerk van toepassing zn en deze als de alleenzaligmakende aan allen in het oog doen springen4 ,de eerste eigenschap1 de eenheid der kerk1 duidt dan ook wel aan1 dat de gemeente n ,heer1 n geloof1 n doop heeft1 maar toch komt z volgens ,rome vooral daarin uit1 dat de door ,christus gestichte kerk n zichtbaar hoofd in den paus heeft 7unitas hierarchica1 regiminis7 en nooit eene andere kerk naast zich 7unitas simultanea7 of na zich 7unitas successiva7 hebben kan2 eigenlk is de paus het ne1 afdoende kenmerk der ware kerk1 cf4 ,cat4 ,rom4 ,i #aj1 #aj4 ,schema const4 dogm4 de eccl4 ,christi en de daarb behoorende adnotationes op het ,vaticaansch concilie1 ,collectio ,lacensis ,,vii #efi4 #ehf-ehh4 ,bellarminus1 de eccl4 mil4 ,,iv #i4 #aj4 ,scheeben-,atzberger ,,iv #cdj4 ,schanz1 ,apol4 d4 ,chr4 ,,iii #f4 ,door deze alzoo opgevatte eenheid der kerk is ,rome verplicht1 om tegenwoordig over de helft der gansche ,christenheid het anathema uit te spreken4 ,zelfs de gedachte van ,pusey in zn ,eirenikon en van ,palmer1 de doctrina christ4 ,i c4 #e1 dat de ,roomsche1 ,oostersche en ,anglikaansche kerk saam de ne kerk uitmaken1 kan niet toegelaten worden4 ,buiten de gemeenschap met den paus is er geen zaligheid4 ,maar het ,protestantisme denkt b de eenheid der kerk allereerst aan de eenheid van het ,hoofd der gemeente1 ,ef4 #a3aj1 #e3bb1 aan de gemeenschap aller geloovigen door n en denzelfden ,geest1 #a ,cor4 #f3ag1 #ab3ac1 #b ,cor4 #ab3aa1 ,ef4 #d3d met ,christus en met elkander1 ,joh4 #aj3af1 #ae3a1 ,rom4 #ab3e1 #a ,cor4 #ab3ab1 #ac1 ,ef4 #a3bb1 en dan voorts aan de eenheid des geloofs1 der liefde1 der hope1 des doops enz4 ,ef4 #d3c-e4 ,deze eenheid is wel in de eerste plaats geestelk van aard1 maar z bestaat toch objectief en reel en blft ook niet geheel onzichtbaar4 ,z openbaart zich1 z het ook op zeer onvolkomene wze1 naar buiten en treedt in datgene1 wat alle christelke kerken met elkander gemeen hebben1 althans eenigermate aan het licht4 ,er is geen ,christendom boven of beneden1 maar er is wel een ,christendom in de geloofsverdeeldheid aanwezig4 ,omdat ons oog het meest op de verschillen en scheuringen in de ,christenheid gericht is1 loopen w steeds gevaar1 om deze toch waarlk bestaande eenheid te miskennen4 ,wat alle ware ,christenen verbindt is altd nog meer dan wat hen scheidt4 ,onder de heiligheid der kerk verstaat ,rome in de eerste plaats de liturgische1 ceremonieele heiligheid1 daarin bestaande1 dat de kerk als instituut den rechtmatigen offerdienst en het heilzame gebruik der sacramenten bezit1 waardoor ,god als door krachtige werktuigen der ,goddelke genade1 in de geloovigen de ware heiligheid werkt1 en dan ten tweede de persoonlke heiligheid1 die in de kerk wel niet het deel van allen of ook van de meesten is of behoeft te zn1 maar toch altd in enkelen en dan weer in zeer verschillende graden gevonden wordt1 ,cat4 ,rom4 ,i #aj1 #ab4 ,bellarminus1 ib4 c4 #aa-ae4 ,scheeben-,atzberger ,,iv #cdg4 ,schanz1 ,apol4 ,,iii c4 #aj4 ,jansen1 ,prael4 ,i #deb4 ,omdat de ,reformatie de kerk weer kennen deed als gemeenschap der heiligen1 zocht z de heiligheid niet allereerst in het bovennatuurlk karakter van het heilsinstituut maar in de geestelke vernieuwing van de leden der kerk4 ,heilig is de kerk1 omdat z eene gemeenschap van heiligen is4 ,maar daarb is de ,reformatie toch niet in het euvel van het ,donatisme vervallen1 en heeft z veeleer in de practk deze eigenschap der kerk al te zeer verwaarloosd4 ,doch dat neemt niet weg1 dat naar het beginsel der ,hervorming de kerk heilig is1 wl z is eene gemeenschap van heiligen4 ,en heilig heeten de geloovigen1 allereerst omdat z objectief in ,christus krachtens de toerekening zner gerechtigheid door ,god voor heiligen gerekend worden1 en ten tweede1 omdat z1 wedergeboren uit water en ,geest en vernieuwd naar den inwendigen mensch1 een lust en begeerte hebben1 om niet alleen naar sommige maar naar alle geboden ,gods in oprechtheid te wandelen1 ,joh4 #ag3ai1 ,ef4 #e3be-bg1 ,tit4 #b3ad1 #a ,thess4 #d3c1 ,hebr4 #ab3ad1 #a ,petr4 #b3i4 ,ook deze eigenschap der kerk is geestelk doch niet gansch en al onzichtbaar2 al hebben de allerheiligsten1 zoolang z in dit leven zn1 nog slechts een klein beginsel der volmaakte gehoorzaamheid1 z wandelen toch naar den ,geest en niet naar het vleesch4 ,de derde eigenschap is de katholiciteit4 ,b ,rome draagt de kerk dezen naam ten eerste1 omdat z1 hoewel n geheel en eene volkomene eenheid vormende1 toch over de gansche aarde zich uitbreidt1 terwl de secten altd tot eenig land1 of deel der wereld beperkt blven4 ,ten tweede is z katholiek1 wl z1 hoewel vroeger in minder volmaakten vorm bestaande1 toch altd van het begin der wereld af op aarde geweest is en alle geloovigen van ,adams dagen af in zich begrepen heeft1 terwl de secten altd komen en gaan4 ,en ten derde heet z zoo1 omdat z alle door ,god tot mededeeling aan de menschen bestemde waarheid en genade volkomen deelachtig is1 bewaart en uitreikt1 en daarom voor alle menschen het eenige en noodzakelke instituut ter zaligheid is1 terwl de secten altd maar een gedeelte der waarheid bezitten4 ,wl de katholiciteit b ,rome een duidelk zichtbaar kenmerk der kerk moet zn1 is z vooral in dien zin te verstaan1 dat de kerk onder alle volken1 waar z bestaat1 eene in het oog vallende menigte van leden telt4 ,in den eersten td was dit nog wel niet het geval1 maar spoedig kwam de kerk toch tot groote uitbreiding4 ,en nu is het eisch der katholiciteit1 dat het ledental der ware kerk wel niet grooter z dan dat van alle buiten haar levende menschen1 maar toch grooter dan het ledental van iedere secte afzonderlk en waarschnlk ook van alle secten saam4 ,cf4 ,cat4 ,rom4 ,i #aj1 #ac4 ,bellarminus1 de notis eccl4 c4 #d4 #g4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #cea4 ,schanz1 ,apol4 d4 ,chr4 ,,iii #g4 ,sder1 ,der ,begriff der ,katholicitt der ,kirche und des ,glaubens nach seiner gesch4 ,entw4 ,wrzburg #ahha4 ,in uitwendigen glans en heerlkheid1 in ruimtelke uitbreiding en in getalsterkte der leden zoekt de ,roomsche ,christen dus een wezenlk kenmerk van de ware kerk4 ,kerkvaders1 zooals ,tertullianus1 ,origenes1 ,augustinus1 zn al begonnen1 om de verbreiding van het ,christendom onder de volken te overdrven4 ,en nog altd wordt hun voorbeeld door vele ,roomschen1 bv4 in de zendingsstatistiek1 nagevolgd4 ,toch kon men tegenwoordig niet als vroeger het oog sluiten voor het feit1 dat er nog bna een duizend millioen niet-,christenen zn en nauwelks een vfhonderd millioen ,christenen1 dat deze laatsten wederom verdeeld zn in ongeveer #aab millioen ,grieksche1 #bbe millioen ,roomsche en #afj millioen ,protestantsche ,christenen1 en dat de ,roomsche ,christenen in deze eeuw schier overal geregeld in getalsterkte achteruitgaan en door de ,protestantsche ,christenen op z gestreefd worden4 ,naar dit kenmerk der katholiciteit1 dat de ,roomsche kerk zelve aangeeft1 staat het met hare waarheid hoe langer hoe treuriger geschapen4 ,de naam katholiek komt der ,roomsche kerk steeds minder toe4 ,roomsch en katholiek zn ook met elkander in tegenspraak2 gelk onder het ,o4 ,t4 de bedeeling der genade ,jeruzalem tot middelpunt had en alle geloovigen aan die plaats verbond1 zoo maakt de ,roomsche kerk in de dagen des ,n4 ,t4 het geloof en de zaligheid der menschen van eene bepaalde plaats en van een bepaald persoon afhankelk en doet daarmede aan de katholiciteit van het ,christendom tekort4 ,de naam van ,roomsche of ,pauselke kerk drukt daarom haar wezen veel beter uit dan die van katholiek4 ,eene katholieke kerk wordt in het apostolisch symbool en soms ook in hunne eigene confessies door alle ,protestanten geloofd en beleden1 ,ned4 ,gel4 #bg4 ,apol4 ,conf4 ,aug4 art4 #g4 #h4 ,men verstond er gewoonlk onder de ecclesia universalis1 welke alle ware geloovigen omvatte en in de verschillende kerken meer of minder zuiver tot openbaring kwam1 of ook de kerk des ,n4 ,t41 die in onderscheiding van die des ,o4 ,t41 voor alle volken en plaatsen der aarde bestemd was4 ,het woord katholiek komt in de ,schrift niet voor4 ,maar de teksten1 waarop de kerkvaders zich voor de katholiciteit der kerk beroepen1 zooals ,gen4 #ab3c1 ,ps4 #b3h1 ,jes4 #b3b1 ,jer4 #c3ag1 ,mal4 #a3aa1 ,mt4 #h3aa1 #bh3ai1 ,joh4 #aj3af1 ,rom4 #a3h1 #aj3ah1 ,ef4 #b3ad1 ,col4 #a3f1 ,op4 #g3i enz4 bewzen1 dat hare beteekenis vooral hierin gelegen is dat het ,christendom wereldgodsdienst is1 voor alle volk en eeuw1 voor iederen stand en rang1 voor elke plaats en td bestemd en geschikt4 ,het meest katholiek is die kerk1 welke dit internationaal en kosmopolitisch karakter van de christelke religie het klaarst in hare beldenis uitgedrukt en in de practk toegepast heeft4 ,de ,gereformeerden hebben er een oog voor gehad1 als z in de verschillende landen en kerken de waarheid op eigene1 vre1 zelfstandige wze beleden en op de ,synode te ,dordrecht afgevaardigden uitnoodigden van de gansche ,gereformeerde ,christenheid1 cf4 mne rede over de ,katholiciteit van ,christ4 en ,kerk1 ,kampen #ahhh4 ,de vierde eigenschap der kerk is hare apostoliciteit4 ,volgens ,rome komt deze haar toe1 omdat z door de apostelen is gesticht1 in leer1 inrichting en dienst met die der apostelen overeenstemt1 maar vooral omdat hare ambtsdragers in onafgebroken ln opvolgers van de apostelen zn en hun macht en gezag ontvangen hebben van zulken1 die ze zelven op hun beurt in wettige successie van de apostelen hadden ontvangen4 ,de eerste beteekenis is daarb geheel aan de tweede ondergeschikt4 ,het woord der apostelen1 d4 i4 de ,h4 ,schrift1 maakt niet uit1 welke kerk apostolisch is1 d4 i4 met de leer der apostelen overeenstemt2 maar omgekeerd beslist de in onafgebroken successie van de apostelen afstammende kerk1 wat apostolisch1 wat de leer der apostelen is4 ,ja zelfs wordt na de afkondiging van het dogma der onfeilbaarheid de apostolische successie der ambtsdragers geheel en al door hunne gemeenschap met den paus bepaald4 ,al is een bisschop ook de apostolische successie deelachtig1 deze wordt toch terstond del1 als h de gemeenschap met den paus verbreekt4 ,omgekeerd kann der ,papst vermge seiner kirchlichen ,vollgewalt jeden ,mangel heben1 der etwa der formalen ,apostolicitt irgend eines ,kirchenvorstehers anhaftet4 ,so ist die ,einheit mit den ,papste nothwendig1 damit ein ,vorsteher rechtmssiger ,nachfolger der ,apostel werden oder sein kann1 es ist aber jene ,einheit auch sofort hinreichend1 um die wahre ,apostolicitt des letztern zu erkennen1 ,scheeben-,atzberger ,,iv #a ,s4 #cef4 ,de paus maakt alles goed4 ,waar de paus is1 daar is de ware kerk1 de zuivere leer1 de apostolische successie4 ,nu is zulk eene apostolische successie met geen woord in de ,schrift te vinden en op zichzelf evenmin waarborg voor de zuiverheid der leer als de erfelke hoogepriesterlke waardigheid b ,kajafas een bews was voor het recht zner uitspraken en daden4 ,en daarom zeiden de ,protestanten terecht1 dat niet de successio locorum et personarum maar de successio doctrinae een kenmerkende eigenschap der ware kerk was4 ,indien deze laatste ontbrak1 kon de eerste geen kerk tot eene ware kerk maken2 en indien z aanwezig was1 was de eerste van zeer ondergeschikte beteekenis4 ,b de eigenschappen der kerk behooren ten slotte ook nog de indefectibilitas en de infallibilitas4 ,jezus heeft aan zne kerk beloofd1 dat de poorten der hel niets tegen haar zouden vermogen en dat ,h ze bewaren zou tot aan het einde der wereld1 ,mt4 #af3ah1 #bh3bj1 ,ef4 #d3aa-ac1 #a ,tim4 #c3ae4 ,de ,roomschen leiden hieruit af1 dat hun kerk1 de pauselke1 blven zal tot het einde der wereld toe1 en dat niet alleen1 maar ook dat die pauselke kerk altd de katholieke zal blven1 welke door de talrkheid harer leden en door haar uitwendigen glans voor ieder zichtbaar en kenbaar zal zn1 ,bellarminus1 de eccl4 milit4 c4 #aa4 #ac4 #af4 ,de notis eccl4 c4 #e4 #f4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #cei4 ,maar voor deze bewering ontbreekt genoegzame grond4 ,niet alleen is de kerk in verschillende tden1 b4 v4 van ,noach1 ,abraham1 ,elia1 ,christus enz4 tot enkele personen beperkt geweest1 maar telkens zn ook bepaalde kerken in bepaalde landen1 bv4 in ,klein-,azi te gronde gegaan4 ,ja1 het ,n4 ,t4 zegt duidelk1 dat in het laatste der dagen het bederf toenemen en de kerk aan allerlei verleiding en vervolging blootstaan zal1 ,mt4 #bd3ba1 #bb1 ,luk4 #ah3h1 #b ,tim4 #c3a4 ,jezus' belofte waarborgt dus wel1 dat er altd eene vergadering van geloovigen op aarde zal zn1 hetgeen ,socinianen en ,remonstranten ten onrechte ontkennen1 ,moor ,,iv #abb1 maar z houdt in het minst niet in1 dat eene bepaalde kerk in een bepaald land steeds blven en door hare grootte en heerlkheid voor een ieder kenbaar zal zn4 ,en evenzoo is het met de onfeilbaarheid der kerk4 ,de ,roomsche kerk heeft lang geaarzeld1 om een antwoord te geven op de vraag1 b wie ten slotte de onfeilbaarheid berust en heeft haar eindelk op het ,vaticaansche concilie ten gunste van den paus beslist4 ,de paus waarborgt1 dat de ecclesia docens niet kan dwalen in docendo4 ,maar de ,h4 ,schrift verbindt de onfeilbaarheid nergens aan een bepaald persoon of aan eene bepaalde1 plaatselke kerk4 ,er is wel eene onfeilbaarheid der kerk1 die ook de ,protestanten gaarne erkennen1 maar deze onfeilbaarheid komt der kerk als vergadering van ware geloovigen toe en bestaat daarin1 dat ,christus als ,koning zner kerk ervoor zorgen zal1 dat er steeds op aarde eene vergadering van geloovigen zal zn1 hoe klein en onaanzienlk dan ook1 die zn naam belden zal4 ,cf4 over de eigenschappen der kerk van ,prot4 zde3 ,martyr1 ,loci ,comm4 p4 #bbf4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #e sq4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,xxvi #af sq4 ,maresius1 ,exeg4 conf4 ,belg4 art4 #bg4 ,witsius1 ,exerc4 in ,symb4 #bd4 ,vitringa ,,ix #a p4 #ha4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #a1 #i4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #dhb4 #dig4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,,ii #edc4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #c ,s4 #af f4 ,hase1 ,handb4 d4 prot4 ,polemik ,i c4 #a4 ,van ,oosterzee1 ,dogm4 #acj4 #dh4 ,,de ,,regeering ,,der ,,kerk4 #a4 ,b de kerk als vergadering der geloovigen is eene regeering onmisbaar4 ,gelk b den tempel een bouwmeester1 b den akker een zaaier1 b den wnberg een landman1 b het net een visscher1 b de kudde een herder1 b het lichaam een hoofd1 b het gezin een vader1 b het rk een koning behoort1 zoo is ook de kerk niet zonder een gezag te denken1 dat haar draagt en leidt1 verzorgt en beschermt4 ,in nog specialer zin dan op politiek terrein berust dit gezag b ,god1 die niet alleen de ,schepper aller dingen maar ook de ,zaligmaker der gemeente is2 de gemeente is als volk ,gods1 zoowel onder het ,nieuwe als onder het ,oude ,verbond eene theocratie1 de ,heere is haar rechter1 wetgever en koning1 ,jes4 #cc3bb4 ,maar gelk ,god op burgerlk terrein de souvereiniteit op de overheid heeft overgedragen1 zoo heeft ,h in de kerk ,christus tot koning aangesteld4 ,van eeuwigheid reeds tot middelaar aangewezen1 heeft deze zn profetisch1 priesterlk en koninklk ambt uitgeoefend van het parads af aan1 zette het voort in de dagen des ,o4 ,test4 en tdens zne omwandeling op aarde en voleindigt het thans in den hemel1 waar ,h gezeten is aan des ,vaders rechterhand1 deel ,,iii #djh-dbd4 ,en deze werkzaamheid van ,christus onderstelt niet de gemeente1 tenz dan als gedacht en gewild in ,gods eeuwigen raad1 maar gaat aan haar vooraf en heeft haar tot product2 de gemeente wordt als een tempel op ,christus als de rots gebouwd1 als een lichaam uit ,hem als het hoofd geboren2 de koning is hier eer dan zn volk4 ,maar ook nog in een anderen zin is de kerk niet zonder regeering denkbaar4 ,wel is waar had ,christus zn ambt kunnen uitoefenen zonder eenigen dienst van menschen2 indien het ,hem behaagde1 kon ,h zne geestelke en hemelsche zegeningen uitdeelen zonder hulp van instellingen en personen4 ,maar dit heeft ,hem alzoo niet goedgedacht4 ,het is zn welbehagen geweest1 om1 zonder zne souvereiniteit ook maar eenigszins op menschen over te dragen1 toch b hare uitoefening van hun dienst gebruik te maken en door hen het evangelie te prediken aan alle creaturen4 ,en ook in dezen zin is de kerk nooit zonder regeering geweest2 z was altd op eene of andere wze georganiseerd en institutair ingericht4 ,dat was necessitate hypothetica noodig1 wl de gemeente hier op aarde eene wordende gemeente is4 ,in den hemel valt alle ambt en alle genademiddel weg1 omdat het ,godsrk voltooid en ,god alles in allen is4 ,maar op aarde is dit anders2 de kerk als vergadering der geloovigen wordt zelve door ,christus als een instrument gebruikt1 om anderen tot zne gemeente toe te brengen2 door haar bedient ,christus zn middelaarsambt in het midden der wereld4 ,zoo treedt de kerk van den aanvang af in tweerlei gedaante op2 z is eene vergadering van het volk ,gods in passieven en actieven zin1 is tegelk een coetus en een mater fidelium1 of naar eene andere benaming op hetzelfde oogenblik organisme en instituut4 ,gelk boven bl4 #cf reeds gezegd is1 is deze onderscheiding eene gansch andere dan die tusschen onzichtbare en zichtbare kerk4 ,het is eene distinctie in de zichtbare kerk en zegt1 dat de kerk als vergadering der geloovigen op tweerlei wze voor ons openbaar wordt1 in ambten en genademiddelen als instituut1 en in gemeenschap des geloofs en des levens als organisme4 ,b deze onderscheiding wordt steeds de vraag opgeworpen naar de prioriteit4 ,sommigen stellen het zoo voor1 dat het instituut der kerk met ambt en bediening altd aan de kerk als vergadering van geloovigen voorafgaat en leggen dus op het mater fidelium den nadruk4 ,anderen oordeelen1 dat de kerk als vergadering der geloovigen de eerste plaats inneemt en dan zelve naar den drang der omstandigheden zich op de eene of andere wze institutair inricht4 ,zelfs wordt daarin dan het principieele verschil tusschen ,protestantisme en ,romanisme gezocht4 ,de onderscheiding van de kerk als instituut en organisme met die in zichtbare en onzichtbare kerk verwarrend1 zegt ,schleiermacher1 dat het ,protestantisme das ,verhltniss des ,einzelnen zur ,kirche abhngig macht von seinem ,verhltniss zu ,christo1 terwl het ,romanisme omgekeerd das ,verhltniss des ,einzelnen zu ,christo abhngig macht von seinem ,verhltniss zur ,kirche1 ,chr4 ,gl4 #bd4 ,en volgens ,mhler gaat b ,rome de zichtbare kerk aan de onzichtbare1 doch b de ,lutherschen deze aan gene vooraf1 ,symbolik #dh4 ,maar heel deze voorstelling is verre van volledig en juist te achten4 ,want #a is van ,tertullianus' dagen af aan1 de orat4 #b4 de monog4 #g4 adv4 ,marc4 ,v #d de kerk door alle ,christenen niet alleen een coetus maar ook een mater fidelium genoemd4 ,de ,protestanten zn daarin met de ,roomschen eenstemmig1 en ,calvn legt er zelfs zeer sterken nadruk op1 ,inst4 ,,iv #a1 #d4 ,en dat was de kerk volgens hunne overtuiging1 niet omdat z vr en zelfstandig zich tot instituut organiseerde en zichzelve eene eigene regeering gaf1 maar omdat ,christus haar alzoo ingericht had4 ,het instituut der kerk is volstrekt niet1 althans niet volgens de ,gereformeerde beldenis1 een product der gemeente1 maar eene instelling van ,christus4 ,en dat deze overtuiging op goede1 schriftuurlke gronden steunt1 zal in het vervolg duidelk blken4 #b ,de kerk als vergadering der geloovigen komt niet1 gelk ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #aae zegt1 durch das ,zusammentreten der einzelnen ,wiedergeborenen tot stand4 ,want de vraag blft hierb onbeantwoord1 vanwaar die wedergeborenen zn4 ,dezen komen er toch niet1 doordat de ,h4 ,geest atomistisch en unvermittelt 7niet3 unmittelbar7 menschen wederbaart en ze dan samenvoegt4 ,maar de ,h4 ,geest is in al zne werkingen1 ook in die der wedergeboorte1 aan ,christus gebonden1 uit wien ,h alles neemt4 ,en ,christus is op aarde slechts daar1 waar zn woord is4 ,gods woord en ,gods volk hooren been4 ,wel is waar worden kinderkens menigmaal wedergeboren1 zonder dat z persoonlk de prediking des woords hebben kunnen hooren4 ,maar dit zn dan kinderkens1 die in het verbond der genade zn geboren1 die in de gemeenschap der kerk leven en die inwendige roeping ontvangen1 welke van ,christus uitgaat door den ,h4 ,geest4 #c ,het verschil tusschen ,rome en de ,hervorming op dit punt bestaat niet in de prioriteit van zichtbare of onzichtbare kerk1 van instituut of organisme1 van de gemeenschap met de kerk of de gemeenschap met ,christus2 althans bestaat het daarin niet zonder scherpere bepaling2 maar het is hierin gelegen1 dat ,rome de zaligheid bindt aan priester en sacrament en de ,hervorming aan de prediking des woords4 ,volgens ,rome wordt de gratia infusa alleen medegedeeld door den doop en is deze dus absoluut noodzakelk4 ,volgens de ,hervorming is het woord het eerste en voornaamste genademiddel en geloof dus ter zaligheid genoegzaam4 ,en dat woord werkt als genademiddel volstrekt niet alleen1 als het ambtelk bediend wordt in de vergadering der geloovigen1 maar ook1 wanneer het in huisgezin en school1 door opvoeding en onderws tot ons gebracht wordt4 ,gods volk is1 waar ,gods woord is1 maar dat volk en dat woord kan er wel zn en is er ook menigmaal1 waar geen priester en geen paus1 geen pastor en geen presbyter is4 #d ,ook volgens de ,hervorming komt de kerk als vergadering der geloovigen niet unvermittelt tot stand1 uit eene van het woord losgemaakte werking des ,geestes4 ,tusschen ,christus en den individueelen mensch staat zeker niet1 gelk b ,rome1 de priester en het sacrament1 de ecclesia docens1 in maar toch wel het woord van ,christus1 want de gemeenschap met ,christus is volgens het getuigenis der ,schrift gebonden aan de gemeenschap met het woord der apostelen1 ,joh4 #ag3c1 #a ,joh4 #a3c4 ,gelk het in het natuurlke is1 is het ook in het geestelke4 ,ieder mensch is een product der gemeenschap en de individueele geloovige wordt uit den schoot der gemeente geboren4 ,de ecclesia universalis gaat aan de ecclesia particularis en aan de afzonderlke fideles vooraf1 gelk in elk organisme het geheel voor de deelen gaat4 ,eene moeder is daarom inderdaad de kerk van ,christus1 maar z is dit volstrekt niet alleen als instituut doch ook als organisme4 ,de geloovigen saam zn tegelk producent en product2 in visibili ecclesia invisibilis colligitur et formatur2 invisibilis in visibili haeret ac continetur1 ,synopsis pur4 theol4 #dj1 #cd2 door de kerk vergadert ,christus zne kerk4 #e ,door dit standpunt in te nemen1 vermeed de ,reformatie zoowel de hierarchie der ,roomschen als het enthousiasme der ,wederdoopers1 en deed de waarheid1 die in beide aanwezig is1 tot haar recht komen4 ,eenerzds geen binding van de werking des ,h4 ,geestes aan priester en sacrament en anderzds geen werking des ,h4 ,geestes buiten ,christus en zn woord om6 ,de kerk als vergadering wordt in beide1 instituut en organisme1 openbaar2 z heeft tot kenteeken de zuivere bediening des woords en de beldenis en den wandel der geloovigen2 z is institutair en charismatisch ingericht4 ,het ambt onderdrukt de gaven niet maar organiseert ze en houdt ze in het rechte spoor1 en de gaven zetten het ambt niet ter zde maar maken het krachtig en vruchtbaar4 ,irvingianisme en ,darbysme bevatten beide eene waarheid1 die erkend dient te worden4 ,ambten en gaven zn samen door ,christus aan zne gemeente geschonken tot volmaking der heiligen en tot opbouw zns lichaams1 ,rom4 #ab3e-h1 #a ,cor4 #ab3be1 #bh1 ,ef4 #d3aa1 #ab4 ,daarom getuigt #f de vraag naar de prioriteit van het instituut of het organisme der kerk zelve reeds van eenzdigheid4 ,beide zn met elkander gegeven en werken voortdurend op elkander in4 ,in den staat zn volk en overheid steeds ten nauwste met elkander verbonden2 men kan wel onderzoek doen naar het ontstaan b eenig volk van een of anderen regeeringsvorm2 men kan wel aantoonen1 dat de politieke overheid eerst om der zonde wil is ingesteld1 maar overal1 waar menschen zn1 is er ook zekere vorm van regeering2 ,adam werd terstond als hoofd der menschheid geschapen4 ,en zoo ook is de regeeringsvorm der kerk lang niet altd dezelfde geweest1 maar eene regeering heeft haar nimmer ontbroken1 noch in het onzichtbare1 waarin ,christus haar hoofd is1 noch ook in het zichtbare1 waarin z altd eene zekere organisatie deelachtig was4 #b4 ,de ,h4 ,schrift stelt dit in helder licht4 ,als ,adam gevallen is en zich voor des ,heeren aangezicht verbergt1 is het ,god zelf1 die den mensch opzoekt en roept1 de belofte des evangelies hem predikt en daardoor zne gemeente sticht4 ,met ,noach richt h zn verbond op1 deelt er een schat van zegeningen in mede en bezegelt het met den boog in de wolken4 ,abram roept ,h uit ,ur der ,chalden1 maakt hem tot zn bondgenoot en geeft hem het teeken der besndenis4 ,in den patriarchalen td waren de huisgezinnen de gemeenten der geloovigen2 de huisvaders waren de priesters1 die de beloften meedeelden aan hunne kinderen en ,gode offeranden brachten van aanbidding en dank4 ,het volk van ,israel ontving b den ,sinai niet alleen eene burgerlke maar ook eene godsdienstige organisatie en werd in priesterschap en offerande1 in tabernakel en altaar1 in allerlei wetten en instellingen als het volk ,gods openbaar4 ,als b den aanvang des ,n4 ,test4 ,johannes de ,dooper optreedt1 predikt h den doop der bekeering tot vergeving der zonden1 en zondert daardoor het volk ,gods van het zondig ,israel af4 ,jezus neemt deze prediking en dezen doop van ,johannes over1 voegt er later het avondmaal aan toe1 vergadert eene rondom zich1 regeert haar zelf rechtstreeks1 zoolang ,h op aarde is1 en stelt een twaalftal apostelen aan1 die straks als zne getuigen zullen optreden4 ,de instelling van het apostolaat is vooral een krachtig bews voor het institutair karakter1 dat ,christus aan zne kerk op aarde gaf4 ,christus is zelf de 1 ,hebr4 #c3a1 en zet deze in de twaalven voort1 ,joh4 #bj3ba4 ,dit twaalftal vormde zich niet allengs vanzelf1 maar werd uitdrukkelk door ,jezus zelven geroepen en aangesteld4 ,er is b hen1 ofschoon ,jezus van den aanvang wist1 wie ,h tot apostelen verkiezen zou en daarom reeds terstond tot hen kon zeggen1 dat h hen tot 1 ,mk4 #a3ag zou maken1 toch een duidelk onderscheid te maken tusschen hunne eerste roeping tot het discipelschap1 en hunne tweede roeping tot het apostelschap1 ,mt4 #d3ah-bb en #aj3a1 ,mk4 #a3af en #c3ad1 ,luk4 #f3a en #ac-af4 ,door velen1 zooals ,schleiermacher1 ,volkmar1 ,harnack1 ,seufert1 ,holtzmann enz4 wordt deze speciale roeping tot het apostelambt door ,jezus wel ontkend4 ,maar de feiten zn met deze bewering in strd4 ,het twaalftal apostelen stond toch reeds lang vr het optreden van ,paulus in de christelke gemeenten vast1 ,mt4 #bf3cc1 #bh3ah1 ,luk4 #bd3dg1 ,joh4 #bj3ai1 #ba1 #a ,cor4 #ae3e1 #g1 ,op4 #ba3ad4 ,ook de naam van apostel1 1 is hun door ,jezus gegeven1 ,luk4 #f3ac1 cf4 #aa3di1 ,mt4 #bc3cd1 #aj3b1 ,mk4 #f3cj1 ,luk4 #i3aj1 #ag3e1 #bb3ad1 #bd3aj1 omdat z door ,hem werden uitgezonden om te prediken1 ,mk4 #c3ad4 ,jezus was zelf de gezondene van den ,vader1 ,joh4 #c3cd1 ,hebr4 #c3a en had tot uitvoering van zn werk getuigen van noode1 die het in ,hem verschenen evangelie bekend maakten onder heel het volk van ,israel1 ,mt4 #aj3f4 ,deze naamgeving door ,jezus wordt daardoor bevestigd1 dat het woord apostel van den beginne aan1 een ambtsnaam is geweest1 zoozeer zelfs1 dat het woord gevormd kon worden1 #b ,cor4 #aa3ac4 ,het woord komt trouwens in ,,lxx slechts eenmaal1 #a ,kon4 #ad3f1 en het woord 1 in het profaan grieksch zelden voor4 ,toch schnen deze feiten der ,schrift over het apostolaat door andere gegevens weersproken te worden4 ,ten eerste is het onzeker1 wie tot dit twaalftal apostelen gerekend moeten worden4 ,ook al wordt het verschil tusschen de vier apostellsten1 ,mt4 #aj3b1 ,mk4 #c3af1 ,luk4 #f3ad1 ,hd4 #a3ac in dien zin opgelost1 dat ,lebbeus ,thaddeus en ,judas ,jacobi vereenzelvigd worden1 dan blft toch nog over1 dat ,judas uitviel en door ,matthias vervangen1 ,hd4 #a3ae-bf1 en later ,paulus nog aan het twaalftal toegevoegd werd4 ,de verhouding van ,paulus tot de twaalven is daarb verre van duidelk4 ,wel maakt ,paulus meermalen dit onderscheid1 dat de apostelen te ,jeruzalem onder ,israel en hzelf onder de ,heidenen het evangelie verkondigen zou1 ,hd4 #i3ae1 #ac3dg1 #bb3ba1 ,rom4 #aa3ac1 ,gal4 #a3af1 #b3g-i1 ,ef4 #c3h1 #a ,tim4 #b3g1 #b ,tim4 #a3aa4 ,maar dit onderscheid is toch zeer relatief2 want ,paulus wendde zich b zne evangelieverkondiging altd eerst tot de ,joden1 ,hd4 #ac3e1 #ad1 #df enz4 en de twaalf apostelen ontvingen van ,christus na zne opstanding den uitdrukkelken last1 om aan alle volken het evangelie te prediken1 ,mt4 #bh3ai1 ,hd4 #aj3db1 en hebben aan dien last ook in meerdere of mindere mate voldaan4 ,niet alleen de gemeente uit de ,joden1 maar geheel de ,nieuwtestamentische gemeente rust op het fundament van apostelen en profeten1 ,ef4 #b3bj1 ,op4 #ba3ad en heeft door hun woord gemeenschap aan ,christus1 ,joh4 #ag3bj1 #a ,joh4 #a3c4 ,het apostolaat van ,paulus draagt echter een van dat der twaalven zeer onderscheiden karakter4 ,wel handhaaft ,paulus met alle macht den ,goddelken oorsprong1 de zelfstandigheid en de waarachtigheid van zn apostolisch ambt tegenover alle bestrders1 ,gal4 #a-b1 #a ,cor4 #a3aj-d3ba1 #b ,cor4 #aj3ac4 ,maar desniettemin1 h heeft met ,jezus niet verkeerd tdens zne omwandeling op aarde1 h heeft de gemeente ,gods vervolgd1 h is geroepen door den verhoogden ,christus op eene buitengewone wze en een ongewonen td1 h is geweest de voornaamste der zondaren en de minste der apostelen1 #a ,cor4 #ae3i1 ,ef4 #c3h1 #a ,tim4 #a3ae4 ,zn apostolaat1 hoe zelfstandig en uitnemend ook1 is een middel geweest1 om het apostolaat der twaalven tot grondslag van heel de gemeente te leggen4 ,paulus heeft door zn apostolaat het apostolaat der twaalven niet beperkt of ondermnd maar het integendeel bevestigd en uitgebreid4 ,h heeft in de heidenwereld voor het apostolaat der twaalven den weg gebaand1 heeft het eenerzds ontdaan van al het ,joodsche1 dat de dragers ervan nog bleef aankleven en andererzds de ,heidenen als wilde takken ingent op den tammen olfboom van ,israel1 ,rom4 #aa3bd4 ,op ,christus als hoeksteen en de apostelen als fundament heeft ,paulus de ne gemeente1 het ne volk ,gods1 het geestelk ,israel gebouwd4 ,daarmede is in beginsel ook reeds eene tweede bedenking opgelost1 welke tegen de aanstelling en naamgeving van de twaalf apostelen door ,jezus ingebracht wordt4 ,het is n4l4 een feit1 dat het woord apostel1 waarschnlk reeds in ,jeruzalem1 ,h4 #ad3d1 #ad1 #b ,cor4 #aa3ac1 ,op4 #b3b1 maar dan vooral door ,paulus in ruimer zin is gebezigd en ook op anderen dan het twaalftal toegepast is4 ,paulus moest dat daarom wel doen1 wl h zichzelf een geroepen dienaar van ,jezus ,christus wist1 in ambt en eere aan de andere apostelen gelk4 ,h was apostel in een anderen zin dan de apostelen in ,jeruzalem1 op eene andere wze en in een lateren td geroepen en met eene speciale taak belast4 ,maar n ding had h met de apostelen in ,jeruzalem gemeen2 h was een geroepen apostel van ,jezus ,christus1 die zne roeping1 zn evangelie1 zelfs bepaaldelk ook den eigenaardigen inhoud van zn evangelie1 n4l4 dat de ,heidenen zn mede-erfgenamen1 aan eene bzondere openbaring van ,christus en niet aan menschen te danken had1 #a ,cor4 #i3a1 #ae3h1 ,gal4 #a3a1 #ab1 #ae1 #b3b1 ,ef4 #c3c4 ,maar voor zn zendingsarbeid had h hulp noodig4 ,behalve de apostelen had ,jezus ook reeds andere zeventig uitgezonden1 om in de steden en vlekken1 waar ,h komen zou1 zne komst voor te bereiden1 ,luk4 #aj4 ,toen de gemeente in ,jeruzalem door de vervolging verstrooid werd1 ging ,philippus1 een van de in ,hd4 #f verkozen zeven mannen1 het evangelie prediken onder de ,samaritanen1 ,hd4 #h3e1 aan den eunuch der koningin ,candace1 #h3bf1 cf4 #aa3bj1 en verder tot ,cesarea toe1 #h3dj1 #ba3h4 ,en zoo bediende zich ,paulus b zn zendingsarbeid van mannen als ,barnabas1 ,markus1 ,lukas1 ,silas1 ,tychicus1 ,aristarchus1 ,epaphras1 ,apollos1 ,timotheus1 ,titus e4 a41 die als zne 1 #a ,thess4 #c3b hem ter zde stonden4 ,deze hulpzendelingen der apostelen werden nu door ,paulus soms ook apostelen genoemd1 omdat z wel niet rechtstreeks door ,jezus ,christus1 maar toch onder leiding des ,h4 ,geestes door de gemeente gezonden waren1 om op andere plaatsen het evangelie te verkondigen1 ,hd4 #ac3b1 #c1 cf4 #b ,cor4 #h3bc1 4 ,het woord apostel kreeg naast den engeren dus ook een ruimeren zin1 ,hd4 #ad3d1 #ad1 ,rom4 #af3g1 #a ,cor4 #d3f1 #i1 #i3e1 #ae3g1 #b ,cor4 #aa3e1 #ac1 #ab3aa1 ,gal4 #a3ai1 #a ,thess4 #b3f1 ,op4 #b3b en leefde zoo ook nog later in den na-apostolischen td1 bv4 in de ,didache c4 #aa voort4 ,elders dragen deze apostolische helpers den naam van evangelisten1 ,hd4 #ba3h1 ,ef4 #d3aa1 #b ,tim4 #d3e1 omdat z1 gelk ,christus door den ,vader1 ,luk4 #d3ah1 en de apostelen door ,christus1 ,luk4 #i3a1 #f1 zoo op hun beurt onder de leiding des ,geestes door de gemeente werden afgezonderd voor de verkondiging van het evangelie1 ,hd4 #h3e1 #ab1 #dj1 #aa3ai1 #bj1 #bb1 #ac3b1 #b ,cor4 #h3ah1 #ai1 #bc1 ,phil4 #b3be1 #a ,tim4 #d3ad4 ,z komen dus in drie opzichten met de apostelen in enger zin overeen1 #a daarin1 dat z ook dienaren ,gods of van ,christus zn1 #a ,thess4 #c3b1 #a ,tim4 #d3f1 #f3aa1 #b ,tim4 #b3bd en niet maar een charisma hebben ontvangen1 #a ,tim4 #d3ad1 #b ,tim4 #a3f1 doch werkelk krachtens eene bzondere roeping en aanstelling een ambt dragen1 onder een bepaalden naam1 ,hd4 #ba3h1 met een eigen rang en plaats1 ,ef4 #d3aa1 en met een speciale taak1 #b ,tim4 #d3e2 #b dat hun ambt niet tot eene plaatselke kerk beperkt is1 maar zich uitstrekt tot alle kerken1 tot de ecclesia universalis1 ,hd4 #ac3dv41 zoodat z naar de oud-kerkelke verklaring en macht en gezag hadden over alle kerken1 ,tit4 #a3e1 en #c dat z deelnemen aan den grondleggenden en gemeentestichtenden arbeid der apostelen2 z zn hunne 1 #a ,thess4 #c3b1 1 ,hd4 #ai3bi1 1 ,phil4 #b3be1 1 ,col4 #a3g1 #d3g1 die natmaken wat de apostelen hebben geplant1 #a ,cor4 #c3f1 en b relatieve zelfstandigheid toch aan de apostelen onderworpen waren1 ,hd4 #ai3bb1 #a ,cor4 #d3ag1 #a ,tim4 #a3c1 ,tit4 #a3e enz4 en ten deele alleen1 ten deele ook in gezelschap van de apostelen werkten1 ib4 en ,hd4 #aa3cj1 #ab3be1 #ac3b enz4 ,in den na-apostolischen td verdwnt het ambt geheel en wordt de naam sedert ,tertullianus1 ,origenes en ,eusebius gebruikelk voor de schrvers der vier evangelin1 die als het ware de personen der evangelisten overbodig maken4 ,cf4 over de evangelisten3 ,suicerus s4 v4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,i #cae ,,ii #efd4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #cfd-cfi4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #b1 #ah4 ,lechler1 ,die neut4 ,lehre v4 h4 ,amte #aheg ,s4 #bbj f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #c1 #bgg4 ,sohm1 ,kirchenrecht #db4 ,zckler1 ,diakonen und ,evangelisten1 ,mnchen ,beck #ahic4 ,naast de evangelisten treden in het ,n4 ,t4 nog profeten op1 die zelfs nog vr hen genoemd worden1 ,rom4 #ab3f1 #a ,cor4 #ab3bh1 #bi1 ,ef4 #d3aa1 soms zonder hen met de apostelen verbonden worden1 ,ef4 #b3bj1 #c3e1 en dus in rang en eere boven hen staan4 ,z waren door ,jezus beloofd1 ,mt4 #bc3cd1 ,luk4 #aa3 #di1 werden door den ,h4 ,geest1 die op den pinksterdag uitgestort was1 verwekt1 ,hd4 #b3ag1 #ah1 #a ,cor4 #ab3aj1 ,op4 #a3aj en komen dan in grooten getale en in bna alle gemeenten voor1 in ,jeruzalem1 ,hd4 #f3e1 #h1 #aa3bg1 ,antiochie1 #aa3bg1 #ac3a1 ,cesarea #ba3i1 #aj1 ,corinthe1 #a ,cor4 #ab1 en allerwege1 gelk uit hunne vermelding in ,rom4 #ab3f1 #a ,cor4 #ab3bh1 ,ef4 #b3bj1 #c3e1 #d3aa1 #a ,thess4 #e3bj blkt4 ,z worden besloten met ,johannes1 den apostel1 ,op4 #a3a1 en verdwnen dan als stand uit de gemeente geheel4 ,wel spreken de apostolische vaders nog van profeten1 ,hermas1 ,mand4 #aa ,vis4 #c4 ,didache #aa4 #ae1 maar z denken daarb aan zulke mannen1 die rondreisden en in verschillende gemeenten over de christelke waarheid spraken maar daarb nauwkeurig onderzocht en van de valsche profeten onderscheiden moesten worden2 de td voor de profetie was voorb4 ,het ,montanisme en andere enthusiastische richtingen van vroeger en later td trachtten de profetie wel te doen herleven2 ,rome beweert1 dat de profetische gave nog voortduurt1 ,bellarminus1 de notis eccl4 c4 #ae2 ,zwingli en velen na hem voerden zoogenaamde profetien in1 waarb de ,schrift voor het volk werd verklaard1 art4 ,prophezei in ,herzog en ,dr4 ,h4 ,h4 ,kuyper1 ,de opleiding tot den dienst des ,woords b de ,gereformeerden #ahia bl4 #ajdv4 ,maar dat alles is wezenlk onderscheiden van de profetie1 gelk die in de eerste christelke kerken bestond4 ,deze onderscheidt zich door het volgende3 #a de ,n4 ,t4 profeten kunnen wel ambtsdragers heeten1 maar hun ambt is toch veel meer charismatisch dan dat van profeten en apostelen4 ,z worden niet onmiddellk door ,christus noch ook door zne gemeente geroepen en aangesteld1 maar ontvangen een bzonder charisma van den ,h4 ,geest1 en zn dientengevolge geroepen1 om eene bzondere taak te vervullen in de gemeente van ,christus4 #b ,met de apostelen en evangelisten hebben z gemeen1 dat z een ambt bekleeden1 hetwelk voor heel de kerk van ,christus op aarde geldt en alzoo ook medearbeiden aan de grondlegging der gemeente1 ,ef4 #b3bj1 maar terwl de evangelisten de apostelen vooral helpen in hun missioneerenden en institueerenden arbeid1 staan de profeten hun ter zde in hun opbouwende1 stichtende1 leerende werkzaamheid4 #c ,de ,n4 ,t4 profetie is wel bewust en daarom hoog te achten boven de glossolalie1 #a ,cor4 #ad3e1 #cb1 maar z is toch momentaan en buitengewoon1 vrucht van 1 #a ,cor4 #ad3cj2 z breidt de natuurlke mate van het weten en kennen uit1 omvat zoowel den vorm als den inhoud der rede1 ,mt4 #aj3ai1 #bj1 bewst zich als waarheid door hare innerlke1 overtuigende kracht1 #b ,cor4 #b3ad-ag1 en diende vooral1 om aan het evangelie1 dat door de apostelen verkondigd werd1 dat den ,joden een ergernis en den ,grieken eene dwaasheid was1 en nog niet in het geschreven ,woord voor heel de kerk toegankelk was1 ingang te verschaffen b geloovigen en ongeloovigen en de gemeente alzoo door leering1 vermaning1 vertroosting1 #a ,cor4 #ad3c1 op te bouwen in de genade en kennis van den ,heere ,jezus ,christus4 ,cf4 over de ,n4 ,t4 profeten3 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #cfi cf4 ,disp4 ,sel4 ,,ii #ajcf sq4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,i #bhb sq4 ,neander1 ,geseh4 d4 ,pflanzung u4 ,leitung der chr4 ,k4 #ahb f4 ,bonwetsch1 ,die ,prophetie im ap4 u4 nachap4 ,zeitalter1 ,zeits4 f4 k4 ,wiss4 u4 k4 ,leben #ahhd ,s4 #djh f4 ,burger1 art4 in ,herzog #ab1 #bfe4 ,zckler1 t4 a4 p4 #ga f4 ,weiszcker1 ,das apost4 ,zeitalter1 #ehd f4 enz4 ,maar hoe nauw profeten en evangelisten ook aan de eigenlke apostelen verwant zn1 z zn er toch wezenlk van onderscheiden4 ,de apostelen vormen een eigen kring1 hun ambt draagt een gansch bzonder karakter1 en is door de volgende trekken kenbaar4 #a ,de apostelen zn aan ,christus door den ,vader gegeven1 ,joh4 #ag3f1 door ,hemzelven uitverkoren en geroepen1 ,joh4 #f3gj1 #ac3ah1 #ae3af1 #ai1 #a ,cor4 #a3ag1 #b ,cor4 #e3bj1 ,gal4 #a3a1 door ,god gekozen tot hun ambt1 ,hd4 #aj3da4 #b ,z zn door ,jezus zelf voor hunne taak opgeleid en bekwaamd1 zn oor- en ooggetuigen van zne woorden en daden geweest1 hebben het ,woord des levens met de oogen aanschouwd en met de handen getast1 en hun evangelie niet van eenig mensch maar van ,christus zelven ontvangen1 ,luk4 #bd3dh1 ,joh4 #a3d1 #ae3bg1 ,hd4 #a3ba1 #bb1 #bf3af1 #a ,cor4 #i3a1 #ae3h1 #b ,cor4 #ab3av41 ,gal4 #a3ab1 ,ef4 #c3b-h1 #a ,tim4 #a3ab1 #a ,joh4 #a3a-c enz4 #c ,z zn in bzondere mate den ,h4 ,geest deelachtig1 die hen onderwst en in alle waarheid leidt1 ,mt4 #aj3bj1 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3g1 #ac1 #ad1 #bj3bb1 #a ,cor4 #b3aj-ac1 #g3dj1 #a ,petr4 #a3ab4 #d ,met dien ,geest toegerust1 ,joh4 #bj3bb1 ,hd4 #a3h1 ,ef4 #c3e1 treden z openlk op als getuigen van ,jezus1 bepaaldelk van zne opstanding1 ,hd4 #a3h1 #ba1 #bb1 #b3ad1 #cb1 #c3ae1 #d3h enz41 zn betrouwbare getuigen1 ,luk4 #a3b1 ,joh4 #ai3ce1 #ba3bd1 #a ,cor4 #g3be1 #a ,petr4 #e3a1b ,petr4 #a3af1 ,hebr4 #b3c1 ,op4 #a3c1 #bb3ah1 #ai1 en verkondigen ,gods ,woord1 ,joh4 #a3ad1 #bj3ca1 #a ,cor4 #b3ac1 #b ,cor4 #b3ag1 ,gal4 #a3g1 #a ,thess4 #b3ac1 #a ,joh4 #a3a-d1 ,op4 #bb3ah1 #ai4 #e ,hun getuigenis wordt door ,god bezegeld met teekenen en wonderen en rken geestelken zegen1 ,mt4 #aj3a1 #i1 ,mk4 #af3aev41 ,hd4 #b3dc1 #c3b1 #e3ab-af1 #f3h enz41 ,rom4 #ab3d-h1 #ae3ah1 #ai1 #a ,cor4 #ab3aj1 #bh1 #ae3aj1 #b ,cor4 #aa3e1 #bc1 ,gal4 #c3e1 ,hebr4 #b3d4 #f ,aan dit hun getuigenis is de kerk aller eeuwen gebonden4 ,er is geen gemeenschap met ,christus dan door gemeenschap aan het woord en de personen der apostelen1 ,joh4 #ag3bj1 ,gal4 #a3g-i1 #a ,joh4 #a3c2 z zn het fundament der kerk1 ,mt4 #af3ah1 #a ,cor4 #c3aj1 ,ef4 #b3bj1 ,op4 #ba3ad2 hun woord1 voor ons bewaard in de ,schriften des ,n4 ,t41 is medium gratiae1 ,joh4 #bj3ca1 #a ,cor4 #a3ahv41 #ae3b1 #a ,joh4 #a3a-d4 #g ,hun ambt is dus niet voor een td en niet tot eene plaatselke gemeente beperkt1 maar het blft en strekt zich tot de gansche kerk uit4 ,het is het eenige1 dat rechtstreeks door ,christus ingesteld is en sluit alle bevoegdheden en werkzaamheden1 die in de latere ambten verdeeld zn1 in zich1 de pastorale1 presbyterale1 diakonale1 zelfs ook de evangeliseerende en profetische werkzaamheid4 ,van stonden aan genieten de apostelen dan ook in de kerk van ,christus eene algemeen erkende autoriteit4 ,z zn niet alleen de opzieners van de gemeente te ,jeruzalem1 maar z zn de grondleggers1 de vaders1 #a ,cor4 #d3ae en leiders der gansche kerk1 hebben opzicht over de geloovigen te ,samaria1 ,hd4 #h3ad1 bezoeken de gemeenten1 ,hd4 #i3cb1 #aa3bb1 stellen ambten in1 ,hd4 #f3b1 nemen besluiten in den ,h4 ,geest1 ,hd4 #ae3bb1 #bh1 treden op met apostolische volmacht1 #a ,cor4 #d3ba1 #e3b1 #b ,cor4 #b3i1 geven bindende bevelen1 #a ,cor4 #g3dj1 #a ,thess4 #d3b1 #aa1 #b ,thess4 #b3ae1 #c3f1 #ad enz4 en zn nog met hun woord gezaghebbend voor de gansche ,christenheid2 apostoliciteit is een eigenschap en kenmerk der kerk van ,christus4 ,cf4 deel ,i #ccdv4 en voorts ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #cea-cfc4 ,burmannus1 ,exerc4 ,acad4 ,,ii #ajd sq4 ,spanheim1 ,op4 ,,ii #bhi sq4 ,moor ,,vi #bej e4 a4 b ,walch1 ,bibl4 theol4 ,,iii #ddd4 ,philippi1 ,kirchl4 ,cl4 ,v #c1 #beh4 ,glol1 ,der ,h4 ,geist in der ,heilsverkndigung des ,paulus1 ,halle #ahhh ,s4 #cbe f4 ,w4 ,seufert1 ,der ,ursprung u4 die ,bedeutung des ,apostolates in de chr4 ,k4 der ersten #b ,jahrh4 ,leiden #ahhg4 ,kppel1 ,der ,ursprung des ,apost41 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhi ,s4 #beg-cca4 ,erich ,haupt1 ,zum ,verstndniss des ,apost4 ,halle ,niemeer #ahif4 ,art4 ,apostel van ,schmidt in ,herzog4 ,onder de apostelen staat ,petrus bovenaan4 ,simon of ,schimeon1 zoon van ,johannes of ,jonas1 broeder van ,andreas1 afkomstig uit ,bethsada1 ,joh4 #a3de1 doch waarschnlk sedert zn huwelk wonende in ,kapernaum1 ,mk4 #a3bi1 ontving reeds b zne eerste ontmoeting van ,jezus de toezegging1 dat h later zou genoemd worden 1 gr4 vorm voor het hebr4 woord met het aram4 artikel1 de rots1 1 als manl4 eigennaam 1 ,joh4 #a3dc4 ,zonder twfel zinspeelde ,jezus daarmede op zn trouw karakter1 dat hem in weerwil van zne sanguinische1 bewegelke natuur eigen was en het duidelkst uitkwam b ,cesarea ,philippi1 toen h tegenover het volk1 dat met zne aardschgezinde verwachtingen zich in ,jezus teleurgesteld zag en ,hem verliet1 de beldenis van ,jezus' ,messianiteit vasthield en openlk in den naam zner medediscipelen uitsprak1 ,mt4 #af3ac tot #bj1 ,mk4 #h3bg-bi1 ,luk4 #i3ah-bj1 ,joh4 #f3ff-fi4 ,b deze gelegenheid herinnerde ,jezus dan ook aan den naam1 dien ,h hem vroeger reeds gegeven had1 ,mt4 #af3ah4 ,door zne vrmoedige en standvastige beldenis van ,jezus als den ,christus betoonde zich ,petrus de rots te zn1 op welke ,christus zne gemeente zoo hecht en vast zou bouwen1 dat de poorten van den ,hades haar niet in kracht overtreffen zouden4 ,volgens ,launoi dachten #ag kerkvaders b de rots aan ,petrus1 #h aan de apostelen1 #dd aan het geloof van ,petrus en #af aan ,christus1 b ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #daa2 later hebben de ,roomschen de rots meest op ,petrus en de ,protestanten op zne beldenis laten slaan4 ,maar er is hier geen dilemma4 ,de woorden deze petra0 kunnen niet anders zien dan op den persoon van ,petrus1 maar een rots is h en heeft h zich bewezen te zn door zne beldenis van ,jezus als den ,christus1 eene beldenis1 die h niet aan zichzelven maar aan de openbaring des ,vaders heeft te danken4 ,juist daarom belooft ,jezus hem1 dat ,h op hem als belder van zn ,zoonschap en ,messianiteit zne gemeente bouwen zal4 ,christus stelt dus zichzelf als den bouwmeester van zne gemeente voor en ,petrus den belder als de rots1 waarop zne gemeente rusten zal4 ,in ,mt4 #ba3db1 ,hd4 #d3aa1 #a ,cor4 #c3aj1 ,ef4 #b3bj1 ,op4 #ba3ad1 cf4 #a ,petr4 #b3d-f is hetzelfde beeld gebruikt1 maar wordt het op eene andere wze toegepast4 ,daar worden n4l4 de apostelen gedacht als de bouwmeesters1 die door hunne prediking op ,christus als het fundament de kerk hebben gegrondvest4 ,maar hier in ,mt4 #af3ah is ,christus de bouwmeester1 die op den beldenden ,petrus zne gemeente bouwt4 ,en deze belofte heeft ,christus gestand gedaan2 ,petrus is de eerste onder de apostelen1 de voornaamste grondlegger der kerk1 de voorganger en aanvoerder van al de belders van ,christus door de eeuwen heen4 ,daarom wordt h in de apostellsten altd het eerst genoemd1 ,mt4 #aj3b1 ,mk4 #c3af1 ,luk4 #f3ad1 ,hd4 #a3ac1 behoort h met ,johannes en ,jakobus tot den intiemen vriendenkring van ,jezus1 die dezen volgen mag1 als de anderen moeten achterblven1 ,mt4 #ag3a1 ,mk4 #e3cg1 #ac3c1 #ad3cc1 is de woordvoerder en vertegenwoordiger der discipelen1 ,mt4 #af3ag1 #ag3bd1 #ah3ba1 #bf3dj1 treedt na ,jezus' hemelvaart als eerste getuige onder de apostelen op den voorgrond1 ,hd4 #a3ae1 #b3ad1 #c3av41 #d3h1 #e3c1 #bi1 #h3ad1 #aj3ev41 #ab3cv41 #ae3gv41 en wordt als primus inter pares ook door ,paulus geerd1 ,gal4 #a3ah1 #b3g-i4 ,cf4 art4 ,petrus in ,herzog en de daar aangehaalde litt4 #c4 ,aan eene regeering heeft het der kerk dus nimmer ontbroken2 en z heeft zich deze niet zelve verschaft maar heeft ze van ,god ontvangen4 ,instituut en organisme der kerk zn telkens tegelk en in verband met elkander door ,god in het leven geroepen4 ,van het apostolaat kan zelfs gezegd worden1 dat het aan de kerk des ,n4 ,t4 voorafging2 de apostelen waren de grondleggers der gemeente1 als het ware de patriarchen van het volk ,gods in de dagen des ,n4 ,t4 ,maar dit apostolaat is niet voortgezet en was als ambt voor de stichting der kerk uit den aard der zaak voor geen voortzetting vatbaar2 het leeft voor ons alleen voort in het apostolisch woord1 dat de grondslag der kerk blft en in gemeenschap brengt met den ,vader en met znen zoon ,jezus ,christus1 #a ,joh4 #a3c4 ,zoodra de apostelen op verschillende plaatsen gemeenten hadden gesticht1 stelden z in die gemeenten ambten in1 welke van het hunne wezenlk verschilden en niet zonder medewerking van de gemeenten zelve tot stand kwamen4 ,er is een groot onderscheid tusschen de buitengewone ambten van apostelen1 evangelisten en profeten1 die tdelk voor de grondlegging der kerk werden ingesteld1 en de gewone ambten van presbyters en diakenen1 die onder apostolische leiding uit de kerken zelve opkwamen4 ,deze laatste ambten onderstellen de kerken1 op dezelfde wze als de regeering het volk onderstelt4 ,z konden daarom niet rechtstreeks en onmiddellk1 gelk het apostolisch ambt1 door ,christus worden ingesteld1 maar konden eerst opkomen1 toen de gemeenten gesticht waren en aan eene geregelde leiding behoefte kregen4 ,dit had al spoedig in de kerk van ,jeruzalem plaats4 ,deze kreeg door den buitengewonen pinksterzegen spoedig eene zeer groote uitbreiding en was duizenden zielen sterk1 ,hd4 #b3da1 #dg1 #d3d1 #ba1 #cb1 #e3ad1 #f3a4 ,dit maakte natuurlk organisatie dringend noodig1 welke ook onder leiding der apostelen tot stand kwam4 ,ten eerste werd deze gemeente van duizenden zielen1 in weerwil van hare eenheid1 op de eene of andere wze ingedeeld4 ,z kon n4l4 niet in n gebouw samenkomen maar moest b gedeelten in private woningen vergaderen4 ,zonder twfel ontstonden in ,jeruzalem de eerste huisgemeenten1 gelk w die ook elders in den apostolischen td aantreffen1 boven bl4 #f4 ,immers lezen w1 dat de geloovigen niet alleen in den tempel1 maar ook ' 7niet3 van huis tot huis1 maar3 te huis1 in verschillende huizen7 vergaderden1 ,hd4 #b3df1 #e3db1 o4 a4 in het huis van ,maria en van ,jacobus1 ,hd4 #ab3ab1 #ag4 ,opdat alles eerlk en met orde geschieden zou1 was er voor deze vergaderingen allerlei regeling van noode2 en misschien heeft daarb het voorbeeld der joodsche synagogen met hare oudsten1 beambten en dienaren en ook met haar ,schriftlectuur1 prediking1 gebed en zegen eenigen1 hoewel zeker niet zeer sterken invloed gehad1 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes im ,zeitalter ,j4 ,chr4 #cte ,aufl4 ,,ii #dcg-dei4 ,op zulk eene regeling wst reeds de benaming van 1 die in ,hd4 #e3f1 #aj voorkomt2 het artikel duidt aan1 dat de jongere leden der gemeente1 evenals de 1 1 ,luk4 #d3bj in de synagogen1 de vanzelf aangewezenen waren1 om eenige ondergeschikte diensten te verrichten4 ,niet onwaarschnlk is1 dat z als zoodanig tegen de oudere leden der gemeente1 1 overstonden4 ,onder ,israel waren de ouden van dagen om hun grsheid en wsheid geerd4 ,uit hun midden werden de regeeringspersonen der burgerlke gemeente en in later td ook de verzorgers en opzieners der synagogen benoemd4 ,zoo waren er ook van huis uit oudsten in de christelke gemeente1 dat is mannen en vrouwen1 die niet alleen ouder waren in leeftd1 maar die ,jezus persoonlk hadden gekend of ontmoet1 die zne woorden hadden gehoord en van zne wonderen getuigen waren geweest1 die reeds vr den pinksterdag ,hem als den ,messias hadden beleden of misschien wel tot de zeventigen hadden behoord1 door ,jezus uitgezonden naar de steden en vlekken van ,palestina1 ,luk4 #aj3a1 en die om dit alles gansch natuurlk in hooge achting stonden b hen1 welke later tot de gemeenten werden toegedaan4 ,z bekleedden geen ambt maar namen toch door hunne kennis en godzaligheid eene aanzienlke plaats in de gemeente van ,christus in4 ,tusschen en dient daarom onderscheiden te worden4 ,bewzen daarvoor zn3 #a dat de naam 1 ter aanduiding van het opzienersambt1 langzamerhand door dien van nader omschreven en vervangen wordt1 ,hd4 #bj3bh1 ,phil4 #a3a1 #a ,tim4 #c3b1 ,tit4 #a3g1 #a ,petr4 #b3be2 #b dat ,paulus1 na in #a ,tim4 #c over de ambten gesproken te hebben1 toch nog in #a ,tim4 #e de houding aanwst1 welke ,timotheus tegenover verschillende gemeenteleden1 ouderen en jongeren1 mannen en vrouwen1 heeft aan te nemen1 cf4 #a ,petr4 #e3e2 #c dat de apostolische vaders1 ,clemens1 #a ,cor4 #a1 #c4 #c1 #c4 #ba1 #f4 #dg1 #f4 #eg1 #a4 #fc1 #c1 #d en ,hermas1 ,vis4 ,,ii #d4 ,,iii #a duidelk spreken van een stand van oudsten1 die naast de eigenlke ambtsdragers in de gemeente voortbestaat en op eerbiedige gehoorzaamheid aanspraak heeft2 en dat #d de bekende tekst1 #a ,tim4 #e3ag1 zonder deze onderscheiding aan te nemen1 gelk straks blken zal1 geen goeden zin oplevert4 ,waarschnlk hebben w het ons dus zoo voor te stellen1 dat de twaalf apostelen het werk in de groote gemeente te ,jeruzalem lang niet konden afdoen1 en daarom al spoedig1 evenals van de voor lagere diensten1 zoo van sommigen der voor hoogere diensten in de gemeente gebruik maakten4 ,wanneer en hoe dit geschied is1 wordt ons in de ,handelingen niet bericht4 ,het eerst vinden w de vermeld ,hd4 #aa3cj1 #ad3bc1 #ae3b1 #f1 #bb1 #af3d1 #bj3ag1 #bh1 #ba3ah1 ,jak4 #e3ad1 zonder dat van hun oorsprong iets wordt verhaald4 ,het is niet onmogelk1 dat zulk een in dienst nemen van de door de apostelen reeds vr ,hd4 #f1 d4 i4 vr de instelling van het diakonale ambt heeft plaats gehad2 in ,hand4 #e3f1 #aj wst op eene onderscheiding van 4 ,maar in elk geval leert ons het boek der ,handelingen1 dat er weldra in verschillende gemeenten onder leiding des ,h4 ,geestes mannen werden aangesteld1 die opzicht moesten houden over de gemeente1 en die eerst wel1 omdat z in den regel uit de oudsten gekozen werden1 den naam van droegen maar later met het oog op hun werkkring dien van kregen4 ,episcopi zn dus zulke presbyteri1 die voor een bepaalden dienst in de gemeente werden aangewezen2 alle episcopi zn dus presbyteri1 maar lang niet alle presbyteri waren episcopi2 presbyteri vormden een stand1 episcopi droegen een ambt4 ,wanneer echter1 gelk eerst menigmaal geschiedde1 de episcopi presbyteri genoemd werden1 dan was er in den naam geen verschil2 presbyteri en episcopi waren dan dezelfde personen en dragers van eenzelfde ambt1 ,hd4 #bj3ag1 #bh1 #a ,tim4 #c3a1 #d3ad1 #e3ag1 #ai1 ,tit4 #a3e1 #g1 #a ,petr4 #e3a1 #b4 ,dit presbyterale of episcopale ambt werd eerst in ,jeruzalem en in de gemeenten uit de ,joden1 ,hebr4 #ac3g1 #ag1 #bd1 ,jak4 #e3ad1 maar dan ook in die uit de ,heidenen ingesteld4 ,volgens ,hd4 #ad3bc wezen ,paulus en ,barnabas in iedere gemeente ouderlingen aan4 ,nu wordt er in de brieven aan ,rome en ,corinthe door ,paulus wel niet met zooveel woorden van dit ambt melding gemaakt4 ,maar verschillende plaatsen1 ,hd4 #bj3ag1 #bh1 ,rom4 #ab3h1 #af3e1 #aj1 #aa1 #ad1 #ae1 #a ,cor4 #ad-af1 #af3ae1 #af1 ,phil4 #a3a1 #a ,thess4 #e3ab-ad1 #a ,tim4 #c3a-g1 ,tit4 #a3e-i1 #a ,petr4 #e3a1 ,op4 #d3d1 #aj1 #e3f1 #hv4 bewzen1 dat het ouderlingenambt eene bekende1 algemeen voorkomende1 apostolische instelling was4 ,en ter versterking komt daarb het getuigenis van ,clemens ,romanus1 #a ,cor4 #db1 dat de apostelen1 predikende op het land en in de steden1 de eerste bekeerlingen aanstelden tot opzieners en diakenen over degenen1 die daarna geloovig zouden worden4 ,de taak1 die aan deze ouderlingen was opgedragen1 wordt duidelk uit de omschrving van hun ambt4 ,de naam van presbyters verspreidt daarover geen licht1 en maakt daarom voor andere1 vooral voor dien van opzieners plaats1 ,hd4 #bj3bh1 ,phil4 #a3a1 #a ,tim4 #c3b1 ,tit4 #a3g1 evenals ook ,christus zelf1 #a ,petr4 #b3be1 dien naam draagt4 ,en voorts heeten z 1 ,rom4 #ab3h1 #a ,thess4 #e3ab1 1 #a ,cor4 #ab3bh1 1 ,hebr4 #ac3g1 #ag1 #bd1 1 ,ef4 #d3aa1 die niet om vuil gewin noch met heerschapp doch met een volvaardig gemoed voor de gemeente hebben zorg te dragen1 haar als de kudde des ,heeren hebben te regeeren1 en daarom aan verschillende vereischten moeten voldoen1 bepaaldelk ook aan den eisch1 dat z hun eigen huis wel regeeren1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,tim4 #c3a-g1 ,tit4 #a3e-i1 #a ,petr4 #e3a-c4 ,uit deze omschrving blkt1 dat het ouderlingenambt in de eerste plaats met het opzicht1 de regeering en de leiding der gemeente was belast4 ,natuurlk was daarvoor ook eenige kennis van de waarheid noodig2 volgens ,hd4 #ae3d1 #bb1 #bc moesten z zelfs op de vergadering te ,jeruzalem met de apostelen mede oordeelen en beslissen over het gewichtige vraagstuk1 dat door de bekeering der ,heidenen aan de orde werd gesteld inzake de verhouding tot de ,mozaische wet4 ,maar het opzienersambt was toch oorspronkelk geen leer-1 doch een regeerambt4 ,trouwens was aan een afzonderlk leerambt in den eersten td nog geen dringende behoefte4 ,apostelen1 evangelisten en profeten traden eerst als leeraars op1 ,hand4 #ac3a1 #a ,cor4 #ad3c1 #a ,tim4 #b3g1 #b ,tim4 #a3aa1 en voorts werd het charisma der leer aan velen geschonken1 die geen ambt bekleedden in de gemeente van ,christus1 ,rom4 #ab3g1 #a ,cor4 #ab3h1 #bh1 #bi1 #ad3bf4 ,de was eerst vr1 evenals het in de synagoge iedereen geoorloofd was1 om een gedeelte der ,schrift toe te lichten1 ,luk4 #d3af4 ,maar langzamerhand werd z met het episcopale ambt in nauwer betrekking gebracht4 ,toen de gemeenten zich uitbreidden1 kon in de behoefte aan woord en sacrament door apostelen1 evangelisten en profeten niet meer worden voorzien2 er was een plaatselk en blvend ambt van noode1 dat met de zorg daarvoor was belast4 ,ook ging het op den duur niet aan1 om de didaskalie geheel en al vr te laten1 want deze vrheid gaf tot allerlei misbruiken aanleiding4 ,zoo drong alles er toe1 om de didaskalie aan het opzienersambt op te dragen en alzoo eene blvende plaats in de gemeente te verzekeren4 ,uit ,hebr4 #ac3g vernemen w1 dat tevens de verkondigers van het woord ,gods zn4 ,als ,paulus ,ef4 #d3aa zegt1 dat ,christus sommigen tot apostelen en sommigen tot evangelisten en dan voorts ook sommigen tot herders en leeraars gegeven heeft1 dan leert h daarmede duidelk1 dat deze beide laatstgenoemde personen geen wezenlk onderscheiden ambt bekleeden maar werkzaamheden in de gemeente verrichten1 die nauw verbonden zn en toch onderling verschillen4 ,waarschnlk waren in den eersten td meer dan n of zelfs alle ouderlingen tot bediening van woord en sacrament bevoegd4 ,doch ook daarin moest spoedig verandering komen4 ,wel bleef de eisch voor alle opzieners1 dat z 1 bekwaam om te leeren moesten zn1 #a ,tim4 #b3b4 ,maar vooral twee omstandigheden bewerkten1 dat er onder de opzieners onderscheid kwam tusschen hen1 die alleen met de regeering1 en anderen1 die ook met de leer waren belast4 ,in de eerste plaats werden de eischen hoe langer hoe zwaarder voor hen1 die het woord der waarheid in de gemeente hadden te verkondigen2 de apostelen en evangelisten stierven weg2 de buitengewone gaven hielden op2 allerlei dwalingen en ketteren doken in en buiten de gemeente op2 de bekwaamheid om te leeren bestond niet alleen in onderwzing en vermaning1 maar ook in wederlegging van de tegensprekers1 #b ,tim4 #c3af1 ,tit4 #a3i2 opleiding1 voorbereiding1 studie werd voor de uitoefening van dit ambt in de gemeente noodzakelk4 ,trouwens1 de ,joodsche ,schriftgeleerden hadden reeds hunne scholen2 ,jezus had zelf zne discipelen opgeleid en tot hun dienst bekwaamd2 ,paulus had ,timotheus onderwezen en droeg hem op1 om deze leer als een kostelk kleinood over te dragen aan betrouwbare menschen1 die op hunne beurt weder bekwaam zouden zn om anderen te leeren1 #b ,tim4 #b3b4 ,en daarb kwam nu in de tweede plaats nog het voorschrift van ,jezus1 dat de arbeider in den dienst des woords zn loon waardig is1 ,mt4 #aj3aj1 ,luk4 #aj3g2 een voorschrift1 dat in de christelke gemeenten algemeen erkend en opgevolgd werd1 ,rom4 #ae3bg1 #a ,cor4 #i3f1 #aa1 #ad1 #b ,cor4 #aa3g-i1 ,gal4 #f3f1 #a ,thess4 #b3f1 #a ,tim4 #e3ag1 #ah1 #b ,tim4 #b3f4 ,wel had dit allereerst op de apostelen en evangelisten betrekking1 maar het gold toch verder ook van hen1 die arbeidden in het woord en de leer en daaraan hun leven wdden4 ,noodzakelkheid van opleiding en voorziening in het levensonderhoud waren oorzaak1 dat de dienst des woords niet aan alle maar slechts aan enkele opzieners werd opgedragen4 ,de beroemde plaats1 #a ,tim4 #e3ag1 #ah verheft dit boven allen twfel4 ,de aldaar1 cf4 vers #a zn geen opzieners1 want dan zou ,paulus eene tegenstelling maken tusschen zulke opzieners1 die slecht en anderen1 die goed regeeren en de eersten nog eenige eer doch de laatsten eene dubbele eer waardig achten4 ,maar zn oudere leden der gemeente in het algemeen1 die als zoodanig aanspraak hebben op eer4 ,van hen onderscheidt ,paulus de 1 zulke oudsten1 die tegelk goed regeeren1 die 1 ,rom4 #ab3h1 #a ,thess4 #e3ab1 zn1 d4 w4 z4 die het ambt van opzieners bekleeden2 en dezen zn nu1 omdat z tot de oudere leden der gemeente behooren en tevens opzieners zn1 eene dubbele eer waardig4 ,en van hen worden dan nog weer onderscheiden 1 die opzieners1 die bepaald arbeiden in het woord en de leer en daarvoor naar de ,schrift aanspraak hebben op loon4 ,zoo is er dus naar deze plaats duidelk onderscheid tusschen opzieners1 aan wie alleen de regeering1 en andere1 aan wie tevens de leer en in het gevolg daarvan ook de bediening van het sacrament is opgedragen4 ,en nog binnen de grenzen van het ,n4 ,t4 treffen w dan in de ,klein-,aziatische gemeenten dezen toestand aan1 dat onder de opzieners slechts n enkele met den dienst des woords is belast2 h is de 1 de gezant1 die van ,christus' wege de gemeente te leeren en te leiden heeft en voor haar geestelken en zedelken toestand verantwoordelk is1 ,op4 #a3bjv4 ,naast dit ambt van opziener1 onderscheiden in dat van regeer- en leer-ouderling1 werd spoedig een tweede ingesteld4 ,in ,jeruzalem n4l4 was er volgens ,hd4 #f spoedig ontevredenheid b de uit de ,grieksche proselieten bekeerde ,christenen1 dat hunne weduwen b de toen reeds geoefende private weldadigheid door de uit de ,joden toegebrachte ,christenen achteruitgezet en verwaarloosd werden4 ,de apostelen riepen daarop de gansche gemeente saam1 en verklaarden daar1 dat z het niet goed vonden1 om met vermindering van den arbeid in het woord zelven zich aan de zorg voor de armen te wden4 ,de gemeente moest dus uitzien naar zeven mannen en dezen verkiezen1 en de apostelen zouden hen dan tot dezen dienst der barmhartigheid aanstellen en na gebed hun de handen opleggen4 ,duidelk blkt hieruit1 dat de apostelen1 ofschoon z het aantal en de vereischten der aangeven1 het recht en de bevoegdheid tot het kiezen dezer mannen aan de gemeente toekennen4 ,de apostelen zelven werden wel uitdrukkelk door ,christus aangesteld2 maar ,matthias werd toch reeds uit een tweetal1 dat door de #abj vergaderde geloovigen opgemaakt was1 door het lot als twaalfde apostel aangewezen4 ,volgens ,hd4 #ac3a-c werden ,paulus en ,barnabas door de in de gemeente te ,antiochi aanwezige profeten en leeraars afgezonderd tot het evangelistenwerk4 ,timotheus werd tot dezen zelfden dienst verkozen door profetische aanwzing1 in het bzn van vele getuigen en met handoplegging door ,paulus en het presbyterium1 #a ,tim4 #a3ah1 #d3ad1 #f3ab1 #b ,tim4 #a3f1 #b3b4 ,in #b ,cor4 #h3ai cf4 vs4 #bc is sprake van een evangelist1 die door de gemeenten benoemd is4 ,de profeten en leeraars werden natuurlk niet door de gemeenten gekozen1 wl z vr optraden1 en meer een gave hadden dan een ambt2 maar z werden gansch anders dan de apostelen door de gemeenten beoordeeld en waren haar onderworpen1 #a ,cor4 #b3ae1 #ab3aj1 #ad3bi1 #a ,thess4 #e3ai-ba1 #a ,joh4 #b3bj1 #bg1 ,op4 #b3b1 #f1 #ad1 #ae1 #bj1 #c3av4 ,de onderstelling is daarom niet gewaagd1 dat de verkiezing der opzieners1 nog veel minder dan die van de evangelisten1 buiten de gemeente is omgegaan4 ,de woorden in ,hd4 #ad3bc1 ' 1 zeggen alleen1 dat de apostelen sommige personen in iedere gemeente tot ouderlingen aanstelden1 maar wzen niet aan1 hoe z dit deden2 en ,tit4 #a3e cf4 #b ,tim4 #b3b verspreidt daarover ook geen licht4 ,maar uit na-apostolische geschriften weten w1 dat b de keuze van een episcopus de gemeente rechtstreeks of zdelings gekend werd1 ,did4 #ae4 ,clemens1 #a ,cor4 #dd4 ,polycarpus1 ,phil4 #aa4 cf4 ,ign4 ,philad4 #aj4 ,const4 ,apost4 ,,viii #d4 ,en van de diakenen bericht ons het ,n4 ,t4 in ,hd4 #f zeer duidelk1 dat z door de gemeente werden aangewezen4 ,er is echter groot verschil over den aard van het ambt1 dat hier door de apostelen ingesteld werd4 ,sommigen meenen1 dat het een buitengewoon ambt was1 hetwelk spoedig ophield te bestaan2 anderen oordeelen1 dat het het latere ouderlingen- en diakenambt in zich sloot1 en nog anderen houden het er voor1 dat in ,hd4 #f de instelling van het presbyterambt wordt verhaald4 ,al deze meeningen zn daarop gegrond1 dat sommigen van de in ,hd4 #f verkozenen1 zooals ,philippus1 ook optreden als predikers van het evangelie1 ,hd4 #h3e1 #bfv41 #ba3h1 en dat de presbyters in ,jeruzalem ook gaven van de gemeente te ,antiochi in ontvangst nemen ten dienste der broederen in ,judea1 ,hd4 #aa3cj4 ,dit laatste bews heeft echter weinig kracht2 in ,hd4 #aa3cj is er sprake van een geheel exceptioneel geval1 n4l4 niet van het uitdeelen der naturalia1 welke door de gemeente te ,jeruzalem zelve voor hare armen op de tafelen werden neergelegd1 maar van het overmaken van gelden1 die in ,antiochi b eene bzondere gelegenheid voor de broederen in ,judea beengebracht en nu door de hand van ,barnabas en ,saulus aan de presbyters overgereikt werden4 ,maar blkens ,gal4 #b3a is er van deze reis niets gekomen2 w weten dus niet1 hoe en waar die gelden zn overgemaakt1 noch ook door wie z feitelk in ontvangst genomen en uitgedeeld zn4 ,en wat ,philippus betreft1 h was in ,jeruzalem een van de zeven1 maar trad1 nadat de vervolging uitgebroken en de gemeente verstrooid was1 in ,samaria en elders op als evangelist en is dat gebleven2 h keerde later niet naar ,jeruzalem terug maar vestigde zich in ,cesarea1 ,hd4 #ba3h4 ,daarentegen pleit alles ervoor1 dat w in ,hd4 #f de instelling hebben van het later zoogenoemde diakonaat4 ,ten eerste komt de naam in aanmerking2 duidt in het ,n4 ,t4 alle ambt en gave aan1 welke1 door den ,heere geschonken1 in den dienst en ten nutte der gemeente aangewend wordt2 ieder lid der gemeente is een van ,christus en met al wat h is en heeft een der broederen2 er zn daarom onderscheidene 1 #a ,cor4 #ab3e1 vooral bediening des woords1 ,hd4 #f3d1 #bj3bd1 #a ,tim4 #a3ab1 en bediening der barmhartigheid aan armen1 kranken1 vreemden enz41 ,rom4 #ab3g1 #a ,cor4 #ab3bh1 #a ,petr4 #d3aa4 ,zonder twfel was er nu in de gemeente te ,jeruzalem van het begin af1 zulk een dienst der barmhartigheid2 er was eene 1 ,hd4 #f3a1 die misschien wel onder toezicht der apostelen stond maar toch aan private personen overgelaten was4 ,maar de apostelen brachten hier regel in door de instelling van een bzonder ambt4 ,er moet nu eene reden zn1 waarom het latere diakonaat juist bzonder met den naam van werd aangeduid4 ,die reden is nergens anders te vinden dan in ,hd4 #f4 ,daar wordt verklaard1 dat de dienst der barmhartigheid in bzonderen zin eene is1 wl z is een dienst der tafelen1 4 ,ten tweede wordt aan de zeven mannen juist datgene opgedragen1 wat elders in het ,n4 ,test4 meer bepaald met den naam van wordt aangeduid4 ,immers b de in ,hd4 #aa3bi1 ,rom4 #ab3g1 #a ,cor4 #ab3e1 #b ,cor4 #h3d1 #i3a1 #ab1 #ac1 ,op4 #b3ai en voorts overal1 waar van het ambt van diakenen en diakonessen sprake is1 hebben w speciaal aan den dienst der barmhartigheid te denken4 ,en deze wordt in ,hd4 #f aan de zeven mannen toevertrouwd4 ,z moeten zorgen1 dat de weduwen van de ,grieksche ,christenen niet langer overgeslagen worden1 en worden daartoe in het algemeen met den dienst der tafelen belast4 ,onder deze tafelen zn niet de tafels in de huizen der weduwen noch ook de wisseltafels der bankiers1 ,mt4 #ba3ab1 maar eenvoudig de tafelen des ,heeren te verstaan4 ,in elke vergaderplaats der gemeente was er een of waren er meer tafels1 waaraan men aanzat1 om saam als leden der gemeente het liefdemaal1 1 en des ,heeren avondmaal te gebruiken4 ,op die tafels legden de rkere leden der gemeente hunne gaven neder1 meest bestaande in naturalia1 opdat de armere leden daarvan mede genieten en later nog bediend zouden worden4 ,die tafels waren tafels des ,heeren2 wat er op neergelegd werd1 behoorde den ,heere toe2 wat men aan die tafels gebruikte1 was des ,heeren spze en drank2 en wat ervan overbleef en uitgedeeld werd1 was des ,heeren gave4 ,de zeven mannen in ,jeruzalem werden nu aangewezen1 om die tafelen te dienen1 d4 i4 om b de maaltden behulpzaam te zn en voorts de gaven des ,heeren eerlk onder de heiligen naar hunne behoeften te verdeelen4 ,ten derde wordt de stelling1 dat ,hd4 #f den oorsprong van het diakonaat verhaalt1 daardoor gesteund1 dat de eischen1 eraan gesteld1 zoo hoog zn en in dit opzicht met die in #a ,tim4 #c3h-aj1 #ab overeenkomen4 ,waarom er juist zeven mannen in ,jeruzalem verkozen werden1 weten w niet2 misschien wel1 omdat de groote gemeente in zeven vergaderplaatsen samenkwam en in elk van deze een diaken noodig had4 ,maar in elk geval moesten het mannen zn1 die in de gemeente de getuigenis hadden1 dat z waren2 en daarom moest de gemeente er eerst onderzoekend en kiezend naar uitzien4 ,zoo wil ook ,paulus1 dat de diakenen eerst beproefd worden en aan de vele eischen voldoen1 welke met die voor de opzieners grootendeels overeenkomen4 ,hatch en ,sohm gaan te ver1 als z hieruit afleiden1 dat de vereischten voor presbyter en diaken nauwelks te onderscheiden zn4 ,want terwl bv4 voor den ouderling op het nadruk valt1 wordt van den diaken zuiverheid des gewetens in betrekking tot den inhoud des geloofs geeischt1 #a ,tim4 #c3i4 ,maar overigens zn de godsdienstige en zedelke eischen voor ouderling en diaken vrwel gelk4 ,presbyteraat en diakonaat staan blkens ,hd4 #f en #a ,tim4 #c in nauw verband4 ,ten vierde is er weinig grond voor de bewering1 dat het diakonaat eerst later ongeveer gelktdig met het bisschoppelk ambt is opgekomen4 ,uit de 1 ,rom4 #ab3g en de 1 #a ,cor4 #ab3bh moge weinig af te leiden zn4 ,maar alles pleit er voor1 dat met het presbyteraat ook het diakonaat door de apostelen van de ,jeruzalemsche gemeente in andere gemeenten is overgeplant4 ,evenals aan ouderlingen1 moest er toch elders ook spoedig voor den dienst der tafelen aan diakenen behoefte rzen4 ,in ,phil4 #a3a worden z dan ook terloops als iets heel gewoons naast en na de ouderlingen genoemd2 in #a ,tim4 #c somt ,paulus hunne vereischten op1 en in ,rom4 #af3a1 #b1 #a ,tim4 #c3aa1 #e3i1 #aj is er van diakonessen sprake4 ,het apostolaat moge dus als buitengewoon ambt aan de kerk als vergadering der geloovigen voorafgaan2 de ambten van leeraar1 ouderling en diaken onderstellen de gemeente1 die het recht heeft1 de dragers ervan aan te wzen en te verkiezen4 ,cf4 over de organisatie der kerk in de dagen des ,n4 ,t4 ,rothe1 ,die ,anfnge der christl4 ,kirche #ahcg4 ,lechler1 ,die neut4 ,lehre vom h4 ,amte #aheg4 ,neander1 ,gesch4 der ,pflanzung u4 ,leitung d4 christl4 ,kirche durch die ,apostel1 ,gotha #ahfb4 ,hatch1 ,die ,gesellschaftsverfassung d4 chr4 ,kirche im ,alt4 ,aus d4 ,engl4 von ,a4 ,harnack1 ,giessen #ahhc4 ,harnack1 ,lehre der #ab ,apostel1 ,texte und ,unters4 ,,ii #a4 #b4 #ahhd4 ,sohm1 ,kirchenrecht1 ,leipzig #ahib4 ,loening1 ,die ,gemeindeverfassung des ,urchrist4 ,halle #ahhh4 ,loofs1 ,die urchr4 ,gemeindeverfassung mit spez4 ,bez4 auf ,loening u4 ,harnack1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahij ,s4 #fai4 ,weiszcker1 ,das apost4 ,zeitalter d4 chr4 ,k4 #ahij4 ,lechler1 ,das apost4 und nachapost4 ,zeitalter #ahhe4 ,zckler1 ,diakonen und ,evangelisten1 ,mnchen #ahic4 ,moeller-v4 ,schubert1 ,lehrb4 d4 ,kirchengesch4 ,i #ahig ,s4 #hh4 ,kurtz1 ,lehrb4 der ,kirchengesch4 #acte ,aufl4 #ahii #ca4 #d4 ,deze aristocratisch-presbyterale kerkinrichting is niet lang blven bestaan maar spoedig in eene monarchisch-episcopale overgegaan4 ,hoe dat toegegaan is1 weten w niet2 voor gissingen en onderstellingen is hier dus een ruim veld1 cf4 ,karl ,sell1 ,forschungen der ,gegenwart ber ,begriff und ,entstehung der ,kirche1 ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,kirche v4 ,gottschick1 #ahid ,s4 #cdg-dag4 ,maar zeker hebben verschillende omstandigheden de kerk in deze richting gestuurd4 ,ten eerste lag het voor de hand1 dat de kerken in den aanvang nog niet streng onderscheiden konden tusschen de buitengewone 7apostelen1 evangelisten1 profeten7 en de gewone 7episcopi1 diaconi7 ambten4 ,de op een charisma berustende ambten van apostel 7in den ruimeren zin van evangelist71 profeet en leeraar duurden1 ook nadat de twaalf apostelen en ,paulus gestorven waren1 in de gemeenten nog voort1 ,did4 #aa sq4 ,hermas1 ,mand4 #aa4 ,euseb4 ,h4 ,e4 ,,iii #cg4 ,maar toen deze ophielden en hoe langer hoe meer ontaardden1 zoodat tusschen ware en valsche steeds moeilker te onderscheiden viel1 toen werd de evangeliseerende1 profetische en didaskalische werkzaamheid aan het ambt van de episcopi gebonden2 z werden de ware evangelisten1 profeten en leeraars1 ,did4 #ae4 ,gelk altd1 zoo werd ook toen allengs de stroom van het vre leven in de bedding eener vaste organisatie geleid4 ,ten tweede leeren ons de toestanden1 die volgens het ,n4 ,t4 en de apostolische vaders in de gemeenten bestonden1 duidelk1 dat de eerste ,christenen lang niet in staat waren1 om de waarheid van het evangelie in al haar rkdom en zuiverheid in zich op te nemen4 ,vooral de denkbeelden van ,paulus werden met allerlei vreemde1 joodsche en heidensche bestanddeelen vermengd4 ,de rechtvaardiging uit het geloof werd nergens zuiver geleerd4 ,het geloof aan ,gods openbaring in ,christus behield slechts beteekenis als motief voor een zedelk1 dikwls reeds ascetisch gekleurd1 leven2 het evangelie werd een nieuwe wet1 welker onderhouding het eeuwige leven1 de 1 schonk4 ,heel deze moreele1 wettische richting kwam aan de verheffing van het ambt als orgaan van de ,goddelke openbaring ten goede1 stempelde gehoorzaamheid en onderwerping aan de kerkelke overheid 7 1 ,clem4 #a ,cor4 #eg7 tot eersten ,christenplicht1 en haeresie en schisma tot de schrikkelkste van alle zonden4 ,ten derde maakte het optreden van allerlei haeretische en sectarische richtingen organisatie en consolidatie der christelke gemeenten dringend noodzakelk4 ,de vraag naar de ware kerk kreeg practisch belang4 ,en het antwoord daarop luidde3 de ware kerk is die1 welke zich aan het geheel houdt1 aan de catholica ecclesia1 en deze is1 waar de bisschop is1 ,ign4 ,smyrn4 #h4 ,deze verandering in de regeering kwam niet in alle kerken tegelk tot stand4 ,de ,didache kent ze nog niet2 z spreekt niet van presbyteri1 maar alleen van episcopi en diaconi1 die den ,heere waardige mannen moeten zn en den dienst der profeten en leeraars vervullen moeten1 c4 #ae4 ,hermas noemt apostelen1 episcopi1 leeraars en diakenen naast elkaar1 zonder van presbyteri gewag te maken1 ,vis4 ,,iii #e1 maar schnt aan het hoofd van elke gemeente een college te onderstellen1 dat uit presbyteri saamgesteld is1 ,,ii #d1 en maakt dus nog geen ambtelk onderscheid tusschen presbyteri en episcopi4 ,omstreeks den td1 waarin de ,pastor van ,hermas geschreven werd1 dat is in elk geval in de eerste helft der tweede eeuw1 bestond het monarchisch episcopaat dus in ,rome nog niet4 ,het is trouwens ook niet in ,rome1 gelk ,sohm ,s4 #aeg-agi beweert1 en ook niet in het ,westen maar in het ,oosten ontstaan4 ,de eerste brief van ,clemens1 aan het einde der eerste eeuw uit ,rome geschreven1 zegt wel1 dat de apostelen de eerstbekeerden tot episcopi en diaconi hebben aangesteld en dat het zonde is hen te ontslaan1 wanneer z hun dienst op onberispelke wze vervullen1 maar kent het onderscheid van episcopi en presbyteri nog niet en gebruikt beide namen dooreen1 c4 #db4 #dd4 #dg4 ,daarentegen heeft het monarchisch episcopaat zich in het ,oosten zeer spoedig ontwikkeld2 de brieven van ,ignatius1 bisschop van ,antiochi1 onder ,trajanus ongeveer #aaj-aae als martelaar te ,rome gestorven1 zn daarvoor een onwraakbaar getuige1 en zouden dat zelfs in geval van onechtheid blven1 wl z dan toch niet jonger kunnen zn dan de jaren #acj-adj4 ,ignatius spreekt herhaaldelk1 tot #ac malen toe1 van episcopi1 presbyteri en diakenen als van drie onderscheidene ambtsdragers2 h ziet in den episcopus een gezondene van ,christus1 ,ef4 #f1 eene 1 ,magn4 #b1 eene gelkenis van ,god of van ,christus1 ,magn4 #g4 ,trall4 #b4 #c4 ,smyrn4 #h2 en dringt er onophoudelk in het belang van de eenheid der kerk op aan1 dat de leden der gemeente zich naar ,gods gebod met den bisschop vereenigen1 niets kerkelks buiten hem doen1 en alle ketter en scheuring ten strengste vermden4 ,toch staat de bisschoppelke idee b ,ignatius nog maar aan het begin van hare ontwikkeling2 de bisschop is geen drager der traditie1 geen priester des ,n4 ,testaments1 geen opvolger der apostelen1 h wordt altd omgeven door den raad van presbyters en diakenen1 gelk ,christus door zne apostelen1 h draagt een ambt in eene plaatselke kerk en heeft daarbuiten geen gezag4 ,in de gemeenten van ,klein-,azi stonden in ,paulus' dagen1 ,hd4 #ad3bc1 #bj3ag1 ,phil4 #a3a1 ,tit4 #a3e en ook later nog1 ,clemens1 #a ,cor4 #db1 #d4 #dd1 #b4 #d4 #f niet een maar onderscheidene episcopi aan het hoofd4 ,volgens #a ,tim4 #d3ad vormden z samen reeds een college1 een presbyterium4 ,en een onder hen trad volgens ,op4 #a3bjv4 zoo op den voorgrond1 dat h als aangeduid en als vertegenwoordiger der gansche gemeente beschouwd kon worden4 ,waarschnlk sloot de ontwikkeling van het monarchisch episcopaat zich daarb aan4 ,de presbyter1 die met de leiding van de vergaderingen en misschien ook in onderscheiding van alle ambtgenooten alleen met den dienst des woords was belast1 werd allengs als drager van een bzonder ambt beschouwd4 ,h alleen was episcopus1 terwl alle anderen slechts presbyters waren4 ,op deze wze zou ook te verklaren zn1 dat ,ignatius het monarchisch episcopaat reeds als lang bestaande onderstelt1 dat ,clemens ,alexandrinus b ,eusebius1 ,hist4 eccl4 ,,iii #bc1 #f van ,johannes spreekt als 1 en dat dit episcopaat al spoedig1 omstreeks het midden der tweede eeuw1 overal ingevoerd was4 ,indien men daarin niet gemeend had te steunen op eene apostolische traditie1 zou de snelle verbreiding schier onverklaarbaar zn4 ,het nieuwe1 dat b ,ignatius ons tegemoet treedt1 bestaat dan daarin1 dat h den naam episcopus uitsluitend bezigt voor hem1 die eerst slechts primus inter pares was1 dat h dezen episcopus wel nog altd in verband houdt met maar toch ook reeds verre verheft boven de presbyteri en diaconi1 dat h hem telkens vergelkt met ,god of met ,christus1 en dat h voor hem van de leden der gemeente eene bna onbeperkte gehoorzaamheid eischt4 ,in deze richting heeft de ontwikkeling van dat episcopaat zich voortgezet4 ,als in eene gemeente maar n bisschop mocht zn1 dan sprak het vanzelf1 dat in eene groote gemeente1 met vele kerkgebouwen1 die kerk een zekeren voorrang verkreeg1 waaraan de bisschop verbonden was2 dat de van uit de steden gestichte landelke gemeenten filialen werden van de moedergemeente en eene 7dioecesis1 eerst sedert #i;e eeuw2 vr dien td 71 van den bisschop2 dat deze alleen de eigenlke kerkelke handelingen1 bv4 de eucharistie1 de ordening1 de absolutie verrichten kon enz4 ,daarmede werd in beginsel heel de vroegere verhouding omgekeerd2 in den apostolischen td waren er eerst gemeenten1 vergaderingen van geloovigen1 in welke door de apostelen episcopi en diaconi werden aangesteld1 die met toestemming der gemeenten verkoren werden en aan haar oordeel onderworpen waren4 ,maar nu werd het omgekeerd2 de ware kerk1 leer1 doop1 eucharistie1 gemeenschap met ,god is daar1 waar de bisschop is1 gelk ,ignatius telkenmale zegt en ,irenaeus1 ,cyprianus e4 a4 na hem uitwerken4 ,de strd tegen de gnosis1 welke op de overlevering zich beriep en daarmede haar recht en waarheid trachtte te bewzen1 maakte het daarb noodzakelk1 om de echte1 apostolische traditie tegenover haar te stellen4 ,en deze vond men in de bisschoppen als opvolgers der apostelen en dragers der traditie4 ,z waren door de apostelen in de gemeenten aangesteld1 in regelmatige successie elkander opgevolgd en daarom dragers van het charisma veritatis certum1 ,iren4 adv4 haer4 ,,iii #b1 #b4 #c1 #a1 #b4 ,,iv #bf1 #b1 cf4 #a ,clem4 #db1 #b4 #dd1 #b4 ,cypr4 ,ep4 #ff1 #d4 #ge1 #af4 de unit4 #d4 ,deze gansch nieuwe opvatting van het episcopaat als voortzetting van het apostolaat en van zne onaantastbare autoriteit in de kerk werd daarin voltooid1 dat sedert de tweede helft der tweede eeuw de onderscheiding van clerus en leeken ingevoerd werd4 ,clerus1 1 lot1 erfdeel1 eigendom1 duidde oorspronkelk de gemeente van ,christus aan als het erfdeel of eigendom ,gods1 ,deut4 #d3bj1 #i3bi1 #a ,petr4 #b3e1 ,ignat4 ,eph4 #aa1 #b4 ,trall4 #ab1 #c4 ,phil4 #e1 #a4 ,maar langzamerhand werd het gebruik van dit woord beperkt1 en eerst alleen toegepast op de presbyters1 ,tert4 de monog4 #ab4 de exhort4 cast4 #g4 ,cypr4 ,ep4 #ae1 #a1 dan ook op de diakenen1 ,clem4 ,alex4 ,quis dives #db1 ,tert4 de fuga #aa4 #ab4 ,hippol4 ,philos4 ,,ix #ab en eindelk nog op al de ordines minores 7acoluthi1 exercistae1 lectores1 ostiarii71 die in het begin der derde eeuw opkwamen1 ,cypr4 ,ep4 #bi4 #cd1 #d4 #ei1 #i4 ,al deze dienaren der kerk werden toch langzamerhand meer en meer van de gemeente onafhankelk en tot beambten van den bisschop gemaakt en dan met dezen als clerus1 als ecclesia docens gesteld tegenover de leeken1 de ecclesia audiens1 die niets meer te zeggen maar alleen nog te luisteren en te gehoorzamen had1 cf4 ,cremer s4 v4 ,harnack ,d4 ,g4 ,i #chc ,sohm1 ,kirchenrecht ,i #aeg-bdg4 ,zoo ontstond het episcopale stelsel van kerkregeering1 dat in den bisschop den wettigen opvolger der apostelen en den geestelken vorst der geloovigen ziet4 ,naar dat stelsel zn verschillende christelke kerken ingericht1 de ,grieksche kerk en vele andere ,oostersche kerken en secten1 ,hofmann1 ,symboliek #dd4 #ee4 #fbv42 voorts de ,roomsche kerk1 die echter van het episcopale stelsel tot het papale is voortgeschreden en daarom steeds door de aanhangers van het zuivere episcopale stelsel1 zooals de mannen der reformatorische concilin1 de ,gallikanen1 de ,jansenisten1 de ,febronianen1 de ,oud-katholieken bestreden werd1 ,conc4 ,trid4 sess4 #bc c4 #d en can4 #f4 ,bellarminus1 de membris ecclesiae militantis1 ,controv4 ,,ii #b4 ,petavius1 de eccl4 hierarchia1 in #e boeken1 ,theol4 dogm4 ,paris4 #ahgj ,,viii #ig-djf4 ,c4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,i prop4 #cc4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #dhj4 ,simar1 ,dogm4 #fbd4 ,conc4 ,vatic4 sess4 #d prooem42 en eindelk de ,anglikaansche kerk1 die in den eersten td b monde van ,cranmer1 ,parkington1 ,whitgift1 ,usher e4 a4 het episcopale stelsel nog slechts als een geoorloofd en nuttig jus ecclesiasticum1 maar later1 vooral na de aartsbisschoppen ,bancroft en ,laud als een jus divinum verdedigde1 ,richard ,hooker1 ,the laws of ecclesiastical polity #aeic etc41 meermalen herdrukt1 beste ed4 van ,keble1 ,oxford #ahde4 ,joseph ,hall1 ,episcopacy by divine right asserted #afdj4 ,makower1 ,die ,verfassung der ,kirche von ,england1 ,berlin #ahid4 ,art4 ,anglik4 ,kirche in ,herzog4 ,doch de ,roomsche kerk is b het episcopale stelsel niet blven staan maar heeft het verder ontwikkeld tot het papale systeem4 ,rome was reeds eeuwenlang de wereldstad en nam ook terstond in de christelke kerk eene gewichtige plaats in4 ,paulus was wel niet de stichter der gemeente aldaar1 maar verlangde toch zeer haar te zien1 en richtte aan haar zn grootsten en belangrksten brief1 ,rom4 #a3iv41 #ae3bbv4 ,later verkeerde h er een tdlang evenals ,petrus1 en beiden vonden er den marteldood4 ,om haar milddadigheid en hulpvaardigheid ten opzichte van andere1 zwakke gemeenten werd ze spoedig beroemd1 ,ign4 ,rom4 ,euseb4 ,h4 ,e4 ,,iv #bc1 #aj4 ,,vii #e1 #b4 ,blkens den eersten brief van ,clemens droeg z eene moederlke zorg voor de gemeente van ,corinthe4 ,b al de groote vragen1 die in de tweede en derde eeuw door ,gnostiek en ,montanisme aan de orde kwamen1 werd z betrokken en legde het grootste gewicht in de schaal4 ,daar werd omstreeks het midden der tweede eeuw de eerste bisschopslst vervaardigd2 daar kwam de idee van de successie der bisschoppen en van hun apostolische waardigheid op4 ,roomsch en katholiek stonden van huis uit met elkaar in verbinding en ontwikkelden zich hand aan hand1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #djj f4 ,de gemeente der wereldstad werd het middelpunt der christelke kerk4 ,de centrale beteekenis1 welke ,rome had in het heidensch keizerrk1 werd overgedragen op de gemeente en verhief haar tot hoofd der gansche ,christenheid4 ,dit principaat van de gemeente te ,rome droeg echter in den eersten td nog geen kerkrechtelk1 maar slechts een zedelk-godsdienstig karakter4 ,rome was prima inter pares2 alle andere gemeenten stonden met haar gelk2 alle bisschoppen hadden met dien van ,rome gelken rang4 ,irenaeus zegt wel in de beroemde plaats1 adv4 haer4 ,,iii #c1 dat elke kerk en alle geloovigen met de kerk van ,rome propter potiorem principalitatem overeenstemmen moeten1 wl in haar de apostolische traditie zuiver is bewaard1 maar h haalt de kerk van ,rome toch b wze van voorbeeld aan1 schrft aan alle door de apostelen gestichte kerken principalitas toe1 en zegt alleen1 dat ,rome eene potior principalitas bezit1 wl z de grootste1 de oudste1 de bekendste1 de door de apostelen ,paulus en ,petrus gestichte kerk is4 ,ook spreekt h met geen woord van het primaat van ,petrus noch ook van den bisschop van ,rome2 allen nadruk legt h op de kerk van ,rome4 ,later bestreed h dan ook de excommunicatie1 welke ,victor ,i over de ,klein-,aziatische ,quartodecimanen had uitgesproken1 met het gevolg1 dat deze ze herroepen moest1 ,euseb4 ,h4 ,e4 ,v #bd4 ,deze oppositie moge eene zaak van tucht gegolden hebben1 z bewst toch de vrmoedigheid en zelfstandigheid van ,irenaeus en anderen tegenover den bisschop van ,rome4 ,evenzoo stelt ,tertullianus alle door de apostelen gestichte kerken1 ,efeze1 ,corinthe1 ,philippi enz4 op ne ln1 al zegt h ook1 dat ,carthago in ,rome hare autoriteit heeft en dat de apostelen in ,rome totam doctrinam cum sanguine suo profuderunt1 de praescr4 #cf1 cf4 #bj4 de virg4 vel4 #b2 in zne montanistische periode bestreed h het edict van ,calixtus over de wederopneming der gevallenen1 noemde hem spottend pontifex maximus1 episcopus episcoporum1 en zag daar eene verregaande aanmatiging in1 de pudic4 #a4 #ac4 #ba4 ,ook ,cyprianus staat nog op hetzelfde standpunt2 alle bisschoppen zn gelk1 zn eene en dezelfde bisschoppelke waardigheid deelachtig1 zn als het ware n bisschop1 staan aan het hoofd der kerk en moeten onderling caritas animi1 collegii honor1 vinculum fidei et concordia sacerdotii bewaren1 ,ep4 #dc1 #e4 #di1 #b4 #ee1 #bd4 #gc1 #bf4 de unit4 eccl4 #e4 ,daarom kwam h in den strd over den ketterdoop tegen den bisschop van ,rome1 ,stephanus1 nog in verzet1 ,ep4 #ga-gd2 de eenheid bewarend1 is ieder bisschop toch in zekere mate zelfstandig en alleen ,gode verantwoordelk1 ,ep4 #gb1 #c4 ,maar de bovengenoemde nieuwe opvatting van bet episcopaat moest uit den aard der zaak aan ,rome ten goede komen4 ,het zwaartepunt was uit de gemeente in den bisschop verlegd4 ,deze werd beschouwd als opvolger van de apostelen1 als drager van den schat der waarheid en van de apostolische macht4 ,indien dit zoo was1 welke bisschop kon dan meer aanspraken maken en meer rechten doen gelden dan de bisschop van ,rome8 ,geen kerk stond in macht en aanzien met die van ,rome gelk2 z liet ze alle achter zich en streefde ze alle voorb1 de kerken van ,palestina en ,klein-,azi1 straks ook die van ,antiochie en ,alexandrie4 ,en de bisschoppen van ,rome wisten van hun positie gebruik te maken en gingen wat eerst zedelke invloed was allengs vindiceeren als een recht4 ,toch kwam het niet zoo spoedig tot erkenning van dit recht4 ,tertullianus ontkende nog1 dat ,mt4 #af3ah aan den bisschop van ,rome eenige macht over andere kerken gaf1 wl het alleen eene belofte aan ,petrus behelsde1 de pudic4 #ba4 ,cyprianus legde wel sterken nadruk op de eenheid der kerk en deed haar ook rusten op de identiteit der episcopale macht1 maar zag van die macht in de cathedra ,petri te ,rome toch niet meer dan eene symbolische eenheid1 de unit4 #d4 ,de ,synode te ,nicea stelde in canon #f de bisschoppen van ,rome1 ,alexandrie en ,antiochie nog gelk1 kende aan de beide laatsten in hunne provincin dezelfde toe1 als de bisschop van ,rome reeds in ,italie bezat1 en hield voor deze en ook nog voor andere kerken het haar toekomend primaat1 of vast4 ,na de ontwikkeling der bisschoppelke macht in de derde eeuw volgde die van de aartsbisschoppelke of metropolitenwaardigheid in de vierde eeuw2 niet ,rome alleen1 maar vele kerken naast haar hadden een zekeren voorrang of primaat in hare provincin2 de bisschoppen werden in den loop der vierde eeuw aan de aartsbisschoppen onderworpen4 ,het ,oosten bleef steeds tegen het alles overheerschend primaat van den bisschop van ,rome zich verzetten4 ,naast ,alexandrie en ,antiochie steeg sedert het midden der vierde eeuw ,constantinopel hoe langer hoe meer in kerkelke macht4 ,het concilie van ,constantinopel in #cha can4 #b zegt1 dat de bisschop van ,alexandrie alleen in ,egypte kerkelke macht bezit1 dat ,antiochie de rechten houdt1 welke volgens ,nicea eraan toekomen en dat de bisschoppen van het ,oosten alleen het ,oosten zullen besturen4 ,en nadat het alzoo de macht van den bisschop van ,alexandrie tot ,egypte beperkt heeft1 voegt het er in can4 #c aan toe1 1 4 ,na den bisschop van ,rome zal niet die van ,alexandrie1 al heeft h ook de oudste rechten en de oudste brieven1 maar die van ,constantinopel den voorrang der eere hebben1 niet op grond van eenig kerkelk of geestelk prerogatief1 maar alleen om de politieke overweging1 dat ,constantinopel het nieuwe ,rome is4 ,het ,westen werd aan den bisschop van ,rome overgelaten1 maar het ,oosten weigerde zich voor hem te buigen en kwam meer en meer onder de jurisdictie van ,constantinopel te staan4 ,het concilie van ,chalcedon #dea can4 #bh erkende den voorrang1 1 van het oudere ,rome1 omdat het de keizerstad was1 1 maar schreef gelken voorrang1 1 toe aan den heiligen stoel van het nieuwe ,rome4 ,in weerwil van de protesten van ,rome1 handhaafde ,constantinopel zne rechten4 ,de pauselke macht van den bisschop van ,rome berustte voor een groot deel op het politieke aanzien der stad2 deze zelfde aanspraken kon daarom ,constantinopel als tweede ,rome laten gelden4 ,de bisschop van ,rome is daarom nooit herder der gansche ,christenheid geweest2 h werd het hoofd alleen van de ,westersche1 ,latnsche ,christenheid4 ,en dit werd h rechtens eerst in de vierde eeuw4 ,reeds de later door de kerk niet erkende synode van ,sardika #cdc droeg aan den bisschop van ,rome de beslissing op1 of1 ingeval een bisschop door eene synode was afgezet1 eene nieuwe synode al dan niet zou worden saamgeroepen4 ,in het jaar #chj vaardigde keizer ,theodosius het beroemde edict uit1 waarb h beval1 cunctos populos1 quos clementiae nostrae regit temperamentum1 in tali volumus religione versari1 quam divinum ,petrum apostolum tradidisse ,romanis religio usque nunc ab ipso insinuata declarat4 ,b de kerkvaders der vierde en vfde eeuw is er geen twfel meer over1 dat z de gemeenschap met en de onderwerping aan ,rome noodzakelk achten voor het wezen der kerk4 ,van de kerk te ,rome gaan alle rechten der kerkelke gemeenschap uit1 inde enim in omnes venerandae communionis jura dimanant1 ,ambros4 ,ep4 cl4 #b ep #b4 ,ecclesiae salus in summi sacerdotis dignitate pendet1 ,hier4 c4 ,lucif4 #i4 ,b hem berust de onvervalschte overlevering der vaderen1 h is lux mundi1 sal terrae1 aurea vasa et argentea1 ,hier4 ,ep4 #ae ad ,dam4 ,roomsch is de maatstaf van het katholieke2 indien ,rufinus zich houdt aan het geloof van ,rome1 is h katholiek2 si ,romanam responderit1 ergo catholici sumus1 ,hier4 c4 ,ruf4 #a1 #d4 ,als ,innocentius ,i de besluiten der synode van ,carthago en ,mileve tegen het pelagianisme bekrachtigd en ,pelagius en ,coelestius veroordeeld heeft1 zegt ,augustinus3 causa finita est1 utinam aliquando finiatur et error6 ,ep4 #acb de script4 ,klaar en welbewust ontwikkelt dan ,leo ,i #ddj-dfa dit primaat van den ,roomschen stoel in verschillende brieven en verheft het tot den rang en de waarde van een godsdienstig dogma1 dat in ,mt4 #af3ah zn schriftuurlken grond bezat1 cf4 b ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #cbe f4 ,toen de ontwikkeling zoover was voortgeschreden1 moest vanzelf de vraag oprzen1 waaraan de paus zoo eminente plaats en zulk een hoog gezag te danken had4 ,in den oudkatholieken td1 ook nog na de invoering van het monarchisch episcopaat1 viel de nadruk altd op de plaatselke kerk2 de kerk te ,rome was door ,petrus en ,paulus gesticht1 en had daarom de zuiverste traditie2 alle kerken moesten1 om christelk en katholiek te zn1 in geloof overeenkomen met haar1 ,iren4 adv4 haer4 ,,iii #c4 ,de bisschop was daarom van zne gemeente afhankelk1 h werd door haar gekozen en ging in alle gewichtige zaken1 vooral b excommunicatie1 met haar te rade4 ,cyprianus zegt uitdrukkelk in zne brieven aan het ,carthaagsche presbyterium1 dat h niets wil doen sine consilio vestro et sine consensu plebis1 ,ep4 #ad1 #d4 #ag1 #a4 #c4 #ai1 #b enz4 ,in moeilke gevallen werd de raad en hulp van afgevaardigden van naburige gemeenten ingeroepen1 ,hd4 #ae3b1 ,const4 ,apost4 c4 #a1 ,clemens1 #a ,cor4 #fc4 ,cypr4 ,ep4 #ag1 #c2 de oudste kerkelke vergaderingen waren gemeentevergaderingen1 hoogstens door afgevaardigden van naburige gemeenten bgestaan4 ,maar toen de bisschop als opvolger der apostelen beschouwd en juist hierdoor van allen onderscheiden werd1 toen kon h niet meer door de gemeente gekozen worden noch van haar afhankelk zn2 h moest zn ambt van boven in den weg van successie ontvangen1 en dus door een synode van bisschoppen of door een kapittel benoemd en geordend worden2 h had met de gemeente niet meer te raadplegen maar was souverein en bepaalde alles alleen1 hoogstens na overleg met het uit het presbyteraat allengs zich ontwikkelend kapittel4 ,en wat alzoo sedert de vierde eeuw in de plaatselke of dioecesale kerken geschiedde1 herhaalde zich op grooter schaal in de algemeene kerk4 ,uit het episcopaat kwam in den loop der tden het papale stelsel voort1 en de oude gemeentevergaderingen breidden zich tot synoden en concilin uit1 die eerst ook nog wel uit presbyters1 diakenen1 lectores maar dan vervolgens alleen uit bisschoppen als vertegenwoordigers der gemeenten waren saamgesteld4 ,deze synoden beschouwden zich niet als onfeilbaar2 in de vierde eeuw doet telkens eene volgende synode teniet1 wat de vorige vastgesteld heeft2 en ook droegen z van dien td af tot de #i;e eeuw toe een staatkundig karakter1 waren rkssynoden en werden door den keizer saamgeroepen1 officieel of officieus geleid en bekrachtigd4 ,maar de paus steeg in macht2 als bisschop van ,rome en aartsbisschop van ,italie had h reeds macht1 om provinciale en landssynoden saam te roepen en te leiden1 evenals andere bisschoppen dat recht elders bezaten2 sedert de #ab;e eeuw wist h deze provinciale en landssynoden1 evenals de bisschop van ,constantinopel dat al met zne voor de ,grieksche kerk had gedaan1 tot oecumenische synoden der gansche ,westersche kerk uit te breiden4 ,de oecumenische concilin der ,westersche ,christenheid ontwikkelden zich dus uit de ,roomsche synoden1 en werden daarom door den paus saamgeroepen1 geleid en bekrachtigd4 ,wel trachtten de reformatorische concilin in de #ae;e eeuw1 onder den invloed der humanistische theorie van de volkssuperioriteit1 zich als vergaderingen van afgevaardigden der gansche kerk onafhankelk van den paus te maken en zich als onfeilbaar boven hem te stellen4 ,maar de paus wist zich te handhaven ook tegenover en boven de oecumenische synoden en moest daarom wel een prerogatief deelachtig zn1 dat aan geen anderen bisschop geschonken was4 ,nadat van de dagen van ,irenaeus af reeds langen td overeenstemming in geloof met de kerk te ,rome voor het wezen der christelke kerken noodzakelk werd geacht1 wl daar met de rechtmatige successie het charisma veritatis certum berustte1 werd het allengs hoe langer hoe klaarder uitgesproken1 dat deze indefectibilitas der kerk van ,rome haar grond had in eene bzondere gave1 welke door den ,h4 ,geest aan den bisschop van ,rome1 als opvolger van ,petrus1 geschonken werd4 ,eerst werd daarb nog de nadruk op de kerk te ,rome gelegd2 deze kon niet afvallen1 wl z door de apostelen ,petrus en ,paulus was gesticht en voortdurend door hunne wettige opvolgers werd geleid4 ,zoo zegt ,irenaeus van de presbyteri1 dat z cum episcopatus successione charisma veritatis certum secundum placitum ,patris acceperunt1 adv4 haer4 ,,iv #bf4 ,maar dit gaf geen waarborg genoeg1 vooral toen vele kerken in weerwil van hare apostolische stichting met hare rechtmatig opvolgende bisschoppen afvielen en geheel verdwenen4 ,daarom werd hoe langer hoe meer de grond voor de indefectibilitas der kerk te ,rome daarin gezocht1 dat aan haar hoofd een bisschop stond1 die als opvolger van den ook onder de apostelen eene gansch bzondere plaats innemenden ,petrus eene bzondere gave en leiding des ,h4 ,geestes deelachtig was4 ,augustinus leidde de onwankelbaarheid van ,petrus' geloof uit de voorbede van ,christus af1 ,luk4 #bb3cb1 de corr4 et gr4 #h4 ,ephraem ,syrus zeide in zne lofrede op ,petrus1 ,paulus en ,andreas3 lucerna ,christus1 candelabrum est ,petrus1 oleum autem subministratio ,s4 ,spiritus4 ,leo de ,groote sprak in zn brief aan de bisschoppen der kerkelke provincie ,vienna van een mirabile munus gratiae1 waardoor de bouw van den eeuwigen tempel op de vastheid van ,petrus bevestigd wordt1 en verklaarde elders1 dat de stoel van ,petrus tanta divinitus soliditate munita est1 ut eam neque haeretica unquam perrumpere pravitas1 nec pagana potuerit superare perfidia4 ,paus ,hormisdas getuigde in zn libellus van het jaar #eaf1 dat de waarheid van de belofte van ,christus aan ,petrus door de feiten bevestigd wordt1 quia in sede apostolica immaculata est semper catholica servata religio4 ,evenzoo verklaarde ,paus ,agatho in een schrven aan de keizers van het jaar #fhj1 dat de kerk te ,rome door de genade ,gods en de bescherming van ,christus nooit van den weg der waarheid is afgeweken en ook krachtens de belofte des ,heeren daarvan nooit afwken zal4 ,het was dus geen nieuwigheid meer1 als ,gregorius ,,vii in zn ,dictatus ,papae uitsprak3 ,romana ecclesia nunquam erravit1 nec in perpetuum ,scriptura testante errabit1 en ,bonifacius ,,viii in de bul ,unam ,sanctam #acjb decreteerde3 subesse ,romano ,pontifici omni humanae creaturae declaramus1 definimus et pronunciamus esse de necessitate salutis1 cf4 b ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #ceg f4 ,met deze practk en theorie der pausen stemden de theologen overeen4 ,sommigen1 zooals ,beda1 ,alcuinus1 ,paschasius1 ,radbertus1 ,damiani1 ,anselmus1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #bd enz4 spreken nog maar in het voorbgaan en met enkele woorden over het gezag van den paus2 zelfs is dat nog het geval b ,thomas1 ,c4 ,gent4 ,,iv #gf4 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #a art4 #aj4 qu4 #aa art4 #b4 ,sent4 ,,iv dist4 #g qu4 #c art4 #a4 dist4 #bj qu4 #a art4 #d enz4 7cf4 ,leitner1 ,der h4 ,thomas v4 ,aq4 ber das unfehlbare ,lehramt des ,papstes #ahgb7 en ,bonaventura1 ,breviloquium adjectis illustrationibus ex aliis operibus ejusdem ,s4 ,doct4 depromptis opera et studio ,ant4 ,mar4 de ,vicetia1 ,frib4 #ahha ,,vi c4 #ab4 ,maar de verschillende pogingen1 die van de #ad;e tot de #af;e eeuw tot reformatie der kerk werden aangewend1 brachten ,rome tot zelfbewustzn4 ,het eigenlke papalisme of curialisme trad op1 sprak de plenitudo potestatis en de onfeilbaarheid van den paus duidelk uit en ontwikkelde haar menigmaal tot in haar uiterste consequentin toe4 ,canus1 ,loci theol4 lib4 #f4 ,bellarminus1 de summo pontifice1 in ,tom4 ,i zner ,controv4 p4 #ahh-bee4 ,becanus1 ,manuale ,controv4 ,i c4 #d4 ,theol4 ,wirceb4 ed4 #c ,paris4 #ahhj ,i #bfg sq4 ,joseph de ,maistre1 ,du pape #ahai4 ,perrone1 ,prael4 ,theol4 #ahdc ,,viii #bie-ecf4 ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #afc-dgf4 ,scheeben1 ,i #bbj f4 ,,iv #cig-deh4 ,simar1 ,dogm4 #eih f4 ,jansen1 ,prael4 ,theol4 ,i #eab-feh4 ,ermann1 ,de ,paus1 ,utrecht #ahii enz4 ,den #ah;e ,juli #ahgj werd op het ,vaticaansch concilie de constitutio dogmatica de ecclesia ,christi aangenomen1 en daarb bepaald3 #a dat het primatus jurisdictionis in universam ,dei ecclesiam onmiddellk en rechtstreeks door ,christus aan ,petrus beloofd en opgedragen is2 #b dat dit primaat van ,petrus in den bisschop van ,rome als zn opvolger voortduurt2 #c dat dit primaat van den paus bestaat in plena et suprema potestas jurisdictionis in universam ecclesiam1 non solum in rebus1 quae ad fidem et mores1 sed etiam in iis1 quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent1 zoodat h judex supremus fidelium is1 in alle zaken1 die de kerken raken1 de hoogste beslissing heeft1 boven aller oordeel verheven en aan geen concilie onderworpen is2 #d dat in dit primaat ook begrepen is suprema magisterii potestas1 zoodat de paus wel geen nieuwe openbaringen ontvangt en alleen onder de leiding des ,h4 ,geestes de overgeleverde openbaring zuiver bewaart en uitlegt1 maar toch dit zoo doet1 dat h1 wanneer h ex cathedra spreekt en als ,herder en ,leeraar van alle ,christenen eene leer over geloof of zeden vaststelt1 door ,goddelke ondersteuning de onfeilbaarheid deelachtig is1 uit zichzelven en niet eerst tengevolge van de toestemming der kerk4 ,cf4 ,acta et decreta sacr4 conc4 rec4 ,collectio ,lacensis ,,vii ,friburg #ahij p4 #bfb-dih4 #e4 ,ofschoon deze hierarchische kerkregeering in haar oorsprong veel ouder is1 dan vroegere ,protestanten geneigd waren te erkennen en zelfs tot den aanvang der tweede eeuw teruggaat2 ofschoon z door den logischen gang harer ontwikkeling en door het imposante van hare verschning nooit nalaat1 indruk te maken2 z is desniettemin in beginsel en wezen met de regeering1 welke ,christus aan zne kerk heeft geschonken1 in lnrechten strd4 ,ten eerste toch wordt de onderscheiding van clerus en leeken1 die aan deze hierarchie ten grondslag ligt1 in het ,n4 ,t4 nergens geleerd en door de inrichting der kerk der eerste eeuw ten stelligste weersproken4 ,rome beroept zich wel1 behalve op de convenientia1 op het ,o4 ,t4 priesterschap1 op de ambten1 welke ,christus in zne kerk ingesteld heeft1 en op de macht1 welke ,h daaraan toebetrouwd heeft4 ,maar dit bewst niet hetgeen bewezen moet worden4 ,de ,schrift maakt zeer zeker onderscheid tusschen herders en kudde1 bouwers en tempel1 planters en akkerwerk1 leeraars en discipelen1 voorgangers en volgelingen enz42 indien met de namen clerus en leeken geen andere dan deze onderscheiding bedoeld werd1 zouden z zonder schade gebruikt kunnen worden4 ,maar het gebruik heeft er een gansch anderen zin aan gehecht4 ,clerus is in de ,roomsche kerk de naam geworden van eene bzondere klasse van kerkelke personen1 die door tonsuur en wding van alle anderen afgezonderd zn1 een eigen stand van geestelken0 vormen1 in gansch bzonderen zin het eigendom ,gods zn1 met eene volstrekte souvereine macht over het volk zn toegerust1 en voor de leeken tot noodzakelke en onmisbare middelaars des heils verstrekken1 ,cat4 ,rom4 ,,ii #g1 #ac4 ,zulk een stand nu kent de ,schrift niet4 ,zelfs op het ,oude ,testament is de tegenstelling van clerus en leeken niet toepasselk2 het gansche volk was clerus1 eigendom en erve des ,heeren1 een priesterlk koninkrk1 een heilig volk1 ,ex4 #ai3e1 #f1 ,deut4 #g3f1 #ad3b1 #bf3ah1 #cb3i1 #a ,kon4 #h3ea1 #ec1 ,ps4 #ace3d1 ,jes4 #ai3be1 #da3h1 ,jer4 #ab3g1 #h1 ,joel #b3ag enz42 de priesterschap1 die niet benoemd maar krachtens afstamming uit ,aron tot dezen dienst geroepen werd1 was toch ten strengste aan de wet ,gods gebonden1 ,lev4 #aj3aa en aan het oordeel der profeten onderworpen1 ,jes4 #bh3g1 ,jer4 #a3ah1 #b3bf1 #f3ac1 ,ezech4 #bb3bf1 ,hos4 #d3i enz41 ,israel was eene theocratie doch geen hierarchie4 ,veel minder is er nog in het ,n4 ,t4 van een clerus sprake3 de ,h4 ,geest is op allen uitgestort1 ,hd4 #b3ag1 en nu zn allen 1 ,rom4 #h3ad1 #a ,cor4 #b3ae1 #c3a1 ,gal4 #e3be1 #f3a1 de zalving deelachtig1 #a ,joh4 #b3bg1 een koninklk priesterdom1 #a ,petr4 #b3e1 #i1 eene gemeente van heiligen en geroepenen1 ,rom4 #a3g1 een volk en eigendom ,gods1 #b ,cor4 #f3af1 #a ,petr4 #b3aj1 ,hebr4 #ab3bb-bd4 ,nergens maakt het ,n4 ,t4 gewag van een bzonder priesterambt1 door de dienaren der kerk waar te nemen1 of van eene bzondere offerande1 door hen te offeren2 het ambt in de kerk van ,christus is geen magisterium maar een ministerium1 geen maar een 1 een 1 1 welke alle heerschapp over het erfdeel des ,heeren 7 1 #a ,petr #e3c1 d4 i4 de aan de presbyters ter verzorging toevertrouwde gemeenten7 ten eenenmale buitensluit1 ,mt4 #bj3be1 #bf1 #a ,cor4 #c3e1 #d3a1 #b ,cor4 #d3a1 #b1 ,ef4 #d3ab4 ,cf4 ,luthers leer over het algemeene priesterschap der geloovigen b ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #caf4 #cgf4 ,,ii #ech4 ,gerhard1 ,loci ,theol4 ,loc4 #bc #cg4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #d1 #i4 #ab1 #a4 ,comm4 op #a ,petr4 #e3c4 ,junius1 ,op4 ,,ii #aaha4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus ,,iii c4 #a4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii p4 #b4 ,cappellus1 ,synt4 thesium theol4 in ,acad4 ,salmur4 ,,iii p4 #bgb-bgi4 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #dbc-dcg4 ,art4 ,geistliche van ,caspari in ,herzog4 ,ten tweede leert desniettemin de ,h4 ,schrift zeer duidelk1 dat ,christus in zne gemeente niet alleen gaven uitdeelt1 maar ook bepaalde ambten ingesteld heeft1 buitengewone zooals die van apostel1 profeet en evangelist1 en gewone zooals die van ouderling en diaken4 ,over het episcopaat is daarb het grootste verschil4 ,grieken1 ,roomschen 7ook ,gallikanen en ,oudkatholieken7 en ,anglikanen houden dit voor een ambt1 dat wezenlk en jure divino van het presbyteraat onderscheiden1 door wettige en onafgebroken successie van het apostolaat afstamt en bepaaldelk de potestas magisterii1 jurisdictionis en ordinis bezit2 de bisschoppen hebben eigenlk alleen het leerambt1 de macht om te prediken en de sacramenten te bedienen1 z bedienen zich daarb van de priesters 7pastoors7 als hunne vicarii1 en hebben het uitsluitend recht der zending en ordening2 patriarchen1 metropolieten1 aartsbisschoppen dragen geen ander ambt maar zn van de bisschoppen alleen door eene toevallige macht1 door jurisdictie over een grooter gebied enz4 onderscheiden4 ,bewzen uit de ,h4 ,schrift zn voor deze onderscheiding alleen te ontleenen aan de ambten1 die door ,timotheus1 ,titus e4 a4 werden bekleed1 en aan den in de zeven ,klein-,aziatische gemeenten1 ,op4 #a3bj4 ,maar ,timotheus en vele anderen waren in dien eersten td door de apostelen tot het buitengewone ambt van evangelist geroepen1 boven bl4 #ff2 en de engelen der gemeenten waren geen anderen dan de eersten onder hunne gelken1 zooals de pastores thans1 zoodat de singularis in ,openb4 #b3aj1 #bc1 #bd ook met den pluralis afwisselt4 ,bellarminus1 de membris eccl4 milit4 ,i c4 #ad1 ,petavius1 de eccl4 hierarchia ,i c4 #b e4 a4 gewagen dan ook niet van ,schriftuurlke argumenten1 maar beroepen zich op de traditie b ,irenaeus1 ,tertullianus1 ,eusebius enz41 die zeggen1 dat de apostelen in verschillende gemeenten een bisschop aanstelden en van sommige gemeenten de bisschopslsten opgeven4 ,maar al is het monarchisch episcopaat ook zeer spoedig in de kerk opgekomen1 er is daarin toch duidelk eene afwking te zien van de ordeningen der apostelen4 ,immers het ,n4 ,t4 weet nog niets van een ambtelk onderscheid tusschen 1 en s4 ,ofschoon de naam in den eersten td waarschnlk eene ruimere beteekenis had1 en soms ook de oude en eerwaardige leden der gemeente aanduidde1 als ambtsnaam was h toch met dien der identisch4 ,immers waren er in de gemeenten vele 1 ,hd4 #bj3ag1 #bh1 ,phil4 #a3a2 en dit was juist aan opgedragen1 ,hd4 #bj3ag1 #bh1 #a ,tim4 #c3a-g1 #e3ag1 ,tit4 #a3e1 #g1 #a ,petr4 #e3a-c2 ,petrus noemt zich daarom ook een 1 #a ,petr4 #e3a2 van eene bzondere instelling van het episcopaat naast het presbyteraat weet het ,n4 ,t4 dan ook niets2 behalve de buitengewone ambten van apostel1 profeet en evangelist1 zn er maar twee gewone ambten1 dat van diakenen en dat van 1 ,phil4 #a3a1 #a ,tim4 #c3a1 #h1 1 ,ef4 #d3aa1 #a ,tim4 #e3ag1 1 #a ,cor4 #ab3bh1 1 ,rom4 #ab3h1 #a ,thess4 #e3ab1 1 ,hebr4 #ac3g1 #ag4 ,deze getuigenissen der ,schrift zn zoo sterk1 dat niet alleen ,aerius in de #d;e eeuw1 de ,waldenzen1 ,wiclef1 de ,hervormers enz41 het presbyterale en episcopale ambt identisch noemden1 maar ook vele kerkvaders1 zooals ,theodoretus1 ,chrysostomus1 ,epiphanius e4 a4 zich gedrongen zagen tot de erkentenis1 dat in het ,n4 ,t4 de namen van presbyter en episcopus door elkander werden gebruikt2 en ,hieronymus1 ,ep4 #fe ad ,evagrium en ,comm4 op ,tit4 #a3e zegt zelfs1 dat presbyteri en episcopi oorspronkelk gelk waren1 doch dat er later n uit hen over de anderen gesteld werd1 in schismatis remedium1 b ,petavius1 ,dissert4 eccles4 ,i c4 #a-c1 cf4 ook ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #bd1 #i4 ,de ,roomschen kunnen met de ,schrift op dit punt niet in het reine komen4 ,volgens ,hd4 #bj3ag1 #bh1 ,phil4 #a3a waren er ongetwfeld onderscheidene episcopi in ne gemeente2 maar de ,roomschen kunnen dit niet erkennen en zeggen daarom1 dat de apostelen soms aan de presbyteri tegelk de episcopale wding gaven 7,petavius7 of dat daaronder tegelk de episcopi der naburige gemeenten begrepen zn 7,franzelin71 of dat de namen van presbyteri en episcopi nog niet onderscheiden waren1 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iv #cie4 ,ermann1 de ,paus1 #b;e ged4 #if4 ,in het laatste geval is echter het beweerde verschil tusschen het presbyterale en episcopale ambt niet te handhaven4 ,b deze getuigenis der ,schrift komt dan nog de les der historie1 dat het ,roomsche episcopaat de wortel is der hierarchie1 den weg tot het pausdom opent1 de ongelkheid der gemeenten meebrengt en de geloovigen van de ambten slaafs afhankelk maakt4 ,ook dit alles is met de ,schrift ten eenenmale in strd4 ,eene hierarchie is er in de kerk van ,christus niet1 ,luk4 #bb3be1 #bf1 #b ,cor4 #a3bd1 #a ,petr4 #e3c2 eene dioecesane1 cathedrale1 patriarchale of metropolitaansche kerk bestaat er niet1 want alle gemeenten zn in het ,n4 ,t4 gelk en hebben elk haar eigen 2 en nergens wordt aan de geloovigen bevolen1 om naar de legitima successio van hare dienaren onderzoek te doen maar om de ,schrift te onderzoeken1 in de leer te blven enz41 ,joh4 #e3ci1 ,hd4 #ag3aa1 #a ,tim4 #d3ac-af1 #b ,tim4 #a3ac1 #ad1 #c3ad-ag2 wettelke opvolging waarborgt niet de zuiverheid der leer1 ,joh4 #h3ci1 ,rom4 #b3bh1 #i3f1 en zou de zaligheid afhankelk maken van bepaalde personen en van een onpractisch1 feilbaar en dikwerf zelfs onmogelk historisch onderzoek4 ,om deze redenen werd het episcopaat door de ,hervormers eenparig verworpen4 ,wel waren de ,lutherschen bereid1 om het recht1 dat het secundum ecclesiasticam politiam verkregen had1 te erkennen1 indien het wezenlke in het bisschoppelk ambt maar bleef het op goddelk recht berustend ministerium verbi et sacramentorum1 ,symb4 ,bcher ed4 ,mller p4 #fb4 #bje4 #bhf4 #cdj4 ,ook werd de naam van bisschop soms behouden en op den landsheer overgedragen1 of ook werd wel in enkele zoowel ,gereformeerde als ,luthersche kerken n uit een kring van dienaren onder den naam van bisschop of superintendent met de inspectie over een groep van gemeenten belast4 ,calvn en vele anderen1 ,knox1 a ,lasco1 ,saravia1 ,tilenus1 ,scultetus1 ,bochartus1 ,spanheim enz4 hadden daartegen geen overwegend bezwaar1 ,m4 ,vitringa ,,ix p4 #baj sq4 ,maar dit was toch iets wezenlk anders dan het bisschoppelk ambt in de ,roomsche kerk1 dat volgens het concilie te ,trente essentieel van het presbyteraat verschilt1 op goddelk recht berust en in de #ag;e eeuw ook in de ,anglikaansche kerk ingevoerd en verdedigd werd4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #c1 #h4 #d1 #b sq4 #e1 #a sq4 ,beza1 ,responsio ad tractationem de ministrorum evangelii gradibus ab ,hadriano ,saravia editam1 #aeib4 ,thomas ,cartwright1 #afjc1 ,a directory for church government #afdd4 ,william ,bradshaw1 #afah1 ,english ,puritanism1 containing the main opinions of the rigidest sort of those called ,puritans in the realm of ,england #afjd4 ,david ,calderwood1 ,altare ,damascenum seu politica ecclesiastica obtrusa ecclesiae ,scoticanae #afba4 ,robert ,parker1 ,de politica ecclesiastica ,christi #afaf4 ,smectymnus1 een antwoord op ,hall's ,episcopacy door ,stephen ,marshal1 ,edmund ,calamy1 ,thomas ,young1 ,matthew ,newcomen en ,william ,spurstow #afda4 ,blondel1 ,apologia pro sententia ,hieronymi de episcopis et presbyteris1 #afdf4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #hcb-hfi4 ,maresius1 ,examen quaestionis de episcoporum origine #afeg4 ,cappellus1 ,synt4 thes4 theol4 in acad4 ,salm4 ,,iii #bif4 ,buddeus1 de origine et potestate episcoporum1 ,misc4 ,saera ,i #aca4 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #ada-bbi4 ,ten derde staat volgens de ,h4 ,schrift vast1 dat het apostolaat een exceptioneel1 tdelk en onvernieuwbaar ambt is geweest in de gemeente des ,n4 ,t4 ,ook al ware het episcopaat een ander ambt dan het presbyteraat1 er zou toch volstrekt niet uit volgen1 dat het met het apostolaat identisch en daarvan de voortzetting was4 ,natuurlk kan wel in goeden zin gezegd worden1 dat de episcopi of presbyteri opvolgers der apostelen zn1 want dezen stelden hen aan in al de gemeenten1 welke z stichtten1 en droegen de verzorging dier gemeenten aan hen op4 ,maar dat neemt het groote en wezenlke onderscheid tusschen beiden niet weg4 ,ook van ,roomsche zde kan dit onderscheid niet worden uitgewischt4 ,immers de apostelen deelden in eene gansch bzondere leiding des ,h4 ,geestes1 en droegen een ambt1 dat tot heel de kerk1 ja tot de gansche wereld1 ,mt4 #bh3bj zich uitstrekte4 ,maar hunne opvolgers1 ook al zouden z bisschoppen geweest zn in ,roomschen zin1 hebben zulk een ambt geenszins2 z zn ook volgens ,rome niet onfeilbaar en z hebben de zorg slechts over een klein gedeelte der kerk1 over eene dioecese1 ,schwane ,d4 ,g4 ,,iv #bfg4 #bhe4 #bid4 ,simar1 ,dogm4 #fab4 ,heinrich1 ,dogm4 ,,ii #bdg4 ,ermann1 ,de ,paus1 #b;e gedeelte #hiv4 ,doch het onderscheid is nog sterker2 de apostelen waren oor- en ooggetuigen van ,jezus' woorden en daden1 z werden onmiddellk door ,christus zelven tot hun ambt geroepen1 ontvingen den ,h4 ,geest in bzondere mate1 hadden eene geheel eenige taak1 n4l4 om den grondslag der kerk te leggen en in hun woord het blvend middel der gemeenschap tusschen ,christus1 en zne gemeente te bieden4 ,in dit alles zn z van alle anderen onderscheiden1 staan z hoog boven al hunne navolgers1 en bekleeden z een ambt1 dat onoverdraagbaar en onvernieuwbaar is4 ,de buitengewone gaven1 waarin z mochten deelen1 worden aan geen andere dienaren in de kerk geschonken4 ,als apostelen in eigenlken zin hebben z geen opvolgers1 al is het ook1 dat de leiding der gemeente1 waartoe z geroepen waren1 ook op andere wze en in beperkter kring aan anderen na hen toebetrouwd is4 ,ten vierde is er in de ,schrift geen bews voor te vinden1 dat het primaat van ,petrus wederom essentieel van het apostolaat1 dat h met dezelven gemeen had1 onderscheiden was4 ,ook ,roomsche theologen erkennen1 dat al wat de ,schrift verhaalt van den voorrang van ,petrus boven de andere apostelen1 nog niet in staat is1 om zn primatus jurisdictionis over de andere apostelen te bewzen1 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #dje4 ,de sedes doctrinae voor deze leer zn alleen ,mt4 #af3ah1 ,luk4 #bb3cb en ,joh4 #ba3ae-ag4 ,maar ook deze houden niet in1 wat ,rome eruit afleidt4 ,mt4 #af3ah leert1 dat ,petrus door zne beldenis de rots is1 waarop ,christus zne gemeente bouwt4 ,dit is natuurlk beeldspraak en geeft zonder beeld toch niet minder maar ook niet anders te kennen1 dan dat ,christus van den persoon van ,petrus als den getrouwen belder zich bedienen zou1 om zne gemeente te vergaderen4 ,in de gemeente als het gebouw ,gods zn de geloovigen de levende steenen1 die op de apostelen als de fundamentsteenen worden opgebouwd4 ,die plaats neemt ,petrus in het ,godsgebouw in1 en h niet alleen1 maar al de apostelen met hem4 ,want ,petrus legde de beldenis van ,jezus' ,messianiteit af in aller naam1 ,mt4 #af3ae1 #af2 al sprak h haar het eerst en het klaarst uit1 h gaf toch uiting aan wat onbewust in aller hart leefde2 en niet alleen ,petrus doch alle apostelen legden door deze beldenis1 welke z straks in het midden der wereld verkondigden1 den grondslag der kerk van ,christus2 in beeld gesproken1 waren z dus allen met ,petrus de rots1 op welke ,christus zne kerk bouwde1 of ook is1 met eene andere toepassing van hetzelfde beeld1 ,christus de rots1 welke de apostelen samen door hunne verkondiging legden tot grondslag der gemeente1 ,hd4 #d3aa1 ,rom4 #i3cc1 #a ,cor4 #c3aj1 #aa1 ,ef4 #b3bj1 #a ,petr4 #b3e1 #f1 ,op4 #ba3ad4 ,de sleutelmacht1 welke ,petrus om zne kloeke beldenis reeds ,mt4 #af3ai ontvangt1 wordt #ah3ah1 ,joh4 #bj3bc aan alle apostelen verleend4 ,de bzondere bekwaammaking en leiding des ,h4 ,geestes was niet alleen het deel van ,petrus maar gelkelk van alle apostelen1 ,mt4 #aj3bj1 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3ac1 #bj3bb1 ,hd4 #a3h1 ,ef4 #c3e4 ,door de handhaving van het apostolaat als een exceptioneel en onoverdraagbaar ambt laat de ,reformatie aan al deze teksten1 ook aan ,mt4 #af3ah1 veel meer recht wedervaren dan ,rome4 ,de apostelen zn en blven de grondleggers der kerk2 z zn door hun beldenis de rots der gemeente2 geen gemeenschap met ,christus dan door de gemeenschap met hun getuigenis6 ,wat de andere plaats1 ,luk4 #bb3cb betreft1 ,jezus zegt daar tot zne jongeren1 dat ,satan hen allen1 in plur41 zal trachten tot verloochening van hun ,meester te brengen1 maar dat ,h bepaaldelk voor ,petrus1 in sing41 bidden zal1 dat zn geloof niet ophoude4 ,petrus zou dit vr allen noodig hebben1 omdat h zn ,meester het eerst en het sterkst verloochenen zou4 ,dat zn geloof dan niet ophoudt1 zal h alleen aan eene geheel bzondere voorbede van ,jezus te danken hebben4 ,en als h dan door dat gebed van ,jezus bewaard zal blven en uit zn val weder zal opstaan1 dan zal h1 door de beproeving geleerd en in zn geloof bevestigd1 juist zne broederen kunnen sterken1 als dezen later misschien eens in hun geloof zullen wankelen4 ,gelk van ,paulus met hetzelfde woord1 1 gezegd wordt1 dat h de discipelen sterkte1 ,hd4 #ah3bc1 cf4 ,rom4 #a3aa1 #af3be1 #a ,thess4 #c3b1 #ac1 #b ,thess4 #c3c1 #a ,petr4 #e3aj1 zoo wordt hier aan ,petrus beloofd1 dat h later zn broederen tot bemoediging1 volharding1 bevestiging dienen zal4 ,van dezen heerlken1 geestelken steun maakt het wettische ,rome een primatus jurisdictionis6 ,in ,joh4 #ba3ae-ag eindelk wordt ,petrus hersteld in den rang1 dien h vroeger met en onder de apostelen ingenomen had4 ,h ontvangt geen nieuw ambt1 uitgaande boven dat1 hetwelk h vroeger bezat4 ,want de aanspraak met den naam van ,simon1 ,jona's zoon1 de drievoudige vraag en de omstandigheden1 waarb dit voorval plaats had1 bewzen onweerlegbaar1 dat ,petrus alleen hersteld wordt in den rang1 dien h door zne verloochening van ,jezus verbeurd had1 dus in het apostolaat en in het primatus honoris1 dat hem vroeger reeds geschonken was4 ,en zoo ook wordt hem1 als ,jezus hem weder de zorg en leiding van zne kudde in het algemeen en van de schapen in het bzonder toevertrouwt1 geen andere werkzaamheid opgedragen1 dan die in het apostolaat als zoodanig lag opgesloten en dus ook aan alle andere apostelen toekwam1 ,mt4 #bh3ai1 ,mk4 #af3ae1 #b ,cor4 #aa3bh4 ,de voorrang1 dien ,petrus onder de apostelen genoot1 nam dan ook ganschelk niet weg1 dat h door ,jezus1 dien h afhouden wilde van zn aanstaand lden1 als een satan en ergernis teruggewezen wordt1 ,mt4 #af3bc1 om zne zelfverheffing boven de andere apostelen vernederd wordt1 ,joh4 #ba3ae1 om zn onoprechtheid in ,antiochie door ,paulus bestraft wordt1 ,gal4 #b3aa1 met ,johannes door de andere apostelen naar ,samarie gezonden wordt1 ,hd4 #h3ad1 over ,paulus hoegenaamd geen jurisdictie had1 ,gal4 #b3f1 #i1 nooit in de ,schrift afzonderlk als hoofd en vorst der apostelen genoemd wordt1 #a ,cor4 #ab3bh1 ,ef4 #b3bj1 #d3aa1 ,op4 #ba3ad1 en zelf de bewaring der geloovigen alleen aan de kracht ,gods toeschrft1 zichzelf een noemt en tegen een heerschapp voeren over de gemeenten waarschuwt1 #a ,petr4 #a3e1 #e3a1 #c4 ,ten vfde4 ,maar al zou de ,schrift aan ,petrus ook een primaat in ,roomschen zin toeschrven1 wat echter geenszins het geval is1 dan zou daarmede nog niets gewonnen zn voor het primaat van den bisschop van ,rome4 ,want hiertoe moet er nog heel wat meer bewezen worden1 n4l4 #a dat ,petrus te ,rome geweest is1 #b dat h daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed1 en #c dat h met bewustheid en opzet deze beide ambten aan n bepaalden opvolger heeft overgedragen4 ,nu is het1 in den laatsten td door ,baur en ,lipsius1 ten onrechte bestreden1 dat ,petrus in ,rome geweest is4 ,indien #a ,petr4 #e3ac al niet beslist1 waar volgens velen b ,babylon aan ,rome moet gedacht worden1 dan is de getuigenis der traditie1 van den eersten td af1 b ,clemens ,rom41 ,ignatius1 ,marcion1 ,dionysius van ,corinthe1 ,irenaeus1 ,canon ,murat41 ,cajus1 ,tertullianus1 ,hippolytus1 ,origenes1 ,lactantius enz4 zoo vaststaand en eenstemmig1 dat haar waarheid redelkerws niet te betwfelen valt4 ,ook mag geacht worden vast te staan1 dat ,petrus in het jaar #fd onder ,nero als martelaar gestorven is1 hetz in hetzelfde jaar met of een paar jaren vr ,paulus4 ,op4 #ah3bj1 cf4 #ag3f1 #ai3b wst erop1 dat ,rome het bloed van apostelen vergoten heeft1 en de genoemde oud-christelke schrvers zeggen allen eenparig1 dat ,petrus en ,paulus in ,rome1 soms met de nadere tdsbepaling1 onder ,nero1 den marteldood hebben ondergaan4 ,maar volstrekt onbewsbaar is1 dat ,petrus #bj #be jaren in ,rome heeft vertoefd1 dat h bisschop der gemeente aldaar en primas der gansche kerk is geweest1 en dat ,linus in episcopaat en primaat hem opgevolgd is4 ,immers1 #a ,hand4 #ab3ag bericht1 dat ,petrus ,jeruzalem verliet1 niet lang vr den dood van ,herodes1 vs4 #bc1 die in het jaar #dd stierf4 ,dat h toen naar ,rome is gegaan1 is niets dan een vermoeden en mist allen grond4 ,maar indien dit ook zoo ware1 dan zou daarb aan niets anders dan aan een kort bezoek te ,rome gedacht kunnen worden1 evenals h toen volgens ,harnack misschien ook in ,corinthe is geweest1 #a ,cor4 #a-c1 #i3e2 in elk geval was ,petrus b de synode in ,hd4 #ae1 dat is in het jaar #dg1 in ,jeruzalem terug4 #b ,in den brief1 dien ,paulus van ,corinthe uit ongeveer het jaar #ed-eh aan de gemeente te ,rome schreef1 wordt met geen enkel woord van ,petrus' verblf en arbeid te ,rome gewag gemaakt2 evenmin geschiedt dit in de brieven aan ,philemon1 ,colosse1 ,efeze1 welke ,paulus waarschnlk1 noch in dien aan ,philippi1 welken h zeker uit ,rome schreef in de jaren #eg-eh of #fa-fc2 en ook ,petrus maakt in zn eersten brief1 dien h uit ,babylon1 #a ,petr4 #e3ac1 dat is misschien ,rome1 schreef1 met geen woord van ,paulus melding1 zoodat ,zahn vermoedt1 dat ,petrus juist in ,rome geweest is tusschen de eerste en tweede gevangenschap van ,paulus in1 toen deze op reis was naar ,spanje1 en daar in het jaar #fd onder ,nero en een paar jaren vr ,paulus den marteldood heeft ondergaan4 ,niet langer dan een halfjaar of een jaar heeft ,petrus dus in ,rome vertoefd4 #c ,in overeenstemming met deze feiten noemt de oudste traditie ,petrus en ,paulus steeds naast elkaar en zegt1 dat niet ,petrus alleen1 maar ,petrus en ,paulus de gemeente te ,rome gesticht en bevestigd hebben1 ,clemens #a ,cor4 #e4 ,cajus en ,dionysius van ,corinthe b ,euseb4 ,hist4 eccl4 ,,ii #be1 #g4 #h4 ,ignatius1 ad ,rom4 #d4 ,iren4 adv4 haer4 ,,iii #a1 #a4 #c1 #a-c4 ,tert4 de praescr4 #cf4 ,van een jarenlang verblf en van een episcopaat van ,petrus te ,rome weten deze oude geschiedenissen niets4 ,integendeel1 volgens den brief van ,clemens uit de jaren #ic-ie1 den in ,rome omstreeks #ajj of #ace-ade geschreven ,pastor van ,hermas1 en den brief van ,ignatius aan de ,romeinen bestond toentertd1 dat is in elk geval omstreeks het einde der eerste eeuw1 in ,rome het monarchisch episcopaat nog niet1 maar werd de gemeente geleid door een college van presbyters of episcopi4 ,uit de bisschopslsten b ,hegesippus1 ,irenaeus1 't ,murat4 fragment1 ,hippolytus1 ,tertullianus1 ,epiphanius blkt1 dat men op het einde der tweede en zelfs in het begin der derde eeuw ,petrus nog niet als bisschop van ,rome beschouwd heeft4 ,de gewone voorstelling was toen nog deze1 dat ,petrus en ,paulus de gemeente hadden gesticht en aan ,linus den dienst van het episcopaat hadden opgedragen1 ,iren4 adv4 haer4 ,,iii #c4 ,en vanaf ,linus als eersten bisschop worden dan de volgende als tweede1 derde enz4 aangeduid1 zoo1 dat de apostelen ,petrus en ,paulus als 1 ib4 ,,iii #a1 #a aan hen allen voorafgegaan zn1 en de bisschoppen na hen gekomen en elkander opgevolgd zn 1 d4 i4 van den td der apostelen af1 ,iren4 ,i #bg1 #a4 ,euseb4 ,hist4 ,eccl4 ,v praef41 #bh1 #c4 ,epiph4 haer4 #db1 #a4 #d ,eerst in den td van ,victor of ,zephyrinus1 #ahj-bag is deze oude traditie zoo gewzigd1 dat ,paulus hoe langer hoe meer zn aandeel in de stichting en bevestiging van de gemeente te ,rome verloor en ,petrus uitsluitend als de insteller van het episcopaat en daarna ook als de eerste bisschop van ,rome voorgesteld werd4 ,volgens ,tertullianus1 de pudic4 #ba noemde ,calixtus zich reeds bisschop op den stoel van ,petrus4 ,stephanus beweerde1 per successionem cathedram ,petri habere1 ,cypr4 ,ep4 #ga1 #c4 #ge1 #ag4 ,en ,cyprianus duidde den stoel van den bisschop te ,rome doorloopend als de cathedra ,petri aan1 ,ep4 #ee1 #h4 #ei1 #ad4 ,omstreeks dienzelfden td kwam ook eerst de legende op1 dat ,petrus #bj of #be jaren lang in ,rome gearbeid had en er zoolang bisschop was geweest4 ,eusebius spreekt in zne kerkgeschiedenis nog niet van ,petrus als bisschop en noemt ,petrus en ,paulus nog naast elkaar1 ,,iii #b1 maar noemt ,,iii #d1 #i ,petrus alleen en zegt ,,ii #ad1 #f1 dat ,petrus reeds onder keizer ,claudius naar ,rome is gekomen1 om ,simon ,magus te bestrden4 ,hier wordt tegelk de oorsprong der legende ontdekt4 ,reeds vr het midden der tweede eeuw gold het in ,rome als een feit1 dat ,simon ,magus onder ,claudius naar ,rome was gekomen4 ,de omstreeks #afj ontstane ,acta ,petri leerden in aansluiting aan ,hd4 #h1 dat ,petrus en ,simon ,magus veel met elkaar hadden gestreden4 ,deze overleveringen werden gecombineerd en gaven zoo geboorte aan de legende1 dat ,petrus onder ,claudius naar ,rome was gekomen en daar tot zn dood in #fd1 dus een twintigtal jaren geleefd had4 ,en ,eusebius en ,hieronymus maakten haar tot een bestanddeel van de ,roomsche traditie4 ,cf4 ,herzog #aa1 #cge f4 ,hase1 ,protest4 ,polemik ,s4 #aej f4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,conf4 #ij f4 ,harnack1 ,die ,chronologie der altchristl4 ,litteratur bis ,eusebius ,i #ahig passim1 vooral ,s4 #aga f4 #bdj f4 #gjc f4 ,th4 ,zahn1 ,einl4 in das ,n4 ,t4 ,i #ahig ,,ii #ahii passim1 vooral ,,ii #ag-bg4 ,erbes1 ,die ,todestage der ,apostel ,paulus und ,petrus und ihre rm4 ,denkmler1 ,leipzig ,hinrichs #ahii1 die meent1 dat ,paulus den #bb ,febr4 #fc ter dood gebracht is1 dat ,petrus1 daarvan gehoord hebbende1 naar ,rome is gekomen en in het volgend jaar aldaar als martelaar gestorven is4 ,ten zesde1 de ,roomschen1 ofschoon in de traditie na ,irenaeus steun vindende1 verkeeren tegenover de oudste1 uit de eerste en tweede eeuw afkomstige getuigenissen in niet geringe verlegenheid4 ,maar al zouden deze getuigenissen gunstiger en meer in hun voordeel zn1 z moeten toch allen erkennen1 dat het primaat van den bisschop van ,rome gebouwd is op eene historische onderstelling1 n4l4 hierop1 dat ,petrus in ,rome geweest is1 dat h daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed en dit aan zn opvolger heeft overgedragen4 ,nu is deze traditie1 onderstel al1 dat z dit alles bevestigde1 toch slechts een historisch getuigenis1 dat ook volgens ,rome niet op onfeilbare zekerheid doch slechts op hooge waarschnlkheid aanspraak kan maken4 ,het primaat van den bisschop van ,rome1 de kerkelke waardigheid van den paus1 en dus de waarheid der ,roomsche kerk en de zaligheid der ,roomsche kerkleden is op eene historische waarschnlkheid gebouwd1 die ieder oogenblik door nieuwe getuigenissen teniet gedaan kan worden4 ,de eeuwigheid hangt hier aan een spinrag4 ,doch daarb doet zich voor ,rome nog eene andere moeilkheid voor4 ,de traditie b ,julius ,africanus1 ,origenes1 ,eusebius enz4 verhaalt1 dat ,petrus vr zne reis naar ,rome in het tweede jaar van keizer ,claudius in ,antiochie is geweest en daar het episcopaat heeft ingesteld1 ,harnack1 t4 a4 p4 #aah4 #gje4 ,laat deze traditie nu op zichzelve onbetrouwbaar zn1 voor de ,roomschen is het toch moeilk hare waarheid te loochenen1 wl z dan den schn aannemen1 van met twee maten te meten4 ,doch ook afgezien van deze traditie1 het is allerwaarschnlkst1 dat evenals de andere apostelen1 zoo ook ,petrus in verschillende gemeenten het episcopaat heeft ingesteld4 ,waarom is dan bepaald de bisschop van ,rome de opvolger van ,petrus en de erfgenaam van het primaat8 ,petrus was volgens ,rome toch ook primas1 toen h te ,jeruzalem1 te ,antiochie en elders zich ophield4 ,b hem bestond er dus in elk geval geen onverbrekelke band tusschen zn primaat en het episcopaat van de gemeente te ,rome4 ,h had dat primaat dus evengoed aan een anderen bisschop dan dien van ,rome kunnen overdragen4 ,heeft h1 als h1 wat zeer waarschnlk is1 ook elders episcopi in gemeenten aanstelde1 het episcopaat wel overgedragen maar het primaat uitdrukkelk gereserveerd1 totdat h dit aan den bisschop van ,rome kon overdoen8 ,en waarom deed h dan zoo8 ,op welk gezag handelde h aldus8 ,welk bews is er1 dat ,linus de opvolger van ,petrus is1 niet alleen in het apostolaat maar ook in het primaat8 ,een historisch1 kerkelk recht1 dat het zoo altd opgevat is1 is hiervoor niet voldoende1 want het betreft juist den grondslag1 waarop heel de ,roomsche kerk rust4 ,er moet een goddelk recht voor bestaan4 ,maar dit is er niet2 ,christus heeft met geen woord van ,petrus' episcopaat te ,rome noch van zn opvolger aldaar gesproken2 ,petrus zelf heeft noch volgens de ,schrift1 noch volgens de traditie ook maar in de verste verte aangeduid1 dat de episcopus te ,rome zn eenige1 ware opvolger was4 ,de verbinding van het primaat met het ,roomsche episcopaat rust dus alleen op het feit1 dat ,petrus te ,rome geweest is en op de onhistorische onderstelling1 dat h daar het ambt van bisschop en primas heeft bekleed4 ,ook al zou dit laatste historisch juist zn1 dan gaf het nog niet wat het geven moet4 ,want dan ontbrak nog het strikt noodzakelk bews1 dat ,petrus welbewust1 met opzet1 krachtens apostolische volmacht en goddelken last1 dit episcopaat en dit primaat aan zn opvolger te ,rome heeft willen overdragen en werkelk overgedragen heeft4 ,dat is1 het primaat van den ,roomschen bisschop over de gansche kerk hangt in de lucht2 het kan geen jus divinum aanwzen1 waarop het rust2 en het heeft zelfs geen betrouwbaren1 historischen grondslag4 ,de ,roomsche theologen moeten dan ook huns ondanks erkennen1 dat het primaat van den ,roomschen bisschop neben einer unmittelbar gttlichen ,grundlage1 nmlich der ,einsetzung des ,primates als einer dauernden ,institution 7wat echter ook onbewsbaar is71 auch eine menschlich vermittelte ,grundlage von geschichtlicher ,natur bezit1 ,scheeben-,atzberger1 ,kath4 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #dbe4 ,daarom zn eindelk de ,roomsche theologen onderling ook niet eenstemmig over den aard der verbinding van primaat en ,roomsch episcopaat4 ,sommigen1 zooals ,dominicus ,soto1 ,banner1 ,mendoza e4 a4 zn van meening1 dat die verbinding slechts is ex jure ecclesiastico en dat het primaat van den ,roomschen bisschopszetel op een ander kan overgedragen worden4 ,ballerini1 ,veith e4 a4 laten de vraag onbeslist en achten ze hoogst moeilk te beantwoorden4 ,maar ,cajetanus1 ,canus1 ,suarez enz4 zn van oordeel1 dat ,petrus1 nadat h in ,antiochie het episcopaat had ingesteld1 eene bzondere goddelke openbaring ontving en krachtens deze het primaat onlosmakelk met het episcopaat te ,rome verbond1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iv #cjj4 #cjc4 #caa4 #cda en voorts ,bellarminus1 de ,rom4 pontif4 lib4 ,,ii4 ,theol4 ,wirceb4 ed4 ,paris4 #ahhj ,i #bfg-cjf4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ,lov4 #ahdc ,,viii #bie-dai4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #dbd-dce4 ,jansen1 ,prael4 ,i #eab-ehb4 ,hettinger1 ,apol4 des ,christ4 ,,iv #ahig ,s4 #dii-fah4 ,w4 ,esser1 ,des h4 ,petrus ,aufenthalt1 ,episkopat und ,tod zu ,rom41 ,breslau #ahhi4 ,joseph ,hollweck1 ,der apost4 ,stuhl und ,rom1 ,mainz #ahie4 ,hoewel dit geschil nog niet formeel tot beslissing is gebracht1 spreken pausen1 concilin1 theologen meest ten gunste van het laatste gevoelen2 onwillekeurig gaan z altd van de onoplosbare verbinding van beide uit4 ,door den ,syllabus van ,pius ,,ix prop4 #ce is uitgemaakt1 dat de kiesgerechtigden het primaat niet van de stad ,rome en haar bisschop op een andere stad en bisschop mogen overdragen4 ,alleen blft de vraag over1 of de paus zelf dit zou mogen doen2 en dit is natuurlk alleen door den onfeilbare zelf te beslissen4 ,de ,roomsche ,christen is dus gehouden te gelooven1 dat de gemeenschap met de plaatselke kerk te ,rome noodzakelk tot de zaligheid is4 ,de zoogenaamde katholieke kerk is in der waarheid ,roomsche kerk2 dat is haar naam en haar wezen4 #f4 ,de ,roomsche hierarchie lokte1 naarmate z zich verder ontwikkelde1 te ernstiger verzet en tegenstand uit4 ,in de ,middeleeuwen stonden er verschillende secten op1 die ,rome als ,babel en den paus als den antichrist verwierpen4 ,en in de eeuw der ,hervorming breidde deze oppositie over heel de westersche ,christenheid zich uit4 ,uit verklaarbare reactie kwamen velen er toe1 om alle kerkinstituut te verwerpen1 of om daarin slechts een vre1 willekeurige schepping van de gemeente te zien1 of ook om alle regeering der kerk stilzwgend toe te kennen aan de christelke overheid1 boven bl4 #bjv4 ,zelfs b de ,lutherschen kwam de zelfstandige regeering der kerk niet tot haar recht4 ,wel ging ,luther oorspronkelk uit van het algemeene priesterschap der geloovigen en van de kerk als gemeenschap der heiligen4 ,maar zn standpunt was ook hier te anthropologisch1 dan dat h uit de beldenis van het koningschap van ,christus een eigen regeering voor zne kerk afleiden kon4 ,den vorm van kerkregeering achtte h tot op zekere hoogte eene uitwendige1 onverschillige zaak2 desnoods was eene pauselke of bisschoppelke regeering hem goed1 mits ze maar geen hindernis in den weg legde voor de verkondiging van het evangelie1 ,art4 ,smalc4 ,,ii #d4 ,de kerk wordt alleen zichtbaar in woord en sacrament maar hoegenaamd niet in eenige wze van inrichting of vorm van regeering2 ,christus regeert in zne kerk alleen door het predikambt4 ,deze overtuiging1 gevoegd b zne beschouwing van de overheid als praecipuum membrum ecclesiae1 bracht ,luther ertoe1 om reeds in zn geschrift ,an den christl4 ,adel deutscher ,nation #aebj de overheid tot het werk der reformatie op te roepen4 ,in #aebf verzocht h zelfs den keurvorst van ,saksen1 om het werk der visitatie ter hand te nemen4 ,den #bg ,aug4 #aebf werd te ,spiers de reformatie onder bescherming der vorsten en standen geplaatst4 ,en van #aebg af berustte de regeering der kerk in handen van de landsoverheid4 ,de ordo ecclesiasticus 7de pastores7 behield wel de bediening van woord en sacrament1 de ordo oeconomicus 7de gemeente7 ontving het recht van consensus en approbatio2 maar de ordo politicus 7de overheid7 kreeg heel de externa gubernatio1 dat is1 het recht tot aanstelling1 onderhoud1 ontslag der pastores1 tot stichting van kerken en scholen1 tot regeling der godsdienstoefeningen1 tot reformatie der leer enz41 en oefende deze macht onder ,melanchtons inspiratie sedert #aebi door consistoria uit4 ,de gronden1 waarop de ,lutherschen dit uitgebreide recht over de kerk aan de overheid toekenden1 waren verschillend4 ,maar hetz de overheid beschouwd werd als plaatsvervangster der bisschoppen1 hetz ondersteld werd1 dat z deze macht stilzwgend van de kerk had ontvangen1 hetz ze als voornaamste lid der kerk werd geerd1 altd kwam het toch hierop neer1 dat de kerk schier van alle eigen regeering verstoken was4 ,maar al deze stelsels van kerkregeering1 die tdens en na de ,reformatie in vele ,protestantsche kerken opgekomen zn1 beantwoorden niet aan wat de ,schrift dienaangaande leert4 ,immers1 #a hoe nauw onder ,israel het godsdienstige en het burgerlke leven verbonden was1 er was toch ook toen reeds onderscheid2 naast de koningen bestonden de priesters1 die eene onafhankelke positie innamen en tot eene eigene taak geroepen waren4 ,veel zelfstandiger is de gemeente als het volk ,gods nog geworden in de dagen des ,n4 ,test4 ,want niet alleen is z toen uit de nationale verhoudingen van ,israel losgemaakt maar z ontving ook op den ,pinksterdag in den ,h4 ,geest een zelfstandig levensprincipe1 dat haar tegenover staat en maatschapp een eigen aard en een onafhankelk bestaan schenkt4 #b ,het wezen der kerk bestaat daarin1 dat z eene vergadering van ,christgeloovigen is4 ,als zoodanig is z niet en kan ze niet wezen eene stichting van menschen4 ,z ontstaat niet door den wil des vleesches noch door den wil des mans1 maar door geboorte uit ,god4 ,z is geen product van menschelke associatie noch van het goedvinden van den staat1 maar is in haar oorsprong en wezen een wonder1 vrucht van eene bzondere1 genadige werkzaamheid ,gods en daarom ook krachtens haar aard zelfstandig1 onafhankelk1 vr tegenover alle gunst of ongunst van menschen4 #c ,reeds hieruit vloeit voort1 dat de gemeente een eigen regeering hebben moet4 ,z heeft een eigen leven1 draagt in dat leven eene bzondere levenswet1 welke ,god erin gelegd heeft1 en eischt daarvoor vanzelf ook eene vre1 zelfstandige uiting4 ,het is niet juist te zeggen1 dat de wze van inrichting en de vorm van regeering voor de kerk van ,christus eene onverschillige zaak is4 ,zoo los en onverschillig staan wezen en vorm1 het onzichtbare en het zichtbare1 het in- en uitwendige nooit naast of tegenover elkaar4 ,wel is waar komt de kerk allereerst uit in de bediening van woord en sacrament1 in de zuiverheid van leer en van leven1 maar de regeering der kerk gaat niet buiten dit alles om1 doch staat er zeer nauw mede in verband4 ,juist opdat woord en sacrament zuiver bediend en leer en leven daarnaar ingericht z1 is eene goede regeering van noode4 ,de beldenis is de hoofdzaak maar de kerkenorde is het middel1 om de beldenis te handhaven4 ,en evengoed als een onzuivere beldenis ook de regeering vervalscht1 gaat er van eene slechte regeering een bedervende invloed op de beldenis uit4 #d ,christus heeft daarom aan zne gemeente eene eigene regeering geschonken4 ,h riep1 bekwaamde en ordende zelf de apostelen1 die het fundament der kerk zn4 ,en deze apostelen hebben op hun beurt onder zne leiding de gewone ambten van opzieners en diakenen ingesteld1 opdat de gemeenten van ,christus in hunne afwezigheid en na hun dood niet van regeering verstoken zouden zn4 ,ook deze gewone ambten hebben hun oorsprong in ,god1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,cor4 #ab3bh1 ,ef4 #d3aa en zn niet in den apostolischen td geeindigd maar zn daartoe ingesteld1 dat z blven zouden tot het einde van deze bedeeling1 ,hd4 #ad3bc1 #a ,tim4 #c1 ,tit4 #a3e4 ,de ,schrift is geen kerkenorde maar z bevat toch beginselen van kerkregeering1 welke niet zonder schade voor het geestelk leven veronachtzaamd kunnen worden4 #e ,daarom is het ook niet goed te zeggen1 dat de gemeente van ,christus zelve zich naar den eisch der omstandigheden eene regeering kan geven of deze stilzwgend of opzettelk aan de christelke overheid opdragen kan4 ,want ofschoon in zekeren zin gezegd kan worden1 dat de gemeente zelve zich hare regeering geeft en het instituut der kerk opricht1 wl de apostelen b het instellen der gewone ambten de gemeenten raadpleegden en dezen de personen voor die ambten aanwezen1 toch is dat slechts in zekeren zin het geval4 ,het is altd ,christus1 die tot de ambten roept en bekwaamt2 de gemeenten kunnen en mogen de personen aanwzen1 maar z zn daarb niet zelfstandig en autonoom doch gebonden aan de inzettingen des ,heeren2 z mogen b de oprichting van het instituut niet willekeurig en naar eigen inzicht te werk gaan1 maar hebben ook daarin te vragen1 wat de ,heere wil dat z doen zullen4 ,daarom staat het ook niet vr aan de gemeenten1 om de ambten af te schaffen of de regeering aan de christelke overheid op te dragen4 ,want al is het waar1 dat er onder eene christelke overheid en in eene christelke maatschapp hoe langer hoe meer overeenstemming en samenwerking met de kerk zal komen in den maatstaf1 in de beoordeeling en in de handhaving van leer en leven1 toch blft ook dan nog de taak van kerk en staat wezenlk onderscheiden4 ,dezelfde zonde wordt anders in de kerk dan in den staat gestraft2 de tucht1 welke gene oefent1 verschilt hemelsbreed van de straf1 welke deze oplegt4 ,de verzorging der armen1 het opzicht over de kudde1 de bediening van woord en sacrament1 de roeping en verkiezing der dienaren blft het onvervreemdbaar recht en de dure plicht der gemeente4 ,dit hebben de ,gereformeerden ingezien1 dank z hun diep besef van de souvereiniteit ,gods4 ,wie eenzdig van de goedheid of de liefde of het vaderschap ,gods uitgaat1 komt daar niet toe4 ,maar wie niet eene van ,gods deugden maar al die deugden saam op den voorgrond stelt en van ,god als ,god uitgaat1 die kan niet anders dan alle schepsel in afhankelkheid en ootmoed plaatsen onder ,hem4 ,god is souverein1 altd en overal1 in natuur en genade1 in schepping en herschepping1 in wereld en gemeente4 ,zne inzettingen en rechten zn de regel van ons leven1 want de mensch is zn schepsel1 aan ,hem onderworpen en tot volstrekte gehoorzaamheid verplicht4 ,in de kerk leidde dit vanzelf tot de heerlke beldenis van het koningschap van ,christus4 ,want evenals ,god in het burgerlke leven om der zonde wil de overheid had ingesteld1 zoo heeft ,h znen ,zoon gezalfd tot koning over ,sion1 den berg zner heiligheid en heeft ,hem der gemeente gegeven tot een ,hoofd boven alle dingen1 ,ps1 #b3f1 ,ef4 #a3bj1 ,phil4 #b3i-aa4 ,christus is niet alleen profeet1 die door zn woord en voorbeeld onderwst2 niet alleen priester1 die door zne offerande verzoent1 maar ,h is ook koning1 die de znen bewaart en beschermt1 die daartoe met macht in hemel en aarde is bekleed1 en in veel waarachtiger zin koning is dan eenig wereldsch vorst4 ,h is dat niet alleen naar zne ,goddelke maar evenzeer naar zne menschelke natuur2 de mensch ,christus ,jezus is verhoogd aan 's ,vaders rechterhand4 ,en ,h was dit alles niet slechts van eeuwigheid en in de dagen des ,o4 ,test41 en tdens zn verblf op aarde1 maar ,h is dit alles nog heden ten dage en tot het einde der eeuwen2 ,h is gister en heden dezelfde en in der eeuwigheid4 ,ja1 ,h is het thans in den staat der verhooging in nog veel rker zin1 dan ,h het was in den staat der vernedering en in den td1 die daaraan voorafgegaan is4 ,want wel was ,h van eeuwigheid tot koning gezalfd en oefende ,h dit ambt met dat van profeet en priester terstond na den val en tot den dood des kruises uit4 ,maar om zne vernedering heeft ,god ,hem uitermate verhoogd en een naam gegeven boven allen naam4 ,door de opstanding is ,h verordineerd en aangesteld als ,zoon ,gods in kracht1 is ,h geworden1 heeft ,h alle macht ontvangen in hemel en op aarde1 en regeert nu1 totdat ,h het koninkrk voltooid en alle vanden onder zne voeten zal gelegd hebben1 deel ,,iii #daev4 ,dit koningschap van ,christus valt in tween uiteen4 ,het is eenerzds een regnum potentiae1 ,ps4 #b3h1 #i1 #gb3h1 #aaj3a-c1 ,mt4 #bh3ah1 #a ,cor4 #ae3bg1 ,ef4 #a3ba1 ,phil4 #b3i-aa1 ,hebr4 #a3f1 #a ,petr4 #c3bb1 ,op4 #ag3ad4 ,opdat ,christus in waarheid koning over zn volk z1 die het verlost1 beschermt en bewaart1 moet ,h macht hebben in hemel en aarde1 over ,satan en wereld4 ,het is een koningschap der macht1 ondergeschikt aan en middel voor zn koningschap der genade4 ,er ligt niet in1 dat de ,vader van de regeering der wereld afstand heeft gedaan1 en dat alle gezag in de schepping nu van ,christus afdaalt en in zn naam wordt geoefend4 ,maar ,god heeft aan den ,middelaar ,christus op grond van zne volmaakte gehoorzaamheid het recht en de macht geschonken1 om zn volk uit de wereld saam te vergaderen1 tegen alle vanden te beschermen en die vanden zelven volkomen aan zich te onderwerpen4 ,god regeert de wereld zoo1 dat ,christus de ,heidenen mag eischen tot zn erfdeel en de einden der aarde tot zne bezitting4 ,in de verhooging heeft de ,vader znen ,zoon erkend en aangesteld als een 1 ,hebr4 #a3b4 ,maar andererzds is het koningschap van ,christus een regnum gratiae1 ,ps4 #b3f1 ,jes4 #i3e1 #f1 ,jer4 #cj3i1 ,ezech4 #cg3bd1 ,luk4 #a3cc1 ,joh4 #ah3cc1 ,ef4 #a3bb1 #d3ae1 #e3bc1 ,col4 #a3ah1 #b3ai4 ,en omdat dit koningschap een geheel ander karakter draagt dan dat van de vorsten der aarde1 heet ,christus in het ,n4 ,t4 veel meer hoofd dan koning der gemeente1 deel ,,iii #dba4 ,het is immers een koninkrk der genade1 waarin ,christus heerscht door zn ,woord en ,geest4 ,zn ,woord komt uit het verledene tot ons1 bindt ons aan den historischen persoon en het in den td volbrachte werk van ,christus1 en vraagt van ons geloof in den zin van assensus1 cognitio4 ,maar die nedergedaald is1 is dezelfde ook1 die opgevaren is verre boven alle hemelen1 die gezeten is aan ,gods rechterhand en met zne ,godheid1 majesteit1 genade en ,geest in ons woont en nimmermeer van ons wkt4 ,het is de levende1 de aan de rechterhand ,gods verhoogde ,christus1 die met bewustheid en vrmacht zne gemeente vergadert1 zne vanden verwint en de wereldgeschiedenis heenleidt naar den dag zner parousie4 ,h is nog altd in den hemel als middelaar werkzaam1 en door zn ,geest op aarde in kerk en ambt1 in woord en sacrament tegenwoordig4 ,ook de toepassing des heils is zn werk4 ,h is de handelende1 en ambten en bedieningen zn niets dan middelen in zne almachtige hand4 ,ongermd is het daarom te denken1 dat ,h de regeering zner kerk op eenig mensch1 op een bisschop of paus1 op een instituut of sacrament zou hebben overgedragen4 ,h is en blft de ,heer uit den hemel1 die juist daartoe verhoogd is tot hoofd der gemeente1 opdat ,h zelf regeeren en alle dingen vervullen zou1 deel ,,iii #dji4 #ddi4 ,dit koningschap van ,christus was het ,materialprinzip van de ,gereformeerde kerkregeering4 ,het werd reeds uitgesproken door ,zwingli1 en ontwikkeld en gehandhaafd door ,calvn2 het vond een plaats in bna alle beldenisschriften en was van de #af;e eeuw af tot den huidigen dag toe de drfkracht tot bestrding van alle menschelke heerschapp in de kerk van ,christus en tot herwinning en bewaring van hare vrheid en zelfstandigheid4 ,cf4 ,helv4 ,i #ah4 ,helv4 ,,ii #ag4 ,gall4 #cj4 ,belq4 #ca4 ,scot4 #af4 ,westm4 #be4 #cj4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ae1 #c-e4 ,martyr1 ,loci #djc4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #dfd4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #da4 ,m4 ,vitringa ,,ix #abe enz4 cf4 ,rieker1 ,grundstze ref4 ,kirchenverf4 ,leipzig #ahii ,s4 #aje f4 #g4 ,het koningschap van ,christus over zne kerk bestaat daarin1 dat ,h de znen door ,woord en ,geest vergadert en regeert en b de verworven verlossing beschut en behoudt1 ,heid4 ,cat4 #ca4 #ed4 ,de kerk heeft haar grondslag en eenheid in den raad ,gods1 in het verbond der genade1 in den persoon van ,christus1 maar z moet1 als bestaande uit menschen1 vergaderd en toegebracht worden door ,woord en door ,geest4 ,deze vergadering geschiedt door ,christus en gaat van ,hem uit4 ,ook al bedient ,h zich daarb van ambten en genademiddelen1 ,h is het toch1 die de weldaden des verbonds uitdeelt en daardoor zne gemeente sticht4 ,h bouwt zelf de gemeente op de rots der beldende apostelen1 ,mt4 #af3ai en dezen zn het1 die als instrumenten in zne hand de gemeente bouwen op ,hem als het fundament1 #a ,cor4 #c3aa4 ,christus is de wnstok1 en de geloovigen zn de ranken1 die uit ,hem voortkomen1 sappen trekken en vruchten dragen1 ,joh4 #ae4 ,christus is het hoofd1 en de gemeente is het lichaam1 dat uit ,hem wordt saamgevoegd en zn wasdom bekomt1 ,ef4 #d3af1 ,col4 #b3ai4 ,christus is de ,herder1 en de geloovigen zn de schapen1 die door ,hem worden toegebracht en tot ne kudde saamgevoegd1 ,joh4 #aj3af4 ,christus is de ,heer1 die degenen1 die gered worden1 tot de gemeente toevoegt1 ,hd4 #b3dg4 ,wl de gemeente een organisme is1 gaat het hoofd aan de leden en de ecclesia universalis aan de ecclesia particularis vooraf4 ,de kerk in haar geheel komt niet tot stand door de atomistische saamvoeging van verschillende deelen4 ,maar de ecclesia catholica is er eerst1 z heeft haar bestand in ,christus1 kwam in de dagen des ,n4 ,t4 het eerst tot openbaring in de kerk te ,jeruzalem en breidde zich dan vandaar in andere plaatsen uit4 ,elke ecclesia particularis 7localis7 is daar ter plaatse1 waar z optreedt1 eene openbaring van de ecclesia catholica1 van het volk ,gods4 ,reeds krachtens haar oorsprong staat z met deze in onlosmakelk verband4 ,want geen enkele plaatselke kerk komt autochthonisch uit het onbewuste op1 maar werd geplant door het zaad des woords1 dat een andere kerk daar ter plaatse strooien deed4 ,wel is naar de leer der ,h4 ,schrift iedere plaatselke kerk zelfstandig1 eene ecclesia completa1 hoe klein en gering z ook wezen moge4 ,er zn geen moederkerken in dien zin1 dat de eene kerk over de andere zou mogen heerschen2 noch ,jeruzalem noch ,rome heeft op zulk eene regeering eenige aanspraak4 ,alle kerken staan gelk1 omdat z alle1 al is de eene middelkerwze ook door de andere gesticht1 op dezelfde wze1 d4 i4 rechtstreeks en volstrekt van ,christus afhankelk en aan zn woord gebonden zn4 ,daarom hebben de ,gereformeerden niet alleen het verband hunner kerken met die te ,rome verbroken maar ook aan de diocese en de parochie een einde gemaakt4 ,een diocese toch is het kerkelk gebied van een bisschop1 die1 aan de hoofdkerk verbonden1 van daaruit heel den kring der geloovigen beheerscht4 ,en eene parochie duidt de groep van geloovigen op eene bepaalde plaats slechts aan als object van de werkzaamheid van den parochus4 ,beide begrippen wzen er op1 dat bisschop en parochus van buiten af tot de geloovigen gezonden worden1 en hoog als regenten boven hen staan4 ,maar dit is het geval niet4 ,elke kerk is zelfstandig1 kiest en roept hare dienaren en staat in het kerkverband1 waarin z werd opgenomen1 met alle andere kerken volkomen gelk4 ,soms1 bv4 b de kerken der ,hugenoten in ,frankrk1 heeft het den schn1 alsof het verband geheel vr door confederatie is ontstaan4 ,maar dat is toch de ,geref4 beschouwing niet1 welke op dit punt beslist tegen die der ,independenten overstaat4 ,b de beschrving van het wezen der kerk gingen alle ,gereformeerde theologen van de ecclesia universalis uit en daalden zoo tot de ecclesiae particulares af1 ,m4 ,vitringa ,,ix #fj4 ,deze laatsten zn plaatselke openbaringen van het ne mystieke lichaam van ,christus1 zn daarom geestelk n1 staan krachtens haar historischen oorsprong met elkander in verband en zn tot het onderhouden der gemeenschap met allen1 die hetzelfde geloof deelachtig zn1 van 's ,heeren wege verplicht4 ,elke plaatselke kerk is daarom tegelkertd eene zelfstandige openbaring van het lichaam van ,christus en een deel van een grooter geheel2 eene ecclesia particularis1 die opkomt uit en geestelk en historisch met de ecclesia catholica in verband staat1 cf4 ,rieker1 ,grundstze ref4 ,kirchenverf4 #hj f4 ,en wat van elke plaatselke kerk geldt1 is ook op ieder harer leden in het bzonder toepasselk4 ,geen enkele kerk en geen enkel levend lidmaat dankt zn ontstaan aan eigen wil of aan het werk van menschen4 ,christus heeft hem1 z het ook door middel van de bediening des woords1 geroepen en vergaderd1 en hem niet alleen maar allen1 die leden der gemeente zn4 ,zoo zn het dan niet w1 maar is het ,christus alleen1 die bepaalt1 wie leden der gemeente zn en met wie w in gemeenschap hebben te leven4 ,het staat niet aan ons believen al dan niet1 om b deze of b gene kerk ons te voegen2 maar het is schuldige plicht van alle geloovigen1 om zich te voegen tot die kerk1 die het zuiverst als de kerk van ,christus tot openbaring komt1 ,ned4 ,gel4 #bh4 ,ook hier staan de ,gereformeerden tegen de ,independenten over4 ,de geloovigen deelen zichzelven niet willekeurig in conventikels en congregaties in en lezen zelven niet uit1 met wie z willen saamvergaderen4 ,maar op eene bepaalde plaats behooren alle geloovigen been en zn daar te zamen het volk ,gods en de gemeente van ,christus4 ,gelk ,god het is1 die de tden verordent en de bepalingen van ieders woning1 ,hd4 #ag3bf1 zoo is het ook ,christus1 die1 b deze ordinantie des ,vaders zich aansluitend1 de geloovigen plaatselk vergadert en als eene zelfstandige ecclesia optreden doet4 ,natuur en genade werden ook op dit punt door de ,gereformeerden niet uit elkander gerukt1 noch vandig tegenover elkander gesteld1 want de genade herstelt de natuur en het evangelie is de vervulling der wet4 ,toch is met deze eenheid der plaatselke kerk de zoogenaamde kerspelvorming niet in strd4 ,verschillende gemeenten in het ,n4 ,t41 ,jeruzalem1 ,rome1 ,corinthe enz41 waren elk op zichzelf eene eenheid2 die te ,jeruzalem stond onder hetzelfde college van apostelen en benoemde in haar geheel een zevental diakenen1 en die te ,rome1 ,corinthe1 ,colosse ontvingen van ,paulus brieven1 waarin alle geloovigen ter zelfde plaats door hem als eene eenheid worden saamgevat4 ,maar dat nam toch niet weg1 dat die gemeenten b hare vergaderingen in verschillende gebouwen samenkwamen en zoo weer onderscheidene huisgemeenten vormden4 ,en daartoe moet elke kerk komen1 die tot een ledental van duizenden zielen zich uitbreidt4 ,gelk het dan geoorloofd en plichtmatig is1 om in verschillende gebouwen saam te komen1 zoo is het ook in het belang van den geestelken welstand1 de regeering en de verzorging der geloovigen geboden1 om aan elke groep van geloovigen1 die in een bepaald gebouw vergadert1 een bepaald getal predikanten1 ouderlingen en diakenen te verbinden4 ,aan de eenheid der kerk behoeft dit geen afbreuk te doen1 wl die zich in den kerkeraad1 in het beheer1 in het beroepen van predikanten enz4 uitspreken kan4 ,en soms zn b de groote uitbreiding van vele steden in den tegenwoordigen td stadsgedeelten meer in karakter van elkander verschillend1 dan nabgelegen dorpen of vlekken en de kerken die daar zn geformeerd4 ,in deze plaatselke kerken stort ,christus allerlei gaven uit1 niet alleen zaligmakende gaven van wedergeboorte1 bekeering1 geloof enz41 maar ook geestelke gaven1 die onder den naam van charismata bekend staan1 boven bl4 #bi4 ,in den apostolischen td was er eene rke bedeeling van2 maar al zn z ten deele van aard en werkzaamheid veranderd1 z worden ook thans nog door den ,h4 ,geest aan de geloovigen geschonken1 opdat z daarmede elkander dienen en als n lichaam zich openbaren zouden4 ,de gemeente is niet onmondig1 z is geen ecclesia audiens of ordo oeconomicus1 die slechts te luisteren en te zwgen heeft4 ,maar z is de zalving van den ,heilige deelachtig1 bestaat uit vele leden1 die alle elkander van noode hebben1 en mag de gaven1 haar geschonken1 niet verzuimen4 ,elke gemeente is en moet zn een leger des heils1 dat onder ,christus strd voert tegen duivel1 wereld en vleesch en geen soldaten kent in rust of op nonactiviteit2 eene gemeenschap van heiligen1 waarin allen lden en zich verblden met elkaar en hunne bzondere gaven ten nutte en ter zaligheid der andere lidmaten gewilliglk en met vreugde aanwenden4 ,en gelk alle geloovigen eene gave hebben1 zoo staan z ook allen in het ambt4 ,z hebben niet alleen in de kerk als organisme maar ook in de kerk als instituut eene roeping en taak1 die hun van 's ,heeren wege opgelegd is4 ,de apostelen gaan wel aan de kerk vooraf1 zn haar grondleggers en binden haar aan hun1 d4 i4 aan ,gods woord4 ,maar z stellen niet van te voren en niet eigenmachtig ambtsdragers aan1 doch stichten eerst gemeenten en laten dan door die gemeenten zelve ouderlingen en diakenen verkiezen4 ,aan het speciale ambt van opziener en armverzorger gaat daarom het algemeene ambt der geloovigen vooraf4 ,christus toch is in het midden1 waar twee of drie in zn naam vergaderd zn1 ,mt4 #ah3ai1 #bj4 ,h heeft voor allen den ,h4 ,geest verworven1 die in alle geloovigen als zn tempel woont1 ,hd4 #b3ag1 #a ,cor4 #f3ai1 ,ef4 #b3bb enz41 zoodat z1 met dien ,geest gezalfd1 een heilig1 koninklk priesterdom zn1 #a ,petr4 #b3e1 #i2 profeten1 die de deugden ,gods verkondigen1 zn naam belden1 en alle dingen weten1 ,mt4 #h3ch1 #aj3cb1 #a ,joh4 #b3bj1 #bg2 priesters1 die hunne lichamen stellen tot eene levende1 heilige1 ,gode welbehagelke offerande1 ,rom4 #ab3a1 #a ,petr4 #b3e1 #i1 ,hebr4 #ac3af1 ,op4 #a3f1 #e3aj2 koningen1 die den goeden strd strden1 zonde en wereld en dood overwinnen en eens met ,christus heerschen zullen1 ,rom4 #f3ab1 #ac1 #a ,tim4 #a3ah1 #ai1 #b ,tim4 #b3ab1 #d3g1 #a ,joh4 #b3ac1 #ad1 ,op4 #a3f1 #b3bf1 #c3ba1 #bj3f1 en daarom den naam van ,christenen1 gezalfden1 dragen1 ,hd4 #aa3bf1 #bf3bh1 #a ,petr4 #d3af1 cf4 ,heid4 ,cat4 vr4 #cb4 ,deze profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid van de geloovigen mag de uitoefening van een ambt heeten4 ,immers reeds in het algemeen is de mensch er niet om zichzelf1 maar om ,gods wil4 ,god schiep hem naar zn beeld1 opdat h ,hem kennen1 liefhebben en verheerlken zou1 en dus als profeet1 priester en koning ,hem dienen zou4 ,maar bepaaldelk is ,christus door den ,vader tot middelaar1 tot knecht des ,heeren1 tot profeet1 priester en koning aangesteld1 om dit werk1 dat de mensch nagelaten en verstoord had1 wederom tot stand te brengen en te voltooien4 ,en daartoe worden nu ook de geloovigen geroepen4 ,als gezalfden1 die de gemeenschap met ,christus deelachtig zn1 zn z geroepen tot eenzelfde werk1 dienst en strd1 ,joh4 #ab3bf1 #ad3ab4 ,van het oogenblik hunner roeping af zn de geloovigen hun zelfs niet meer maar behooren z ,christus toe2 z zn zne dienstknechten1 hebben zn wil te doen en zn werk te volbrengen4 ,z zn het zout der aarde1 het licht der wereld en hebben in en ten opzichte van de kerk bepaaldelk eene drierlei taak4 ,ten eerste zn z verplicht1 zich b de kerk te voegen4 ,z staan niet op zichzelf1 maar zn leden van het lichaam van ,christus en hebben dus de gemeenschap daarmede te zoeken en te onderhouden4 ,ten andere zn z in die gemeente geroepen tot allerlei werkzaamheid1 tot het aanleggen1 der gaven ten nutte van anderen1 tot het mede lden en zich verblden met de broederen1 tot het bezoeken van de samenkomsten der geloovigen1 tot het verkondigen van 's ,heeren dood1 tot het opzicht hebben op elkander1 tot het dienen en uitdeelen in barmhartigheid enz4 ,en eindelk zn z elk op zne wze en in zne mate ook tot formatie en reformatie der kerk verplicht4 ,als er ergens ter wereld geloovigen zn1 en er bestaat geen gelegenheid1 dat dienaren van elders de verkiezing tot de door ,christus ingestelde ambten leiden en den verkozenen de handen opleggen1 dan hebben z zelven het recht1 om samen in den naam des ,heeren ambtsdragers te verkiezen en te ordenen4 ,zoo geschiedde feitelk te ,mainz en te ,pars in #aeee1 cf4 ,lechler1 ,gesch4 d4 ,synodal- und ,presb4 ,verfassung1 #ahed ,s4 #fe4 #ff4 ,doumergue1 ,jean ,calvin #ahii ,i #bcb2 zoo oordeelden de ,gereformeerden1 ,voetius1 ,desp4 ,causa ,papatus p4 #bfh sq41 en zoo was ook het gevoelen van ,luther1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #cbg4 ,het ambt hangt toch van geen successie af1 het ontstaat niet door overdracht2 het berust op de gave en de roeping van ,christus en op de aanwzing zner gemeente4 ,en die gemeente is zelve mondig en de gaven des ,h4 ,geestes deelachtig2 de gaven1 tot het ambt van noode1 zn niet essentieel verschillend van die1 welke aan alle geloovigen geschonken worden2 daarom kan z uit haar midden diegenen aanwzen1 die in bzondere mate met ambtelke gaven versierd zn en hen in ,christus' naam roepen en verkiezen tot het ambt4 ,maar daaruit vloeit ook voort1 dat de geloovigen zelven desnoodig tot reformatie der kerk mogen voortschrden4 ,als eene kerk in hare ambten en bedieningen toont1 zichzelve en hare ordinantin meer autoriteit toe te kennen dan den woorde ,gods en zich duidelk als eene valsche kerk openbaart1 dan hebben de geloovigen het heilig officie en den schuldigen plicht1 om zich af te scheiden en wederom kerkelk te gaan leven naar des ,heeren woord1 ,ned4 ,gel4 art4 #bh4 #bi4 #h4 ,op de basis van deze gaven en dit ambt aller geloovigen heeft ,christus ook bzondere ambten in de gemeente ingesteld4 ,de apostelen deden hierb wel ministerieelen dienst maar ,christus is het toch1 die deze ambten geeft1 en de personen ertoe bekwaamt en verkiest4 ,in de ,roomsche kerk beweerde echter ,richer1 de ecclesiastica et politica potestate #afaa1 dat ,christus alle macht primarie1 proprie et essentialiter aan de kerk en dan instrumentaliter1 ministerialiter et quoad exsecutionem aan paus en bisschoppen had opgedragen1 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #djd4 ,luther leidde in den eersten td uit het algemeene priesterschap der geloovigen af1 dat bediening van woord en sacrament eigenlk aan allen geschonken was maar ordeshalve door een hunner werd uitgeoefend1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #cbg4 ,gereformeerden drukken zich soms zoo uit1 alsof de macht der dienaren eigenlk aan de gemeente toebehoort en door hen in haar naam wordt uitgeoefend1 ,amesius1 ,med4 ,i #ce1 #f4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #bd1 #g4 #h4 #ai4 #bf4 ,meermalen wordt het beeld gebruikt1 dat1 gelk de mensch ziet door het oog en hoort door het oor1 zoo de gemeente de institutaire werkzaamheden door de ambten verricht4 ,en in den nieuweren td is de voorstelling algemeen1 dat het ambt een orgaan der gemeente is4 ,dit alles is slechts ten deele juist4 ,in ,mt4 #ah3ag geeft ,jezus de sleutelmacht wel aan heel de gemeente1 maar ,h gebruikt dit woord daar nog in gansch algemeenen zin1 zonder melding te maken van de organisatie1 die later ingevoerd zou worden4 ,zoodra deze er is1 zien w1 dat de sleutelmacht b de apostelen en dan b de opzieners berust4 ,ook kan de macht in het algemeen aan de kerk geschonken heeten1 wl z tot haar heil en welstand strekt1 en dus1 indien niet formaliter1 dan toch finaliter aan haar is geschonken4 ,z is toti quidem ecclesiae ad illius dificationem destinata1 maar proprie a solis ejus ministris tractanda1 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,xvi #gj1 cf4 tegen ,richer ,petavius1 de eccl4 hier4 ,,iii c4 #ad-af4 ,de ambten in de kerk van ,christus zn geen heerschappvoerende maar een dienende macht2 z zn er ter wille der gemeente1 #a ,cor4 #c3bb1 ,ef4 #d3ab2 ,paulus noemt zich met zne mededienaren zelfs 1 #b ,cor4 #d3e4 ,het doel van de kerk als instituut ligt in de vergadering der uitverkorenen1 in den opbouw van het lichaam van ,christus1 in de volmaking der heiligen en alzoo in de verheerlking ,gods1 ,ef4 #d3aa4 ,god had zeker ook wel zonder eenig middel van kerk of ambt1 woord of sacrament zn volk tot de zaligheid kunnen leiden4 ,maar zn welbehagen is geweest1 om zne uitverkorenen te vergaderen door den dienst van menschen2 de kerk heeft de salus electorum tot doel2 de ambten zn necessitate hypothetica noodzakelk1 ,gall4 #be4 ,belg4 #cj4 ,helv4 ,,ii #ah4 ,voetius1 ,pol4 ,i #ag4 ,,iii #bac4 ,vitringa1 ,,ix #aca sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #bb4 ,maar toch1 al zn de ambten in dien zin om de gemeente1 z zn toch niet haar orgaan1 en hebben niet van haar hun macht ontvangen4 ,immers1 in het ,o4 ,t4 werden ,mozes en ,aaron1 priesters en profeten door den ,heere geroepen en aangesteld2 in het ,n4 ,t4 zn de apostelen1 ,paulus inbegrepen1 rechtstreeks door ,christus zelven verkoren en bekwaamd4 ,valsche profeten en apostelen hebben juist geen zending van ,godswege en komen alleen in hun eigen naam1 ,jer4 #cb3ba1 #cb1 ,joh4 #e3dc1 maar de ware dienaren beroepen zich op hunne zending van ,godswege en ontleenen daaraan hun macht en autoriteit1 ,jes4 #f3h1 ,jer4 #a3d1 ,hos4 #a3a1 ,rom4 #a3a1 ,gal4 #a3a enz4 ,daarom1 al zn z ook ten dienste van de gemeente1 z heeten toch 1 ,col4 #a3g1 ,hd4 #bj3bd1 #a ,tim4 #a3ab1 1 ,rom4 #a3a1 ,gal4 #a3aj1 #b ,petr4 #a3a1 1 ,hd4 #bf3af1 #a ,cor4 #d3a1 1 ,hd4 #af3ag1 1 #a ,cor4 #c3i1 die1 de mond ,gods en gezanten ten behoeve van ,christus znde1 van ,christus' wege bidden1 dat men zich met ,god late verzoenen1 #b ,cor4 #e3bj1 en zonder menschen te behagen1 het evangelie verkondigen1 dat hun toebetrouwd is1 #a ,thess41 #b3d en de verborgenheden van ,christus uitdeelen1 #a ,cor4 #d3a4 ,daarom staan z als opzieners en verzorgers ook boven de gemeente1 zn hare 1 1 1 zn voor haren geestelken welstand verantwoordelk1 en hebben op hare achting en gehoorzaamheid aanspraak4 ,en dit geldt niet alleen van de buitengewone maar ook van de gewone ambten4 ,ook deze worden door ,christus gegeven1 ,mt4 #i3ch1 #bc3cd1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,cor4 #ab3e1 #bh1 ,ef4 #d3aa4 ,er is geen prediking zonder zending1 ,rom4 #aj3ae4 ,niemand mag zich deze eere nemen1 dan die van ,god geroepen is1 ,joh4 #aj3a1 #b1 ,hebr4 #e3d4 ,al is het ook1 dat alle geloovigen tot verkondiging van het evangelie geroepen zn1 ,hd4 #h3d1 #ac3ae1 #a ,cor4 #ad3bf2 dit te doen met macht en gezag in des ,heeren naam1 tot eene reuke des levens ten leven of eene reuke des doods ten doode1 vereischt eene speciale zending en opdracht4 ,de weg1 waarlangs ,christus zne dienaren in het ambt zet1 loopt over vocatie1 examinatie en ordinatie4 ,sedert de roeping niet meer1 gelk tot profeten en apostelen1 op buitengewone wze tot iemand komt1 is z alleen kenbaar aan de samenstemming der in- en der uitwendige roeping4 ,de inwendige roeping1 welke dus van de bovennatuurlke en buitengewone wel te onderscheiden is1 bestaat #a in de verleening der gaven1 die tot het ambt vereischt worden1 #b in de zuivere1 oprechte en standvastige begeerte1 die iemand naar het ambt doet streven1 en #c in de baning der wegen1 welke tot het ambt leiden1 ,gerhard ,loc4 ,,xxiii cap4 #c1 ,voetius ,pol4 ,eccl4 ,,iii #ebi4 ,moor ,,vi #bhb4 ,alting1 ,theol4 probl4 nova ,i #ae4 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 ,,xvii #ab4 ,vitringa ,,ix #bih4 ,deze inwendige1 subjectieve roeping moet haar waarmerk en zegel ontvangen in de uitwendige roeping door de gemeente1 wl ook op dit terrein dwaling en verleiding niet uitgesloten is1 ,ned4 ,gel4 art4 #ca4 ,daarom staat deze uitwendige roeping niet tegenover de inwendige maar z gaat evengoed als deze van ,christus uit4 ,h alleen kan roepen en roept in der waarheid4 ,maar deze uitwendige roeping is middellk en geschiedt door de gemeente in ,jezus' naam4 ,de ,schrift laat hier geen twfel over1 ,hd4 #a3bc1 #f3b-f1 #b ,cor4 #h3ai1 cf4 boven bl4 #gi4 ,in de eerste eeuwen oefende de gemeente dit recht ook feitelk uit2 zelfs de bisschop werd door de gemeente gekozen1 cf4 ,sohm1 ,kirchenrecht #ei4 #bbi4 #bga4 #bge4 #bhb4 #bhe1 ,achelis1 ,lehrb4 d4 prakt4 ,theol4 #a ,s4 #adg en oudere litt4 b ,vitringa ,,ix #cjh-caj4 ,de verkiezing van den paus1 den bisschop van ,rome1 door de kardinalen1 d4 i4 oorspronkelk het presbyterie der plaatselke gemeente aldaar1 is nog een overblfsel van het vroeger gebruik4 ,maar langzamerhand werd het recht der gemeente beperkt en ten laatste in de ,roomsche hierarchie aan den paus1 en onder invloed van een humanistisch staatsrecht door ,erastianen en ,remonstranten aan de overheid toegekend4 ,zelfs in de ,gereformeerde kerken was hierover groot verschil4 ,al hield men in theorie staande1 dat het recht tot beroeping van dienaren des woords b de gemeente berustte1 practisch werd dit dikwerf zeer beperkt en aan den kerkeraad of aan patronen of aan de overheid of aan gemengde colleges afgestaan1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #c1 #aa-ae4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #eeg sq4 #ehj sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #bd4 ,m4 ,vitringa ,,ix #caa-cba4 ,moor ,,vi #bhh-bih4 ,aan de andere zde is echter ook de dwaling van ,grotius1 ,pufendorf e4 a4 te vermden1 alsof de keuze der kerkedienaren een natuurrecht van de geloovigen ware1 evenals het recht1 om een bestuur te verkiezen1 b de leden eener vereeniging berust1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,ix #caj4 ,want de kerk is geen vereeniging1 die door den wil van menschen tot stand komt1 maar eene stichting van ,christus4 ,alle macht1 welke der gemeente toekomt1 is haar daarom door ,christus geschonken2 z is geen recht maar eene gave4 ,de gemeente is geen democratie1 waarin het volk zichzelf regeert4 ,maar ,christus regeert in haar1 en de keuze der gemeente heeft geen andere beteekenis dan dat z de gaven opmerkt en de personen aanwst1 welke ,christus voor het ambt heeft bestemd4 ,vandaar dat de gemeente wel kiest1 maar die keuze staat onder leiding van hen1 die reeds in hun ambt zn1 van apostelen1 evangelisten enz41 ,hd4 #a3ae1 #f3b1 #ad3bc1 ,tit4 #a3e1 en later van naburige bisschoppen1 ,sohm1 t4 a4 p4 ,voorts is de keuze niet volstrekt vr1 maar gebonden aan voorwaarden en vereischten1 die door ,christus voor het ambt zn aangegeven1 ,hd4 #a3ba1 #f3c1 #a ,tim4 #c4 ,en eindelk staat iemand nog niet in het ambt1 als h door de gemeente gekozen is1 maar moeten hem daarna de handen worden opgelegd1 ,hd4 #f3f enz4 ,keuze door de gemeente en leiding door den kerkeraad behooren dus samen te gaan b de roeping tot een ambt in de gemeente van ,christus1 hetz de kerkeraad zich b de beroeping binde aan eene nominatie der gemeente of aan eene keuze der gemeente uit eene nominatie van den kerkeraad4 ,maar met de keuze van de gemeente en de beroeping door den kerkeraad 7vocatio stricte sic dicta71 is de uitwendige roeping nog niet afgeloopen4 ,z zet zich voort in de beproeving1 het onderzoek of examen4 ,natuurlk is deze niet volstrekt noodzakelk2 als de gemeente beslist weet1 dat h1 dien z roept1 de vereischte gaven bezit1 is verder onderzoek overbodig4 ,maar de gemeente is niet onfeilbaar en kan zich vergissen2 z deelt zelve de gaven niet uit maar kan alleen opmerken1 aan wien ,christus gaven tot zn dienst heeft geschonken4 ,om daarin nu zoo veilig mogelk te gaan1 stelt z na de roeping nog eene beproeving in1 strekkende om der gemeente de zekerheid te verschaffen1 dat de beroepene de vereischte gaven bezit4 ,reeds ,paulus eischte daarom #a ,tim4 #c3cj1 dat de diakenen --en het bewst1 dat dit ook reeds b de presbyters gebruikelk was-- op eene of andere ons onbekende wze zouden beproefd worden en daarna1 als z onberispelk bleken in leer en leven1 zouden dienen4 ,daarop berustte het recht1 waarvan de kerk later gebruik ging maken1 om vr de aanvaarding van het ambt een proeftd te stellen of ook een examen af te nemen1 ,bingham1 ,origines eccles4 or the ,antiq4 of the ,christ4 ,church1 ,london #ahdc ,,ii #bbe4 ,hier te lande stonden de ,geref4 kerken1 nadat de universiteit te ,leiden was opgericht1 het recht tot afneming van het 7peremptoir7 examen aan de professoren af en vergenoegden zich met hun testimonium academicum1 ,syn4 ,midd4 vr4 #c4 's ,gr4 art4 #ah4 ,maar langzamerhand wisten z overal1 behalve in ,groningen1 het recht om het peremptoir en het praeparatoir examen af te nemen1 met groote moeite en niet zonder veel tegenstand1 zelfs van ,voetius en ,maccovius1 aan de professoren te ontnemen en voor zichzelve te behouden4 ,daargelaten de vraag1 of de kerken niet goed doen1 als z b het afnemen der examina in de classes zich van de hulp der professoren bedienen1 het recht tot het instellen van zulk een onderzoek komt naar de ,h4 ,schrift1 de ,geref4 beldenis en ook naar den aard der zaak aan de kerken toe4 ,de school neme hare examens af1 maar de kerken houden het recht1 om te beroepen1 om te beproeven1 om te zenden1 om macht te geven tot bediening van woord en sacrament4 ,het eigenlke1 kerkelke examen is daarom het peremptoir examen2 het praeparatoir is1 ofschoon reeds vermeld 's ,grav4 art4 #ah1 van ondergeschikte beteekenis1 werd eerst langzamerhand ingevoerd vooral ten gevolge van de ,remonstrantsche twisten1 en was volgens ,voetius' getuigenis1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #eag1 eerst in #affi algemeen in gebruik4 ,het diende alleen1 om de voorloopig gexamineerden een td lang in het houden van propositin onder leiding van een predikant en kerkeraad zich te laten oefenen4 ,b de vocatie en examinatie komt ten slotte nog de ordinatie1 die vooral door de handoplegging geschiedt4 ,deze was onder ,israel in gebruik b zegening1 ,gen4 #dh3ad1 ,lev4 #i3bb1 offerande1 ,ex4 #bi3aj1 ,lev4 #a3d1 beschuldiging1 ,lev4 #bd3ad1 b ,levietenwding1 ,num4 #h3aj1 b aanstelling tot een ambt1 ,num4 #bg3ah-bc1 later ook b installatie van rechters en promotie van leeraars1 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes ,,ii #aii4 ,jezus legde de handen op1 om te genezen1 ,mt4 #h3ae1 #i3ah1 ,mk4 #e3bc cf4 #b ,kon4 #d3cd1 #e3aa en te zegenen1 ,mt4 #ai3ae1 7,luk4 #bd3ej71 en het volk hechtte daaraan groote waarde1 ,mt4 #i3ah1 ,mk4 #e3bc1 #g3cb1 maar nergens lezen w1 dat ,h alzoo ook deed b de aanstelling tot een ambt4 ,zne apostelen stelde ,h alleen aan met het woord1 zonder eenige ceremonie1 ,mt4 #aj3av41 #bh3ai4 ,b de aanstelling van ,matthias1 ,paulus1 ,barnabas1 ,silas1 ,lukas enz4 wordt nergens van eene handoplegging melding gemaakt2 een algemeen gebruik b de inleiding tot een kerkelk ambt was z zeker niet4 ,maar de handoplegging had plaats b genezing1 ,hd4 #i3ab1 #ag1 b meedeeling van de gave des ,geestes1 ,hd4 #h3ag-ai1 b de aanstelling van diakenen1 #a ,tim4 #d3ad1 #b ,tim4 #a3f2 volgens #a ,tim4 #e3bb was z b de ordinatie tot een kerkelk ambt algemeen in gebruik en volgens ,hebr4 #f3b behoort z tot de eerste beginselen der leer van ,christus4 ,doch eene reele mededeeling van de geestelke ambtsgaven was z niet4 ,want ,hd4 #f3c leert1 dat de diakenen1 die verkozen werden1 van te voren reeds moesten zn vol des ,h4 ,geestes en der wsheid4 ,in ,hd4 #ac3c4 geschiedt de handoplegging niet b de ordening1 maar b de uitzending van ,barnabas en ,paulus1 die te voren reeds in het ambt stonden4 ,volgens #a ,tim4 #a3ah1 #d3ad werd de aanstelling van ,timotheus tot evangelist door profetische getuigenissen en door handoplegging van het presbyterium bekrachtigd4 ,en wel wordt #b ,tim4 #a3f de ambtsgave gedacht als geschied 1 maar #a ,tim4 #d3ad zegt1 dat z geschonken werd en 2 een bews daarvoor1 dat profetie en handoplegging niet de oorsprong van de gaven waren1 maar het middel1 waardoor z in den dienst der gemeente overgeleid en daarvoor bestemd werden4 ,van de apostelen ging dit gebruik der handoplegging over in de christelke kerk1 die haar toepaste b den doop1 b genezing1 b de wederopname van gevallenen en ketters1 b het huwelk1 b de boete en b de ordening4 ,in het laatste geval werd het recht1 om haar toe te passen1 in later td alleen aan den bisschop toegekend en als verleening van eene bzondere ambtsgave opgevat4 ,tegenover ,gnosticisme en ,montanisme toch werd de waarheid der kerk daarmede betoogd1 dat de bisschoppen in de gemeenten1 die door de apostelen werden gesticht1 de bewaarders der zuivere traditie waren4 ,z hadden deze zelven van de apostelen ontvangen en ongeschonden aan hunne opvolgers overgegeven4 ,de successio ab initio decurrens1 met #b ,tim4 #b3b betoogd1 leverde daarvoor den waarborg1 want het ambt sloot de meedeeling van een bzonderen ambtsgeest in1 dien de ambtsdrager behoudt ook al is h persoonlk nog zoo goddeloos4 ,de handoplegging was in de oude kerk zeker gebruikelk b de ordening tot presbyter1 diaken en de lagere ambten1 ging altd met gebed gepaard en werd nog langen td opgevat als symbolisch teeken van de meedeeling der ambtsgave4 ,manus impositio1 quid est aliud nisi oratio super hominem8 ,aug4 de bapt4 #c1 #af4 ,maar allengs werd z beschouwd als een sacrament1 dat ex opere operato een character indelebilis aanbracht1 ,trid4 #bc c4 #g4 de ref4 c4 #c4 #aj4 ,cat4 ,rom4 ,,ii #g1 #bi4 ,bellarminus1 de clericis ,i #ad4 ,de ,lutherschen verwierpen ze eerst1 maar namen ze later weer op en kenden er soms groote waarde aan toe1 ,apol4 ,conf4 art4 #ac1 cf4 ,herzog #aa1 #hj4 ,de ,gereformeerden oordeelden eenparig1 dat de handoplegging geen bevel van ,christus en dus niet volstrekt noodzakelk was4 ,maar terwl sommigen haar nuttig1 eerbiedwaardig en navolgenswaard achtten1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #c1 #af4 #ad1 #bj4 #ai1 #ca1 ,aretius1 ,spanheim1 ,koelman1 ,pligt der ouderl4 en diakenen #ahhi bl4 #ecv41 hielden anderen haar voor een adiaphoron en ontrieden haar gebruik uit vrees voor superstitie1 ,syn4 ,emden art4 #af4 ,dordr4 #aegd art4 #bd ,midd4 #aeha art4 #d4 ,dordr4 #aegh art4 #e4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #deb4 #egi4 ,moor ,v #ceb-cef4 ,,vi #cbg-cca4 ,m4 ,vitringa ,,ix #bji4 #cec-ceg4 ,een wezenlk element van de ordening is z niet1 want noch b ,jezus zelf1 noch b de apostelen1 noch ook b de ouderlingen1 ,hd4 #ad3bc1 #bj3bh1 wordt er eenige melding van gemaakt4 ,ook kan en mag z niet opgevat worden als mechanische mededeeling van een bzonderen ambtsgeest4 ,want z schenkt niet doch onderstelt naar de ,schrift de voor het ambt vereischte charismata4 ,z is ook niet met de verkiezing of roeping tot het ambt identisch maar volgt daarop en kan daarom niet anders zn dan eene openbare aanwzing van dengene1 die tot een ambt geroepen is1 en eene plechtige inleiding en bestemming tot dat ambt4 ,evenals het trouwen voor de overheid het wezen van het huwelk niet is en de kroning den koning niet maakt1 zoo is ook de ordinatio1 met of zonder handoplegging1 geen mededeeling van het ambt of van een ambtsgeest4 ,z is alleen de plechtige1 openlke verklaring voor ,god en zne gemeente1 dat de geroepene langs wettigen weg en mitsdien van ,godswege gezonden wordt1 dat h de vereischte gaven bezit en als zoodanig door de gemeente ontvangen1 erkend en geerd moet worden4 ,cf4 ,sohm1 ,kirchenrecht #ef f4 ,art4 ,handauflegung en ,ordination in ,herzog4 ,zahn1 ,einl4 in das ,n4 ,t4 ,i #dfe4 ,achelis1 ,lehrb4 der prakt4 ,theol4 ,leipzig #ahih ,i #aci-agc4 #i4 ,over het aantal ambten1 dat ,christus in zne gemeente ingesteld heeft1 bestaat er in de christelke kerk groot verschil4 ,in den apostolischen td was uit den aard der zaak de grens tusschen buitengewone en gewone ambten en zoo ook tusschen ambten en gaven nog niet scherp getrokken4 ,maar de hierarchische ontwikkeling1 die met het opkomen van het episcopaat een aanvang nam1 beroofde de gemeente van alle vrheid en zelfstandigheid en zonderde de ambten door eene breede klove van haar af4 ,de leden der gemeente werden de laici1 die1 van alle regeering uitgesloten en voor hun zaligheid van priester en sacrament volstrekt afhankelk1 niets hebben te doen dan te luisteren en te gehoorzamen4 ,en door een speciaal karakter en een bzonderen ambtsgeest van hen gescheiden1 staan hoog boven hen de clerici1 die een afzonderlken stand vormen1 door successie zich voortplanten1 en ook zonder een bepaalden dienst in de gemeente tot de klasse der geestelken kunnen behooren4 ,deze clerici zn in twee rangen verdeeld1 ordines minores 7non sacri7 en ordines majores 7sacri74 ,de ordines minores1 waartoe de acoluthi1 exorcistae1 lectores en ostiarii behooren1 waren eerst vrwillige diensten van gemeenteleden maar werden in de eerste helft der derde eeuw in ,rome georganiseerd tot lagere ambten1 wl z tot het heilige in betrekking stonden en daaraan in mindere of meerdere mate deel hadden2 hoewel dikwerf alleen in naam1 zn z ook thans nog voorbereiding voor de hoogere ambten1 ,sohm1 ,kirchenrecht #abh4 ,moeller-von ,schubert1 ,kirchengesch4 ,i #cgj4 ,wieland1 ,die genet4 ,entw4 der sogen4 ordines minores in den #c ersten ,jahrh41 ,freiburg ,herder #ahig en daarb ,schrer's ,theol4 ,lit4 ,z4 #ahih n4 #a4 ,reeds b de ordines minores komt het streven voor den dag1 om ze van de gemeente los te maken en ze in te lven in de kerkelke hierarchie4 ,maar veel sterker is dit b de ordines majores het geval4 ,deze omvatten de drie ambten van bisschop1 presbyter en diaken1 maar van deze drie is eigenlk het bisschoppelk ambt alleen overgebleven4 ,in dit episcopaat zn wel allerlei onderscheidingen aangebracht van jurisdictie en digniteit1 zoodat men spreekt van aartsbisschoppen1 patriarchen1 metropolieten enz41 maar deze onderscheidingen maken op de eenheid en het wezen van het bisschoppelk ambt geen inbreuk4 ,zelfs het pauselk ambt is essentieel een bisschopsambt1 slechts tot de gansche kerk uitgebreid en daartoe met bzondere gaven toegerust1 niet hieratisch maar alleen hierarchisch van het gewone bisschopsambt verschillend4 ,dit bisschoppelk ambt is in de ,roomsche kerk eigenlk het eene1 ware ambt4 ,nadat het in de tweede eeuw uit het presbyteraat zich ontwikkeld had1 trok het de leer1 de traditie1 de jurisdictie aan zich1 scheidde zich door successie1 tonsuur1 coelibaat van de gemeente af en maakte presbyters en diakenen allengs tot zne organen4 ,nog binnen den kring des ,n4 ,test4 treffen w aan het hoofd der gemeente een raad van presbyters1 een presbyterium1 aan1 #a ,tim4 #d3ad1 en zulk een raad bleef1 ook nadat een hunner tot bisschop zich verheven had1 nog lang om hem heen bestaan4 ,maar deze raad verloor meer en meer elken band met de gemeente1 werd een kapittel van den bisschop en diende1 om onder hem krachtens eene door hem verleende volmacht als bedienaars van het heilige1 vooral van het sacrament1 op te treden4 ,evenzoo veranderde spoedig het diakonaat geheel van karakter4 ,toen de priester- en offeridee ingang vond1 werd het 1 ,hd4 #f3b1 niet meer van de verzorging der behoeftigen maar van hulpdienst b de eucharistie verstaan4 ,de bisschop werd hoogepriester1 de presbyters werden priesters en de diakenen werden levieten1 die1 de armenzorg aan particulieren en kloosterorden overlatende1 den bisschop ter zde stonden b de bediening der mis4 ,terwl op deze wze presbyters en diakenen geheel en al van de gemeente afgezonderd en tot organen van den bisschop werden gemaakt1 is deze zelf bepaaldelk door ne macht van alle andere onderscheiden4 ,het bisschoppelk ambt is een priesterlk ambt1 maar verbonden met de macht om het voort te planten1 met de vis generativa sacerdotii2 het waarborgt het voortbestaan van het sacerdotium en dus de voortplanting van de kerk4 ,de bisschop is het punctum saliens in de kerk2 leeken1 diakenen1 presbyters kunnen tdelk ontbreken maar de bisschop niet2 waar h is1 is de kerk1 want h is de drager der leer1 de voortplanter der priesterschap4 ,de presbyters zn ook priesters1 bevoegd om de sacramenten te bedienen1 maar z mogen niet ordenen1 z missen de vis generativa sacerdotii1 hun priesterschap is onvruchtbaar1 z zn dienaren en helpers van den bisschop1 omdat deze niet overal kan zn en niet alles kan doen4 ,presbytoraat en diakonaat zn b ,rome verlengstukken van het episcopaat2 het zn drie graden in het ne sacerdotium1 niet geco- maar gesubordineerd4 ,de presbyter is ook diaken1 de bisschop is ook presbyter2 telkens stgt de ambtsgave een trap hooger1 totdat z culmineert in den bisschop1 of1 gelk de volgende paragraaf zal aanwzen1 in den paus4 ,cf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 suppl4 qu4 #cd-dj4 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iv dist4 #bd4 ,bonav41 ,brevil4 ,,vi #ab4 ,conc4 ,trid4 sess4 #bc4 ,cat4 ,rom4 ,,ii c4 #g4 ,bellarminus1 de clericis ,i c4 #aa sq4 ,dens1 ,theol4 ,,vii #ej sq4 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 ,,ii #cae-cce4 ,seydl1 ,der ,diakonat1 ,regensburg #ahhd4 ,vering1 ,lehrb4 des kath4 orient4 und prot4 ,kirchenrechts1 ,freiburg #ahic ,s4 #eeh f41 enz4 ,tegenover deze hierarchie stelde ,luther zich tevreden met de herstelling van het oorspronkelk predikambt4 ,wel achtte h tot oefening der tucht een raad van oudsten en tot verzorging der armen een raad van diakenen noodig4 ,maar deze ambten werden toch van wege de ongelegenheid der tden niet hersteld2 z waren ook niet zoo noodig als het episcopale1 geestelke predikambt1 het ,pfarramt1 dat het voornaamste ambt is en waardoor ,christus in het bzonder zne kerk regeert4 ,het ouderlingen- en diakenambt werden daarom in de ,luthersche kerk vervangen door consistorie en kerkvoogd2 de ,roomsche ordines maakten plaats voor den ordo ecclesiasticus1 politicus en oeconomicus4 ,cf4 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #ech f4 ,conf4 ,aug4 en ,apol4 art4 #e4 #ad4 #bh4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxiii vooral #bcb4 #bcc4 ,sohm1 ,kirchenrecht #dfj-edb4 ,achelis1 ,lehrb4 d4 prakt4 ,theol4 ,i #fj f4 ,daarentegen is de presbyterale kerkregeering te danken aan ,calvn4 ,wel werden er reeds vr hem1 o4 a4 door ,oecolampadius te ,bazel in #aecj pogingen beproefd1 om ten behoeve der kerkelke tucht het ambt van oudsten in te stellen1 maar ,calvn heeft dit toch het eerst uitgevoerd en het ouderlingenambt tot een kenmerk der ,gereformeerde kerkregeering gemaakt1 ,lechler1 ,gesch4 der ,presb4 u4 ,syn4 ,verfassung1 ,leiden #ahed en art4 ,presbyter in ,herzog4 ,h ging daarb uit van het woord ,gods4 ,want al is het ook1 dat karakter en omstandigheden ,calvns oog openden voor de beteekenis der ambten in de ,h4 ,schrift1 toch is de presbyterale kerkregeering door hem niet uit eenig abstract beginsel maar uit het woord ,gods afgeleid en op zn gezag in de kerk ingevoerd4 ,in den nieuweren td is men wel van een ,gemeindeprinzip gaan spreken en heeft men daaruit een soort van presbyterale en diakonale ambten opgebouwd2 eene gemeente had recht1 om zichzelve te regeeren1 evenals op staatkundig gebied het volk hoe langer hoe meer invloed op de regeering verkrgt1 zoo ,stahl en vele jongere kerkordeningen b ,rieker1 ,grundstze ref4 ,kirchenverf4 #acj f41 en evenzoo had eene gemeente organen1 d4 i4 diakenen en diakonessen noodig tot uitoefening van het werk der inneren ,mission1 ,paul ,wurster1 ,die ,lehre v4 d4 inneren ,mission1 ,berlin #ahie ,s4 #abh f4 ,maar dit is eene gansch andere voorstelling1 dan die men b ,calvn en de ,gereformeerden aantreft4 ,al is het ook1 dat z de regeering der kerk daarmede aandringen1 dat z anders evenmin als een volk of eene maatschapp kan bestaan1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #aa1 #a4 a ,lasco1 ,op4 ,,ii #de2 toch leiden z de ambten niet uit de gemeente maar uit de instelling van ,christus af4 ,de kerk als gemeenschap der heiligen is niet autonoom2 z is niet vr1 om zich al dan niet1 zoo of anders in te richten1 maar z is ook op dit punt aan het woord ,gods gebonden en vindt daarin de beginselen aangewezen en de lnen getrokken1 welke z b de regeering der kerk te volgen heeft4 ,het was algemeene overtuiging1 dat de regeering der kerk in substantie op een jus divinum berusten moest1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #c1 #a4 #d1 #a4 ,conf4 ,gall4 #be4 #bi4 ,belg4 #cj4 ,helv4 ,,ii #ah1 vooral de ,westm4 synode b ,neal1 ,historie der ,purit4 ,,ii #a bl4 #ahbv4 ,maar daarb verloor men toch niet uit het oog1 dat de ,schrift geen wetboek was1 noch in allerlei bzonderheden afdaalde en zeer veel aan de vrheid der kerken overliet1 ,syn4 ,wezel ,i #i4 #aj4 ,emden #ai-ba4 ,westm4 ,i #f4 ,zelfs over de ambten1 welke ,christus in zne kerk ingesteld had1 was er niet gering verschil4 ,vooreerst waren er1 die tegen een episcopaat in den zin van eene superintendentuur geen bezwaar hadden1 a ,lasco1 ,op4 ,,ii #ea4 #eg4 ,knox1 ,first ,book of ,discipline1 cf4 ,saravia1 ,scultetus1 ,bochartus1 ,spanheim ,jr41 ,tilenus1 ,forbesius a ,corse e4 a4 b ,m4 ,vitringa ,,ix #baj sq4 ,dan was er verschil over1 of het doctorenambt1 opgevat als professoraat in de theologie1 een afzonderlk1 kerkelk ambt vormde dan wel of het1 wl van geen apostolische instelling1 slechts in ruimer zin zoo genoemd kon worden1 cf4 mne rede over het ,doctorenambt1 ,kampen #ahii4 ,vervolgens spraken1 afgedacht van het doctoraat1 sommigen liever van drie ambten pastor1 presbyter en diaken1 ,calvn1 ,ordonn4 eccl4 ,syn4 ,wezel c4 #b4 #d4 #e4 ,emden #ac4 #ad4 ,dordr4 #abv4 ,midd4 #b4 's ,grav4 #b4 ,dordr4 #b2 anderen noemden twee ambten1 presbyter en diaken en verdeelden dan het eerste in leer- en regeerouderlingschap1 a ,lasco ,op4 ,,ii #ea en vele ,schotsche en ,amerikaansche kerkenorden1 b ,rieker1 ,grundstze ref4 ,kirchenverf4 #ajd2 zelfs waren er1 die de presbyterale kerkregeering wel nuttig maar niet krachtens een jus divinum noodzakelk vonden en de onderscheiding van leer- en regeerouderlingen verwierpen1 ,cappellus1 ,theses ,salm4 ,,iii #ccj4 ,burmannus1 ,synopsis ,,viii #g1 #dav4 e4 a4 b ,m4 ,vitringa ,,ix #bce sq4 ,voorts werd de onderscheiding van diakenen in die voor armen en voor kranken door ,calvn wel ingevoerd1 ,inst4 ,,iv #c1 #i maar slechts zelden overgenomen1 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #gfg4 ,syn4 ,wezel4 c4 #e2 en door anderen het ambt van diakonessen hersteld1 ,junius1 ,op4 ,i #aefg4 ,walaeus1 ,op4 ,i #dff4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,ii #ejh sq4 #ebi2 en ook was volgens sommigen in ,hd4 #f niet de instelling van het diakonaat bericht en dit ambt daarom niet van ,goddelken oorsprong1 ,cappellus e4 a4 b ,m4 ,vitringa ,,ix #bgg sq4 ,en eindelk was er nog verschil over de wze van verkiezing1 over het bekleeden van een ambt zonder een bepaalden dienst in de gemeente1 ,heidegger1 ,corpus ,theol4 ,,ii #ega1 over het nut der handoplegging1 zoowel in het algemeen als vooral b de bevestiging van ouderlingen en diakenen1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #dff1 over de herhaling van de bevestiging b herbenoeming van ouderlingen en diakenen1 ,moor ,,vi #cbi1 ,m4 ,vitringa ,,ix #cfa1 over den duur van het ouderlingschap1 ,rutgers in de ,heraut #idd-idh enz4 ,de behandeling van al deze onderwerpen hoort in het kerkrecht thuis4 ,maar zooveel mag veilig gezegd1 dat de ,gereformeerden1 door de herstelling van het ouderlingen- en het diakenambt naast dat van den dienaar des woords1 het zuiverst de gedachte der ,schrift hebben gegrepen en het krachtigst de rechten der gemeente hebben erkend4 ,over de kerk is ,christus alleen koning2 hare regeering is in het onzichtbare strikt monarchaal4 ,en koning was ,h niet alleen in het verleden1 maar ,h is het nog4 ,van uit den hemel regeert ,h zne gemeente op aarde door zn ,woord en zn ,geest1 door zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid4 ,deze drie ambten zet ,h op aarde voort1 niet uitsluitend maar toch ook door middel van de ambten1 die ,h ingesteld heeft4 ,in het zichtbare is zne regeering niet democratisch noch monarchaal noch oligarchisch1 maar aristocratisch-presbyteraal4 ,het zn de 1 de besten1 niet in geld en goed maar in geestelke gaven1 die ,h zelf bekwaamt en door de gemeente voor znen dienst aanwzen laat4 ,door hen zorgt ,h voor de geestelke en voor de stoffelke belangen van zne gemeente4 ,door het leeraarsambt onderwst ,h1 door het ouderlingenambt leidt ,h1 door het diakenambt verzorgt ,h zne kudde2 en door alle drie bewst ,h zich te zn onze hoogste profeet1 onze eeuwige koning en onze barmhartige hoogepriester4 #di4 ,,de ,,macht ,,der ,,kerk4 #a4 ,de kerk behoort evenmin als de staat tot de oorspronkelke instellingen van het menschelk geslacht4 ,de oudste vorm van samenleving was de familie1 waarin het burgerlk en het godsdienstig leven nog ineengestrengeld lagen en onder leiding stonden van den vader of aartsvader1 die profeet1 priester en koning was in zn gezin4 ,de zonde echter maakte voor het behoud van het menschelk geslacht de instelling van kerk en staat noodzakelk4 ,in het gebod van de doodstraf op menschenmoord1 ,gen4 #i3f1 stelt ,god principieel de overheid in2 en deze treedt dan ook weldra na den torenbouw onder de leiding van ,gods voorzienigheid b alle volken op1 in welke de menschheid verdeeld wordt4 ,zoodra er eene overheid opstaat1 komt er vanzelf ook eene zekere onderscheiding en scheiding tusschen het burgerlke en het godsdienstige leven2 naast de vorsten treden er priesters op4 ,daarmede is dan vanzelf de mogelkheid van botsing gegeven2 de grenzen worden b de volken telkens verschillend getrokken en de banden op onderscheidene wze gelegd4 ,terwl in het ,oosten over het algemeen de macht der vorsten aan de priesterschap onderworpen is1 is in het ,westen1 b ,grieken en ,romeinen1 de godsdienst een politiek belang en zn de priesters beambten van den staat4 ,eene volkomene scheiding kwam in de oudheid nergens voor2 een neutrale staat is daar ten eenenmale onbekend4 ,de staat onderhoudt en beschermt den godsdienst1 desnoods met verbanning en doodstraf 7,socrates71 want deze is de grondslag en waarborg van zn eigen bestaan4 ,ook ,israel was van huis uit patriarchaal ingericht en in huisgezinnen1 familin1 geslachten en stammen ingedeeld4 ,onder de koningen bleef de genealogische indeeling bestaan en gaf aan de staatsinrichting een democratischen stempel1 zoodat de hoofden der stammen enz4 in de volksvergaderingen over gewichtige zaken te beslissen hadden4 ,reeds onder dezen patriarchalen regeeringsvorm was er onderscheid tusschen burgerlke en godsdienstige belangen1 tusschen ,mozes en ,aaron1 tusschen schrvers1 en richters1 1 ter eene1 en priesters en levieten ter andere zde4 ,alleen in het opperste gerechtshof1 dat te ,jeruzalem gevestigd was en over zeer moeilke gevallen te oordeelen had1 hadden ook priesters zitting1 ,deut4 #ag3h-ac1 #ai3ag1 #ah4 ,onjuist is het daarom1 te zeggen1 dat onder ,israel kerk en staat n waren4 ,beide waren in wetten1 instellingen1 ambten1 ambtsdragers1 en ten deele zelfs in leden duidelk van elkaar onderscheiden1 cf4 ,hoedemaker1 ,kerk en ,staat in ,israel1 in het tdschrift ,troffel en ,zwaard #ahih bl4 #bjh-bcg4 ,de priesters moesten dienen in den tempel1 met de offeranden des volks tot ,god naderen1 aan het volk ,gods genade en zegen uitdeelen1 en het onderwzen in de wet1 ,lev4 #i3bb1 #aj3aa1 #ba3h1 ,num4 #f3bb1 #af3e1 ,ezech4 #dd3bc1 maar z moesten ook voor zichzelf offeren1 ,lev4 #i3g1 #af3f1 waren gebonden aan de wet1 ,deut4 #cc3aj1 ,jer4 #ah3ah en voor hun levensonderhoud van het volk afhankelk1 ,lev4 #bc3aj1 ,num4 #ah3h-cb enz4 ,ook hadden z geen geheime leer of kunst1 geen staatkundige of burgerlke macht1 geen hierarchische heerschapp2 een priesterstaat is ,israel nooit geweest1 de vrheid des volks was op alle manier tegenover den priesterstand gewaarborgd4 ,de profeten traden vr op1 hadden het woord ,gods te verkondigen1 moesten zonder sparen aan ,israel zne zonden bekend maken en volk en overheid ,gods oordeelen aanzeggen1 maar z hadden geen andere macht dan de macht van het woord4 ,vreemdelingen konden door de besndenis ,israel worden ingelfd1 ,ex4 #ab3dh1 en onreinen en melaatschen bleven burgers1 ook al werden z tdelk afgezonderd4 ,ondanks de scheuring had de godsdienstige eenheid des volks op zichzelve zeer goed kunnen blven bestaan4 ,maar het eigenaardige van ,israels inrichting bestond nu daarin1 dat al deze wetten1 ambten en instellingen door ,god gegeven en gehandhaafd werden2 ,israel was eene theocratie2 ,god was zn wetgever1 rechter en koning1 ,jes4 #cc3bb4 ,er was daarom op geen enkel gebied in ,israel plaats voor eene onafhankelke souvereiniteit2 ook de koning mocht geen despoot zn1 maar moest door ,god verkozen1 uit het midden der broederen genomen en aan ,gods wet gebonden worden1 ,deut4 #ag3ad-bj1 #a ,sam4 #aj3be4 ,boven alle ambten1 instellingen en personen stond de wet ,gods1 die heel het leven van ,israel regelde en door allen zonder onderscheid gehouden moest worden2 ,israel moest een heilig volk en een priesterlk koninkrk zn1 ,ex4 #ai3c1 ,deut4 #g3f4 ,daaruit vloeit voort1 dat1 zonder dat het onderscheid tusschen burgerlk en godsdienstig leven werd uitgewischt1 de overheid toch ook op haar terrein de wet ,gods had te handhaven4 ,afgoder1 beeldendienst1 toover1 ,godslastering1 ,sabbatschennis enz41 alle zonden tegen de eerste tafel1 werden daarom menigmaal met den dood gestraft1 ,ex4 #bb3ah1 #bj1 ,lev4 #bj3b1 #f1 #bg1 #bd3aa-af1 ,num4 #be3e1 #g1 ,deut4 #ac3a-e1 #ag3b-g1 #ah3i-ab1 #bj1 #a ,kon4 #ae3ab1 #ah3dj1 #b ,kon4 #i3g1 #bd1 #cc1 #aj3f1 #aa1 #ag1 #ahv41 #aa3ae1 #ab3b1 #ah3d1 #b ,chr4 #ae3ac1 #ag3f1 #bi3aj1 #ca3a1 #cd3e1 #cc4 ,de godsdienst was eene nationale zaak1 zonde was misdaad1 overtreding van de eerste tafel der wet was verbreking van het verbond4 ,maar daarb dient toch bedacht1 dat de wet slechts zeer weinige1 algemeene regelen gaf1 en de voltrekking der straf dikwerf aan ,god zelven overliet2 dat het dooden van de ,kananieten1 van ,agag1 van ,achabs huis op zichzelf staande gevallen waren1 dat ,jehu's ver veel verder ging dan het gebod ,gods1 dat de reformatie der koningen zich meest bepaalde tot het uitroeien der afgodsbeelden en tot herstel van den publieken dienst van ,jahveh1 dat ongeloof en ketter onder ,israel door geen inquisitie werden opgespoord en menigvuldig voorkwamen1 dat gewetensdwang ten eenenmale onbekend was1 dat vreemdelingen1 op voorwaarde van zich te onthouden van publieke schennis van ,israels godsdienst1 niet alleen geduld maar ook met voorkomendheid werden behandeld1 dat priesters en profeten nooit opwekten tot vervolging van de goddeloozen maar alleen hen vermaanden tot bekeering1 bv4 ook in ,ps4 #b3aj1 en van ,god zelven de staatkundige en godsdienstige overwinning van ,israel over al zne vanden verwachtten4 ,daarom kon ook1 toen ,israel meer en meer zne politieke zelfstandigheid verloor1 de godsdienstige gemeente blven bestaan en zich op eigene wze organiseeren4 ,al breidde de macht van priesters en hoogepriester na de ballingschap zich gaandeweg uit1 straks kregen z in farizen en schriftgeleerden gevaarlke concurrenten2 in de synagoge werd het godsdienstig leven zelfstandig1 niet alleen tegenover den staat1 maar ook tegenover tempel en priesterschap2 en heel dat leven werd meer en meer geconcentreerd om de wet1 wier onderwzing het hoofddoel der synagoge was1 ,mt4 #d3bc1 ,mk4 #a3ba enz4 ,hd4 #ae3ba1 #b ,tim4 #c3ae4 ,die wet1 of ruimer genomen1 de ,oudtest4 ,schrift was grondslag1 middelpunt1 bron van ,israels godsdienstig leven2 eene andere macht bezat het niet1 dan die er lag in dat ,woord4 ,vandaar dat het zich daaraan vastklemde met angstvallige nauwgezetheid en allen1 die er niet naar wilden leven1 door den ban 1 1 uit zn midden wegdeed en zonder of met anathematismen1 voor een td of voor goed buiten de gemeente sloot1 ,luk4 #f3bb1 ,joh4 #i3bb1 #ab3db1 #af3b4 ,cf4 ,schrer1 ,gesch4 d4 jd4 ,volkes im ,zeitalter ,j4 ,c4 ,,ii passim1 vooral #dbh f4 #b4 ,toen ,jezus1 komende tot het zne1 door de znen niet aangenomen werd1 organiseerde ,h zne discipelen tot eene 1 die hopend en ldend zne tweede komst en de overwinning van al zne vanden verbeiden moest4 ,deze gemeente toont in inrichting en cultus wel eenige overeenkomst met de synagoge1 maar is toch eene nog vrere en meer zelfstandige organisatie van het nieuwe leven1 dat ,christus aan het licht gebracht had4 ,immers kan er geen twfel over bestaan1 of ,christus zulk eene gemeente gesticht en haar eene zekere macht toebetrouwd heeft4 ,zelf toch spreekt ,h van haar als zoo hecht op eene rots gebouwd1 dat de poorten der hel niets tegen haar zullen vermogen1 ,mt4 #af3ah1 en voorts geeft ,h aan die gemeente ambten1 bedieningen1 instellingen1 gaven1 ,rom4 #ab3fv41 #a ,cor4 #ab-ad1 ,ef4 #d3aa1 die er alle op wzen1 dat z een eigen1 vr1 onafhankelk bestaan en eene zelfstandige inrichting heeft4 ,maar deze macht1 welke ,christus aan zne gemeente verleent1 draagt een bzonder karakter4 ,z bestaat in niets anders maar ook in niets minder dan in de macht der sleutelen1 die door ,christus het eerst aan ,petrus toebedeeld werd1 ,mt4 #af3ai4 ,nadat ,petrus eerst om zne beldenis van ,jezus' ,messianiteit eene rots was genoemd1 op welke ,christus zne gemeente zou bouwen1 stelde ,h hem daarna in vers #ai tot van het koninkrk der hemelen aan en droeg de sleutelen van dat rk aan hem over4 ,sleutelen zn een teeken van heerschapp1 ,jes4 #bb3bb1 ,luk4 #aa3eb1 ,openb4 #a3h1 #c3g1 #i3a1 #bj3a1 en duiden hier de macht van ,petrus aan1 om het koninkrk der hemelen te openen en te sluiten1 d4 i4 om te bepalen1 wie er in komen zal en wie niet4 ,zn oordeel toch zal ook in den hemel gelden2 wat h binden of ontbinden 7losmaken1 bevrden7 zal1 zal ook door ,god alzoo gerekend worden4 ,in deze woorden wordt aan ,petrus geen wetgevende macht geschonken1 maar wel eene oordeelende of richtende2 omdat h belder van ,jezus als den ,christus is1 heeft h in die beldenis een maatstaf om te bepalen1 wat tot de gemeente al dan niet behoort en dus al dan niet in het koninkrk der hemelen zal ingaan4 ,in ,mt4 #ah3ah krgt de gemeente in het algemeen de macht1 om een onboetvaardige als een heiden en tollenaar te beschouwen1 want haar oordeel is in de hemelen van kracht4 ,en in ,joh4 #bj3bd ontvangen al de apostelen1 op grond van de hun in vers #bb geschonken ,geestesgave1 de macht1 om der menschen zonden los te laten of vast te houden4 ,hieruit blkt duidelk1 dat de macht der gemeente en bepaaldelk van ,petrus en de apostelen bestaat in het uitspreken van een rechterlk oordeel over der menschen verhouding tot het koninkrk der hemelen naar den maatstaf van de beldenis van ,jezus als den ,christus en de gave des ,h4 ,geestes4 ,deze macht wordt in het ,n4 ,t4 telkens nader omschreven4 ,z is geen autoritaire1 onafhankelke1 souvereine heerschapp1 ,mt4 #bj3be1 #bf1 #bc3h1 #aj1 #b ,cor4 #aj3d1 #e1 #a ,petr4 #e3c1 maar een 1 4 ,hd4 #d3bi1 #bj3bd1 ,rom4 #a3a enz41 gebonden aan ,christus1 die alle macht heeft in hemel en op aarde1 ,mt4 #bh3ah1 die het eenige hoofd der gemeente is1 ,ef4 #a3bb en die als zoodanig alle gaven en ambten uitdeelt1 ,ef4 #d3aa2 gebonden aan zn ,woord en ,geest1 door welke ,christus zelf zne gemeente regeert1 ,rom4 #aj3ad1 #ae1 ,ef4 #e3bf1 en uitgeoefend in zn naam en kracht1 #a ,cor4 #e3d4 ,z is daarom wel eene macht1 eene wezenlke veelomvattende macht1 bestaande in de bediening van woord en sacrament1 ,mt4 #bh3ai1 in de opening en sluiting van het koninkrk der hemelen1 ,mt4 #af3ai1 in het vergeven of houden der zonden1 ,joh4 #bj3bj1 in het oefenen van tucht over de leden der gemeente1 ,mt4 #af3ah1 ,rom4 #af3ag1 #a ,cor4 #e3d1 #b ,thess4 #c3f1 ,tit4 #c3aj1 #b ,joh4 #aj1 #b ,tim4 #b3ag1 ,hebr4 #ab3ae-ag1 ,op4 #b3ad1 in het onderscheiden aller dingen1 #a ,cor4 #b3ae1 in het leeren1 vertroosten1 vermanen enz4 der broederen1 ,col4 #c3af1 in het aanleggen der gaven ten nutte van anderen1 ,rom4 #ab3d-h1 #a ,cor4 #ab3abv41 in het doen van wonderen1 ,mk4 #af3ag1 #ah enz4 ,maar al deze macht is geestelk1 zedelk van aard1 wezenlk onderscheiden van alle andere macht1 welke ,god aan menschen over menschen of over andere schepselen in gezin1 maatschapp1 staat1 kunst1 wetenschap geschonken heeft4 ,jezus toch is niet anders opgetreden dan als ,christus1 als profeet1 priester en koning2 een ander ambt heeft ,h niet bekleed1 eene andere betrekking heeft ,h niet waargenomen4 ,h was geen huisvader1 geen geleerde1 geen kunstenaar1 geen staatsman2 ,h heeft alle ordinantin en werken des ,vaders geeerbiedigd en kwam alleen1 om de werken des duivels te verbreken1 #a ,joh4 #c3h4 ,zn koninkrk had in deze wereld zn oorsprong niet1 ,joh4 #ah3cf4 ,en daarom erkent ,h alle overheid1 hoogepriester1 sanhedrin1 ,herodes1 ,pilatus enz41 betaalt ,h de belasting1 ,mt4 #ag3bd1 weigert scheidsrechter te wezen tusschen twee broeders1 die twisten over eene erfenis1 ,luk4 #ab3ad1 beveelt den keizer het zne te geven1 ,mt4 #bb3ba1 bestraft ,johannes1 die vuur wil doen nederdalen van den hemel1 ,luk4 #i3ee1 en ,petrus1 die ,malchus het oor afhouwt1 ,joh4 #ah3aj1 verbiedt dat zne jongeren voor zn naam en zaak strden met het zwaard1 ,mt4 #bf3eb4 ,het evangelie van ,christus bindt nooit den strd tegen de natuur als zoodanig aan1 het kwam niet om de wereld te veroordeelen maar te behouden1 ,joh4 #c3af1 #ag2 het laat huisgezin1 huwelk1 verhouding van ouders en kinderen1 van heeren en dienstbaren1 van overheid en volk onaangetast2 het vindt niets verwerpelks in zichzelve en alle schepsel goed1 indien het met dankzegging genomen wordt en geheiligd door het woord van ,god en door het gebed1 #a ,tim4 #d3d2 het laat een iegelk blven in de roeping1 in welke h geroepen werd1 #a ,cor4 #g3ab-bd1 #a ,thess4 #d3aa1 leert de overheid eerbiedigen1 ,rom4 #ac3a1 #a ,tim4 #b3b1 #a ,petr4 #b3ac1 en laat zelfs de slavern bestaan1 #a ,cor4 #g3bb1 ,philem4 #aa4 ,zelfs als het gebiedt1 ,gode meer te gehoorzamen dan den menschen1 predikt het alleen ldelk verzet1 ,hd4 #d3ai1 #e3bi4 ,maar desniettemin1 schoon van alle revolutie afkeerig1 is het des te meer op reformatie gesteld4 ,het bindt nooit tegen de natuur als zoodanig1 maar wel overal en altd1 op ieder terrein en tot in de verborgenste schuilhoeken toe tegen de zonde en de leugen den strd aan4 ,en zoo predikt het beginselen1 die niet langs revolutionairen maar langs zedelken en geestelken weg overal doorwerken en alles hervormen en vernieuwen4 ,terwl het naar ,jezus' bevel gepredikt moet worden aan alle creaturen1 ,mk4 #af3ae1 is het eene kracht ,gods tot zaligheid een iegelk die gelooft1 ,rom4 #a3af2 een tweesndend scherp zwaard1 dat doordringt tot de verdeeling der ziel en des geestes1 ,hebr4 #d3ab2 een zuurdeesem1 die alles doorzuurt1 ,mt4 #ac3cc2 een beginsel1 dat alles herschept2 eene macht1 die de wereld verwint1 #a ,joh4 #e3d4 #c4 ,deze apostolische leer van de kerkelke macht bleef geruimen td in de christelke kerk erkend4 ,het kwam eerst in de gedachte niet op1 dat de arme1 kleine gemeente nog eens eene wereldkerk zou worden1 die aan vorsten en volken de wetten voorschreef4 ,alwat men begeerde1 was1 om onder de heidensche overheid een gerust en stil leven te mogen leiden in alle godzaligheid en eerbaarheid4 ,maar toen de kerk tot aanzien en heerschapp kwam1 werd ook hare macht gansch anders opgevat4 ,de ontwikkeling van episcopaat en traditie1 van priester- en offeridee bracht mede1 dat de ordinatie als eene sacramenteele handeling werd beschouwd1 die1 door den bisschop verricht1 den ambtsgeest mededeelde en tot het voltrekken der kerkelke ceremonin recht en bevoegdheid schonk4 ,en hoewel de sleutelmacht1 in ,mt4 #af3ah aan ,petrus geschonken1 door combinatie met ,mt4 #ah3ah en ,joh4 #bj3bc in den eersten td van de vergeving der zonden verstaan werd1 ,cypr4 de unit4 eccl4 #d4 ,ep4 #ge1 #af1 kreeg z vooral door het sacrament der boete allengs een juridisch karakter4 ,de macht der kerk is daarom volgens ,rome tweerlei3 potestas ordinis en potestas jurisdictionis1 van welke de laatste dan weer in jurisdictio fori interni 7sacramentalis7 en fori externi 7legifera1 judiciaria en coactiva7 onderscheiden wordt1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #ci art4 #c4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #g1 #f4 ,conc4 ,vat4 ed4 ,lacensis col4 #egj4 ,klee1 ,kath4 ,dogm4 ,i #afb4 ,dieringer1 ,kath4 ,dogm4 #fai4 #gae4 ,liebermann1 ,inst4 ,theol4 ,i #bij4 ,simar1 ,dogm4 #eic4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #cag f4 ,schell1 ,kath4 ,dogm4 ,,iii #a ,s4 #cif4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,i #chj sq4 enz4 ,tot recht verstand van deze door ,rome aan de kerk toegekende macht dient het volgende in acht genomen te worden4 #a ,de potestas docendi wordt soms door latere theologen wel afzonderlk behandeld en komt natuurlk volgens ,rome ook wel aan de kerk toe4 ,maar eigenlk is z onderdeel van de potestas jurisdictionis4 ,de ,catech4 ,rom4 ,,ii #g1 #g zou kunnen doen vermoeden1 dat de potestas docendi onder de potestas ordinis thuis behoort1 omdat h zegt1 dat deze niet alleen inhoudt de macht1 om de eucharistie te bedienen1 sed ad eam accipiendam hominum animos praeparat et idoneos reddit2 maar het ,conc4 ,vatic4 ,,iv c4 #c4 #d brengt het magisterium uitdrukkelk onder de potestas jurisdictionis4 ,de bediening des woords is b ,rome rechtspraak1 culmineerende in de onfeilbare beslissingen van den paus2 z is geen prediking maar eene afkondiging van dogmata1 die als zoodanig het geweten binden1 tot geloof1 d4 i4 tot assensus verplichten1 en desnoods met dwang kunnen opgelegd worden1 ,richter-,dove-,kahl1 ,kirchenrecht #cje4 ,achelis1 ,prakt4 ,theol4 ,i #gi4 #b ,de potestas ordinis1 de macht1 om de sacramenten te bedienen1 is alleen verkrgbaar door het door den bisschop verleende sacramentum ordinis1 dat den ambtsgeest mededeelt en een character indelebilis indrukt1 en is daarom onverliesbaar1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #ci art4 #c2 zelfs ketters en scheurmakers1 die eens in ,rome door den bisschop geordend werden1 behouden deze macht1 z staat daarom ook los op zichzelve1 en is geheel onafhankelk van de bediening des woords4 ,het sacerdotium kan b ,rome ook zonder prediking van het evangelie bestaan4 ,si quis dixerit4441 sacerdotium444 non esse potestatem aliquam consecrandi et offerendi verum corpus et sanguinem ,domini et peccata remittendi et retinendi1 sed officium tantum et nudum ministerium praedicandi evangelium1 vel eos1 qui non praedicant1 prorsus non esse sacerdotes1 anathema sit1 ,conc4 ,trid4 sess4 #bc de sacr4 ordinis can4 #a4 #c ,in overeenstemming hiermede wordt b ,rome de vergeving der zonden niet geschonken in de prediking van het woord1 welke slechts praeparatoire beteekenis heeft1 maar in het sacrament1 hetwelk de genade in zich bevat en ex opere operato in den ontvanger instort4 ,bepaaldelk wordt z medegedeeld in den doop en voor de na den doop bedreven zonden in het sacrament der boete4 ,de tucht was n4l4 in de eerste christelke kerk zeer streng4 ,toen de ervaring leerde1 dat lang niet allen1 die ,christen geworden waren1 hunner roeping waardig wandelden en dikwerf vervielen in vleeschelke zonden en tdens de vervolgingen vooral ook in verloochening van het evangelie1 namen de vermaningen toe1 om1 vooral vr het gebruik des avondmaals1 in het midden der gemeente beldenis van zonden te doen1 ,did4 #d3ad1 ,clemens1 #a en #b ,cor4 passim4 ,over den terugkeer van zulke gevallenen en uitgeslotenen in den schoot der kerk ontstond een langdurige strd4 ,montanisme1 ,novatianisme en ,donatisme wilden voor zulke gevallenen1 bepaaldelk voor hen1 die zich schuldig gemaakt hadden aan verloochening1 moord of ontucht1 de deur der kerk sluiten en hen aan ,gods genade overlaten1 cf4 ,hebr4 #f3d-f1 #aj3bf1 #a ,joh4 #e3af4 ,maar ,hermas1 ,mand4 ,,iv #a1 zeide reeds in geval van echtbreuk1 dat er ne bekeering mogelk was4 ,in ,tertullianus' td werd al tusschen vergefelke en doodzonden onderscheid gemaakt2 de bedrvers der eerste ondergingen1 ook al werden z tdelk van de gemeente uitgesloten1 slechts eene castigatio1 geen damnatio1 ,tert4 de pudic4 #g2 die aan de laatste1 vooral aan afgoder1 echtbreuk of moord zich schuldig maakten1 werden b berouw toch als 't ware weer in den voorhof der kerk toegelaten4 ,de ontwikkeling van de katholieke kerkidee 7als heilsinstituut71 de concentratie aller kerkelke macht in den bisschop1 de leer van de verdienstelkheid der goede werken 7satisfactio1 meritum7 kwamen aan de wederopname van gevallenen en gebannenen door middel van boete ten goede4 ,de bisschop van ,rome1 ,callistus verkondigde in #bag1 dat h ook de zonden van ontucht b berouwhebbenden vergaf4 ,een concilie te ,carthago #beb stond aan alle gevallenen1 in geval van boetvaardigheid1 de reconciliatie of absolutie toe1 ,cypr4 ep4 #eg1 al moest de terugkeerende ook verschillende stadin doorloopen1 eer h in de volle gemeenschap der kerk opgenomen werd 71 1 1 74 ,en in #caf werden de ,donatisten veroordeeld1 die beweerden dat geen geexcommuniceerde of der excommunicatie waardige het sacrament bedienen kon1 ,moeller-v4 ,schubert1 ,kirchengesch4 ,i #if4 #acc4 #bgh4 #bih4 #ceh4 #dae en de daar aangeh4 litt4 ,in de boete1 die langzamerhand als een sacrament werd opgevat en in drie deelen bestond 7confessio oris1 contritio cordis en satisfactio operis71 schiep de kerk zich de mogelkheid1 om allen1 die na den doop in kleinere of grootere zonden gevallen waren1 weder in haar volle gemeenschap op te nemen4 ,z was eene secunda post naufragium tabula na den doop1 ,trid4 ,,iv c4 #b4 ,heel de tucht ging b ,rome in deze gesystematiseerde boete onder1 en deze boete werd een actus judicialis1 een rechtbank1 waarin de priesters zitten als praesides en judices1 de beldenis van de mortalia crimina aanhooren1 naar den maatstaf der libri poenitentiarii op casuistische wze de straf bepalen1 en in den naam van ,christus niet conditioneel en declaratorisch maar absoluut1 kategorisch en peremptoir de vergeving der zonden 7absolutie7 schenken4 ,dit juridisch karakter der boete komt ook nog daarin uit1 dat dit sacrament alleen mag bediend worden aan hen1 die gedoopt zn1 wl de kerk over niemand jurisdictie bezit dan wie door den doop onder haar macht staan2 dat de geloovigen dit sacrament slechts mogen ontvangen uit de hand van dien priester1 wiens subditi z naar kerkelke1 d4 i4 pauselke beschikking zn2 en dat hoogere geestelken1 bisschoppen enz4 en vooral de paus1 zich bepaalde1 ergerlke gevallen voorbehouden1 waarin z alleen oordeelen en beslissen kunnen1 zooals bv4 b de toepassing van ban en interdict over vorsten en landen in de ,middeleeuwen door de pausen1 ,conc4 ,trid4 ,,xiv4 ,cat4 ,rom4 ,,ii #e1 #cb sq4 #d ,om deze jurisdictie in foro interno te kunnen uitoefenen1 beweert de ,roomsche kerk voorts te bezitten de potestas jurisdictionis in foro externo 7potestas regiminis71 onderscheiden in potestas legislativa1 judiciaria en coactiva4 ,christus gaf toch aan de kerk1 opdat z aan haar roeping getrouw kon zn1 vooreerst eene wetgevende macht2 z mag binden en ontbinden1 verbieden of veroorloven1 zedelke verplichtingen opleggen of teniet doen2 en al wat z bepaalt1 is in den hemel van kracht2 het is evengoed alsof ,god zelf het beveelt2 het bindt daarom de gewetens en verplicht tot onvoorwaardelke gehoorzaamheid1 ,mt4 #af3ai1 #ah3ah1 ,joh4 #bj3ba1 #bc1 ,hd4 #ae3bg-bi1 #da1 #a ,cor4 #aa3d-g1 #ad3bf1 #b ,cor4 #h1 #aj3f1 #h1 #a ,tim4 #c1 ,tit4 #a3e1 ,hebr4 #ac3g1 #ag4 ,deze wetgevende macht sluit vanzelf de rechterlke in1 wl gene zonder deze niet zou kunnen bestaan2 ,christus gaf deze macht aan de gemeente in ,mt4 #ah3ae-ag en de apostelen oefenden haar uit1 ,hd4 #e3a-aj1 #a ,cor4 #e3c1 #aa-ac1 #a ,tim4 #e3ai1 #bj4 ,en eindelk heeft de kerk ook eene uitvoerende en dwingende macht1 en kan niet alleen geestelke straffen opleggen1 gelk ,donatisten1 ,waldenzen1 ,albigenzen enz4 beweerden1 maar ook tdelke en lichamelke1 en dat niet alleen op gezag of door middel van den staat1 maar ook zelve uit eigen autoriteit en rechtstreeks4 ,rome grondt deze macht op ,mt4 #af3ai1 #ah3ah1 #bh3ai1 #a ,cor4 #d3ah-ba1 #e3d-e1 #b ,cor4 #aj3f1 #h1 #ac3b1 #c1 #a ,tim4 #a3bj1 heeft ze menigmaal uitdrukkelk geleerd1 ,denzinger1 ,enchir4 symb4 et defin4 n4 #acfg4 #aedf4 #aegb4 ,conc4 ,vatic4 coll4 ,lac4 ,,vii #egj4 #egg1 en ook veelvuldig toegepast1 cf4 ,perrone1 ,prael4 ,theol4 ,lov4 #ahdc ,,vii #bge4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #cbb4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,i #cij enz4 #e ,eindelk leert ,rome1 dat deze kerkelke macht1 van alle aardsche macht wezenlk onderscheiden1 ten volle onafhankelk is en souverein4 ,wel zegt z1 dat deze macht ten opzichte van ,christus eene bedienende1 een ministerium is2 maar tegenover alle aardsche gezag en macht is z volkomen zelfstandig4 ,met deze leer van de onafhankelkheid der kerkelke macht sloeg z een gansch anderen weg in dan de kerk van het ,oosten4 ,daar werd door ,constantn1 ,theodosius en ,justinianus ,i de kerk hoe langer hoe meer een orgaan in den staat2 de keizer kon daarom met de kerk nog wel niet doen wat h wilde1 want h was aan het dogma gebonden1 en geen maar alleen 1 beschermer der orthodoxie1 doch h was toch evengoed als van den staat het regeerend hoofd der kerk4 ,in de ,russische kerk heerscht deze beschouwing nog thans4 ,in #agba legde ,peter de ,groote het opperbestuur over de kerk in handen van eene permanente ,heilige ,synode1 welke door het intermediair van den procurator aan den ,czaar gebonden is4 ,hoezeer de macht van den ,czaar in vergelking met die der ,byzantnsche keizers veelszins beperkt en verzwakt is1 is h het toch1 die door de ,synode de kerk regeert1 de godsdienstige aangelegenheden van zn volk regelt1 de mate van vrheid voor zne ,roomsche en ,protestantsche onderdanen bepaalt2 het orthodoxe dogma is in ,rusland nog altd in formeelen zin staatsrecht en ketter staatsmisdaad1 cf4 ,pobedonoszew1 ,streitfragen der ,gegenwart4 ,autor4 ,uebersetzung4 ,berlin #ahig4 ,herzog #e1 #dbe f4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,confessionskunde ,i #cgd-cic4 ,terwl alzoo in het ,oosten het ,cesareopapisme tot ontwikkeling kwam1 wist de kerk in het ,westen1 georganiseerd in den paus1 niet alleen hare zelfstandigheid te handhaven tegen maar menigmaal ook hare suprematie uit te breiden over den staat4 ,het keizerschap werd in ,karel den ,groote een ,christelk1 een ,roomsch instituut1 en was van dien td af menigmaal aan den paus ondergeschikt4 ,en dit was niet alleen practk maar werd ook hoe langer hoe meer theorie4 ,staat1 7gezin1 maatschapp1 kunst1 wetenschap1 al het aardsche7 en kerk verhouden zich volgens ,rome als natuur en genade1 vleesch en geest1 bonum naturale en bonum supernaturale1 het tdelke en het eeuwige1 het aardsche en het hemelsche4 ,gelk de maan haar licht ontvangt van de zon1 zoo hebben de vorsten hunne wereldlke macht aan den paus te danken1 die immers als stedehouder van ,christus alle macht heeft in hemel en op aarde1 7,alvarus1 ,pelagius e4 a472 of in elk geval heeft de paus als hoofd der ,christenheid ook summa potestas disponendi de rebus temporalibus omnium ,christianorum1 ,bellarminus1 de ,rom4 ,pontif4 ,v #f4 #g4 ,zelfs is een wereldlk gebied tot uitoefening van zn souvereine macht voor hem beslist noodzakelk4 ,al is de staat dan ook binnen zn eigen terrein vr en zelfstandig1 h is toch minder dan de kerk1 aan haar uitspraak gebonden en overal waar het geestelke in het natuurlke ingrpt1 aan de kerk onderworpen4 ,de staat moet ,christelk1 d4 i4 ,roomsch zn1 mag geen andere als de ware erkennen dan de ,roomsche1 en is verplicht1 indien de kerk het verlangt en het zelve niet doet1 om ketters te vervolgen en te straffen4 ,cf4 ,augustinus' brief aan ,vincentius contra ,donat4 et ,rogat4 de vi corrigendis haereticis1 id4 aan ,bonifacius de moderate coercendis haereticis1 voorts c4 ,epist4 ,parmeniani ,i #af4 ,contra literas ,petiliani1 vooral lib4 ,,ii4 ,contra ,gaudentii ,denatistarum episcopi epistolam ,i #bj ,,ii #ag4 ,thomas1 de regimine principum4 ,bellarminus1 de ,rom4 ,pontif4 ,v4 de membris eccl4 ,,iii4 ,hergenrther1 ,kath4 ,kirche und ,christl4 ,staat in ihrer geschichtl4 ,entw4 #ahgb4 ,hammerstein1 ,kirche und ,staat1 ,freiburg #ahhc4 ,stckl1 ,lehrb4 d4 ,philos4 ,,iii #dea-dhj4 ,cathrein1 ,moralphilosophie ,,ii #ebi f4 ,hansjakob1 ,die ,toleranz und die ,intoleranz der ,kath4 ,kirche #b;e ,aufl4 ,freiburg #ahii enz4 #d4 ,deze macht1 door ,rome aan de kerk toegekend1 culmineert en vindt ook den waarborg voor haar bestand en voortduur in de macht van den paus4 ,deze draagt toch volgens het ,conc4 ,vatic4 ,,iv c4 #c4 #d de volgende eigenschappen3 #a ,z is niet bloot een primatus honoris noch ook alleen een ambt van toezicht en leiding1 maar eene van de bisschoppen onafhankelke volmacht van wetgeving1 regeering en rechtspraak1 eene potestas jurisdictionis4 #b ,z is niet eene buitengewone1 tdelke1 maar eene gewone1 blvende macht1 welke ,god hem geeft en die h altd en niet slechts in enkele buitengewone gevallen uitoefenen kan4 #c ,z is eene onmiddellke1 zoowel naar oorsprong1 wl ,christus haar geeft1 als naar haar gebruik1 wl de paus haar niet alleen door de bisschoppen maar ook door zichzelf of zne legaten uitoefenen kan1 zonder verlof of volmacht van wie ook te vragen1 en dus met alle bisschoppen en geloovigen onmiddellk1 vr verkeeren kan4 #d ,z is niet eene beperkte1 maar eene plena et suprema potestas1 extensief zich uitstrekkende over de gansche kerk1 intensief alle macht bevattend1 welke tot leiding en regeering der kerk van noode is1 en volstrekt souverein1 aan geen leeken1 bisschoppen1 concilie1 maar alleen aan ,god onderworpen4 #e ,alle leden der kerk1 hetz afzonderlk of te zamen1 alle bisschoppen1 elk voor zichzelf of in synode en concilie vergaderd1 zn aan den paus volstrekte gehoorzaamheid verschuldigd1 niet alleen in zaken van geloof en zeden1 maar ook in die van tucht en regeering der kerk4 ,haec est catholicae veritatis doctrina1 a qua deviare1 salva fide atque salute1 nemo potest4 #f ,een deel van deze macht is het leerambt1 over hetwelk is bepaald1 dat de paus1 wanneer h ex cathedra spreekt1 door ,goddelken bstand onfeilbaar is4 ,na al hetgeen vroeger van de leer der ,schrift en de oudste kerkelke getuigenissen gezegd werd1 behoeft het geen betoog meer1 dat heel dit papale stelsel op een onschriftuurlken grondslag rust4 ,de consensus patrum1 n4l4 na ,irenaeus1 de leer en practk van pausen en concilin1 de overeenstemming der latere theologen1 gelk ze in de ,roomsche dogmatiek breeder uiteengezet worden1 bv4 b ,heinrich1 ,dogm4 ,,ii #cbc f4 kunnen dit gebrek niet vergoeden4 ,hoezeer dit pauselk gebouw door zne strenge eenheid dikwerf ook vele ,protestanten bekoort1 toch is het in diezelfde mate religieus en ethisch zwak1 als het politiek en juridisch imponeert4 ,immers #a aard en karakter der onfeilbaarheid zn onvoldoende bepaald4 ,rome is zoover niet durven gaan1 dat z aan den paus dezelfde onfeilbaarheid als aan de apostelen toeschreef4 ,dit lag en ligt wel op de ln4 ,men zou verwachten1 dat de apostelen aan de episcopi1 die z aanstelden1 en ,petrus bepaald aan den bisschop te ,rome de apostolische volmacht hadden meegedeeld4 ,maar dit is niet zoo4 ,de paus is onfeilbaar doch niet door inspiratie1 maar door assistentie des ,h4 ,geestes1 door eene bzondere zorge ,gods1 waardoor de kerk voor dwaling behoed en b de waarheid bewaard wordt4 ,en zne onfeilbaarheid bestaat niet daarin1 dat h nieuwe openbaringen ontvangt en eene nieuwe leer kan voordragen1 maar z bestaat alleen hierin1 dat h de door de apostelen overgeleverde openbaring getrouw bewaren en uitleggen kan4 ,en ook is z niet in dien zin te verstaan1 dat de door den paus ex cathedra gesproken woorden in letterlken zin ,gods ,woord zn1 maar alleen1 dat z dit zakelk bevatten1 ,heinrich1 ,dogm4 ,,ii #bbj-bde4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,i #faf4 #b ,ofschoon de onfeilbaarheid eene bzondere gave is1 is z toch aan den paus niet altd eigen1 en niet in zn persoon1 noch ook als schrver1 als redenaar1 als rechter1 als wetgever1 als bestuurder noch ook als wereldlk vorst1 bisschop van ,rome1 metropoliet van de kerkelke provincie van ,rome of als patriarch van het ,westen doch alleen als paus1 als hoofd der gansche kerk4 ,er heerscht hierover echter geen eenstemmigheid4 ,vooral met het oog op het geval van paus ,honorius gaven vroegere theologen en zelfs ,innocentius ,,iii1 b ,schwane ,d4 ,g4 ,,iii #ece1 toe1 dat de paus privatim in ketter kon vervallen1 en dan jure divino ex ipso facto als paus afgezet was 7,paludanus1 ,turrecremata1 ,alphonsus de ,castro1 ,sylvester e4 a47 of door een rechterlk vonnis van een concilie kon afgezet worden 7,cajetanus1 ,canus e4 a47 ,dit had echter zne bedenkelke zde en bracht de onbeperkte souvereiniteit en onschendbaarheid van den paus in gevaar4 ,daarom konden anderen1 zooals ,pighius1 ,bellarminus1 ,suarez e4 a4 zich beter vinden in de probabele en vrome meening1 dat de goddelke voorzienigheid den paus ook persoonlk voor ketter bewaren zal1 ,heinrich1 ,dogm1 ,,ii #beg4 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #dej4 #c ,het ,vaticanum zegt met eene misschien het eerst door ,melchior ,canus1 b ,schwane ,d4 ,g4 ,,iv #cjb1 gebezigde uitdrukking1 dat de paus onfeilbaar is1 wanneer h ex cathedra spreekt4 ,dit schnt een grens te trekken1 maar is practisch een zeer onbruikbare maatstaf4 ,want het systeem eischt1 dat niemand uitmaken kan1 of een paus ex cathedra gesproken heeft1 dan alleen de paus zelf4 ,en zoo heeft een paus het altd in zne hand1 om eigen uitspraken of die van andere pausen te verwerpen1 door te zeggen1 dat z niet1 of ook om ze bindend te verklaren1 door te zeggen1 dat z wel ex cathedra gesproken zn4 ,en zelfs kan h later zeggen1 dat h of een voorganger1 meenende ex cathedra gesproken te hebben1 het toch feitelk niet gedaan heeft4 #d ,het onfeilbare leerambt is een onderdeel van de plena et suprema potestas jurisdictionis in universam ecclesiam4 ,wel verklaart het ,vaticanum1 sess4 ,,iv c4 #c1 niet uitdrukkelk1 dat de paus b het uitoefenen van deze gansche macht ten allen tde onfeilbaar is4 ,maar het zegt toch1 dat ten haren aanzien cujuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles1 tam seorsim singuli quam simul omnes1 officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur1 non solum in rebus1 quae ad fidem et mores1 sed etiam in iis1 quae ad disciplinam et regimen ecclesiae pertinent4 ,of de paus in dit alles dus feilbaar of onfeilbaar z1 allen hebben zonder onderscheid1 zender eenig recht van critiek1 7neque cuiquam de ejus licere judicare judicio7 onvoorwaardelk aan den paus te gehoorzamen1 en dat b niet minder dan hunner zielen zaligheid4 #e ,de onfeilbaarheid wordt in het ,conc4 ,vatic4 sess4 ,,iv c4 #d wel uitdrukkelk alleen aan den paus toegekend1 als h ex cathedra spreekt en als herder en leeraar aller ,christenen doctrinam de fide vel moribus ab universa ecclesia tenendam definit4 ,maar er is hier volstrekt niet uit af te leiden1 dat h het anders niet is4 ,hoe zou anders in c4 #c ook b zaken van tucht1 regeering1 rechtspraak1 absolute en onvoorwaardelke gehoorzaamheid aan den paus kunnen geeischt zn8 ,maar hoe dit z1 in zaken van geloof en zeden is de paus zeker onfeilbaar4 ,en wat hiertoe behoort1 werken de ,roomsche theologen nader uit4 ,onfeilbaar is de paus1 als h handelt over de waarheden der openbaring in de ,schrift1 over de waarheden der traditie1 over de waarheden der goddelke instellingen1 sacramenten1 kerk1 kerkelke inrichting en regeering1 over de waarheden der natuurlke openbaring4 ,maar ook hiermede is de grens zner onfeilbaarheid nog lang niet bereikt4 ,om in dit alles onfeilbaar te zn1 moet h het ook zn1 zeggen de theologen1 in het oordeelen over de bronnen der geloofswaarheden en in de uitlegging daarvan1 dat is in de vaststelling van het gezag der ,schrift1 der traditie1 der concilin1 der pausen1 der patres1 der theologen2 in het gebruik maken en aanwenden van natuurlke waarheden1 voorstellingen1 begrippen en uitdrukkingen2 in het beoordeelen en verwerpen van dwalingen en ketteren1 in het constateeren zelfs van de facta dogmatica2 in het verbod van boeken1 in zaken van discipline1 in de approbatie van orden1 in de canonisatie van heiligen enz4 ,geloof en zeden omvatten schier alles1 en al wat de paus daarover zegt1 is onfeilbaar4 ,de term ex cathedra trekt feitelk hoegenaamd geen grens4 ,want deze uitdrukking geeft toch niet te kennen1 dat alleen die uitspraken onfeilbaar zn1 waarb het ex cathedra letterlk vermeld wordt1 want dan waren alle vroegere pauselke bepalingen daarvan uitgesloten4 ,ze duidt dus alleen iets zakelks aan4 ,maar wie maakt dan uit1 of de paus ex cathedra spreekt8 ,practisch en door het volk zal zne uitspraak altd als onfeilbaar worden opgevat1 al was het alleen uit vrees1 dat men eventueel eens eene onfeilbare uitspraak verwerpen zou4 ,en theoretisch kan alleen de paus onfeilbaar zeggen1 wanneer h ex cathedra1 onfeilbaar spreekt1 ,heinrich1 ,dogm4 ,,ii #eed-fed4 ,bovendien1 waarom is de paus onfeilbaar8 ,omdat h het zelf verklaart8 ,maar dat is een circulus vitiosus4 ,omdat het concilie het verklaart8 ,maar het concilie is feilbaar1 ook in deze verklaring4 ,waar is dus voor den ,roomschen ,christen de zoo hooggeroemde zekerheid8 #f ,het ,vaticanum heeft het resultaat opgemaakt van een lang historisch proces4 ,in den eersten christelken td waren alle apostelen1 alle gemeenten en ook alle episcopi elkander gelk in rang2 hoogstens was er een primatus homoris maar in geenerlei opzicht een primatus jurisdictionis4 ,maar allengs wist de kerk en de bisschop te ,rome alle andere kerken en bisschoppen aan zich te onderwerpen4 ,toch bleef de zelfstandigheid der laatsten binnen eigen kring nog lang tot op zekere hoogte bewaard4 ,tegen het einde der #ac;e eeuw komt de controvers op over de verhouding van de bisschoppelke en de pauselke macht1 ,schwane ,d4 ,g4 ,,iii #edi4 ,sommigen trachten dan nog de zelfstandigheid der eerste in dien zin te handhaven1 dat de bisschop1 schoon ondergeschikt aan den paus1 toch de hem binnen zn kring toekomende macht van ,god1 ex jure divino1 ontvangen heeft en door den paus slechts als drager dier macht aangewezen wordt2 zoo ,henricus van ,gent1 ,alphonsus de ,castro1 bisschop van ,brugge #aeeh1 ,vitoria1 #adhj-aedd1 vader der neoscholastiek aan de hoogeschool te ,salamanca1 ,petrus ,guerrero1 bisschop van ,granada en vele andere ,spaansche en ,fransche bisschoppen op het concilie te ,trente1 die in den #g;en canon der #bc;e zitting de woorden wilden opgenomen hebben3 episcopos jure divino institutos presbyteris esse superiores1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iv #bib f4 ,er ontstonden op het concilie over deze quaestie de heftigste debatten1 die heel den winter van het jaar #aefb en tot over het midden van het volgende jaar voortduurden4 ,den #ae;en ,juli #aefc werd in can4 #f-h de bisschoppelke macht wel nader omschreven1 maar de vraag1 of z ex jure divino dan wel ex jure ecclesiastico was1 werd met opzet onbeslist gelaten4 ,er stond dan ook aan de andere zde eene sterke part1 met ,lainez1 den ,jezuitengeneraal aan het hoofd1 die beweerde1 dat de bisschop de potestas ordinis wel onmiddellk van ,god ontving1 maar de potestas jurisdictionis alleen verkreeg door vre overdracht van de zde van den paus2 deze laatste was dus in zooverre de jure ecclesiastico1 en kon door den paus naar welgevallen beperkt1 gewzigd of ontnomen worden1 want de paus had zne volle macht over de gansche kerk alleen en onmiddellk van ,god4 ,dit gevoelen won na ,trente door den invloed der ,jezuiten hoe langer hoe meer veld1 het behaalde over het ,gallikanisme de zegepraal en werd op het ,vaticaansch concilie tot een dogma verheven4 ,wel wordt er in sess4 ,,iv c4 #c gezegd1 dat de macht van den paus volstrekt geen inbreuk maakt op de ordinaria ac immediata potestas jurisdictionis der bisschoppen maar deze veeleer bevestigt1 versterkt en handhaaft2 doch de paus heeft de volle1 gansche wetgevende1 regeerende en rechtsprekende macht over heel de kerk1 h kan zonder iemands tusschenkomst of bemiddeling vrelk verkeeren 7communicare7 met al de herders en kudden der gansche kerk1 en allen zn zonder onderscheid en onvoorwaardelk aan hem onderworpen4 ,bisschoppen1 concilin1 heel de kerk1 alle geloovigen zn feilbaar uit zichzelven en alleen onfeilbaar met en door hem4 ,de paus is de wortel1 de vastheid1 het fundament van de eenheid1 autoriteit en onfeilbaarheid van bisschoppen1 concilin1 kerkvaders1 theologen1 van alle geloovigen en van heel de kerk4 ,h alleen ontvangt alle macht en gezag en onfeilbaarheid rechtstreeks van ,god4 ,eene enkele uitdrukking herinnert nog aan de oude1 katholieke opvatting2 zoo bv4 als in het ,conc4 ,vatic4 ,,iv c4 #d gezegd wordt1 dat de paus ea infallibilitate pollere1 qua divinus ,redemptor ecclesiam suam in definienda doctrina de fide vel moribus instructam voluit1 maar onmiddellk wordt daaruit juist afgeleid1 dat de definitiones van den paus ex sese en niet ex consensu ecclesiae onfeilbaar zn4 #g ,nog verder gaat deze macht van den paus4 ,ofschoon de pausen tot de #h;e eeuw toe onderdanen van het ,romeinsche keizerrk waren en hun geestelk ambt hoegenaamd niet het bezit van wereldlke macht insloot1 toch is al spoedig in de ,roomsche kerk de gedachte opgekomen1 dat de paus1 om op geestelk gebied onafhankelk te kunnen zn1 ook in het wereldlke souverein moest wezen4 ,en na de opheffing van den kerkelken staat in #ahgj is deze gedachte nog meer op den voorgrond getreden en met sterker nadruk uitgesproken4 ,pius ,,ix en ,leo ,,xiii hebben niet nagelaten1 telkens te verklaren1 dat de paus als universeel bisschop niet onderdaan van een bzonder vorst kan zn noch eene bepaalde nationaliteit kan dragen1 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,i #feg1 ,hase1 ,prot4 ,polem4 #bed2 en hunne uitspraken binden de ,roomsche geloovigen4 ,al is de idee van een kerkelken1 van een priesterstaat1 geheel uit den td2 al doet de existentie van zulk een staat aan de eenheid van ,italie tekort2 al kan de paus niet kerkelk opperhoofd en wereldlk souverein tegelk zn1 zonder dat kerk of staat of beiden daarb schade lden2 al heeft de geestelke macht de politieke souvereiniteit volstrekt niet noodig2 al heeft de paus eeuwenlang geen politiek gebied gehad en al heeft h na den overigens op zichzelf onrechtmatigen roof van den kerkelken staat in #ahgj aan invloed niet verloren1 evenmin als de duitsche bisschoppen1 sedert z opgehouden hebben rksvorsten te zn2 al is de onafhankelkheid van den paus tegenover den koning van ,italie door de garantie van #ac ,mei #ahga en door de macht der ,roomsche vorsten en volken meer dan voldoende gewaarborgd2 dit alles doet er weinig toe1 ,rome laat den eisch niet varen1 dat de paus weer worde wereldlk vorst4 ,dit is echter nog maar een gering deel van den ganschen eisch4 ,met beroep op ,mt4 #bh3ah en ,luk4 #bb3ch en in navolging van ,bonifacius ,,viii in de bul ,unam ,sanctam zn vele ,roomschen nog veel verder gegaan en hebben gezegd1 dat de paus de eigenlke souverein van heel de wereld is en de wereldlke macht naar zn welgevallen overdraagt aan vorsten en koningen als zne ministri en vicarii4 ,dit was velen echter al te kras4 ,z bestreden de meening1 dat de paus souverein is over het ongeloovig deel der wereld1 want ,christus vertrouwde aan ,petrus alleen de zorg over de schapen toe1 en die buiten zn1 oordeelt ,god2 ook was de paus niet wereldlk vorst over de christelke volken1 want nergens werd zulk eene politieke macht aan den paus opgedragen1 en ,christus gaf aan ,petrus alleen de sleutels van het hemelrk2 de paus heeft zelfs geen temporalis jurisdictio noch wereldlke macht directe of jure divino1 want ,christus is een geestelk koning en heeft een geestelk rk4 ,maar al verwierpen dezen alzoo de directe wereldlke macht1 z bleven toch spreken van eene potestas indirecta en kenden aan den paus niet bloot eene potestas directiva in wereldlke zaken toe1 doch ook in het belang van het rk ,gods eene summa potestas disponendi de rebus temporalibus omnium ,christianorum2 want het weiden der schapen eischt ook macht over de wolven4 ,de wereldlke macht is immers aan de kerk onderworpen gelk het lichaam aan den geest2 ongeloovige vorsten1 die hun onderdanen tot ketter verleiden1 mogen weerstaan en afgezet worden2 christelke vorsten zn als zoodanig aan ,christus onderworpen1 moeten het geloof bevorderen en de kerk beschermen2 gelk ook vele koningen in de dagen des ,o4 ,test4 en in de geschiedenis der kerk gehandeld hebben1 ,bellarminus1 de ,rom4 ,pontif4 lib4 ,v4 ,maar ook b deze theorie der potestas indirecta behoudt de paus het recht1 om in het belang van het koninkrk ,gods van alle vorsten onbepaalde gehoorzaamheid te eischen1 ingeval van ongehoorzaamheid hen af te zetten en de onderdanen van hun eed van gehoorzaamheid te ontslaan1 niet-roomsche volken en landen aan roomsche vorsten toe te wzen1 politieke wetten en rechten krachteloos te verklaren enz4 ,ook al geven vele ,roomschen er tegenwoordig den schn aan1 alsof al deze rechten den pausen alleen tdelk en toevallig in de ,middeleeuwen toekwamen1 de ,syllabus van #ahfd verklaart in n4 #bc uitdrukkelk1 dat de pausen en concilin nooit de grenzen hunner macht overschreden noch rechten der vorsten zich aangematigd noch ooit b beslissing in zaken van geloof en zeden gedwaald hebben4 ,de uitoefening der rechten moge door de omstandigheden geschorst zn1 er is geen twfel aan1 dat de rechten zelve onvervreemdbaar zn4 ,rome verandert niet4 ,cf4 ,fr4 v4 ,schulte1 ,die ,macht der rmischen ,ppste ber ,frsten1 ,lnder1 ,vlker und ,individuen #cte ,aufl4 ,giessen #ahif4 #h ,uit dit alles blkt de allesbeheerschende plaats1 welke de paus in het leven van den ,roomschen ,christen inneemt4 ,de ,roomsche kerk is eene monarchie1 een rk1 een staat met een geestelk vorst aan het hoofd4 ,van de dagen van ,augustinus af wordt de kerk b voorkeur als een staat en een rk voorgesteld1 waarin alle dogmata als wetten en rechten gelden1 die de menschen binden b de zaligheid hunner ziel4 ,bonifacius ,,viii zeide daarom van den paus1 dat h jura omnia in scrinio pectoris sui censetur habere1 b ,schulte t4 a4 p4 #ff4 ,de regeering in dezen staat is absoluut monarchaal2 na het concilie van #ahgj is z zelfs niet meer1 gelk men vroeger zeide1 door de aristocratie der bisschoppen getemperd2 want de bisschoppen zn feilbaar1 en ontleenen aan hem hunne macht2 ja1 volgens de uitdrukkelke bepaling van het ,vaticanum kan de paus met alle herders en kudden onmiddellk verkeeren en dus1 met algeheelen voorbgang van den bisschop1 direct iederen priester1 iederen kapelaan aanstellen of ontslaan1 elk proces beslissen1 elken leek onmiddellk kastden enz41 de bisschoppen zn van de souvereiniteit in eigen kring principieel ten eenenmale beroofd4 ,ook is deze monarchale regeering van den paus in beginsel niet meer constitutioneel1 want ,schrift en traditie zn aan zne onfeilbare uitlegging onderworpen2 la tradizione son io1 zeide daarom ,pius ,,ix tot den kardinaal ,guidi1 b ,schulte t4 a4 p4 #hj2 de paus bepaalt1 indien noodig1 wat leer van ,schrift en traditie is4 ,door zne onfeilbaarheid is de paus in de ,roomsche kerk de eenige1 absolute souverein1 bron van alle kerkelke en zelfs direct of indirect van alle wereldlke macht4 ,daarom heet h sedert de #i;e eeuw in onderscheiding van alle andere bisschoppen ,papa1 ,schwane ,d4 ,g4 ,i #edc1 niet maar opvolger en plaatsvervanger van ,petrus doch vicarius ,christi1 vicarius ,dei1 ,schwane ,,iii #ecf4 #ech1 pater spiritualis omnium patrum1 imo omnium fidelium1 hierarcha praecipuus1 sponsus unicus1 caput indivisum1 pontifex summus1 fons et origo1 regula cunctorum principatuum ecclesiasticorum1 ,bonav4 ,brevil4 ,,vi #ab4 ,de paus is de kerk1 is het ,christendom1 is het ,godsrk zelf4 ,le pape et l'glise1 c'est tout un1 zeide ,fr4 de ,sales4 ,ubi papa1 ibi ecclesia4 ,het primaat van den paus is summa rei christianae1 ,bellarminus1 de ,rom4 ,pontif4 in de voorrede4 ,zonder paus geen kerk1 geen ,christendom1 ,veuillot b ,hase1 ,prot4 ,polemik #ahg4 ,onderwerping aan den paus is voor alle menschen noodzakelk ter zaligheid1 7,bonifacius ,,viii74 ,de paus is middelaar der zaligheid1 de weg1 de waarheid en het leven4 ,er ontbreekt nog maar aan1 dat h aangebeden wordt1 maar ook dat is eene quaestie van td1 ,harnack ,d4 ,g4 ,,iii #feb4 ,inderdaad1 ,scheeben-,atzberger1 ,dogm4 ,,iv #a ,s4 #dbg zegt het terecht1 indien het primaat van den paus niet ,gods werk is1 dan is het eene blasphemische und diabolische ,usurpation4 ,cf4 ,luther1 von dem ,papstthum zu ,rom4 #aebj1 cf4 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #cag4 ,art4 ,smalc4 #d en ,tract4 de potestate et primatu papae1 b ,mller1 ,symb4 ,b4 #cjf4 #cbh4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv c4 #d-aa4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus1 ,i lib4 #c4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,ii lib4 #b4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #gge sq4 ,id4 ,disp4 ,,ii #fhd-hhb4 ,id4 ,desperata ,causa ,papatus1 ,amst4 #afce4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,loc4 #gb1 #b4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #af-bj4 ,id4 de necessaria secessione nostra ab eccl4 rom4 vooral disp4 #e3 de tyrannide romana4 ,moor1 ,comm4 ,,vi #aie sq4 ,j4 von ,dllinger1 ,das ,papstthum4 ,neubearbeitung von ,janus1 ,der ,papst und das ,concil1 von ,j4 ,friedrich1 ,mnchen ,beck #ahid4 ,langen1 ,das ,vatik4 ,dogma von dem ,universalepisc4 u4 der ,unfehlb4 des ,papstes1 #c ,theile1 ,bonn #ahga-gc4 ,dr4 ,w4 ,joos1 ,die ,bulle ,unam ,sanctam und das ,vatik4 ,autorittsprinzip1 #b;e ,aufl4 ,schaffh4 #ahig4 ,bungener1 ,pape et concile au #ai;e sicle1 ,paris #ahgj4 ,gladstone1 ,rome and the newest fashion in religion #ahge4 ,hase1 ,handbuch der ,prot4 ,polemik1 ,leipzig #ahia4 ,tschackert1 ,evang4 ,polemik gegen die rm4 ,kirche1 ,gotha #ahhe4 ,d4 ,snder1 ,rome's voornaamste leerstellingen en bedoelingen voor den protestant toegelicht4 ,gor4 #ahij4 ,het dogma van de onfeilbaarheid van den paus enz41 uit het ,duitsch door ,d4 ,snder1 ,rott4 #ahii4 #e4 ,tegen deze ontaarding der kerkelke macht kwam de ,reformatie in verzet4 ,z beleed weer1 dat de kerk eene communio sanctorum was1 en dat z van ,christus eene macht had ontvangen1 welke van die in den staat wezenlk onderscheiden was4 ,christi ,reich is nicht ein leiblich oder weltlich1 irdisch ,regiment1 wie andere ,herren und ,knige auf ,erden regieren1 sondern ein geistlich1 himmlisch ,regiment1 das da gehet nicht ber zeitlich ,gut1 noch was dies ,leben betrifft1 sondern ber ,herzen und ,gewissen1 wie man vor ,gott leben soll1 seine ,gnade erlangen1 ,luther b ,sohm1 ,kirchenrecht #dfd1 #dhh1 cf4 verder ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #dhf f4 #eec f4 ,evenzoo maakte ,calvn tusschen kerk en staat onderscheid als tusschen ziel en lichaam1 het toekomstige en het tegenwoordige leven en schreef aan de kerk eigen ambten1 macht en jurisdictie toe1 ,inst4 ,,iv #a-aa4 #bj1 cf4 ,lobstein1 ,die ,ethik ,calvins #ahgg ,s4 #aae f4 ,de macht der kerk bestond daarom niet in eenig corpus juris canonici1 dat door ,luther te ,wittenberg den #aj;e ,december #aebj in het openbaar verbrand werd1 maar enkel en alleen in de bediening van ,gods woord4 ,wl ,christus het eenige hoofd der kerk is1 kan en mag in de kerk alleen het woord ,gods heerschen1 niet door dwang maar alleen door liefde en vre gehoorzaamheid1 ,luther b ,sohm1 ,kirchenrecht #dfd4 #dfh2 de bediening van woord en sacrament is de eenige vorm van kerkregiment1 het inbegrip van alle kerkelke macht1 de gansche sleutelmacht1 welke dan echter ook volgens de ,lutherschen wettige roeping1 gehoorzaamheid aan de opzieners1 beoordeeling van leer en leven1 oefening van tucht1 uitsluiting der goddeloozen uit de gemeente enz4 insloot1 ,conf4 en ,apol4 ,aug4 art4 #ad4 #bj4 #bh ,smalc4 art4 de potestate et primatu papae4 ,sohm heeft dit onderscheid in de macht1 welke door ,rome en door ,luther aan de kerk toegekend wordt1 helder in het licht gesteld4 ,wel is waar gaat h te ver1 als h1 in de meening1 dat alle recht dwang1 menschelke heerschapp en aardsche macht is1 alle kerkrecht met het wezen der kerk in strd acht1 cf4 ,rutgers1 ,het kerkrecht1 inzoover het de kerk met het recht in verband brengt1 ,amst4 #ahid4 ,maar toch toont h duidelk aan1 dat het groote verschil over de macht der kerk tusschen ,rome en het ,protestantisme samenhangt met de politieke1 juridische of de geestelke1 ethische opvatting van het ,christendom4 ,en h erkent zelf menigmaal1 dat de gemeente van ,christus1 ofschoon eene gemeenschap van heiligen1 toch orde eischt1 reeds in den eersten td zekere orde bezat1 #ea f41 en ook volgens ,luther en de ,lutherschen zonder ambt1 wettige roeping1 zielzorg1 tucht1 ban1 regeering niet kan bestaan1 #dga4 #dgf4 #dhf4 #did4 #eai f4 ,alle macht in de kerk is rechtstreeks of zdelings bediening des woords2 alle regeling1 die z maakt1 is daaraan ondergeschikt en dienstbaar4 ,zoo verstonden het ook de ,gereformeerden2 alle macht in de kerk berust oorspronkelk b ,christus1 die door ,god is gezalfd tot koning over ,sion1 en draagt daarom een geestelk karakter1 want zn koninkrk is niet van deze wereld4 ,voor zoover ,christus b de uitoefening dier macht zich van organen bedient1 zn deze niet zelfstandig1 onafhankelk1 souverein1 maar aan ,hem1 d4 i4 aan zn woord gebonden4 ,alle ambt in de gemeente van ,christus is een 1 ministerium1 zonder wetgevende1 rechtsprekende en uitvoerende macht in zichzelf1 maar alleen kunnende bedienen1 wat in het woord van ,christus vervat en opgesloten ligt4 ,feitelk is er dus in de kerk geen andere macht dan de sleutelmacht1 de bediening van woord en sacrament1 die dan echter gewoonlk wederom onderscheiden werd in potestas doctrinae1 potestas disciplinae en potestas ordinis of regiminis1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv c4 #h-ab4 ,martyr1 ,loci ,comm4 #dje sq4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vii #aj sq4 ,junius1 theses theol4 #df4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii #bi sq4 enz4 ,al was er zoo in de grondgedachten eenstemmigheid1 toch kwam er b de uitwerking en toepassing tusschen ,lutherschen en ,gereformeerden spoedig een belangrk verschil voor den dag4 ,ten eerste nam ,luther uit de ,roomsche kerk de ambtelke bediening van het woord aan den enkele over en was alzoo op handhaving der biecht gesteld4 ,ofschoon h de prediking van het evangelie opvatte als vergeving der zonden1 also dass ein christlicher ,prediger nimmer das ,maul aufthun kann1 er muss eine ,absolution sprechen1 ,sohm t4 a4 p4 #dhh1 toch was hem dit niet genoeg2 de absolutie moest ook door den pastor individueel in de wel niet noodzakelke maar toch hoogst nuttige biecht worden toegepast1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #ebh4 ,caspari1 art4 ,beichte in ,herzog4 ,conf4 ,aug4 #aa4 #be en ,apol4 ,conf4 ,catech4 minor ,i #e4 ,appendix ,i ad ,catech4 maj4 ,art4 ,smalc4 ,,iii #h4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xv #ig-aag4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #ehd4 #eih4 ,harnack1 ,prakt4 ,theol4 ,,ii #dfc f4 en daar aangeh4 litt4 ,gandert1 ,zur ,revision des ,beichtwesens in der ev4 ,kirche1 ,wittenberg #ahih4 ,maar deze private biecht stuitte op onoverkomelke moeilkheden1 op het onvoldoend getal herders1 op het biechtgeld1 op de onzekere beteekenis der absolutie enz41 en kwam allengs in onbruik4 ,hoewel nu de ,gereformeerden het elkander belden van de misdaden nuttig vonden1 lieten z de ambtelke bediening van het woord en dus ook de verkondiging van de vergeving der zonden1 d4 i4 de absolutie alleen plaats hebben in de openbare vergadering der geloovigen1 hielden van de biecht als kerkelke instelling alleen de geregelde of somtds b de voorbereiding tot het avondmaal gebruikelke beldenis van zonden over1 en vervingen overigens de private biecht door het persoonlk huisbezoek1 ,zwingli b ,zeller1 ,das theol4 ,system ,zwingli's #aec4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #d4 ,,iv #a1 #bb4 ,martyr1 ,l4 ,c4 #bgd4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus ,,iii #dha4 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #caf4 ,m4 ,vitringa ,,iii #abg sq4 ,biesterveld1 ,het ,huisbezoek1 ,kampen #aijj4 ,ten tweede had de tucht in de ,luthersche kerk een ander verloop dan in de ,gereformeerde4 ,luther zelf wenschte wel terdege toepassing van tucht in de gemeente van ,christus2 ofschoon h den ,roomschen ban verwierp en alle burgerlke straf uit de kerkelke tucht verwderde1 toch was zulk eene gemeente zn ideaal1 die na herhaalde vermaning het booze uit baar midden wegdeed1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #ecj f4 #efj f4 ,herzog #h1 #ad4 #ac1 #ehh4 ,th4 ,harnack1 ,prakt4 ,theol4 ,,ii #dig f4 ,dieckhoff1 ,luthers ,lehre v4 d4 kirchl4 ,gewalt1 ,berlin #ahfe1 de ,luthersche beldenisschriften b ,mller1 ,s4 #fd4 #aeb4 #afe4 #bhh4 #cbc4 #cdj4 #cdb4 ,maar het ontbreken van het presbyterambt en de uitoefening van de kerkelke tucht alleen door den pastor leidde tot zulke misbruiken1 dat z weldra geheel teniet ging en voorzoover z bleef1 aan de gemengde consistorin werd overgelaten4 ,practisch gaf dit hetzelfde resultaat1 als de leer van ,zwingli1 ,erastus1 de ,remonstranten1 de ,rationalisten en vele nieuwere theologen1 volgens welke de gemeente hare macht tot tuchtoefening1 sedert de overheid christelk is geworden1 aan deze heeft afgestaan4 ,daarentegen was voor ,calvn de kerkelke tucht eene levensquaestie2 voor het recht der kerk1 om het booze uit haar midden weg te doen1 streed h in ,genve twintig jaren lang2 h verwierf het eerst in het jaar #aeee1 ,choisy1 ,la thocratie ,genve #aff4 ,tucht mocht niet de ziel der kerk zn1 z was er toch de zenuw van4 ,en deze beschouwing van de plichtmatigheid1 noodzakelkheid en nuttigheid der kerkelke tucht werd het eigendom der ,gereformeerden1 en onderscheidde hen van ,roomschen en ,lutherschen aan de eene zde1 maar anderzds ook van ,anabaptisten en ,mennonieten1 die door hun tegenstelling van natuur en genade den ban soms overdreven streng toepasten en er zn geestelk karakter aan ontnamen4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ab4 ,martyr1 ,l4 ,c4 #daa4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #gcf4 ,junius1 ,theses ,theol4 #dg4 ,bucanus1 ,instit4 theol4 #eha4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #f4 ,synopsis pur4 theol4 #dh4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #cb4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,xvi #gi-hg4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iv #hda sq4 ,conf4 ,gall4 #bg4 ,belg4 #bi4 ,cat4 ,heid4 #hc-he4 ,helv4 ,,ii #ah enz4 ,ten derde werd de verhouding van het ,christendom tot het natuurlke leven door ,luther anders dan door ,calvn bepaald4 ,alle ,hervormers gingen daarin saam1 dat z het natuurlke leven bevrdden van den druk en de macht der kerk1 die b ,rome met het ,christendom samenvalt1 als een supranatureel toevoegsel aan de natuur toekomt doch daaronder overigens aan dat natuurlke leven eene groote speelruimte gunt4 ,het ,protestantisme stelde daartegenover de beldenis1 dat de gansche wereld1 ofschoon liggende in het booze1 toch in zichzelve heilig en goed is1 een werk van ,god1 den ,almachtige1 den ,schepper van hemel en aarde2 het wisselde de quantitatieve tegenstelling van natuurlk en bovennatuurlk voor de qualitatieve1 ethische tegenstelling van zonde en genade in4 ,maar daarb was er toch tusschen de ,hervormers een groot verschil4 ,zwingli kwam het ,middeleeuwsch dualisme van vleesch en geest1 van humana en divina justitia nimmer geheel te boven4 ,luther beperkte het werk van ,christus dikwerf zoo tot het religieus-ethische terrein1 dat het natuurlke los daarnaast kwam te staan2 het evangelie veranderde alleen het uitwendige1 het gemoed1 het hart1 maar werkte niet vernieuwend en hervormend op heel het natuurlke leven in4 ,vandaar de minachting1 waarmede ,luther dikwerf sprak over de rede1 de philosophie1 de jurister2 vandaar het harde oordeel1 dat de ,formula ,concordiae velde over den natuurlken mensch als lapis1 truncus aut limus2 vandaar de ,luthersche onderscheiding en scheiding tusschen het zinnelke en het geestelke als duo hemisphaeria1 quorum unum inferius1 alterum superius1 cf4 mne rede over de ,kathol4 van ,christ4 en ,kerk #ahhh bl4 #bhv41 en over de ,algemeene ,genade #ahid bl4 #bdv4 ,daaruit is ook te verklaren1 dat de ,luthersche kerk1 mits z maar de zuivere bediening had van woord en sacrament1 voor alle andere door ,christus der kerk geschonken macht vr onverschillig was4 ,z wist wel beter en beleed1 dat de kerk haar eigen opzieners en diakenen1 haar eigen regeering en tucht hebben moest4 ,maar in de practk stond z dat alles terstond en schier zonder strd aan de overheid af4 ,desnoods kon z eene monarchale 7pauselke7 en episcopale regeering toegeven1 vele ceremonin als adiaphora erkennen1 de tucht aan de consistorin overlaten en heel de uitwendige regeering der kerk aan de overheid toevertrouwen4 ,de kerk hield voor zich alleen het predikambt1 de bediening van woord en sacrament1 maar werd overigens een lands- en een staatskerk1 waarin de overheid als plaatsvervanger van het ,roomsche episcopaat1 of als praecipuum membrum ecclesiae of als gevolmachtigde der kerk zoo goed als alles te zeggen had1 cf4 boven bl4 #ajh4 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #eee f4 ,lechler1 ,die neut4 ,lehre v4 h4 ,amte #aheg ,s4 #bbc f4 #bcj f4 ,sohm1 ,kirchenrecht #edb f4 en voorts ,melanchton1 ,loci ,comm4 de magistr4 civil4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxiv4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #dbj-dej4 ,hollaz1 ,ex4 #aceb-acff4 ,baier1 ,comp4 #fci-fdi4 ,buddeus1 ,inst4 ,theol4 #abfg-abhf4 ,zakelk stemde dit weder geheel overeen met de macht1 welke ,zwingli1 ,erastus1 de ,remonstranten enz4 aan de overheid in betrekking tot de kerk toekenden4 ,maar de ,gereformeerden stelden zich hier principieel tegenover4 ,gelk ,god de overheid in den staat tot souverein had aangesteld1 zoo zalfde ,h ,christus tot ,koning zner kerk4 ,beide1 staat en kerk1 waren dus in oorsprong1 natuur1 regeering1 wezenlk van elkander onderscheiden2 de macht der kerk aan de overheid opdragen was eene aanranding van het koningschap van ,christus4 ,maar deze onderscheiding werd toch door de ,gereformeerden nooit als scheiding bedoeld4 ,integendeel1 gelk de kerk haar geestelke goederen uitdeelt tot heil van heel het natuurlke leven in huisgezin en maatschapp1 in kunst en wetenschap1 zoo heeft ook de overheid in een christelk land de dure roeping1 om de ware kerk te beschermen1 in hare uitbreiding en voortplanting te steunen1 alle afgoder en valschen godsdienst te weren en uit te roeien en het rk van den antichrist te gronde te werpen4 ,z konden niet anders leeren1 omdat z geloofden1 dat de overheid door ,god zelven om der zonde wil1 ter harer beteugeling1 ingesteld was2 dat z als zoodanig aan ,gods wet en woord gebonden was2 dat niet alleen de tweede maar ook de eerste tafel der wet op haar terrein en op hare wze gehandhaafd moest worden2 dat de ,h4 ,schrift een boek was niet uitsluitend met religieus-ethischen inhoud1 geldende alleen voor de kerk1 maar een woord ,gods1 uitgaande tot alle menschen en licht verspreidend over alle schepsel en leven2 dat de overheid onder het ,o4 ,test4 met zulk eene taak speciaal door ,god was belast2 dat de christelke waarheid universeel was en katholiek1 duidelk en klaar1 en dus ook voor de overheid kenbaar4 ,cf4 ,de ,geref4 beldenisschriften b ,niemeyer #i4 #cb4 #ed4 #ee4 #hb4 #ih4 #aad4 #abb4 #cbf4 #cee4 #chg4 #ecd4 #faj4 #gfe4 #haj4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #bj2 over ketterstraf1 ,op4 ed4 ,amst4 ,,viii #eaj-efg1 cf4 ,choisy1 ,la thocratie ,genve au temps de ,calvin1 #ahih4 ,bloesch1 ,gesch4 d4 ,schweiz4-ref4 ,kirchen1 ,bern #ahii ,i #bbg s4 ,beza1 de haereticis a civili magistratu puniendis1 ,tract4 ,theol4 ,i #he-afi4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #ehj-ehg4 ,martyr1 ,l4 ,c4 #dgc4 ,bullinger1 ,huisboek ,,ii #g4 ,junius1 ,op4 ,i #edd4 ,bogerman1 in de diss4 van der ,tuuk #ahfh bl4 #cbv4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #bi4 ,kerckel4 ,gesch4 passim1 vooral bl4 #ddjv4 ,rhetorford1 ,examen ,arminianismi c4 #ai4 ,revius1 in de diss4 van ,posthumus ,meyjes1 #ahie bl4 #aea-aga4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #abd sq4 en passim4 ,disp4 sel4 ,,ii #fib-hji4 ,,iii #bjf4 ,synopsis pur4 theol4 #ej4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #g1 #ad4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #cd4 ,moor ,,vi #dgj-eah4 ,vitringa ,,ix #a4 #gjj sq4 ,maar het leven bleek sterker dan de leer2 het absolute standpunt werd langzamerhand verzwakt4 ,reeds in de #af;e eeuw eischten sommige ,wederdoopers en ,socinianen1 dat de overheid van alle inmenging in zaken van religie en bepaaldelk van ketterstraf zich onthouden zou4 ,de ,gereformeerde leer stuitte dan ook op vele practische bezwaren4 ,in theorie toch waren staat en kerk wel onderscheiden1 maar feitelk was de staat dikwerf onderworpen aan de uitspraken der kerk1 en gebonden aan hare beldenis4 ,krachtens de nauwe vereeniging met de kerk en de verplichting1 die z op zich genomen had1 kwam de overheid tot daden van geweld en dwang1 van welke z zelve meestal een afkeer had1 die haar een kwaden naam gaven b vele edelgezinden1 den schn op haar laadden van ,roomsche tirannie en met den ,protestantschen eisch van gewetens- en godsdienstvrheid in strd waren4 ,zoolang in een land ne confessie alle burgers of althans de groote meerderheid verbond1 was de vereeniging van kerk en staat nog te handhaven2 maar toen langzamerhand de ,roomsche kerk herleefde en in het ,protestantisme velerlei kerken en beldenissen opkwamen1 aan wie men het christelk karakter niet ontzeggen kon1 toen werd het zelfs voor den strengste onmogelk1 om het confessioneel karakter van den staat en den eisch der ketterstraf te handhaven4 ,in ,engeland kwam dit in de #ag;e eeuw het eerst duidelk aan het licht4 ,niet alleen ,roomschen en ,episcopalen streden daar met elkander om den voorrang1 maar straks traden na elkander de ,presbyterianen1 ,independenten1 ,kwakers1 ,levellers en ,deisten op4 ,zoo schreed men1 door de feiten geleid1 allengs van het confessioneel tot het algemeen christelk en vandaar tot het deistisch karakter van den staat voort1 en werd tolerantie en moderatie het modewoord der achttiende eeuw4 ,roger ,williams1 de aartsindividualist0 was de eerste1 die in de #ag;e eeuw den eisch van scheiding in kerk en staat uitsprak en volstrekte godsdienstvrheid verlangde voor ieder1 ook voor ketters en ,joden1 en deze beginselen in zne kolonie te ,rhode-,island in toepassing bracht4 ,aan christelke en aan revolutionaire zde vond deze theorie hoe langer hoe meer instemming4 ,sommige staten in ,amerika pasten haar sedert #aggf toe1 de ,fransche ,omwenteling dreef ze in vele landen door4 ,desniettemin bestaat z nergens zuiver en consequent1 en deinst ieder in de practk voor hare gevolgen terug4 #f4 ,dat ,christus aan zne kerk op aarde zekere macht heeft toegekend1 is haast voor geen twfel vatbaar4 ,in het algemeen reeds is het eene onloochenbare waarheid1 dat niets zonder orde en regel kan bestaan1 dat wezen zonder vorm ondenkbaar is1 dat eene eigenlke overal en op elk gebied niets dan eene wsgeerige abstractie is4 ,een huisgezin kan niet bestaan zonder hoofd1 een volk niet zonder overheid1 eene vereeniging niet zonder bestuur1 een leger niet zonder generaal enz42 anarchie is onmogelk4 ,te zeggen1 dat ,christus eene kerk heeft gesticht1 zonder eenige organisatie1 regeering of macht1 is eene bewering1 die uit mystiek-philosophische beginselen opkomt maar noch met de leer der ,schrift1 noch met de werkelkheid van het leven rekening houdt4 ,de vraag1 die verdeelt1 is dan ook eigenlk niet deze1 of de kerk van ,christus1 om te bestaan1 eene zekere macht en regeering behoeft1 want dat stemmen allen toe1 hetz z de gemeente deze regeering zichzelf laten geven of haar aan de overheid opdragen4 ,maar het verschil loopt hierover1 of ,christus zelf in zn woord1 natuurlk niet in allerlei bzonderheden maar in beginselen en hoofdzaken1 aan zne kerk eene macht en regeering heeft toegekend1 die daarom ook uitmaakt en uitmaken mag een artikel van ons geloof en een stuk onzer beldenis1 ,ned4 ,gel4 art4 #cj-cb4 ,doch ook dit verschil wordt door de ,h4 ,schrift zoo sterk en duidelk mogelk beslist4 ,christus heeft wel gezegd1 dat zn koninkrk niet van deze wereld is1 maar ,h is niet in dien zin een geestelk koning1 dat ,h om het uitwendige en aardsche zich volstrekt niet bekommert4 ,integendeel1 ,h heeft de volle menschelke natuur aangenomen en is in de wereld gekomen1 niet om haar te veroordeelen1 maar te behouden2 ,h heeft zn koninkrk in die wereld geplant en gezorgd1 dat het daarin bestaan en als een zuurdeesem op alle terreinen des levens vernieuwend inwerken kan4 ,zn werk was1 om allerwege de werken des duivels te verbreken1 en het recht en de eere ,gods tot erkenning te brengen2 zoover als de zonde alles heeft verwoest en bedorven1 strekt intensief zne verzoenende en verlossende werkzaamheid zich uit4 ,daarom brengt ,h maar niet sommige menschen individueel door zn ,geest tot het geloof1 opdat z voorts vr zich vereenigen en met de ontvangene gaven des ,geestes elkander dienen zouden4 ,maar ,h sticht eene gemeente1 eene kerk1 en richt deze van stonden aan zoo in1 dat z bestaan1 zich voortplanten en uitbreiden1 en haar taak op aarde volbrengen kan4 ,ter verduidelking mag en moet tusschen het wezen en de regeering der kerk onderscheid worden gemaakt4 ,maar dit onderscheid mag nooit zoo worden verstaan1 alsof de geloovigen oorspronkelk van alle regeering en macht verstoken zouden zn geweest4 ,integendeel1 de vorige paragraaf heeft in het licht gesteld1 dat de kerk van het eerste oogenblik van haar bestaan na den val af eene zekere organisatie heeft gehad1 eerst in de patriarchale gezinnen1 daarna in het volk ,israels1 en sedert ,christus' komst op aarde in de verschillende buitengewone en gewone ambten1 die ,h in zne gemeente ingesteld heeft1 ,mk4 #c3ad1 ,luk4 #aj3a1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,cor4 #ab3bh1 ,ef4 #d3aa4 ,elk ambt sluit echter een macht1 een recht1 eene bevoegdheid in4 ,wel is waar zn er vele gaven in de gemeente1 die door den ,h4 ,geest geschonken1 als van ,christus en als ,gods des ,vaders zich openbaren en der gemeente onderling tot stichting dienen1 #a ,cor4 #ab3dv4 ,maar niettemin verbond ,christus aan de ambten1 die ,h in zne gemeente instelde1 eene speciale macht1 1 bestaande in het prediken van het evangelie1 ,mt4 #aj3g1 ,mk4 #c3ad1 #af3ae1 ,luk4 #i3b1 enz41 in het bedienen der sacramenten1 ,mt4 #bh3ai1 ,mk4 #af3ae1 ,luk4 #bb3ai1 #a ,cor4 #aa3bd-bf1 in het doen van allerlei wonderen1 ,mt4 #aj3a1 #h1 ,mk4 #c3ae1 #af3ah1 ,luk4 #i3a1 #aj3i1 #ai enz41 in het houden of vergeven der zonden1 ,mt4 #af3ai1 #ah3ah1 ,joh4 #bj3bc1 in het weiden der kudde1 ,joh4 #ba3ae-ag1 ,hd4 #bj3bh1 in het oefenen van tucht1 ,mt4 #ah3ag1 #a ,cor4 #e3d1 in het dienen der tafelen1 ,hd4 #f3b1 in het recht om te leven van het evangelie1 ,mt4 #aj3aj1 #i3dv41 #b ,thess4 #c3i1 #a ,tim4 #e3ah4 ,deze omschrving1 welke de ,schrift van de macht der kerk geeft1 wst niet alleen haar ontwfelbaar bestaan1 maar ook hare volkomene onafhankelkheid en eigensoortigheid tegenover alle andere macht ter wereld aan4 ,er is velerlei macht en gezag op aarde1 in huisgezin1 maatschapp1 staat1 kunst1 wetenschap enz4 ,maar de kerkelke macht is van deze alle in wezen onderscheiden en tegenover haar volkomen zelfstandig4 ,want al die andere macht is afkomstig van ,god als ,schepper van hemel en aarde1 ,rom4 #ac3a1 maar deze kerkelke macht heeft haar oorsprong rechtstreeks in ,god als den ,vader van onzen ,heere ,jezus ,christus1 #a ,cor4 #ab3bh1 ,ef4 #d3aa1 ,hd4 #bj3bh1 en is daarom ten opzichte van alle andere aardsche macht volkomen vr en onafhankelk4 ,wie met het ,cesareopapisme of het ,erastianisme deze macht der kerk inkrimpt1 beperkt en aan de overheid opdraagt1 komt de eere van ,christus te na en doet aan de der kerk geschonken rechten en vrheden tekort4 ,onafhankelk moet deze macht der kerk tegenover alle andere aardsche macht blven1 omdat z gansch eigensoortig is1 door geen andere macht kan overgenomen of uitgeoefend worden1 en dus b zulk eene overdracht van haar natuur beroofd en vernietigd wordt4 ,al de macht toch1 die ,christus aan zne kerk heeft geschonken1 bediening van woord en sacrament1 oefening van tucht1 dienst der tafelen enz4 heeft behalve een eigen oorsprong1 ook een eigen orgaan1 een eigen natuur1 een eigen doel4 ,z is gebonden aan ambten1 die ,christus alleen in zne gemeente ingesteld heeft1 waartoe ,h alleen de gaven verleent en verleenen kan1 die ,h alleen roept en zendt2 niemand neemt zich deze eere aan1 dan die van ,god geroepen wordt1 ,rom4 #aj3ae1 ,hebr4 #e3d4 ,voorts is deze macht geestelk4 ,dat wil niet zeggen1 dat z onzichtbaar en gansch inwendig is1 want ,christus is wel een geestelk koning doch regeert over ziel en lichaam beide1 zn woord en sacrament richten zich tot den ganschen mensch1 de dienst der barmhartigheid heeft zelfs voornamelk de lichamelke nooden te lenigen4 ,maar als de macht der kerk geestelk heet1 dan wordt daarmede te kennen gegeven1 dat z door den ,h4 ,geest van ,god wordt geschonken1 ,hd4 #bj3bh1 alleen in den naam van ,christus en de kracht des ,h4 ,geestes kan uitgeoefend worden1 ,joh4 #bj3bb1 #bc1 #a ,cor4 #e3d1 uitsluitend over menschen als geloovigen gaat1 #a ,cor4 #e3ab1 en alleen op geestelke1 zedelke wze1 niet met dwang en straf in geld1 goed of leven1 maar door overtuiging1 geloof1 goedwilligheid1 vrheid1 liefde en dus alleen met geestelke wapenen1 #b ,cor4 #aj3d1 werkt en werken kan1 ,mk4 #af3af1 ,joh4 #h3cb1 #b ,cor4 #c3ag1 ,ef4 #f3g enz4 ,eindelk heeft deze macht ook een eigen doel2 z strekt1 al brengt z voor de ongeloovigen ook verzwaring van het oordeel mede1 tot behoudenis1 tot stichting en niet tot nederwerping1 tot volmaking der heiligen en opbouwing des lichaams van ,christus1 ,mt4 #aj3ac1 ,mk4 #af3af1 ,luk4 #b3cd1 #b ,cor4 #b3af1 #aj3d1 #h1 #ac3aj1 ,ef4 #d3ab1 #f3aa-ah enz4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iv #ghc4 ,door dit alles is de kerkelke macht soortelk onderscheiden van alle staatkundige macht4 ,reeds onder het ,o4 ,test4 waren staat en kerk1 schoon nauw verbonden1 toch niet een en hetzelfde4 ,veel duidelker echter heeft ,christus het onderscheid uitgesproken tusschen zn rk en de rken der wereld1 ,mt4 #bb3ba1 ,joh4 #ah3cf2 zelf weigerde ,h alle aardsche macht1 ,luk4 #ab3ac1 #ad1 ,joh4 #f3ae1 en verbood aan zne jongeren al wat zweemde naar wereldlke heerschapp1 ,mt4 #bj3be1 #bf1 #a ,petr4 #e3c4 ,tusschen kerk en staat en beider macht is er dan ook allerlei verschil2 in oorsprong niet alleen1 gelk boven reeds opgemerkt werd1 maar verder ook in organen1 want de ambten in de gemeente van ,christus zn alle 1 maar de politieke overheid is souverein1 en heeft1 schoon dienaresse ,gods1 toch recht en macht1 om wetten uit te vaardigen en daaraan onderwerping te eischen2 in aard en natuur1 want de macht der kerk is geestelk1 maar de macht der politieke overheid is natuurlk1 aardsch1 wereldlk1 strekt zich uit over alle onderdanen1 zonder andere qualiteit dan dat z onderdanen zn1 en regelt alleen hunne aardsche belangen2 in doel1 want de kerkelke macht strekt tot opbouwing van het lichaam van ,christus1 maar de politieke macht heeft hare bestemming in dit leven en streeft naar het bonum naturale et commune2 in middelen1 want de kerk heeft geen andere dan geestelke wapenen1 maar de overheid draagt het zwaard1 heeft het recht over leven en dood en mag gehoorzaamheid eischen met dwang en geweld4 ,zoo ongeoorloofd het daarom aan de eene zde is1 om de kerkelke macht aan de overheid op te dragen1 zoo zondig is het ook aan de andere zde1 om de kerkelke macht in eene politieke te veranderen4 ,romanisme en ,anabaptisme maken zich daar beide aan schuldig1 omdat beide uitgaan van de tegenstelling van natuur en genade4 ,alleen maakt het ,anabaptisme die tegenstelling absoluut en vernietigt daardoor de natuur2 ,rome vat ze relatief op en onderdrukt de natuur4 ,in de ,middeleeuwen1 toen de ,roomsche kerk de alleenheerschapp bezat1 kwam dit streven duidelker voor den dag2 maar principieel is z niet veranderd1 en nog altd wordt z gedreven door dezelfde zucht1 om de geestelken zooveel mogelk van de politieke onderhoorigheid vr te maken1 om allerlei burgerlke zaken binnen haar kring te trekken en aan haar oordeel te onderwerpen2 om door uitwendigen glans en praal te schitteren1 bezit van kapitalen en vaste goederen uit te breiden1 politieken invloed aan de hoven uit te oefenen2 om op grond van ,mt4 #bh3ah en naar de theorie der twee zwaarden voor den paus zoo niet de directe dan toch de indirecte macht over heel de wereld te eischen enz41 cf4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #aae4 ,niet alleen echter is de ,roomsche kerk er steeds op uit1 om alle aardsche1 politieke macht aan zich dienstbaar te maken2 erger is nog1 dat z de kerkelke macht zelve van haar geestelk karakter berooft en in eene politieke heerschapp verandert4 ,ten eerste wordt dit hierin openbaar1 dat de ,roomsche kerk zichzelve1 d4 i4 aan den paus de hoogste wetgevende macht toeschrft4 ,vroeger was deze macht nog beperkt door ,schrift en traditie1 door bisschoppen en concilies2 de regeering was eene door aristocratie getemperde monarchie4 ,maar sedert de afkondiging van het infallibiliteitsdogma is deze verhouding omgekeerd4 ,de paus is in formeelen zin absoluut monarch4 ,krachtens de beweerde assistentie des ,h4 ,geestes bepaalt h onfeilbaar1 wat geloofd en gedaan moet worden4 ,een hooger beroep is er niet2 wat h bindt of ontbindt1 is gebonden of ontbonden in den hemel2 wat h zegt1 heeft evenveel gezag1 alsof het door ,christus zelf gesproken ware4 ,de dogmata en wetten1 die h afkondigt1 binden het geweten1 en verplichten tot geloof en gehoorzaamheid op verbeurte van de eeuwige zaligheid4 ,van de overheid is er beroep op ,god1 maar de souvereiniteit van den paus is de allerhoogste1 ,god zelf spreekt door zn mond4 ,ten tweede kent de ,roomsche kerk zichzelve1 d4 i4 aan den paus1 de hoogste rechtsprekende macht toe4 ,de kerkelke macht is tweerlei1 potestas ordinis en potestas jurisdictionis2 de potestas docendi1 ook al wordt ze afzonderlk genoemd1 behoort eigenlk tot de potestas jurisdictionis4 ,daarin ligt opgesloten1 dat de bediening van woord en sacrament b ,rome geen verkondiging van het evangelie1 maar een rechtshandel en eene uitspraak is4 ,alle gedoopten behooren niet in zedelken1 geestelken zin maar rechtens1 in juridischen zin1 met een onveranderlk en onverliesbaar recht aan den paus toe2 z zn zne schapen1 die h desnoods met geweld in de schaapskooi terug mag brengen1 al kan h het misschien ook niet door de omstandigheden van td4 ,nach dem ,rechte der katholischen ,kirche gehren eigentlich alle ,getauften zur ,kirche1 also auch zur ,parochie1 aber in ,ermangelung von ,zwangsmitteln fehlt gegenber ,andersglubigen die ,durchfhrbarkeit dieses ,anspruchs1 ,vering1 ,lehrb4 des kath4 orient1 u4 prot4 ,kirchenrechts #fjc4 ,en al de ,roomsche kerkleden komen onder de prediking en tot het sacrament der boete1 om hun oordeel te hooren4 ,de biechtstoel is een rechtbank1 de priester een rechter2 na de beschuldigingen gehoord te hebben1 die de biechteling tegen zichzelf inbrengt1 spreekt h het vonnis uit2 h bindt en ontbindt1 niet deprecatief en conditioneel1 maar krachtens den ambtsgeest1 die in hem woont1 peremptoir en absoluut2 zooals h oordeelt1 oordeelt ,god in den hemel4 ,ten derde maakt ,rome1 d4 i4 de paus aanspraak op de hoogste uitvoerende en dwingende macht4 ,de onderscheiding van kerkelke en burgerlke straf heeft voor ,rome geen waarde4 ,als de kerk het nuttig oordeelt en er toe in staat is1 past z evengoed de laatste als de eerste toe4 ,het is zoo1 de doodstraf voltrok z niet1 want ecclesia non sitit sanguinem4 ,maar overigens liet z geen middel onbeproefd1 om ongehoorzame kinderen te dwingen tot onderwerping4 ,en ,rome was vindingrk4 ,geldstraf1 boete1 kerker1 inquisitie1 pnbank1 sluipmoord1 ban1 interdict1 ontslag der onderdanen van gehoorzaamheid aan den vorst enz4 hebben altemaal dienst gedaan4 ,dat was en is in beginsel nog de opvatting van de kerkelke macht b ,rome4 ,de ,hervormers hebben daartegenover de potestas ecclesiastica weer in den zin der ,schrift als eene geestelke macht opgevat4 ,zoo kwam vanzelf de potestas docendi1 de bediening van woord en sacrament op den voorgrond te staan4 ,de ,lutherschen lieten zelfs1 althans in de practk1 heel de kerkelke macht daarin opgaan2 z hadden alleen pastores1 geen presbyters en diakenen4 ,maar de ,gereformeerden herstelden ook deze ambten en namen daarom naast de potestas docendi nog de potestas jurisdictionis op4 ,het woord jurisdictio vond echter1 hoewel ,calvn1 ,inst4 ,,iv #aa het overnam1 geen algemeene goedkeuring4 ,coccejus op #a ,cor4 #e verwierp het2 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 #ae1 #ge f4 #af1 #gj a zeide1 dat er1 zuiver en juist gesproken1 geen jurisdictio in de kerk was en dat het woord op kerkelk gebied slechts analogice mocht opgevat worden2 allen erkenden1 dat de jurisdictio in de kerk van gansch anderen aard was dan in den staat en een geestelk karakter droeg1 ,voetius1 ,pol4 ,,iv #gih1 en velen meden het woord en spraken liever van potestas gubernans1 ordinans1 disciplinaris enz4 ,voorts onderscheidden sommigen tweerlei1 maar anderen drierlei macht4 ,de macht der kerk ging n4l4 in de bediening van woord en sacrament en in de oefening van tucht niet op2 z had ook het recht en de bevoegdheid1 om in het belang van de orde wetten te maken en maatregelen te nemen van allerlei aard4 ,zoo kwam naast en dikwerf tusschen de potestas docendi 7doctrinae1 scientiae1 dogmatica1 ordinis7 en de potestas disciplinae 7critica1 jurisdictionis1 correptionis7 nog de potestas directionis 7regiminis1 ordinis1 diatactica1 legislativa17 te staan1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #h1 #a4 ,bucanus1 ,inst4 #eai4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 #af1 #gj4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #aah4 ,vitringa ,,ix #a p4 #deg4 ,opmerkelk is1 dat b deze macht der kerk nooit het diakonaat ter sprake werd gebracht4 ,toch heeft ,christus ook daarin eene macht aan zne kerk geschonken1 die van de grootste beteekenis is4 ,drierlei macht is er daarom1 in verband met de ambten van pastor1 presbyter en diaken en verder in verband met het drievoudig ambt van ,christus1 het profetisch1 koninklk en priesterlk ambt1 in zne kerk te onderscheiden3 de potestas docendi1 de potestas gubernans 7waarvan de potestas disciplinae een onderdeel is71 en de potestas misericordiae4 #g4 ,de potestas docendi heeft haar oorsprong en grond in het profetisch ambt1 waartoe ,christus gezalfd is en dat ,h zelf nog altd uitoefent door zn ,woord en ,geest4 ,h heeft het niet overgedragen aan eenig mensch1 en geen paus of bisschop1 geen herder of leeraar tot zn zaakwaarnemer en plaatsvervanger aangesteld2 maar ,h is nog altd onze hoogste profeet1 die van uit den hemel door ,woord en ,geest zne gemeente leert4 ,toch bedient ,h zich daarb in den regel van menschen als zne organen1 niet alleen van de ambtsdragers in enger zin maar van alle geloovigen en van een iegelk hunner naar de genade1 die hem is gegeven4 ,de gemeente zelve is profetesse1 en alle ,christenen zn der zalving van ,christus deelachtig en geroepen tot beldenis van des ,heeren naam4 ,het ambt onderdrukt de gaven niet maar leidt ze alleen4 ,er zn vele charismata1 die tot de potestas docendi der kerk behooren1 wsheid1 kennis1 profetie enz4 #a ,cor4 #ab3hv4 ,christus onderwst en leert door den vader in het gezin1 door den onderwzer op de school1 door den presbyter b het huisbezoek1 door al de geloovigen in hun onderling verkeer en in hun omgang met anderen4 ,maar ,h doet het inzonderheid op eene onderscheidene wze1 ambtelk1 met uitdrukkelk verleenden last en volmacht1 in de openbare samenkomsten van het volk ,gods1 door den dienaar des ,woords4 ,onder de potestas docendi is nu voornamelk deze ambtelke bediening des ,woords te verstaan4 ,naar twee zden moet deze dienst in zne zelfstandigheid gehandhaafd worden4 ,vooreerst naar de zde van de ,roomsche kerk1 die het woord aan het sacrament1 den homileet aan den liturg1 de prediking aan den cultus1 de potestas docendi aan de potestas jurisdictionis ondergeschikt maakt4 ,naar de ,schrift toch gaat het woord voorop1 en het sacrament komt daaraan als aanhangsel en zegel toe2 er is geen sacrament zonder woord1 wel een woord zonder sacrament4 ,het sacrament volgt het woord2 wie het woord bedient1 moet daarom nog niet altd1 #a ,cor4 #a3ad-ag1 maar kan en mag toch het sacrament bedienen1 en is ook dan een bedienaar des woords1 van het zichtbare woord1 dat aan het hoorbare toegevoegd is4 ,ten tweede is deze ambtelke bediening des woords zelfstandig tegenover alle onderwzing des woords1 die door de geloovigen onder elkander of naar buiten geschiedt1 en zelfs wezenlk onderscheiden van de toepassing1 welke de presbyter van het woord heeft te maken b het bezoek van de leden der gemeente4 ,zeker kan en mag ook de ambtelke bediening des woords in de samenkomsten der gemeente als een weiden der kudde worden opgevat4 ,de ,schrift gaat daarin ons voor4 ,de ,heere is de herder van zn volk1 ,ps4 #bc3a1 #hj3b1 ,jes4 #dj3aa1 #di3aj1 ,jer4 #ca3aj1 ,ezech4 #cd3ae2 ,christus heet de herder der kudde1 ,ezech4 #cd3bc1 ,joh4 #aj3aa1 #ad1 ,hebr4 #ac3bj1 #a ,petr4 #b3be1 #e3d1 ,op4 #g3ag4 ,en onder ,hem als den 1 #a ,petr4 #e3d1 dragen ook zne dienaren den naam van herders1 1 pastores1 ,jes4 #dd3bh1 ,jer4 #b3h1 #c3ae1 #bc3av41 ,ezech4 #cd3bv4 enz41 ,joh4 #aj3b1 ,joh4 #ba3ae-ag1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,cor4 #i3g1 ,ef4 #d3aa1 #a ,petr4 #e3b1 cf4 het ,form4 der ,ger4 kerken voor de bevestiging van dienaren des woords4 ,maar sedert de beide werkzaamheden van weiden en leeren1 van regeeren en arbeiden in het woord en de leer gescheiden werden en ieder een eigen orgaan verkregen1 ,ef4 #d3aa1 #a ,tim4 #e3ag1 is de naam van leeraar de karakteristieke titel van den dienaar des woords geworden4 ,door zne voorbereiding en opleiding1 door zn algeheele toewding aan den arbeid in het woord1 door de macht om van het evangelie te leven1 door zne ambtelke bediening van woord en sacrament in de vergadering der geloovigen is h van den opziener1 den regeerouderling onderscheiden1 die speciaal met het is belast1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,petr4 #e3b4 ,toch mag dit leeren niet in intellectualistischen zin worden verstaan2 veeleer is het met het bovengenoemde ,formulier alzoo te duiden1 dat de dienaren des ,heeren woord grondig en oprechtelk aan hun volk zullen voordragen en het toeeigenen1 zoo in het gemeen als in het bzonder1 tot nuttigheid der toehoorders1 met onderwzen1 vermanen1 vertroosten en bestraffen1 naar eens iegelks behoefte1 verkondigende de bekeering tot ,god en de verzoening met ,hem door het geloof in ,jezus ,christus en wederleggende met de ,h4 ,schrift alle dwalingen en ketteren1 die tegen deze zuivere leer strden4 ,nader ligt er in deze potestas docendi opgesloten het recht en de plicht der kerk1 om #a te zorgen voor de opleiding van hare aanstaande dienaren of op die opleiding nauwkeurig toe te zien1 hare dienaren te roepen1 te onderzoeken1 te zenden1 te bevestigen1 te onderhouden1 door hun dienst het woord ,gods te doen prediken beide aan geloovigen en ongeloovigen1 en alzoo de kerke ,gods te bevestigen1 uit te breiden en voort te planten onder het menschelk geslacht2 #b om het woord ,gods door middel van het ambt te bedienen in verschillenden vorm naar elks behoefte1 bepaaldelk in den vorm van melk aan de jeugdige1 en in dien van vaste spze aan de volwassen leden der gemeente1 maar voorts altd zoo1 dat de volle raad ,gods1 de gansche rkdom van zn woord ontvouwd en overeenkomstig de behoeften van elk volk en land1 van elke eeuw en td1 van iedere gemeente en van alle geloovigen in het bzonder ontwikkeld en toegepast wordt1 ,jes4 #c3aj1 #aa1 #b ,cor4 #e3bj1 #a ,tim4 #d3ac1 #b ,tim4 #b3ae1 #d3b2 #c om het woord ,gods te bewaren1 te vertalen1 uit te leggen naar den regel des geloofs1 te verdedigen tegen alle bestrding der leugen1 #a ,tim4 #a3c1 #d1 #b ,tim4 #a3ac1 ,tit4 #a3i-aa1 #ac1 #ad en alzoo de gemeente op te bouwen op het fundament van apostelen en profeten1 ,ef4 #b3bj en haar te doen zn een 1 #a ,tim4 #c3ae1 d4 i4 een zuil en grondslag1 die de waarheid draagt1 ze uitstalt voor ieders oog en aan allen kenbaar maakt4 ,rechtstreeks vloeit hieruit de bevoegdheid der kerken voort1 om de waarheid1 die z gelooft1 te belden en als beldenis in haar midden te handhaven4 ,van den kant der ,remonstranten in de praefatie voor hun ,confessie en ,apologie1 der ,baptisten1 ,congregationalisten1 ,kwakers1 cf4 ,schaff1 ,creeds ,i #hcd4 #heb4 #hfd4 en van vele anderen is daartegen ingebracht1 dat het opstellen van bindende confessies in strd is met de algenoegzaamheid der ,schrift1 de christelke vrheid vernietigt1 eene ondragelke tirannie invoert1 verder onderzoek en voortgaande ontwikkeling afsndt4 ,de ,schrift legt echter aan de kerken duidelk den plicht op1 om een pilaar en vastigheid der waarheid te zn en haar voor alle menschen te belden1 om zulken1 die van de leer der waarheid afwken1 te mden en het woord ,gods tegenover alle bestrders te handhaven4 ,de kerk is bna van het begin1 d4 i4 van den aanvang der tweede eeuw af eene beldeniskerk geweest1 die haar eenheid had in den allen gemeenschappelken regel des geloofs1 d4 i4 in de doopsbeldenis1 in het oorspronkelke1 later eenigszins uitgebreide1 apostolisch symbool1 en voorts telkens in den loop der eeuwen door ketter en laster tot breedere ontwikkeling der waarheid genoopt werd1 cf4 ,zahn1 ,glaubensregel und ,taufbekenntniss in der alten ,kirche1 in zne ,skizzen aus dem ,leben der alten ,kirche #ahih ,s4 #bch-bgj4 ,id4 ,das apost4 ,symbolum #ahic4 ,kattenbusch1 ,das apost4 ,symbol ,i #ahid4 ,kunze1 ,glaubensregel1 ,h4 ,schrift und ,taufbekenntniss1 ,leipzig #ahii4 ,een kerk kan ook in eene wereld vol leugen en bedrog niet zonder een regel des geloofs bestaan1 wordt1 gelk de historie vooral in deze eeuw leert1 zonder eene vaste beldenis aan allerlei dwaling en verwarring ten prooi en onderworpen aan de tirannie van bovendrvende richtingen en meeningen4 ,met zulk eene beldenis doet de kerk ook niet aan de volmaaktheid der ,h4 ,schrift te kort1 maar spreekt z niet anders uit1 dan wat in die ,schrift is vervat2 de beldenis staat niet naast1 veel minder boven1 maar diep onder de ,h4 ,schrift2 deze is alleen 1 onvoorwaardelk tot geloof en gehoorzaamheid bindend1 onveranderlk1 maar de confessie is en blft altd examinabel en revisibel aan de ,schrift1 z is geen norma normans1 maar hoogstens norma normata1 geen norma veritatis1 maar norma doctrinae in aliqua ecclesia receptae1 ondergeschikt1 feilbaar1 menschenwerk1 onvolkomene uitdrukking van wat de kerk uit de ,schrift als ,goddelke waarheid in haar bewustzn opgenomen heeft en thans op gezag van ,gods woord tegenover alle dwaling en leugen beldt4 ,ook dwingt de kerk met deze beldenis niemand noch bindt z het onderzoek1 want z laat een ieder vr1 om anders te belden en de waarheid ,gods in anderen zin op te vatten2 z luistert opmerkzaam naar de bedenkingen1 die eventueel tegen haar beldenis op grond van ,gods woord worden ingebracht en onderzoekt die naar eisch van hare beldenis zelve2 alleen weigert z en moet z weigeren1 zich tot een debating society of philosophisch genootschap te verlagen1 waarin heden voor waarheid geldt wat gisteren leugen was1 want z is niet aan eene bare der zee1 maar aan een rots gelk1 pilaar en vastigheid der waarheid4 ,cf4 deel ,i #be en voorts nog 7,dunlop7 ,a collection of confessions of faiths1 cathechisms1 directories1 books of discipline etc4 of publick authority in the church of ,scotland1 ,i ,edinb4 #agai preface p4 ,v-,,cxliv4 #h4 ,christus is niet alleen profeet1 ,h is ook koning1 die nog voortdurend van uit den hemel persoonlk zne gemeente regeert4 ,maar ,h bedient zich daarb toch van menschen en gaf dus in zoover aan zne gemeente een potestas gubernationis4 ,in ruimer zin is daaronder al de leiding en zorg te verstaan1 welke de geloovigen saam ten opzichte van elkander uitoefenen4 ,in de gemeente geldt het woord van ,ezau niet3 ben ik mns broeders hoeder8 ,allen zn elkanders leden1 lden en verblden zich met elkaar1 hebben de bekwaamheid en de roeping1 om ook onderling elkander te leeren1 te vermanen1 te vertroosten1 te stichten1 ,rom4 #ae3ad1 ,col4 #c3af1 #a ,thess4 #e3aa4 ,er zn gaven der leiding1 der regeering1 die ,christus door den ,h4 ,geest aan de gemeente uitdeelt en die ,h door de ambten niet te niet doet maar in 't goede spoor houdt1 ,rom4 #ab3h1 #a ,cor4 #ab3bh4 ,en onder die gaven staat de liefde bovenaan1 die den een den ander in waardeering en hoogachting doet voorgaan1 ,rom4 #ab3aj1 ,phil4 #b3c1 #a ,petr4 #e3e4 ,maar toch heeft ,christus als koning zner kerk in het presbyteraat ook een bepaald ambt ingesteld1 waardoor ,h zne gemeente regeert4 ,dit regeeren draagt echter een geestelk karakter1 wl ,christus koning is in het rk der genade1 en wordt in de ,schrift een genoemd1 ,joh4 #ba3ae-ag1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,petr4 #e3b2 al wat denken doet aan aardsche macht en politieke heerschapp is ervan uitgesloten1 #b ,cor4 #a3bd1 #a ,petr4 #e3b1 #c4 ,in ruimeren zin omvat dit ook het werk van den leeraar1 maar er is toch een groot onderscheid tusschen de openbare verkondiging en de persoonlke1 individueele toepassing des woords1 tusschen het hoeden der kudde in het algemeen en het verzorgen van elk der schapen in het bzonder4 ,de geloovigen zn wel geroepen1 om allen op elkander acht te nemen tot opscherping der liefde en der goede werken1 ,hebr4 #aj3bd1 maar opdat geen enkel schaap der kudde onverzorgd blve1 heeft ,christus toch aan een bepaald ambt het weiden der schapen opgedragen4 ,dat ,h hiermede in eene wezenlke behoefte zner gemeente heeft voorzien1 blkt daaruit1 dat1 toen het presbyteraat allengs verdween1 in de biecht een menschelk surrogaat voor dezen ambtelken dienst is ingesteld4 ,ongetwfeld bevat daarom de biecht iets goeds1 ,jak4 #e3af1 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #a1 #ac1 maar z kan niet opwegen tegen den goed geregelden dienst van het presbyteraat4 ,immers voert z een ongeoorloofden gewetensdwang in1 maakt de geloovigen van de absolutie van den priester afhankelk1 legt in de beldenis van alle speciale1 bepaaldelk van de doodzonden1 een onmogelk na te komen plicht op1 maakt genade en zaligheid ieder oogenblik onzeker en onvast1 dwingt tot eene casuistische en quantitatieve behandeling van zonde en straf1 en geeft aanleiding tot allerlei onzedelke praktken4 ,de ,schrift spreekt dan ook nergens van zulk een gedwongen biecht4 ,maar wat z in voorbeeld en voorschrift ons zegt1 is dit1 dat ,nathan tot ,david en ,elia tot ,achab en ,jesaja tot ,hiskia gaat1 om hen persoonlk over hunne zonden te onderhouden2 dat ,christus het land doorgaat predikende en zegenende1 dat ,h al zne schapen b name kent en er geen verloren laat gaan1 ,joh4 #aj3c1 #bh1 dat ,h aan ,petrus en aan al de apostelen niet alleen het weiden der kudde maar ook het weiden der schapen opdraagt1 ,joh4 #ba3ae-ag1 dat ,h aan zne discipelen beveelt1 om in steden1 vlekken en huizen het evangelie te prediken1 ,mt4 #aj3aa1 #ab1 dat ,paulus de broeders in iedere stad bezoekt1 ,hd4 #ae3cf1 de gemeenten versterkt1 ,hd4 #ae3da in het openbaar en b de huizen1 ' 1 de bekeering tot ,god en het geloof in ,christus predikt1 ,hd4 #bj3bj1 #ba1 cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #a1 #bb4 ,trouwens ligt de behoefte aan zulk eene voortdurende geestelke verzorging in den toestand der kerk van ,christus in deze bedeeling vanzelf opgesloten4 ,ook al is de gemeente eens geplant1 z is niet terstond volmaakt2 integendeel heeft z strd van binnen en buiten1 staat ten prooi aan allerlei aanvallen van zonde en leugen1 en loopt z ieder oogenblik gevaar1 om af te dwalen ter rechter of ter linker zde4 ,de gemeente is een akker1 die voortdurend gewied1 een boom1 die op zn td gesnoeid1 een kudde1 die altd door geleid en geweid1 een huis1 waaraan steeds gebouwd1 een bruid1 die toebereid moet worden om als eene reine maagd aan haren man te worden voorgesteld4 ,er zn kranken1 stervenden1 beproefden1 bedroefden1 bestredenen1 aangevochtenen1 twfelenden1 gevallenen1 gevangenen enz41 die leering en onderwzing1 vermaning en vertroosting van noode hebben4 ,en afgedacht zelfs hiervan1 de gemeente behoort op te wassen in de kennis en genade van den ,heere ,jezus ,christus2 de kinderen moeten jongelingen1 de jongelingen mannen1 de mannen vaders worden in ,christus1 en hebben daartoe leiding en verzorging van noode4 ,ook de leeraars zn zwakke en zondige menschen en behooren onder opzicht te staan2 indien de raad van ouderlingen en de vergadering van genabuurde kerken dit niet doet1 wordt de gemeente een speelbal van den pastor of anders een superintendentuur of episcopaat noodzakelk4 ,in n woord1 de leeraars zaaien het woord1 de ouderlingen zoeken de vrucht4 ,cf4 voorts over het presbyteraat3 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #a1 #bb4 #ab1 #b4 ,martyr1 ,loci p4 #cib;b4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #gcj4 ,bullinger1 ,huysboeck1 ,dec4 #e serm4 #c4 ,junius1 ,op4 ,i #aefc4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #dic4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #b1 #bb4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iii #dcf-dgi4 ,,vi #ib-aji4 ,m4 ,vitringa ,,ix #bbi4 ,renesse1 ,van het regeerouderlingschap #afei4 ,koelman1 ,ambt en pligt der ouderlingen #agfe4 ,nieuwe werken van ,th4 ,harnack1 ,prakt4 ,theol4 ,,ii #bia-cej4 ,id4 in ,zcklers ,handb4 der theol4 ,wiss4 ,,iii #ejc-ecg4 ,achelis1 ,prakt4 ,theol4 ,,ii #agg-cbc4 ,h4 ,a4 ,koestlin1 ,die ,lehre von der ,seelsorge1 ,berlin #ahie4 ,kuyper1 ,enc4 ,,iii #ebd4 ,biesterveld1 ,het huisbezoek1 ,kampen #aijj enz4 #i4 ,tot de werkzaamheid der opzieners behoort in het bzonder ook de kerkelke tucht1 potestas disciplinae4 ,het ,hebr4 heeft voor tucht het woord 1 dat eigenlk adstrictio1 constrictio beteekent en in het grieksch door 1 1 1 vertaald en in het ,n4 ,t4 vooral door het woord weergegeven wordt4 ,beide woorden geven evenals het holl4 woord tucht1 van tien1 trekken1 in het algemeen te kennen1 dat iets dat jong1 teer1 klein1 zwak is met zorg opgekweekt wordt4 ,wl echter in het algemeen en vooral b menschen deze opkweeking altd tegelk abnormale ontwikkeling tegen moet gaan1 krgt het woord tucht de bbeteekenis van terechtwzing1 kastding1 tuchtiging4 ,bna nooit duiden de woorden alleen onderws1 onderricht aan1 cf4 echter ,hd4 #g3bb1 #bb3c1 maar altd zulk eene opvoeding en onderws1 welke terechtwzend en kastdend optreden4 ,zoo voedt ,god zne kinderen op1 ,hebr4 #ab3e-aa1 en ,christus zne gemeente1 ,op4 #c3ai1 door middel van de ,schrift1 die nuttig is 1 1 1 1 #b ,tim4 #c3af4 ,en zulk een tucht heeft ,christus ook in zne gemeente ingesteld4 ,in het ,o4 ,t4 bestond er nog geen eigenlke kerkelke tucht1 al werd ,adam ook gebannen uit het parads en al werden in ,israel onbesnedenen1 melaatschen en onreinen uit het heiligdom geweerd1 ,lev4 #ev41 ,ezech4 #dd3i1 want voor onopzettelke zonden bestond er altd verzoening1 op zonden met opgeheven hand stond de uitroeiing1 en de cherem was tegelk eene burgerlke straf4 ,eerst toen ,israel eene gemeente werd1 kwam de uitsluitend kerkelke straf op1 de afzondering uit de gemeente der geloovigen1 ,ezr4 #aj3h1 en deze ban wordt nog door de ,joden in sommige gevallen toegepast1 ,gunning1 ,de ,chasidim bl4 #ee4 ,misschien in aansluiting aan deze synagogale tucht1 heeft ,christus de tucht in zne gemeente verordend4 ,in ,mt4 #af3ai geeft ,h de sleutelen van het hemelrk aan ,petrus1 in ,mt4 #ah3ah aan de gemeente1 in ,joh4 #bj3bc aan de apostelen1 zoodat z de macht hebben om op grond van de beldenis van ,christus en onder de voorlichting des ,geestes te binden en te ontbinden1 iemand de zonden te houden of te vergeven4 ,alleen omdat ,christus deze macht aan zne gemeente geeft1 is deze tot het oefenen van tucht bevoegd4 ,in ,mt4 #ah3ae-ag wst ,h dan aan1 hoe deze tucht geoefend moet worden4 ,god wil niet1 dat een der kleinen1 die in ,jezus gelooven1 verloren ga4 ,mt4 #ah3a-ad4 ,als dus iemand door zn broeder beleedigd of onrechtvaardig behandeld is1 dan moet h eerst door persoonlke bestraffing1 dan door bestraffing onder twee of drie getuigen1 en daarna door bestraffing vanwege heel de gemeente beproeven hem te winnen2 en eerst1 als dat alles niet baat1 dan mag h1 de beleedigde 71 vs4 #ag1 in sing47 hem beschouwen als een heiden en tollenaar1 dan heeft h alles aan hem beproefd1 en is h vr van zn bloed4 ,zulk een oordeel heeft dan kracht in den hemel4 ,dit is de gewone weg1 waarlangs de tucht in de gemeente naar ,jezus' bevel loopen moet4 ,maar daarvan is wel te onderscheiden de tucht1 die ,god zelf1 die ,christus1 en die ook de apostelen soms oefenen in zn naam en kracht4 ,god kan zonden in de gemeente1 bv4 het onwaardig gebruik van het avondmaal bezoeken met krankheid en dood1 #a ,cor4 #aa3cj4 ,ananias en ,saffira vielen om hun liegen tegen den ,geest ,gods dood voor ,petrus' voeten neer1 ,hd4 #e4 ,paulus strafte ,elymas1 ,hd4 #ac3aa met blindheid4 ,in #a ,cor4 #e beveelt ,paulus aan de gemeente1 om1 terwl z met zn geest1 die reeds over den bloedschender in haar midden het oordeel heeft uitgesproken1 vs4 #c1 saamvergaderd en alzoo verbonden is met de macht van den ,heere ,jezus ,christus1 in ,christus' naam den zoodanige aan den ,satan over te geven1 opdat h door dezen in zn lichaam geslagen en alzoo toch weder naar den geest in den dag van ,christus behouden worde4 ,paulus berispt daarb de ,corinthirs vs4 #b1 dat z hem al niet eerder uit hun midden hadden weggedaan en onderstelt dus1 dat z daartoe het recht en de verplichting hadden4 ,en juist wl z dat niet gedaan1 maar den zondaar gedragen en alzoo aan zne zonde deel gekregen hadden1 daarom acht h thans een radicalen maatregel noodig4 ,h zelf heeft als apostel reeds voor zichzelf het oordeel geveld1 en eischt nu1 dat de gemeente1 in volle vergadering1 terstond1 zonder verder vermaan1 naar de thans door den apostel haar verleende volmacht1 ja naar de macht van ,christus zelven1 in zn naam den booze oordeele2 en niet maar eenvoudig buiten de gemeente plaatse1 gelk in vs4 #b van haar verlangd werd1 doch bepaaldelk ter lichamelke bestrding aan den ,satan overgeve4 ,er is hier dus sprake1 niet van gewone excommunicatie1 zooals bv4 in ,mt4 #ah3ag1 maar van eene bzondere1 apostolische machtsdaad4 ,dit blkt ook uit #a ,tim4 #a3bj1 #b ,tim4 #b3ag1 waar ,paulus als apostel1 geheel alleen1 zonder de gemeente1 op dezelfde wze ,hymeneus en ,alexander aan den ,satan overgeeft1 opdat z getuchtigd zouden worden niet meer te lasteren4 ,er is daarom groot verschil tusschen deze buitengewone straffen en de gewone tuchtoefening1 die aan de gemeente is opgedragen4 ,van deze laatste handelde ,paulus in #a ,cor4 #e3b en nog nader in vs4 #i-ac4 ,daar zegt h n4l41 dat h in een vroegeren brief1 die dus aan dezen eersten0 brief is voorafgegaan1 hen vermaand heeft1 om zich niet te vermengen1 d4 i4 geen omgang te hebben met hoereerders4 ,maar de ,corinthirs hadden dat verkeerd opgevat en daaruit afgeleid1 dat z hoegenaamd geen verkeer1 ook niet in het burgerlke1 mochten hebben met hoereerders1 geldzuchtigen1 roovers1 afgodendienaars buiten de gemeente4 ,maar dat was de bedoeling van den apostel niet2 dat ware een onmogelke eisch geweest1 daarmede gelk staande1 dat z uit de wereld moesten gaan4 ,alleen had h verlangd1 dat z geen omgang zouden hebben met een hoereerder enz41 indien zoo iemand een broeder genoemd werd en lid der gemeente was4 ,ja1 in dat geval wenscht h1 dat z met zulk een gevallen broeder ook geen maaltd zullen houden1 niet b hem gaan eten noch hem te eten vragen1 niet vriendschappelk en broederlk met hem zullen verkeeren1 maar dat z1 terwl z hen1 die buiten zn1 aan ,gods oordeel overlaten1 zulk een booze1 die in hun kring verkeert1 uit hun midden zullen verwderen1 cf4 #b ,cor4 #b3e-aj4 ,evenzoo spreekt ,paulus elders van het recht en den plicht der gemeente1 om acht te geven op en af te wken1 1 van hen1 die tweedracht en ergernis aanrichten1 ,rom4 #af3ag2 om in ,jezus' naam zich te onttrekken1 af te scheiden1 1 van iederen broeder1 die ongeregeld wandelt1 #b ,thess4 #c3f1 #ad2 om na eerste en tweede1 d4 i4 na herhaalde vermaning zich te onttrekken aan1 niet in te laten met 71 zich door beden van iets of iemand afmaken1 loslaten1 ontslaan7 een ketterschen mensch1 die 7als lid der gemeente1 of ook misschien van buiten af7 in de gemeente de eenheid des geloofs verbreekt1 ,tit4 #c3aj4 ,hetzelfde zegt ,johannes2 als iemand tot u komt en deze leer niet brengt1 dan moogt g hem niet ontvangen in uw huis als een broeder1 niet vriendschappelk en broederlk met hem omgaan1 en hem niet als een broeder begroeten en verwelkomen4 #b ,joh4 #aj4 ,en eindelk wordt in ,op4 #b3b de gemeente van ,efeze geprezen1 omdat z de boozen niet verdraagt2 in ,op4 #b3ad1 #bj1 #bd die van ,pergamus en ,thyatire berispt1 wl z kettersche leeringen en heidensche gruwelen dulden4 ,cf4 ,meyer1 ,die ,lehre des ,n4 ,t4 von der ,kirchenzucht1 ,zeits4 f4 kirchl4 ,wiss4 u4 kirchl4 ,leben #ahha4 ,deze leer der ,h4 ,schrift is het zuiverst in de tuchtoefening der ,gereformeerde kerken toegepast4 ,volgens haar toch zn #a geen onpersoonlke dingen1 geschriften1 gebouwen1 landen1 maar altd personen het object2 en geen menschen in het algemeen1 want die buiten zn1 oordeelt ,god1 #a ,cor4 #e3aj1 geen gestorvenen1 geen klasse of groep van menschen1 maar altd bepaalde1 individueele personen1 die of alleen door doop1 of ook door beldenis leden der gemeente zn4 #b ,oorzaak der tucht zn niet allerlei zwakheden die in geloovigen vallen1 ook niet zulke schrikkelke zonden1 welke de christelke overheid straft1 hoewel de kerk dan volgt en haar tucht niet overbodig is1 ,calv4 ,inst4 ,,iv #aa1 #c4 ,bucanus #eci1 maar zulke zonden1 die in het midden der gemeente ergernis wekken en door de overheid niet of zeer zacht worden gestraft1 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #f1 #h4 #c ,b deze zonden1 op welke de kerkelke tucht van toepassing is1 moet tusschen verborgene en openbare zonden onderscheiden worden4 ,de eerste worden behandeld naar den regel van ,mt4 #ah1 en krgen eerst het karakter van openbare zonden1 als particuliere vermaningen niet baten en dus de gansche gemeente1 of hare vertegenwoordiging in den kerkeraad erin gemoeid wordt4 #d ,b deze door hardnekkigheid openbaar geworden en b de van huis uit door haar karakter 7bv4 moord1 overspel7 openbare zonden is de procedure aldus3 zoodra de overtreder oprechte boetvaardigheid toont1 houdt alle kerkelke tucht in engeren zin op4 ,het avondmaal mag dan nog onthouden worden1 opdat de ergernis uit de gemeente worde weggenomen en de oprechtheid der schuldbeldenis aan het licht trede2 maar van tucht is geen sprake meer4 ,wie zn zonde beldt1 vindt b ,god en dus ook b zne gemeente barmhartigheid4 ,de tucht1 die tot afsnding leidt1 vangt altd eerst aan na gebleken onboetvaardigheid en hardnekkigheid4 ,opdat de gemeente hiervan ten volle overtuigd z en niet lichtvaardig tot het wegdoen van den booze uit haar midden overga1 begint de kerkeraad met vermaningen4 ,als de overtreder zich hiertegen verhardt1 volgt eerst met onthouding van het avondmaal de bekendmaking van de zonde zonder den naam van den zondaar in het midden der gemeente2 daarna de bekendmaking van de zonde met den naam van den zondaar1 doch niet dan na een welgegrond advies van de classis2 vervolgens de bekendmaking dat h1 indien h blft volharden1 zal afgesneden worden2 en eindelk de afsnding zelve met het formulier van den ban4 ,de td1 die tusschen al deze vermaningen en tuchtmaatregelen verloopen moet1 is niet vast te stellen1 wl h met den aard van de zonde1 het gedrag van den overtreder1 de ergernis in en buiten de gemeente in verband staat4 #e ,de straffen1 die de kerk hierb toepast1 zn zuiver geestelk4 ,z bestaan niet en mogen niet bestaan in geldboete1 lichamelke kastding1 brandmerk1 pniging1 gevangenis1 eerloosheid1 verbanning1 doodstraf enz41 gelk ,rome beweert1 noch ook in ontbinding van familie-1 burgerlke1 staatkundige betrekkingen1 gelk de ,anabaptisten leerden2 evenmin in uitsluiting uit de openbare godsdienstoefeningen1 gelk de christelke kerk in den eersten td dit toepaste4 ,want de wapenen der gemeente zn niet vleeschelk maar geestelk en daarom krachtig voor ,god1 #b ,cor4 #aj3d4 ,maar de tucht der gemeente is eene ernstige beproeving1 of iemand1 die zich misdroeg en tegen alle vermaning zich verhardt1 nog als een broeder kan en mag beschouwd worden4 ,de excommunicatie is daarom ten slotte niets anders maar ook niets minder dan een opzeggen van den broederlken omgang en de broederlke gemeenschap2 een zich onttrekken der gemeente2 een eindelk1 met smart loslaten van dengene1 die zich als een broeder voordeed maar geen broeder bleek te zn4 ,z is geen overgave aan den ,satan1 wat in het ,n4 ,t4 alleen als eene apostolische daad voorkomt1 geen verdoemenis of vervloeking1 geen 1 dat in het ,n4 ,test4 nooit1 ook niet in ,rom4 #i3c1 van de kerkelke tucht gebezigd wordt1 cf4 ,cremer s4 v41 maar alleen en toch ook niet minder dan eene plechtige verklaring der gemeente in ,jezus' naam1 dat de zondaar openbaar is geworden als niet znde een oprecht broeder in ,christus1 en dus een hem stellen buiten de gemeente en hare gemeenschap1 opdat ,god alleen over hem oordeele4 #f ,de excommunicatie is een uiterste remedie1 opdat de verwderde uit den broederlken omgang tot inkeer kome4 ,zelfs de apostolische overgave aan den ,satan had nog deze beteekenis1 #a ,cor4 #e3e1 #a ,tim4 #a3bj4 ,al mag de gemeente den uitgeworpene ook als een heiden en tollenaar beschouwen1 omdat z alle moeite aan hem1 zonder vrucht1 heeft ten koste gelegd2 al moest z hem uitwerpen1 om zelve geen gemeenschap aan zne zonden te hebben1 #a ,cor4 #e3f1 #g1 #aa3cj2 toch blft de hope bestaan1 dat h nog een broeder z1 die door vermaning van zne dwaling zal terecht gebracht worden1 #b ,thess4 #c3ad4 #g ,daarom blft wederopneming in de gemeente altd weer mogelk1 ,mt4 #af3ah1 #ah3ah1 ,joh4 #bj3bc1 #b ,cor4 #b3e-aj2 maar daarb is dan voorafgaande openbare beldenis noodig1 die in alle andere gevallen slechts met alle voorzichtigheid en naar het oordeel van den ganschen kerkeraad geeischt mag worden4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ab4 ,ursinus1 ,explic4 ,cat4 qu4 #hc-he4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #gcf4 ,polanus1 ,syst4 ,theol4 p4 #edd4 ,martyr1 ,loci #daa4 ,junius1 ,theses ,theol4 #dg4 ,bucanus1 ,instit4 theol4 #eca4 ,heidegger ,,ii p4 #fjj4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #dh4 ,voetius1 ,pol4 ,,iv #ggj-ihb4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii c4 #f4 ,moor ,,vi #djj-dbb4 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #dih-egc enz4 ,uit den nieuweren td3 ,scheele1 ,die ,kirchenzucht #aheb4 ,fabri1 ,kirchenzucht im ,sinne und ,geiste des ,evang4 #ahed4 ,art4 ,bann1 ,kirchenzucht1 ,schlsselgewalt1 ,gerichtsbarkeit in ,herzog4 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #dif f4 ,vilmar1 ,von der christl4 ,kirchenzucht #ahgb4 ,id4 ,kirchenzucht u4 ,lehrzucht #ahgg4 #aj4 ,in de derde plaats is ,christus ook priester en oefent dit ambt nog altd van uit den hemel in zne gemeente door voorbede en zegening uit4 ,gelk ,h als profeet de znen leert en als koning hen regeert1 zoo bewst ,h hun als priester den rkdom zner barmhartigheid4 ,toen ,h op aarde was1 omging ,h de steden en vlekken1 niet alleen leerende in de synagogen en predikende het evangelie des koninkrks1 maar ook genezende alle ziekte en alle kwale onder het volk1 ,mt4 #i3ce4 ,en dit was geen bkomstige en toevallige werkzaamheid maar een hoofdbestanddeel van het werk1 dat de ,vader ,hem opgedragen had om te doen1 ,mt4 #h3ag1 ,joh4 #e3cf1 #i3c1 #d enz4 ,de volheid van zn macht en de rkdom zner barmhartigheid werd erin openbaar2 de werken van zonde en ,satan werden er door verbroken2 de gevolgen der zonde in de physische wereld werden er aanvankelk door weggenomen2 z liepen uit en ontvingen hun zegel en voleinding in de opstanding1 die de overwinning van den dood en het beginsel der vernieuwing aller dingen was4 ,als ,h dan ook zne discipelen uitzendt1 geeft ,h hun niet alleen den last1 om het evangelie te prediken1 maar even stellig en nadrukkelk1 om de onreine geesten uit te werpen en om alle ziekte en alle kwale te genezen1 ,mt4 #aj3a1 #h1 ,mk4 #c3ae1 ,luk4 #i3a1 #b1 #aj3i1 #ag4 ,de discipelen volbrachten dien last1 niet alleen tdens ,jezus' verblf op aarde maar ook na zne hemelvaart1 ,hd4 #e3af1 #h3g enz4 ,zelfs werden er naar ,jezus' eigen belofte1 ,mk4 #af3ag1 #ah in den eersten td aan de geloovigen vele buitengewone gaven van gezondmaking en werkingen van krachten geschonken1 ,hd4 #b3dd1 #de1 #d3ce1 ,rom4 #ab3g1 #h1 #a ,cor4 #ab3bh4 ,gelk het echter ging met de gaven der leer en de gaven der regeering1 zoo ging het ook met die der barmhartigheid4 ,de buitengewone toestand der kerk werd allengs normaal4 ,en al werden de gaven niet onderdrukt of vernietigd1 z werden toch langzamerhand meer en meer verbonden met het ambt4 ,de leer werd aan den didaskalos1 de regeering aan den presbyter en evenzoo de dienst der barmhartigheid aan den diaken opgedragen1 ,hand4 #f4 ,en de gaven zelve schoon gaven des ,h4 ,geestes blvende1 kregen een meer eenvoudig en gewoon karakter4 ,rome beweert wel1 dat de wonderkracht b haar voortduurt1 deel ,i #bgj1 maar schooner dan die wonderen1 waarop z zich beroemt1 zn de werken der barmhartigheid1 die van haar geloof en liefde een krachtig getuigenis afleggen4 ,want toen het diakonaat in de christelke kerk langzamerhand geheel van karakter veranderde1 heeft de schat van liefde en barmhartigheid1 dien ,christus in zne gemeente uitstort1 in private weldadigheid zich rk geopenbaard4 ,al laat de regeling van den dienst der barmhartigheid in ,rome veel te wenschen over1 toch neemt z in werken der liefde onder de christelke kerken de eerste plaats in4 ,want wel heeft de ,gereformeerde kerk het ambt van diaken hersteld1 maar z heeft zn plaats en dienst niet behoorlk geregeld en zne werkzaamheid niet tot ontwikkeling gebracht4 ,deze ontwikkeling1 waartoe de nood der tden tegenwoordig dringt1 kan in hoofdzaak niet anders dan in deze richting geschieden3 #a dat het ambt van diaken meer dan tot dusver geerd worde als een zelfstandig orgaan van de priesterlke barmhartigheid van ,christus1 #b dat de liefde en de barmhartigheid als de christelke deugden b uitnemendheid worden erkend en beoefend1 #c dat aan diakenen opgedragen wordt1 om alle leden der gemeente1 inzonderheid de vermogende1 in den naam van ,christus te bewegen tot barmhartigheid1 en voor de zonde der gierigheid1 die een wortel is van alle kwaad1 te waarschuwen en te behoeden1 #d dat het diakonaat de private weldadigheid niet doode1 maar opwekke1 regele en leide1 #e dat de dragers van dit ambt1 zoo noodig1 in groote gemeenten zich bedienen van de hulp van diakonessen1 op dezelfde wze als de beide andere ambten gebruik maken van catechiseermeesters en ziekentroosters1 #f dat z hunne gaven uitdeelen1 in ,christus' naam1 als van de tafelen des ,heeren genomen1 waarop z door de gemeente neergelegd en aan ,christus zelven geschonken zn1 ,mt4 #be3dj1 #g dat z hunne hulp uitstrekken tot alle armen1 kranken1 vreemdelingen1 gevangenen1 idioten1 krankzinnigen1 weduwen1 weezen1 in n woord tot alle ellendigen en nooddruftigen1 die er zn in het midden der gemeente1 en hen in hun lden tegemoet komen met woord en met daad1 #h dat de dienst der barmhartigheid veel breeder plaats verkrge op de agenda van alle kerkelke vergaderingen dan tot dusver het geval is1 #i dat de diakenen met leeraren en ouderlingen tot de meerdere vergaderingen der kerken worden afgevaardigd en in alle zaken1 rakende den dienst der barmhartigheid1 keurstem verkrgen1 #aj dat op deze vergaderingen de dienst der barmhartigheid naar algemeene beginselen geregeld worde1 behoudens het verschil van gemeentelke toestanden2 voor generale behoeften gemeenschappelk worde ter hand genomen1 en van de plaatselke gemeente tot ondersteuning van andere kerken1 en voorts ook tot hulpbetoon aan arme1 verdrukte geloofsgenooten in den vreemde worde uitgebreid1 en #aa dat deze diakonale arbeid in zne zelfstandigheid gehandhaafd blve en niet onderga in of vermengd worde met het werk der inneren ,mission1 of ook met de staatsarmenzorg1 die een geheel ander karakter dragen4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #c1 #i4 ,musculus1 ,loci ,comm4 #dbe4 ,bullinger1 ,huysboeck ,v #c4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #gfe4 ,junius1 ,op4 ,i #aeff4 ,bucanus1 ,inst4 #did4 ,voetius1 ,,iii #dif-eac4 ,m4 ,vitringa ,,ix #bgb-bif4 ,g4 ,uhlhorn1 ,die christl4 ,liebesthtigkeit1 ,stuttgart #ahhb-'ij4 ,bonwetsch1 das ,amt der ,diakonie in der alten ,kirche1 #ahij4 ,seesemann1 ,das ,amt der ,diakonissen in der alten ,kirche1 #ahia4 ,schfer1 ,diakonik in ,zcklers ,handb4 der theol4 ,wiss4 ,,iii #ech-egb4 ,achelis1 ,prakt4 ,theol4 ,,ii #cbd-dea4 ,wurster1 ,die ,lehre v4 d4 inneren ,mission1 ,berlin #ahie4 ,kuyper1 ,enc4 ,,iii #ece-ede4 #aa4 ,deze macht1 door ,christus aan zne gemeente geschonken1 komt in de plaatselke kerk saam in den kerkeraad4 ,elke plaatselke kerk is volgens het ,n4 ,test4 zelfstandig1 eene ecclesia completa1 en draagt daarom evengoed als de kerk in haar geheel den naam van tempel ,gods1 #a ,cor4 #c3af1 #ag1 #b ,cor4 #f3af1 bruid1 #b ,cor4 #aa3b1 of lichaam van ,christus1 #a ,cor4 #ab3bg4 ,de geloovigen staan niet op zichzelf maar vormen eene eenheid1 en zoo ook blven de ambtsdragers in eene plaatselke kerk niet los naast elkander staan maar sluiten zich tot een raad der kerk aaneen4 ,sporen daarvan zn er reeds in het ,n4 ,test4 ,in ,jeruzalem kwamen de geloovigen1 nadat z door den doop der gemeente waren ingelfd1 van td tot td saam1 volhardende in de leer der apostelen1 in de gemeenschap1 in de breking des broods1 in de gebeden1 ,hd4 #a3ad1 #b3dav41 #e3ab enz42 en stonden z onder leiding van het college der apostelen1 die spoedig daarin door de presbyters werden bgestaan1 ,hd4 #f3b1 #ae3b1 #f1 #bb4 ,allerlei omstandigheden1 de gaven des ,h4 ,geestes1 inzonderheid die van didaskalie1 profetie en glossolalie1 de samenkomsten der geloovigen1 de bediening van woord en sacrament1 de inzameling der collecten1 de verzorging der armen enz41 maakten leiding en regeling en daarb ook raad en overleg vanzelf noodzakelk4 ,eerst voorzagen de apostelen zooveel mogelk in al die behoeften1 namen maatregelen en maakten bepalingen1 ,hd4 #ae3bhv41 #a ,cor4 #aa3d-f1 #cd1 #ad3bgv41 #af3a1 #a ,tim4 #c enz4 ,want alles moest in de gemeente van ,christus betamelk en met orde1 in vrede en tot stichting geschieden1 #a ,cor4 #ad3bf1 #cc1 #dj4 ,maar toen het ambt van ouderlingen was ingesteld1 werden dezen met de leiding en regeering der gemeente belast2 en dezen vormden onderling al spoedig een college1 1 #a ,tim4 #d3ad4 ,onder de leiding van zulk een college genoot de gemeente echter in de eerste tden eene groote mate van zelfstandigheid1 z werd b gewichtige zaken geregeld geraadpleegd4 ,in ,hd4 #a komen de discipelen saam tot het kiezen van een apostel2 in ,hd4 #f kiest de gemeente de diakenen2 in ,hd4 #ae woont z de vergadering van apostelen en ouderlingen b2 in #a ,cor4 #e oefent z de tucht uit4 ,de eerste synoden waren samenkomsten der plaatselke kerk4 ,maar ook de plaatselke kerken alle te zamen vormen eene eenheid4 ,z dragen ook alle saam den enkelvoudigen naam van 2 z staan allen onder de apostelen1 wien de leiding en regeering der gansche kerk is opgedragen2 z zn met elkander n in ,christus1 n dus in leer1 in geloof1 in doop1 in liefde1 z groeten elkander1 ,rom4 #af3af1 #a ,cor4 #af3bj1 #b ,cor4 #ac3ab1 dienen elkander met gaven der liefde1 ,rom4 #ae3bf1 #a ,cor4 #af3a1 #b ,cor4 #h3a1 #d1 #i3a1 ,gal4 #b3aj1 en laten elkander de brieven lezen1 die z ontvangen van de apostelen1 ,col4 #d3af4 ,het lag dus in den aard der zaak1 dat deze gemeenten1 die geestelk n waren1 eventueel met elkander zouden beraadslagen over zaken van algemeen belang4 ,het eerste voorbeeld komt daarvan voor in ,hd4 #ae1 naar aanleiding van de vraag1 of de ,heidenen zalig konden worden zonder besndenis4 ,de gemeente van ,antiochi zond ,paulus en ,barnabas en eenige anderen naar ,jeruzalem1 om over dit belangrk vraagstuk met de apostelen en ouderlingen aldaar van gedachten te wisselen en tot eenstemmigheid te komen4 ,de apostelen en ouderlingen hielden daarom met deze afgevaardigden van ,antiochi eene vergadering1 #ae3f1 die misschien ook door de gemeente bgewoond werd1 #ae3ab1 #bb 7in vers #be moet echter vr waarschnlk wegvallen74 ,na veel 1 onderzoek1 redetwist1 werd niet maar een advies gegeven1 doch in den ,h4 ,geest eene beslissing genomen1 die de broederen in ,antiochi1 ,syri en ,cilici bond1 per brief hun meegedeeld en door ,judas en ,silas nog mondeling1 in eene vergadering der gemeente1 toegelicht werd1 ,hd4 #ae3bb-ca4 ,al deze vergaderingen1 waarvan het ,n4 ,t4 bericht1 waren vergaderingen der plaatselke gemeente1 slechts in ,hd4 #ae door afgevaardigden van elders bgewoond4 ,deze gewoonte werd later1 ook reeds in de tweede eeuw nagevolgd4 ,b gewichtige aangelegenheden1 zooals benoeming en afzetting van een bisschop1 excommunicatie1 absolutie van doodzonden enz41 gaf niet alleen het presbyterium zn leiding maar ook de gemeente hare toestemming4 ,cyprianus zegt nog1 dat h van het begin van zn episcopaat af niets deed zonder den raad van zn presbyterium en de toestemming der gemeente1 ,ep4 #ad1 #d4 ,op de synoden der tweede en derde eeuw zn daarom niet alleen bisschoppen maar ook presbyters1 diakenen en gewone gemeenteleden tegenwoordig4 ,zelfs het concilie van ,nicea werd1 behalve door bisschoppen1 ook door presbyters1 diakenen en leden bgewoond1 die aan de debatten deelnamen4 ,en de afgevaardigden1 die op gemeentevergaderingen uit naburige gemeenten werden uitgenoodigd1 waren in den eersten td volstrekt niet alleen bisschoppen maar ook wel presbyters1 diakenen of andere leden der gemeente4 ,maar de ontwikkeling der hierarchische idee bracht mede1 dat de toestemming der gemeente steeds minder gevraagd werd1 dat presbyters en diakenen van de gemeente werden losgemaakt en in raadgevers en helpers van den bisschop veranderd1 en dat de synoden langzamerhand alleen door bisschoppen gehouden werden4 ,voorts waren in de tweede en derde eeuw alle gemeentevergaderingen1 bgewoond door afgevaardigden van naburige gemeenten1 gelk in rang2 er was nog geen hierarchie van kerkelke vergaderingen1 er waren nog geen provinciale1 metropolitane1 oecumenische concilin2 alle vergaderingen der kerken hadden plaats in den naam van ,christus1 maakten besluiten in den ,h4 ,geest1 en golden voor de gansche ,christenheid 7concilium universale1 catholicum74 ,maar ook daarin kwam verandering4 ,reeds in de derde eeuw zn er hier en daar bepaald provinciale synoden1 d4 i4 vergaderingen van bisschoppen in eene bepaalde provincie gehouden4 ,in de vierde eeuw kwamen er1 tengevolge van de groote twisten1 die de kerk verdeelde1 synoden van bisschoppen uit verschillende provincin b4 ,en het concilie van ,nicea1 ofschoon volstrekt geen vertegenwoordiging van de gansche ,christenheid1 wl het maar door enkele bisschoppen uit het ,westen werd bgewoond1 was toch door den keizer van alle kanten saamgeroepen4 ,zoo kwam er allengs eene rangordening van provinciale1 nationale1 patriarchale1 oecumenische concilin1 ,sohm1 ,kirchenrecht #bdg-cdd4 ,maar het karakteristieke kenmerk van een oecumenisch concilie is moeilk aan te wzen4 ,het kan niet daarin liggen1 dat het door den paus is saamgeroepen1 want van de vierde tot de tiende eeuw werd het geconvoceerd door den keizer2 noch ook in de algemeene geldigheid en de groote beteekenis zner besluiten1 want dikwls zn de canones van oecumenische concilin verworpen en die van provinciale synoden aangenomen2 noch ook daarin1 dat een oecumenisch concilie de gansche ,christenheid vertegenwoordigt1 want dit is lang niet altd met de dusgenaamde concilin het geval geweest4 ,tegen het einde der ,middeleeuwen is wel de theorie opgekomen1 dat een concilie dan alleen oecumenisch en onfeilbaar was1 wanneer het bestond uit afgevaardigden van alle kerken4 ,maar deze theorie was van revolutionairen oorsprong1 leidde in de practk tot allerlei moeilkheden en werd door ,rome ook nooit geaccepteerd4 ,voor ,rome is een concilie alleen oecumenisch1 wanneer zne besluiten door den paus zn goedgekeurd en daardoor een onfeilbaar1 de gansche ,christenheid bindend karakter verkrgen1 ,bellarminus1 de conciliis et ecclesia lib4 ,i ,,ii4 ,heinrich1 ,dogm4 ,,ii #dgf f4 ,scheeben1 ,dogm4 ,i #bcj f4 ,vering1 ,kirchenrecht #fac f4 enz4 ,in de ,protestantsche kerken is het synodale kerkregiment het eerst op ,franschen bodem tot ontwikkeling gekomen4 ,in de ,luthersche kerk kwamen wel synoden voort1 maar deze bestonden alleen in samenkomsten van pastores4 ,zwingli stelde in #aebh te ,zurich synoden in1 die door den raad werden saamgeroepen1 uit de predikanten van stad en land en enkele leden van den raad bestonden en vooral klachten tegen leer en leven van de predikanten moesten overwegen1 ,mrikofer1 ,ulr4 ,zwingli1 ,leipzig #ahfi ,,ii #aah f4 ,calvn bepaalde evenzoo in de ,ordonnances ecclesiastiques1 dat de predikanten alle drie maanden moesten samenkomen1 om op elkanders leer en leven toe te zien en voerde bovendien #aedf een jaarlksche visitatie in1 ,kampschulte1 ,joh4 ,calvin ,i #djh4 ,franz ,lambert ontwierp #aebf voor ,hessen een kerkenorde1 waarin zoowel gemeentevergaderingen als synoden1 bestaande uit de predikanten en door de gemeenten benoemde afgevaardigden1 waren opgenomen1 maar deze kerkenorde trad niet in werking1 ,lechler1 ,gesch4 d4 ,presb4 n4 ,syn4 ,verf4 #ad f4 ,eene synodale kerkregeering kwam er eerst in ,frankrk1 waar de kerken zich sterk uitbreidden en door behoefte aan eenheid den #bf;en ,mei #aeei voor het eerst in synode te ,pars samenkwamen en zich in eene gemeenschappelke beldenis en kerkenorde vereenigden1 ,lechler ib4 #fi4 ,opmerkelk is daarb1 dat de generale synode het eerst is ontstaan1 dat deze de provinciale synoden invoerde en dat later1 in #aegb1 tusschen deze en de kerkeraden nog de classis ingeschoven werd1 ib4 #ha1 cf4 evenzoo in ,schotland #ig4 ,zulk een synodale kerkregeering werd dan later ook in andere ,geref4 kerken ingevoerd1 in ,polen1 ,boheme1 ,hongare1 ,duitschland1 ,nederland1 ,schotland1 ,engeland1 ,amerika enz4 ,maar er kwam spoedig van twee kanten oppositie tegen4 ,de ,remonstranten1 zich aansluitende b ,zwingli en ,erastus1 kenden de kerkelke macht aan de overheid toe en leidden daaruit af1 dat synoden wel geoorloofd maar niet geboden en voor het zn of welzn der kerk niet noodig waren1 en dat1 wanneer z gehouden werden1 het recht tot samenroeping1 tot afvaardiging1 tot het vaststellen der agenda1 tot presideering aan de overheid toekwam1 ,uitenbogaert1 ,tractaat van 't ampt ende auctoriteit enz4 #afaj bl4 #ajgv4 cf4 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,vii #ai4 ,en de ,independenten gingen onder invloed der anabaptistische dwaling nog verder1 hielden elke groep van geloovigen voor independent1 en verwierpen alle bindend classicaal of synodaal verband1 ,robinson b ,kist en ,roaards1 ,ned4 ,arch4 voor ,kerk4 ,gesch4 ,,viii #ahdh bl4 #cgav4 ,neal1 ,historie der rechtz4 ,puriteinen ,,ii #a bl4 #if4 ,de gronden1 die tegen de synodale kerkregeering kunnen worden ingebracht1 zn ook inderdaad niet van gewicht ontbloot4 ,immers zn de plaatselke kerken in het ,n4 ,t4 alle volkomen zelfstandig ten opzichte van elkander2 van een wettelk1 bindend classicaal of synodaal verband is er met geen woord sprake4 ,zoodanig verband schnt ook met de zelfstandigheid der plaatselke kerken geheel in strd te zn1 omdat het vergaderingen invoert1 die boven de plaatselke kerken staan en met gezag tegenover deze optreden1 en alzoo in de kerk van ,christus wederom eene ongeoorloofde hierarchie en tirannie invoert4 ,en daarb komt dan nog1 dat de geschiedenis der synoden van hare nuttigheid niet altd een gunstig getuigenis aflegt1 en ze dikwerf doet voorkomen als oorzaak van allerlei twist en verdeeldheid1 zoodat ,gregorius ,naz4 reeds zeggen kon1 2 en het spreekwoord niet ten onrechte luidt3 omne concilium parit bellum4 ,maar daartegenover stellen toch andere overwegingen de noodzakelkheid en nuttigheid der synoden duidelk in het licht4 #a ,in het ,n4 ,t4 is er nog geen classicaal of synodaal verband der kerken1 maar er was daar ook toen nog geen behoefte aan1 wl de apostelen zelven leefden1 de gemeenten met raad bstonden en ze ook door evangelisten als hunne plaatsvervangers verzorgden4 #b ,de gemeenten waren ook toen reeds op allerlei wze door geestelke banden aan elkander verbonden1 en kregen het recht1 niet alleen om zelve te vergaderen1 maar ook om naar andere gemeenten afgevaardigden te zenden en daar beslissing in zekere geschillen te vragen2 ,hd4 #a1 #f1 #ae1 #ba toonen1 dat synoden in gansch algemeenen zin zn juris divini permissivi4 #c ,synoden zn niet beslist ad esse ecclesiae noodzakelk en zn ook niet bepaald door ,gods ,woord bevolen1 maar z zn geoorloofd en ad bene esse ecclesiae noodzakelk4 #d ,de noodzakelkheid ligt daarin1 dat de eenheid van leer1 tucht en cultus1 waartoe de gemeente geroepen is2 de orde1 vrede en liefde1 die z te bewaren heeft2 en de gemeenschappelke belangen1 die haar zn opgedragen 7zooals opleiding1 roeping1 zending van dienaren2 missie onder de ,heidenen2 ondersteuning van hulpbehoevende kerken enz47 niet anders dan door middel van synoden tot hun recht kunnen komen4 #e ,synoden zn geen voetstuk voor maar eene ondermning van alle hierarchie2 z handhaven de zelfstandigheid der plaatselke kerken en bewaren haar voor verwarring1 verdeeldheid1 hierarchie van den pastor1 overheersching van enkele leden2 z bevestigen de vrheid der enkele leden1 door hun een steun te geven in het verband met andere kerken en beroep op meerdere vergaderingen toe te staan4 #f ,ook zn z geen oorzaak van verdeeldheid en twist1 maar een middel1 om geschillen1 die er in de kerk hier op aarde altd weer over leer1 tucht1 dienst oprzen1 op eene vreedzame wze1 door nauwkeurig onderzoek en ampele bespreking tot beslissing te brengen4 #g ,opdat z aan haar doel beantwoorden1 behooren synoden altd vergaderingen van kerken te zn1 wier leden 7pastores1 presbyters1 diakenen of gewone leden7 afgevaardigden van kerken zn en aan lastbrieven van kerken gebonden1 die door de kerken zelve en niet door overheid1 paus enz4 saamgeroepen en door kerkelke daartoe gekozen personen geleid worden1 en die vr en zelfstandig1 zonder inmenging der overheid1 over kerkelke zaken oordeelen en besluiten4 #h ,de kerkelke vergaderingen 7plaatselke1 classicale1 provinciale1 generale1 oecum47 zn niet wezenlk van elkander verschillend4 ,de eene vergadering is niet per se hooger1 gewichtiger1 minder aan dwaling blootgesteld of meer van de leiding des ,h4 ,geestes verzekerd dan de andere4 ,want elke kerk en elke groep van kerken is zelfstandig tegenover de andere2 en alle zn z in dezelfde mate gebonden aan het ,woord en de belofte des ,geestes deelachtig4 ,in de kerkelke vergaderingen komen geen volksvertegenwoordigers maar kerkelke ambtsdragers saam1 die van ,christus' wege tot regeering zner kerk geroepen zn4 ,z zn dus onderscheiden1 niet door andersoortige of hoogere maar alleen door meerdere macht1 die er samengebracht wordt en over wder gebied zich uitstrekt4 #i ,het gezag van alle kerkelke vergaderingen is geen ander dan van de kerken zelve2 het is onderworpen aan het ,woord van ,christus4 ,christus is de eenige1 die in de kerken en in hare verschillende vergaderingen gezag heeft2 zn ,woord alleen beslist2 wat den ,h4 ,geest in en door de leden goeddunkt1 dat alleen is bondig in de kerk van ,christus4 ,maar ook deze hare naar ,gods ,woord en in den ,h4 ,geest genomen besluiten kan de kerk niet anders handhaven dan door zedelke middelen4 ,z heeft geen heerschende1 dwingende maar alleen eene dienende macht4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv c4 #i4 ,polanus1 ,synt4 #eda4 ,bullinger1 ,van de ,concilin1 ,dordr4 #afaa4 ,martyr1 ,loci ,comm4 #djg4 ,junius1 ,op4 ,,ii #ajbi4 ,theses ,salmur4 ,,iii #eje4 ,amyraut1 ,du gouvernement de l',eglise contre ceux qui veulent abolir l'usage et l'autorit des synodes1 ,saumur #afec4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,ii #fac4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xviii qu4 #cc4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #di4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,,iv #aad-bgb4 ,redevoering van ,c4 ,vitringa over de ,synoden enz41 uit het latn door ,s4 ,h4 van ,idsinga1 ,harl4 #agda4 ,moor ,,vi #dci-dfa4 ,m4 ,vitringa ,,ix #a p4 #egd-fec4 ,ch4 ,hodge1 ,discussions on ,church polity1 ,new-,york #ahgh p4 #cfd-def4 ,karl ,lechler1 ,die neut4 ,lehre v4 h4 ,amte #aheg ,s4 #bed-bge4 ,stahl1 ,die ,kirchenverfassung u4 s4 w4 #ccb f4 #ab4 ,zoo staat de kerk met een eigen oorsprong1 wezen1 werkzaamheid en doel in het midden der wereld4 ,z is in elk opzicht van die wereld onderscheiden1 maar staat er toch nooit gescheiden naast4 ,wel hebben verschillende richtingen in de ,christenheid kerk en wereld in eene volstrekte1 ethische tegenstelling tegenover elkander geplaatst1 en schepping en herschepping met zonde en genade vereenzelvigd4 ,maar deze richtingen1 hoe machtig z nu en dan ook geweest zn1 hebben toch nooit de geschiedenis van het ,christendom beheerscht1 en konden altd slechts naast de kerken een sectarisch leven leiden4 ,afgezien van deze richtingen1 zn er maar twee wzen1 waarop principieel de verhouding van kerk en wereld bepaald kan worden1 de ,roomsche en de ,protestantsche1 de supranatureele en de ethische4 ,rome beschouwt het natuurlke niet als zondig gelk het ,anabaptisme en komt niet tot mding en scheiding1 maar leert wel1 dat het natuurlke van lager orde is1 licht oorzaak van zonde wordt en daarom den teugel van het bovennatuurlke behoeft4 ,gelk het beeld ,gods als een donum supernaturale aan den natuurlken mensch werd toegevoegd1 zoo komt van boven mechanisch de genade aan de natuur1 de kerk aan de wereld1 de hoogere aan de lagere moraal toe2 wie naar het ideaal van ,rome wil leven1 moet asceet worden1 het natuurlke onderdrukken en zich geheel aan de religie wden2 wie dat niet kan1 krgt voor het natuurlke de noodige speelruimte1 en vindt in het bovennatuurlke de grens1 die deze bepaalt4 ,gansch anders was de verhouding1 welke het ,protestantisme aannam tusschen kerk en wereld4 ,het verving de quantitatieve1 supranaturalistische tegenstelling door de ethische4 ,het natuurlke was niet van lager orde maar was in zn soort even goed en rein als het bovennatuurlke1 want het was geschapen door dienzelfden ,god1 die in de herschepping zich openbaarde als ,vader van den ,heere ,jezus ,christus4 ,alleen was het door de zonde bedorven en moest daarom door de genade van ,christus verzoend en vernieuwd worden4 ,de genade dient dus hier niet1 om het natuurlke te mden1 te onderdrukken1 te dooden1 maar juist om het van zne zondige bedorvenheid te bevrden1 en weer echt natuurlk te doen zn4 ,het is waar1 dat ,luther b de toepassing dezer beginselen halverwege is blven staan1 het natuurlke ongemoeid heeft gelaten en het ,christendom al te zeer tot het ethisch-religieuse terrein beperkt heeft4 ,maar ,calvn1 de man van de daad1 die na ,luther kwam en daarom aan ,luther zich spiegelen kon1 zette het werk der reformatie voort en trachtte heel het leven door het ,christendom te hervormen4 ,mding is het woord der ,anabaptisten2 ascese dat der ,roomschen2 vernieuwing en heiliging dat van den ,protestantschen1 bepaaldelk van den ,gereformeerden ,christen4 ,deze laatste beschouwing is zonder twfel de rkste en schoonste4 ,immers is er maar n ,god in schepping en herschepping beide4 ,de ,god der schepping1 van het ,oude ,testament1 is geen lagere ,god dan die van de herschepping1 dan de ,vader van ,christus1 dan de ,god des ,n4 ,verbonds4 ,christus1 de middelaar des ,n4 ,verbonds1 is ook degene1 door wien ,god alle dingen geschapen heeft4 ,en de ,h4 ,geest1 die auteur is van wedergeboorte en heiligmaking1 is dezelfde1 die in den beginne zweefde over de wateren en de hemelen heeft versierd4 ,schepping en herschepping kunnen dus niet als lager en hooger tegenover elkander staan4 ,z zn beide goed en rein1 beide heerlke werken van den nen en drieenigen ,god4 ,voorts heeft de zonde1 die in de wereld is ingekomen1 wel alles1 niet alleen het geestelke1 het ethisch-religieuse leven maar ook al het natuurlke1 het lichaam1 het huisgezin1 de maatschapp1 de gansche wereld bedorven4 ,maar z is toch geen substantie1 geen materia1 doch forma1 en dus niet met het geschapene identisch1 maar in en aan het geschapene wonend en daarvan altd door de genade ,gods los te maken en te verwderen4 ,substantieel en materieel is de schepping na den val dezelfde als vr dien td2 z blft een werk ,gods1 en als zoodanig te eeren en te przen4 ,tot herwinning van die gevallen wereld brengt ,god nu wel de krachten der genade in die schepping in4 ,maar ook die genade is geen substantie of materia1 opgesloten in woord of sacrament en uitgedeeld door den priester1 maar z is eene vernieuwende1 herscheppende kracht4 ,z is niet per se bovennatuurlk1 maar z draagt dat karakter alleen vanwege de zonde1 en draagt het dus in zekeren zin toevallig en tdelk1 om de schepping te herstellen4 ,deze genade wordt in tweerlei vorm uitgedeeld1 als algemeene genade ter beteugeling1 als bzondere genade ter vernieuwing4 ,beide hebben haar eenheid in ,christus1 die koning in het regnum potentiae en gratiae is2 beide zn tegen de zonde gericht2 beide brengen en houden schepping en herschepping in verband met elkander4 ,ook de wereld is na den val niet aan zichzelve overgelaten1 en niet van alle genade ontbloot1 maar z wordt door de algemeene genade gedragen en gespaard1 geleid en bewaard voor de bzondere genade in ,christus4 ,scheiding en onderdrukking is daarom ongeoorloofd en onmogelk4 ,mensen en ,christen zn geen twee wezens4 ,de schepping wordt in de herschepping opgenomen en hersteld4 ,de mensch1 die wedergeboren is1 is substantieel geen andere dan die h was vr de wedergeboorte4 ,in de kerk ingelfd1 blft h toch in de wereld1 en heeft zich alleen te bewaren van den booze4 ,gelk ,christus1 de zone ,gods1 uit ,maria de volle menschelke natuur heeft aangenomen en daarmede niets menschelks en niets natuurlks zich vreemd heeft geacht1 zoo is de ,christen niet anders dan de herboren1 vernieuwde en daarom de waarachtige mensch4 ,dezelfde menschen1 die ,christenen zn1 zn en blven in dezelfde roeping1 waarmede z geroepen zn2 z blven leden des gezins1 burgers der maatschapp1 onderdanen der overheid1 beoefenaars der wetenschap en kunst1 mannen of vrouwen1 ouders of kinderen1 heeren of knechten enz4 ,de verhouding1 die tusschen kerk en wereld bestaan moet1 is daarom in de eerste plaats van organischen1 zedelken1 geestelken aard4 ,christus is profeet1 priester1 koning ook nu nog1 en ,h werkt door zn ,woord en ,geest op heel de wereld in4 ,door ,hem gaat er van ieder1 die in ,hem gelooft1 een vernieuwende1 heiligende invloed uit in gezin1 maatschapp1 staat1 beroep1 bedrf1 kunst1 wetenschap enz4 ,het geestelk leven is bestemd1 om het natuurlk en zedelk leven in volle diepte en omvang weer aan de wet ,gods te doen beantwoorden4 ,langs dezen organischen weg worden ,christelke waarheid en ,christelk leven ingedragen in alle kringen van het natuurlke leven1 zoodat huisgezin en familieleven in eere hersteld1 de vrouw weer als de gelke van den man beschouwd1 wetenschap en kunst gekerstend1 het peil van het zedelk leven verhoogd1 maatschapp en staat hervormd1 wetten en instellingen1 zeden en gewoonten christelk gestempeld worden4 ,maar er is nog eene andere regeling van de verhouding van kerk en wereld1 die veel moeilker is en waarover het grootste verschil van gevoelen bestaat4 ,christus regeert zne kerk n4l4 ook door ambten en instellingen2 en de vraag is1 of de verhouding van de kerk tot de verschillende terreinen van het natuurlke leven ook ambtelk en institutair te regelen z4 ,papalisme en ,cesareopapisme staan hier tegenover elkaar4 ,het ,cesareopapisme regelt de verhouding zoo1 dat de kerk aan den christelken staat onderworpen is en naar zne wetten zich heeft te gedragen4 ,er ligt hier eenige waarheid in2 de verhouding der kerk tot den staat is een gansch andere1 sedert deze christelk is geworden4 ,voordat de overheid christelk was1 vielen bv4 veel meer zonden onder de christelke tucht dan na dien td4 ,het bwonen van heidensche feesten1 afgoder1 aanbidding van den keizer1 sabbatsschennis1 eedbreuk1 ,godslastering1 huwelken in verboden graad1 gruwelke zonden van hoerer1 overspel enz41 werden wel door de kerk maar niet door den staat als zonden erkend en gestraft4 ,sedert de overheid gekerstend is1 is er in de zedelke beschouwing en beoordeeling veel grooter overeenstemming gekomen4 ,in menig geval kan de kerk dus wachten op de behandeling van ergerlke overtredingen door de justitie en heeft geen eigen rechtbank noodig4 ,maar toch wordt daaruit te veel afgeleid1 wanneer alle macht aan de kerk ontnomen en aan de christelke overheid opgedragen wordt4 ,want wezenlk is de macht der kerk dezelfde gebleven1 al is hare uitoefening ook belangrk gewzigd4 ,immers is de bediening van woord en sacrament het onvervreemdbaar recht der kerk2 voorts blven er altd vele zonden1 zooals sabbatsschennis1 hoerer1 dronkenschap1 vloeken enz41 die door de overheid in het geheel niet of slechts1 wanneer z zeer openbaar en ergerlk zn1 matig worden gestraft2 en eindelk heeft de kerk ook b die zondaars1 welke de overheid straft1 een eigen taak1 want de overheid is met de straf tevreden1 maar de kerk zoekt te overtuigen1 tot bekeering te brengen en te behouden1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #aa1 #d4 ,aan de andere zde staat het papale stelsel1 dat wel in zoover lof verdient1 als het de zelfstandigheid en vrheid der kerk handhaaft1 maar overigens1 indien niet de gansche wereld1 dan toch heel de gedoopte christenheid in al haar levenskringen en verhoudingen1 rechterlk en wettelk aan den paus onderwerpen wil2 gezin1 maatschapp1 staat1 kunst1 wetenschap enz4 moeten kerkelk zn1 want kerkelk is met christelk1 roomsch1 pauselk identisch4 ,deze aanspraak van ,rome is niet zedelk en geestelk bedoeld1 zoodat ieder1 die zich niet aan den paus onderwerpt1 voor ,god schuldig staat2 maar z draagt bepaald dit karakter1 dat elk1 die gehoorzaamheid weigert aan den paus1 ook rechtens en wettelk voor dezen vicarius ,christi schuldig staat1 door hem1 indien h het nuttig oordeelt en er de macht toe heeft1 gestraft kan worden en niet alleen met geestelke en zedelke middelen maar ook met lichamelke en burgerlke straffen tot gehoorzaamheid gedwongen kan worden4 ,van deze pauselke tirannie1 heeft de geloofsmoed en de geesteskracht van ,luther en ,calvn ons bevrd4 ,hun machtige hervormingsdaad bestond daarin1 dat z het ,christendom in zne religeus-ethische beteekenis1 als religie der genade1 hebben hersteld en het natuurlke1 niet van dit ,christendom1 maar van de jurisdictie der ,roomsche kerk hebben bevrd4 ,daaruit volgde vanzelf1 dat het verband tusschen kerk en wereld1 behalve op de bovengenoemde organische wze1 slechts contractueel kon worden gelegd4 ,het is waar1 dat ,calvn met hand en tand vasthield1 dat de overheid aan ,gods woord onderworpen was1 de beide tafelen der wet te handhaven1 en naar de kerk als uitlegster van ,gods woord te luisteren en verschillende zonden1 waarover de kerk tucht oefende1 ook burgerlk te straffen had4 ,h trok de grensln tusschen kerk en staat wel duidelk en scherp maar h trok ze anders dan w2 het gebied1 waarop beiden wat te zeggen hadden was veel grooter dan het thans door ons wordt bepaald2 de overheid als christelke had ook op haar terrein en in hare mate voor de eere ,gods1 voor den bloei zner kerk1 voor de uitbreiding van zn rk te waken4 ,maar desniettemin1 de verhouding tusschen kerk en staat was contractueel en vr4 ,de kerk kon niet anders dan het woord ,gods prediken1 in zn naam van zne geboden getuigen2 maar als de overheid of wie dan ook weigerde te luisteren1 dan had de kerk1 dan had ,calvn zelf1 dan had ieder ,christen geen macht en ook geen recht meer tot dwang4 ,dan bleef er niets over dan resistentia negativa1 ldelk verzet1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #bj1 #bi1 cf4 voor anderen ,moor ,,vi #eac4 ,ook zulk een verzet was eene daad1 want gelk ,doumergue1 ,calvin le fondateur des liberts modernes1 ,montauban #ahih p4 #ad zoo schoon zegt1 c'est la soumission1 mais du corps et non de l'me4 ,humili devant le ,dieu1 qui le chtie1 le calviniste reste le juge inexorable du despote qui l'oppresse4 ,il y a des soumissions plus mortelles la tyrannie que des rvoltes6 ,maar alle recht tot dwang en straf was toch aan de kerk tegenover de overheid en tegenover ieder mensch ontnomen en het ,christendom in zn zuiver geestelke macht hersteld en geerd4 ,de overheid bleef1 gelk ieder mensch1 voor haar ongeloof1 voor hare verwerping van ,gods woord1 voor hare overtreding van zne geboden1 voor de vervolging en onderdrukking van zne kerk alleen aan ,god verantwoordelk4 ,indien echter de overheid vr en zelfstandig van de christelke1 van de gereformeerde religie --gelk trouwens als haar plicht en roeping steeds gepredikt werd-- professie deed1 dan vloeide daaruit voort1 dat z in hare qualiteit en op haar gebied deze religie had te bevorderen en ketter en afgoder had te weren en uit te roeien4 ,de fout was daarb niet hierin gelegen1 dat aan de christelke overheid de bevordering van ,gods eer en dienst werd opgedragen1 maar dat de grenzen van staat en kerk verkeerd getrokken en ongeloof1 ketter enz4 als staatsmisdaad werden beschouwd4 ,in de eeuw der ,hervorming kon dit wel niet anders4 ,maar sedert de taak der overheid beperkt is1 de volken vr en mondig zn geworden1 de kerken hoe langer hoe meer zich splitsen en verdeelen1 en allerlei richtingen in denken en leven zn opgetreden1 wordt het onderscheid tusschen misdaad en zonde helderder ingezien en alle dwang als juist in strd met de christelke beldenis door steeds meerderen erkend4 ,b de regeling der verhouding tusschen kerk en staat is daarom het volgende vast te houden3 #a dat de kerk1 al is door hare pluriformiteit haar getuigenis verzwakt1 niet van den eisch kan aflaten1 dat alle schepselen1 kunst1 wetenschap1 huisgezin1 maatschapp1 staat enz4 zich onderwerpen aan des ,heeren woord2 #b dat deze eisch alleen eene prediking1 een zedelk getuigenis is en nooit direct of indirect door dwang of straf mag aangedrongen worden2 #c dat eene christelke1 gereformeerde overheid de roeping heeft1 om ,gods eer te bevorderen1 zn kerk te beschermen en het rk van den antichrist te gronde te werpen2 #d dat z dit echter nooit kan of mag doen dan met middelen1 die met den aard van het evangelie van ,christus in overeenstemming zn1 en alleen op dat terrein1 dat haar ter bewaking toebetrouwd is2 #e dat z1 zelve voor hare houding ten opzichte van ,gods woord aan ,hem rekenschap verschuldigd1 niet ingrpen mag in de rechten van den enkelen mensch noch ook in die van huisgezin1 maatschapp1 kunst1 wetenschap en dus niet verantwoordelk is voor hetgeen binnen deze terreinen tegen ,gods woord en wet geschiedt2 #f dat z de grenzen tusschen zonde en misdaad te trekken heeft naar den eisch van het evangelie en overeenkomstig de leiding van ,gods voorzienigheid in de geschiedenis der volken2 welke grenzen echter niet saamvallen met die tusschen de eerste en de tweede tafel der wet1 want vele zonden tegen de tweede tafel vallen buiten het toezicht en de straf der overheid1 en vele andere tegen de eerste tafel 7eedbreuk1 sabbatschennis7 zn ook voor de christelke overheid strafwaardig2 #g dat vaste grenzen door niemand in het afgetrokkene kunnen worden aangegeven1 wl z wisselen met volk en met eeuw en alleen door het getuigenis der volksconscientie eenigermate in hunne richting kunnen worden bepaald4 ,,hoofdstuk ,x4 ,over de ,middelen der ,genade4 #ej4 ,,het ,,woord4 #a4 ,alle heil en zaligheid vloeit den gevallen mensch toe uit de genade als deugd ,gods4 ,objectief is die genade met al hare weldaden verschenen in ,christus1 die ze in den weg des verbonds verwierf en uitdeelt4 ,de gemeenschap dergenen1 die ,christus met al zne weldaden deelachtig zn1 draagt den naam van kerk of gemeente4 ,thans komt de vraag aan de orde1 of ,christus b de mededeeling van deze zne weldaden al dan niet van middelen zich bedient4 ,de mystici zn allen geneigd1 om deze vraag in ontkennenden zin te beantwoorden4 ,geheel in overeenstemming met hun dualistisch uitgangspunt1 kunnen z de genade niet denken als afhankelk van of gebonden aan uitwendige teekenen en handelingen2 ,god zelf alleen1 of de ,christus in ons1 de ,geest of het inwendig woord of licht werkt in den mensch de genade1 en woord en sacrament kunnen niet anders doen dan die inwendige genade aanduiden en afbeelden2 het geschreven woord drukt uit wat in het hart van elk geloovige geschreven staat1 en de sacramenten stellen uiterlk voor oogen1 wat ,christus inwendig door zn ,geest geschonken heeft1 cf4 ,moor ,i #cei sq4 ,het mysticisme kwam ten slotte op hetzelfde neer als het rationalisme1 dat door ,socinianisme1 ,fock ,,ii #eei f4 en ,remonstrantisme1 ,conf4 en ,apol4 ,conf4 c4 #bc4 ,limborch1 ,theol4 ,v c4 #ff vertolkt1 in de sacramenten slechts praecepta ceremonialia1 herinneringsteekenen en beldenisacten zag4 ,vlak daartegenover staat het ,romanisme1 dat de genade absoluut aan middelen gebonden denkt4 ,volgens ,rome toch is de kerk1 de zichtbare1 door den onzichtbaren ,geest gedragen kerk het eigenlke1 waarachtige1 volkomene middel der genade1 het sacrament b uitnemendheid4 ,in haar toch zet ,christus zn ,godmenschelk leven op aarde voort1 vervult ,h zn profetisch1 koninklk en vooral zn priesterlk ambt1 deelt ,h de volheid zner genade en waarheid mede2 de kerk is ,christus op aarde1 ,christus1 gelk ,h na zn volbracht verlossingswerk in de aan ruimte en td gebonden ontwikkeling van het menschelk geslacht ingegaan is1 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 der ,kath4 ,kirche ,i #h4 ,en die genade1 welke ,christus verdiend en aan zne kerk medegedeeld heeft1 dient bovenal1 om den mensch van de natuurlke tot de bovennatuurlke orde op te heffen2 z is eene gratia elevans1 eene bovennatuurlke1 physische kracht1 welke den natuurlken mensch door den priester in het sacrament ex opere operato ingestort wordt1 deel ,,iii #ddd4 ,gelk in ,christus de ,goddelke en de menschelke natuur1 in de kerk de onzichtbare ,geest en het zichtbaar instituut1 zoo zn in het sacrament de geestelke genade en het zichtbaar teeken onlosmakelk aan elkander verbonden2 buiten ,christus1 buiten de kerk1 buiten den priester1 buiten het sacrament is er daarom geen zaligheid4 ,het is zoo1 ,christus zet in de kerk niet alleen zn priesterlk1 maar ook zn profetisch en koninklk ambt voort4 ,maar de in de kerk verkondigde leer van ,christus dient alleen1 om geloof1 d4 i4 toestemming te wekken1 en de in de kerk gehandhaafde tucht dient alleen1 om gehoorzaamheid aan de zedewet te kweeken2 geloof en gehoorzaamheid zn echter geen van beide de genade zelve1 doch haar voorbereiding en haar vrucht1 ,oswald t4 a4 p4 #aj4 ,het woord ,gods1 dat bovendien b ,rome in ,schrift en traditie vervat is en als eene wet wordt opgevat1 heeft daarom alleen eene praeparatoire1 paedagogische beteekenis1 en het geloof is slechts eene der zeven praeparationes ad gratiam1 deel ,,iii #ddb4 ,het door den priester uitgereikte sacrament1 is het eigenlke genademiddel1 waardoor vera justitia vel incipit1 vel coepta augetur1 vel amissa reparatur1 ,trid4 sess4 #g prooem4 ,tusschen deze mystische geringschatting en magische overschatting van de genademiddelen nam de ,reformatie positie en bracht in plaats en karakter van kerk1 ambt en genademiddelen eene groote verandering aan4 ,immers is volgens de ,hervorming ,christus de volkomene ,zaligmaker1 de eenige ,middelaar ,gods en der menschen1 en de kerk is in de eerste plaats communio sanctorum1 niet middelares der zaligheid1 maar vergadering der geloovigen1 die in gemeenschap met ,christus leven4 ,wel heeft ,christus in die gemeente ambten ingesteld1 maar al die ambten zn geen sacerdotium doch een ministerium1 aan ,christus' woord absoluut gebonden en geen andere macht hebbende dan de macht van dat woord4 ,de verhouding van ,schrift en kerk is dus in het ,protestantisme eene gansch andere dan in het ,romanisme1 deel ,i #cfg4 ,b ,rome gaat de kerk aan de ,schrift vooraf1 is de kerk niet op de ,schrift gebouwd maar de ,schrift uit de kerk voortgekomen1 heeft de ,schrift wel de kerk maar de kerk niet de ,schrift van noode4 ,maar de ,reformatie plaatste de kerk weer op den bodem der ,schrift1 en de ,schrift weer hoog boven de kerk4 ,niet de kerk1 maar de ,schrift1 het woord ,gods werd het genademiddel b uitnemendheid2 zelfs het sacrament werd aan het woord ondergeschikt en had zonder het woord hoegenaamd geen beteekenis en kracht4 ,en nu werd dat woord wel naar de instelling van ,christus in het midden der gemeente door den leeraar bediend2 maar dat nam toch niet weg1 dat dat woord in aller hand werd gegeven1 dat het duidelk was voor een iegelk1 die het heilbegeerig onderzocht1 dat het zne werking deed1 niet alleen als het in het openbaar verkondigd1 maar ook1 wanneer het in huis onderzocht en gelezen werd4 ,zoo werd de ,christenmensch1 die dat woord aannam niet slechts met een historisch geloof maar met vertrouwen des harten1 bevrd van de priesterheerschapp2 er stond tusschen hem en ,christus niemand of niets in2 door het geloof had h de gansche zaligheid2 en in het sacrament ontving h daarvan het teeken en zegel4 ,zoo wzigde de ,reformatie de ,roomsche leer van de genademiddelen4 ,maar aan den anderen kant dreigde het gevaar van het mysticisme1 dat de middelen der genade geheel verwierp en daarvoor allerlei gronden aanvoeren kon4 ,immers mocht ,gods almacht niet door zulke uitwendige middelen gebonden worden2 ,h was souverein en vr en kon1 maar behoefde zich toch niet van zulke middelen te bedienen tot uitdeeling van de schatten der genade4 ,die genade was ook geen materielles ,etwas1 geen physische kracht1 geen donum superadditum1 geen elevatio naturae humanae1 maar z bestond voornamelk in het herstel in de gunste ,gods1 in de vergeving der zonden1 in de vernieuwing naar zn beeld4 ,daarom kon z ook niet in een zinlk teeken als in een vat opgesloten noch ook door den bedienaar worden uitgedeeld4 ,christus was en bleef de eenige1 die ze1 nadat ,h ze verworven had1 ook uitdeelen kon4 ,h benoemde geen plaatsvervanger op aarde en stelde geen priester aan1 maar ,h bleef zelf van uit den hemel zn profetisch1 priesterlk en koninklk ambt uitoefenen2 het teeken mocht ,h toevertrouwen aan zn dienaar1 maar ,h zelf bleef toch de eenige uitdeeler van de beteekende zaak4 ,en bleek dat ook niet in de werkelkheid8 ,duizenden ontvingen iederen dag het teeken van woord en sacrament1 zonder de genade deelachtig te zn2 en omgekeerd stierven er dagelks duizenden kinderkens des verbonds1 die nooit een middel der genade ontvingen en aan wier zaligheid toch de geloovigen op grond van ,gods woord niet twfelen mochten4 ,door deze bedenkingen verschrikt1 zn de ,lutherschen op hunne schreden ten deele teruggekeerd1 en hebben de genade weer volstrekt aan de middelen gebonden1 den nooddoop ingevoerd1 den doop als afwassching der zonden zelven beschouwd1 aan de kinderkens het geloof ontzegd4 ,en ook in de ,gereformeerde kerken1 bepaaldelk in de ,anglikaansche1 is ditzelfde romaniseerend streven telkens boven en tot heerschapp gekomen4 ,maar oorspronkelk nam de ,reformatie een ander standpunt in4 ,men kon de almacht en de vrheid ,gods niet beperken2 ,h kon ook zonder uitwendige middelen zne genade in het hart van zondaren verheerlken2 als ,h van menschen en teekenen zich daarb bediende1 was dat alleen aan zn welbehagen1 aan zne groote liefde en genade toe te schrven4 ,daarom leerde ,zwingli1 dat ,god zelfs ,heidenen1 die nooit van het evangelie hadden gehoord1 uitverkoren1 wedergeboren en tot de hemelsche zaligheid had geleid4 ,en al gingen de andere ,hervormers zoo ver niet1 z moesten toch1 vooral in het geval van vroegstervende kinderen des verbonds1 toegeven1 dat ,god ook zonder woord of sacrament alleen door den ,h4 ,geest wederbaren en zaligen kon1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #af1 #ag4 #ah4 ,toch stelden z deze gevallen als uitzonderingen voor en hielden als regel vast1 dat woord en sacrament voor degenen1 die opwiesen1 de gewone middelen waren1 waardoor ,god znen ,geest gaf en zne genade meedeelde4 ,de werking van wedergeboorte en geloof door de prediking des ,woords is de ordinaria ,domini oeconomia et dispensatio1 quam tenere in vocandis suis solet1 ,calvn1 ,,iv #a1 #e4 #af1 #ai1 cf4 ,conf4 ,belg4 #bd4 ,cat4 ,heid4 #fd4 ,conf4 ,helv4 ,,ii #ah4 ,conf4 ,westm4 c4 #aj4 #ad4 ,form4 ,conc4 ,sol4 ,decl4 #aa1 #bg3 ,dominus non solet homines immediate vocare1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #aba1 cf4 boven bl4 #ag4 ,bevredigen doet dit antwoord niet1 wl het aantal kinderen1 dat zonder genademiddelen zalig wordt1 veel grooter is dan in het algemeen wordt vermoed1 en niet als uitzondering op den regel kan worden geboekt2 en ook1 omdat in degenen1 die opwassen1 de wedergeboorte door den ,h4 ,geest aan den doop1 aan het gehoor van het woord ,gods en aan het geloof1 zoo niet altd voorafgaat1 dan toch zeker voorafgaan kan4 ,vandaar1 dat b de ,lutherschen hoe langer hoe meer de genade aan de middelen1 en bepaaldelk de wedergeboorte aan den doop verbonden werd1 en dat b de ,gereformeerden1 die de sacramenten als teekenen en zegelen van geschonken genade opvatten1 de wedergeboorte als aan den doop voorafgaande werd gedacht1 zoodat de middelen der genade niet dienden om te wederbaren1 maar om de wedergeborenen tot geloof en bekeering te brengen4 ,toch was ook deze latere ontwikkeling van eenzdigheid niet vr te pleiten4 ,die b de ,lutherschen leidde tot ,rome terug1 en die b de ,gereformeerden liep gevaar1 om woord1 sacrament1 kerk en ambt1 ja zelfs den persoon en het werk van ,christus voor de verwerving en toepassing der zaligheid overbodig en alleen voor de openbaring van leven en waarheid naar buiten in de wereld nog noodig te achten4 ,maar zoo wordt de beteekenis der genademiddelen verzwakt en hun begrip al te zeer begrensd4 ,immers de genademiddelen van woord en sacrament staan niet los op zichzelf maar houden nauw verband met kerk en ambt1 met ,christus' persoon en werk4 ,men kan wel vragen1 of ,god niet wederbaren en zaligen kon zonder ,christus en de zonden vergeven zonder voldoening4 ,maar zulke vragen leiden tot niets2 w hebben te rusten in het welbehagen ,gods1 dat de zaligheid niet anders uitdeelt dan in en door ,christus4 ,h is de ,middelaar ,gods en der menschen1 de eenige naam1 onder den hemel den menschen ter zaliging gegeven4 ,maar voorts is het evenzoo ,gods welbehagen geweest1 om de zaligheid niet anders uit te deelen dan door en in de gemeente van ,christus4 ,of ,god1 gelk ,zwingli leerde1 zne verkiezende genade ook onder de ,heidenen werken deed1 kan hier1 wl dit toch in elk geval1 naar de beldenis aller christelke kerken1 eene uitzondering geldt1 onbesproken blven4 ,regel is1 dat ,god de uitdeeling zner genade vrwillig aan de gemeente van ,christus bindt4 ,de kerk is de gemeenschap en daardoor ook de moeder der geloovigen4 ,god richt zn verbond met de ouders en in hen met hunne kinderen op4 ,h deelt zne weldaden uit in den weg des verbonds4 ,in dien zin is het juist1 dat de kerk als gemeenschap der heiligen het groote genademiddel is1 waarvan ,christus zich naar zn welbehagen bedient1 om zne uitverkorenen te vergaderen van het begin tot het einde der wereld4 ,de kerk in dezen zin bedoelt wel ter dege de salus electorum2 dat is niet haar eenige reden van bestaan2 z dient ook tot volmaking der heiligen1 tot opbouw van het lichaam van ,christus1 tot prediking van het evangelie aan alle creaturen1 tot verheerlking ,gods4 ,maar z is er dan toch ook1 om hier op aarde dien heiligen kring te vormen1 binnen welken ,christus al zne weldaden1 ook die der wedergeboorte1 meedeelt4 ,opdat z daartoe in staat zou zn1 deelde ,h zn ,geest haar mede1 stortte ,h allerlei gaven in haar uit1 stelde ,h de ambten b haar in1 betrouwde ,h de bediening van woord en sacrament haar toe4 ,en ook dit zn altemaal middelen1 welke ,christus bezigt1 om de ,hem gegevenen van den ,vader toe te brengen en tot de hemelsche zaligheid te leiden4 ,ja1 heel de leiding van het leven met zne wisselingen van voor- en tegenspoed is in de hand des ,h4 ,geestes menigmaal een middel1 om de uitverkorenen tot ,christus of nauwer met ,hem in gemeenschap te brengen4 ,zelfs kan het begrip van genademiddel nog ruimer worden opgevat1 zoodat het ook insluit1 wat onzerzds noodig is1 om de weldaden des verbonds voor het eerst en b den voortduur te genieten1 zooals geloof1 bekeering1 strd tegen de zonde1 gebed1 cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv4 ,helv4 ,,ii art4 #af4 ,westm4 #ad1 #a4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #abg4 ,nu verdient het wel geen aanbeveling1 om dit alles onder de media gratiae op te nemen4 ,want ,christus is niet middel maar middelaar1 verwerver en toepasser der zaligheid4 ,de kerk is geen genademiddel naast woord en sacrament1 want al de macht1 die haar toebetrouwd is1 bestaat in niets anders dan in de bediening van beide2 kerk en ambt geven geen genade op zichzelf maar alleen door woord en sacrament4 ,en geloof1 bekeering1 gebed zn veeleer vruchten dan middelen der genade1 z zn geen objectieve instellingen maar subjectieve voorwaarden om de overige weldaden des verbonds te bezitten en te genieten4 ,in strikten zin zn alleen woord en sacrament als genademiddelen te beschouwen1 d4 w4 z4 als uitwendige1 zinnelke handelingen en teekenen1 welke ,christus aan zne kerk geschonken en waaraan ,h de mededeeling zner genade verbonden heeft4 ,maar toch mogen deze geen oogenblik losgemaakt worden van den persoon en het werk van ,christus1 noch ook van de kerk als organisme en als instituut4 ,christus brengt de znen op velerlei wze toe1 en ,h kan dit doen1 wl ,h alleen1 gelk de verwerver1 zoo de uitdeeler der genade is en blft4 ,h doet het daarom zonder of door het woord en sacrament2 maar ,h doet het toch altd door de inwendige roeping van dien ,geest1 dien ,h aan de gemeente schonk2 in de gemeenschap dier kerk1 welke ,h opdroeg het evangelie te prediken aan alle creaturen2 in den weg van dat verbond1 dat het evangelie tot inhoud en het sacrament tot teeken en zegel ontving4 ,cf4 art4 ,gnadenmittel in ,herzog4 ,lange1 ,dogm4 #aji4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #b ,s4 #a f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #edh4 ,harless und ,harnack1 ,die kirchl4-relig4 ,bedeutung der reinen ,lehre v4 d4 ,gnadenmitteln #ahfi4 ,rohnert1 ,die ,lehre v4 d4 ,gnadenmitteln1 ,leipzig #ahhf4 ,lipsius1 ,dogm4 #ghc f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #bih f4 ,oosterzee1 ,chr4 ,dogm4 #ace4 #b4 ,het eerste en voornaamste middel der genade is het woord ,gods4 ,lutherschen en ,gereformeerden stemmen hierin met elkander overeen4 ,toch brengen de laatsten het woord ,gods niet onder de media gratiae ter sprake1 wl z gewoonlk daarover in de dogmatiek reeds vroeger hebben gehandeld in een afzonderlk hoofdstuk1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #g-i4 ,musculus1 ,loci ,comm4 #aa4 #bj4 ,junius1 ,theses ,theol4 #bc4 #bd4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #ah4 #bb1 of ook over de wet b het werk-1 en over het evangelie b het genadeverbond1 ,marck1 ,med4 ,theol4 c4 #aa4 #ag4 ,deze eigenaardige methode van behandeling geeft geen recht tot de bewering1 dat de ,gereformeerden het woord ,gods niet als middel der genade hebben erkend1 want telkens spreken z het tegendeel uit1 cf4 bv4 ,conf4 ,belg4 #bd4 ,cat4 ,heid4 qu4 #fe4 ,maar wel mag eruit afgeleid1 dat het woord ,gods voor de ,gereformeerden nog eene veel rkere beteekenis had dan dat het alleen in den engeren zin van het woord als genademiddel dienst deed4 ,het woord ,gods is mede daarin van het sacrament onderscheiden1 dat dit laatste alleen dienst doet tot versterking van het geloof en dus alleen een plaats heeft in het midden der gemeente4 ,maar het woord ,gods1 beide als wet en als evangelie1 is openbaring van den wil ,gods1 is de promulgatie van werk- en genadeverbond1 gaat alle menschen en schepselen aan1 en heeft eene universeele beteekenis4 ,het sacrament kan alleen bediend worden door den wettig geroepen dienaar in de vergadering der geloovigen1 maar het woord ,gods heeft ook daarbuiten nog een bestaan en plaats en oefent ook dan zne menigvuldige werking uit4 ,als middel der genade in eigenlken zin naast het sacrament komt het woord ,gods alleen ter sprake1 voorzoover het openlk door den leeraar gepredikt wordt2 op het in ,gods naam en krachtens zne zending gepredikte woord valt dan al de nadruk4 ,maar in den regel zn de menschen reeds lang in het gezin1 op de school1 door toespraak of lectuur met dat woord in aanraking gekomen1 voordat z het openlk in de gemeente hoorden verkondigen4 ,de openbare bediening des woords omvat dus lang niet al de kracht1 die van het woord uitgaat2 z dient ook wel1 om het geloof1 b wie het nog ontberen1 te werken1 maar toch veelmeer om het b de geloovigen in hunne vergadering te versterken4 ,in eene christelke maatschapp komt het woord ,gods tot den mensch op allerlei manieren1 in allerlei vormen1 van allerlei kanten1 en het komt tot hem van zne prilste jeugd af aan4 ,ja1 ,god brengt dat woord in de inwendige roeping dikwerf1 reeds voordat het bewustzn ontwaakt is1 tot de harten der kinderen1 om hen te wederbaren en te heiligen1 evenals ,h in iederen mensch van zn eerste bestaan af het werk der wet in zn hart schrft en het semen religionis in hem inplant4 ,daarom is hier tusschen woord ,gods en ,schrift wel te onderscheiden4 ,niet in dien zin1 alsof het woord ,gods slechts in de ,schrift te vinden en niet de ,schrift zelve ware2 maar in dezen anderen zin1 dat het woord ,gods lang niet altd en zelfs niet in de meeste gevallen als ,schrift1 in den vorm der ,schrift tot ons komt1 maar dat het1 uit de ,schrift in het bewustzn der gemeente opgenomen1 van daaruit weer in den vorm van vermaning en toespraak1 opvoeding en onderws1 boek en geschrift1 tractaat en vertoog tot de verschillendste menschen uitgaat en zne werking doet4 ,en altd staat ,god achter dat woord2 ,h is het1 die het in die onderscheidene vormen tot de menschen doet uitgaan en ze alzoo roept tot bekeering en leven4 ,in de ,schrift is dan ook de uitdrukking woord ,gods nooit met de ,schrift identisch1 al mag de ,schrift door ons zonder twfel ,gods woord worden genoemd4 ,eene enkele plaats moge zich laten aanwzen1 waar de uitdrukking woord ,gods op een gedeelte der ,h4 ,schrift1 bv4 op de geschreven wet wordt toegepast4 ,maar overigens is woord ,gods in de ,schrift nooit hetzelfde als de ,schrift1 wat ook daarom reeds onmogelk is1 wl de ,schrift toen nog niet compleet was4 ,de uitdrukking woord ,gods heeft in de ,schrift velerlei beteekenissen en kan aanduiden de kracht ,gods1 waardoor ,h de wereld schept en onderhoudt1 of zne openbaring aan de profeten1 of den inhoud der openbaring of het evangelie1 dat door de apostelen verkondigd werd1 cf4 deel ,i #cch4 ,maar altd is het een woord ,gods1 d4 i4 nooit een klank alleen maar een kracht1 geen loutere bekendmaking maar tevens een volbrenging van zn wil1 ,jes4 #ee3aa4 ,door het woord schept en onderhoudt ,god de wereld1 ,gen4 #a3c1 ,ps4 #cc3f1 #adh3e1 ,jes4 #dh3ac1 ,rom4 #d3ag1 #b ,cor4 #d3f1 ,hebr4 #a3c1 #aa3c1 stilt ,jezus de zee1 ,mk4 #d3ci1 geneest de kranken1 ,mt4 #h3af1 werpt de duivelen uit1 #i3f1 wekt de dooden op1 ,luk4 #g3ad1 #h3ed1 ,joh4 #e3be1 #bh1 #aa3dc enz4 ,door het woord werkt ,h ook op zedelk en geestelk gebied4 #c4 ,het woord1 dat ,god bezigt om op zedelk en geestelk gebied zn wil bekend te maken en te volbrengen1 is in wet en evangelie te onderscheiden4 ,als ,jezus op aarde verschnt1 om de komst van het in het ,o4 ,t4 beloofde koninkrk aan te kondigen1 ,mk4 #a3ae1 om aan tollenaren en zondaren1 aan armen en gevangenen het evangelie der vergeving en der zaligheid te brengen1 ,mt4 #e3av1 #aa3e1 #bh-cj1 ,luk4 #d3ah1 #ai1 #ai3aj enz41 komt ,h vanzelf in strd met de farizeesche1 nomistische opvatting der religie1 die er in zn td heerschte4 ,toch al verwerpt ,h de menschelke inzettingen der ouden1 ,mt4 #e3bav41 #ae3i en al heeft ,h eene andere opvatting van doodslag1 ,mt4 #e3af1 overspel1 #e3bg1 eed1 #e3cc1 vasten1 #f3af1 echtscheiding1 ,mt4 #ai3i1 sabbat1 ,mk4 #b3bg2 ,h handhaaft de gansche wet1 ook in haar ceremonieele bestanddeelen1 ,mt4 #e3bc1 #bd1 #ag3bd-bg1 #bc3b1 #c1 #bc1 ,mk4 #a3dd1 #aa3af2 ,h verklaart haar in haar geestelken zin1 ,mt4 #e-g1 legt op haar ethischen inhoud den nadruk1 beschouwt de liefde tot ,god en den naaste als haar hoofdsom1 ,mt4 #g3ab1 #i3ac1 #ab3g1 ,mk4 #g3ae1 #ab3bh-cd en verlangt een andere1 overvloediger gerechtigheid dan die der ,farizen1 ,mt4 #e3bj4 ,zelf heeft ,h1 ofschoon meer dan de tempel1 ,mt4 #ab3f1 zich dan ook onder de wet gesteld1 ,mt4 #c3ae en is gekomen1 om de wet en de profeten te vervullen1 #e3ag4 ,en daarom weet ,h1 dat1 al dringt ,h nooit op afschaffing der wet aan1 zne jongeren innerlk vr zn van de wet1 ,mt4 #ag3bf1 dat zne gemeente niet op de wet maar op de beldenis van zne ,messianiteit gegrond is1 ,mt4 #af3ah1 dat in zn bloed een nieuw verbond wordt gesticht1 ,mt4 #bf3bh1 dat in n woord de nieuwe wn ook nieuwe lederzakken eischt1 ,mt4 #i3ag1 en de dagen van tempel en volk en wet zn geteld1 ,mk4 #ac3b4 ,jezus wil geen revolutionaire omverwerping van de wettische bedeeling des ,o4 ,verbonds1 maar eene hervorming en vernieuwing1 welke uit hare volkomene vervulling vanzelf geboren wordt1 cf4 deel ,,iii #bag4 ,en zoo is het ook feitelk toegegaan4 ,de gemeente te ,jeruzalem hield zich in den eersten td nog aan tempel en wet1 ,hd4 #b3df1 #c3a1 #aj3ad1 #ba3bj1 #bb3ab4 ,maar eene nieuwe opvatting bereidde zich voor4 ,met de bekeering der ,heidenen kwam de vraag aan de orde naar de beteekenis der ,mozaische wet4 ,en ,paulus was de eerste1 die ten volle begreep1 dat in den dood van ,christus het handschrift der wet was uitgewischt1 ,col4 #b3ad4 ,paulus verstaat onder 1 tenz eene nadere bepaling anders aanwst1 bv4 ,rom4 #c3bg1 ,gal4 #f3b1 altd de ,mozaische wet1 de gansche thora1 inbegrepen ook de ceremonieele geboden1 ,rom4 #i3d1 ,gal4 #b3ab1 #d3aj1 #e3c1 ,phil4 #c3e1 #f4 ,en h beschouwt die wet niet1 gelk de brief aan de ,hebren1 als onvolkomene1 voorbereidende1 ,oudtestamentische bedeeling van het genadeverbond1 die verdwnt1 als de hoogepriester en borg van het betere verbond gekomen is1 maar als openbaring van ,gods wil1 als religieus-ethische eisch en vordering1 als door ,god gewilde regeling van de verhouding tusschen ,hem en den mensch4 ,en van deze wet1 zoo opgevat1 leert ,paulus nu1 dat ze wel heilig en goed is1 en door ,god geschonken1 ,rom4 #b3ah1 #g3bb1 #be1 #i3d1 #b ,cor4 #c3c1 #g1 maar in plaats van1 zooals de ,farizen beweerden1 gerechtigheid te kunnen schenken1 is ze krachteloos door het vleesch1 ,rom4 #h3c1 prikkelt de begeerte1 #g3g1 #h1 vermeerdert de overtreding1 #e3bj1 ,gal4 #c3ai1 bewerkt toorn1 vloek en dood1 ,rom4 #d3ae1 #b ,cor4 #c3f1 ,gal4 #c3aj en is slechts voor een td1 om paedagogische redenen1 tusschen beide ingekomen1 ,rom4 #e3bj1 ,gal4 #c3ai1 #bd1 #d3b1 #c4 ,daarom heeft dan nu ook die wet in ,christus1 het zaad der belofte1 haar einde bereikt1 ,rom4 #aj3d2 de geloovige is vr van de wet1 ,gal4 #d3bfv41 #e3a1 wl ,h door ,christus van den vloek der wet verlost1 ,gal4 #c3ac1 #d3e1 en den ,geest van het kindschap1 den ,geest der vrheid deelachtig is1 ,rom4 #h3ae1 #b ,cor4 #c3af1 #ag1 ,gal4 #e3ah4 ,deze vrheid des geloofs heft echter de wet niet op maar bevestigt haar1 ,rom4 #c3ca1 wl haar recht juist in degenen1 die wandelen naar den ,geest1 vervuld wordt1 #h3d4 ,die ,geest toch vernieuwt de geloovigen1 zoodat z een lust hebben in ,gods wet naar den inwendigen mensch en onderzoeken wat ,gods heilige wil is1 ,rom4 #g3bb1 #ab3b1 ,ef4 #e3aj1 ,phil4 #a3aj1 terwl z door allerlei drangredenen1 de groote barmhartigheid ,gods1 het voorbeeld van ,christus1 den duren prs1 waarvoor z gekocht zn1 de gemeenschap des ,h4 ,geestes enz4 tot het doen van ,gods wil worden aangespoord4 ,cf4 over de wet in het ,n4 ,t4 ,weiss1 ,bibl4 ,theol4 ,holtzmann ,neut4 ,theol4 ,i #acj f4 ,,ii #bb f4 ,l4 ,jacob1 ,jesu ,stellung zum mos4 ,gesetz1 ,gtt4 #ahic4 ,grafe1 ,die ,paulin4 ,lehre v4 ,gesetz1 ,leipzig ,mohr #ahic4 ,zehnpfund1 ,das ,gesetz in den paulin4 ,briefen1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 #ahig ,s4 #chd-dai4 ,art4 b ,cremer enz4 #d4 ,deze antithese tusschen wet en evangelie werd in de christelke kerk aan de eene zde1 door het antinomisme in zne verschillende vormen van ,gnosticisme1 ,manicheisme1 ,paulicianisme1 ,anabaptisme1 ,hattemisme enz41 nog verscherpt en tot een onverzoenlken strd gemaakt4 ,heel het ,o4 ,t4 was van een lageren ,god afkomstig1 van een toornenden1 jaloerschen1 wrekenden ,god1 en was nu door de gansch andere openbaring van den ,god der liefde1 van den ,vader van ,christus vervangen4 ,aan de andere zde werd de antithese tusschen wet en evangelie door het nomisme in zne verschillende vormen van ,pelagianisme1 ,semi-pelagianisme1 ,romanisme1 ,socinianisme1 ,rationalisme enz41 verzwakt en uitgewischt4 ,wet en evangelie werden reeds door de kerkvaders en later door scholastieke en ,roomsche theologen vereenzelvigd met ,oud en ,nieuw ,testament en dan niet antithetisch tegenover elkaar gesteld maar als een lagere en hoogere openbaring van ,gods wil beschouwd4 ,wet en evangelie verschillen niet daarin1 dat de eerste alleen eischt en het tweede alleen belooft1 want beide bevatten geboden1 bedreigingen en beloften2 mysteria1 promissiones1 praecepta2 res credendae1 sperandae en faciendae2 niet alleen ,mozes1 ook ,christus was legislator4 ,maar in dit alles gaat het evangelie des ,n4 ,t41 de lex nova1 de wet des ,o4 ,t41 de lex vetus1 zeer verre te boven2 de mysterin 7triniteit1 vleeschwording1 voldoening enz47 zn in het ,n4 ,t4 veel duidelker geopenbaard1 de beloften zn veel rker van inhoud en omvatten vooral geestelke en eeuwige goederen1 de wetten zn veel heerlker en lichter1 wl ceremonieele en burgerlke wetten afgeschaft en door enkele ceremonin vervangen zn4 ,voorts is de wet door ,mozes gegeven1 de genade en waarheid is door ,jezus ,christus geworden4 ,de wet was tdelk en voor n volk bestemd2 het evangelie is eeuwig en moet tot alle volken gebracht4 ,de wet was onvolmaakt1 een schaduw en voorbeeld1 het evangelie is volmaakt en het lichaam der goederen zelve4 ,de wet kweekte vrees en dienstbaarheid1 het evangelie wekt liefde en vrheid4 ,de wet kon niet rechtvaardigen in vollen zin1 z gaf geen rkdom van genade1 z schonk geen eeuwige zaligheid1 maar het evangelie schenkt in het sacrament de kracht der genade1 die in staat stelt om ,gods geboden te volbrengen en het eeuwige leven te verwerven4 ,in n woord1 de wet is het onvolkomen evangelie1 het evangelie de volkomene wet2 het evangelie zat in de wet in als arbor in semine1 als granum in spica1 cf4 deel ,,iii #aig en voorts ,suicerus s4 v4 en 4 ,augustinus1 de civ4 ,,viii #aa4 ,in ev4 ,joh4 tract4 #cj4 de spir4 et litt4 #ai4 #bj4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #be4 #dj4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ajf-ajh4 ,conc4 ,trid4 ,,vi can4 #ai-ba4 ,bellarminus1 de ,justif4 ,,iv c4 #b sq4 enz4 ,in zoover nu de ,oud- en de ,nieuwtestamentische bedeeling van het genadeverbond naar haar in het oog springenden vorm op voorgang van de ,h4 ,schrift met den naam van wet en evangelie kan worden aangeduid1 is de onderscheiding1 door ,rome tusschen beide gemaakt1 wel niet in alle deelen maar toch in hoofdzaak goed te keuren4 ,doch ,rome vereenzelvigde ,oud en ,nieuw ,verbond met wet en evangelie geheel en al1 miskende het evangelie in het ,oude en de wet in het ,n4 ,test41 vatte de gansche leer1 door ,christus en de apostelen verkondigd1 als evangelie op1 nam daarin niet alleen beloften1 maar ook wetten en bedreigingen op1 en maakte het evangelie dus tot eene tweede wet4 ,de ,paulinische antithese van wet en evangelie werd uitgewischt4 ,want al is het1 dat ,paulus onder de wet de gansche ,o4 ,t4 bedeeling verstaat1 h beschouwt haar dan juist in haar wettischen vorm en stelt ze zoo lnrecht tegen het evangelie over4 ,en ook als h dat doet1 erkent h1 dat de wettische bedeeling de belofte1 die reeds aan ,abraham was geschied1 geenszins heeft teniet gedaan1 ,gal4 #c3ag1 #ba1 dat ook in de dagen des ,o4 ,v4 het evangelie verkondigd is1 ,gal4 #c3h1 dat ook toen de gerechtigheid verkregen is uit en door het geloof1 ,rom4 #d3aa1 #ab1 #aa3cb1 ,gal4 #c3f1 #g4 ,van de wet als wet1 afgedacht van de belofte1 aan welke z in het ,o4 ,t4 dienstbaar gemaakt was1 beweert ,paulus1 dat z niet rechtvaardigen kan1 dat z de zonde vermeerdert1 dat z eene bediening der verdoemenis is en juist daardoor de vervulling der belofte voorbereidt en eene andere gerechtigheid1 n4l4 de gerechtigheid ,gods in ,christus door het geloof noodzakelk maakt4 ,en deze antithese van wet en evangelie werd door de ,hervorming weer ingezien4 ,wel komen er uitspraken b kerkvaders voor1 die ook van een beter inzicht getuigen1 cf4 citaten b ,suicerus1 t4 a4 p41 in ,bibliotheca studii theol4 ex plerisque ,doctorum prisci seculi monumentis collecta1 apud ,is4 ,crispinum #aefe p4 #aie-baf4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xiv #af4 ,maar het komt tot geen helderheid1 omdat z de onderscheiding tusschen wet en evangelie altd weer verwarren met die tusschen ,oud en ,nieuw ,verbond4 ,doch de ,hervormers1 eenerzds de eenheid van het genadeverbond in zne beide bedeelingen tegen de ,wederdoopers vasthoudende1 hebben anderzds het scherpe contrast van wet en evangelie in het oog gevat en daardoor het eigenaardig karakter van de christelke religie als religie der genade weer hersteld4 ,want al is het1 dat wet en evangelie in ruimer zin voor de oude en nieuwe bedeeling van het genadeverbond kunnen worden gebezigd1 in hun eigenlke beteekenis duiden z toch twee openbaringen van ,gods wil aan1 die wezenlk van elkander verschillen4 ,ook de wet is ,gods wil1 ,rom4 #b3ah1 #bj1 heilig en ws en goed1 geestelk1 ,rom4 #g3ab1 #ad1 #ab3aj1 het leven gevend aan wie haar onderhoudt1 ,rom4 #b3ac1 #c3ab2 maar z is door de zonde krachteloos geworden1 rechtvaardigt niet maar prikkelt de begeerte1 vermeerdert de zonde1 werkt toorn1 doodt en vervloekt en verdoemt1 ,rom4 #c3bj1 #d3ae1 #e3bj1 #g3e1 #h1 #i1 #ac1 #b ,cor4 #c3fv41 ,gal4 #c3aj1 #ac1 #ai4 ,en daartegenover staat het evangelie van ,christus1 het 1 dat niets minder bevat dan de vervulling der ,oudtest4 1 ,mk4 #a3ae1 ,hd4 #ac3cb1 ,ef4 #c3f1 dat van ,gods wege tot ons komt1 ,rom4 #a3a1 #b1 #b ,cor4 #aa3 #g1 ,christus tot inhoud heeft1 ,rom4 #a3c1 ,ef4 #c3f en niets anders brengt dan genade1 ,hd4 #bj3bd1 verzoening1 #b ,cor4 #e3ah1 vergeving1 ,rom4 #d3c-h1 gerechtigheid1 ,rom4 #c3ba1 #bb1 vrede1 ,ef4 #f3ae1 vrheid1 ,gal4 #e3ac1 leven1 ,rom4 #a3ag1 ,phil4 #b3af enz4 ,als eisch en gave1 als bevel en belofte1 als zonde en genade1 als krankheid en genezing1 als dood en leven staan wet en evangelie hier tegenover elkander4 ,ofschoon z daarin overeenkomen1 dat z beiden ,god tot auteur hebben1 beide van eene zelfde volkomene gerechtigheid spreken1 beide zich richten tot den mensch om hem te brengen tot het eeuwige leven1 zoo verschillen z toch daarin1 dat de wet uit ,gods heiligheid1 het evangelie uit ,gods genade voortkomt2 dat de wet van nature1 het evangelie alleen door bzondere openbaring bekend is2 dat de wet volkomene gerechtigheid eischt en het evangelie haar schenkt2 dat de wet door de werken heen tot het eeuwig leven leidt en het evangelie de werken doet voortkomen uit het in het geloof geschonkene eeuwige leven2 dat de wet thans den mensch verdoemt en het evangelie hem vrspreekt2 dat de wet zich richt tot alle menschen en het evangelie alleen tot degenen1 die eronder leven enz4 ,naar aanleiding van dit onderscheid1 kwam er zelfs verschil over1 of de prediking van geloof en bekeering1 die toch een voorwaarde en eisch scheen1 wel tot het evangelie behoorde en niet veeleer met ,flacius1 ,gerhard1 ,quenstedt1 ,voetius1 ,witsius1 ,coccejus1 ,moor e4 a4 tot de wet moest worden gerekend4 ,en inderdaad in den striksten zin zn er in het evangelie geen eischen en voorwaarden1 maar alleen beloften en gaven2 geloof en bekeering zn evengoed als rechtvaardigmaking enz4 weldaden des genadeverbonds4 ,maar zoo komt het evangelie1 concreet1 nooit voor2 het is in de practk altd met de wet verbonden en is dan ook door heel de ,schrift heen altd met de wet saamgeweven4 ,het evangelie onderstelt altd de wet1 en heeft haar ook b de bediening noodig4 ,het wordt immers gebracht tot redelke en zedelke menschen1 die voor zichzelven ,gode verantwoordelk zn en daarom tot geloof en bekeering moeten geroepen worden4 ,de eischende1 roepende vorm1 waarin het evangelie optreedt1 is aan de wet ontleend2 elk mensch is niet eerst door het evangelie maar is van nature door de wet verplicht1 ,god op zn woord te gelooven en dus ook het evangelie1 waarin ,h tot den mensch spreekt1 aan te nemen4 ,daarom legt het evangelie van stonde aan beslag op alle menschen1 bindt het in hunne conscientie1 want die ,god1 die in het evangelie spreekt is geen andere dan die zich in zne wet aan hen heeft bekend gemaakt4 ,geloof en bekeering worden daarom van den mensch in naam van ,gods wet1 krachtens de relatie1 waarin de mensch als redelk schepsel tot ,god staat1 geeischt2 en die eisch richt zich niet alleen tot uitverkorenen en wedergeborenen1 maar tot alle menschen zonder onderscheid4 ,maar z zn zelve toch inhoud van het evangelie1 geen werkingen of vruchten der wet4 ,want de wet eischt wel geloof aan ,god in het algemeen1 maar niet dat speciale geloof1 dat op ,christus zich richt1 en de wet kan wel 1 poenitentia werken maar geen 1 resipiscentia1 die veeleer vrucht is van het geloof4 ,en juist wl geloof en bekeering1 schoon de mensch er van nature door de wet toe verplicht is1 inhoud van het evangelie zn1 kan er sprake zn van een wet1 van een gebod1 van een gehoorzaamheid des geloofs1 ,rom4 #a3e1 #c3bg1 #a ,joh4 #c3bc4 van een ongehoorzaam zn aan en een geoordeeld worden naar het evangelie1 ,rom4 #b3af1 #aj3af enz4 ,wet en evangelie1 in concreto beschouwd1 verschillen niet zoozeer daarin1 dat de wet altd in bevelenden en het evangelie in belovenden vorm optreedt1 want ook de wet heeft beloften1 en het evangelie vermaningen en verplichtingen4 ,maar z verschillen vooral in inhoud3 de wet eischt1 dat de mensch zne eigene gerechtigheid uitwerke en het evangelie noodigt hem1 om van alle eigengerechtigheid af te zien en die van ,christus aan te nemen en schenkt daartoe zelfs de gave des geloofs4 ,en in die verhouding staan wet en evangelie niet alleen vr en b den aanvang der bekeering2 maar in die verhouding blven z staan heel het christelk leven door1 tot aan den dood toe4 ,de ,lutherschen hebben bna alleen oog voor de beschuldigende1 veroordeelende werking der wet en kennen daarom geen hooger zaligheid dan bevrding van de wet4 ,de wet is alleen noodig om der zonde wil4 ,in den volmaakten toestand is er geen wet4 ,god is vr van de wet2 ,christus was volstrekt niet voor zichzelf der wet onderworpen2 de geloovige staat niet meer onder de wet4 ,de ,lutherschen spreken wel is waar van een drierlei usus der wet1 niet alleen van een usus politicus 7civilis71 om de zonde te beteugelen1 en een usus paedagogicus1 om kennis der zonde te wekken1 maar ook van een usus didacticus1 om den geloovigen tot regel des levens te zn4 ,maar deze laatste usus is toch enkel en alleen daarom noodig1 wl en in zoover de geloovigen nog zondaren blven en door de wet in toom gehouden en tot voortdurende kennis der zonde geleid moeten worden4 ,op zichzelf houdt met het geloof en de genade de wet op en verliest al haar beteekenis4 ,maar de ,gereformeerden dachten er gansch anders over4 ,de usus politicus en de usus paedagogicus der wet zn maar toevallig noodig geworden door de zonde2 ook als deze wegvallen1 blft de voornaamste usus1 de usus didacticus1 normativus over4 ,de wet is toch uitdrukking van ,gods wezen2 ,christus was als mensch vanzelf voor zichzelf der wet onderworpen2 ,adam had vr den val de wet in zn hart geschreven2 b den geloovige wordt z weer op de tafelen zns harten gegrift door den ,h4 ,geest2 en in den hemel zullen allen wandelen naar des ,heeren wet4 ,het evangelie is tdelk maar de wet is eeuwig en wordt juist door het evangelie hersteld4 ,de vrheid van de wet bestaat dan ook niet daarin1 dat de ,christen met die wet niet meer te maken heeft1 maar z is hierin gelegen1 dat de wet van den ,christen niets meer als voorwaarde der zaligheid eischen1 hem niet meer veroordeelen en verdoemen kan4 ,maar overigens heeft h een vermaak in de wet ,gods naar den inwendigen mensch en bepeinst ze dag en nacht4 ,en daarom moet die wet altd in het midden der gemeente1 in verband met het evangelie1 verkondigd worden4 ,wet en evangelie1 het gansche woord1 de volle raad ,gods is inhoud van de prediking4 ,veel breeder plaats dan in de leer der ellende neemt de wet b de ,gereformeerden in de leer der dankbaarheid in4 ,cf4 ,luther b ,kstlin ,i #aeg f4 ,,ii #bcg f4 #dif f4 ,melanchton1 ,loci ,comm4 de evangelio4 ,symb4 ,bcher1 ed4 ,mller ,s4 #hg4 #aha4 #ecc4 #fcc4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xii-,,xiv4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #a-gb4 ,hollaz1 ,ex4 #iif-ajdc4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #eb4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,ii #bbe-bfb4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,i #abg f4 ,frank1 ,dogm4 ,studien #ahib ,s4 #ajd-ace4 ,zwingli1 in mne ,ethiek van ,zwingli #dgv4 #gfv4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #g-i4 ,zanchius1 ,op4 ,,viii #eji4 ,junius1 ,theses ,theol4 #bc4 #bd4 ,ursinus1 ,explic4 ,cat4 qu4 #ai4 #ib4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #ah en #bb4 ,voetius1 ,disp4 ,,iv #ag4 ,v #bhc4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #a4 ,misc4 ,sacr4 ,,ii #hdj-hdh4 ,coccejus1 de foedere ,,iv #gb4 ,,vi #agi4 ,moor ,,iii #cgg sq4 ,vitringa ,,vi #beb-bib enz4 #e4 ,behalve over de verhouding van wet en evangelie1 bestaat er in de christelke theologie ook nog een belangrk verschil over de kracht1 de efficacia1 van het woord ,gods en dus over de verhouding van woord en ,geest4 ,ook hier staan als uitersten ter linker- en ter rechterzde het nomisme en het antinomisme4 ,het nomisme1 dat van het judaisme door het pelagianisme heen tot in het nieuwere rationalisme doorloopt1 heeft aan eene uitwendige roeping1 aan eene verstandelke1 zedelke of aesthetische werking van het woord genoeg en acht eene bzondere1 bovennatuurlke kracht des ,h4 ,geestes daarb overbodig1 cf4 deel ,,iii #dcdv4 #deav4 ,ook ,rome toont duidelk aan deze richting verwant te zn1 inzoover het de gratia praeveniens verzwakt1 aan het geloof slechts de voorbereidende beteekenis van een historische toestemming toeschrft1 meer en meer den kant van het ,molinisme en ,congruisme opgaat1 en de eigenlke1 bovennatuurlke genade en de inwoning des ,h4 ,geestes eerst laat meedeelen door het sacrament1 cf4 deel ,,iii #dci-ddd4 ,het tegenovergestelde uiterste wordt ingenomen door het antinomisme1 dat eerst tegen de wet en het ,oude ,testament maar dan weldra tegen alle uitwendig woord en tegen alle objectieve1 historische bemiddeling des heils zich verzet en alles verwacht van de werking des ,h4 ,geestes1 van den ,christus in ons1 van het inwendige woord en het inwendige licht4 ,in het ,anabaptisme van ,schwencfeld1 ,franck1 ,denck e4 a4 sprak deze richting zich op dit punt het duidelkst uit4 ,uit- en inwendig woord staan tot elkaar als lichaam en ziel1 dood en leven1 aarde en hemel1 vleesch en geest1 schaal en kern1 schuim en zilver1 beeld en waarheid1 scheede en zwaard1 lantaarn en licht1 kribbe en ,christus1 natuur en ,god1 schepsel en ,schepper4 ,kennis van het woord geeft daarom op zichzelve niets en laat ons koud en dood4 ,om het te verstaan1 is vooraf reeds het inwendig woord van noode4 ,gelk woorden alleen ons leeren kunnen1 wanneer w de zaken kennen1 zoo leert de ,schrift ons dan alleen iets1 als ,christus reeds inwendig in ons harte woont4 ,het woord is maar een teeken1 een schaduw1 beeld1 symbool en spreekt slechts uit1 wst slechts aan1 herinnert slechts wat inwendig in ons hart is geschreven4 ,het inwendig woord gaat dus vooraf aan1 staat hooger dan de ,schrift1 die maar een papieren woord en bovendien ook duister en vol tegenstrdigheden is4 ,en dat inwendig woord is niets anders dan ,god of ,christus of de ,h4 ,geest zelf1 die n is in alle menschen1 en de gansche volle waarheid is4 ,om ,god te vinden en de waarheid te kennen1 hebben w dus niet buiten ons zelven te gaan1 naar de ,schrift of den historischen ,christus2 maar indalende in ons zelven1 ons terugtrekkende van de wereld1 verstand en wil doodende en ldelk wachtende op de inwendige1 onmiddellke openbaring vinden w ,god1 leven w in zne gemeenschap en zn w in zne aanschouwing zalig4 ,cf4 boven bl4 #aic en voorts nog ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #bjj4 ,hoornbeek1 ,summa ,controv4 lib4 ,v4 ,episcopius1 ,op4 ,i #ebg4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #afi4 ,maronier1 ,het inwendig woord1 ,amst4 #ahij4 ,a4 ,hegler1 ,geist und ,wort bei ,seb4 ,franck1 ,freiburg #ahib4 ,feitelk was dit ,anabaptisme eene herleving van de pantheistische mystiek1 die in het eindige een eeuwig wisselenden verschningsvorm van het oneindige ziet en daarom gemeenschap met ,god zoekt in de diepte van het gevoel1 waar ,god en mensch n zn4 ,tegenover deze beide richtingen van nomisme en antinomisme hielden de ,hervormers gemeenschappelk staande1 dat het woord alleen ongenoegzaam is om te brengen tot geloof en bekeering1 dat de ,h4 ,geest wel kan werken maar gemeenlk toch niet werkt zonder het woord1 en dat daarom woord en ,geest in de toepassing van het heil van ,christus aan den mensch met elkander gepaard gaan4 ,tusschen ,lutherschen en ,gereformeerden was hierover eerst geen verschil4 ,ook de eerstgenoemden leerden1 dat de ,h4 ,geest1 schoon werkende door woord en sacramenten als zne instrumenten1 toch alleen door eene bzondere kracht het geloof werkt en werken kan1 en dat ,h dat doet ubi et quando visum est1 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller ,s4 #ci4 #dee4 #def4 #dga4 #ebd4 #fja4 #gab4 #gbj4 cf4 ,luther b ,kstlin ,,ii #did4 ,otto1 ,geist u4 ,wort nach ,luther1 ,gtt4 #ahih4 ,melanchton1 ,ex4 ordin4 ,c4 ,r4 #bc1 #ae1 #ah1 #cg4 ,loci1 ib4 #ba1 #gfa1 #gfe1 en anderen1 ,flacius1 ,chemniz1 ,hunnius1 ,hutter1 ,gerhard b ,j1 ,mller1 ,das ,verhltniss zw4 der ,wirksamkeit des ,h4 ,geistes u4 d4 ,gnadenmittel des gttl4 ,wortes1 ,dogm4 ,abh4 #ahgj ,s4 #aee f4 ,maar toch was er van huis uit al eenig onderscheid4 ,terwl de ,gereformeerden het gewoonlk zoo voorstellen1 dat de ,h4 ,geest zich paart met het woord1 cum verbo1 drukken de ,lutherschen zich liefst zoo uit en leggen er steeds sterker den nadruk op1 dat de ,h4 ,geest werkt door het woord als zn instrument1 per verbum4 ,en terwl de ,gereformeerden altd onderscheid maakten tusschen de gewone en buitengewone wze1 waarop ,god de genade werkte in het hart1 lieten de ,lutheranen1 uit vrees voor de ,anabaptisten1 de buitengewone wze hoe langer hoe meer weg en zeiden1 ,deum nemini spiritum vel gratiam suam largiri nisi per verbum et cum verbo externo et praecedente1 ,smalc4 ,,iii #h1 of zooals ,luther telkens zeide3 ,deus interna non dat nisi per externa4 ,en toen nu in #afba de ,danziger predikant ,hermann ,rathmann #afbh een geschrift uitgaf1 waarin h leerde1 dat het woord alleen geen kracht had om den mensch te bekeeren1 tenz de ,h4 ,geest met zne genade erb kwam1 ,herzog #ab1 #ejf1 toen verhieven zich bna alle ,luthersche theologen tegen hem en ontwikkelden als de echte ,luthersche leer1 dat het woord ,gods de kracht des ,h4 ,geestes tot bekeering in zich bezit1 dat die kracht door ,goddelke beschikking erin gelegd is en er zoo onafscheidelk mede verbonden is1 dat z in het woord ook zelfs nog inzit ante et extra omnem usum legitimum1 evenals de hand des menschen1 ook al werkt z niet1 toch altd de vis operandi behoudt1 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #afi4 ,hollaz1 ,ex4 #iib4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 #aaj4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #ea4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #b ,s4 #bi f4 ,nu is inderdaad het woord1 dat van ,gods mond uitgaat1 altd eene kracht1 die datgene volbrengt1 waartoe ,god het zendt4 ,dat is het op natuurlk gebied in schepping en onderhouding1 dat is het ook op zedelk en geestelk terrein b het werk der herschepping4 ,en dit geldt zelfs niet alleen van het evangelie maar ook van de wet4 ,paulus zegt wel van de ,oudtest4 wettische bedeeling1 dat 1 #b ,cor4 #c3f1 maar daardoor drukt h juist zoo sterk mogelk uit1 dat z geen doode letter is2 veeleer is z zoo machtig1 dat z zonde1 toorn1 vloek en dood werkt2 1 ,rom4 #d3ae1 is 1 #a ,cor4 #ae3ef1 1 1 #b ,cor4 #c3g1 #i4 ,en daartegenover staat nu het evangelie als eene 1 ,rom4 #a3af1 #a ,cor4 #a3ah1 #b3d1 #e1 #ae3b1 ,ef4 #a3ac2 het is1 wl geen menschen- maar ,gods woord1 ,hd4 #d3bi1 #a ,thess4 #b3ac1 levend en blvend1 #a ,petr4 #a3be1 levend en krachtig1 ,hebr4 #d3ab1 geest en leven1 ,joh4 #f3fc1 een licht1 dat schnt in een duistere plaats1 #b ,petr4 #a3ai1 een zaad1 dat in de harten gestrooid wordt1 ,mt4 #ac3c1 opwast en vermenigvuldigd wordt1 ,hd4 #ab3bd1 van groote waarde is1 ook al zn degenen1 die het planten en natmaken1 niets1 #a ,cor4 #c3g1 een scherp tweesndend zwaard1 dat doordringt in 't binnenste wezen van den mensch en al zne gedachten en overleggingen oordeelt1 ,hebr4 #d3ab4 ,en daarom is het niet ledig en del1 maar het werkt1 1 in degenen die gelooven1 #a ,thess4 #b3ac2 en de werken1 die het tot stand brengt1 zn wedergeboorte1 #a ,cor4 #d3ae1 ,joh4 #a3ah1 #a ,petr4 #a3bc1 geloof1 ,rom4 #aj3ag1 verlichting1 #b ,cor4 #d3d-f1 ,ef4 #c3i1 #e3ad1 #a ,tim4 #a3bj1 onderwzing1 verbetering1 vertroosting enz41 #a ,cor4 #ad3c1 #b ,tim4 #c3ae4 ,zelfs in degenen1 die verloren gaan1 oefent het evangelie zne werking uit2 het is hun tot een val1 tot een ergernis en dwaasheid1 tot een steen1 waaraan z zich stooten1 tot een reuke des doods ten doode1 ,luk4 #b3cd1 ,rom4 #i3cb1 #a ,cor4 #b3bc1 #b ,cor4 #b3af1 #a ,petr4 #b3h4 ,tegenover het spiritualisme is deze macht van het woord ,gods en bepaaldelk van het evangelie met de ,lutherschen in hare volle1 rke beteekenis te handhaven4 ,de tegenstelling van het in- en uitwendige1 van het geestelke en het stoffelke1 van eeuwigheid en td1 van wezen en vorm enz4 is uit eene valsche philosophie afkomstig en met de ,schrift in strd4 ,god is de ,schepper van den hemel maar ook van de aarde1 van de ziel en van het lichaam beide1 van geest en stof te zamen4 ,en daarom is ook het woord geen dele klank1 geen ledig teeken1 geen koud symbool2 maar alle woord1 ook van den mensch1 is eene macht1 grooter en duurzamer dan de macht van het zwaard2 er zit gedachte1 geest1 ziel1 leven in4 ,indien dit geldt van het woord in het algemeen1 hoeveel te meer van het woord1 dat van ,gods mond uitgaat en door ,hem gesproken wordt8 ,dat is een woord1 dat schept en onderhoudt1 oordeelt en doodt1 herschept en vernieuwt1 altd zn werking doet en nooit ledig wederkeert4 ,b een menschenwoord maakt het een groot verschil1 of het geschreven of gedrukt is1 gelezen of gehoord wordt2 en b het gesproken woord is wederom de vorm en voordracht van de grootste beteekenis4 ,ook hangt de macht van het menschelk woord af van de mate1 waarin iemand zn hart1 zn ziel erin neergelegd heeft1 van den afstand1 die tusschen den persoon en zn woord bestaat4 ,maar b ,god is dat anders4 ,het is altd zn woord2 ,h is er altd b tegenwoordig2 ,h draagt het steeds door zne almachtige en alomtegenwoordige kracht2 ,h is het altd zelf1 die in wat vorm en door wat middelen dan ook1 het tot de menschen brengt en er hen door roept4 ,daarom1 al is het woord ,gods1 dat vr door de dienaren verkondigd of ook in vermaning1 toespraak1 boek of geschrift tot de menschen gebracht wordt1 wel uit de ,h4 ,schrift genomen maar niet met die ,schrift identisch1 toch is het een woord ,gods1 dat van ,gods wege tot den mensch komt1 door den ,h4 ,geest gesproken wordt en daarom ook altd zne werking doet4 ,het woord ,gods is nooit los van ,god1 van ,christus1 van den ,h4 ,geest2 het heeft geen bestand in zichzelf2 het is niet deistisch van zn schepper en auteur te scheiden4 ,gelk de ,schrift niet eenmaal door den ,h4 ,geest geinspireerd is maar voortdurend door dien ,geest gedragen1 bewaard1 krachtig gemaakt wordt1 zoo is het ook met het woord ,gods1 dat1 uit de ,schrift genomen1 op eene of andere wze aan menschen gepredikt wordt4 ,jezus sprak door den ,geest1 ,joh4 #f3fc2 de apostelen1 die dien ,geest ontvingen1 ,mt4 #aj3bj1 ,luk4 #ab3ab1 #ba3ae1 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 verkondigden het evangelie niet alleen in woorden maar ook in kracht en in den ,h4 ,geest1 #a ,thess4 #a3e1 #f1 in betooning van ,geest en kracht1 #a ,cor4 #b3d1 en hanteerden het als het zwaard des ,geestes1 ,ef4 #f3ag4 ,in zooverre hebben de ,lutherschen ook volkomen gelk2 het woord ,gods is altd en overal eene kracht ,gods1 een zwaard des ,geestes2 semper huic verbo adest praesens ,spiritus ,sanctus4 ,maar desniettemin leeren ,schrift en ervaring1 dat dat woord ,gods niet altd dezelfde werking doet2 efficax is het in zekeren zin altd1 het is nooit krachteloos2 indien het niet opheft1 slaat het neer2 indien het niet tot een opstanding is1 dan tot een val2 indien niet tot eene reuke des levens1 dan tot eene reuke des doods4 ,de vraag rst dus1 wanneer het woord ,gods in dien zin efficax is1 dat het tot geloof en bekeering leidt4 ,de ,lutherschen sluiten nu1 om den mensch onontschuldigbaar te stellen1 deze ,goddelke1 bovennatuurlke efficacia op in het woord1 maar vorderen daarmede niets en moeten1 om de verschillende uitkomst van het woord b den mensch te verklaren1 tot den vren wil de toevlucht nemen4 ,maar de ,gereformeerden rekenden met het feit van die dubbele uitkomst1 beschouwden de efficacia niet als eene onpersoonlke1 magische kracht1 die in het woord was gelegd1 maar dachten dat woord altd in verband met zn auteur1 met den ,christus1 die het bedient door den ,h4 ,geest4 ,en die ,h4 ,geest is geen onbewuste kracht maar een persoon1 die altd b het woord is1 het altd draagt en werkzaam doet zn maar niet altd werkzaam doet zn op dezelfde wze4 ,h bezigt naar het onnaspeurlk welbehagen ,gods dat woord tot bekeering maar ook tot verharding1 tot een opstanding maar ook tot een val4 ,h werkt altd door het woord1 maar niet altd op dezelfde wze4 ,en als ,h er zoo door werken wil1 dat het tot geloof en bekeering leidt1 dan behoeft ,h objectief aan het woord niets toe te voegen4 ,dat woord is goed en ws en heilig1 een woord ,gods1 een woord van ,christus1 en de ,h4 ,geest neemt alles uit ,christus4 ,maar opdat het zaad des woords goede vruchten drage1 moet het in een weltoebereide aarde vallen4 ,ook de akker moet voor de ontvangst van het zaad worden gereed gemaakt4 ,deze subjectieve werkzaamheid des ,h4 ,geestes moet dus b het objectieve woord b komen4 ,z kan uit den aard der zaak niet in het woord opgesloten en besloten zn1 z is eene andere1 eene bkomende1 eene subjectieve werkzaamheid1 niet eene werkzaamheid per verbum maar cum verbo1 een openen van het hart1 ,hd4 #af3ad1 een inwendige openbaring1 ,mt4 #aa3be1 #af3ag1 ,gal4 #a3af1 een trekken tot ,christus1 ,joh4 #f3dd1 een verlichting des verstands1 ,ef4 #a3ah1 ,col4 #a3i-aa1 een werken van het willen en het werken1 ,phil4 #b3ac enz41 cf4 deel ,,iii #dih4 ,daarmede wordt de ,geest niet van het woord losgemaakt of gescheiden1 ook zelfs dan niet1 wanneer ,h1 gelk b kinderkens1 de wedergeboorte werkt zonder eenig middel der genade4 ,want de ,geest1 die wederbaart1 is niet de ,geest van ,god in het algemeen1 maar de ,geest van ,christus1 de ,heilige ,geest1 de ,geest1 dien ,christus verworven heeft1 door wien ,christus regeert1 die alles alleen uit ,christus neemt en die door ,christus in de gemeente uitgestort is en dus de ,geest der gemeente is4 ,daargelaten of de ,h4 ,geest1 soms ook in ,heidenen werkt en werken kan1 wat in elk geval exceptioneel is1 in den regel werkt ,h de wedergeboorte alleen in zulken1 die leven onder de bediening des verbonds4 ,ook kinderkens1 die door ,hem worden wedergeboren1 zn kinderen des verbonds1 van dat verbond1 hetwelk het woord ,gods tot inhoud heeft en het sacrament tot teeken en zegel ontving4 ,de ,h4 ,geest volgt ,christus dus in znen gang door de historie2 ,h bindt zich aan het woord van ,christus en werkt alleen in den naam en naar het bevel van ,christus4 ,individueel en subjectief1 wanneer bv4 een kind losgedacht wordt van heel zne omgeving1 van de kerk1 waarin het geboren wordt1 moge het den schn hebben1 alsof de ,geest werkte zonder het woord2 objectief en zakelk werkt de ,h4 ,geest slechts daar1 waar het verbond der genade met de bediening van woord en sacrament zich uitgebreid heeft4 ,en daarom wordt de wedergeboorte b kinderkens1 wanneer z opwassen1 altd daaraan gekend en in hare echtheid bewezen1 dat z in de daden van geloof en bekeering overgaat en dan zich aansluit b het woord ,gods1 dat objectief in de ,h4 ,schrift voor ons ligt4 ,de ,h4 ,geest1 die in de wedergeboorte niets anders toepast dan het woord1 de kracht1 de verdienste van ,christus1 leidt vanzelf ook het bewuste leven naar dat woord heen1 dat ,h uit ,christus nam en door profeten en apostelen beschrven deed1 cf4 deel ,,iii #dhd4 #ejd4 #ebe en voorts ,conf4 ,belg4 #bd4 ,heid4 ,cat4 qu4 #fe4 #fg4 ,helv4 ,,ii #ah4 ,can4 ,dordr4 ,,iii #f4 ,v #g4 #ad4 ,calvn1 passim1 bv4 ,inst4 ,,iii #b1 #cc4 ,,iv #ad1 #aa4 adv4 ,libert4 c4 #i4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xv1 #d1 #bc sq4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #dff-dhe4 ,bartlett1 ,the letter and the spirit1 ,bampton ,lectures #ahhh4 ,mller1 ,dogm4 ,abhandl4 #abg-bgg4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #gii4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #bdc4 #ea4 ,,de ,,sacramenten4 #a4 ,b het woord komt als tweede genademiddel het sacrament4 ,de ,h4 ,schrift kent dezen naam niet en heeft ook geen leer over de sacramenten in het algemeen4 ,z spreekt wel van besndenis en pascha1 van doop en avondmaal1 maar vat deze instellingen niet onder n begrip saam4 ,zoo geschiedde ook nog niet in de eerste christelke gemeenten4 ,ofschoon w ,hd4 #b3db lezen1 dat de gemeente te ,jeruzalem volhardde in de leer der apostelen1 in de gemeenschap1 in de breking des broods en in de gebeden1 en uit ,hd4 #f3d kunnen opmaken1 dat er eene bediening des woords was1 weten w toch van de inrichting der gemeentevergadering te ,jeruzalem weinig af4 ,iets meer is uit #a ,cor4 #aa3a-ad3dj ons bekend van de godsdienstoefeningen der geloovigen uit de ,heidenen4 ,nadat de geloovigen op grond van persoonlke beldenis door den doop op den naam van ,christus in de gemeente1 1 opgenomen waren1 ,rom4 #f3c-e1 #a ,cor4 #ab3ac1 ,gal4 #c3bg1 kwamen z geregeld op den dag des ,heeren saam1 ,hd4 #bj3g1 #a ,cor4 #af3b1 ,op4 #a3aj4 ,waarschnlk hielden z op dien dag twee vergaderingen1 eene tot den dienst des woords1 waarb de toegang ook voor niet-leden vrstond1 #a ,cor4 #ad3bc1 een gedeelte uit de ,o4 ,t4 ,schrift en later ook uit de apostolische geschriften werd voorgelezen1 ieder lid der gemeente vr het woord kon nemen1 #a ,cor4 #ad3bf1 en gebeden en gezongen werd1 ,hd4 #b3db1 ,rom4 #ab3ab1 #a ,cor4 #ad3ad1 #ae1 #bf2 en eene andere tot viering van het avondmaal1 1 #a ,cor4 #aa3cc1 waaraan alleen de geloovigen mochten deelnemen1 #aj3afv41 #aa3bjv41 waarin eerst gebeden en gedankt werd1 dan een gemeenschappelke maaltd 77 ,jud4 #ab1 #b ,petr4 #b3ac gehouden werd van de door de geloovigen saamgebrachte gaven1 daarna wederom gebeden en gedankt 77 en het avondmaal gevierd werd4 ,wel meenen ,jlicher1 ,spitta1 ,haupt1 ,hoffmann1 ,drews e4 a41 dat in den apostolischen td het avondmaal niet van den gewonen maaltd onderscheiden was1 maar dat heel de een 1 een was1 maar dit gevoelen wordt door ,harnack1 ,zahn1 ,grafe e4 a4 terecht verworpen2 ,jezus stelde het avondmaal na den gewonen maaltd in1 ,mt4 #bf3bf1 #a ,cor4 #aa3be1 en ,paulus onderscheidt beide in #a ,cor4 #aa3bj1 #ba en stelt voor1 om ze geheel te scheiden1 doordat de gewone maaltd te voren in huis gehouden worde1 #a ,cor4 #aa3bb1 ,weiszcker1 ,das apost4 ,zeitalter ,s4 #eff f4 ,moeller-von ,schubert1 ,kirchengesch4 ,i #if f4 #acj f4 ,zahn art4 ,agapen en ,drews art4 ,eucharistie in ,herzog4 ,w4 ,schmidt1 ,dogm4 ,,ii #dff4 ,maar in de tweede eeuw kwam hier allengs groote verandering in4 ,de viering van het avondmaal werd1 om welke redenen dan ook1 cf4 ,drews in ,herzog #e1 #efb1 van de agapae losgemaakt1 en de beide vergaderingen1 die tot den dienst des woords en die tot het avondmaal1 werden vereenigd4 ,voortaan had de viering van het avondmaal in de gewone godsdienstoefening na de bediening des woords plaats2 de godsdienstoefening werd in twee gedeelten onderscheiden1 b het eerste1 de bediening des woords1 mochten ook ,heidenen of althans catechumenen en poenitenten tegenwoordig zn1 maar het tweede1 de viering van het avondmaal1 stond alleen voor de gedoopten open1 en kreeg door de bvoeging van doopsbeldenis1 doopsbediening1 oratio dominica en allerlei ritueele en symbolische handelingen hoe langer hoe meer een mysterieus karakter4 ,het wd verbreide grieksche mysteriewezen kreeg invloed op den christelken godsdienst4 ,in het ,n4 ,t4 is de naam voor woorden en daden ,gods1 die vroeger verborgen waren maar die nu openbaar zn geworden1 deel ,i #cj4 ,maar dit woord kreeg in de christelke kerk spoedig eene gansch andere beteekenis en werd de aanduiding van al wat in den christelken godsdienst geheimzinnig en onbegrpelk was4 ,in het latn werd dit woord door sacramenten overgezet1 dat de beteekenis had van eed1 vooral door den soldaat aan het vaandel af te leggen1 of van eene geldsom1 die b een proces in een locus sacer moest neergelegd worden en b verlies van het proces aan de goden verviel1 maar dat nu de gedachte van eene geheimzinnige1 heilige handeling of zaak in zich opnam4 ,in dezen zin kon al wat met ,god en zne openbaring in eenig verband stond1 een sacrament worden genoemd1 de openbaring zelve en haar inhoud1 de leer1 de triniteit1 de vleeschwording enz41 voorts allerlei teekenen1 zooals het teeken van het kruis1 het zout1 dat aan de catechumenen gegeven werd1 eindelk alle heilige handelingen1 priesterwding1 huwelk1 exorcisme1 sabbatsviering1 besndenis en alle ceremonin2 cf4 behalve de werken1 deel ,i #ecjv4 genoemd1 ,moeller-v4 ,schubert ,i #ccb f4 en daar aangehaalde litteratuur4 ,herzog art4 ,sakrament4 ,ziegert1 ,ueber die ,anstze zu einer ,mysterienlehre1 ,stud4 u4 ,kr4 #ahid4 ,al treden nu onder deze met den naam van sacrament aangeduide heilige handelingen doop en avondmaal nog altd duidelk op den voorgrond1 toch was de vaagheid van den naam oorzaak1 dat het getal der sacramenten langen td onbepaald bleef4 ,ook ,augustinus bezigt het begrip nog in ruimeren zin en gaat b zne definitie van die beteekenis uit4 ,eerst ,pseudodionysius in de #f;e eeuw telde in zne eccl4 hier4 ,,iv #b sq4 zes sacramenten3 doop1 confirmatie1 eucharistie1 priesterwding1 monnikwding en gebruiken b de begrafenis4 ,maar de scholastiek sloot zich in de bepaling van het begrip sacrament b ,augustinus aan en rekende er verschillende heilige zaken en handelingen onder4 ,hugo van ,st4 ,victor1 de ,sacr4 ,i #i1 #g noemt niet minder dan #cj sacramenten en verdeelt ze in drie klassen3 zulke1 die tot de zaligheid noodig zn 7doop1 confirmatie1 eucharistie enz471 zulke1 die eene hoogere genade mededeelen 7gebruik van wwater enz47 en zulke1 die dienen tot voorbereiding voor de overige sacramenten 7wding van heilige gereedschappen enz474 ,abaelard telt er vf3 doop1 confirmatie1 eucharistie1 laatste oliesel en huwelk1 terwl ,robert ,pullus er ook vf noemt1 maar de beide laatste door biecht en priesterwding vervangt4 ,bernard geeft geen getal op maar noemt op verschillende plaatsen doop1 voetwassching1 confirmatie1 eucharistie1 biecht1 laatste oliesel1 priesterwding1 investituur1 huwelk met den naam van sacramenten4 ,eerst ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #b heeft het bekende zevental1 maar ook na hem spreken theologen en synoden 7bv4 het lateraanconcilie van #aagi7 nog van sacramenten in ruimen zin4 ,en dit duurt1 totdat de sententiae van ,lombardus algemeen handboek voor de studie der theologie werden en het concilie te ,florence #adci het zevental vaststelde1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #ehd f4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #dfc4 ,met deze beperking van het getal ging de bepaling van het begrip hand aan hand4 ,b de kerkvaders werden vele heilige handelingen1 vooral doop en avondmaal1 wel hoog verheven1 en van eene bovennatuurlke kracht en genade voorzien gedacht4 ,maar eene leer der sacramenten ontbreekt2 de verhouding van het zinnelk en geestelk element wordt niet duidelk bepaald1 en de wze van werking niet helder omschreven4 ,augustinus onderscheidt in de sacramenten twee bestanddeelen3 dicuntur sacramenta1 quia in eis aliud videtur1 aliud intellegitur4 ,quod videtur1 speciem habet spiritalem1 ,serm4 #bgb4 detrahe verbum et quid est aqua nisi aqua8 accedit verbum ad elementum et fit sacramentum1 in ,ev4 ,joh4 #hj1 #c4 ,soms legt h zoozeer den nadruk op het woord en voor de werking van het sacrament op het geloof van den ontvanger1 dat het teeken slechts een beeld wordt van de beteekende zaak4 ,maar aan de andere zde gaf h zulk een ruime definitie van het begrip sacrament1 dat er allerlei kerkelke handelingen onder vallen konden1 en bond h tegen de ,donatisten de sacramenten zoo aan de kerk1 dat z door de ketters wel konden meegenomen worden maar toch alleen binnen de kerk de genade konden meedeelen1 ,hahn1 ,die ,lehre v4 d4 ,sakr4 ,breslau #ahfd ,s4 #aa f4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #ada4 ,de eigenlke leer der sacramenten is een product der middeleeuwsche scholastiek2 z eerst stelde een nauwkeurig en dikwerf splinterig onderzoek in omtrent het begrip1 de instelling1 den bedienaar1 de noodzakelkheid1 de doelmatigheid1 het getal1 de bestanddeelen1 de verhouding van het sacramentum en de res sacramenti1 het onderscheid tusschen de sacramenten in het parads1 het oude en het nieuwe testament1 het onderling verschil der zeven sacramenten1 de physische of moreele werking1 de onderscheidene genade1 die z mededeelen1 de vereischten voor de uitdeeling en de ontvangst der sacramenten1 ,hugo ,vict41 de sacramentis4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv #a4 #b4 en comm4 van ,thomas1 ,bonaventura1 ,duns ,scotus4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fj-fe4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vi #a-e4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #egi-fje4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #dff f4 ,resultaat van deze scholastieke ontwikkeling was1 dat ten deele reeds op vroegere concilin maar vooral te ,trente over de leer der sacramenten in het algemeen het volgende vastgesteld werd3 #a alle sacramenten des ,n4 ,verbonds zn door ,christus ingesteld en zn zeven in getal3 doop1 confirmatie1 eucharistie1 boete1 laatste oliesel1 priesterwding en huwelk4 #b ,deze zn alle ware en eigenlke sacramenten1 van die des ,o4 ,verbonds wezenlk onderscheiden1 maar toch onderling in waarde verschillend4 #c ,z zn1 ofschoon niet alle voor ieder mensch1 tot zaligheid noodzakelk1 zoodat zonder hen of althans zonder verlangen ernaar1 door 't geloof alleen1 de genade der rechtvaardigmaking niet te verkrgen is4 #d ,z beteekenen niet alleen de genade1 maar bevatten haar ook en deelen haar ex opere operato mede4 #e ,van de zde des bedienaars wordt voor de waarachtigheid van het sacrament minstens vereischt1 dat h de intentie hebbe om te doen1 wat de kerk doet1 maar is het overigens onverschillig1 of h in doodzonde verkeert4 #f ,wettige uitdeelers der sacramenten zn alleen de geordende priesters1 maar confirmatie en priesterwding geschieden alleen door den bisschop1 en de doop mag in geval van nood ook door leeken bediend4 #g ,van de zde des ontvangers is alleen noodig1 dat h de intentie hebbe om te ontvangen wat de kerk geeft en aan de genade geen hindernis in den weg legge4 #h ,ieder sacrament verleent eene bzondere genade1 en doop1 confirmatie en ordening verleenen een character indelebilis4 ,cf4 ,conc4 ,trid4 ,,vii de sacr4 ,cat4 ,rom4 ,,ii cap4 #a4 ,bellarminus1 ,controv4 ,,iii de sacramentis in genere in #b boeken4 ,theol4 ,wirceb4 ed4 #c ,,ix #a-aea4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ed4 ,lov4 ,v #cja-cia4 ,simar1 ,dogm4 #fei-fic4 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 der ,kath4 ,kirche ,i #bj-acb4 ,mhler1 ,symbolik #bh4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #bha-cfg enz4 ,over de sacramentsleer in de ,grieksche kerk verg4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,confessionskunde ,i #cic f4 #b4 ,de ontwikkeling dezer sacramentsleer toont1 dat z zich hoe langer hoe verder van de ,schrift had verwderd4 ,vooral in drierlei opzicht is dit het geval4 ,ten eerste wordt de genade1 welke het sacrament mededeelt1 door ,rome alleen opgevat als eene gratia sanctificans1 d4 i4 als eene kracht1 die in den mensch wordt ingestort1 hem tot de bovennatuurlke orde verheft en der ,goddelke natuur deelachtig maakt4 ,de genade is van de schuld en vergeving der zonden schier geheel losgemaakt en in eene aan den mensch van buitenaf toekomende1 bovennatuurlke gave veranderd4 ,ten tweede is de band van het sacrament aan het woord door ,rome zoo goed als geheel verbroken2 het woord heeft wel eenige beteekenis1 maar slechts eene voorloopige en praeparatoire2 het geloof1 dat door het woord gewerkt wordt1 is niets dan een historisch geloof1 dat ter zaligheid onvoldoende is en door de liefde1 d4 i4 door de gratia infusa moet aangevuld worden4 ,en deze gratia wordt alleen meegedeeld door het sacrament1 dat daarom eene eigene1 zelfstandige plaats inneemt naast het woord en het in waarde verre overtreft4 ,ten derde is het geloof volstrekt geen vereischte meer in den ontvanger van het sacrament2 de genade ligt als gratia sanctificans1 als iets materieels1 in het sacrament besloten1 wordt erdoor medegedeeld ex opere operato1 en onderstelt dus hoogstens1 dat de ontvanger geen onoverkomelke hindernis in den weg legge4 ,het sacrament werkt dus physisch en magisch1 krachtens eene macht1 door ,god aan den priester geschonken1 als een instrument in zne hand4 ,op alle drie punten heeft de ,hervorming de ,roomsche sacramentsleer naar de ,schrift herzien en gewzigd2 ,zwingli1 ,luther1 ,calvn waren hierb met elkander eenstemmig en spraken het gemeenschappelk uit1 dat de genade1 die in het sacrament werd meegedeeld1 in de eerste plaats de vergevende genade was en niet op de lagere1 van het donum superadditum verstoken natuur maar op de zonde betrekking had2 dat het sacrament een teeken en zegel was1 aan het woord gehecht1 geen enkele genade meedeelde1 die niet door het woord geschonken werd en dus zonder het woord hoegenaamd geen waarde had2 en dat niet het sacrament zelf maar toch wel zne werking en vrucht afhing van het geloof en in den ontvanger dus altd het zaligmakend geloof onderstelde4 ,maar overigens openbaarde zich in de sacramentsleer tusschen de ,hervormers al spoedig belangrk verschil4 ,de sacramenten werden tusschen ,roomschen1 ,lutheranen1 ,zwinglianen1 ,gereformeerden1 ,anabaptisten enz4 het middelpunt van den strd4 ,z werden het schibboleth van elk dogmatisch systeem2 daarin belichaamden zich practisch en concreet de beginselen1 van welke men in kerk en theologie1 in leer en leven uitging2 de verhouding van ,god en wereld1 schepping en herschepping1 ,goddelke en menschelke natuur van ,christus1 zonde en genade1 geest en stof kwam in het sacrament tot hare practische toepassing2 alle strd bewoog zich om de unio sacramentalis1 de vereeniging van teeken en beteekende zaak1 het verband van sacramentum en res sacramenti4 ,luther legde eerst1 in #aeah en #aeai1 al den nadruk op het geloof1 dat alleen het sacrament werken doet en zoo de gemeenschap aan ,christus en zne weldaden ons deelachtig maakt2 dan1 van #aebj tot #aebd1 brengt h het sacrament vooral in verband met het woord1 waarvan het een teeken en zegel is2 en eindelk1 na #aebd1 kwam h er1 uit vrees voor de ,wederdoopers1 meer en meer toe1 om de sacramenten onontbeerlk te achten1 hun objectief karakter op grond van de instelling van ,christus te handhaven1 en het verband tusschen teeken en beteekende zaak temporeel1 corporeel en locaal op te vatten1 zoodat naar de latere ,luthersche voorstelling de res coelestis in1 met en onder het element verborgen is1 gelk de kracht des ,h4 ,geestes ingegaan is in het woord1 en de genade door de sacramenten werkt als door hare instrumenta1 media1 adminicula1 vehicula1 organa1 ,luther b ,kstlin ,,ii #ejc f4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,iii #ci f4 ,symb4 ,bcher ed4 ,mller ,s4 #ci4 #da4 #bjb4 #bfd4 #cba enz4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xviii4 ,quenstedt1 ,,iv #gc-hh4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #ec4 ,daartegenover leerde ,zwingli1 dat de sacramenten1 wl z alleen bediend worden aan zulken1 die het geloof en door dat geloof ,christus en al zne weldaden deelachtig zn1 in de eerste plaats teekenen en bewzen des geloofs1 beldenisacten zn1 en dan in de tweede plaats ook middelen tot versterking des geloofs1 wl z ons herinneren de weldaden1 waarop ons geloof betrekking heeft1 ons geloof steeds meer van onszelven af op ,gods genade in ,christus richten en daardoor dat geloof oefenen en sterken1 ,zwingli1 ,fidei ratio b ,niemeyer1 ,conf4 ,ref4 #bd-bf4 ,expos4 chr4 fidei1 ib4 #ej-ec1 en voorts ,zeller1 ,das theol4 ,system ,zw4 #aaa f4 ,nu vat ook ,calvn de sacramenten wel op als beldenisacten1 als mutua nostra erga ,deum pietatis testificatio4 ,maar dat zn z b hem toch eerst in de tweede plaats2 allereerst zn de sacramenten divinae in nos gratiae testimonia externo signo confirmata1 teekenen en zegelen van de beloften ,gods in zn woord1 spiegels1 waarin w den rkdom zner genade aanschouwen4 ,het onzichtbaar element1 de materia en substantia van het sacrament1 is dus het woord1 de belofte1 het verbond der genade1 de persoon van ,christus met al zne weldaden4 ,maar het zichtbaar element houdt deze geestelke goederen niet in zich besloten1 het schenkt ze ons niet propria1 intrinseca virtute1 ,god staat zn werk niet aan de teekenen in het sacrament af1 ,h en ,h alleen is de bezitter en blft ook de eenige uitdeeler van genade4 ,de teekenen doen alleen instrumenteelen1 ministerieelen dienst2 ,god bedient er zich van1 om zne genade mee te deelen4 ,maar ,h deelt deze genade alleen mede aan wie gelooven en versterkt en voedt dan hun geloof2 ongeloovigen ontvangen alleen het teeken zonder de beteekende zaak4 ,hoe nu ,god van de sacramenten zich bedient ter uitdeeling zner genade1 wordt b ,calvn en ook b de latere ,gereformeerden niet duidelk4 ,er blft daarom voor allerlei vragen plaats2 is de genade altd met het teeken verbonden1 zoodat het sacrament objectief steeds hetzelfde blft8 of verbindt ,god de genade met het teeken alleen1 wanneer het sacrament door geloovigen ontvangen wordt8 of biedt ,god de genade met het teeken ook aan de ongeloovige gebruikers aan1 zoodat het hun schuld is1 als z alleen het teeken aannemen en ontvangen8 waarin is de sacramenteele genade onderscheiden van die1 welke de geloovigen reeds vroeger ontvingen1 en waarin verschilt z van de subjectieve werking des ,h4 ,geestes1 die het oog der geloovigen voor het sacrament opent en hun hart ervoor ontsluit8 gaat de uitdeeling der genade gepaard met de bediening of de ontvangst van het teeken8 heeft z daarmede tegelkertd plaats of kan z ook vroeger of later geschieden en de vrucht van het sacrament dus vr en onder en na de ontvangst worden genoten8 cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad4 ,catech4 ,genev4 #e4 ,cons4 ,tigur4 ,usteri1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhd ,s4 #dag-dee4 ,conf4 ,gall4 #cd4 #cg4 ,belg4 #cc4 ,cat4 ,heid4 qu4 #ff4 #fg enz4 a ,lasco1 ,op4 ed4 ,kuyper ,i #aae-bcb4 #eaa-ead4 ,bullinger1 ,huysboek ,v #f4 ,sohnius1 ,op4 ,i #ee4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #bjf4 ,junius1 ,theses ,theol4 #di4 #ej4 ,zanchius1 ,op4 ,,viii #eaa4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vi #di-ea4 ,synopsis pur4 theol4 #dc4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix qu4 #a-aj4 ,moor ,v #bah-bfg4 ,vitringa ,,vi #cjh enz4 ,buiten de ,luthersche en de ,gereformeerde kerken1 die in navolging van ,luther en ,calvn het objectief karakter der sacramenten handhaafden1 vond de leer van ,zwingli hoe langer hoe meer ingang4 ,de ,wederdoopers namen voetwassching1 doop en avondmaal nog wel als sacramenten aan1 maar zagen er toch alleen teekenen en symbolen1 geen zegelen in2 de sacramenten stellen wel zichtbaar de weldaden voor oogen1 die de geloovigen van ,god hebben ontvangen1 maar z doen dat als beldenissen van ons geloof en deelen geen genade mede1 ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #bch4 ,de ,socinianen keurden evenals ,zwingli den naam sacrament af1 beschouwden het avondmaal als een gedachtenismaaltd en een verklaring van wat w in ,christus hebben1 en ontkenden1 dat de doop op een bevel van ,christus berustte en eene blvende instelling was1 ,fock1 ,der ,socin4 #eei f4 ,de ,remonstranten beleden in hunne confessie c4 #bc nog wel1 dat ,god in de sacramenten zne weldaden vertoont en certo modo exhibet atque obsignat1 maar hunne ,apologie deed zien1 dat z daaronder geen bezegeling van ,gods belofte en geen meedeeling zner genade verstonden2 de sacramenten zn teekenen van het verbond tusschen ,god en menschen1 waarb dezen zich verplichten tot een heilig leven en ,god zne genade hun zichtbaar voor oogen stelt1 cf4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,v #ff4 ,b de ,rationalisten werden de sacramenten tot herinnerings- en beldenisteekenen1 wier doel was bevordering der deugd1 en die daarom licht met andere plechtige ceremonin konden vermeerderd worden1 ,wegscheider #afe4 ,de ,kwakers verwierpen de sacramenten als joodsch ceremonieel1 vatten den doop als ,geestesdoop ons1 die ons van onze zonden reinigt1 en het avondmaal als afbeelding van de voeding onzer ziel door ,christus1 ,barclay1 ,verantwoording #ageg bl4 #cbe4 ,dit ontbindend proces werd inzoover door ,schleiermacher gestuit1 als h eene poging waagde1 om het objectief karakter der sacramenten te handhaven en al de verschillende opvattingen in eene hoogere eenheid te verbinden4 ,h omschreef ze daartoe als fortgesetzte ,wirkungen ,christi1 in ,handlungen der ,kirche eingehllt und mit ihnen auf das ,innigste verbunden1 durch welche er seine hohepriesterliche ,ttigkeit auf die ,einzelnen ausbt und die ,lebensgemeinschaft zwischen ihm und uns1 um derentwillen ,gott allein die ,einzelnen in ,christo sieht1 erhlt und fortpflanzt1 ,chr4 ,gl4 #adc4 ,maar deze poging tot verzoening slaagde niet4 ,de ,wirkungen ,christi1 in ,handlungen der ,kirche eingehllt1 lieten onbeslist1 wat in de sacramenten het eerste en voornaamste was4 ,zoo ging de theologie weldra weer in verschillende richtingen uiteen4 ,sommigen bleven het bemiddelend standpunt innemen1 ,nitzsch1 ,chr4 ,lehre #aia4 ,kaftan1 ,dogm4 #eie4 ,oosterzee1 ,dogm4 ,,ii #hae2 anderen reproduceerden het gevoelen van ,zwingli1 ,lipsius1 ,dogm4 #hjg f4 #hdj f4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #djj f4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #fcb4 ,ritschl1 ,unterricht in der christl4 ,rel4 #hc4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #caj1 of keerden tot het confessioneele standpunt van de ,luth4 of ,geref4 kerken terug1 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #b4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #dhe4 ,en eindelk werd door de ,neolutheranen in ,duitschland en door de ,zwinglianen en de ,puseyisten in ,engeland eene leer der sacramenten voorgedragen1 die veelzins aan ,rome herinnerde1 de genade door het sacrament heen liet inwerken niet alleen op de ziel1 maar ook op de geistleibliche natuur en op het lichaam van den mensch1 en het getal der sacramenten dikwerf uitbreidde1 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe1 ,erl4 #ahei ,i #ah-bj4 ,hofmann1 ,schriftbeweis ,,ii #b ,s4 #afg f4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,,ii #cee f4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #cdj4 #cej4 #ced4 ,martensen1 ,dogm4 #bdg-beh4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bbf f4 ,paget1 ,sacraments in ,gore's ,lux mundi #ahib p4 #bif-cag4 #c4 ,de ,schrift kent het woord sacrament niet en bevat ook in het afgetrokkene geen leer over de sacramenten4 ,wel spreekt z van verschillende kerkelke handelingen in ,o4 en ,n4 ,test4 maar z vat die niet onder een gemeenschappelk begrip samen4 ,en ook in de christelke kerk is niet het begrip maar de zaak het eerste2 onderscheidene leerstellingen en gebruiken der kerk werden allengs met den naam van sacrament aangeduid4 ,daarom is het te begrpen1 dat zeer velen tegen dezen naam bezwaar hadden en hem liefst door dien van teekenen1 zegelen1 geheimteekens1 mysterin1 ,geheimnisse wilden vervangen4 ,niet alleen ,carlstadt1 ,zwingli1 ,socinus1 ,schleiermacher1 ,doedes enz4 keurden het woord af2 maar ook ,luther zeide in zn praeludium de captivitate ,babylonica1 dat de ,schrift het woord niet kende in die beteekenis1 welke het had in de theologie2 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad1 #ac merkte op1 dat de kerkvaders in het latnsche woord een nieuwen zin hadden gelegd2 ,melanchton verving in de eerste uitgave zner ,loci het woord sacramenta door signa1 en ook ,musculus1 ,hottinger1 ,burman1 ,coccejus e4 a4 gaven aan de ,schriftuurlke namen van teekenen en zegelen de voorkeur4 ,dit bezwaar tegen den naam wordt nog daardoor versterkt1 dat de grieksche beteekenis van het woord 1 in het latn door sacramentum vertaald1 op de opvatting van de met dien naam aangeduide kerkelke plechtigheid invloed heeft geoefend4 ,toch is om dit alles het woord niet verwerpelk4 ,want de theologie bedient zich van vele woorden1 welke in de ,schrift niet voorkomen en welke binnen haar kring eene technische beteekenis hebben verkregen4 ,indien z zich daarvan onthouden moest1 zou z allen wetenschappelken arbeid moeten staken en zou alle prediking en uitlegging van ,gods woord1 ja zelfs alle vertaling der ,h4 ,schrift ongeoorloofd zn4 ,om die reden is het ook niet af te keuren1 om de behandeling van de leer der sacramenten aan die van doop en avondmaal te laten voorafgaan4 ,want wel is er in de ,schrift geen afzonderlke leer over de sacramenten te vinden en moet deze veeleer opgebouwd worden uit hetgeen de ,schrift over de bzondere instellingen van besndenis1 pascha1 doop en avondmaal leert2 maar een voorafgaand hoofdstuk over de sacramenten in het algemeen stelt ons juist in staat1 om hetgeen die bzondere instellingen in de ,schrift gemeen hebben saam te vatten en deze juiste1 ,schriftuurlke opvatting te stellen tegenover de onzuivere leer1 die over de sacramenten allengs in de christelke kerk is binnengedrongen4 ,in de definitie der sacramenten sloten daarom de ,gereformeerden zich zoo nauw mogelk b de ,schrift aan4 ,de scholastiek disputeerde erover1 of er van de sacramenten wel eene definitie te geven was1 wl z1 als saamgesteld uit res en verba1 geen ens reale1 geen unum per se waren1 cf4 ,bellarminus1 de sacr4 in genere ,i #aj4 ,toch leidde men uit ,augustinus1 die meermalen in de sacramenten een zichtbaar en een onzichtbaar bestanddeel onderscheidde1 de definitie af1 dat z waren sacrum signum of signum rei sacrae1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fj art4 #a4 #b4 ,hugo ,vict4 de sacr4 ,i #i1 of ook invisibilis gratiae visibilis forma1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv #a4 ,hoewel niet onjuist1 is deze bepaling toch te ruim4 ,latere ,roomsche theologen namen daarom gewoonlk de bepaling van den ,catech4 ,rom4 ,,ii #a1 #f1 #b1 over en omschreven de sacramenten als signa quaedam sensibus subjecta1 quae ex ,dei institutione sanctitatis et justitiae tum significandae tum efficiendae vim habent4 ,hoewel deze definitie goed kan verstaan worden1 heeft z toch in de ,roomsche theologie een zin verkregen1 die met de ,h4 ,schrift in strd is en haar daarom voor de ,reformatie onbruikbaar maakt4 ,immers vat de ,roomsche theologie het sacrament op als een res sacra1 abdita atque occulta en legt daarin den zin1 niet van het ,bbelsch1 maar van het grieksche 4 ,en voorts legt z er al den nadruk op1 dat de sacramenten de genade in zich bevatten1 dat z deze ex opere operato meedeelen1 en dat deze genade vooral bestaat in de gratia sanctificans4 ,de ,schrift spreekt echter van den regenboog en de besndenis als 1 ,gen4 #i3ab1 #ac1 #ag1 #ag3aa1 cf4 ,ex4 #ab3ac1 ,hd4 #g3h en noemt de laatste een 1 een 1 ,rom4 #d3aa2 en z brengt evenzoo doop en avondmaal ten nauwste met het verbond der genade1 met den middelaar en de weldaden van dat verbond en bepaaldelk met de vergeving der zonden in verband1 ,mk4 #a3d1 #ad3bb-bd enz4 ,dienovereenkomstig omschreef de ,geref4 theologie de sacramenten als heilige zichtbare teekenen en zegelen1 van ,god ingesteld1 waardoor ,h de beloften en weldaden van het genadeverbond aan de geloovigen te beter te verstaan geeft en verzekert1 en dezen hunnerzds voor ,god1 engelen en menschen hun geloof en liefde belden en bevestigen4 ,hierb verdient het de aandacht1 ten eerste1 dat ,god als de insteller van de sacramenten wordt genoemd4 ,in het algemeen is er hierover in de christelke kerken geen verschil4 ,alle belden1 dat ,god alleen de auteur1 de insteller1 de causa efficiens van de sacramenten kan zn4 ,h toch alleen is de bezitter en uitdeeler van alle genade2 ,h alleen kan bepalen1 aan welke middelen ,h zich b de uitdeeling zner genade binden wil4 ,voorts heeft ook ,christus als middelaar het recht1 om sacramenten in te stellen1 want ,h is als middelaar de verwerver van alle genade ,gods4 ,hominum non est instituere et formare ,dei cultum1 sed traditum a ,deo recipere et custodire1 ,helv4 ,,ii #ai4 ,maar ,rome verkeert hierb in eene eigenaardige moeilkheid4 ,wl door ,christus geen andere sacramenten waren ingesteld dan die van doop en avondmaal1 moest van de andere sacramenten worden beweerd1 dat z f geen sacramenten waren f dat ook de apostelen het recht hadden1 tot instelling van sacramenten4 ,vr het concilie van ,trente beweerden velen1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #c1 ,hugo ,vict41 de sacr4 ,,ii #ae1 #b1 ,halesius1 ,bonaventura e4 a41 dat de sacramenten1 bv4 confirmatie1 biecht1 niet onmiddellk door ,christus1 maar door de apostelen waren ingesteld1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #eig4 ,doch het concilie te ,trente sess4 #g can4 #a bepaalde uitdrukkelk1 dat alle zeven sacramenten door ,jezus ,christus onzen ,heere zelven1 7niet middellk want dat erkenden allen2 dan ware geen conciliebesluit noodig geweest1 maar onmiddellk1 ,bellarm4 de sacr4 ,i c4 #bc7 waren ingesteld en legden daarmede aan de theologie eene onuitvoerbare verplichting op4 ,toch had het concilie in zoover gelk1 als het erkent1 dat het recht tot instelling van sacramenten zelfs niet door ,god op schepselen kan worden overgedragen4 ,menschen kunnen de instelling van een sacrament bekend maken1 ,ex4 #ab3a1 ,mk4 #a3d1 #aa3cj1 #a ,cor4 #aa3bc1 kunnen het teeken ervan uitreiken1 kunnen de genade ,gods aankondigen1 maar z kunnen deze genade uit den aard der zaak niet realiter schenken4 ,de genade toch is geen stoffelk goed1 maar z is de gunst1 de gemeenschap ,gods1 van ,hem onafscheidelk en daarom door geen schepsel1 door geen mensch of engel mede te deelen4 ,daarom is ,god in ,christus door den ,h4 ,geest de eenige insteller maar ook de eenige uitdeeler van het sacrament4 ,alleen dat sacrament is het ware1 dat door ,god zelf bediend wordt4 ,het is ,christus zelf1 die in zne kerk doopt en avondmaal houdt4 ,h heeft zn ambt niet overgedragen en geen plaatsvervanger op aarde aangesteld1 ,h regeert zelf en gelk ,h alleen als profeet het woord bedient1 zoo is ,h ook de eenige bedienaar van het sacrament1 al is het1 dat ,h ook daarb menschen als zne instrumenten gebruikt1 ,helv4 ,,ii #ai4 ,synopsis pur4 theol4 #dc1 #h4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xix #a1 #ad4 ,amyraldus1 ,theses ,salm4 ,,iii #aj4 ,vitringa ,,vi #cch4 ,ten tweede1 in de ,geref4 definitie van de sacramenten is ook opmerkelk1 dat ze als teekenen omschreven worden4 ,ofschoon enkele ,gereformeerden ze ook wel1 hetz doorgaans1 hetz b afwisseling1 tot de ceremoniae1 ritus of actiones rekenden1 ,bullinger1 ,huisboek1 ,v #f4 ,trelcatius ,jr4 ,loci ,comm4 p4 #ada1 ,junius1 ,theses ,theol4 #ej1 #f enz41 toch herleidden verreweg de meesten ze tot het soortbegrip van signa1 sigilla1 imagines1 symbola1 typi1 antitypi1 cf4 ,moor ,v #bca4 ,vitringa ,,vi #cda4 ,z weken hierin1 ten deele ook van de ,roomschen maar vooral van de ,lutherschen af1 die op de omschrving door actiones bzonder gesteld waren en daarin een belangrk geschilpunt met de ,gereformeerden zagen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xviii #bb sq4 ,dit is van ,luthersche zde daarom bevreemdend1 wl z b het woord leeren1 dat de kracht des ,h4 ,geestes erin besloten ligt1 ook vr en buiten het gebruik4 ,de analogie zou eischen1 dat niet op de handeling maar op het teeken in het sacrament de nadruk viel4 ,toch is dit niet het geval4 ,de ,lutherschen zien in het sacrament allereerst eene handeling1 bestaande in mededeeling van de genade in1 met en onder het teeken4 ,de ,gereformeerden ontkenden nu volstrekt niet1 dat er in het sacrament eene handeling was4 ,maar dit was eene verborgene1 onzichtbare handeling van ,christus1 die inwendig in de harten door den ,h4 ,geest de genade schenkt4 ,daarentegen ligt b het sacrament niet de hoofdzaak in de handeling van den dienaar1 alsof die van zooveel gewicht ware en zelfs eene con- of transsubstantiatie tot stand bracht1 maar in het teeken-zn van het sacrament2 het beeldt af en verzekert de handeling van ,christus1 ja de handeling van den bedienaar van het sacrament1 ofschoon eene actio1 is zelve eene actio significativa4 ,en de ,schrift noemt daarom de sacramenten met den naam van teekenen en zegelen en verplicht ook ,roomschen en ,lutherschen om deze benaming goed te keuren1 ,bucanus1 ,instit4 theol4 #eei4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,xviii #h4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #c1 #ad4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix #c1 #i4 ,vitringa ,,vi #cda4 ,ten derde is de ,geref4 definitie van de sacramenten nog daarin eigenaardig1 dat z de daad ,gods en de beldenis der geloovigen1 die daarin op te merken valt1 met elkander vereenigt4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad1 #a heeft op die wze ,luther en ,zwingli met elkander verzoend4 ,met ,luther was h eenstemmig1 dat de daad ,gods in het sacrament de eerste en voornaamste plaats innam2 maar met ,zwingli oordeelde h1 dat de geloovigen in het sacrament ook voor ,god1 engelen en menschen beldenis deden van hun geloof en hun liefde4 ,in het sacrament komt ,god eerst tot de geloovigen1 om hun zne weldaden te beteekenen en te verzegelen2 ,h verzekert hun met zichtbare onderpanden1 dat ,h hun ,god is en huns zaads ,god2 h hecht zegels aan ,zn woord1 om hun geloof aan dat woord te versterken1 ,gen4 #i3aa-ae4 #ag3aa1 ,ex4 #ab3ac1 ,mk4 #a3d1 #af3af1 ,luk4 #bb3ai1 ,rom4 #d3aa enz4 ,maar andererzds zn de sacramenten ook acten van beldenis2 de geloovigen belden daarin hun bekeering1 hun geloof1 hunne gehoorzaamheid1 hun gemeenschap met ,christus en met elkander2 terwl ,god hun verzekert1 dat ,h hun ,god is1 betuigen z plechtig1 dat z zne kinderen zn2 elk sacramentsgebruik is een verbondsvernieuwing1 een gelofte van trouw1 een eed1 die tot den dienst van ,christus verplicht1 ,mk4 #a3e1 #af3af1 ,hd4 #b3da1 #h3cg1 ,rom4 #f3cv41 #a ,cor4 #aj3afv41 cf4 ,ned4 ,gel4 #cf4 ,form4 v4 doop en avondmaal4 ,vitringa ,,vi #dbc sq4 ,heppe1 ,dogm4 d4 ref4 ,k4 #dda4 #d4 ,in den naam van teeken en zegel ligt opgesloten1 dat het sacrament uit twee deelen bestaat1 die als verbum en elementum1 res sacramenti en sacramentum 7in enger zin71 signatum en signum1 res coelestis en res terrestris1 materia interna en externa onderscheiden worden4 ,teeken en zegel toch wzen beide heen naar iets anders1 waarvan z teeken en zegel zn4 ,teekenen zn er vele en velerlei2 er zn1 zooals ,augustinus1 de doctr4 christ4 ,,ii #a reeds opmerkte1 natuurlke en positieve1 aangenomene1 ingestelde teekenen4 ,tot de eerste behooren bv4 de rook1 die aan het vuur1 de dageraad1 die aan de zon1 de voetstap1 die aan den wandelaar1 de geur1 die aan de bloem1 de lach1 die aan de vreugde1 de traan1 die aan de smart doet denken4 ,positieve teekenen zn zulke1 die door afspraak1 overeenkomst1 gewoonte of gebruik vastgesteld en in enger of ruimer kring aangenomen en erkend zn2 tot deze soort behooren alle letterteekens1 parolen1 vaandels1 insignes enz4 ,al deze teekens zn als gewone weder van de buitengewone onderscheiden1 onder welke de wonderen de voornaamste plaats innemen2 in de ,schrift worden deze dikwerf met den naam aangeduid1 omdat z een bews en teeken zn van ,gods tegenwoordigheid1 van zne genade of macht1 van zne waarheid of gerechtigheid4 ,ook worden teekenen nog tot verschillende groepen gebracht1 naarmate z1 gelk de gedenkteekenen1 aan iets verledens1 ,jos4 #d3f1 of1 gelk de voorspellende teekenen1 aan iets toekomstigs1 ,gen4 #d3ae1 of ook1 gelk vele andere teekens1 aan iets tegenwoordigs en blvends1 ,deut4 #f3h1 doen denken4 ,sacramenten nu behooren tot de ingestelde1 buitengewone teekenen1 die door ,god1 niet naar willekeur1 maar naar eene door ,hem gepraeformeerde analogie1 uit de zienlke dingen genomen en tot aanduiding en verduidelking van onzienlke en eeuwige goederen gebezigd worden4 ,behalve teekens zn de sacramenten ook zegels1 dienende tot bevestiging en versterking4 ,zegels zn toch van teekens daarin onderscheiden1 dat z de onzichtbare zaak niet maar in onze gedachte terugroepen1 doch ze ook voor ons bewustzn waarmerken en bekrachtigen4 ,wl er zooveel bedrog en valschheid is in de wereld1 worden er allerlei middelen aangewend1 om het ware van het valsche1 het echte van het onechte te onderscheiden4 ,zoo dient een handelsmerk1 om de echtheid van het fabricaat1 een k1 om de zuiverheid van maten en gewichten1 een munt1 om de juiste waarde van het geld1 en een zegel1 om de onvervalschtheid van geschriften te waarmerken en te waarborgen4 ,van zegel is er ook menigmaal in de ,schrift sprake1 wanneer iets als echt gewaarmerkt en voor vervalsching bewaard moet worden4 ,brieven van vorsten1 #a ,kon4 #ba3h1 ,neh4 #i3ch1 ,esth4 #c3ab1 of van andere personen1 ,jer4 #cb3aj1 en voorts wetten1 ,jes4 #h3af1 boeken1 ,dan4 #ab3d1 ,op4 #bb3aj4 ,daniels leeuwenkuil1 ,dan4 #f3ah1 het graf van ,jezus1 ,mt4 #bg3ff enz4 worden verzegeld en alzoo voor schennis behoed4 ,ook ,god heeft een zegel1 ,op4 #g3b2 ,h verzegelt de sterren1 als ,h ze verbergt en met wolken bedekt1 ,job #i3g2 ,h verzegelt het boek des oordeels1 zoodat niemand1 dan alleen het ,lam1 het openen en lezen kan1 ,op4 #e3a2 ,h verzegelt den afgrond1 waarin ,satan gesloten is1 opdat deze niet meer verleide1 ,op4 #bj3c2 ,h verzegelt zne dienstknechten in de laatste verdrukking1 opdat z niet beschadigd worden1 ,op4 #g3c1 #i3d2 ,h verzegelt alle geloovigen met den ,h4 ,geest1 opdat z als erfgenamen voor de toekomstige zaligheid bewaard worden1 #b ,cor4 #a3bb1 ,ef4 #a3ac1 #d3cj2 ,h verzegelt den ,christus door allerlei teekenen als den gever van de spze1 die blft tot in het eeuwige leven1 ,joh4 #f3bg2 ,h geeft ,paulus in den zegen op zn arbeid een zegel1 een bevestiging van zn apostelschap1 #a ,cor4 #i3b2 ,h drukt zn zegel op het gebouw der gemeente tot een onderpand1 dat z zn eigendom is1 #b ,tim4 #b3ai4 ,altd zn zegelen dus middelen1 om de echtheid van personen en zaken te waarborgen of ook om ze voor schending te bewaren4 ,zoo ontving nu ook ,abraham in het teeken der besndenis een zegel1 dat is1 eene bevestiging1 bekrachtiging1 onderpand van de gerechtigheid1 die h had door het geloof1 ,rom4 #d3aa4 ,sacramenten zn daarom1 behalve teekens1 ook zegels1 door ,god aan zn woord gehecht1 om het1 natuurlk niet in zichzelf want dan is het als woord ,gods vast genoeg1 maar voor ons bewustzn in geloofwaardigheid1 in betrouwbaarheid te doen winnen4 ,teeken en zegel zn in de sacramenten echter de zichtbare elementen van water1 brood en wn niet alleen1 maar beteekenende en verzegelende kracht hebben ook de verschillende ceremonieele handelingen1 die er mede gepaard gaan4 ,de besprenging of onderdompeling b den doop1 de zegening1 breking1 uitdeeling en aanneming des broods in het avondmaal zn geen willekeurige en onverschillige gewoonten1 maar z maken mede de bestanddeelen uit van de sacramenten1 geven ons de beloften en weldaden des verbonds te beter te verstaan en vormen saam met de elementen de sacramenten tot teekenen en zegelen van de onzichtbare goederen des heils1 ,vitringa ,,vi #ceb4 ,de materia interna in het sacrament1 de onzichtbare zaak1 die erin afgebeeld en verzegeld wordt1 is het verbond der genade1 ,gen4 #i3ab1 #ac1 #ag3aa1 de gerechtigheid des geloofs1 ,rom4 #d3aa1 vergeving der zonden1 ,mk4 #a3d1 ,mt4 #bf3bh1 geloof en bekeering1 ,mk4 #a3d1 #af3af1 gemeenschap aan ,christus1 aan zn dood en opstanding1 ,rom4 #f3cv41 aan zn vleesch en bloed1 #a ,cor4 #aj3af enz4 ,saamvattende kan men dus zeggen1 dat ,christus1 de gansche1 rke1 volle ,christus1 naar zne ,goddelke en menschelke natuur1 met zn persoon en werk1 in den staat zner vernedering en in dien zner verhooging1 de materia interna1 de res coelestis1 de beteekende zaak in het sacrament is4 ,deze ,christus is toch met al zne weldaden en zegeningen de middelaar van het genadeverbond1 het hoofd der gemeente1 de ja en amen van alle beloften ,gods1 de inhoud van zn woord en getuigenis1 de wsheid1 gerechtigheid1 heiligmaking en verlossing der geloovigen1 de profeet1 priester en koning1 in wien ,god alleen al zn genade mededeelt en die gister en heden en eeuwig dezelfde is4 ,jezus ,christus is de waarheid der sacramenten1 zonder wien z niet met al zn zouden1 ,ned4 ,gel4 #cc1 cf4 conf4 ,belg4 #cd4 #ce4 ,cat4 ,heid4 #fg4 ,conf4 ,helv4 ,,ii #ai4 ,scot4 #ba4 ,westm4 #bg1 #a4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad1 #af4 #ag4 ,synopsis pur4 theol4 #dc1 #bj4 #ba4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #c1 #g enz4 ,de ,roomschen verstaan onder de materia interna der sacramenten de heiligmakende1 d4 i4 de aan de natuur toegevoegde1 tot het doen van goede werken en eenmaal tot de aanschouwing ,gods in staat stellende1 geschapene genade1 welke van de ongeschapen genade1 dat is van ,god zelf1 niet wezenlk verschilt1 want eigenlk geeft ,god in iedere geschapene genade zichzelf1 ,heinrich-,gutberlet1 ,dogm4 ,,viii #eej f41 en z leeren1 dat die genade als iets zakelks in het teeken ingegaan en vervat is1 daarmede dus ex opere operato meegedeeld wordt1 en op geene andere wze1 n4l4 door het geloof alleen aan ,gods woord1 te verkrgen is4 ,conc4 ,trid4 ,,vii can4 #d sq4 ,de ,luthersche dogmatici noemden in den eersten td de beide bestanddeelen van het sacrament verbum en elementum1 en lieten dus door het sacrament dezelfde genade meedeelen als door het woord4 ,maar tengevolge van hunne consubstantiatieleer kwamen z er allengs toe1 vooral sedert ,gerhard1 om in het sacrament b het woord nog eene materia coelestis aan te nemen4 ,door het woord der consecratie houdt het element niet alleen op1 gelk de oudere dogmatici zeiden1 een gewoon1 uitwendig element te zn1 maar neemt het ook eene bzondere1 ,goddelke kracht in zich op1 die van het woord onderscheiden is1 als materia coelestis aangeduid wordt en door het element werkt als zn medium en vehiculum4 ,er kwam daarom een verschil tusschen de genadeweldaden1 die door het woord1 en die1 welke door het sacrament werden meegedeeld2 in het avondmaal toch werd het eigen vleesch en bloed van ,christus genoten4 ,omdat echter zulk eene van de heilsweldaden onderscheidene materia coelestis alleen b het avondmaal en niet b den doop zich aanwzen liet1 kwamen ,baier en anderen er tegen op1 om b de sacramenten in genere van eene materia coelestis te spreken1 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #cia f4 ,toch heeft de nieuwere theologie meermalen eene dergelke voorstelling van het sacrament voorgedragen en woord en sacrament zoo onderscheiden1 dat het eerste eene ,person-1 en het tweede eene ,naturwirkung uitoefent2 dat het eene een middel is van de metanoetische en het andere een middel van de anagennetische werking des ,h4 ,geestes2 dat het woord het bewustzn omzet1 maar het sacrament den geest1 het ik1 ja de geistleibliche natuur van den mensch verandert4 ,dit alles is echter met de ,schrift in strd en eene invoering van ,roomsche dwaalleer4 ,het sacrament schenkt geen enkele weldaad1 die niet ook uit het woord ,gods door het geloof alleen ontvangen wordt4 ,immers1 wie gelooft1 is wedergeboren1 ,joh4 #a3ab1 #ac1 heeft het eeuwige leven1 ,joh4 #c3cf1 is gerechtvaardigd1 ,rom4 #c3bh1 #e3a1 geheiligd1 ,joh4 #ae3c1 ,hd4 #ae3i1 verheerlkt1 ,rom4 #h3cj1 heeft gemeenschap aan ,christus1 ,ef4 #c3ag1 aan zn vleesch en bloed1 ,joh4 #f3dgv41 aan zn ,vader1 #a ,joh4 #a3c1 aan den ,h4 ,geest1 ,joh4 #g3ci1 ,gal4 #c3b1 #e enz4 ,het woord bevat alle beloften ,gods1 en het geloof neemt ze alle aan4 ,de inhoud van het woord is ,christus1 de gansche ,christus1 en deze is ook de inhoud van het sacrament4 ,er is geen enkele weldaad der genade1 die in het woord teruggehouden en nu langs een bzonderen weg1 door het sacrament1 aan de geloovigen meegedeeld wordt4 ,er is noch eene aparte doops-1 noch eene aparte avondmaalsgenade4 ,de inhoud van woord en sacrament is volkomen dezelfde2 beide bevatten denzelfden middelaar1 hetzelfde verbond1 dezelfde weldaden1 dezelfde zaligheid1 dezelfde gemeenschap met ,god2 n zn z zelfs in modus en instrumentum perceptionis1 want ook in het sacrament wordt ,christus niet lichamelk maar geestelk1 niet door den mond maar door het geloof genoten4 ,z verschillen alleen in forma externa1 in de wze1 waarop z denzelfden ,christus ons aanbieden4 ,in zekeren zin is ook het woord een teeken en zegel2 een teeken dat ons denken doet aan de zaak die het aanduidt2 een zegel1 dat bevestigt1 hetgeen in de werkelkheid bestaat4 ,dat geldt in het algemeen van alle woord1 maar het geldt in bzondere mate van het woord ,gods2 wie dat loochent1 maakt ,god tot een leugenaar1 #a ,joh4 #e3aj4 ,maar het woord beteekent en verzegelt ons ,christus door het zintuig van het oor2 het sacrament beteekent en verzegelt ons ,christus door het zintuig van het oog4 ,saam bieden z ,christus met al zne weldaden ons aan langs den weg van de beide hoogere zintuigen1 welke ,god aan den mensch heeft geschonken1 zonder dat daarom de andere1 reuk-1 smaak- en tastzin1 geheel zn buitengesloten4 ,uit dit verschil in de wze1 waarop w ,christus met zne weldaden ons aanbieden1 vloeit verder voort1 dat het sacrament aan het woord ondergeschikt is2 het is een teeken van den inhoud des woords2 een zegel1 dat ,god aan zn getuigenis gehecht heeft2 een zuil1 zooals ,calvn zegt1 die op den grondslag van het woord is opgetrokken2 een appendix1 dat b het evangelie bkomt en eraan toegevoegd wordt4 ,het woord is dus iets en veel zonder het sacrament1 maar het sacrament is zonder het woord niets en heeft dan geenerlei waarde of kracht2 het is niets minder maar ook niets meer dan een verbum visibile4 ,alle goederen des heils zn te verkrgen uit het woord en door het geloof alleen1 maar er is geen enkele weldaad1 die uit het sacrament alleen zonder het woord en buiten het geloof om ontvangen zou kunnen worden4 ,het woord werkt en versterkt daarom het geloof1 het richt zich tot ongeloovigen en geloovigen beide2 maar het sacrament zegt niets en bevat niets voor de ongeloovigen1 het is uitsluitend voor de geloovigen bestemd1 het kan alleen het geloof1 dat aanwezig is1 versterken2 het is immers niets dan een teeken en zegel van het woord4 ,daarin bestaat zn eenige maar toch ook naar ,gods bedoeling zn genoegzame waarde en kracht1 om het woord te verduidelken en te bevestigen en daardoor het geloof te versterken4 ,in den strd tegen ,rome is handhaving van deze overeenstemming en van dit verschil tusschen woord en sacrament van het hoogste belang4 ,wie beide anders bepaalt en aan het sacrament eene andere genadewerking toeschrft dan aan het woord1 deelt ,christus en zne weldaden1 verbreekt de eenheid van het genadeverbond1 materialiseert de genade1 maakt het sacrament zelfstandig tegenover en boven het woord1 keert de verhouding van ,schrift en kerk om1 maakt het sacrament ter zaligheid noodzakelk en den mensch van den priester afhankelk4 ,daarom werden de ,gereformeerden1 evenals ook de ,lutherschen in den eersten td1 niet moede1 om deze juiste1 ,schriftuurlke verhouding van woord en sacrament telkens weer in het licht te stellen en altd opnieuw te betoogen1 dat het sacrament aan het woord ondergeschikt is en dat beide daartoe dienen1 om ons geloof op de offerande van ,jezus ,christus aan het kruis1 als den eenigen grond onzer zaligheid te wzen4 ,cf4 ,luther b ,kstlin ,,ii #ejc4 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller #bjb4 #cbj4 #dhg4 #ejj4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,ii #cf4 ,calvn4 ,inst4 ,,iv #ad1 #c4 #e4 #f4 #ad4 ,cons4 ,tigur4 b ,niemeyer #bjd4 #bjf4 ,conf4 ,gall4 #cd4 ,belg4 #cc4 ,cat4 ,heid4 #ff4 ,helv4 ,,ii #ai4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi #ea4 ,mastricht1 ,theol4 ,,viii #c1 #aa4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix #c1 #f4 #e4 ,het verband1 dat tusschen teeken en beteekende zaak bestaat1 werd soms forma sacramenti1 soms ook unio sacramentalis genoemd4 ,tegen de laatste benaming maakte ,gomarus1 ,theses theol4 disp4 #ca #cf niet zonder grond bezwaar2 de relatie1 zegt h1 die tusschen teeken en beteekende zaak bestaat en beide in zekeren zin vereenigt1 nova et obscura phrasi1 unio sacramentalis1 ,ubiquitariorum imitatione1 non satis recta1 vulgo nominatur4 ,quia res significata nobis verius unitur quam signis idque signis denotatur ac confirmatur1 cf4 ook ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,xi #eh4 ,roomschen en ,lutherschen kunnen tot op zekere hoogte b het avondmaal van eene unio tusschen de materia externa en interna in het sacrament spreken1 want z leeren dat de beteekende zaak in het teeken ingaat en vervat is2 z nemen eene physische1 corporeele1 locale vereeniging aan4 ,maar zelfs op hun standpunt is er bezwaar2 want b de ,roomschen verandert het teeken in de beteekende zaak1 en is er dus geen eigenlke vereeniging mogelk2 en b de ,lutherschen is de beteekende zaak wel in1 met en onder het teeken en dus met het teeken op eene zelfde plaats en in eene zelfde ruimte saamgebracht1 maar zulk eene juxtapositie is toch nog iets gansch anders dan eene vereeniging4 ,voorts draagt de unio sacramentalis b woord en doop en ook b de andere door ,rome aangenomene sacramenten een zoo verschillend karakter van die in het avondmaal1 dat het niet aangaat1 zoo maar in het algemeen van eene unio sacramentalis te spreken4 ,veel meer bezwaar is er echter op ,gereformeerd standpunt4 ,de ,schrift noemt de sacramenten teekenen en zegelen en duidt daarmede het verband aan1 dat tusschen materia interna en externa bestaat4 ,niemand zal het verband tusschen een woord en de zaak1 die het aanduidt1 tusschen een beeld en den persoon1 dien het voorstelt1 tusschen een pand en datgene1 waarvan het pand is1 eene vereeniging noemen4 ,en toch van dienzelfden aard is de relatie1 welke tusschen teeken en beteekende zaak in het sacrament bestaat4 ,het is geen physisch1 locaal1 corporeel1 substantieel verband2 de teekenen van water1 brood en wn zn geen miracula1 medicamenta1 1 vehicula1 canales1 causae physicae van de beteekende zaak4 ,maar het is een ethisch verband1 eene relatie1 volkomen gelk aan die tusschen ,christus en het evangelie1 tusschen de weldaden van het genadeverbond en het woord ,gods1 dat ze ons bekend maakt4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #c1 #h4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix #d1 #c4 ,b het woord is dat verband met de zaken1 die het beschrft1 vanzelf gegeven4 ,maar b de teekenen in het sacrament is dit niet het geval4 ,water1 brood1 wn zn niet van nature teekenen en zegelen van ,christus en zne weldaden4 ,niemand zou dat erin kunnen of mogen zien1 wanneer ,god het niet bepaald verklaard had4 ,dat wil niet zeggen1 dat deze teekenen gansch willekeurig door ,god uit de zienlke dingen gekozen zn4 ,integendeel1 nu ,god het in zn woord ons gezegd heeft1 ontdekken w tusschen teeken en beteekende zaak de treffendste overeenstemming4 ,trouwens1 het is dezelfde ,god en ,vader1 die in het rk der natuur en in het rk der genade regeert2 ,h schiep het zienlke zoo1 dat w er het onzienlke uit kunnen verstaan2 het natuurlke is een beeld van het geestelke4 ,maar toch was er een bzonder woord van ,god noodig1 om in de teekenen van doop en avondmaal een afbeelding te zien van de geestelke goederen des heils4 ,en dit was te meer noodig1 wl water1 brood en wn de genade maar niet afbeelden doch ook verzegelen en dus in ,gods hand dienst doen1 om ons geloof te versterken4 ,in deze twee dingen bestaat dan ook de forma sacramenti3 in de bovengenoemde relatie tusschen teeken en beteekende zaak 7forma interna7 en in de ,goddelke instelling1 die door het woord zulk een verband tusschen beide legt4 ,bucanus1 ,instit4 theol4 #efa4 ,junius1 ,theses theol4 #di1 #h4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,xviii #ai4 ,m4 ,vitringa ,,vi #djj4 ,in overeenstemming met hunne leer van de unio sacramentalis kennen ,roomschen en ,lutherschen aan het woord der instelling eene andere kracht toe dan de ,gereformeerden4 ,b hen moet het n4l4 dienst doen1 om het teeken in de beteekende zaak te veranderen of de beteekende zaak in het teeken in te dragen4 ,het heeft daarom eene consecratorische en operatieve kracht1 is meer tot het element dan tot de hoorders gericht en wordt om die reden in de ,roomsche kerk door den priester op geheimzinnige1 fluisterende wze en in de latnsche taal gesproken1 ,bellarminus1 de sacr4 ,i #ai4 ,maar b de ,gereformeerden bezit het woord der instelling1 dat door den dienaar gesproken wordt1 geen verborgen1 mysterieuse1 magische kracht2 het dient niet en behoeft niet te dienen1 om de beteekende zaak in het teeken te incorporeeren2 het is veeleer een verbum concionale seu praedicatum1 dat luide tot de gemeente gesproken wordt1 dat hoegenaamd geen verandering in het teeken aanbrengt1 maar het alleen voor het bewustzn der hoorders van het gemeene gebruik afzondert en er hic et nunc eene bzondere bestemming aan geeft1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad1 #d4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xix qu4 #f4 ,zonder dat woord en buiten het gebruik zn water1 brood en wn niets dan gewone1 dagelksche sps4 ,detrahe verbum et quid est aqua nisi aqua2 accedit verbum ad elementum et fit sacramentum4 ,daarom houdt de dienaar1 ook nadat h het woord der instelling gesproken heeft1 niets dan het teeken in zne hand1 en niets dan het teeken deelt h aan de geloovigen uit4 ,alleen heeft ,god zich verbonden1 om1 waar het sacrament naar zn bevel bediend wordt1 zelf door znen ,geest de onzichtbare genade te schenken4 ,god en ,h alleen blft de uitdeeler der genade1 en de ,christen hangt ook b het sacrament niet van den dienaar maar van ,god alleen af en heeft alles van ,hem te verwachten4 ,deze afhankelkheid van ,god alleen wordt door ,roomschen en ,lutherschen in eene afhankelkheid van den dienaar veranderd en deze laatste bovendien b ,rome nog daardoor versterkt1 dat in de dienaren1 als z het sacrament uitreiken1 ten minste de intentie vereischt wordt om te doen1 quod facit ecclesia1 ,trid4 ,,vii can4 #aa4 ,in de dogmatiek wordt deze intentie uitermate verzwakt2 eene intentio generalis1 niet om dit1 maar om een sacrament uit te reiken1 is voldoende1 en ook die intentie behoeft niet actualis te zn maar is reeds als virtualis genoegzaam4 ,zelfs is het niet noodig de intentie te hebben1 om te doen wat de ,roomsche kerk doet2 als een dienaar in de kerk te ,genve maar de intentie heeft om te doen1 wat de kerk doet1 die h voor de ware houdt1 dan beantwoordt h aan den eisch1 en ,rome erkent het door hem bediende sacrament1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #fjj4 ,bellarminus1 de sacr4 in genere ,i #bg4 ,desniettemin blft het vereischte der intentie1 zonder nadere verklaring1 als eene onfeilbare uitspraak in de ,trentsche canones staan en houdt den ernstigen ,roomschen ,christen in voortdurende onzekerheid4 ,en als ,calvn in zn ,antidotum hierop de aandacht vestigt1 geeft ,bellarminus alleen ten antwoord1 dat de mensen in dit leven zulk eene onfeilbare zekerheid van zne zaligheid niet behoeft1 dat eene menschelke1 moreele zekerheid voldoende is1 en dat deze genoegzaam te verkrgen is1 ook al hangt men van de intentie van den dienaar af1 cum habere intentionem sit facillimum1 ib4 #bh4 ,cf4 ,m4 ,vitringa ,,vi #deh sq4 ,al bestaat het verband tusschen teeken en beteekende zaak niet in eene corporeele en locale vereeniging van beide1 toch is het daarom wel objectief1 reel1 wezenlk4 ,roomschen en ,lutherschen hebben echter van realiteit een ander begrip dan de ,gereformeerden4 ,als de beteekende zaak niet physisch met het teeken vereenigd is1 meenen z1 dat het verband van beide niet wezenlk is en dat ,christus met zne weldaden niet waarlk in het sacrament medegedeeld en genoten wordt4 ,toch loopt het verschil in de sacramentsleer niet daarover1 of ,god zne genade werkelk meedeelt1 maar over de wze1 waarop ,h dat doet4 ,en de ,gereformeerden zeiden3 op geestelke wze1 omdat zoo alleen de genade waarlk meegedeeld wordt en worden kan4 ,physische meedeeling van ,christus en zne weldaden is met den aard der christelke religie1 met het wezen der genade1 met de natuur der herschepping in strd1 en zou1 ook al ware z mogelk1 toch niets baten1 ,joh4 #f3fc4 ,maar de geestelke wze1 waarop in het sacrament ,christus met zne weldaden wordt medegedeeld1 vormt met waarachtige realiteit zoo weinig eene tegenstelling1 dat z deze veeleer in vollen zin tot stand doet komen en waarborgt4 ,het is met het sacrament niet anders dan met het woord4 ,in het woord wordt ,christus waarlk en wezenlk aangeboden en geschonken aan een iegelk1 die gelooft4 ,en even reel wordt ,h aan de geloovigen medegedeeld in het sacrament4 ,het sacrament geeft denzelfden vollen ,christus als het woord en op dezelfde1 dat is op geestelke wze door het geloof1 al is ook het middel verschillend1 de eene maal hoorbaar1 en de andere keer zichtbaar4 ,daarom komt in de ,gereformeerde theologie de zoogenaamde phraseologia sacramentalis even goed tot haar recht als in de ,luthersche en ,roomsche4 ,de ,schrift n4l4 duidt1 om de relatie1 die ,god tusschen signum en signatum gelegd heeft1 de beteekende zaak soms aan met den naam van het teeken1 ,rom4 #b3bi1 of het teeken met den naam van de beteekende zaak1 ,mt4 #bf3bf1 of schrft ook de eigenschap en werking van de beteekende zaak aan het teeken toe1 ,hd4 #bb3af1 #a ,cor4 #aa3bd4 ,want dit spraakgebruik doet niets af van het feit1 dat ook volgens ,lutherschen en ,roomschen ,god de eigenlke uitdeeler en werker der genade in de harten der menschen is4 ,en hiermede stemmen de ,gereformeerden van harte in4 ,of ,god die genade meedeelt in1 met1 onder het teeken1 door het teeken als kanaal heen1 dan of ,h het doet in verband met het teeken1 tast de realiteit van die mededeeling zelve niet aan4 ,ook in de ,scholastieke en ,roomsche theologie was er ten allen tde verschil over de wze1 waarop de sacramenten de genade werken4 ,de ,thomistische school schreef aan het sacrament eene physische1 de ,scotistische eene moreele werking toe4 ,volgens ,thomas en zne volgelingen werkt ,god door het sacrament zoo1 dat dit zelf op physische wze de genade in den ontvanger veroorzaakt4 ,volgens ,scotus echter had ,god zich verbonden1 om b voltrekking van de sacramenteele handeling de genade te laten volgen1 zonder dat ,h ze daarom door het teeken als door een kanaal henenleidt2 h stelde het sacrament als eene schuldbekentenis voor1 waarop de gebruiker van ,god genade ontvangt4 ,rome leert dus wel1 dat het sacrament werkt ex opere operato1 maar laat in het midden1 op welke wze ,god1 de causa principaliter efficiens1 door het sacrament als de causa instrumentalis de genade mededeelt1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #eie4 ,,iv #cfc4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #cag4 ,al verwerpen de ,gereformeerden dan ook de leer1 dat de genade door het teeken als een kanaal ons toegevoerd wordt1 z hebben daarmede in geen enkel opzicht te kort gedaan aan de waarachtigheid van het sacrament4 ,ja1 z hebben daardoor de geestelke natuur van de genade veel beter dan ,rome en ,luther gehandhaafd4 ,voor het overige blft de wze1 waarop ,god b het uitdeelen zner genade van woord en sacrament zich bedient1 eene verborgenheid4 ,de ,schrift zegt ook van het woord ,gods1 dat het schept en herschept1 wederbaart en vernieuwt1 rechtvaardigt en heiligt4 ,maar wie beschrft1 op welke wze ,god zich daarb van het woord en evenzoo van het sacrament bedient8 #f4 ,alnaarmate het verband van teeken en beteekende zaak anders opgevat wordt1 verschilt ook de kracht en de werking1 welke aan het sacrament wordt toegeschreven4 ,wl b ,rome het zichtbaar teeken de onzichtbare genade in zich opgenomen heeft1 werkt het sacrament ex opere operato1 zonder dat er iets anders of iets meer in den ontvanger geeischt wordt dan het zuiver negatieve non obicem ponere1 ,trid4 ,,vii can4 #f-h4 ,reeds ,augustinus had het verschil tusschen de sacramenten des ,o4 en des ,n4 ,verbonds daarin gezocht1 dat sacramenta novi testamenti dant salutem1 sacramenta veteris testamenti promiserunt salvatorem1 ,enarr4 in ,ps4 #gc1 #b4 ,de scholastiek werkte dit zoo uit1 dat de sacramenten des ,o4 ,v41 wl z den toekomstigen ,christus praefigureerden1 geen kracht in zichzelve hadden1 om de genade mede te deelen maar alleen werkten uit en door het geloof4 ,onder het ,o4 ,test4 kwam dus alles aan op het opus operans1 d4 i4 op het geloovig subject1 dat naar den toekomstigen ,christus heenzag4 ,maar b de sacramenten des ,n4 ,t4 is dat anders2 het offer van ,christus is gebracht1 en daarom werken de sacramenten thans per se1 propria virtute1 ex opere operato4 ,deze laatste uitdrukking1 die door ,willem van ,auxerre en ,alexander van ,hales in de theologie werd ingevoerd1 vormde eerst nog geen tegenstelling daarmede1 dat in den ontvanger van het sacrament een zekere dispositie geeischt werd1 --,thomas zegt bv4 nog1 dat virtus sacramentorum praecipue est ex fide passionis ,christi1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fb art4 #e ad #b-- maar gaf alleen te kennen1 dat de ,n4 ,t4 sacramenten uit het volbrachte lden van ,christus de kracht ontvangen hadden ad conferendum gratiam justificantem1 ,thomas1 ib4 art4 #f4 ,maar de handhaving van dit objectief1 causatief karakter der sacramenten leidde er dan vanzelf toe1 om de vereischte dispositie in den ontvanger hoe langer hoe meer te verzwakken en ten slotte tot het negatieve non obicem opponere te verminderen4 ,vroeger werd b deze uitdrukking1 die reeds b ,augustinus1 ,ep4 #ih1 #i voorkomt1 aan eene positieve gezindheid1 aan een bonus motus inferior gedacht4 ,maar de ,n4 ,t4 sacramenten werkten ex opere operato en sloten van de zde des ontvangers alle kracht en verdienste uit2 een bonus motus is echter volgens ,rome verdienstelk en daarom voor het sacrament onnoodig2 ja zelfs de zeven praeparationes1 die in volwassenen aan den doop voorafgaan1 hebben nog een meritum de congruo en zn daarom voor het sacrament overbodig2 het sacrament werkt de genade in elk1 die niet opzettelk zich verhardt1 die geen positieve hindernis in den weg legt1 die negatief en passief er zich onder verhoudt1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #eha4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #dgi f4 ,bellarminus1 de sacr4 in genere ,,ii #a sq4 ,simar1 ,dogm4 #fhf4 ,de genade1 die door de sacramenten meegedeeld wordt1 is de gratia habitualis1 infusa1 sanctificans1 hetz deze1 gelk in den doop1 voor het eerst wordt geschonken1 of gelk in de boete1 na verlies vernieuwd1 of ook1 als in de andere sacramenten1 vermeerderd wordt4 ,daarvan is nog onderscheiden de gratia sacramentalis1 die aan de gratia sanctificans nog een divinum auxilium ad consequendum finem sacramenti toevoegt1 b de verschillende sacramenten verschillend is en in staat stelt1 om dat speciale doel te bereiken1 dat aan ieder sacrament in het bzonder eigen is1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fb art4 #b4 ,en eindelk zn er nog drie sacramenten1 doop1 confirmatie en ordening1 die1 behalve deze genade1 nog een character indelebilis indrukken1 ,trid4 ,,vii c4 #i4 ,de kerkvaders zeiden reeds1 dat de doop een geestelk teeken en zegel was1 dat op den doopeling afgedrukt werd2 evenals een teeken1 dat een soldaat in de hand gebrand wordt1 dezen altd kennen doet en verplichten blft4 ,zoo drukt ook de doop een 1 nota1 character1 op1 dat nooit verloren gaat1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #gcd4 ,de scholastiek bracht ook dit leerpunt tot verdere ontwikkeling4 ,z omschreef het character als een habitus of virtus1 welke der ziel werd ingedrukt en den mensch recht en macht gaf ad cultum divinum4 ,drie sacramenten toch waren er1 die den mensch inlfden in een verschillenden hierarchischen stand en hem onherroepelk als lid daarvan voor ,god1 engelen en menschen deden kennen4 ,de doop lft in in den status fidei genitae1 scheidt de geloovigen van de ongeloovigen af en maakt ons ,christus als ons geestelk hoofd gelkvormig2 de confirmatie lft in in den status fidei roboratae1 scheidt de sterken van de zwakken af en maakt ons tot strders onder ,christus als koning2 de ordening lft in in den status fidei multiplicatae1 scheidt de priesters van de leeken en verheft hen tot gelkvormigheid aan ,christus als hoogepriester4 ,het is een signum dispositivum1 distinguitivum1 configurativum1 obligativum1 dat den mensch ,gode toewdt1 hem tot zn dienst verplicht1 en nooit1 zelfs niet in de verlorenen1 uitgewischt wordt1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #eib4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #fc4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vi #f4 ,bellarminus1 de sacr4 ,,ii #ah-bb4 ,deze leer werd door de ,reformatie eenparig verworpen4 ,immers leerde de ,schrift duidelk1 dat de sacramenten teekenen en zegelen van het genadeverbond zn1 dat z alleen voor de geloovigen bestemd zn en dus altd het geloof onderstellen1 ,mk4 #af3af1 ,hd4 #h3cg1 #ch1 #i3aa1 #ag1 #ah1 #aj3cd1 ,rom4 #d3aa enz4 ,dan alleen1 wanneer het geloof aanwezig is1 zn z middelen in ,gods hand1 om de onzichtbare goederen der genade te beteekenen en te verzegelen1 ,hd4 #b3ch1 #bb3af1 ,ef4 #e3bf4 ,voorts maakt de ,schrift volstrekt geen onderscheid tusschen de gratia sanctificans1 welke in het sacrament wordt geschonken1 en eene daarvan verschillende1 speciale gratia sacramentalis2 want de genade1 die in het sacrament verzegeld wordt1 is geen mindere maar ook geen andere1 dan die door het woord in het geloof wordt geschonken en die allereerst in de vergevende1 daarna ook in de heiligende genade bestaat4 ,en eindelk is er in de ,schrift met geen woord van een character indelebilis sprake1 dat door doop1 confirmatie en ordening ingedrukt wordt2 de teksten1 #b ,cor4 #a3bb1 ,ef4 #a3ac1 #d3cj1 waarop ,bellarminus1 t4 a4 p4 c4 #bb zich beroept1 handelen wel van eene verzegeling der geloovigen door den ,h4 ,geest tot de toekomstige zaligheid1 maar gewagen van geen sacrament1 waaraan die verzegeling gebonden is1 noch van een afzonderlke habitus of virtus1 waarin die verzegeling zou bestaan4 ,al is het dan ook waar1 dat ,god een iegelk houdt aan en oordeelt naar de mate der genade1 die hem geschonken is1 toch is daarmede geen juridische aanhoorigheid aan de kerk van ,rome of eenige andere kerk ingedrukt1 ,calvn1 ,antid4 #g1 #i4 ,de ,lutherschen zn later van hun oorspronkelk standpunt wel in zoover afgeweken1 als z de wedergeboorte b kinderen lieten bewerken door den doop en ongeloovigen in het avondmaal het vleesch en bloed corporeel lieten nuttigen4 ,maar toch handhaafden z daarb ten allen tde1 dat in volwassenen het geloof tot een heilzame ontvangst van het sacrament beslist van noode was4 ,daarmede kwamen de ,protestanten voor de taak te staan1 om1 in weerwil dat de werking der sacramenten van het geloof afhing1 hun objectief1 reel karakter te handhaven4 ,b de ,roomschen en ook b de ,lutherschen schnt dit karakter beter bewaard1 omdat de genadewerking in woord en sacrament geincorporeerd is4 ,daarentegen verkeeren de ,gereformeerden schnbaar in eene dubbele moeilkheid4 ,ten eerste toch leeren z1 dat de genade door ,god wordt uitgedeeld niet per verbum et sacramentum maar alleen cum verbo et sacramento4 ,en ten tweede houden z staande1 dat eene vocatio externa tot zaligheid onvoldoende is1 dat b de roeping door het woord eene roeping door den ,h4 ,geest bkomen moet1 en dat dus per consequentiam het sacrament zonder meer1 zonder bzondere werking des ,h4 ,geestes in het hart der geloovigen1 aan zn doel niet beantwoordt4 ,toch is hiermede de realiteit en objectiviteit van het sacrament in het minst niet te niet gedaan4 ,want #a de band tusschen teeken en beteekende zaak in het sacrament is geen andere maar ook geen mindere dan die1 welke tusschen het woord des evangelies en den persoon van ,christus bestaat4 ,wie het woord geloovig aanneemt1 krgt waarlk naar ,gods belofte ,christus tot zn deel2 en evenzoo1 wie het sacrament geloovig ontvangt1 ontvangt op diezelfde wze en naar diezelfde belofte ,gods den ganschen ,christus met al zne weldaden en goederen4 ,wie daarentegen het woord door ongeloof verwerpt1 verwerpt daarmede ,christus zelven1 al is het dat h het woord gehoord en zelfs historisch aangenomen heeft2 en op dezelfde wze1 wie het sacrament versmaadt1 versmaadt daarmede ,christus zelven2 al ontvangt h het teeken1 h wordt niet deelachtig de beteekende zaak4 ,en regel geldt voor beide2 objectief blft de band voor woord en sacrament met ,christus bestaan2 want die band is door ,god zelven gelegd4 ,h heeft gezegd3 indien iemand mn woord en mn sacrament geloovig ontvangt1 h zal niet verloren gaan in der eeuwigheid4 #b ,roomschen en ,lutherschen verzekeren aan het sacrament geen andere1 betere realiteit1 dan die er ook naar ,geref4 beldenis aan toekomt4 ,immers is er tot zaligheid niet anders maar ook niet minder en meer noodig dan de gansche ,christus1 die in woord en sacrament aangeboden en door het geloof aangenomen wordt2 en men kan niets schrikkelkers doen1 dan dienzelfden ,christus in en met het woord en sacrament verwerpen4 ,of ongeloovigen dan corporeel en locaal in de teekenen van brood en wn het eigen vleesch en bloed van ,christus eten1 doet aan de objectiviteit van het sacrament niets af1 is geheel onnut1 en strekt ook niet tot verzwaring van het oordeel1 want de zedelke verwerping1 d4 i4 het ongeloof is de groote zonde4 ,de genade ,gods in ,christus is van geestelke natuur en kan daarom alleen geestelk aangenomen worden4 #c ,ook de ,lutherschen durven b volwassenen den eisch des geloofs voor de ontvangst van het sacrament niet laten varen4 ,b kinderen laten z evenals de ,roomschen de wedergeboorte door den doop tot stand komen1 maar kinderen vormen eene eigene categorie1 die volgens ,geref4 beldenis in geen enkel opzicht in ongunstiger conditie verkeert dan volgens ,luthersche en ,roomsche confessie4 ,b volwassenen echter is het geloof vereischte4 ,en zelfs de ,roomschen eischen in dat geval1 dat de ontvanger van het sacrament geen hindernis in den weg leggen zal4 ,volgens beiden werkt dus het sacrament niet absoluut ex opere operato4 ,er zn gevallen1 waarin het sacrament niet werkt1 d4 i4 geen genade schenkt1 en toch zn objectief karakter behoudt4 ,de scholastiek leerde nog eenparig1 dat qui sine fide vel ficte accedunt1 sacramentum1 non rem1 suscipiunt1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #d4 ,en de ,roomsche theologie handelt nog altd over de vraag1 of het sacrament1 dat eerst door een obex verworpen werd1 ook later zne werking nog kan doen1 ,schwane ,d4 ,g4 ,,iv #cga4 ,jansen1 ,prael4 ,theol4 ,,iii #ccj4 ,de genadewerking gaat volgens geen enkele beldenis altd tegelk met het sacrament gepaard4 ,en toch wordt desniettemin de objectiviteit1 en de band van teeken en beteekende zaak gehandhaafd4 #d ,roomschen en ,lutherschen staan ten slotte voor dezelfde moeilkheid als de ,gereformeerden1 dat is1 voor de vraag1 wanneer en in welk geval de sacramenten den ontvangers tot heil verstrekken en genade hun meedeelen4 ,de vraag is dezelfde1 als die vroeger b de roeping door het evangelie zich voordeed4 ,daar werd z beantwoord in dezen zin1 dat b de vocatio externa eene vocatio interna bkomen moest4 ,en niet anders is het b het sacrament4 ,de door ,roomschen en ,lutherschen geleerde unio sacramentalis1 hoe innig ook1 is toch niet1 zonder meer1 in staat1 om de genade mede te deelen1 want dan zou z haar altd en overal en in alle gevallen moeten mededeelen4 ,er moet b de volwassenen van den kant van het subject iets bkomen2 de obex moet weggenomen en het geloof moet er voor in de plaats gesteld worden4 ,objectief is het sacrament wel voldoende2 in het sacrament wordt even reel als in het woord de gansche ,christus geschonken4 ,maar in het subject is noodig1 dat zn verstand verlicht1 zn wil gebogen wordt1 om het sacrament waarlk te verstaan en aan te nemen4 ,zegt men1 dat het ongeloof de schuld is van het subject1 dan spreekt men de waarheid1 maar noemt men de laatste en diepste oorzaak van het onderscheid niet1 hetwelk b het gebruiken van het sacrament1 evenals b het hooren van het woord1 waar te nemen valt4 ,en daarom zeiden de ,gereformeerden1 dat al wordt ,christus wel ter dege objectief1 waarlk en ernstig aan alle gebruikers van het sacrament aangeboden gelk in het woord aan allen die het hooren1 er toch subjectief eene werking des ,h4 ,geestes noodig was1 om de ware kracht van het sacrament te genieten4 ,non omnibus promiscue1 sed electis ,dei tantum1 ad quos interior et efficax ,spiritus operatio pervenit1 prosunt signa1 ,cons4 ,tigur4 b ,niemeyer #bji4 #e ,voor de geloovigen1 voor hen1 die de sacramenten in het geloof ontvangen en genieten1 zn z teekenen en zegelen van het verbond der genade4 ,met het oog op de velen1 die het sacrament ontvangen en toch niet gelooven1 werd reeds door ,gomarus1 disp4 de sacr4 #ca4 ,essenius1 ,comp4 ,theol4 dogm4 ,,xi #f4 ,kantt4 op #a ,cor4 #g3ad1 tusschen een in- en uitwendig verbond onderscheid gemaakt4 ,en toen de staat der kerk hoe langer hoe meer een scheiding en tegenstelling tusschen beide aanwees1 gaf deze distinctie tot telkens herhaalden twist aanleiding4 ,aan de eene zde werd beweerd1 dat er in het ,o4 ,t4 een uitwendig verbond had bestaan maar dat er nu alleen een inwendig verbond was 7,c4 ,vitringa1 ,labadie enz472 aan de andere zde zeiden velen1 dat er ook thans nog een uitwendig verbond bestond1 waarin allen1 die beldenis deden1 deelgenooten waren en op de sacramenten recht en aanspraak hadden 7,swarte1 van ,eerde1 ,janssonius74 ,en tusschen beiden stonden z in1 die uit- en inwendig verbond op min of meer gelukkige wze trachtten te vereenigen 7,koelman1 ,appelius1 ,bachiene1 ,kessler71 cf4 ,vitringa ,,vi #cfa-cih4 ,inderdaad weten de oudere theologen en beldenisschriften van zulk eene scheiding niets af4 ,in- en uitwendig verbond zn evenmin twee verbonden1 als onzichtbare en zichtbare kerk twee kerken zn4 ,en de sacramenten kunnen daarom niet alleen zn teekenen en zegelen van een uitwendig verbond1 waarop ook onergerlke onbegenadigden0 recht zouden hebben4 ,z zn geen bevestiging alleen van de sententie des evangelies1 dat1 wie gelooft1 zalig wordt1 maar z zn voor de geloovigen zegelen van het gansche genadeverbond1 van al zne beloften1 van den ganschen ,christus en al zne weldaden4 ,z verzekeren daarom niet maar eene algemeene waarheid1 doch z zn zegelen aan de belofte3 ,ik ben uw ,god en uws zaads ,god2 z stellen ons voor1 zoowel hetgene ,god ons te verstaan geeft door zn woord als hetgene ,h inwendig doet in onze harten1 bondig en vast makende de zaligheid1 die ,h ons mededeelt1 ,ned4 ,gel4 #cc2 z geven ons ze beter te verstaan en verzegelen ons1 dat ,god ons van wege het eenige slachtoffer van ,christus1 aan het kruis volbracht1 vergeving der zonden en het eeuwige leven uit genade schenkt1 ,cat4 ,heid4 #ffv4 ,daarmede is niet ontkend1 dat z1 die het sacrament zonder geloof ontvangen1 niet eenige tdelke vrucht daarvan zouden genieten1 want ,god is rk in barmhartigheid en schenkt zelfs vele weldaden aan hen1 die zn woord en sacrament in ongeloof verwerpen1 cf4 deel ,,iii #diav4 ,maar de volle1 ware vrucht der sacramenten is1 evenals die van het woord1 alleen voor de geloovigen4 ,z worden er door verzekerd van hunne zaligheid4 ,uit dit alles volgt de waarde der sacramenten4 ,noodzakelk zn z niet op zichzelf1 want ,god behoefde ze niet in te stellen2 en zn verbond en genade1 zn woord en belofte zn1 als die van een waarachtig ,god1 vast genoeg1 dan dat z de bevestiging der sacramenten van noode zouden hebben1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ad1 #c4 #f4 ,noodzakelk zn z ook niet in absoluten zin ter zaligheid1 want de ,schrift bindt de zaligheid alleen aan het geloof1 ,joh4 #c3af1 ,mk #af3af1 en ,roomschen en ,lutherschen1 ofschoon schnbaar de volstrekte noodzakelkheid leerende en daarom den nooddoop verdedigende1 houden dit in de practk niet vol en zeggen bv4 met ,augustinus1 dat in het geval van den moordenaar aan het kruis de bloeddoop den waterdoop vervangt4 ,niet privatio maar contemptus sacramenti maakt schuldig voor ,god4 ,maar desniettemin hebben d sacramenten groote waarde4 ,omdat w geen geesten maar zinnelke1 aardsche schepselen zn1 die het geestelke niet anders dan onder zinnelke vormen kunnen verstaan1 heeft ,god de sacramenten ingesteld1 opdat w door het zien van die teekenen een beter inzicht zouden verkrgen in zne weldaden1 een krachtiger bevestiging zouden ontvangen van zne beloften en alzoo in ons geloof zouden gesteund en versterkt worden4 ,de sacramenten werken het geloof niet1 maar z versterken het1 gelk de trouwring de liefde4 ,z storten geen physische genade in1 maar schenken den ganschen ,christus1 dien de geloovigen reeds bezitten door het woord1 doch z schenken hun dienzelfden ,christus op eene andere wze en langs een anderen weg en versterken het geloof4 ,en voorts vernieuwen z der geloovigen verbond met ,god1 sterken hen in de gemeenschap van ,christus1 sluiten hen onderling te nauwer aaneen1 zonderen hen af van de wereld1 en betuigen aan engelen en menschen1 dat z het volk ,gods1 de gemeente van ,christus1 de communio sanctorum zn1 ,m4 ,vitringa ,,vi #dbb4 #dcg4 #g4 ,het getal der sacramenten wordt zeer verschillend bepaald1 alnaarmate het begrip sacrament enger of ruimer genomen wordt4 ,als met ,augustinus gezegd wordt3 omne signum sacrum est sacramentum1 wordt het getal zeer uitgebreid4 ,en ook als met ,calvn onder sacramenten al die teekenen worden verstaan1 welke ,god ooit aan menschen gaf1 om hen te vergewissen van de waarheid zner beloften1 geeft de ,h4 ,schrift ons eene gansche reeks van sacramenten1 ,inst4 ,,iv #ad1 #ah4 ,de ,gereformeerden telden er dan ook vele op1 vooral toen later de leer der verbonden uitgewerkt werd en ieder verbond en elke verbondsbedeeling het noodig getal sacramenten hebben moest4 ,zoo telde men soms in het werkverbond vr den val1 ofschoon er toen toch eigenlk van geen middelen der genade sprake kon zn1 den sabbat en het parads1 den boom der kennis en den boom des levens als sacramenten op4 ,en in de ,oudtestamentische bedeeling van het genadeverbond werden niet alleen besndenis en pascha1 maar dikwerf ook de uitdrving uit het parads1 het maken van rokken1 de offerande van ,abel1 de boog van ,noach1 de doorgang door de ,roode ,zee1 het manna1 het water uit de rots1 de koperen slang1 ,aarons staf1 ,gideons vlies1 ,hiskia's zonnewzer enz4 als sacramenten beschouwd1 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vi #ej-ed4 ,witsius4 ,oec4 foed4 ,i #f4 ,,iv #g4 #aj4 ,moor ,v #beh-bfg4 ,aan de ,n4 ,test4 sacramenten toegekomen1 vatte men echter het begrip terstond in enger zin op en beperkte hun getal tot twee1 al is het1 dat ,calvn de handoplegging1 ,inst4 ,,iv #ad1 #bj en ,luther en ,melanchton de absolutie1 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller #agc4 #bjb soms nog een sacrament noemden4 ,rome echter breidde het getal sacramenten tot zeven uit en voerde daarnaast nog een groot getal van zoogenaamde sacramentalia in4 ,het onderscheid tusschen beide bestaat daarin1 dat de sacramenten door ,god1 de sacramentalin door de kerk zn ingesteld2 gene werken door de van ,god hun verleende kracht1 deze door de voorbede en zegening der kerk2 de eerste bewerken onmiddellk des menschen innerlke heiliging1 de laatsten dragen daartoe slechts b door het verleenen van ondergeschikte genaden en het bewaren voor tdelke onheilen2 de sacramenten zn noodzakelk krachtens ,gods gebod1 de sacramentalin zn door de kerk als nuttig en heilzaam aanbevolen4 ,tot de sacramentalin behooren voorwerpen als kerken1 altaren1 priesterlke kleederen1 kelken1 klokken1 water1 olie1 zout1 brood1 wn1 palmen enz41 die door de kerk gewd en voor het godsdienstig gebruik worden afgezonderd1 en voorts de handelingen van bezweren en zegenen1 welke de kerk aanwendt1 om zaken en personen aan den boosaardigen invloed des duivels te onttrekken en op het heilig erf der kerk over te brengen4 ,voor ,rome toch is de schepping van veel lagere orde dan de herschepping2 de schepping is natuur1 de herschepping is genade1 d4 w4 z4 elevatio naturae2 de wereld draagt een profaan karakter en staat bovendien onder invloed van ,satan2 al wat daarom uit de wereld in den dienst der kerk overgaat1 moet aan de macht van den duivel onttrokken en tot den dienst van ,god gewd en gezegend worden4 ,terwl alzoo de sacramentalin de groote omheining vormen1 die de kerk scheiden van de wereld1 zn de sacramenten de middelen1 waardoor ,god de leden der kerk inwendig heiligt1 de bovennatuurlke genade meedeelt en zne natuur deelachtig maakt4 ,z zn de middelen tot verlossing en opheffing van de gansche zichtbare schepping1 welke in de vier elementen1 die z gebruiken1 n4l4 water1 olie1 brood en wn1 gerepresenteerd wordt1 en zn zeven in getal1 omdat z1 het getal der ,godheid met het getal der wereld verbindend1 door de bovennatuurlke genade de gansche schepping heiligen en tot den dienst ,gods wden4 ,de doop1 door ,christus ingesteld1 ,mt4 #bh3ai1 neemt niet alleen alle schuld en straf der zonde weg1 maar bevrdt ook van de smet der zonde1 plant het beginsel der genade en heiligheid1 de kiem des nieuwen levens door de wedergeboorte in de ziel in1 en maakt alzoo den mensch tot een levend lid van ,christus' mystieke lichaam en neemt hem op in de gemeenschap met den drieenigen ,god4 ,gelk ,adam door het donum superadditum in eene hoogere wereld1 in het rk der genade1 intrad1 zoo wordt de gedoopte in den stand der bovennatuurlke heiligheid verheven4 ,maar evenals ,adam de geschonken genade door zn vren wil te bewaren had1 zoo moet ook de ,christen door zn vren wil de doopsgenade zich toeeigenen4 ,om hem daartoe kracht te schenken1 dient het tweede sacrament1 de confirmatie of het vormsel4 ,de ,roomschen kunnen niet bewzen1 dat ,christus dit sacrament ingesteld en aan de apostelen bevolen heeft1 maar z moeten dit toch gelooven omdat de kerk het zegt1 en beroepen zich daarom op ,hd4 #h3ae1 #ai3f1 ,hebr4 #f3b1 waar alleen sprake is van buitengewone gaven des ,h4 ,geestes1 die door de apostelen met handoplegging werden medegedeeld1 gelk uit ,hd4 #h3ah1 #aj3dd1 #de cf4 #a ,cor4 #ad3a1 #ae1 #cg duidelk blkt4 ,behalve in handoplegging bestaat het vormsel voorts in zalving en in het uitspreken van eene formule door den bisschop1 welke aan de ,h4 ,schrift geheel onbekend en eerst langzamerhand in de kerk ingevoerd is4 ,volgens ,rome verleent dit sacrament nu aan de gedoopte kinderen1 als z tot het gebruik hunner rede gekomen zn1 de kracht des ,h4 ,geestes1 om het in den doop ontvangen leven der genade te bewaren en het geloof standvastig met woord en daad te belden4 ,deze kracht des nieuwen levens wordt gevoed en versterkt door het derde sacrament1 dat des altaars of der eucharistie genoemd1 waarin ,christus zelf met zne ,goddelke en menschelke natuur tegenwoordig is1 zich op onbloedige wze voor de zonden opoffert en zn waarachtig lichaam en bloed aan de communicanten tot voeding hunner ziel te genieten geeft4 ,omdat echter het leven der genade b 's menschen zwakheid door allerlei zonde schade kan lden en verloren kan gaan1 heeft ,christus een vierde sacrament1 dat der boete1 ingesteld1 ten einde zne heiligmakende genade te herstellen of te vernieuwen4 ,voor de instelling door ,christus beroept ,rome zich op de macht1 welke ,christus aan zne apostelen verleend heeft om zonden te vergeven1 ,mt4 #af3ai1 #ah3ah1 ,joh4 #bj3bb1 #bc4 ,nu staat deze lastgeving van ,christus wel vast1 maar met geen woord wordt gezegd1 dat z het karakter draagt van een sacrament2 een teeken ontbreekt eraan en ,rome weet niet anders te zeggen dan dat het berouw1 de beldenis en de genegenheid om te voldoen het teeken in dit sacrament der boete zn4 ,het sacrament der boete is dan ook b ,rome een rechtbank geworden1 waarin de priester de in de biecht beleden zonden1 naar den maatstaf der libri poenitentiales beoordeelt en1 ofschoon van de schuld en de eeuwige straf vrsprekend1 toch met allerlei tdelke straffen op aarde of in het vagevuur boeten doet1 die echter dan weer door aflaten kunnen worden kwtgescholden4 ,het sacrament van het heilig oliesel dient niet tot genezing van den kranke1 gelk de aangevoerde bewsplaats ,jak4 #d3ad zou doen verwachten1 maar tot voorbereiding van den stervende voor den dood2 de zalving met heilige olfolie duidt de zalving des ,h4 ,geestes1 de mededeeling der genade aan1 die de ziel van hare gebreken bevrdt en tot den laatsten strd de noodige kracht verleent4 ,b deze vf sacramenten komen dan nog het sacrament der ordening1 dat den priester door eene ambtelke gave des ,h4 ,geestes van den leek onderscheidt en hem de macht schenkt1 om in de mis brood en wn in het lichaam en bloed van ,christus te veranderen en den berouwhebbenden zondaar in ,christus' naam de zonden te vergeven2 en het sacrament des huwelks1 dat den echtelken staat naar het woord van ,ef4 #e3be tot een afbeeldsel van de vereeniging tusschen ,christus en zne gemeente maakt1 daartoe de gehuwden niet alleen door natuurlke banden maar door bovennatuurlke genade aan elkander verbindt en hun de kracht schenkt1 om in wederzdsche liefde te volharden tot den dood en hunne kinderen in de vreeze ,gods op te voeden4 ,cf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fe sq4 ,trid4 ,sess4 #g4 #ac4 #ad4 #ba-bd4 ,catech4 ,rom4 pars ,,ii4 ,bellarminus1 ,controv4 ,tom4 ,,iii enz4 ,van ,protestantsche zde is dit zevental sacramenten soms bovenmate verheerlkt1 bv4 door ,leibniz1 ,syst4 der ,theol4 ,mainz #ahbe ,s4 #aie f4 ,goethe1 ,aus meinem ,leben ,,ii #agi4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bbg4 ,bilderdk1 ,opstellen ,i #fa4 ,brieven ,,iv #fh4 #agd ,v #db enz4 ,zelfs kwam er telkens hier en daar een streven op1 om het aantal sacramenten en ceremonin uit te breiden en de ,protestantsche kerken met den symbolischen ritus van ,rome te verrken4 ,toch bestaat er geen reden1 om op begrip en getal van ,rome's sacramenten jaloersch te zn4 ,b alle waardeering van het schoone1 dat er zich in uitspreekt1 is toch voor den ,protestantschen ,christen dit reeds van te voren beslissend1 dat voor de vf door ,rome aan doop en avondmaal toegevoegde sacramenten het ,schriftuurlk bews ontbreekt4 ,soms wordt dit van ,roomsche zde openhartig erkend4 ,zoo zegt bv4 ,deharbe1 ,verklaring der ,kath4 ,geloofs- en ,zedeleer ,,iv #agd van het vormsel1 dat w nergens lezen1 dat ,christus dit sacrament ingesteld of aan zne discipelen verordend heeft het toe te dienen4 ,en dit geldt in dezelfde mate van biecht en laatste oliesel1 van huwelk en priesterwding4 ,maar afgedacht hiervan1 wat bereikt ,rome met al deze sacramenten8 ,het schnt1 dat de schat en de uitdeeling der genade b ,rome buitengewoon rk is1 maar feitelk is deze zoo arm1 dat telkens slechts een klein gedeelte der zonden en straffen vergeven wordt en vergeven kan worden en dat er telkens een nieuw sacrament van noode is1 om genade mede te deelen en van straffen te ontslaan4 ,ja1 al heeft men doop en avondmaal1 boete en laatste oliesel genoten1 dan blft toch nog na dit leven een boetedoening in het vagevuur noodig4 ,zonden en straffen worden door ,rome zoo eindeloos verdeeld en gesplitst1 dat alle sacramenten saam met de aflaten erb daarvan nog niet volkomen bevrden kunnen4 ,hier staat wel tegenover dat de heiligen het zoover kunnen brengen1 dat z zelfs over verdienen en den thesaurus meritorum vermeerderen4 ,maar dat is uitzondering2 het is slechts mogelk voor heiligen1 die behalve de praecepta de consilia volbrengen en een uitsluitend religieus leven leiden1 en verschaft hunzelven geen zekerheid of troost4 ,de gewone ,roomsche ,christen1 die te midden der wereld leeft1 verkeert in nog grootere mate in onzekerheid2 h blft tot zelfs na zn dood toe tegenover ,god staan als tegenover een ,rechter1 aan wien h te voldoen en dien h nog door allerlei boetedoeningen te verzoenen heeft4 ,zn genadestaat is nooit zeker en vast2 altd verkeert h in vreeze of h er zich wel in bevindt en niet het volgend oogenblik eruit vallen zal4 ,en deze onzekerheid wordt in het minst niet daardoor weggenomen1 dat de sacramenten werken ex opere operato4 ,want ofschoon doop1 confirmatie en ordening een character indelebilis schenken1 de heiligende genade1 die de sacramenten mededeelen1 is toch altd weer verliesbaar2 hare ontvangst is b boete1 communie1 laatste oliesel1 huwelk van berouwvolle stemming afhankelk2 en ook1 waar z geschonken wordt1 bevrdt z niet van alle straf2 satisfactio operis blft er altd nog noodig1 tot na dit leven in het vagevuur toe4 ,en wat soort van genade is het1 welke de ,roomsche ,christen in het sacrament ontvangt8 ,geen genade der vergeving en der aanneming tot kinderen1 maar eene genade1 die als een donum superadditum aan de natuur toegevoegd wordt1 die nooit n wordt met den mensch1 en hem daarom f het klooster binnendrft f in de wereld een dualistisch leven doet leiden4 ,daartegenover heeft de ,protestantsche ,christen aan het woord en aan de twee door ,christus ingestelde sacramenten genoeg4 ,h heeft daarin1 indien h ze in het geloof aanneemt1 den ganschen ,christus1 den vollen schat zner verdiensten1 de volkomene gerechtigheid en heiligheid1 de onverbrekelke gemeenschap met ,god4 ,van alle schuld is h bevrd1 van alle straf ontheven4 ,in den doop is h daarvan verzekerd en in het avondmaal wordt h voortdurend in dat geloof versterkt en bevestigd4 ,zoo heeft h geen aparte genade in confirmatie1 boete en laatste oliesel meer van noode1 want door woord1 doop en avondmaal ontvangt h alle genade1 welke h in leven en sterven1 voor td en eeuwigheid behoeft4 ,zn eenige troost is1 dat h het eigendom van ,christus is2 in dien troost leeft1 in dien troost sterft h4 ,christus heeft alles voor hem volbracht2 van hem wordt geen boete of straf geeischt1 noch in dit noch in het toekomende leven4 ,en al deze genade1 die de ,christen ontvangt1 staat zoo weinig boven de natuur of tegen haar over1 dat z veeleer al het natuurlke vernieuwt en heiligt4 ,als h huwt1 heeft h daarom geen nieuwe1 sacramenteele genade van noode1 want het huwelk is krachtens zn oorsprong heilig1 en behoeft dus niet boven zne instelling verheven maar moet slechts in zne natuurlke ordening hersteld en vernieuwd worden4 ,of als h een opzienersambt begeert1 wordt h niet door een sacramenteele genade in een bzonderen stand ingelfd maar van ,gods wege tot een dienst in zne kerk geroepen en daartoe door dezelfde genade van ,christus bekwaamd4 ,in doop en avondmaal bezit de ,protestantsche ,christen oneindig meer dan de ,roomsche in zne zeven sacramenten2 want niet het aantal sacramenten beslist maar de instelling van ,christus en de volheid van genade1 welke ,h erin meedeelt4 ,cf4 over de ,roomsche sacramenten3 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ai4 ,chamier1 ,panstr4 cath4 ,loc4 ,,iv lib4 #d4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #dg4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix qu4 #ca4 ,moor ,v #ccj sq4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xix #fj sq4 ,hase1 ,prot4 ,polemik #dad f4 ,tschackert1 ,evang4 ,polemik #fg f4 enz4 #eb4 ,,de ,,doop4 #a4 ,de doop in het ,n4 ,test4 werd in de dagen des ,o4 ,verbonds voorbereid door de besndenis1 die door ,god uitdrukkelk aan ,abraham werd voorgeschreven1 ,gen4 #ag3a,ov4 ,volgens ,herodotus ,,ii #cf4 #ajd kwam de besnding ook b de ,egyptenaren1 ,phenicirs en ,syrirs voor4 ,de ,gereformeerden1 bv4 ,witsius1 ,aegypt4 ,,iii #f1 #aa4 #ab1 ,marck1 ,med4 ,theol4 #bi1 #h1 trachtten dit getuigenis wel te weerleggen of ook aan te toonen1 dat deze volken haar van ,israel hadden overgenomen4 ,maar dit gevoelen is onhoudbaar4 ,b de ,egyptenaren was z reeds in overoude tden1 althans voor de priesters1 in gebruik4 ,en nieuwere ethnologische onderzoekingen hebben boven allen twfel in het licht gesteld1 dat de besndenis eene plechtigheid is1 die b tal van volken in ,azi1 ,amerika1 ,afrika en zelfs ,australi voorkomt1 ,delitzsch op ,gen4 #ag4 ,art4 ,beschneidung in ,herzog4 ,glassberg1 ,die ,beschneidung in ihrer geschichtl4 ethnogr4 relig4 u4 medic4 ,bedeutung1 ,berlin ,boas #ahif4 ,evenals ,god b de instelling van tempel en priesterschap1 van offer en altaar1 van wetten en ordeningen onder ,israel b bestaande gebruiken onder andere volken zich aansluit1 zoo doet ,h ook b de besndenis4 ,h neemt ze als het ware over1 maar geeft er eene andere1 eene sacramenteele beteekenis aan4 ,want onder de volken kwam wel de lichamelke besndenis voor1 maar z droeg daar geenzins het karakter van een sacrament4 ,ook werd ze daar dikwerf1 gelk b de ,egyptenaren1 alleen aan enkele personen1 en gewoonlk niet in de eerste levensdagen maar op lateren leeftd1 voltrokken4 ,als ,god echter b ,abraham de besndenis instelt1 dan beveelt ,h1 dat al wat mannelk is besneden zal worden1 zoowel de dienstknecht als de zoon des huizes2 dat die besndenis plaats hebben moet ten achtsten dage2 en dat z dient als teeken des verbonds1 zoodat wie haar niet ontvangt1 een verbondbreker is en uit het midden van zn volk moet worden uitgeroeid4 ,al moge de besndenis dus ook een sanitaire maatregel zn1 z vindt daarin toch onder ,israel haar doel niet2 hier strekt z tot teeken en bevestiging van het verbond der genade1 welks ne1 groote1 allesomvattende belofte is3 ,ik zal uw ,god zn en de ,god van uw zaad1 ,gen4 #ag3g4 ,bepaaldelk is z een zegel van twee weldaden van dat verbond1 van de gerechtigheid des geloofs1 ,rom4 #d3aa1 en van de besndenis des harten1 ,deut4 #aj3af1 #cj3f1 ,jer4 #d3d1 ,rom4 #b3bh1 #bi1 ,col4 #b3aa1 dat is1 van de rechtvaardigmaking of vergeving der zonden en van de wedergeboorte of heiligmaking4 ,niet dat z deze weldaden werktuigelk schenkt1 want uitwendige besndenis zonder die des harten is zonder waarde1 ,hd4 #g3ea1 ,rom4 #b3bh1 #bi2 #c3ba1 #cj1 #a ,cor4 #g3ai1 z is een zegel van de gerechtigheid des geloofs en onderstelt dus het geloof4 ,toen de ,joden hoe langer hoe meer hunne eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten1 werden z evengoed als de ,heidenen en in weerwil van hunne uitwendige besndenis verdoemelk voor ,god1 ,rom4 #c3ba4 ,daarom stelde ,god reeds vr het openbaar optreden van ,jezus door ,johannes den waterdoop in4 ,ook deze doop was niet iets nieuws1 evenmin als oudtds de besndenis4 ,heel de oudheid schreef in den godsdienst aan het water eene symbolische beteekenis toe4 ,het water van ,eufraat1 ,indus1 ,ganges had eene verzoenende1 heiligende kracht4 ,b ,grieken en ,romeinen waren b allerlei gelegenheden1 bv4 b inwding in de mysterin1 wasschingen voorgeschreven1 ,pfanner1 ,syst4 ,theol4 gent4 #cdf4 ,ook onder ,israel waren reeds langen td vr de ,goddelke instelling van den doop allerlei wasschingen in gebruik1 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes ,,ii #dha1 en voor de proselyten was behalve besndenis en offer ook een doop noodig1 om in de gemeente te worden opgenomen1 ib4 ,,iii #abi4 ,maar sacrament1 teeken en zegel van genade1 wordt deze doop toch eerst door de instelling ,gods4 ,het ,n4 ,test4 leert dan ook uitdrukkelk1 dat er een tot ,johannes uitging om te doopen1 ,luk4 #c3b1 #c1 dat ,god hem daartoe zond1 ,joh4 #a3cc1 dat zn doop niet maar was1 ,mt4 #ba3be1 en dat de tollenaren1 die zich lieten doopen1 ,god rechtvaardigden1 terwl de farizen en wetgeleerden1 den doop van ,johannes weigerende1 den raad ,gods verwierpen1 ,luk4 #g3bi1 #cj4 ,met dien doop predikte ,johannes aan de ,joden van zn td1 dat z1 schoon besneden en de proselyten doopende1 zelven schuldig en onrein waren en den doop van noode hadden1 om in te gaan in het koninkrk der hemelen4 ,de doop van ,johannes was dus eene aanklacht tegen1 eene veroordeeling van de ,joden1 eene prediking van hunne verdoemelkheid1 maar --men vergete het niet-- h was ook nog iets meer4 ,h was het onomstootelk bews1 dat ,god zn verbond gedacht en zne belofte vervulde4 ,niettegenstaande de ,joden schuldig en onrein waren1 er was toch vergeving b ,god2 en deze zou nu nog rker zich gaan openbaren dan in de dagen des ,o4 ,t4 ,johannes de ,dooper is daarom ook niet te beschouwen als de laatste der ,o4 ,t4 profeten1 want al de profeten en de wet hebben tot ,johannes toe1 1 geprofeteerd1 ,mt4 #aa3ac1 maar als de aankondiger van het komende ,godsrk1 ,mt4 #c3b1 als de prediker van het naderend evangelie1 ,luk4 #c3ah1 als de wegbereider van ,christus1 ,mk4 #a3b1 als de getuige van het opgaande licht1 ,joh4 #a3g1 #bi1 #cd1 #cf cf4 ,mt4 #c3aa1 ,mk4 #a3g1 ,luk4 #c3af1 ,hd4 #ai3d1 die straks voor den meerdere plaats maakt en zne jongeren naar dezen henenleidt1 ,joh4 #a3cev41 #c3bgv4 ,met dezen inhoud van zne prediking komt zn doop overeen4 ,het was een 1 ,mk4 #a3d1 hetgeen niet beteekent1 dat ,johannes' doop slechts tot de later door ,christus te ontvangen vergeving voorbereidde 7,meyer71 maar zeer bepaald1 dat h in den weg van bekeering de vergeving schonk4 ,immers het heet op dezelfde wze in ,hd4 #b3ch van den christelken doop1 dat h geschiedde 1 omdat men door den doop als teeken en zegel de vergeving verkrgt4 ,voorts is ,jezus zelf met den doop van ,johannes gedoopt1 maakt tusschen den doop1 door zne jongeren bediend1 en dien van ,johannes hoegenaamd geen onderscheid1 ,joh4 #c3bb1 #bc1 #d3a1 neemt de door ,johannes gedoopte jongeren eenvoudig over1 zonder hen te herdoopen1 ,joh4 #a3cg1 ,hd4 #ah3be1 en stelt in ,mt4 #bh3ai geen anderen of nieuwen doop in1 maar breidt hem alleen tot alle volken uit4 ,op deze gronden werd door ,gereformeerden1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae1 #g4 #h4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vii #d1 #ag4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix #af1 ,m4 ,vitringa ,,vii #eb en ,lutherschen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #ae sq4 #dc sq4 b gradueel verschil toch de wezenlke identiteit van den ,johanneischen en den christelken doop vastgehouden4 ,maar deze werd bestreden door de ,roomschen1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ff art4 #d4 ,trid4 sess4 ,,vii can4 #a4 ,bellarminus1 de bapt4 ,i #e1 door de ,anabaptisten1 ,socinianen1 ,arminianen en door vele nieuwere theologen1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #acf1 #a4 ,steitz in ,herzog #ae1 #dfh4 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,i #bf f4 van ,oosterzee1 ,dogm4 #hg1 #b enz4 ,er zn ook inderdaad tegen de identiteit gewichtige bezwaren in te brengen4 ,ten eerste wordt aan ,mt4 #c3aa1 ,mk4 #a3h1 ,luk4 #c3af de bedenking ontleend1 dat de doop van ,johannes en de christelke doop tegenover elkander staan als water- en als ,geestes- en vuurdoop4 ,maar ,hd4 #a3e leert duidelk1 dat ,johannes hier niet zn doop tegen den christelken doop1 maar tegen den overdrachtelk zoo genoemden doop des ,h4 ,geestes op den pinksterdag overstelt4 ,de eigenlke christelke doop is immers ook een doop met water1 beteekenend de afwassching der zonden1 en de doop van ,johannes was eveneens een doop met water1 maar die tevens verzegelde de bekeering en vergeving4 ,beide doopen komen dus in teeken en beteekende zaak geheel overeen4 ,anders zou er ook het ongermde uit volgen1 dat niet alleen de doop van ,johannes1 maar ook de doop1 dien ,jezus zelf vr den pinksterdag door zne discipelen bedienen liet1 niets dan een doop met water ware geweest4 ,en dat durven zelfs de bestrders van de identiteit van den doop van ,johannes en van ,christus niet aan4 ,z zeggen gewoonlk1 dat de christelke doop f reeds b ,jezus' doop door ,johannes f b het doopen van ,jezus zelf door zne discipelen ingesteld is4 ,maar beide doopen1 zoowel die van ,jezus als die van ,johannes1 waren onderscheiden van dien ,geestesdoop1 die op den pinksterdag plaats hebben zou1 al beteekenden en verzegelden z beide ook dezelfde weldaden van bekeering en vergeving der zonden4 ,maar nu wordt toch weer --en dat is het tweede bezwaar tegen de bovenbedoelde identiteit-- de ,geestesdoop van den pinksterdag met den christelken waterdoop in verband gebracht4 ,volgens ,hd4 #ai3a-g toch trof ,paulus te ,efeze eenige discipelen aan1 die gedoopt waren 1 die en heetten en toch den ,h4 ,geest niet ontvangen hadden en zelfs niet wisten1 4 ,door ,paulus beter aangaande de prediking van ,johannes onderricht1 lieten z zich doopen 1 en de handen opleggen en ontvingen alzoo den ,h4 ,geest en begonnen te spreken in tongen en te profeteeren4 ,uit dit laatste blkt1 dat b hier1 evenals #h3ae1 #aj3dd1 #aa3ae1 #ae3h aan de ,geestesgave der glossolalie en profetie moet worden gedacht2 deze hadden de discipelen in ,efeze niet ontvangen en z hadden er zelfs niet van gehoord4 ,de doop gaf niet altd die gave1 niet alleen die van ,johannes niet maar ook niet die van ,jezus4 ,want in ,hd4 #h3ae lezen w1 dat de geloovigen in ,samaria wel gedoopt waren 1 maar nog geen van allen den ,h4 ,geest ontvangen hadden en dien eerst verkregen door handoplegging der apostelen4 ,en evenzoo laat ,hd4 #ai3f deze gave niet een gevolg zn van den doop maar van de handoplegging4 ,doch het vreemde in ,hd4 #ai is1 dat de discipelen in ,efeze vr deze handoplegging in den naam van den ,heere ,jezus gedoopt werden4 ,paulus moet dus den doop1 dien z ontvangen hadden1 niet als een waren1 echten doop hebben erkend4 ,z waren gedoopt 4 ,de doop van ,johannes was wel goed1 want h doopte den doop der bekeering tot geloof in ,christus4 ,maar onder de discipelen van ,johannes1 die b hem gebleven en niet tot ,jezus waren overgegaan1 was er allerlei dwaling binnengeslopen1 ook aangaande den doop2 en zoo moesten de discipelen in ,efeze niet op nieuw maar voor de eerste maal in ,jezus' naam gedoopt worden1 want hun doop tot den naam van ,johannes was geen ware doop1 niet de echte christelke en ook niet de echte1 oorspronkelke ,johanneische doop4 ,cf4 ,baldensperger1 ,der ,prolog des vierten ,evang4 ,freiburg ,mohr #ahih1 die meent1 dat heel de proloog van ,joh4 #a tegen deze ,baptisten of volgelingen van ,johannes den ,dooper geschreven is4 #b4 ,de ,goddelke instelling van den doop valt dus reeds b ,johannes1 maar ,jezus heeft hem1 na hem zelf ondergaan te hebben1 overgenomen1 door zne jongeren laten bedienen1 ,joh4 #c3bb1 #d3a1 en in ,mt4 #bh3ai voor alle geloovigen uit alle volken verplichtend gesteld4 ,de laatste plaats wordt door velen als onecht beschouwd1 wl in den apostolischen td de doop nog plaats had in den naam van ,jezus en de trinitarische formule eerst van later dagteekening is2 en zelfs zn er1 die beweren1 dat ,jezus den doop heel niet voor zne gemeente ingesteld heeft4 ,daartegen bestaan echter allerlei bezwaren4 ,het is wel niet voor ontkenning vatbaar1 dat ,jezus zelf den doop van ,johannes zich heeft laten toedienen en dezen daarmede erkend heeft2 ,h leidt hem1 waar h er uitdrukkelk over spreekt1 uit een bevel ,gods af1 ,mt4 #ba3be4 ,ook is er geen grond om te ontkennen1 dat ,jezus den doop heeft overgenomen en hem1 zoo niet zelf1 dan toch door zne jongeren heeft bediend1 ,joh4 #c3bb1 #bf1 #d3a1 #b1 want ,jezus trad met dezelfde prediking op als ,johannes1 n4l4 van de nabheid van het koninkrk der hemelen en stelde voor den ingang daarvan dezelfde eischen1 n4l4 geloof en bekeering1 ,mk4 #a3ae2 het lag dus voor de hand1 dat ,h evenals ,johannes den doop der bekeering toedienen liet aan een ieder1 die tot den engeren kring van zne discipelen wilde behooren4 ,in ,joh4 #c3e is wel niet van den doop sprake1 deel ,,iii #eja1 maar de plaats bewst toch1 dat de ,geestesmeedeeling in de gemeente beschouwd werd als hebbende haar symbool in het water4 ,naarmate de tegenstelling van het ,joodsche volk met ,hem en zne jongeren grooter werd1 werd een acte van afzondering eenerzds en van opname in de gemeente van ,jezus anderzds te meer noodzakelk4 ,de doop als inlving in de christelke gemeente moet ook wel door ,jezus zelf gewild en bedoeld zn1 wl anders niet te verklaren zou zn1 dat h terstond1 zonder eenigen strd1 in alle christelke gemeenten1 zoowel in die uit de ,joden als uit de ,heidenen1 is ingevoerd en toegepast1 ,hd4 #b3ch1 #da1 #h3ab1 #ac1 #af1 #ch1 #i3ah enz4 ,rom4 #f3c-e1 #a ,cor4 #a3ac-ag1 ,gal4 #c3bg1 ,ef4 #e3bf enz4 ,in #a ,cor4 #a3ag zegt ,paulus wel1 dat ,christus hem niet gezonden heeft1 om te doopen1 maar om het evangelie te verkondigen4 ,doch dit bewst hoegenaamd niet1 dat ,paulus den doop gering schat of onnoodig acht2 ,rom4 #f en andere plaatsen leeren dit wel anders4 ,jezus zelf heeft echter ook den doop niet bediend maar liet hem bedienen4 ,en zoo ook hield ,paulus zich voornamelk met de prediking van het evangelie bezig en liet het doopen en andere werkzaamheden b de stichting en den opbouw der gemeenten aan zne medearbeiders over4 ,nu heet de doop wel in den eersten td een doop of 1 ,rom4 #f3c1 #a ,cor4 #a3ac1 ,gal4 #c3bg1 ,hd4 #b3ch1 #h3af1 #aj3dh1 #ai3e1 maar daarmede is volstrekt niet gezegd1 dat de doop met die bepaalde formule bediend werd4 ,immers zegt ,paulus in #a ,cor4 #aj3b1 dat de ,israelieten 1 in #a ,cor4 #a3ac1 dat de geloovigen te ,corinthe niet 1 in #a ,cor4 #ab3ac1 dat z gedoopt werden1 en in ,hd4 #ai3c zeiden de discipelen te ,efeze1 dat z waren gedoopt2 in alwelke gevallen niemand aan eene formule denkt1 die b den doop werd uitgesproken4 ,de uitdrukking3 in den naam van ,jezus1 is niet als formule bedoeld1 maar is omschrving van het karakter van den christelken doop1 ,zahn1 ,einl4 in das ,n4 ,t4 ,,ii #cji4 ,de ,israelieten lieten zich1 uitgaande uit ,egypte1 in de wolk en in de zee doopen 1 in betrekking tot ,mozes1 zoodat z hem erkenden als hun redder en verlosser1 op hem hun vertrouwen stelden en zich door hem lieten leiden4 ,de discipelen te ,efeze waren gedoopt en hadden zich daardoor b ,johannes aangesloten4 ,en zoo ook is en heet de christelke doop een doop in of tot den naam van ,jezus1 omdat h de geloovigen in zne gemeenschap stelt en alleen op ,hem al hun vertrouwen richt4 ,ditzelfde is nu ook bedoeld1 als ,jezus ,mt4 #bh3ai zegt1 dat zne discipelen gedoopt moeten worden 4 ,h schrft hier niet aan de apostelen voor1 wat z b de bediening des doops zeggen1 maar wat z doen moeten2 de christelke doop is en moet zn eene inlving in de gemeenschap met dien ,god1 die zich als ,vader1 ,zoon en ,geest heeft geopenbaard4 ,de naam duidt ,god in zne openbaring aan1 en de hoogste openbaring ,gods bestaat daarin1 dat ,h zich kennen doet en noemen laat als ,vader1 ,zoon en ,geest1 deel ,,ii #fcv4 ,het gedoopt worden in dien naam geeft dus niet maar te kennen1 dat men op last of bevel ,gods of tot beldenis van zn naam gedoopt wordt2 immers kan de uitdrukking3 in den naam1 met den persoon zelf worden afgewisseld1 gelk ,paulus ook spreekt van gedoopt worden 1 ,rom4 #f3c1 ,gal4 #c3bg4 ,maar het geeft te kennen1 dat de doopeling in betrekking tot en in gemeenschap met dien ,god gesteld wordt1 die zich als ,vader1 ,zoon en ,geest heeft geopenbaard1 en nu op grond daarvan ook verplicht wordt1 om dien naam te belden en te verheerlken4 ,cf4 ,julius ,bhmer1 ,das biblische im ,namen04 ,eine sprachwiss4 ,untersuchung ber das hebr4 und seine griech4 ,aequivalente1 ,giessen ,ricker #ahih4 ,ofschoon ,jezus echter na zne opstanding den doop als eene inlving in de gemeenschap met ,vader1 ,zoon en ,geest omschreven had1 lag het voor de hand1 dat h in den eersten td meest met den persoon van ,christus in verband werd gebracht4 ,het kwam b de intrede in de gemeente allereerst aan op bekeering en op geloof in ,christus1 om in dien weg vergeving van zonden te erlangen1 en daarvan was de doop het teeken en bews4 ,daarom heet de doop in de ,hand4 nog even als b ,johannes een 1 ,hd4 #b3ch1 #bb3af4 ,maar er kwam in den eersten td nog iets anders b4 ,johannes en ook ,jezus zelf hadden dezen doop der bekeering gesteld tegenover den ,geestesdoop1 die op den pinksterdag plaats hebben zou4 ,deze ,geestesdoop was volstrekt niet aan den waterdoop1 den doop der bekeering tot vergeving der zonden1 gebonden1 want in ,hd4 #b3cc ontvangen alle discipelen dien ,geest zonder doop2 in ,hd4 #i3ag1 #aj3dd worden de gaven des ,geestes aan ,paulus1 ,cornelius e4 a4 reeds geschonken vr den doop1 cf4 #aa3ae-ag2 in ,hd4 #h3a1 #i3ag1 #ai3f wordt glossolalie en profetie niet door den doop maar door de handoplegging verleend4 ,maar toch was voor degenen1 die buiten stonden1 de doop der bekeering de gewone weg1 waarlangs z ook de gaven des ,geestes konden ontvangen1 ,hd4 #b3ch1 #ai3e1 #f4 ,deze verbinding was echter tdelk2 glossolalie en profetie waren niet de eigenlke weldaden van den doop2 de christelke doop bleef wezenlk een doop der bekeering en des geloofs in ,christus tot vergeving der zonden4 ,zoo wordt h ook overal in het ,n4 ,t4 verstaan en beschreven4 ,petrus zegt #a ,petr4 #c3ba1 dat1 gelk ,noach en de znen door het water1 dat de ark droeg1 behouden zn van den dood1 zoo de geloovigen van het verderf gered zn door den doop2 maar die doop moet dan worden opgevat1 niet als 1 niet gelk h uitwendig ons afleggen doet de onreinheid des vleesches1 maar als 1 ' 1 d4 i4 waarschnlk1 de bede tot ,god om een goed1 van schuld bevrd1 geweten1 hetgeen de doop alleen is en wezen kan door de opstanding van ,jezus ,christus als bews van onze rechtvaardigmaking1 ,rom4 #d3be4 ,dezelfde opvatting keert in den brief aan de ,hebr4 terug2 deze rekent wel de 1 d4 i4 niet de leer van den christelken doop maar van de wasschingen in het algemeen1 waarvan een rechte beschouwing voor ,joodsche ,christenen dringend noodig was1 cf4 #i3aj1 tot de grondbeginselen van het ,christendom1 maar onderscheidt in den christelken doop twee elementen3 de wassching des lichaams met rein water en de reiniging des harten van een kwaad1 beschuldigend1 geweten1 #aj3bb1 #bc4 ,van eene andere zde wordt de doop door ,paulus beschouwd2 h brengt hem niet zoozeer met de rechtvaardigmaking als wel met de heiligmaking in verband4 ,als indalen in en opkomen uit het water is de doop een afbeelding en onderpand van het treden in gemeenschap met ,christus1 met zn dood en met zne opstanding1 ,rom4 #f3c-f1 ,col4 #b3ab4 ,zoovelen dan in ,christus1 in zne gemeenschap1 gedoopt zn1 die hebben ,christus aangedaan1 ,christus zich toegeeigend1 zoodat z nu in ,christus zn1 ,hem toebehooren1 ,gal4 #c3bg-bi1 in nieuwigheid des levens wandelen1 ,rom4 #f3d1 #fv41 ,ef4 #e3bf1 ,gode leven1 ,rom4 #f3aa1 #ac1 ja het leven van ,christus zelven in zich dragen1 ,gal4 #b3bj4 ,en even als z door den doop in gemeenschap met ,christus getreden zn1 zoo ook met zne gemeente1 die zn lichaam is2 z zn allen door nen ,geest tot n lichaam gedoopt1 #a ,cor4 #ab3ac1 ,rom4 #ab3e4 ,de waterdoop is b ,paulus tegelk ,geestesdoop1 maar niet een doop met de geestelke gaven der glossolalie en profetie1 doch met den ,geest als beginsel des nieuwen levens4 ,gedoopte menschen zn nieuwe1 geestelke menschen1 4 ,maar deze vernieuwing des menschen door den ,h4 ,geest in den doop staat niet los naast en komt niet toevallig b de rechtvaardigmaking uit het geloof4 ,z vallen samen2 de ,corinthirs zn op hetzelfde oogenblik afgewasschen1 geheiligd en gerechtvaardigd in den naam van den ,heere ,jezus en door den ,geest onzes ,gods1 #a ,cor4 #f3aa1 cf4 deel ,,iii #eca4 ,in den doop zn al deze weldaden saamgevoegd en aan de geloovigen geschonken1 hetgeen echter niet wegneemt1 dat de ,corinthirs1 trots hun doop1 door ,paulus nog 1 genoemd en voor mogelken afval ernstig worden gewaarschuwd1 #a ,cor4 #c3a1 #c1 #aj3a-ab4 ,cf4 ,bossert1 ,die ,bedeutung der ,taufe im ,n4 ,t41 ,zeits4 f4 k4 ,wiss4 u4 k4 ,leben #ahhh ,s4 #cci f4 ,ehlers1 ,das ,n4 ,t4 und die ,taufe #ahij4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #cgh ,,ii #agh4 #c4 ,eene vaststaande leer over en een algemeen geldende ritus b den doop wordt in de oude christelke kerk nog niet aangetroffen4 ,maar toch kent ,didache #g1 #a reeds de trinitarische formule1 terwl ,hermas1 ,vis4 ,,iii #g nog spreekt van een doop in den naam des ,heeren1 of hem1 ,sim4 ,,ix #af1 een zegel noemt van den ,zone ,gods1 dat het leven geeft4 ,de werkingen van den doop zn vooral vergeving van de verledene zonden en een nieuw1 bovennatuurlk1 eeuwig leven door den ,h4 ,geest1 ,justinus1 ,apol4 ,i #fa4 ,tertullianus1 de baptismo #d4 #e4 ,cypr4 de grat4 #c4 #d4 ,greg4 ,naz4 ,or4 #dj1 #c sq4 ,hoewel duidelk gezegd wordt1 dat het water in den doop zne natuur behoudt1 wordt de verbinding van teeken en beteekende zaak mystisch opgevat2 1 1 ' 1 ,basil4 de spir4 sancto c4 #ae4 ' 1 ,theodoretus1 qu4 #bf in ,gen41 b ,suicerus s4 v4 1 cf4 ,tert4 de bapt4 #d4 ,de doop wordt daarom ook met allerlei aan de mysterin ontleende namen aangeduid1 1 1 1 1 1 en wordt beschouwd als 1 1 1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #gce4 ,hatch1 ,griech4 u4 ,christ4 #bai4 ,suicerus s4 v4 ,en toen sedert de tweede eeuw de godsdienstoefening uiteenviel in een openbaar en bzonder deel1 nam de bediening van doop en avondmaal hoe langer hoe meer een mysterieus1 alleen voor de ingewden verstaanbaar karakter aan4 ,door het catechumenaat voorafgegaan1 werd de doop zelf met allerlei symbolische handelingen omringd1 zooals de presentatie van den doopeling door peetouders1 het afleggen van beldenis1 het blazen op het aangezicht en de teekening met het kruis1 het leggen van gewd zout in den mond van den doopeling1 het exorcisme1 de driemaal herhaalde indompeling of besprenging1 de zalving met het chrisma1 het geven van een nieuwen naam1 de omhanging met een wit kleed1 de overreiking van eene brandende kaars1 de opname in de gemeente1 de broederkus1 en soms daarna terstond de viering van het avondmaal1 ,suicerus s4 v4 ,moeller-von ,schubert1 ,kirchengesch4 ,i #cci1 cf4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #de sq4 ,bellarminus1 de bapt4 c4 #bd-bg4 ,terwl dus in den apostolischen td de doop terstond op de bekeering volgde en op de eenvoudigste wze bediend werd1 ,hd4 #b3ch1 #da1 #h3ab1 #cf1 #aj3dg enz41 werd h van de tweede eeuw af in een altd meer zich uitbreidend ritueel gehuld en in een magisch en mystisch genademiddel veranderd4 ,zelfs ,augustinus bevorderde de ontwikkeling van de leer des doops in dezen geest1 al is het ook1 dat h b volwassenen voor eene heilzame werking van den doop voorafgaand geloof en bekeering vereischte4 ,want ten eerste zegt h1 dat de doop de vergeving der zonden en de wedergeboorte slechts geeft binnen de kerk2 het sacrament is een sacrament van ,christus en door ,hem aan zne kerk gegeven2 ketters en scheurmakers kunnen het wel medenemen buiten de kerk1 maar dan is het een gestolen en wederrechtelk bezeten goed en oefent daarom geen heilzame werking uit1 maar strekt ad perniciem1 de unit4 eccl4 #fh de bapt4 #c1 #ac4 #e1 #g sq4 ,ten tweede schnt h b kinderen eene heilzame werking van den doop ex opere operato te leeren2 ongedoopt stervende kinderen gaan verloren1 de anima ,i #i4 ,,iii #ab4 de pecc4 mer4 ,i #bj4 de nat4 et gr4 #h41 maar b hen1 die gedoopt worden1 vervangt de doop zelf of de voorbede der kerk of het geloof der ouders het geloof1 dat z zelven nog niet oefenen kunnen1 de pecc4 mer4 ,i #ai4 #cd sq4 ,en ten derde schrft ,augustinus aan den doop in elk geval de werking van een character indelebilis toe1 waardoor de gedoopten rechtens ,christus en zne kerk toebehooren en desnoods met dwang onder hare hoede mogen worden teruggebracht1 de bapt4 ,v #ba ,,vi #a4 c4 epist4 ,parmen4 ,,ii #af1 cf4 ,dorner1 ,augustinus #bdh f4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #gdd f4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #adc f4 ,de scholastiek bleef eerst nog wel b ,augustinus staan en erkende1 dat de doop b volwassenen het geloof onderstelde en ook niet volstrekt ter zaligheid noodzakelk was4 ,maar z bewoog zich toch hoe langer hoe meer in deze richting1 dat z het sacrament ex opere operato liet werken1 en de subjectieve vereischten steeds meer aan beteekenis verliezen deed1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #c-f1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ff-ga4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vi #g4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #fje-fbb4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #dgh f4 ,zoo werd de leer des doops b ,rome voorbereid1 die in het kort hierop neerkomt3 de doop is het eerste sacrament1 de deur tot het geestelk leven1 de ingang tot de kerk2 h geeft de eerste bovennatuurlke genade1 die door de andere sacramenten ondersteld en vermeerderd wordt en is daarom ter zaligheid volstrekt noodzakelk1 behalve in enkele gevallen1 waarin h door een baptismus sanguinis of flaminis 7voti7 vervangen kan worden4 ,h moet daarom ook zoo spoedig mogelk en in geval van nood door leeken of niet-christenen bediend worden4 ,door dien doop toch worden meegedeeld3 #a het character indelebilis1 dat iemand onder de jurisdictie der kerk brengt1 #b de vergiffenis van alle zonden1 zoo erf-1 als dadelke zonden1 die vr den doop zn bedreven en kwtschelding van alle eeuwige en ook van alle tdelke straffen1 voorzoover z opera satisfactionis1 maar niet1 voorzoover z natuurlke straffen der zonden zn1 #c de geestelke vernieuwing en heiliging van den mensch1 door de instorting der heiligmakende genade en de bovennatuurlke deugden van geloof1 hoop en liefde1 zoodat de smet der erfzonde ganschelk wordt te niet gedaan en slechts de van nature aan den mensch als physisch wezen eigene concupiscentia overblft1 die echter zelve geen zonde is doch wel aanleiding tot zondigen worden kan4 #d ,de inlving in de gemeenschap der heiligen en in de zichtbare kerk der geloovigen4 ,deze werkingen oefent de doop daardoor uit1 dat onder het uitspreken der bekende formule het woord ,gods of de kracht des ,h4 ,geestes zich op geheimvolle wze met het water verbindt en dit tot een aqua viva et efficax1 tot een uterus maternus van den nieuwen mensch maakt4 ,feitelk worden dan ook door het sacrament des doops wedergeboren niet alleen alle kinderen1 maar ook alle volwassenen1 die aan de zeven praeparationes hebben voldaan en geen obex in den weg stellen4 ,cf4 ,conc4 ,flor4 b ,denzinger n4 #eia4 ,trid4 ,,vi #d4 ,,vii de bapt4 ,,xiv de poenit4 #b1 ,cat4 ,rom4 ,,ii #b4 ,bellarminus1 de sacr4 bapt4 c4 #a-bg4 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 ,i #ada f4 enz41 en voor de leer der ,grieksche kerk1 ,damasc41 de fide orthod4 ,,iv #ad4 ,conf4 orth4 qu4 #ajb4 #ajc4 ,conf4 ,dosith4 decr4 #af4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,conf4 ,i #djj f4 #d4 ,de strd1 die door de ,reformatie tegen de sacramentsleer van ,rome werd aangebonden1 concentreerde zich niet om den doop maar om het avondmaal4 ,de ,duitsche ,hervormers waren zelfs van meening1 dat de doop in het pausdom vr wel ongeschonden was bewaard en namen hem daarom met geringe wziging over4 ,vele ceremonin1 die langzamerhand aan den doop waren toegevoegd1 bleven ook b de ,lutherschen in gebruik1 zooals naamgeving1 kruisteeken1 excorcisme1 peterschap1 handoplegging1 witte kleeding1 zegening enz4 ,voorts leerde ,luther in zne beide ,catechismi en in de ,smalc4 artikelen1 dat het woord der instelling het water van den doop maakte tot een divina1 coelestis1 sancta et salutifera aqua2 wel verwierp h het gevoelen van ,thomas en de ,dominicanen1 die het woord der instelling miskenden en ,god eene virtus spiritualis aan het water lieten mededeelen2 maar h nam toch eene objectieve1 reele vereeniging van het woord en het water aan2 de doop is verbum ,dei cum mersione in aquam1 aqua divino mandato comprehensa et verbo ,dei obsignata2 het water in den doop is1 gelk ,luther het elders in zn ,sermon von der ,taufe uitdrukte1 durch die gttliche ,majestt ganz durchgttet1 gelk het zer door het vuur verhit wordt4 ,latere dogmatici werkten dit uit en leerden1 dat door het woord der instelling de materia coelestis1 d4 i4 tota trinitas of sanguis ,christi of ,spiritus sanctus zich met de materia terrestris1 d4 i4 het water zoo verbond1 dat ,god in1 cum en per aquam baptismi1 non seorsim et actione peculiari sed conjunctim cum aqua baptismi et per eam1 una atque indivisa actione de wedergeboorte werkte4 ,en eindelk liet ,luther in den eersten td de heilzame werking van den doop wel altd afhangen van het geloof1 waarmede de weldaden van den doop werden aangenomen1 maar later legde h hoe langer hoe meer op het objectief karakter van den doop nadruk1 en zeide niet meer1 dat de kinderen geloovigen zn of kunnen zn1 doch liet den kinderdoop alleen rusten op ,gods bevel4 ,de ,lutherschen leerden daarom later1 dat de heilzame werking van den doop b volwassenen wel van het geloof1 althans van eene passiva capacitas afhangt en dus1 indien het geloof aanwezig is1 in obsignatio en confirmatio bestaat2 maar b kinderen werkt de doop de wedergeboorte1 is h medium ordinarium regenerationis et mundationis a peccatis1 echter toch altd zoo1 dat wel de schuld en macht maar niet de geheele smet der zonde wordt weggenomen2 de radix aut fomes peccati blft4 ,cf4 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller #cj4 #dj4 #afc4 #cbj4 #cfa4 #chd4 #dhe4 #gfh4 #ghj4 ,luther b ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #ejg f41 en ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #gdh4 ,melanchton1 ,loc4 de baptismo4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #ajf-agf4 ,hollaz1 ,ex4 theol4 #ajgg-aajc4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #ed4 ,de ,gereformeerden echter verwierpen niet alleen de meeste ceremonin1 die allengs met den doop verbonden waren en keerden tot den eenvoud der ,h4 ,schrift terug4 ,maar z gingen ook uit van de gedachte en trachtten deze vast te houden1 dat de doop voor de geloovigen was ingesteld en dus het geloof niet werkte maar versterkte4 ,daardoor kwamen z b den kinderdoop voor eene dubbele moeilkheid te staan4 ,ten eerste moesten z1 voornamelk tegenover de ,anabaptisten maar dan voorts ook tegenover ,roomschen en ,lutherschen aantoonen1 dat de kinderen der geloovigen ook reeds vr den doop als geloovigen te beschouwen waren en als zoodanig behoorden gedoopt te wezen4 ,en ten andere waren z verplicht een antwoord te geven op de vraag1 waarin b de kinderen de genadewerking des doops bestond1 daar z1 als nog niet tot hun verstand gekomen znde en dus nog niet de fides actualis bezittende1 ook moeilk in dit geloof konden versterkt en bevestigd worden4 ,aan de laatste vraag werd echter gewoonlk weinig aandacht gewd2 men bepaalde er zich in het algemeen toe1 om te zeggen1 dat de doop voor de ouders een bews was1 dat hun zaad in het verbond ,gods was opgenomen1 voor de kinderen later b hun opwassen tot een rken troost en zegen was1 en ook reeds in hun onbewusten staat hun een recht gaf op de goederen van het genadeverbond1 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii #fdh-ffg4 ,de eerste vraag werd echter van den aanvang af zeer verschillend beantwoord4 ,voor het recht van den kinderdoop beriep men zich eenparig op de ,h4 ,schrift1 bepaaldelk op hare leer aangaande het genadeverbond4 ,naar den regel van dat verbond moesten de kinderen en ook de volwassenen beoordeeld worden2 geloof en bekeering geven geen recht op den doop1 maar alleen het verbond4 ,de kinderen1 uit geloovige ouders geboren1 waren geen heidensche kinderen1 lagen niet onder den toorn ,gods1 verkeerden niet onder de macht van ,satan1 zoodat er eerst een exorcisme b hen moest plaats hebben4 ,maar z waren vr den doop reeds kinderen des verbonds2 de doop was daarom ook niet absoluut tot zaligheid noodig1 en aan nooddoop bestond er geen behoefte4 ,zoodra men echter nadacht over wat dit begrepen zn van de kinderen in het genadeverbond inhield1 ging men uiteen4 ,er waren er1 die de eenheid van verkiezing en verbond zoo lang en zoo nauw mogelk wenschten vast te houden2 z beweerden daarom1 dat alle kinderen1 uit geloovige ouders geboren1 naar het oordeel der liefde voor wedergeboren gehouden moesten worden1 totdat z in leer of leven duidelk het tegendeel openbaarden1 of dat althans de uitverkoren kinderkens in den regel reeds vr den doop of zelfs reeds vr de geboorte door ,gods ,geest waren wedergeboren1 a ,lasco1 ,ursinus1 ,acronius1 ,voetius1 ,witsius e4 a4 ,maar anderen1 lettend op de bezwaren der practk1 die zoo dikwerf leert1 dat gedoopte kinderen opgroeien1 zonder eenig teeken van geestelk leven te toonen1 durfden van deze wedergeboorte vr den doop geen regel maken4 ,z erkenden wel allen zonder uitzondering1 dat ,gods genade niet aan de middelen gebonden is en ook in het hart van jonge kinderen de wedergeboorte kan werken1 maar z lieten in het midden1 of die wedergeboorte b de uitverkoren kinderkens vr of onder of ook1 soms zelfs vele jaren1 na den doop plaats heeft1 ,calvn1 ,beza1 ,zanchius1 ,bucanus1 ,walaeus1 ,amesius1 ,heidegger1 ,turretinus e4 a4 ,deze voorstelling kreeg de overhand1 toen de kerk door verwaarloozing der tucht tot verval kwam4 ,verkiezing en kerk1 in- en uitwendige zde des verbonds1 vroeger zooveel mogelk verbonden maar sedert ,gomarus hoe langer hoe meer onderscheiden1 vielen steeds verder uit elkaar2 in de ecclesia vormde zich eene ecclesiola4 ,de doop werd daarom allengs geheel van de wedergeboorte losgemaakt1 en1 wl men hem toch voor de kinderen wilde handhaven1 opgevat en gerechtvaardigd als een sacrament der kerk en onderpand van het zaad der geloovigen in het algemeen1 of als eene bevestiging van de objectieve1 conditioneele belofte des evangelies1 of als bews van gemeenschap aan het uitwendig genadeverbond1 of als waarborg van eene verliesbare1 met de zaligheid niet onverbrekelk verbondene1 en later door persoonlk geloof te bevestigen wedergeboorte1 of als een opvoedingsmiddel1 dat de gedoopten op later leeftd tot oprechte bekeering aanspoort4 ,cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djh sq4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii #faa-fah4 ,g4 ,kramer1 ,het verband van doop en wedergeboorte1 ,breukelen #ahig4 ,de strd ontbrandde daarb telkens weer op het punt van het doopsformulier4 ,sommigen verstonden de uitdrukking3 in ,christus geheiligd zn1 van de inwendige vernieuwing door den ,h4 ,geest en hadden daarom bezwaar1 om deze vraag van het doopsformulier voor te leggen aan ouders1 die hun kind nog wel ten doop presenteerden maar overigens om ,god noch zn gebod zich bekommerden2 onder pietistischen invloed hechtten z aan de uitwendige doopshandeling hoe langer hoe minder waarde1 drongen op persoonlke bekeering aan en trokken zich in den engen kring der gezelschappen terug1 ,lodenstein1 ,gentman1 ,koelman1 ,brakonier1 van de ,putt1 ,kelderman1 ,vos e4 a4 b ,proost1 ,jod4 van ,lodenstein #ahhj bl4 #afj4 #bbi4 ,ypey en ,dermout1 ,gesch4 der ,n4 ,h4 ,kerk ,,iii #bfa-bfc4 ,ypey1 ,gesch4 der ,chr4 ,kerk in de achttiende ,eeuw ,,vi #afd4 ,m4 ,vitringa ,,vii #ajh4 #aae sq4 ,moor ,v #dhi4 ,anderen verstonden de uitdrukking in objectieven1 verbondmatigen zin1 zagen in den doop niets meer dan een teeken van het uitwendig verbond1 waarop een historisch geloof en een onergerlk leven voldoende recht gaven1 ,ostervald1 ,comp4 ,theol4 ,,ii #f1 #d1 #d4 ,vernet1 ,christ4 ,onderw4 #cjj4 en vooral ,janssonius en van ,eerde tegen ,appelius1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,vi #dbf sq4 #dih sq4 ,,vii #abe sq4 ,zoo werd in de ,gereformeerde kerken zelve de doop schier geheel van zne waarde beroofd en feitelk die doopsleer ingevoerd1 welke in de eeuw der ,hervorming reeds door ,socinianen en ,anabaptisten en later door ,remonstranten en ,rationalisten gehuldigd werd4 ,dezen komen toch b alle onderling verschil daarin overeen1 dat de doop niet als zegel der genade van ,gods zde maar in de eerste plaats als beldenisacte van 's menschen zde waarde heeft4 ,de doop werkt niets en geeft niets1 maar is alleen een symbool van den overgang uit het ,joden- en ,heidendom tot het ,christendom1 een teeken van geloof en bekeering1 een belofte van gehoorzaamheid en daarom f in het geheel niet door ,christus als een blvend sacrament ingesteld f in elk geval voor kinderen hoogstens geoorloofd en nuttig1 doch niet noodzakelk en geboden2 de ,kwakers gingen zelfs zoo ver1 dat z den waterdoop geheel verwierpen en alleen den doop des ,geestes erkenden1 en de ,rationalisten streden erover1 of de doop1 die toch niet meer dan een plechtig zinnebeeld was1 niet beter kon worden afgeschaft1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,vii #big-dae4 ,strauss1 ,dogm4 ,,ii #edi-eeh4 ,wegscheider1 ,instit #aga4 #agb4 ,kant1 ,religion ed4 ,rosenkranz #bcc4 ,het moderne ,protestantisme staat nog op dit standpunt en maakt den doop facultatief1 ,scholten1 ,initia #bdg1 ,ehlers1 ,das ,n4 ,t4 und die ,taufe1 ,giessen #ahij2 en b vele anderen werkt de geringschatting van het sacrament daarin na1 dat het zwaartepunt uit den doop in de later volgende1 steeds plechtiger ingerichte aanneming en bevestiging van leden verlegd wordt4 ,maar daartegenover werd in deze eeuw van verschillende zden weer eene poging beproefd1 om het objectief karakter van den doop te handhaven4 ,schleiermacher zag in den doop wel allereerst eene handeling der kerk1 waardoor z den geloovige in hare gemeenschap opneemt1 maar dan vervolgens daarin tegelk eene opneming in de levensgemeenschap met ,christus1 ,chr4 ,gl4 #acf-ach1 cf4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 #aga4 ,lipsius1 ,dogm4 #hdf4 ,anderen plaatsten weder de genadedaad ,gods in het sacrament op den voorgrond en leerden1 dat de doop geen wedergeboorte onderstelt maar toch de kracht der wedergeboorte of deze zelve verleent1 een aanknooping is van den liefdeband van ,christus' zde en den grondslag legt voor alle latere1 echter dan slechts in den weg des geloofs te verkrgene weldaden1 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #b1 #hc f4 ,kahnis1 ,luth4 ,dogm4 ,,ii #ccc4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #hcb4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #bff f4 ,althaus1 ,die ,heilsbedeutung der ,taufe im ,n4 ,t4 ,gtersloh #ahih4 ,h4 ,cremer1 ,wesen und ,wirkung der ,taufgnade1 ib4 #ahii4 ,w4 ,schmidt1 ,dogm4 ,,ii #dfa4 ,oosterzee1 ,dogm4 #ach #iv4 ,vele ,lutheranen keerden zelfs tot de oude leer terug1 dat de ,h4 ,geest in en door het water des doops de wedergeboorte werkt en lieten deze niet alleen in eene geestelke vernieuwing maar ook in de inplanting van eene hemelsche lichaamlkheid bestaan1 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bcc4 ,martensen1 ,dogm4 #cih f4 ,hfling1 ,das ,sakrament der ,taufe ,i #ag f4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,,ii #big f4 ,in ,engeland trad het ,tractarianisme op met de leer van een baptismal regeneration1 daarin bestaande1 dat de kinderen door den doop zoo werden vernieuwd1 dat z later zelfstandig de genade door het geloof konden aannemen1 ,newman1 ,lectures on ,justification #ahch1 ,waterland1 ,works1 ,oxford #ahdc ,,iv #dbe-deh cf4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #eia-fjd en ,cunningham1 ,historical ,theol4 ,,ii #acc-adb4 ,ryle1 ,knots untied1 #aath ed4 ,london ,hunt #ahhf p4 #aje-aif4 ,hier te lande trachtte ,dr4 ,kuyper het objectief karakter van den doop te handhaven1 door er eene bzondere genade aan toe te kennen4 ,deze bestaat niet in de wedergeboorte1 welke b den doop ondersteld wordt en dus niet meer behoeft geschonken te worden1 maar in eene bzondere1 anders niet te verkrgen weldaad1 n4l4 in de inlving in het lichaam van ,christus1 of liever in de inplanting in ons geloof van de hebbelkheid of den drang1 om niet op onszelf te staan1 maar om ons n te voelen met heel het lichaam van ,christus1 ,heraut #fdfv4 #e4 ,de meeste kerken kennen tegenwoordig den doop bna niet anders dan als kinderdoop4 ,behalve op het gebied der zending en in de baptistische genootschappen komt de doop van volwassenen niet anders dan als uitzondering voor4 ,toch is in de ,schrift het omgekeerde het geval2 van den kinderdoop spreekt z nergens met zoovele woorden1 altd gaat z van den bejaardendoop uit2 en ook de christelke confessies en theologen zn haar daarin altd in zooverre gevolgd1 als z van den doop van volwassenen hun uitgangspunt namen en daarna eerst tot den kinderdoop overgingen4 ,deze doop werd nu op ,gods bevel door ,johannes en daarna door ,jezus ingesteld1 omdat de gansche wereld voor ,god verdoemelk was4 ,dat gold niet alleen van de ,heidenen1 maar ook van de ,joden1 die immers hunne eigene gerechtigheid zochten op te richten uit de werken der wet en daarom niet kwamen tot de wet der rechtvaardigheid1 ,rom4 #i3ca4 ,reeds de profeten verkondigden toch1 dat ,god1 die getrouw is en zns verbonds gedenkt1 in de toekomst aan ,israel bekeering en leven1 een nieuw hart en een nieuwen geest zou geven1 alle zonden hun vergeven1 zn ,geest op hen uitstorten1 rein water op hen sprengen en van alle onreinigheden hen reinigen zou1 ,hos4 #f3b1 ,joel #b3bh1 #bi1 ,mich4 #g3ah-bj1 ,jes4 #a3af1 #djv41 ,jer #ca3ca-cd1 #cc3h1 ,ezech4 #aa3ag-bj1 #cf3be-bh1 #cg3a-ad1 #ci3bi1 ,zach4 #ac3a enz4 ,wedergeboorte1 bekeering1 geloof was noodig1 zoo voor ,israel als de ,heidenen1 om in te gaan in het koninkrk der hemelen en aan zne goederen deel te krgen4 ,johannes en ,jezus traden met die prediking op1 en wie haar aannamen1 werden gedoopt4 ,aan den doop ging dus de aanbieding en de aanneming van het woord des evangelies vooraf4 ,de ,schrift laat er niet den minsten twfel over bestaan1 dat de doop uitsluitend voor geloovigen ingesteld is4 ,er worden geen andere personen gedoopt1 dan die beldenis doen van hunne zonden en bews geven van bekeering en geloof1 ,mt4 #c3b1 #f1 ,hd4 #b3cg1 #ch1 #h3ab1 #cg1 #ah3h2 de doop heet daarom een doop der bekeering1 opdat men in dien weg de vergeving der zonden erlange1 ,mk4 #a3d1 ,hd4 #ac3bd2 in ,mt4 #bh3ai duiden de beide participia en wel den weg aan1 waarin het volbracht moet worden1 maar het doopen in den naam des ,vaders1 des ,zoons en des ,h4 ,geestes onderstelt juist de voorafgaande prediking van en het geloof in dien naam1 gelk dit ,mk4 #af3ae1 #af ook duidelk uitgesproken wordt en in ,joh4 #d3a het discipelen maken aan het doopen voorafgaat2 het zn kinderen ,gods door het geloof in ,christus ,jezus1 die door den doop ,christus hebben aangedaan1 ,gal4 #c3bf1 #bg4 ,zoolang er van den doop der volwassenen sprake is1 bestaat er hierover tusschen de christelke kerken geen verschil2 geen enkele kerk doopt een volwassene zonder voorafgaand onderricht in de waarheid1 zonder te voren afgelegde beldenis des geloofs4 ,zelfs ,rome erkent1 dat in den volwassene de zeven praeparationes aan den doop moeten voorafgaan1 en maakt niet de objectieve geldigheid maar toch de subjectieve werking van eene intentio virtualis als conditio sine qua non in den ontvanger afhankelk1 ,trid4 ,,vi c4 #e4 #g4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #cj4 #dd4 ,maar ,rome heeft hoe langer hoe meer deze subjectieve voorwaarden in den ontvanger verzwakt1 en het zwaartepunt uit het woord en het geloof in het sacrament verlegd2 dit sacrament toch werkt ex opere operato1 zonder in den ontvanger iets anders te eischen dan een negatief obicem non ponere2 evenals de zonden1 worden de weldaden der genade door ,rome eindeloos gesplitst1 in stukjes en beetjes hier en hiernamaals uitgedeeld2 het is altd hetzelfde denkbeeld van hierarchie1 dat hier in de leer der genade1 evenals overal elders1 zn invloed gevoelen doet4 ,daarom leert ,rome dan ook1 dat prediking en geloof slechts praeparatoire beteekenis hebben2 de eigenlke1 heiligmakende1 bovennatuurlke genade wordt alleen medegedeeld door het sacrament van den doop1 dat daarom1 behalve in enkele gevallen1 waarin het door den baptismus sanguinis of flaminis vervangen wordt1 voor alle menschen1 volwassenen en kinderen1 ter zaligheid volstrekt noodzakelk is4 ,de ,reformatie heeft daartegenover dit ,schriftuurlk beginsel gesteld1 dat het sacrament geen enkele weldaad meedeelt of meedeelen kan1 welke de geloovige niet reeds bezit door zn vertrouwen op het woord ,gods4 ,het geloof alleen1 afgedacht van alle sacrament1 stelt in het bezit en genot van alle weldaden des heils4 ,indien nu de doop dit geloof onderstelt1 blft er geen enkele weldaad meer over1 die door den doop nog aan den geloovige zou kunnen medegedeeld worden4 ,de doop kan niet anders dan de weldaden1 die door het geloof ontvangen zn1 beteekenen en verzegelen en daardoor het geloof versterken1 ,ned4 ,gel4 art4 #cc4 #cd4 ,heid4 ,cat4 qu4 #fi4 ,ook de ,lutherschen stemmen dit toe voor den doop der volwassenen1 die vooraf wedergeboren zn en beldenis deden van hun geloof2 evenals het geloof en de gave des ,h4 ,geestes door de prediking des woords in de wedergeborenen vermeerderd wordt1 ita quoqae idem fit per baptismum1 quin et baptismus donum regenerationis in illis efficaciter obsignat1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #abc4 ,quenstedt ,,iv #ade4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #djj4 #djg4 ,er is hier een ,protestantsch beginsel mede gemoeid2 wie aan den doop eene mededeeling van genade toeschrft1 welke door het woord en het geloof niet verkregen kan worden1 zet voor de ,roomsche sacramentsleer de deur open4 ,de forma des doops bestaat in een door ,god gelegd verband tusschen een zichtbaar teeken en een onzichtbaar geestelk goed4 ,als teeken doet het water dienst1 ,mt4 #c3f1 ,hd4 #h3cf1 dat niet toevallig of willekeurig maar om zne treffende overeenkomst met de beteekende zaak gekozen is4 ,wat het onreine1 vervuilende en verstikkende stof is voor het lichaam1 dat is de zonde voor de ziel2 en gelk water de onreinheid des lichaams afwascht1 zoo reinigt het bloed van ,christus van alle zonden4 ,schier b alle volken en in alle godsdiensten heeft daarom het water eene rke1 symbolische beteekenis2 dienst doende b allerlei wasschingen1 schaduwde het de geestelke reiniging af1 welke ieder mensch behoeft1 om te verkeeren in de gemeenschap met ,god2 in den ,oudtest4 eeredienst nam het water eene breede plaats in1 ,ex4 #cj3ah-bj1 #dj3cj1 ,lev4 #f3bh1 #h3f1 #aa3cb1 #ae3ab1 ,num4 #h3g1 #ai3gv4 enz41 en de profeten stelden de geestelke reiniging van het volk als eene besprenging met water voor1 ,ezech4 #cf3be1 #cg3bc1 ,zach4 #ac3a4 ,uit zichzelf en van nature1 d4 i4 krachtens den aard1 dien ,god er b de schepping aan gaf1 is het water dus uitnemend geschikt1 om in den doop de afwassching der zonden en de geestelke vernieuwing af te beelden en te verzekeren4 ,daarom is het ook niet noodig1 gelk ,rome beweert1 dat het doopwater te voren op ,paasch- of ,pinkster-,zaterdag gewd en met olie gemengd z1 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #dg4 ,veel minder mag met de ,paulicianen het gebruik van het water nagelaten worden1 wl ,christus het levende water is1 of met andere secten de doop door inbranding van een merkteeken of door geeseling ten bloede toe vervangen worden1 ,moor ,v #dji-daa4 ,zelfs is het overbodig1 om met ,beza en anderen toe te geven1 dat1 als water ontbreekt eene andere vloeistof gebruikt mag worden1 want zulk een geval is zoo goed als onmogelk1 ,m4 ,vitringa ,,vii #ad4 ,in den eersten td bestond de handeling van het doopen daarin1 dat de doopeling in het water ondergedompeld en na een oogenblik daaruit weer opgetrokken werd4 ,het grieksche woord wst daar reeds op1 want het beteekent letterlk doopen1 indoopen1 ,joh4 #ac3bf1 en geeft ook dan1 wanneer het in ruimer zin voor wasschen1 ,mt4 #ae3b1 ,mk4 #g3d1 ,luk4 #aa3ch1 ,hebr4 #i3aj of overdrachtelk1 ,mt4 #c3aa1 #bj3bb1 ,hd4 #a3e enz4 wordt gebezigd1 zulk eene handeling te kennen1 waarb de persoon of zaak1 die gedoopt wordt1 geheel en al wordt ondergedompeld en gereinigd4 ,voorts toonen de gevallen1 welke de ,schrift verhaalt1 duidelk aan1 dat de doop in den apostolischen td b wze van onderdompeling plaats had1 ,mt4 #c3f1 ,joh4 #c3bc1 ,hd4 #h3ch4 ,en eindelk is de phraseologia sacramentalis geheel en al op deze wze van doopsbediening gebouwd1 ,rom4 #f3c1 #d1 ,gal4 #c3bg1 ,col4 #b3ab4 ,eeuwenlang is de immersio dan ook in de christelke kerk in gebruik gebleven2 de ,grieksche kerk houdt er nog aan vast1 besprenging 7adspersio7 of liever begieting 7infusio7 kwam in oude tden alleen voor1 als er geen water genoeg was1 ,didache c4 #g1 of als kranken op hun leger gedoopt moesten worden 7baptismus clinicorum72 ,cyprianus1 ,ep4 #fi1 #ab1 verdedigde in dit laatste geval de adspersio of perfusio met beroep op ,ezech4 #cf3be1 maar overigens spreken de kerkvaders altd van den doop als van eene onderdompeling in het water1 ,suicerus1 s4 v4 4 ,paus ,stephanus ,,ii stond in #ged den doop per infusionem in geval van noodzakelkheid b kinderen en kranken toe1 maar een concilie van het jaar #haf schreef nog aan de priesters voor1 ut non effundant aquam super capita infantium sed semper mergantur in lavacro4 ,thomas zeide1 tutius est baptizare per immersionem1 quia hoc habet usus communis1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ff art4 #g4 ,het ,concilie van ,ravenna #acaa liet de keuze tusschen immersio en superfusio vr4 ,tot de #ac;e eeuw toe komt dus in het ,westen de indompeling nog naast de besprenging voor2 dan echter wordt de laatste hoe langer hoe meer algemeen4 ,als in het gekerstend ,europa de bejaardendoop uitzondering en de kinderdoop regel werd1 kwam er niet uit dogmatische maar uit hyginische overwegingen ook verandering in de wze van doopsbediening2 kinderen waren in zekeren zin allen in infirmitate positi4 ,de ,hervormers sloten zich b dit gebruik aan2 ,luther gaf aan onderdompeling de voorkeur1 ,calvn hield de vraag voor een adiaphoron1 maar de ,anabaptisten maakten er een beginsel van en keerden daarom tot de immersio terug4 ,en dit is het1 wat alleen bestreden dient te worden4 ,er is geen twfel aan1 of de onderdompeling was oudtds algemeen in gebruik1 is nog geoorloofd en doet de rke beteekenis van den doop ook beter dan de besprenging uitkomen4 ,maar er is hier geen beginsel van te maken4 ,want #a het water is niet het bloed van ,christus zelf en bewerkt niet zelf de afwassching der zonden1 maar is daarvan een teeken en zegel2 zoo kan het b den doop dus niet aankomen op de hoeveelheid waters1 die op den doopeling uitgestort of in welke h gedompeld wordt4 #b ,de geestelke weldaad1 die door den doop wordt afgebeeld1 wordt niet alleen eene afwassching der zonden maar ook eene besprenging met rein water en met het bloed van ,christus genoemd1 ,ezech4 #cf3be1 ,hebr4 #ab3bd1 #a ,petr4 #a3b1 cf4 ,ex4 #bd3f1 #bi3af1 #bj4 #c ,schoon de onderdompeling eeuwenlang in gebruik bleef1 werd toch van de oudste tden af in gevallen van noodzakelkheid de besprenging geoorloofd geacht2 nooit dacht de christelke kerk eraan1 om den doop als ongeldig te beschouwen1 alleen omdat h b wze van besprenging was toegediend2 en de voorstanders der onderdompeling deinzen meestal in de practk zelven voor deze consequentie terug4 #d ,hoewel1 in weerwil van de van oude tden af gebruikelke immersio triplex1 ,did4 c4 #g1 met ,gregorius ,m4 is vast te houden3 utrum unica an trina ablutio fiat1 nihil referre existimandum est1 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #ad1 toch mag de besprenging niet in zoo geringe mate geschieden1 dat alle denkbeeld van afwassching teloor gaat4 ,evenals het avondmaal1 hoe ook ingekrompen1 een maaltd blven moet1 behoort ook in de besprenging met het doopwater de symboliek der afwassching behouden te worden4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae1 #ai4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #fhc-fid4 ,moor ,v #dac-dba4 ,m4 ,vitringa ,,vii #af-cj4 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,i #df-fj4 ,de ,hoop ,scheffer1 ,overzicht der gesch4 van den doop b onderdompeling1 ,amst4 #ahhb4 #f4 ,dit water wordt tot een sacrament door het woord der instelling4 ,in de ,schrift wordt de doop nu eens omschreven als een doop in den naam van ,christus1 ,hd4 #b3ch1 #h3af1 #aj3dh1 #ai3e cf4 ,rom4 #f3c1 #a ,cor4 #a3ac-ae1 #f3aa1 ,gal4 #c3bg en dan weer als een doop in den naam des ,vaders1 des ,zoons en des ,h4 ,geestes1 ,mt4 #bh3ai4 ,deze uitdrukkingen bedoelen niet1 eene formule aan de hand te geven1 welke b den doop moet uitgesproken worden1 maar z beschrven het wezen van den christelken doop2 deze moet zn een doop in den naam van ,christus en dus in den naam van ,god ,drieenig4 ,dat z niet als eene formule bedoeld zn1 blkt daaruit1 dat b besndenis en pascha1 b den doop van ,johannes en b het avondmaal van zulk eene formule geen sprake is4 ,maar zeker werd er b het bedienen en ontvangen van den doop reeds van den aanvang af het een of ander gesproken2 er werd beldenis van zonden4 ,mt4 #c3f1 en van het geloof in ,christus1 ,hd4 #h3cg1 afgelegd1 cf4 #a ,tim4 #f3ab4 ,daarvoor kwam spoedig uit den aard der zaak eene vaststaande formule in gebruik1 die aan de instellingswoorden in ,mt4 #bh3ai werd ontleend4 ,de ,didache spreekt van de ,christenen als 1 #i3e maar kent toch reeds de trinitarische formule1 #g1 #a4 #c1 cf4 ,justinus1 ,apol4 ,i #fa4 ,hoewel nu een doop in den naam van ,christus of met de beldenis1 dat ,jezus ,christus de ,zone ,gods is1 ,hd4 #h3cg in den eersten td volkomen voldoende was1 moest toch later1 toen allerlei ketteren opkwamen1 juist tot handhaving van het christelk karakter van den doop de trinitarische formule hoe langer hoe meer als noodzakelk beschouwd worden1 cf4 ,cypr4 ,ep4 #gc1 #af-ah en andere kerkvaders b ,suicerus s4 v4 4 ,maar ook deze trinitarische formule luidt in de verschillende kerken niet gelk4 ,de ,grieksche kerk bedient zich van de woorden3 --1 --1 --1 4 ,hoewel de ,latnsche kerk den alzoo bedienden doop erkent1 bezigt z zelve toch de formule3 ego te baptizo in nomine ,patris et ,filii et ,spiritus ,sancti1 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #aj4 #aa1 en de ,protestantsche kerken namen gewoonlk deze over4 ,de ,syrische en ,armenische kerken hebben weer eene formule1 die zoowel van de ,grieksche als van de ,latnsche afwkt1 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,i #dd4 ,alles bewst1 dat de geldigheid van den doop op zichzelf niet afhangt van de letterlke woorden1 die daarb door den bedienaar gesproken zn4 ,de trinitarische formule is alleen noodig geworden1 om ketter te weren1 om waarborg te geven1 dat de doop1 die bediend werd1 de ware1 christelke doop is1 en om gewenschte vastheid te brengen in het liturgisch gebruik4 ,daarb is het nog van belang op te merken1 dat de trinitarische doopsformule geen magische kracht bezit1 om het water in het bloed van ,christus te veranderen4 ,de ,gereformeerden ontkennen dit niet alleen1 maar ook de ,grieksche1 ,roomsche en ,luthersche kerk spreken b den doop anders dan b het avondmaal4 ,b dit laatste sacrament valt op de recitatio van de woorden der instelling1 op hun consecratorische kracht1 en op de daardoor teweeggebrachte trans- of consubstantiatie de nadruk4 ,maar al spreekt men b den doop ook van eene divina virtus1 die aan het water medegedeeld is1 van aqua vivida1 sancta1 divina1 van eene regeneratio per aquam in verbo1 zoo zegt toch zelfs de ,catech4 ,rom41 dat de instellingswoorden klaar en duidelk1 tot onderws voor het volk1 moeten uitgesproken worden1 ,,ii #b1 #aj1 en ontkent1 dat er b den doop eene transsubstantiatie1 eene verandering van het water in het bloed van ,christus plaats heeft1 ,,ii #d1 #i4 ,de unio sacramentalis is hier dus eene andere dan b het avondmaal4 ,zeker blft er ook dan nog verschil4 ,roomschen en ,lutherschen denken zich de werking des ,h4 ,geestes b den doop als heengaande per aquam4 ,de ,gereformeerden verwerpen deze locale1 physische vereeniging en nemen in plaats daarvan een verband aan1 gelk aan dat b het woord4 ,evenals de ,h4 ,geest wel werkt cum verbo maar zne kracht en werking niet besluit binnen het woord1 zoo is het ook b het water van den doop4 ,in ,ef4 #e3bf zn de woorden niet1 gelk de ,lutherschen willen1 eene nadere bepaling van of 1 want dan hadden z het artikel vr zich vereischt3 of 4 ,maar z behooren b 3 ,christus heiligde zne gemeente door het woord des evangelies1 terwl ,h ze reinigde door het bad des waters4 ,paulus onderscheidt hier juist de werking van ,christus door het woord van die door het water1 evenals dat ook geschiedt in ,hebr4 #aj3bb en #a ,petr4 #c3ba4 ,niet de dienaar en niet het water1 maar ,christus heiligt en geeft de beteekende zaak1 ,mt4 #c3aa1 #a ,cor4 #f3aa1 ,hebr4 #i3ad1 #a ,joh4 #a3g4 ,als het water des doops de wedergeboorte bewerkte1 had ,paulus in #a ,cor4 #a3ad niet kunnen zeggen1 dat ,christus hem niet zond1 om te doopen1 maar om het evangelie te verkondigen4 ,doch hoezeer er verschil is over de wze1 waarop teeken en beteekende zaak in den doop verbonden zn1 er is overeenstemming ten aanzien van de realiteit dier verbinding4 ,ook de ,gereformeerde kerk beldt1 dat ,christus in den doop aan een iegelk1 die hem in den geloove ontvangt1 toezegt en verzekert1 dat h zoo zekerlk met ,zn bloed en ,geest van de onreinheid der ziel is gewasschen1 als h uitwendig met het water1 hetwelk de onzuiverheid des lichaams pleegt weg te nemen1 gewasschen is1 ,heid4 ,catech4 #fi4 ,ook over de weldaden1 die in den doop aan de volwassen geloovigen geschonken worden1 bestaat er in hoofdzaak overeenstemming4 ,z zn alle begrepen in de gemeenschap met den drieenigen ,god1 in welke de geloovige door den doop wordt ingelfd1 ,mt4 #bh3ai4 ,de ,vader betuigt ons in den doop1 dat ,h met ons een eeuwig verbond der genade opricht1 en ons tot zne kinderen en erfgenamen aanneemt1 ,gen4 #ag3g1 #aj1 ,hd4 #b3ci4 ,de ,zoon verzegelt ons1 dat ,h ons wascht in zn bloed en ons inlft in de gemeenschap zns doods en zner wederopstanding1 ,rom4 #f3c1 ,gal4 #c3bg4 ,de ,h4 ,geest verzegelt ons1 dat ,h in ons woont en ons tot lidmaten van ,christus heiligt1 #a ,cor4 #f3aa1 #ab3ac1 ,tit4 #c3e4 ,nader uitgewerkt1 zn deze weldaden3 #a de rechtvaardigmaking of de vergeving der zonden1 ,mk4 #a3d1 ,hd4 #b3ch1 #bb3af1 #a ,petr4 #c3ba1 ,hebr4 #aj3bb4 ,doedes meent1 dat deze weldaad niet b den doop maar eerst b het avondmaal in aanmerking komt1 wl de doop een doop der bekeering tot vergeving der zonden wordt genoemd1 ,leer der ,zaligheid #cbf4 ,maar deze opvatting wordt door ,hd4 #bb3af1 #a ,petr4 #c3ba1 ,hebr4 #aj3bb duidelk weersproken2 de bekeering is wel de weg1 waarlangs de door ,christus verworven vergeving in ons bezit en genot komt1 maar de doop is juist van die in den weg van bekeering verkregen vergeving bews en onderpand2 immers gaat de beldenis der zonden en het rechtvaardigend geloof aan den doop vooraf4 ,in den doop worden daarom ook alle zonden met al haar schuld en straf vergeven1 niet alleen de verledene maar ook de tegenwoordige en toekomstige1 want de rechtvaardigmaking is eene juridische daad1 eene verandering van staat en daarom in eens1 volkomen en voorgoed tot stand gebracht1 cf4 ,,iii #edh4 #b ,de wedergeboorte1 bekeering1 afsterving van den ouden en opstanding van den nieuwen mensch door gemeenschap aan den dood en de opstanding van ,christus1 ,mk4 #a3d1 ,rom4 #f3b-aj1 #a ,cor4 #f3aa1 ,ef4 #e3bf1 ,col4 #b3ab4 ,volgens ,rome wordt in den doop diezelfde genade teruggeschonken1 welke ,adam als donum superadditum ontving maar door de zonde verloor4 ,evenals nu in ,adam als homo naturalis ook vr den val de concupiscentia woonde1 die door het donum superadditum beteugeld werd1 zoo is dit b den gedoopte het geval4 ,de concupiscentia blft in hem1 maar deze is op zichzelve geen zonde en den mensch als bestaande uit vleesch en geest1 van nature eigen4 ,alleen kan ze gemakkelk aanleiding tot zonde worden1 als de mensch1 in plaats van door de bovennatuurlke genade zich te laten leiden1 naar haar luistert en haar inwilligt4 ,doch afgedacht van dit gevaar1 dat den gedoopte altd blft dreigen1 is h door de genade1 die h in den doop ontvangt1 niet alleen van alle schuld maar ook van alle smet der zonde bevrd4 ,daartegenover sprak de ,ned4 ,geloofsbel4 art4 #ae uit3 de erfzonde is ook zelfs door den doop niet ganschelk te niet gedaan noch geheel uitgeroeid 7oorspr4 in den ,walschen tekst van #aefa3 et n'est pas aboli mesme par le baptesme1 door de synode van #aeff vermeerderd met de woorden3 ou desracin du tout74 ,hoewel velen met ,doedes1 ,ned4 ,gel4 #agc deze woorden afkeuren1 zn z toch volkomen correct en met de ,h4 ,schrift in overeenstemming4 ,immers leert deze in de boven aangehaalde plaatsen zeer duidelk1 dat de doop1 wel te verstaan als teeken en zegel1 den mensch wederbaart en vernieuwt1 de kracht der erfzonde in hem breekt1 hem in nieuwigheid des levens doet wandelen1 doch zoo1 dat de zonde nog altd in zn vleesch blft wonen en hem tegen zn wil onder haar wet gevangen neemt4 ,de erfsmet wordt dus wel ten deele en in beginsel maar niet ganschelk door den doop als sacrament te niet gedaan2 ofschoon z den geloovige niet meer verdoemt1 blft z toch nog in hem tot aan den dood toe eene onzalige fontein van allerlei zonde4 #c de gemeenschap1 niet alleen met ,christus zelven1 maar ook met de gemeente1 die zn lichaam is4 ,de gedoopte wordt behouden van het verkeerd geslacht1 afgezonderd van de wereld1 ,hd4 #b3dj1 #da1 tot een discipel van ,jezus gemaakt1 ,mt4 #bh3ai1 ,joh4 #d3a1 in zne gemeente ingelfd1 #a ,cor4 #ab3ac1 en dus ook tot een wandel in oprechtheid1 ,gen4 #ag3a1 en in nieuwigheid des levens1 ,rom4 #f1 tot beldenis van ,gods naam en tot onderhouding van ,jezus' geboden verplicht1 ,mt4 #bh3ai4 ,al deze weldaden zn den gedoopte reeds geschonken vr den doop in het woord des evangelies2 ze zn znerzds aangenomen door het geloof2 maar nu worden z hem in den doop nog beteekend en verzegeld4 ,het mag dus niet zoo voorgesteld1 alsof in het geloof vr den doop slechts enkele of in elk geval niet alle weldaden werden geschonken1 en dat de ontbrekende dan nog in den doop worden verleend4 ,want het woord bevat alle beloften en het geloof neemt ze alle aan4 ,er is geen enkele genade1 die niet door het woord en alleen door het sacrament wordt uitgedeeld4 ,ook de inlving in het lichaam van ,christus geschiedt door het geloof en ontvangt in den doop haar teeken en zegel4 ,de doopsgenade bestaat en kan naar ,schrift en ,ger4 beldenis nergens anders in bestaan dan in declaratio en confirmatio1 ,heid1 ,catech4 #ff4 #fi4 ,cf4 voorts ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae4 ,martyr1 ,loci ,comm4 p4 #dce4 ,polanus1 ,synt4 p4 #die4 ,bullinger1 ,huysboek #afab fol4 #bed4 ,ursinus1 ,explic4 ,cat4 qu4 #fi sq4 enz4 #g4 ,tot zoover is er tusschen de christelke kerken in hoofdzaak overeenstemming in de leer des doops4 ,maar allerlei verschil openbaart zich1 zoodra de kinderdoop ter sprake komt4 ,van het begin zner invoering af tot op den huidigen dag toe wordt deze door een aanzienlk deel der ,christenheid verworpen1 vooral op deze twee gronden1 dat h in de ,schrift niet voorkomt en naar zne oorspronkelke instelling altd geloof en bekeering onderstelt1 welke in kinderen niet vallen of in elk geval niet geopenbaard en onderkend kunnen worden1 cf4 ,william ,wall1 ,the history of ,infant ,baptism41 #d vol4 new ed4 ,oxford #ahcf4 ,a4 ,h4 ,newman1 ,a history of ,antipaedobaptism from the rise of ,paedobaptism4 to ,a4 ,d4 #afji4 ,philad4 ,american ,baptist ,publication ,society #ahig4 ,strong1 ,syst4 ,theol4 #ecd-ech4 ,inderdaad ontbreekt ook tot den td van ,tertullianus toe alle rechtstreeksch en stellig getuigenis1 dat de doop aan kinderen der geloovigen bediend werd4 ,maar uit dit stilzwgen mag toch niet te veel worden afgeleid4 ,het spreekt vanzelf1 dat in de eerste en tweede eeuw1 toen de christelke kerk zich snel in de wereld uitbreidde1 de proselietendoop veel meer de aandacht trok dan de kinderdoop4 ,eerst was de bejaardendoop de gewone1 telkens voorkomende doop2 daarnaast kwam toen langzamerhand de kinderdoop op2 en eindelk1 toen de kerk gevestigd en het eene na het andere volk gekerstend was1 werd de kinderdoop regel en de proselietendoop1 behalve in ,heidenlanden1 uitzondering4 ,als ,tertullianus dan ook voor het eerst van den kinderdoop gewag maakt1 de bapt4 #ah1 bestrdt h hem wel is waar1 maar niet op grond daarvan1 dat h eene nieuwigheid is en in den apostolischen td niet gebruikelk1 maar omdat zne overtuiging in het algemeen deze is1 dat cunctatio baptismi utilior est4 ,si qui pondus intelligant baptismi1 magis timebunt consecutionem quam dilationem4 ,in deze overtuiging stond ,tertullianus niet alleen4 ,zoolang het ,christendom zich nog in de dorpen1 steden en landen1 waar het gevestigd was1 onder ,heidenen uitbreiden kon en er dus altd nog overgangen plaats hadden1 waren velen van meening1 dat men niet beter doen kon dan den doop zoo lang mogelk uit te stellen1 omdat men anders gevaar liep1 om later weer in zonden te vallen en de in den doop ontvangen genade te verliezen4 ,maar ,tertullianus was de eenige1 die deze beschouwing ook b de kinderen der geloovigen wilde laten gelden4 ,de kerk1 ook in ,afrika1 stoorde zich echter aan deze bestrding niet1 en ging met den kinderdoop voort2 ,origenes getuigt1 dat de kinderdoop in zne dagen algemeen in gebruik en van de apostelen afkomstig was2 en ,cyprianus verdedigt in overeenstemming met het in #bef te ,carthago gehouden concilie1 dat de kinderdoop niet eerst op den achtsten maar reeds op den tweeden of derden dag na de geboorte moet worden bediend4 ,cf4 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,i #ajd f4 ,zoodra de kinderdoop regel en de bejaardendoop uitzondering werd1 moest natuurlk zne beteekenis nader in het licht gesteld en zne rechtmatigheid tegenover allerlei bestrders verdedigd worden4 ,dit geschiedde op verschillende manier4 #a ,toen ,augustinus tegenover de ,pelagianen de erfzonde en dus ook de noodzakelkheid van den doop voor kinderen verdedigde1 moest h zich rekenschap geven van het recht1 dat kinderen hadden op den doop4 ,beldende1 dat de doop alleen voor geloovigen ingesteld was en toch erkennende1 dat kinderen niet zelf gelooven konden1 deed h daarom een beroep op het geloof der ouders1 die het kind ten doop presenteerden en in zne plaats antwoordden4 ,pie recteque creditur1 prodesse parvulo eorum fidem1 a quibus consecrandus offertur1 de lib4 arb4 ,,iii #bc4 ,kinderen van geloovigen moeten zelf onder de geloovigen gerekend worden1 want z gelooven fide parentum4 ,credit in altero1 qui peccavit in altero1 de verbis apost4 sermo de bapt4 parv4 c4 ,pelag4 c4 #ad4 ,en niet alleen 't geloof der ouders maar van heel de kerk komt hun ten goede3 offeruntur quippe parvuli ad percipiendum spiritalem gratiam1 non tam ab eis quorum gestantur manibus1 quamvis et ab ipsis1 si et ipsi boni fideles sunt1 quam ab universa societate sanctorum atque fidelium1 ad ,bonif4 ep4 #be4 ,op dezen grond hebben de kinderen der geloovigen volgens ,augustinus recht op den doop1 en in dien doop worden z zelven de vergeving der zonden en de wedergeboorte deelachtig1 echter met dien verstande1 quod baptizatur parvulus1 si ad rationales annos veniens non crediderit1 nec se ab illicitis concupiscentiis abstinuerit1 nihil ei proderit quod parvus accepit1 de pecc4 mer4 et rem4 ,i #bj1 cf4 ,bibl4 studii theol4 ,chrispin #aefe p4 #aae-abh1 en voorts dezelfde voorstelling b theologen van allerlei richting1 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iv dist4 #d4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fh art4 #i4 ,bonav4 ,brevil4 ,,vi #g4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #bg4 #cj4 ,bellarminus1 de bapt4 ,i #aj4 #aa4 ,luther b ,kstlin ,i #bcf4 #ceb4 ,,ii #hh4 ,calvn1 ,c4 ,r4 ,,viii #dhc4 #dic4 ,beza1 ,tract4 theol4 ,,iii #cde en vele anderen1 ,oecolampadius1 ,zanchius1 ,perkins1 ,bucanus1 ,marlorat1 ,rivetus1 ,venema1 ,hartmann1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,vii #acf4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #adh4 ,c4 ,vitringa1 ,observ4 ,sacrae ,,ii c4 #f4 ,kalchreuter1 ,der stellvertretende ,glaube und die ,kindertaufe1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahff ,s4 #ebc-edd4 #b ,zulk een fides aliena kan echter het gemis van persoonlk geloof b het kind niet vergoeden en leidt daarom ongemerkt tot de leer van eene wedergeboorte door den doop4 ,het geloof der ouders of der kerk moge aan het kind recht geven1 om gedoopt te worden1 in het kind zelf is toch niets vereischt dan hoogstens eene van nature aanwezige capacitas passiva1 een negatief obicem non ponere4 ,daarom ontvangt het kind1 dat om zoo te zeggen door de gansche kerk met gebeden aan ,god opgedragen wordt1 in den doop zelf de genade1 die het behoeft4 ,maar die genade1 welke het kind ontvangt1 wordt dan weer zeer verschillend omschreven4 ,sommige scholastici zeiden1 dat den kinderen b den doop geen deugden werden ingestort noch actu noch habitu noch radice1 maar dat deze hun later werden medegedeeld1 wanneer z opgroeiden1 of ook1 wanneer z stierven1 geschonken werden b de scheiding der ziel van het lichaam2 anderen meenden1 dat de kinderen b den doop de deugden ontvingen1 hetz secundum radicem1 of secundum habitum1 ,comm4 op ,sent4 ,,iv dist4 #d1 bv4 ,bonaventura ib4 pars #b art4 #b qu4 #b4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fi art4 #f4 ,trente stelde vast1 dat de sacramenten des ,n4 ,test4 de genade in zich bevatten en allen mededeelen1 die geen hindernis in den weg stellen1 zoodat ook de kinderen in den doop de genade en de deugden ontvangen ex opere operato en niet van te voren geloovigen zn maar door den doop geloovigen worden1 ,trid4 ,,vii can4 #f-h1 de bapt4 c4 #ac4 #ad4 cf4 ,bellarminus1 de bapt4 ,i #aj4 #aa4 ,de ,lutherschen bestreden1 dat de kinderen vr den doop geloof hadden en eveneens1 dat z in aliena fide werden gedoopt1 maar leerden1 dat z in den doop het geloof ontvingen1 en wel niet habitu of potentia slechts1 doch zelfs actu4 ,per baptismum et in baptismo ,spiritus ,s4 fidem veram1 salvificam1 vivificam et actualem accendit in infantibus1 unde et infantes baptizati vere credunt1 ,quenstedt ,,iv #adg4 ,ook enkele ,gereformeerde theologen ,pareus1 ,baronius1 ,forbesius ,corse1 ,davenant1 ,ward1 de ,brais in ,saumur e4 a4 leerden1 dat aan alle kinderen in den doop eene zekere genade van vergeving en wedergeboorte geschonken werd1 welke1 wanneer z jong stierven1 voldoende ter zaligheid was1 maar anders hunnerzds door persoonlk geloof aanvaard en bevestigd moest worden1 cf4 ,witsius1 de efficacia baptismi in infantibus1 ,misc4 ,sacra ,,ii #fah4 ,voetius1 ,,ii ,disp4 #dji4 ,m4 ,vitringa ,,vii #gb4 ,en hiermede komt de leer der ,high ,churchmen van een baptismal regeneration overeen4 #c ,maar deze leer wordt door vele bezwaren gedrukt4 ,de fides aliena1 die eerst b ,augustinus e4 a4 nog als eene herinnering aan het volgens de ,schrift voor den doop vereischte geloof gehandhaafd werd1 wordt geheel overtollig1 als de doop ex opere operato de genade meedeelt en in het kind niets anders dan eene capacitas passiva onderstelt4 ,wanneer kinderen dan reeds de genade des doops kunnen ontvangen1 als z geen obex in den weg stellen1 verdient het aanbeveling1 om zooveel mogelk kinderen1 ook heidensche1 te doopen1 want z zn allen passief en dus allen vatbaar voor de ontvangst der genade2 de ,scotistische school verdedigde dit dan ook tegenover de ,thomistische en bepaalde de practk der ,roomsche kerk1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #fba4 ,ten tweede wordt de doop van zn ,schriftuurlk karakter beroofd1 wl h losgemaakt wordt van het geloof en het woord1 ophoudt teeken en zegel van ,gods beloften te zn1 een zelfstandig1 onafhankelk1 ex opere operato werkend genademiddel wordt en zelfs onder de genademiddelen de eerste en voornaamste plaats inneemt4 ,en eindelk worden de weldaden1 welke de doop mededeelt1 eenerzds overdreven en andererzds verzwakt4 ,want met het oog op de feiten1 die ,schrift en ervaring aan de hand doen1 kan niemand volhouden1 dat alle gedoopte kinderen later blken geloovigen te zn en zalig te worden4 ,zoo moet men dan aannemen1 dat de weldaden1 in den doop geschonken1 verliesbaar zn en later door persoonlk geloof aanvaard moeten worden4 ,z zn genoegzaam ter zaligheid voor jongstervende1 en ongenoegzaam voor opwassende kinderen1 en plaatsen deze laatste in een twfelachtigen toestand tusschen geloovigen en ongeloovigen in1 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vi #bhb-bhg4 ,,vii #dic-die4 ,moor ,v #dhi4 ,witsius t4 a4 p4 ,de ,gereformeerden keerden daarom tot de ,schrift terug en namen b de verdediging van den kinderdoop eenparig hun standpunt in het verbond der genade1 dat naar ,gods belofte niet alleen de geloovigen maar ook hun zaad omvatte4 ,niet wedergeboorte1 geloof of bekeering1 en veel minder ons vermoeden dienaangaande1 maar alleen het verbond der genade gaf1 beide b volwassenen en b kinderen1 recht op den doop1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #af1 #bc4 #bd1 cf4 ,kramer4 ,het verband van doop en wedergeb4 #abb4 ,dit verbond was de vaste1 ,schriftuurlke1 objectieve grond1 waarop alle ,gereformeerden gemeenschappelk en zonder onderscheid het recht van den kinderdoop deden rusten2 een anderen1 dieperen1 hechteren grond hadden z niet4 ,maar de ,anabaptisten voerden altd nog een tweede bews tegen den kinderdoop aan2 z beweerden1 niet alleen dat de kinderdoop in de ,schrift niet voorkwam1 maar ook1 dat kinderen geen geloof en bekeering konden hebben of toonen en daarom ook niet gedoopt mochten worden4 ,daartegenover betoogden de ,gereformeerden1 dat kinderen wel niet1 gelk de ,lutherschen1 den actus fidei1 maar toch zeer zeker den habitus fidei konden bezitten4 ,z drukten zich zeer verschillend uit2 men sprak van fides in semine1 in radice1 in inclinatione1 in potentia1 in habitu1 in principio1 in virtute interna ,spiritus1 van semen regenerationis enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,vii #acd4 ,maar in de zaak zelve was er volkomen overeenstemming4 ,alle ,gereformeerden hielden op grond van de ,schrift1 ,jer4 #a3e1 ,luk4 #a3e en overeenkomstig de katholiciteit van de christelke religie tegenover de ,anabaptisten staande1 dat kinderkens evengoed als volwassenen door ,god in genade aangenomen1 door zn ,geest wedergeboren en met het zaad des geloofs begiftigd konden worden4 ,en hieraan hadden z tegenover de ,anabaptisten genoeg4 ,de onderlinge verschillen die zich voordeden1 zoodra z hunne beginselen gingen uitwerken en toepassen1 boven bladz4 #bbf1 traden b deze gemeenschappelke overtuiging op den achtergrond4 #h4 ,het recht van den kinderdoop hangt uitsluitend daarvan af1 hoe de ,schrift de kinderen der geloovigen beschouwt en dus wil1 dat w ze beschouwen zullen4 ,als de ,schrift over zulke kinderen op dezelfde wze als over volwassen geloovigen spreekt1 dan staat het recht en ook daarmede de plicht van den kinderdoop vast2 want w mogen aan kinderen niet onthouden wat w aan volwassenen schenken4 ,b den doop van kinderen is het dus niet geoorloofd1 om minder1 doch evenmin1 om meer dan b den doop van bejaarden te eischen4 ,in het laatste geval zn w en moeten w naar de ,schrift er mede tevreden zn1 dat iemand zn geloof beldt4 ,nooit zn w volkomen zeker1 dat iemand geen huichelaar is en dus ongerechtigd het sacrament ontvangt2 maar daarover komt ons het oordeel niet toe1 de intimis non judicat ecclesia4 ,zoo is het ook b den kinderdoop4 ,wie volstrekte zekerheid wil1 kan nooit eenig sacrament uitdeelen4 ,de vraag is alleen1 of de zekerheid1 dat w in de kinderen der geloovigen met geloovigen te doen hebben1 dezelfde is als die1 welke w bezitten aangaande hen1 die op volwassen leeftd hun geloof belden4 ,eene andere1 sterkere zekerheid hebben w niet noodig en mogen w niet eischen4 ,zoo de vraag gesteld1 geeft de ,schrift een duidelk antwoord4 #a ,allereerst dient de bevreemding weggenomen1 dat het ,n4 ,test4 nergens met zooveel woorden van den kinderdoop spreekt4 ,dit feit is daaruit te verklaren1 dat de doop van volwassenen in de dagen des ,n4 ,t4 de regel en de kinderdoop1 zoo h al voorkwam1 uitzondering was4 ,het was de td1 waarin de christelke kerk door overgang uit ,jodendom en ,heidendom gesticht en uitgebreid werd4 ,en het was juist die overgang1 die duidelk in den doop afgebeeld werd4 ,de bejaardendoop is daarom de oorspronkelke doop2 de kinderdoop is afgeleid2 gene moet niet naar dezen1 maar deze moet naar genen worden geconformeerd4 ,daarmede vervalt het recht van den kinderdoop niet1 noch ook heeft het ter zner handhaving naar ,roomsche bewering de traditie van noode2 want ook wat b wettige gevolgtrekking uit de ,schrift afgeleid wordt1 is even bondig als wat er uitdrukkelk in vermeld staat4 ,zoo handelt de kerk ieder oogenblik in de bediening des woords1 in de practk des levens1 in de ontwikkeling der leer2 z blft nooit b de letter staan maar leidt uit de gegevens der ,schrift onder de leiding des ,h4 ,geestes gevolgtrekkingen en toepassingen af1 die haar leven en ontwikkeling mogelk maken en bevorderen4 ,en zoo handelt z ook1 als z van den bejaardendoop tot den kinderdoop overgaat4 ,de ,schrift geeft den algemeenen regel aan1 wanneer de doop mag en moet worden toegepast1 en de kerk past dezen regel concreet in het leven toe4 ,z behoeft nergens te zeggen1 dat kinderen mogen gedoopt worden2 z zegt genoeg1 als z kinderen beschouwt op dezelfde wze als volwassenen1 die tot beldenis des geloofs zn gekomen1 en nooit gewag maakt van eene doopsbediening aan zulke volwassenen1 die uit ,christenouders geboren waren4 #b ,in het ,o4 ,test4 werd de besndenis bediend aan kinderen van het mannelk geslacht op den achtsten dag na hunne geboorte4 ,volgens ,col4 #b3aa1 #ab is deze besndenis vervangen door den doop4 ,immers de ,colossers zn1 ofschoon ,christenen uit de ,heidenen1 evengoed besneden als de ,joden4 ,maar z zn besneden1 niet met eene vleeschelke1 door handen verrichte besndenis1 welke bestaat in de uittrekking van het 1 van heel de vleeschelke1 zondige natuur4 ,en z heeft plaats gehad in ,christus1 door middel en uit kracht van de besndenis1 welke ,christus zelf ten opzichte van de zonde in zn dood heeft ondergaan1 op het oogenblik toen z in den doop met ,christus begraven en opgewekt zn4 ,door den dood van ,christus heen1 die eene volkomene aflegging en overwinning van de zonde was en dus de idee van de besndenis ten volle realiseerde1 is die besndenis verouderd en in den doop tot hare antitypische vervulling gekomen4 ,de doop is dus meer dan de besndenis1 niet in wezen maar in graad2 de besndenis wees naar den dood van ,christus heen1 de doop wst ernaar terug2 gene eindigt1 deze begint met dien dood4 ,indien nu echter die besndenis reeds als teeken des verbonds aan kinderen mocht en moest worden bediend1 dan geldt dit a fortiori van den doop1 die niet armer maar veel rker aan genade is4 ,dat komt mede daarin uit1 dat het sacrament des ,o4 ,v4 alleen aan mannelke1 maar dat des ,n4 ,v4 ook aan vrouwelke personen wordt bediend2 en ook de tegenstanders van den kinderdoop erkennen in dit opzicht de rkere genade van den doop4 ,de zonde draagt n4l4 b menschen het karakter van 2 z openbaart zich vooral in de organen der voortplanting en toont daar hare macht4 ,de besndenis stelt dat in het licht1 evenals ook de onreinheid der vrouw na het baren4 ,maar ,christus heeft door zn dood1 die de ware besndenis is1 alle zonde weggenomen1 ook die1 welke aan de voortplanting kleeft2 ,h heeft de vrouw in zelfstandige betrekking tot zichzelven gesteld2 ,h doet haar even goed als den man in zne genade deelen2 in ,hem is er geen man of vrouw2 en daarom worden beiden in den doop met ,christus begraven en tot een nieuw leven opgewekt4 ,en eindelk blkt de rkere genade van het sacrament des ,n4 ,v4 ook nog daarin1 dat de besndenis eerst op den achtsten dag na de geboorte mocht worden voltrokken1 want de kinderen deelden zoolang nog in de onreinheid der moeder2 maar nu1 in de dagen des ,n4 ,t4 hebben de kinderen van hunne geboorte af recht op den doop1 wl z van het eerste oogenblik van hun bestaan af deelen in de genade van ,christus4 #c ,de besndenis is lang niet het eenige bews1 dat het ,o4 ,t4 de kinderen beschouwt als deelgenooten des verbonds4 ,heel de verbondsidee brengt deze beschouwing mede4 ,daarin toch is het verbond van de verkiezing onderscheiden1 dat het aantoont1 hoe deze zich langs organischen en historischen weg realiseert4 ,het wordt nooit alleen met n enkel persoon gesloten maar in dien enkele ook terstond met zn zaad4 ,het omvat nooit den persoon des geloovigen alleen1 in het afgetrokkene1 maar dien persoon concreet1 gelk h historisch bestaat en leeft1 dus hem niet alleen1 maar ook al wat zns is2 hem voor zn persoon niet alleen maar hem ook als vader of moeder1 met zn gezin1 met zn geld en goed1 met zn invloed en macht enz41 deel ,,iii #bbf4 ,bepaaldelk worden de kinderen in hem gerekend4 ,er is eene gemeenschap van ouders en kinderen aan zonde en ellende1 ib4 #abiv4 ,maar er is daartegenover ook door ,god eene gemeenschap van ouders en kinderen aan genade en zegen gesteld4 ,kinderen zn een zegen en een erfdeel des ,heeren1 ,ps4 #abg3c4 ,z worden altd b de ouders gerekend en met hen samengenomen2 het gaat hun samen wel1 ,ex4 #bj3f1 ,deut4 #a3cf1 #ci1 #d3dj1 #e3bi2 #ab3be1 #bh4 ,z dienen samen den ,heere1 ,deut4 #f3b1 #cj3b1 #ca3ab1 #ac1 ,jos4 #bd3ae1 ,jer4 #cb3ci1 ,ezech4 #cg3be1 ,zach4 #aj3i2 de daden en inzettingen ,gods moeten door de ouders aan de kinderen worden overgeleverd1 ,ex4 #aj3b1 #ab3bd1 #bf1 ,deut4 #d3i1 #aj1 #dj1 #f3g1 #aa3ai1 #bi3bi1 ,jos4 #d3f1 #ba1 #bb3bd-bg2 het verbond ,gods met zn weldaden en zegeningen zet zich voort van kind tot kind en van geslacht tot geslacht1 ,gen4 #i3ab1 #ag3g1 #i1 ,ex4 #c3ae1 #ab3ag1 #af3cb1 ,deut4 #g3i1 ,ps4 #aje3h enz4 ,genade is geen erfgoed maar z wordt toch in den regel uitgedeeld in de ln der geslachten4 ,piorum infantibus primus ad salutem aditus est ipsa ex piis parentibus propagatio1 ,beza1 ,resp4 ad coll4 ,mompelg4 ,,ii #ajc b ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #baa4 #d ,deze beschouwing gaat over in het ,n4 ,testament4 ,jezus treedt evenals ,johannes met de prediking op3 bekeert u en gelooft het evangelie2 ,h neemt den doop van ,johannes over en verkondigt daarin1 dat de ,joden in weerwil van hunne besndenis bekeering en vergeving van noode hebben2 de tegenstelling wordt langzamerhand zoo sterk1 dat ,jezus heel geen verwachting meer van zn volk heeft en het volk ,hem verwerpt en hangt aan het kruis4 ,en toch desniettegenstaande blft ,h de kinderen beschouwen als kinderen des verbonds1 ,mt4 #ah3bv41 #ai3acv41 #ba3aev41 ,mk4 #aj3acv41 ,luk4 #i3dh1 #ah3ae4 ,h roept ze tot zich1 omhelst hen1 legt hun de handen op1 zegent ze1 zegt dat hunner is het koninkrk der hemelen1 stelt hen aan de volwassenen ten voorbeeld1 waarschuwt dezen1 om hen te ergeren1 zegt dat hunne engelen over hen waken1 en ziet in hun ,hosannageroep eene vervulling der profetie1 dat ,god het spreken der kinderen tot een macht heeft gemaakt1 waardoor z1 die ,hem haten1 tot zwgen worden gebracht1 en uit hun mond zich lof1 naar de ,,lxx1 heeft toebereid4 #e ,van dezelfde gedachte gaan de apostelen uit4 ,het verbond der genade1 met ,israel opgericht1 is wel gewzigd1 wat de bedeeling betreft1 maar in wezen hetzelfde gebleven1 deel ,,iii #bafv4 ,de is in de plaats getreden van het ,oudtest4 ,israel1 z is het volk ,gods en ,god is haar ,god en ,vader1 ,mt4 #a3ba1 ,luk4 #a3ag1 ,hd4 #c3be1 ,rom4 #i3be1 #bf1 #aa3af-ba1 #b ,cor4 #f3af-ah1 ,gal4 #c3ad-bi1 ,ef4 #b3ab1 #ac1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #h3h-aj1 #a ,petr4 #b3i1 ,op4 #ba3c4 ,evenals in het ,o4 ,test41 zn onder dat volk ,gods ook de kinderen der geloovigen begrepen4 ,immers1 de gemeente des ,n4 ,test4 is geen groep van individuen1 maar een organisme1 een lichaam1 een tempel en is als zoodanig1 als een volk1 in de plaats van ,israel getreden4 ,z is als een wilde olfboom1 terwl eenige takken zn afgehouwen1 op den stam van den tammen olfboom gent en alzoo zn wortel en vettigheid deelachtig geworden1 ,rom4 #aa3af1 #ag4 ,daarom gaan soms gansche huisgezinnen tot het ,christendom over4 ,het huisgezin zelf is eene instelling ,gods1 een organisch geheel1 dat deelt in een gemeenschappelken zegen of vloek4 ,jezus' discipelen brengen vrede aan het huis1 dat z binnengaan1 ,luk4 #aj3e1 en ,h zegt zelf1 dat1 als ,zacheus gelooft1 znen huize zaligheid is geschied1 ,luk4 #ai3i4 ,de apostelen leeren niet alleen in den tempel maar verkondigen het evangelie van ,christus ook telkens in de huizen1 ,hd4 #e3db1 #bj3bj4 ,met het hoofd des gezins wordt heel het huisgezin zalig1 ,hd4 #aa3ad1 #af3ca1 en gansche huisgezinnen gelooven en worden gedoopt1 ,hd4 #af3ae1 #cd1 #ah3h1 #a ,cor4 #a3af4 ,hieruit is wel niet te bewzen1 dat de kinderdoop reeds door de apostelen is toegepast1 maar uit het stilzwgen is het tegendeel evenmin af te leiden2 uit de vroege invoering van den kinderdoop1 uit de algemeene erkenning1 die h terstond gevonden heeft1 en uit het getuigenis van ,origenes volgt de mogelkheid en zelfs de waarschnlkheid1 dat h reeds was een apostolisch gebruik4 ,voorts zegt ,petrus1 dat de belofte des ,o4 ,v41 dat ,god de ,god der geloovigen en van hun zaad zou zn1 overgaat in de bedeeling des ,n4 ,t41 ,hd4 #b3ci4 ,wel geldt dit allereerst de ,joden1 en is er van de ,heidenen eerst sprake in de woorden3 en allen die daar verre zn4 ,maar dit neemt niet weg1 dat de ,joden1 die zich tot ,christus bekeeren1 niet alleen voor zichzelven maar ook voor hunne kinderen de belofte des verbonds ontvangen2 en de ,heidenen1 die tot het geloof komen1 deelen in dezelfde voorrechten en staan volgens heel het ,n4 ,t4 in geen enkel opzicht b de geloovigen uit de ,joden ten achteren4 ,volgens ,paulus1 #a ,cor4 #g3ad1 zn zelfs de kinderen uit een huisgezin1 waarvan een der beide ouders geloovig is geworden1 heilig4 ,als zulk een geval zich voordeed1 moest n4l4 de geloovige echtgenoot niet denken1 dat h het huwelksleven met de wederhelft niet voortzetten mocht4 ,integendeel1 door het geloof van den eenen echtgenoot1 wordt heel het huwelk1 wordt ook de andere echtgenoot geheiligd1 4 ,en dit bewst ,paulus daarmede1 dat immers de kinderen uit zulk een huwelk niet maar zn4 ,dat stond dus vast1 was algemeen aangenomen en kon daarom als argument dienst doen4 ,kinderen in een huisgezin1 waarvan vader of moeder geloovig is1 worden gerekend naar den geloovigen echtgenoot1 zelfs al is deze de vrouw des huizes4 ,de christelke beldenis geeft in zulk een huis den toon aan2 z is de maatstaf1 waarnaar heel het gezin beoordeeld moet worden2 het geloof is het hoogere1 dat over het lagere domineert4 ,de heiligheid1 van welke ,paulus hier spreekt1 is niet als eene subjectieve1 inwendige1 maar als eene objectieve1 theocratische te denken1 want anders waren de kinderen en de man niet door de geloovige moeder en vrouw maar door zichzelven heilig4 ,ook denkt ,paulus hier ganschelk niet aan den kinderdoop1 noch aan iets1 dat als een grond daarvoor dienst moet doen4 ,maar het is er hem alleen om te doen1 om aan te toonen1 dat het christelk geloof de natuurlke levensordeningen niet verbreekt maar bevestigt en heiligt1 cf4 vs4 #ah-bd4 ,voor den kinderdoop is deze plaats echter in zoover van belang1 als z leert1 dat heel een gezin naar de beldenis van den geloovigen echtgenoot gerekend wordt2 de geloovige heeft de roeping1 om niet alleen voor zichzelf maar met al wat het zne is en met heel zn gezin den ,heere te dienen4 ,daarom worden de kinderen der geloovigen door de apostelen ook als ,christenkinderen in den ,heere vermaand1 ,hd4 #bf3bb1 ,ef4 #f3a1 ,col4 #c3bj1 #a ,joh4 #b3ac1 #b ,tim4 #c3ae2 ook kleinen kennen den ,heere1 ,hebr4 #h3aa1 ,openb4 #aa3ah1 #ai3e1 en worden gesteld voor den troon1 ,op4 #bj3e4 ,van eene neutrale opvoeding1 die de kinderen op gevorderden leeftd volkomen vr en zelfstandig wil laten kiezen1 weet de ,h4 ,schrift niets af1 ,trid4 de bapt4 c4 #ad4 ,de kinderen der geloovigen zn geen ,heidenen1 zn ook geen duivelskinderen1 die nog1 gelk ,roomschen en ,lutherschen leeren1 b den doop moeten geexorciseerd worden2 maar het zn kinderen des verbonds1 wien de belofte even goed als den volwassenen toekomt1 z zn in het verbond begrepen en zn heilig non natura1 ,job #ad3d1 ,ps4 #ea3g1 ,joh4 #c3f1 ,ef4 #b3c1 sed foederis privilegio1 ,heid4 ,cat4 #gd4 ,can4 ,dordr4 ,i #ag4 #f ,dit alles klemt te meer1 omdat de genade1 vooral in de bedeeling des ,n4 ,t4 veel overvloediger is dan de zonde1 ,rom4 #e3ab-ba4 ,indien de verwerping van den kinderdoop enkel en alleen daaruit voortkwam1 dat h niet met letterlke woorden in de ,schrift wordt geboden1 zou z met toegevendheid te beoordeelen zn4 ,maar gewoonlk hangt z met geheel andere overwegingen saam en vloeit voort uit eene beperking der genade en uit eene miskenning van de catholiciteit van het ,christendom4 ,immers stelt het ,anabaptisme aan de genade1 tenz het de erfzonde ontkent en wedergeboorte voor kinderen onnoodig acht1 een grens in den kinderlken leeftd1 in het nog niet gekomen zn tot jaren des onderscheids1 dat is dus1 in wetten en ordeningen1 die door ,god zelven b de schepping in de natuur zn vastgesteld4 ,zulke perken kent echter de genade niet4 ,onder het ,o4 ,test4 moge z in zekeren zin binnen het volk van ,israel besloten zn geweest2 te midden van dat volk was z zoo ruim mogelk4 ,en in het ,n4 ,t4 is alle grens van volk en land1 van geslacht en leeftd1 volkomen uitgewischt4 ,in ,christus is geen man of vrouw1 geen ,jood of ,griek1 geen kind of grsaard1 maar alleen een nieuw schepsel4 ,de ,vader heeft de wereld liefgehad2 ,christus is eene verzoening voor de geheele wereld en heeft ook voor kinderen zn bloed vergoten2 en de ,h4 ,geest1 die ,jezus ontvangen deed in ,maria's schoot en reeds van het eerste oogenblik van hun bestaan af aan een ,jeremia en ,johannes geschonken werd1 heeft toegang tot ieder hart en wordt daarin door geen leeftd of jonkheid belemmerd4 ,kinderen kunnen daarom1 gelk z zonder hun weten der verdoemenis in ,adam deelachtig zn1 op diezelfde wze weder in ,christus tot genade aangenomen worden4 ,al kunnen z niet actu gelooven1 z kunnen toch wedergeboren worden en daarin tevens het vermogen des geloofs ontvangen4 #g ,door dit alles is het recht en dus ook de plicht van den kinderdoop overvloedig betoogd4 ,want als kinderen der geloovigen zoo te beschouwen zn1 als de ,schrift ons leert1 dan hebben z naar de ,goddelke instelling van den doop aanspraak op dit sacrament1 in dezelfde en zelfs in sterkere mate dan de volwassenen1 die beldenis doen4 ,volstrekte zekerheid is er toch in geen van beide gevallen te verkrgen4 ,b de bejaarden kunnen w evenmin over het hart oordeelen als b de kinderen4 ,er is voor ons1 die aan het uitwendige gebonden zn1 altd slechts mogelk een oordeel der liefde4 ,naar dat oordeel houden w hen1 die beldenis doen1 voor geloovigen en deelen hun de sacramenten uit2 en naar datzelfde oordeel rekenen w de kinderen der geloovigen tot de geloovigen zelven1 omdat z met hunne ouders in het verbond der genade begrepen zn4 ,zelfs is de waarschnlkheid1 dat de gedoopten ware geloovigen zn1 b de kinderen grooter dan b de volwassenen4 ,want niet alleen sluipt in eene baptistische kerk de verzwakking van de beteekenis van den doop1 de verwaarloozing der tucht en de doodende macht van de gewoonte evengoed in als in eene kerk1 die den kinderdoop in practk brengt2 maar bna de helft der menschen sterft weg1 voordat z tot jaren des onderscheids zn gekomen4 ,voor die allen ligt er in de ,schrift1 inzoover z in het verbond der genade begrepen zn1 eene belofte des ,heeren1 welke z niet met bewustheid en vrwillig verwerpen kunnen4 ,indien z vr den td1 dat z dat doen kunnen1 sterven1 mogen godzalige ouders aan hunne verkiezing en zaligheid niet twfelen1 ,can4 ,dordr4 ,i #ag1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djh4 #dag4 ,m4 ,vitringa ,,ii #ea4 ,en zelfs b die kinderen1 die opwassen1 mag en moet zoolang naar het oordeel der liefde1 welke in de kerk van ,christus heerschen moet1 aan hun zaligheid worden geloofd1 als het tegendeel niet duidelk blkt4 ,uit de kinderen der geloovigen wordt toch voortdurend de gemeente1 de vergadering der ware ,christgeloovigen1 gebouwd4 #h ,daarb mag echter nooit vergeten worden1 dat dit zoowel b volwassenen als b kinderen een oordeel der liefde is4 ,het is geen onfeilbare uitspraak1 die de zaligheid van elken gedoopte vaststelt1 maar alleen een regel1 waarnaar de ,schrift gebiedt1 dat w in de practk van het kerkelk leven handelen zullen4 ,grond voor den doop is niet het vermoeden1 dat iemand wedergeboren is en zelfs die wedergeboorte zelve niet1 maar alleen het verbond ,gods4 ,op de subjectieve opinie van den dienaar des woords over den geestelken staat van den doopeling komt het ganschelk niet aan2 of h al dan niet voor zichzelven overtuigd z van de oprechtheid des geloofs b den doopeling1 h heeft daarmede niet te rekenen maar te handelen naar den geopenbaarden wil ,gods en den regel van zn woord4 ,maar bovendien1 het baat niets om de oogen te sluiten voor het feit1 dat de doop menigmaal toebediend wordt aan zulken1 die later blken niet te wandelen in den weg des verbonds4 ,schrift en ervaring leeren beide1 dat niet alles ,israel is wat ,israel heet1 dat er kaf is onder het koren1 dat er in het huis ,gods niet alleen gouden en zilveren maar ook aarden vaten zn4 ,lang niet allen waren daarom wedergeboren1 toen z den doop ontvingen4 ,zelfs is het niet te bewzen1 dat de uitverkorenen altd in hun jeugd1 vr den doop of zelfs vr de geboorte1 door den ,h4 ,geest zn wedergeboren2 ,god is vr in de uitdeeling zner genade en kan de vrucht van den doop ook op veel later leeftd genieten doen4 ,daarom blft er ook in de christelke gemeente plaats voor de prediking van het evangelie1 van wedergeboorte1 geloof en bekeering4 ,de profeten1 ,johannes de ,dooper en ,jezus zn daarmede opgetreden te midden van hun volk1 dat toch het eigendom des ,heeren was2 en ook de apostelen hebben het woord niet slechts bediend1 om het verborgen leven tot openbaring te brengen1 maar het ook als een zaad der wedergeboorte en als een middel tot werking des geloofs gepredikt4 #i ,toch mag daarom het wezen van den doop niet afhankelk gesteld worden van zne uitwerking in het leven4 ,evenals het oprechte geloof blft wat het naar de beschrving van den ,heid4 ,cat4 #ba is1 ook al vertoont de werkelkheid er allerlei afwkingen en misvormingen van1 zoo ook is de doop en mag h niet anders wezen dan wat de ,schrift ervan leert4 ,de echte1 wezenlke1 christelke doop is die1 welke aan geloovigen toebediend wordt4 ,ofschoon de doop1 evenals de uitwendige roeping1 ook voor de ongeloovigen nog menigen zegen afwerpt1 deel ,,iii #dib1 toch wordt zne echte vrucht en volle kracht alleen door de geloovigen genoten4 ,objectief blft de doop1 evenals het woord1 hetzelfde4 ,wie het woord1 en zoo ook wie den doop in den geloove ontvangt1 krgt werkelk deel aan de beloften1 die ,god er mede verbonden heeft4 ,god blft zichzelf getrouw en schenkt de zaligheid aan een iegelk1 die gelooft4 ,maar het geloof is niet aller4 ,ten slotte wordt de vrucht van den doop alleen genoten door hen1 die uitverkoren zn en daarom op 's ,heeren td ook komen tot het geloof4 ,in die uitkomst moeten allen berusten1 hetz z ,roomsch of ,protestant1 ,luthersch of ,gereformeerd zn4 ,sacramenta in solis electis efficiunt quod figurant1 zeide ,augustinus en de scholastiek sprak het hem na1 cf4 ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura op ,sent4 ,,iv dist4 #d1 en voorts ook ,calvn op ,ef4 #e3bf4 ,inst4 ,,iv #ad1 #i4 #aj4 ,c4 ,r4 ,,vii #fid4 ,beza1 ,tract4 ,,iii #abd4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djh4 ,westm4 ,conf4 #bh1 #f4 ,m4 ,vitringa ,,vi #ij4 ,,vii #cgh4 ,de uitverkorenen hebben het gegrepen maar de anderen zn verhard geworden4 ,de kinderen der belofte worden voor het zaad gerekend4 #aj ,de weldaden van den doop zn b kinderen dezelfde als b volwassenen1 n4l4 de vergeving der zonde1 de wedergeboorte en de inlving in de gemeente van ,christus4 ,en deze worden niet eerst in den doop geschonken maar zn reeds door het geloof het deel van hem1 die overeenkomstig den wille ,gods den doop ontvangt4 ,de doop schenkt geen enkele weldaad1 welke niet in het woord reeds beloofd en door het geloof werd aangenomen1 maar h schenkt dezelfde weldaden als het woord slechts op eene andere wze en in een anderen vorm1 zoodat het geloof1 naar de mate1 welke ,god aan een iegelk geschonken heeft1 er door bevestigd en versterkt wordt4 ,ook voor kinderen gaat deze regel door4 ,want gelk z onbewust door den ,h4 ,geest wedergeboren en met het geloofsvermogen begiftigd kunnen worden1 zoo kunnen z ook door dienzelfden ,h4 ,geest buiten hun weten in dat geloofsvermogen versterkt worden4 ,er is hier1 als op zoo menig terrein1 eene geheimzinnige ,wechselwirkung4 ,gelk het licht en het oog elkander onderstellen en steunen1 zoo geniet het geloof van het sacrament te meer naarmate het sterker is en wordt er tevens in diezelfde mate door verzegeld en bekrachtigd4 ,de sacramenten nemen daarom voor den geloovige1 als h opwast1 niet langzamerhand in beteekenis af maar winnen voortdurend voor hem aan waarde4 ,z spreiden altd schooner en heerlker voor het oog des geloofs den rkdom van ,gods genade ten toon4 ,z zn voor ieder geloovige en voor heel de kerk een bews van ontvangen genade1 een teeken van ,gods trouw1 een pleitgrond voor het gebed1 een steunpilaar voor het geloof1 eene vermaning tot nieuwe gehoorzaamheid4 ,cf4 over den kinderdoop3 ,calvn1 ,inst4 ,,iv c4 #af4 ,ursinus1 ,tract4 theol4 #aehd p4 #eig-fai4 ,junius1 ,theses ,theol4 #eb4 ,g4 ,j4 ,vossius1 ,disput4 ,,xx de baptismo1 disp4 #ac4 ,c4 ,vitringa1 ,observ4 ,sacrae lib4 ,,ii c4 #f4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix qu4 #bj4 ,moor ,v #dgf4 ,m4 ,vitringa ,,vii #ii4 ,martensen1 ,de ,kinderdoop #ahdb4 ,wormser1 ,de ,kinderdoop #ahec4 ,pieters en ,kreulen1 ,de ,kinderdoop #ahfa4 ,van ,oosterzee1 ,dogm4 #ach4 ,thym1 ,de beteekenis van den ,christ4 doop en het goed recht van den ,kinderdoop #ahhd4 ,kuyper1 ,heraut #febv4 ,steitz art4 ,taufe in ,herzog4 ,bartels1 ,die bibl4 ,lehre v4 d4 ,taufe in ,gegensatz zur bapt4 ,entw41 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahgd ,s4 #fi f4 ,boy4 ,die ,begrndung der ,kindertaufe1 ,neue ,jahrb4 f4 deutsche ,theol4 #ahie ,s4 #ejj-eaa4 ,lobstein1 ,zur ,rechtf4 der ,kindertaufe1 ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,kirche #ahif ,s4 #bgh-bih4 ,dorner1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #hah4 #hce f41 enz4 #i4 ,van dezen doop is ,christus de bedienaar4 ,en alleen als ,h doopt en met het teeken ook de beteekende zaak schenkt1 is iemand waarlk gedoopt4 ,maar b de bediening van den doop maakt ,christus van menschen gebruik1 wien h de uitdeeling der verborgenheden ,gods opdraagt4 ,onder het ,o4 ,t4 was de besndenis aan geen ambt gebonden2 ieder ,israeliet mocht ze voltrekken2 gewoonlk deed het de huisvader1 ,gen4 #ag3bc1 in geval van nood ook de moeder1 ,ex4 #d3be1 #a ,makk4 #a3fj1 later gewoonlk de arts en tegenwoordig meest een bzonder daarvoor aangestelde mohel4 ,maar in het ,n4 ,t4 wordt de doop alleen bediend door zulken1 die in het ambt zn gesteld1 ,johannes1 ,mk4 #a3d1 ,jezus' discipelen1 ,joh4 #d3b1 de apostelen1 ,hd4 #b3ch1 aan wie het ,mt4 #bh3ai door ,christus bepaaldelk was opgedragen1 ,philippus1 die in ,jeruzalem diaken was maar later als evangelist optrad1 ,hd4 #ba3h1 en als zoodanig den doop bediende1 ,hd4 #h3ch1 ,ananias1 die aan ,paulus de handen oplegde en hem waarschnlk ook doopte1 ,hd4 #i3ag1 #ah1 ,paulus1 die soms zelf doopte maar overigens het doopen aan zne medearbeiders overliet1 wl h als apostel der ,heidenen in de eerste plaats geroepen was tot verkondiging van het evangelie1 #a ,cor4 #a3ad-ag1 cf4 ,hd4 #aj3dh4 ,de bediening der sacramenten blkt hieruit duidelk1 ondergeschikt te zn aan de prediking van het woord1 maar daarmede toch ten allen tde verbonden te zn geweest4 ,het sacrament volgt het woord1 en daarom ging het recht1 om de sacramenten te bedienen1 van de apostelen en evangelisten vanzelf op de leeraars over1 op die presbyters1 die arbeidden in het woord en de leer4 ,toen deze leeraars later als bisschoppen werden beschouwd1 die in ambt van de presbyters onderscheiden en boven hen verheven waren1 werd de doopsbediening een recht van den bisschop geacht1 ,tert4 de bapt4 c4 #ag4 ,maar de uitbreiding van de gemeenten en ook de meer en meer ingang vindende beschouwing1 dat de doop ter zaligheid volstrekt noodzakelk was1 leidden er toe1 dat de doop ook door presbyters1 diakenen1 parochi1 en in geval van nood zelfs door ieder mensch1 die zn verstand heeft1 bediend mocht worden4 ,de ,roomsche kerk erkent den doop1 die door een ketter1 ja zelfs dien1 die door een ongeloovige1 door een ,jood of ,heiden1 bediend is1 al is de vereischte intentio faciendi quod facit ecclesia hier moeilk aan te wzen1 en behoudt zich daarin het recht1 om op alle gedoopten het cogite intrare toe te passen2 alleen het se ipsum baptizare erkent z niet4 ,om zeker te gaan1 heeft z zelfs1 indien er eenige twfel bestaat of de doop bediend of juist bediend is1 den conditioneelen doop ingevoerd1 waarb de dienaar zegt3 si non baptizatus es1 ego te baptizo etc41 cf4 ,suicerus s4 v4 4 ,comm4 op ,sent4 ,,iv dist4 #e4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #fg4 ,trid4 ,,vii de bapt4 #d4 ,cat4 ,rom4 ,,ii qu4 #ah4 #bc4 #db4 ,bellarminus1 de bapt4 c4 #g4 ,ook andere kerken1 zooals de ,grieksche1 de ,luthersche enz4 leeren de noodzakelkheid van den doop en stonden daarom in geval van nood zne bediening aan leeken toe4 ,maar ten slotte durven z geen van alle de consequentie aan1 dat iemand enkel en alleen daarom1 dat h geheel buiten zne schuld ongedoopt stierf1 verloren zou gaan2 allen laten uitzonderingen toe1 waarin een baptismus sanguinis of flaminis voldoet4 ,conversio cordis potest inesse non percepto baptismo1 sed contempto baptismo non potest1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv #d1 #d4 ,de ,conf4 ,aug4 art4 #i zegt in den lat4 tekst wel van den doop1 quod sit necessarius ad salutem maar leert in den duitschen tekst alleen1 dass sie nthig sei4 ,de ,luthersche theologen ontzeggen de zaligheid niet aan kinderen1 die buiten de schuld der ouders ongedoopt gestorven zn1 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #afd4 ,en allen1 die eene bzondere genade door den doop laten meedeelen1 erkennen1 dat deze ook wel op andere wze door ,god geschonken kan worden1 ,heraut #fea4 ,daarom oordeelden de ,gereformeerden ook anders4 ,de doop was immers geen oorzaak maar teeken en zegel van de wedergeboorte1 welke ,god schenkt vr en zonder het sacrament2 geen enkele weldaad werd door den doop verleend1 die niet geschonken was door het woord en aangenomen door het geloof4 ,zoo kon dus de doop niet volstrekt noodzakelk ter zaligheid zn2 niet de privatio baptismi op zichzelve1 maar de contemptus baptismi maakt schuldig voor ,god4 ,in ,mk4 #af3af wordt daarom b het tweede lid de doop weggelaten en in ,joh4 #c3e1 welke plaats van de andere zde algemeen van den doop wordt verstaan1 ,trid4 ,,vii de bapt4 c4 #b4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #ca1 is volgens ,calvn enz4 van den doop geen sprake1 al wordt er misschien ook aan den doop gedacht1 want het water komt hier1 evenals in ,mt4 #c3aa het vuur1 als symbool van de werkzaamheid des ,h4 ,geestes voor en wordt in vs4 #f en #h in het geheel niet meer genoemd4 ,daarom is er ook geen reden1 om van het apostolisch gebruik af te wken en de bediening des doops in gevallen van nood ook aan andere personen dan de leeraars der gemeente toe te staan1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae1 #bj4 ,bucanus1 ,inst4 #fac4 ,perkins1 ,werken ,i #dfa4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i4 #fca4 ,m4 ,vitringa ,,vii #ge4 #afc4 ,moor ,v #dce4 ,daarom waren de ,gereformeerden er ook op gesteld1 dat de doop steeds bediend zou worden in het midden der gemeente4 ,hoewel in het ,n4 ,t4 de doopsbediening plaats had overal1 waar maar water was1 ,mt4 #c3f1 ,joh4 #c3bc1 ,hd4 #h3cf1 zoo werd het toch weldra1 toen de geloovigen eigen vergaderplaatsen kregen1 gebruik1 om ze in deze te doen plaats hebben4 ,toch werd in gevallen van nood1 in wintertd1 b ziekten1 voor vorsten en aanzienlke personen eene uitzondering gemaakt en de doopsbediening in private woningen toegestaan4 ,dit is zeker met den algemeenen regel1 die in de kerk gelden moet1 in strd4 ,al zn er gevallen denkbaar1 waarin de bediening des doops in de huizen mag plaats hebben2 z kunnen en mogen niet anders dan hooge uitzondering zn1 staan niet aan den dienaar des woords alleen maar aan den ganschen kerkeraad ter beoordeeling1 en eischen ook dan zelfs1 dat de bediening niet plaats hebbe dan in bzn van den kerkeraad4 ,want het komt b de uitdeeling van het sacrament niet aan op het gebouw1 maar wel op de vergadering der gemeente4 ,het sacrament is een bestanddeel van den openbaren eeredienst1 is een goed1 dat door ,christus aan zne kerk is geschonken en moet daarom met het woord openlk in de gemeente bediend worden4 ,immers is het sacrament steeds vereenigd met het woord2 ,christus zelf heeft de bediening van den doop verbonden met die van het woord1 ,mt4 #bh3ai4 ,b de planting der kerk onder eene niet-christelke bevolking kan de doop uit den aard der zaak niet terstond in het midden van de vergadering der geloovigen plaats hebben4 ,maar zoodra deze er is1 moeten bediening van woord en sacrament in haar worden overgebracht1 want z zn een bestanddeel van den openbaren eeredienst en een goed der gemeente4 ,zoo werd in den apostolischen td het avondmaal in het midden der gemeente gevierd1 #a ,cor4 #aa3bj4 ,en zoo behoort niet minder met den doop te geschieden1 die immers juist de inlving in ,christus en zne gemeente afbeeldt1 #a ,cor4 #ab3ac1 en daarom het passendst in de openbare vergadering der geloovigen bediend wordt1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae1 #af4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #gbf-gcj4 ,moor ,v #eaj-eab4 ,m4 ,vitringa ,,vii #aga4 ,syn4 ,dordr4 sess4 #afc4 #age ,k4 ,o4 art4 #ef4 ,over den td1 waarop de doop bediend moest worden1 heerschte in de kerk geen gering verschil4 ,de besndenis werd voltrokken op den achtsten dag2 de doop werd in het ,n4 ,t4 gewoonlk terstond bediend1 als iemand geloofde en beldenis deed1 ,mt4 #c3f1 ,hd4 #b3da1 #h3ab1 #cf1 #i3ah1 #aj3dg1 #af3ae1 #cc1 #ah3h4 ,maar toen in het vervolg allerlei personen zich b de kerk wilden voegen1 die met haar leer en leven ten eenenmale onbekend waren1 kwam reeds in de tweede eeuw het catechumenaat op1 dat vervolgens steeds meer geregeld werd en volgens de synode van ,elvira #cjj1 twee jaren duren moest4 ,aan het einde daarvan werden de catechumenen1 liefst op een der groote feestdagen1 op plechtige wze gedoopt en in de gemeente ingelfd4 ,door de gedachte geleid1 dat de doop alleen de verledene zonden vergaf1 stelden velen zelfs den doop zoo lang mogelk en tot op het sterfbed toe uit4 ,maar de meer en meer in gebruik komende kinderdoop en de leer van de volstrekte noodzakelkheid van den doop dreven de kerk toch in eene andere richting4 ,het werd gewoonte1 niet om den doop zoo lang mogelk uit te stellen1 maar om hem zoo spoedig mogelk na de geboorte te bedienen4 ,eerst pleitten velen er nog voor1 dat de doop bediend zou worden in het derde of dertigste levensjaar2 maar anderen zagen hem het liefst bediend op den achtsten of op den veertigsten dag na de geboorte2 de synode van ,carthago #beb onder voorzitterschap van ,cyprianus bepaalde reeds1 dat de kinderen zoo spoedig mogelk1 op den tweeden of derden dag na hunne geboorte1 gedoopt moesten worden1 ,cypr4 ,ep4 #ei2 en dit werd spoedig algemeen gebruik en voor eene apostolische gewoonte aangezien1 cf4 ,suicerus1 s4 v4 en 4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,i #cgh4 ,,ii #gee4 ,moeller-,schubert1 ,kirchengesch4 ,i #cch4 ,de ,grieksche kerk heeft geen bepaling over den td1 maar stelt den doop toch gewoonlk niet langer dan tot den achtsten dag uit en bedient hem in geval van nood ook reeds vroeger1 zelfs terstond na de geboorte4 ,de ,roomsche kerk dringt er op aan1 dat het kind zoo spoedig mogelk na de geboorte gedoopt worde1 ,trid4 ,,vii de bapt4 c4 #ab4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #bh4 ,met dezen algemeenen regel stemmen de ,lutherschen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #bde en ook de ,gereformeerden in4 ,de prov4 synode van ,dordrecht #aegd art4 #eg verklaarde zelfs1 dat de affectie der ouderen1 die den doop haarder kinderen begeeren uit te stellen1 ter td toe1 dat de moeders zelve hare kinderen presenteren1 ofte op de gevaders lange wagten1 en is geen wettelyke oorzake om den doop uit te stellen4 ,maar geen andere synode nam deze uitspraak over4 ,ofschoon alle noodeloos uitstel afgekeurd en telkens op spoedige presentatie van het kind ten doop aangedrongen wordt1 is het toch volstrekt de bedoeling van de kerkordeningen niet1 om1 als z alleen spreken van de vaders1 de moeders uit te sluiten1 maar om het stelsel van getuigen tegen te gaan en dezen niet de plaats der vaders te laten innemen1 cf4 ,bucanus1 ,inst4 #fcd4 ,bullinger1 ,huysboek #afab f4 #bdi f4 ,synopsis pur4 theol4 #dd1 #eb4 ,voetius1 ,pol4 eccl4 ,i #gbd4 ,moor ,v #eab4 ,m4 ,vitringa ,,vii #agf4 ,het stelsel van doopgetuigen1 1 sponsores1 fidejussores1 susceptores1 compatres1 commatres1 patrini1 matrinae1 patres et matres spirituales1 kwam op1 toen de kinderdoop algemeen gebruik werd1 en wordt reeds door ,tertullianus1 de bapt4 #ah1 vermeld4 ,er waren nu personen van noode1 die in de plaats van het kind beldenis deden en de gebruikelke vragen beantwoordden2 die als het ware als borgen1 sponsores1 voor het kind optraden1 en beloofden1 om het later op den grondslag van den doop christelk op te voeden4 ,z waren de vertegenwoordigers der kerk1 die immers zelve eigenlk in haar geheel het kind ten doop houdt en het draagt met haar gebed4 ,nu lag het voor de hand1 om de ouders als zulke sponsores b den doop van het kind te laten optreden4 ,en in den eersten td geschiedde dit ook alzoo4 ,maar langzamerhand werden vaderschap en peterschap naast elkander gesteld1 evenals geboorte en wedergeboorte1 natuurlke en geestelke verwantschap4 ,ouders waren vanzelf al verplicht tot christelke opvoeding van hun kind en schenen eene bzondere gelofte daartoe niet meer op zich te kunnen nemen4 ,z waren de natuurlke ouders van het kind1 maar het peterschap was eene gansch andere geestelke verwantschap1 en werd daarom allengs een impedimentum matrimonii tusschen de susceptores eener- en den doopeling en zne ouders anderzds en ook tusschen hen zelven4 ,het concilie van ,mainz #hac verbood dan ook reeds3 nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat1 cf4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #bj-bd4 ,maar deze zelfde ,catechismus moest reeds klagen1 dat deze dienst in de kerk zoo verwaarloosd was1 ut nudum tantum hujus functionis nomen relictum sit4 ,lutherschen en ,gereformeerden achtten dit stelsel van doopgetuigen volstrekt niet noodzakelk1 dewl het in de ,schrift niet voorgeschreven of vermeld was1 maar hielden het toch gewoonlk voor een adiaphoron1 dat soms wel van eenig nut kon zn1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xx #bfg4 ,buddeus1 ,inst4 p4 #ajga4 ,dordsche ,kerkenorde #eg4 ,synopsis pur4 theol4 #dd1 #ed4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #fdj4 ,voetius1 ,pol4 eccl4 ,i #gjd4 ,moor ,v #eji4 ,m4 ,vitringa ,,vii #aei4 ,maar de ,gereformeerden legden er toch vooral nadruk op1 dat in de eerste plaats de ouders de vragen b den doop zouden beantwoorden en als susceptores en sponsores voor hun kind zouden optreden1 en eischten1 dat als er getuigen werden genomen1 dezen van zuivere beldenis en wandel zouden zn4 ,calvn1 ,op4 ed4 ,amst4 ,,ix #adb4 ,hooyer1 ,oude ,kerkenordeningen bl4 #g4 #aa4 #ag4 #df4 #fi4 #aje4 #aec4 #bje4 #bfe4 #cad4 #cdd4 #def4 ,daar komt nog b1 dat in de ,roomsche kerk de peters en meters dienst moeten doen1 om het kind in de leer des geloofs te onderwzen1 wl de pastoors1 zooals de ,catech4 ,rom4 ,,ii #b qu4 #bj zegt1 er geen td voor hebben4 ,maar de ,gereformeerde kerk voerde op voorgang van ,calvn de catechese der gedoopte jeugd in en droeg deze aan de leeraar op4 ,zoo is in eene goed ingerichte ,gereformeerde kerk het stelsel van getuigen1 dat overigens spoedig in een nudum nomen ontaardde1 behalve in enkele bzondere gevallen overbodig en onnoodig geworden en practisch ook zoo goed als verdwenen4 ,cf4 ,suicerus1 s4 v4 4 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,,ii #d-bj4 ,steitz in ,herzog #ae1 #bdg4 ,heel deze leer des doops1 gelk z door de ,gereformeerden ontwikkeld werd1 stelt in het licht1 hoe eng z zich aansloten b de ,h4 ,schrift4 ,des te meer verdient het de aandacht1 dat z desniettemin of liever juist daarom in hunne erkenning en bediening van den doop alle sectarisme wisten te vermden en eene echt-christelke ruimte van hart en breedte van opvatting bewaarden4 ,in overeenstemming met de katholieke kerk in haar strd tegen de ,afrikaansche kerken leerden ook de ,gereformeerden eenparig1 dat de ketterdoop1 mits bediend in den naam van ,god drieenig1 erkend moest worden2 maar wl z de doopsformule niet magisch opvatten en den doop niet losmaakten van kerk en ambt1 voegden z er de nadere beperking aan toe1 dat h bediend moest zn door een in eene christelke gemeente erkenden dienaar4 ,cf4 ,dr4 ,g4 van ,goor1 ,de strd over den ,ketterdoop4 ,utr4 #ahgb4 ,herzog art4 ,ketzertaufe4 ,calvn b ,herzog1 ,das ,leben ,joh4 ,calvins ,,ii #dhf4 ,voetius1 ,pol4 eccl4 ,i #fca-fde4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xix qu4 #ae4 ,moor ,v #ddc-dec4 ,syn4 ,dordr4 #aegd vr4 #aj4 ,midd4 #aegh vr4 #bi4 ,dordr4 #afah sess4 #afb4 ,en van den doop sloten z wel uit alle zaken en voorwerpen1 alle doode1 omgekomene of nog slechts ten deele geboren personen1 alle monstra1 alle kinderen ook van ,heidensche ouders1 die gevangen genomen waren1 ,syn4 ,dordr4 #afah sess4 #ah4 #ai1 maar z lieten tot den doop toe alle kinderen1 die na den dood hunner ouders of als vondelingen in christelke familin waren opgenomen1 die uit een onwettig huwelk of uit excommunicati1 schismatieken1 ketters geboren waren1 indien er maar eenige grond voor het vermoeden bestond1 dat de ln des verbonds niet geheel was afgebroken4 ,voetius ,i #fde-fgj4 ,moor ,v #ejj-eji4 ,m4 ,vitringa ,,vii #ie4 #adb-aei4 ,de ,gereformeerden zn eer van te ruime dan van te enge erkenning en bediening des doops te beschuldigen4 ,maar daardoor hebben z toch op uitnemende wze de eenheid en catholiciteit der kerk van ,christus op aarde gehandhaafd4 ,alle christelke kerken erkennen nog elkanders doop en spreken daarmede feitelk uit1 dat in haar alle nog zooveel waarheid aanwezig is1 dat de mogelkheid van zalig te worden niet is uitgesloten4 ,er is ne beldenis1 op welke z alle gebouwd1 n geloof1 dat z alle deelachtig zn4 ,in weerwil van alle verschil en strd1 erkennen allen toch n ,heer1 n geloof1 n doop4 #ec4 ,,het ,,avondmaal4 #a4 ,b den doop komt als tweede sacrament het avondmaal1 dat onder het ,o4 ,test4 zn voorbeeld in het pascha had4 ,evenals b de ,heidenen1 ,num4 #be3b waren ook b ,israel met de offers dikwerf maaltden verbonden4 ,soms werden de offers op het brandofferaltaar geheel verbrand1 maar b andere werd slechts een gedeelte verbrand en het overige voor gebruik bewaard1 hetz door de priesters alleen b het altaar1 ,lev4 #b3c1 #aj1 #f3af1 #be-cj1 #g3a-aj1 #aj3ab1 #ac1 ter verzoening1 ,num4 #aj3ag2 hetz door den dienstdoenden priester met zne familie op eene reine plaats tot zn onderhoud1 ,lev4 #g3ab-ad1 #ca-cd1 #aj3ad2 hetz door den offeraar met zne familie en gasten1 mits levietisch rein1 en buiten het heiligdom1 ,lev4 #g3ai-ba1 ,deut4 #ab3g1 #ab1 #a ,sam4 #i3acv41 #b ,sam4 #f3ai4 ,de beteekenis dezer maaltden was1 dat ,god met zn volk samenkwam en op grond van de gebrachte en aangenomen offerande in vreugde zich met zn volk vereenigde4 ,in dit heiligdom komt ,god tot de kinderen ,israels en woont onder hen1 ,ex4 #bj3bd1 #bi3db-df1 #cc3g1 ,num4 #aa3be1 #ab3e1 #ag3d1 ,deut4 #ca3ae2 ,h is de gastheer1 die een deel der ,hem gebrachte offerande afstaat en zn volk ten maaltd noodigt2 wie eraan deelnam1 trad met ,hem in verbond4 ,het deelnemen aan de ,heidensche offermaaltden was daarom aan ,israel verboden1 ,ex4 #cd3ae2 het was 1 een zich verbinden met1 een zich aansluiten b de valsche goden1 ,num4 #be3c1 #e1 ,ps4 #ajf3bh2 de apostelen verboden ze later aan de ,christenen1 ,hd4 #ae3bi1 #ba3be1 of waarschuwden er tegen om der zwakgeloovigen wil1 #a ,cor4 #h3av41 #aj3ahv4 ,als zulke vereenigingen van ,god met zn volk en ook onderling1 droegen deze maaltden een karakter van bldschap en vreugde en gaven menigmaal wel aanleiding tot brasseren en dronkenschappen1 #a ,sam4 #a3ac1 ,jes4 #bh3h1 ,spr4 #g3ad1 maar dienden andererzds ook tot beelden en onderpanden der hoogste vreugde in ,god1 ,deut4 #bg3g1 ,ps4 #bb3bfv41 ,jes4 #be3f1 #fb3h1 #i1 cf4 art4 ,opfermalzeiten in ,herzog4 ,zulk een offermaaltd had er vooral b het pascha plaats4 ,vele ,protestanten hielden tegenover ,rome staande1 dat het pascha daarin geheel en al opging1 ,moor ,v #cbb4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iv #i1 #f4 ,maar dit is ongetwfeld onjuist2 het pascha was allereerst een sacrificium en daarna een sacramentum4 ,in ,ex4 #ab3bg1 #cd3be heet het een voor den ,heere2 de handeling1 die ermede gepaard ging1 heet 1 ,ex4 #ab3bf2 en het vieren ervan wordt ,num4 #i3g een brengen van een aan den ,heere genoemd4 ,voorts moest de huisvader1 nadat h vier dagen vr het feest1 op den #aj;en ,abib of ,nisan1 een eenjarig1 mannelk1 volkomen lam heeft afgezonderd1 dit op den #ad;en dier maand tusschen de twee avonden slachten en van het bloed met een bosje hyzop strken aan de twee posten en den bovendorpel der huisdeur1 ,ex4 #ab3cv4 ,dit bloed diende ter verzoening4 ,op zichzelf had ,israel evengoed als de ,egyptenaren den dood verdiend2 maar het wordt toch niet als ,egypte behandeld doch door den ,heere genadig uit den dood gered en uit het land der dienstbaarheid verlost4 ,daarvoor moest het bloed ten teeken zn4 ,als de ,heere dat bloed aan de huisdeur zag1 was ,h verzoend1 legde ,h zn toorn af en ging ,h sparend voorb1 71 over iets heenschrden1 voorbgaan1 ,jes4 #ca3e1 vandaar 1 71 ,ex4 #ab3ac1 #bc1 #bg4 ,nog duidelker blkt het sacrificieel karakter van het pascha uit de wze1 waarop het later in ,kanan gevierd wordt4 ,daar wordt het lam niet meer door den huisvader maar door de ,levieten geslacht1 #b ,chr4 #cj3af1 #ce3aa1 ,ezr4 #f3ai2 het bloed wordt door de priesters op het altaar gesprengd1 #b ,chron4 #cj3af1 #ce3aa2 de vetdeelen op het altaar verbrand1 #b ,chron4 #ce3ad2 en de maaltd b het heiligdom gehouden1 ,deut4 #af3b4 ,maar al is het pascha dus in de eerste plaats eene offerande1 het gaat daarin toch niet op1 het wordt straks een maaltd4 ,nadat het lam tusschen de twee avonden op den #ad;en ,abib geslacht en zn bloed aan de huisdeur gestreken of in later td op het altaar gesprengd was1 moest het1 zonder dat er een been aan gebroken werd1 geheel1 met hoofd1 schenkels en ingewand aan het vuur gebraden en daarna in denzelfden nacht van den #ad;en ,abib met ongezuurde brooden en bittere kruiden door allen1 die in het huis waren1 dus ook door de vrouwen1 doch niet door onbesneden vreemdelingen1 uitlanders of huurlingen1 in haast1 met omgorde lenden1 geschoeide voeten en een staf in de hand1 in huis of later b het heiligdom gegeten en het overblvende met vuur verbrand worden1 ,ex4 #ab3a-bh1 #dc-di1 #ac3c-i1 #bc3ae1 ,lev4 #bc3e-ad1 ,num4 #i3aj-ad1 #bh3af-be1 ,deut4 #af3av4 ,het pascha nam daardoor in den ,israelitischen cultus eene geheel bzondere plaats in2 het was eene offerande maar ging daarna terstond in een maaltd over2 tot de zondoffers behoorde het niet1 want het werd gegeten1 noch ook tot de dankoffers1 want aan den maaltd ging verzoening vooraf4 ,het is trouwens ook b eene bzondere gelegenheid1 vr alle andere offers1 door ,god ingesteld en draagt een eigen natuur2 het is eene offerande ter verzoening en een maaltd der gemeenschap met ,god en met elkander2 het is sacrificium en sacramentum tegelk4 ,het ,n4 ,test4 kent aan dit pascha eene typische beteekenis toe1 zoodat het niet alleen eene herinnering is aan de bevrding uit ,egypte maar ook een teeken en onderpand van de verlossing uit het diensthuis der zonde en van de gemeenschap met ,god in den beloofden ,messias4 ,jezus heeft hier zelf op gewezen1 als ,h opzettelk de instelling van het avondmaal met de viering van het pascha in verband heeft gebracht4 ,maar over de wze1 waarop ,h dat gedaan heeft1 bestaat er geen klein verschil4 ,sommigen beroepen zich op de ,synoptici en zeggen1 dat ,jezus op ,donderdag den #ad;en ,nisan met zne discipelen het eigenlke pascha gebruikt en b die gelegenheid het avondmaal heeft ingesteld4 ,anderen houden het met ,johannes1 #ab3a1 #ac3a1 #b1 #bi1 #ah3bh1 #ai3ad1 #ca en beweren1 dat ,jezus op ,donderdag den #ac;en ,nisan een gewonen maaltd met zne discipelen gehouden en daarb hun de voeten gewasschen heeft1 en dan op den #ad;en ,nisan1 den eigenlken dag des feestes1 als het ware paaschlam gestorven is4 ,hetz men nu de ,synoptici naar ,johannes of ,johannes naar de ,synoptici conformeere2 of beiden onverzoend naast elkander laat staan2 of ook1 op grond van de getuigenis der ,quartadecimanen in de tweede en derde eeuw1 die voor hunne practk1 om het christelk paaschfeest in den avond van den #ad;en ,nisan te vieren1 zich o4 a4 op den apostel ,johannes beriepen1 de echtheid van het vierde evangelie ontkenne1 cf4 art4 ,passah1 ,herzog #aa1 #bgj4 ,meyer op ,joh4 #ah3bh4 ,schfer1 ,das ,herrenmahl nach ,ursprung und ,bedeutung #ahig ,s4 #ec-ii4 ,zahn1 ,einl4 in das ,n4 ,t4 ,,ii #cji f42 altd is er in zoover overeenstemming1 dat ,jezus op ,donderdagavond met zne discipelen een maaltd gehouden heeft1 op ,vrdag gestorven en op ,zondag opgestaan is4 ,al ware nu deze maaltd niet het gewone pascha van #ad ,nisan geweest maar daags te voren1 op ,donderdag #ac ,nisan gehouden2 dan zou er toch niets tegen zn om aan te nemen1 dat ,jezus1 die den volgenden dag sterven zou en dus het pascha niet op den gewonen td met de ,joden eten kon1 het daags te voren gebruikt en op deze wze het avondmaal eraan verbonden had4 ,want dit laatste is boven allen twfel verheven4 ,zoowel ,paulus1 #a ,cor4 #aj3af1 #aa3bd1 #be als de ,synoptici laten ,jezus het avondmaal instellen in het nauwst verband met het pascha2 aan den paaschdisch ontleent h het brood en den wn1 die als teekenen en zegelen b het avondmaal dienst moeten doen2 terwl ,h den doop terstond van ,johannes overneemt1 wacht ,h met de instelling van het avondmaal tot het laatste paaschfeest en doet dan den bondsmaaltd des ,o4 ,verbonds in dien des ,n4 ,testaments overgaan2 en dit alles vindt b ,johannes geen tegenspraak1 omdat h van de instelling van het avondmaal ganschelk zwgt4 ,en voorts is de datum van ,jezus' sterfdag op #ad of op #ae ,nisan volkomen onverschillig voor het feit1 dat ,jezus als het ware paaschlam gestorven is4 ,want niet alleen het evangelie van ,johannes laat dit uitkomen1 #ai3cc1 #cf2 maar ook ,paulus zegt uitdrukkelk in #a ,cor4 #e3g1 dat ons pascha1 n4l4 ,christus1 geslacht is en dat daarom de geloovigen den ouden zuurdeesem der zonde moeten uitzuiveren1 en als 1 als nieuwe schepselen1 onvermengd met de ongerechtigheid1 behooren te wandelen4 ,en daarb komt nog1 dat het lam1 dat ter slachting geleid wordt1 ,jes4 #ec3g1 niet onwaarschnlk eene toespeling op het paaschlam bevat en zoo in het ,n4 ,test4 op ,christus wordt toegepast1 ,joh4 #a3bi1 #cf1 ,hd4 #h3cb1 #a ,petr4 #a3ai1 ,op4 #e3f enz4 ,gelk de besndenis een voorbeeld was van den doop en door den dood van ,christus heen in dien doop overging1 zoo wees het pascha vooruit naar het avondmaal en werd daardoor naar het bevel van ,christus vervangen4 ,terwl echter het pascha nog in de eerste plaats een sacrificium was1 heeft het avondmaal dit karakter geheel verloren4 ,immers heeft de offerande1 die in het pascha gebracht werd1 in den dood van ,christus hare volkomen vervulling verkregen4 ,en het is op grond dier eenmaal volbrachte en volkomene offerande1 dat ,christus de nieuwe bedeeling van het genadeverbond sticht en zne discipelen noodigt en sterkt aan znen heiligen disch4 #b4 ,nadat enkelen in vroeger td waren voorgegaan1 is echter in de laatste jaren door ,jlicher1 ,spitta1 ,mensinga1 ,brandt1 ,grafe e4 a4 de instelling van het avondmaal door ,jezus zeer ernstig bestreden4 ,als gronden voeren z aan1 dat de woorden3 doet dat tot mne gedachtenis1 b ,mattheus en ,marcus ontbreken en alleen als een vr toevoegsel van ,paulus in #a ,cor4 #aa3bd1 #be en ,luk4 #bb3ai voorkomen2 dat sommige handschriften1 vooral ,d1 in ,luk4 #bb3ai1 #bj de woorden3 4444 weglaten en dus van een gegeven worden van het lichaam van ,christus1 van een doen tot zne gedachtenis en van den beker der dankzegging niets weten2 dat het evangelie van ,johannes er geen melding van maakt en de andere berichten onderling sterk afwken2 en vooral1 dat ,jezus brood en wn niet met zn dood in verbinding kon brengen1 veel minder ze als teekenen van zn lichaam en bloed te eten kon geven1 maar dat deze voorstellingen eerst konden opkomen1 toen in de gemeente zich zekere beschouwing over den persoon en over den dood van ,jezus gevormd had4 ,doch al deze argumenten zn van weinig kracht4 ,immers is het een feit1 dat in den td1 toen het evangelie van ,johannes geschreven werd1 het avondmaal algemeen in de christelke kerk gevierd werd2 de verzwging der instelling kan daarom in geen geval uit onkunde voortkomen4 ,evenzoo is het met ,lukas2 het ontbreken der bovengenoemde woorden in cap4 #bb3ai1 #bj kan niet onderstellen1 dat men toentertd dacht1 dat er b het laatste avondmaal niets anders gebeurd was dan hetgeen vervat is in deze woorden3 4 ,want dan zou de handeling1 die toen plaats greep1 volkomen onbegrpelk zn2 de tekst in ,codex ,d onderstelt1 dat er b die gelegenheid meer is geschied en gesproken en is daarom f corrupt f in het gunstigst geval een onvolledig bericht van wat b het laatste avondmaal geschied is4 ,van den td van ,johannes en ,lukas kunnen w opklimmen tot dien van ,paulus2 en dan blkt1 dat deze apostel van de onderstelling uitgaat1 dat de christelke kerk algemeen het avondmaal als eene instelling van ,christus kent en viert2 ja1 h zegt zelfs1 dat h hetgeen betrekking heeft op de instelling van het avondmaal van den ,heere ontvangen en aan de ,corinthirs overgegeven heeft1 1 #a ,cor4 #aa3bc4 ,de td1 waarin ,paulus dit onderricht niet maar 1 van de zde des ,heeren ontving1 valt ongetwfeld saam met dien van zne bekeering1 ,hd4 #i1 en is alzoo slechts een paar jaren verwderd van den laatsten nacht1 waarin ,christus zn avondmaal ingesteld heeft4 ,daaruit volgt1 dat reeds in de allereerste jaren na ,jezus' dood de christelke gemeente eenparig met al de apostelen het avondmaal als eene instelling van ,christus gekend heeft4 ,dit is meer dan voldoende1 om de waarheid dier instelling boven allen redelken twfel te verheffen4 ,eene andere vraag is echter1 hoe ,christus dit avondmaal ingesteld en wat ,h ermede bedoeld heeft4 ,en dan verdient het allereerst opmerking1 dat ,jezus zn avondmaal b gelegenheid van den paaschmaaltd ingesteld heeft4 ,de viering van het pascha was in ,jezus' td met allerlei ceremonin uitgebreid en geschiedde in het kort op de volgende wze4 ,als het feest naderde1 trokken duizenden b duizenden ,israelieten naar ,jeruzalem heen1 kochten daar een lam en lieten het in den namiddag van den #ad;en ,nisan door de ,levieten in het voorhof slachten2 priesters stonden daarb gereed1 om het bloed in zilveren en gouden schalen op te vangen1 deze van den een aan den ander over te geven1 en ze ten slotte ineens over het altaar uit te gieten4 ,middelerwl werden1 onder het zingen van het hallel door de ,levieten1 de dieren opgehangen1 van de ingewanden ontdaan en de offerstukken door den priester in een vat naar het altaar gebracht4 ,daarna namen z1 die het lam ter slachting hadden aangeboden en wier getal gewoonlk tusschen de tien en twintig man bedroeg1 het geslachte mede naar een private woning en braadden het aldaar1 zonder er een been aan te mogen breken4 ,de maaltd zelf begon met het rondgaan van een beker en met dankzegging2 dan werden bittere kruiden en een schotel moes op tafel gebracht en genuttigd en daarna het lam met ongezuurde koeken opgezet4 ,voordat hiervan gegeten werd1 verhaalde de huisvader of later een voorlezer de geschiedenis van den uittocht1 hieven de dischgenooten het eerste gedeelte1 ,ps4 #aac-aad1 van het hallel1 ,ps4 #aac-aah1 aan en ging de tweede beker rond4 ,daarna begon eerst de eigenlke maaltd4 ,na afloop daarvan werd de derde beker door den huisvader gezegend en met de dischgenooten uitgedronken4 ,en het geheel werd dan besloten met het inschenken van den vierden beker1 met het zingen van het tweede gedeelte van het hallel1 ,ps4 #aae-aah1 met de zegening van den vierden beker door den huisvader met de woorden van ,ps4 #aah3bf en met de lediging daarvan door de aanzittende gasten4 ,deze vier bekers waren b den maaltd vereischt1 maar soms ging nog een vfde beker rond onder het zingen van ,ps4 #abj-acg1 cf4 ,keil4 ,arch4 #ha4 ,herzog #aa1 #bfh-bgj4 ,waarschnlk stelde ,jezus nu het avondmaal in1 nadat het paaschlam gegeten was1 1 ,luk4 #bb3bj1 b den derden beker1 den beker der dankzegging4 ,h neemt daarb van het gewone brood en den gewonen wn1 die b het pascha gebruikt waren1 en brengt deze volgens het getuigenis van alle vier berichten1 ,mt4 #bf3bf-bi1 ,mk4 #ad3bb-be1 ,luk4 #bb3ai1 #bj1 #a ,cor4 #aa3bc-be rechtstreeks met zn dood in verband4 ,er is geen enkele reden1 om dit in twfel te trekken2 ,jezus wist en zag zn dood vooruit en had de beteekenis daarvan reeds meermalen aan zne discipelen verklaard1 deel ,,iii #cedv4 ,bepaaldelk vat ,h hier zn dood als offerande op2 zoo toch alleen zn de woorden en handelingen te verklaren1 die met de instelling van het avondmaal gepaard gaan4 ,het pascha was zoo even genuttigd1 en dat pascha was de aanvang en grondslag geweest van het verbond1 dat ,god met ,isral oprichtte in de woestn2 immers deed het eerst1 doordat het lam geslacht en zn bloed vergoten en op het altaar gesprengd was1 dienst als offerande der verzoening1 en werd het daarna gebruikt tot een offermaal om te beteekenen de gemeenschap van ,god met zn volk4 ,dit alles brengt ,christus op zichzelf over2 ,h is het ware paaschlam1 dat door zn dood1 door de breking van zn lichaam en door de vergieting van zn bloed1 de verzoening bewerkt b ,god en den grondslag legt van een nieuw verbond4 ,jezus wst dit duidelk aan1 door het avondmaal in te stellen b gelegenheid van het pascha1 door te dien einde zich te bedienen van het brood en den wn van den paaschdisch1 door het brood niet alleen te nemen en te zegenen maar ook1 volgens alle vier berichten1 cf4 ,hd4 #b3db1 te breken1 en vooral ook door de woorden1 die ,h daarb uitsprak4 ,onder het breken en uitdeelen des broods zeide ,h3 1 ,mt4 ,mr41 1 1 ,luk41 of 1 ,paulus 7 ontbreekt in de voornaamste handschriften en wisselt in andere met en af74 ,en b het geven van den drinkbeker sprak ,h3 1 1 ,mt41 1 ,mr41 1 ,luk41 1 ,paulus4 ,de afwkende lezingen bewzen genoegzaam1 dat ,jezus evenmin b het avondmaal als b den doop eene vaststaande1 onveranderlke formule heeft voorgeschreven2 het is zelfs onmogelk uit te maken1 welke woorden letterlk door ,jezus zelven b die gelegenheid zn uitgesproken2 ,h heeft niet bepaald1 wat er b het avondmaal gezegd moest worden1 maar ,h heeft omschreven1 wat het avondmaal was en wezen moest4 ,en dit is uit de vier berichten volkomen duidelk4 ,jezus heeft het brood en den wn van den paaschdisch verheven tot teekenen van zn lichaam en bloed1 en wel van dat lichaam en dat bloed1 gelk het straks in den dood als eene offerande der verzoening zou worden overgegeven4 ,de bedenking1 dat ,jezus' lichaam toch aan het kruis niet aan stukken gebroken is gelk het brood1 en zn bloed daar ook niet vergoten is als de wn b het avondmaal en dat daarom deze beelden niet passen1 is van weinig kracht4 ,jezus gaat immers van het pascha en van de ,o4 ,test4 offerande uit1 neemt de daarb gebruikelke handeling en terminologie over en past deze toe op zn dood4 ,daarom voegen ,lukas en ,paulus aan de woorden3 de verklaring toe3 of alleen 4 ,hetz ,jezus deze woorden letterlk zoo gesproken heeft of niet2 in dien zin heeft ,h het toch bedoeld1 als ,h in het brood een teeken van zn lichaam aanwees4 ,het is een teeken van het lichaam van ,jezus1 gelk het in den dood ter verzoening der zonden geofferd wordt4 ,vandaar ook1 dat de beteekenis van het tweede teeken in alle vier berichten zooveel breeder omschreven wordt4 ,in de offerande is de bloedstorting de hoofdzaak1 ,hebr4 #i3bb4 ,het bloed van ,christus1 waarvan de wn een teeken is1 is offerbloed1 bloed der verzoening1 dat voor velen vergoten wordt1 en daardoor aanvang en inwding van een nieuw verbond4 ,gelk pascha en oud verbond1 zoo behooren avondmaal en nieuw verbond b elkaar4 ,de drinkbeker is daarom of 1 d4 w4 z4 bondsbloed1 ,ex4 #bd3h1 hetwelk als offerbloed ter voltrekking van het verbond met ,god noodig en dienstig was1 of het verbond zelf1 dat door dat bloed1 wl bewerkende en medebrengende de vergeving der zonden1 tot stand komt en daarin rust4 ,de discipelen waren bedroefd1 zagen tegen den dood van ,christus op en begrepen hem niet2 maar ,jezus verklaart hun hier b de instelling van het avondmaal1 dat die dood hun nut is2 daardoor komt toch die vergeving en dat verbond tot stand1 welke in het ,o4 ,test4 werden afgeschaduwd en voorspeld2 de td der belofte is voorb1 die der vervulling breekt aan2 het oude is voorbgegaan1 ziet het is alles nieuw geworden4 ,maar ,jezus laat het hier niet b4 ,h geeft in de teekenen van brood en wn niet alleen eene verklaring van zn dood1 maar ,h deelt die teekenen ook ter nuttiging aan zne discipelen mede4 ,volgens ,mt4 gebruikte ,jezus uitdrukkelk de woorden 1 1 en 2 en hoewel ,marcus alleen het woord vermeldt en ,lukas en ,paulus van al deze woorden geen gewag maken1 toch staat op grond van alle berichten vast1 dat ,jezus het brood en den wn niet alleen tot teekenen van zn lichaam en bloed verhief maar ze als zoodanig ook aan zne discipelen uitreikte en te genieten gaf4 ,nadat het pascha gebruikt was1 stelde ,jezus een nieuwen maaltd in1 welks bestanddeelen brood en wn waren1 niet op en voor zichzelf1 maar als teekenen van zn gebroken lichaam en vergoten bloed4 ,er is hiertegen door ,spitta ingebracht1 dat het eten van het gedoode lichaam van ,jezus en het drinken van zn bloed ebenso schaurige wie fr ein israelitisches ,bewustsein unvertrgliche ,gedanken0 zn4 ,en men heeft daarom gemeend1 dat1 ook al heeft ,jezus brood en wn als teekenen van zn lichaam en bloed aangeduid1 ,h ze toch niet als zoodanig aan zne discipelen heeft te genieten gegeven2 dat ,h alleen verklaard heeft1 wat er straks met ,hem geschieden zou1 maar niet1 wat zne discipelen ontvangen en genieten zouden2 dat het eten van ,jezus lichaam en het drinken van zn bloed op dat oogenblik1 toen ,jezus zelf aan tafel zat1 niet mogelk was2 dat1 indien dit genieten het eigenlk karakter van het avondmaal was1 het avondmaal dan later na ,jezus' dood eene andere natuur had dan b de instelling2 en dat het zoo weinig op het nuttigen van brood en wn als zulke teekenen aankomt1 dat tot het midden der tweede eeuw toe1 althans in de kerken van ,rome en ,efeze1 het avondmaal niet met wn maar met water werd gevierd4 ,er ligt in deze tegenwerpingen een bestanddeel van waarheid4 ,al wees het pascha in het ,o4 ,t4 naar ,christus heen1 het eten van het paaschlam was toch geen eten van ,christus' gebroken lichaam1 gelk het genieten van het brood in het avondmaal thans is4 ,en het bloed werd wel b de offeranden des ,o4 ,verb4 vergoten en gesprengd1 maar het werd toch nooit gedronken4 ,de voorstelling1 dat ,jezus' vleesch gegeten en zn bloed gedronken moest worden1 was dan ook voor de ,joden zoo vreemd1 dat z er zich aan ergerden en ,jezus verlieten1 ,joh4 #f3eb1 #fj1 #ff4 ,de instelling van het avondmaal geschiedt wel in aansluiting b de ,o4 ,t4 offervoorstellingen maar gaat er toch weer boven uit4 ,het avondmaal is verwant aan maar niet identisch met het pascha4 ,gelk nieuw tot oud verbond1 gelk de offerande van ,christus tot die des ,o4 ,test41 zoo staat avondmaal tot pascha4 ,het pascha was een sacramentum op grond van een sacrificium maar in beide deelen een schaduw en profetie van de goederen des ,n4 ,t4 ,nu echter is door ,christus de waarachtige en volkomene offerande gebracht1 en daarom is op grond van die offerande de gemeenschap met ,god in het avondmaal veel rker en voller1 dan z in de dagen des ,o4 ,t4 wezen kon4 ,het avondmaal is een maaltd1 de wezenlke maaltd van ,god en zn volk2 een offermaal1 het offermaal b uitnemendheid1 waar de geloovigen ,christus zelf genieten1 gelk ,h voor hen gestorven is4 ,dat drukt ,jezus daardoor uit1 dat ,h brood en wn als teekenen van zn gebroken lichaam en vergoten bloed aan zne discipelen te genieten geeft4 ,h geeft zich niet alleen voor de znen2 ,h geeft zich ook aan de znen4 ,drinkbeker en brood in het avondmaal zn 1 #a ,cor4 #aj3af4 ,de bovengenoemde tegenwerpingen hebben voorts nog in zooverre kracht1 als z duidelk aantoonen1 dat een kapernatisch eten en drinken van het lichaam en bloed van ,christus ten eenenmale uitgesloten is4 ,het avondmaal1 dat ,christus zelf1 terwl ,h aan tafel zat1 instelde1 is hetzelfde als wat na zn dood in de christelke kerk tot op den huidigen dag gevierd is4 ,brood en wn hebben geen betrekking op den persoon van ,christus zonder meer1 maar bepaaldelk op ,christus als gekruisigde4 ,h stelt daarin zne offerande ons voor oogen1 maar doet ons die ook genieten4 ,en op dat genieten komt het in het avondmaal wel terdege aan4 ,jezus gaf de teekenen van brood en wn2 ,h hield ze niet in de hand1 maar ,h deelde ze uit2 ,h beval zne discipelen1 om ze te nemen en te eten2 en ,h voegde er volgens ,lukas 7alleen b het uitdeelen van het brood7 en ,paulus 7ook b het overgeven van den drinkbeker7 de woorden aan toe3 4 ,dat deze woorden b ,mt4 en ,mk4 ontbreken1 bewst in het minst niet1 dat z f door ,jezus niet gesproken f in strd met zn bedoelen door ,lukas en ,paulus eraan toegevoegd zn4 ,want in het eten en drinken van het brood en den wn als teekenen van ,jezus' gebroken lichaam en vergoten bloed ligt het doen tot zne gedachtenis vanzelf opgesloten2 het eerste is zonder het laatste niet mogelk4 ,deze woorden houden voorts niet in1 dat het avondmaal slechts een herinneringsmaal is1 maar z drukken uit1 dat heel het avondmaal1 hetwelk in zn wezen een offermaal is en eene gemeenschapsoefening met ,christus1 geschieden moet tot gedachtenis aan ,hem4 ,z omschrven niet het wezen van het avondmaal maar onderstellen1 dat ,jezus straks afwezend zal zn en schrven voor1 dat dan toch het avondmaal tot zne gedachtenis1 als eene voortdurende verkondiging van zn dood1 #a ,cor4 #aa3bf1 gevierd moet worden4 ,daarom staan er b ,paulus ook de woorden nog b3 zoo dikwls als g dit brood zult eten en dezen drinkbeker zult drinken1 #a ,cor4 #aa3be1 #bf4 ,het avondmaal is door ,christus ingesteld als een blvend goed voor zne gemeente2 het is een weldaad1 aan alle andere weldaden toegevoegd1 om deze te beteekenen en te verzegelen4 ,en blven zal het tot de wederkomst van ,christus4 ,zn dood moet verkondigd worden1 totdat ,h komt4 ,want het kruis is en blft in deze bedeeling de oorzaak aller zegeningen1 het middelpunt van de gedachtenis der gemeente4 ,jezus zeide zelf1 dat ,h van nu aan1 van de instelling en het gebruik van het avondmaal af1 niet meer drinken zou van de vrucht des wnstoks1 totdat ,h hem met zne discipelen nieuw zou drinken in het koninkrk zns ,vaders1 ,mt4 #bf3bi1 ,mk4 #ad3be1 cf4 ,luk4 #bb3af1 #ah4 ,h ging immers naar den hemel1 om zne discipelen plaats te bereiden4 ,en eerst wanneer ,h wederkomt en zne discipelen tot zich genomen zal hebben1 zal ,h met hen aanzitten aan de bruiloftstafel des ,lams en met hen drinken van den nieuwen wn1 dien het ,koninkrk zns ,vaders in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde opleveren zal4 ,voor dien tusschentd heeft ,h het avondmaal ingesteld1 tot eene gedachtenis aan zn lden1 tot eene verkondiging van zn dood1 tot een middel zner rke genade4 ,cf4 ,cremer1 art4 ,abendmahl ,i in ,herzog #a1 #cb-ch met de daar aangehaalde litteratuur en voorts nog ,j4 ,g4 ,boekenoogen1 ,de oorsprong des avondmaals1 ,amst4 #ahhc4 ,rogaar1 ,het avondmaal en zne oorspronkelke beteekenis1 ,gron4 #ahig4 ,schultzen1 ,das ,abendmahl im ,n4 ,t41 ,gttingen #ahie4 ,josephson1 ,das ,h4 ,ab4 und das ,n4 ,t41 ,gtersloh #ahie4 ,r4 ,a4 ,hoffmann1 ,die ,abendmahlsgedanken ,jesu ,christi1 ,knigsberg #ahif4 ,holtzheuer1 ,das ,ab4 und die neuere ,kritik1 ,berlin #ahif4 ,schaefer1 ,das ,herrenmahl nach ,ursprung und ,bedeutung mit ,rcksicht auf die neuesten ,forschungen1 ,gtersloh #ahig4 ,eichhorn1 ,das ,ab4 im ,n4 ,t41 ,leipzig #ahih4 ,clemen1 ,der ,ursprung des h4 ,ab4 ,leipzig #ahih4 ,w4 ,schmidt1 ,chr4 ,dogm4 #ahih ,,ii #dff4 ,lichtenstein1 ,des ,ap4 ,paulus ,ueberlieferung von der ,einsetzung des h4 ,ab4 ,berlin #ahii4 #c4 ,dit avondmaal nam van den aanvang af in de christelke godsdienstoefening eene voorname plaats in4 ,het werd gewoonlk in eene bzondere samenkomst der gemeente op den dag des ,heeren des avonds en in verbinding met een gewonen maaltd gevierd1 boven bl4 #baf4 ,van de wze dezer viering is ons weinig bekend2 alleen weten w uit ,did4 #i4 #aj4 #ad1 dat er eerst eene beldenis van zonden plaats had1 daarna over den beker en over het brood afzonderlk een dankgebed werd uitgesproken1 dan de maaltd gehouden en het geheel met eene dankzegging besloten werd4 ,maar in de tweede eeuw kwam er allengs in heel de kerk scheiding tusschen de en de 4 ,de eerste gingen haar eigen weg en ontaardden al spoedig1 ,zahn1 art4 ,agapen in ,herzog2 en de tweede werd in de morgengodsdienstoefening verlegd en met de bediening des woords in verbinding gebracht4 ,daarmede gingen verschillende veranderingen gepaard4 ,de ne godsdienstoefening werd spoedig in twee gedeelten gesplitst1 waarvan het eerste1 de bediening des woords1 ook voor catechumenen1 poenitenten en ongeloovigen openstond1 maar het tweede1 de viering van het avondmaal1 alleen voor de gedoopten toegankelk was4 ,dit laatste kreeg hoe langer hoe meer een mysterieus karakter1 boven bl4 #bag2 doop en avondmaal werden een 1 een sacramentum1 ,tert4 adv4 ,marc4 #d1 #cd1 en door dezen naam alsmede door allerlei bkomende plechtigheden in een geheimzinnig donker gehuld4 ,geheel verkeerd is het daarom ook1 om de opvattingen dier eerste tden te interpreteeren naar de meeningen1 die in het ,westen later1 en vooral in de #af;e eeuw gekoesterd werden over de unio sacramentalis4 ,de ,schrift zeide1 dat het brood het lichaam en de wn het bloed van ,christus is1 en dit spraakgebruik werd overgenomen en door ieder op zne wze verstaan en uitgelegd4 ,eene officieele interpretatie ontbrak2 strd ontstond er niet over2 en de vraag naar den aard dier vereeniging van teeken en beteekende zaak kwam niet op2 eene realistische con- of transsubstantiatie lag even ver buiten het bewustzn van dien td als eene uitsluitend symbolische of figuratieve beteekenis van het avondmaal4 ,symbool en zaak was voor het ,oostersch denken veel inniger verbonden dan voor het ,westersche2 w verstaan1 zegt ,harnack1 ,d4 #f4 ,i #cig terecht1 onder symbool eene zaak1 die niet is1 wat z beduidt1 maar toen verstond men veelmeer onder symbool eene zaak1 die op eene of andere wze ook is1 wat z beduidt4 ,het stond van den aanvang af in de christelke kerk vast1 dat brood en wn het lichaam en bloed van ,christus waren2 maar de wze1 waarop z zich beider vereeniging dachten1 is niet klaar en daarom voor verschillende uitlegging vatbaar4 ,dat geldt van ,ignatius1 ,smyrn4 #g4 ,ef4 #bj4 ,justinus1 ,apol4 ,i #ff4 ,iren4 adv4 haer4 ,,iv #ah1 #e en van vele andere schrvers4 ,maar de ontwikkeling der avondmaalsleer werd vooral in verkeerde baan geleid door de toepassing der offeridee4 ,in het ,n4 ,t4 wordt wel de heiliging des lichaams1 ,rom4 #ab3a1 het gebed1 ,hebr4 #ac3ae1 cf4 ,op4 #e3h1 #h3c1 de weldadigheid en mededeelzaamheid1 ,hebr4 #ac3af1 ,phil4 #d3ah1 maar nooit het avondmaal eene offerande genoemd4 ,nu was echter in den eersten td het avondmaal met een gewonen maaltd verbonden1 en voor dien maaltd brachten de meer gegoede gemeenteleden de noodige ingredinten mede1 brood1 wn1 olie1 melk1 honing enz41 die waarschnlk door de diakenen in ontvangst genomen1 voor den bisschop op hoofd- en btafels 7de latere zaltaren7 neergelegd1 b den maaltd bediend en daarna tot onderhoud van de dienaren en tot ondersteuning der armen bestemd werden4 ,deze gaven kregen den naam van 1 oblationes1 1 sacrificia1 offeranden1 en werden door den bisschop met een dankgebed1 1 gezegend4 ,deze opvatting werd op heel het avondmaal overgedragen4 ,naar het dankgebed1 dat over de gaven gesproken werd1 heette weldra het avondmaal zelf en ook de beide avondmaalselementen 1 ,did4 #i4 ,ign41 ,philad4 #d4 ,smyrn4 #g4 #h4 ,justinus1 ,apol4 ,i #ff1 en werd het ook spoedig opgevat als eene offerande1 die door de gemeente ,gode toegebracht werd1 ,did4 1 reeds met beroep op ,mal4 #a3aa4 ,dit was nu nog zoolang vr onschuldig1 als het avondmaal werkelk als een maaltd beschouwd en de dankzegging in naam van de gansche gemeente gedaan werd2 de inhoud der offerande was niet het lichaam en bloed van ,christus maar de door de gemeente saamgebrachte gaven1 zoodat men in den eersten td dus alleen aan een dank- doch hoegenaamd niet aan een zoenoffer dacht4 ,maar er lag toch een gevaarlk element in1 dat te zner td verkeerd zou werken1 vooral toen het door de clericale opvatting van het ambt versterkt werd4 ,reeds ,clemens vergelkt de episcopi en diaconi met de priesters en levieten des ,o4 ,t41 omschrft hun werkzaamheid als een en brengt hun met de ,o4 ,t4 in verband1 #a ,cor4 #dj-dd4 ,en toen avondmaal en agapae1 de aanbieding van brood en wn voor het avondmaal en de bdragen voor het onderhoud der dienaren en de ondersteuning der behoeftigen uit elkander vielen1 kreeg het avondmaal hoe langer hoe meer het karakter van eene offerande1 die niet door de gemeente maar door den bisschop werd gebracht1 niet in hare aanbieding maar in zne dankzegging en wding bestond1 en niet op de gaven voor maar op de elementen van het avondmaal betrekking had1 ,justinus1 ,dial4 #da4 #gj4 ,iren4 adv4 haer4 ,,iv #ah1 #e4 ,deze opvatting van het avondmaal als eene offerande had nu weer invloed op de gedachte1 welke men zich vormde van de unio sacramentalis1 gelk omgekeerd deze op gene4 ,naarmate de bisschop als priester1 de dankzegging als wding1 het avondmaal als een offer beschouwd werd1 moest ook de realistische vereeniging van brood en wn met het lichaam en bloed van ,christus zich te sterker aanbevelen4 ,de symbolische1 spiritualistische opvatting van ,origenes1 die in het wezen der zaak ook b ,eusebius ,caes41 ,basilius1 ,gregorius ,naz4 e4 a4 gevonden wordt1 maakt in verband met de ,oostersche ,christologie b ,cyrillus1 ,gregorius ,nyss41 ,chrysostomus en ,johannes ,damascenus voor de realistische leer der 1 of transformatie plaats1 welke dan later nog in de leer der of transsubstantiatie overging1 ,damascenus1 de fide orthod4 ,,iv #ad4 ,conf4 orthod4 qu4 #ajg4 ,conf4 ,dosith4 decr4 #ag1 cf4 ,steitz1 ,die ,abendmahlslehre der gr4 ,k4 in ihrer gesch4 ,entw4 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahfd ,s4 #dji-dha4 #ahfe ,s4 #fd-aeb4 #cii-dfc4 #ahff ,s4 #aic-beb4 #ahfg ,s4 #baa-bhf4 #ahfh ,s4 #b-fg4 #fdi-gjj4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,konf4 ,i #daj f4 ,loofs1 art4 ,abendmahl in ,herzog #a1 #ch-eg4 ,de ontwikkeling ging in het ,westen veel langzamer1 al leidde z later tot een zelfde resultaat4 ,cyprianus stelde wel het sacrificieel karakter van het avondmaal sterk op den voorgrond maar zag daarin toch slechts eene imitatie van wat ,christus in waarheid op ,golgotha gedaan had1 ,ep4 #fc1 #b4 #ad4 ,en hoewel ,augustinus telkens in de taal der ,schrift het brood het lichaam en den wn het bloed van ,christus noemt1 toch is er b hem nog niets te vinden van de latere transsubstantiatie-theorie4 ,integendeel1 ,augustinus maakt zoo sterk mogelk onderscheid tusschen verbum en elementum1 accedit verbum ad elementum et fit sacramentum2 brood en wn worden daarom sacramenten genoemd1 quia in eis aliud videtur1 aliud intelligitur4 ,het teeken wordt wel dikwerf met den naam van de beteekende zaak genoemd1 maar dat komt1 wl het er eene gelkenis van vertoont4 ,si enim sacramenta quendam similitudinem earum rerum1 quarum sacramenta sunt1 non haberent1 omnino sacramenta non essent4 ,ex hac autem similitudine plerumque etiam ipsarum rerum nomina accipiunt4 ,sicut ergo secundum quendam modum sacramentum corporis ,christi corpus ,christi est1 sacramentum sanguinis ,christi sanguis ,christi est1 ita sacramentum fidei fides est1 ,ep4 #bc ad ,bonif4 ,brood en wn zn similitudines1 signa1 commemorationes van het lichaam en bloed van ,christus2 ,dominus non dubitavit dicere3 hoc est corpus meum1 cum signum daret corporis sui1 c4 ,adam4 c4 #ab4 ,christus is lichamelk ook niet meer b ons1 maar is opgevaren ten hemel2 secundum praesentiam majestatis semper habemus ,christum1 secundum praesentiam carnis1 recte dictum est discipulis3 me autem non semper habebitis1 tract4 #a in ,ev4 ,joann4 ,als ,augustinus het avondmaal dan ook menigmaal een sacrificium noemt1 verstaat h daaronder niet1 dat ,christus andermaal in waarheid1 z het ook op onbloedige wze1 geofferd wordt2 maar dan noemt h het zoo1 wl het eene gedachtenis is van ,christus' offerande aan het kruis4 ,hujus sacrificii caro et sanguis ante adventum ,christi per victimarum similitudinem promittebatur2 in passione ,christi per ipsam veritatem reddebatur2 post ascensum ,christi per sacramentum memoriae celebratur1 c4 ,faustum #bj1 #ba4 ,christus se ipsum obtulit holocaustum pro peccatis nostris et ejus sacrificii similitudinem celebrandam in suae passionis memoriam commendavit1 #hc qu4 qu4 #fa4 de doctr4 chr4 ,,iii #af4 ,of ook verstaat h onder het lichaam van ,christus1 dat in het avondmaal geofferd wordt1 de gemeente4 ,hoe is1 zoo vraagt h1 het brood het lichaam van ,christus8 en h antwoordt3 corpus ,christi si vis intelligere1 apostolum audi dicentem fidelibus3 vos estis corpus ,christi et membra4 ,si ergo vos estis corpus ,christi et membra1 mysterium vestrum in mensa propositum est1 mysterium ,dei accipitis4 ,en het brood is daar het teeken van1 quia panis non fit de uno grano sed de multis1 ,serm4 ad infantes1 cf4 de civ4 #aj1 #f4 #bb1 #aj4 ,daarom wordt ,augustinus ook niet moede1 om te verzekeren1 dat het gebruik van het avondmaal op zichzelf niet voldoende is1 dat het alleen voor de geloovigen ten zegen maar voor anderen ten verderve is1 dat het ware eten van ,christus' lichaam in het gelooven bestaat3 crede et manducasti1 ,tract4 #be in ,joann4 en zoo passim1 cf4 ,bibl4 studii theol4 apud ,j4 ,crispinum #aefe p4 #hi-ajj4 ,dorner1 ,augustinus #bfc-bgf enz4 ,de leer van ,augustinus hield door haar machtigen invloed nog langen td de volle ontwikkeling der realistische theorie tegen1 en domineerde nog onder de karolingische theologen1 maar werd in den strd van ,ratramnus tegen ,paschasius ,radbertus en later in dien van ,berengarius tegen ,lanfranc meer en meer teruggedrongen en eindelk geheel en al door de metabolische theorie vervangen4 ,het woord transsubstantiatie ontmoeten w het eerst b ,hildebert van ,tours #aacd1 maar deze gebruikt het in eene preek1 zoodat het toen reeds vr algemeen bekend moet geweest zn1 cf4 ,deutsch in ,schrer's ,theol4 ,lit4 ,z4 #ahih col4 #ddb4 ,de zaak die er door uitgedrukt werd1 stond reeds vroeger vast4 ,berengarius moest #ajgi de formule onderteekenen1 panem et vinum444 per mysterium sacrae orationis et verba nostri ,redemptoris substantialiter converti in veram et propriam ac vivificatricem carnem et sanguinem ,domini nostri ,j4 ,c4 etc4 ,en het vierde ,lateraanconcilie #abae bepaalde1 dat het lichaam en bloed van ,christus in sacramento altaris sub speciebus panis et vini veraciter continentur1 transsubstantiatis pane in corpus et vino in sanguinem potestate divina1 ,denzinger1 ,enchir4 #bih4 #ceg4 ,dit dogma stelde aan den dialectischen geest der scholastiek een reeks van problemen over aard1 td en duur der verandering1 over de verhouding van substantie en accidentin1 over de wze1 waarop ,christus tegenwoordig was in beide elementen en in elk gedeelte daarvan1 over bewaring en aanbidding der hostie enz41 ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura1 ,duns ,scotus op ,sent4 ,,iv dist4 #h-ac4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #gc-hc4 c4 ,gent4 ,,iv #fa-fi4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vi #i1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #fbh-ffa4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #dhh-dih enz4 ,van het sacrament des avondmaals leert dan ,rome aldus3 de teekenen in dit sacrament zn ongezuurd brood en met een weinig water vermengde wn4 ,deze elementen worden door het woord der consecratie veranderd in het eigen lichaam en bloed van ,christus4 ,toen de ,heiland n4l4 b den laatsten maaltd de woorden sprak3 dit is mn lichaam1 dit is mn bloed2 toen heeft ,h niet alleen voor deze ne maal brood en wn in zn lichaam en bloed doen veranderen1 maar ,h heeft tegelk daarin zne discipelen tot priesters aangesteld en in de woorden1 die ,h sprak1 eene kracht gelegd tot verandering der substantie van brood en wn4 ,de bediening van de eucharistie is daarom het priesterlk werk b uitnemendheid en mag nooit door een ander dan een geordend priester worden waargenomen4 ,als de priester de woorden der consecratie uitspreekt1 verandert de substantie van brood en wn in de substantie van het lichaam en bloed van ,christus4 ,de lichamelke tegenwoordigheid van ,christus in de eucharistie kan immers niet daardoor tot stand komen1 dat ,christus den hemel verlaat en in het sacrament gaat inwonen1 want ,christus is en blft gezeten aan de rechterhand des ,vaders2 noch ook kan z door schepping bewerkt worden1 want dan ware het brood niet het eigen lichaam van ,christus1 niet hetzelfde1 waarmede ,h uit ,maria geboren en aan het kruis gestorven is2 z kan daarom alleen op die wze geschieden1 dat de substantie van brood en wn in de substantie van ,christus' lichaam en bloed overgaat1 ongeveer gelk de spze1 die w nuttigen1 omgezet wordt in een bestanddeel van ons lichaam4 ,de accidentia van brood en wn1 n4l4 de vorm1 smaak1 reuk1 kleur en zelfs de voedende kracht1 blven wel na de consecratie1 maar z inhaereeren niet meer in een subject2 de substantie1 waarvan z de eigenschappen waren1 is weggenomen en door eene gansch andere vervangen1 van welke z geen eigenschappen zn1 maar die z alleen door hun schn bedekken voor het oog4 ,wl nu ,christus' lichaam en bloed niet van zne menschelke natuur en deze niet van zne ,godheid is af te scheiden1 zoo is de gansche ,christus in ieder element en in elk gedeelte der beide elementen ten volle tegenwoordig4 ,daarom is het niet noodig1 al is het ook niet ongeoorloofd en soms toe te staan1 dat de eucharistie sub utraque specie genoten wordt1 want in het kleinste stukske brood is toch de gansche ,christus aanwezig4 ,en deze ,christus is in de elementen aanwezig van het oogenblik der consecratie af tot den td toe dat z verbruikt zn1 dus ook ante en extra omnem usum4 ,de eucharistie is daarom van alle andere sacramenten onderscheiden4 ,want deze worden alle door het gebruik voltrokken2 de doop bv4 is dan eerst een sacrament1 als de mensch er werkelk door afgewasschen wordt4 ,maar dit is met de eucharistie niet het geval4 ,de formule1 die hierb gesproken wordt1 richt zich niet tot den ontvanger1 maar richt zich tot het element en dient1 om dit element in het lichaam en bloed van ,christus te veranderen4 ,b de eucharistie is dus het gebruik1 de communie1 secundair2 het behoort tot de perfectio maar niet tot de necessitas van het sacrament4 ,het sacrament der encharistie bestaat wezenlk in de consecratie zelve1 in de daardoor teweeggebrachte transsubstantiatie1 in de handeling van den priester1 dat is in de offerande4 ,de eucharistie is b ,rome niet alleen een sacramentum1 z is in de eerste plaats een sacrificium4 ,toen ,christus de woorden sprak3 dit is mn lichaam1 heeft ,h op datzelfde oogenblik zich ,gode opgeofferd2 en als ,h zeide3 doet dat tot mne gedachtenis1 heeft ,h daarin verordend dat zne priesters deze offerande herhalen zouden van dag tot dag1 ,mal4 #a3aa4 ,de offerande1 die door den priester in de mis geschiedt1 is dezelfde als die volbracht werd aan het kruis2 z is er maar geen beeld1 symbool1 herinnering van1 maar z is er volkomen identisch mede1 z is geheel dezelfde offerande1 alleen met dit verschil1 dat die aan het kruis eene bloedige en deze in de mis eene onbloedige offerande is4 ,immers is het ook dezelfde priester1 die zich aan het kruis en die zich hier offert1 want ,christus zelf is het1 die door middel van den priester zich ,gode opoffert en daarom door zn mond de woorden spreekt3 dit is mn lichaam4 ,daarom is het misoffer niet alleen een lof- en een dank-1 maar ook een waarachtig zoenoffer1 niet minder rk in werking en vrucht dan de offerande aan het kruis4 ,terwl de eucharistie als sacrament het geestelk leven voedt1 voor doodzonden bewaart1 tdelke straffen kwtscheldt1 de geloovigen vereenigt en de toekomstige heerlkheid waarborgt1 bewerkt z als misoffer de kwtschelding van tdelke straffen en de genade der boete1 niet alleen voor hen1 die de mis bwonen maar ook voor de afwezigen2 niet slechts voor de levenden maar ook voor de boetenden in het vagevuur4 ,de mis is het middelpunt van den ,roomschen cultus1 1 tremendum mysterium4 ,en omdat de gansche ,christus lichamelk in de elementen van brood en wn aanwezig is1 moeten deze zorgvuldig bewaard1 in een monstrans aan het volk ter aanbidding voorgehouden1 op het festum corporis ,christi in plechtige processie rondgedragen worden en kunnen ze ook aan kranken in hunne woning bediend en aan gestorvenen tot een viaticum medegegeven worden4 ,cf4 ,trident4 #ac4 #ba4 #bb4 ,catech4 ,rom4 ,,ii #b cap4 #d4 ,bellarminus1 de sacr4 eucharistiae #a4 ,,iv en de sacrificio missae1 #a4 ,,ii in deel ,,iii van zne ,controversiae p4 #aej-cgf4 ,perrone1 ,prael4 ,theol4 ,lovan4 #ahda ,,vi #acf-cfd4 ,mhler1 ,symbolik #cd4 ,jansen1 ,prael4 theol4 dogm4 ,,iii #djh-eif4 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 der ,kath4 ,kirche #b;e ,aufl4 #ahfd ,i #cja-ehd4 ,c4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,,vi #bch-cii4 ,gihr4 ,das h4 ,messopfer1 #f;e ,aufl4 ,freiburg ,herder #ahig enz4 #d4 ,de ,reformatie verwierp eenstemmig de ,roomsche leer van transsubstantiatie en misoffer1 van asservatio1 adoratio en circumgestio der hostie1 van kelkonthouding en het gebruik der latnsche taal1 maar z ging in de positieve opvatting van het avondmaal spoedig uiteen4 ,luther leerde eerst1 dat brood en wn teekenen en onderpanden waren van de vergeving der zonden1 welke door ,christus' dood verworven was en door het geloof ontvangen werd4 ,maar spoedig kwam h hierop terug en hield1 vooral sedert #aebd tegen ,carlstadt en ,zwingli1 op grond van de synecdochisch verklaarde instellingswoorden1 staande1 dat het lichaam van ,christus overeenkomstig den wil en de almacht ,gods en zne eigene ubiquiteit reel en substantiel in1 met en onder het avondmaal tegenwoordig was1 gelk zne ,goddelke in de menschelke natuur en gelk de warmte in het zer1 en daarom ook lichamelk door onwaardigen1 z het ook tot hun eigen verderf1 gegeten werd1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #afc f4 #bij f4 ,,ii #aaf f4 #eaa f4 ,deze leer ging over in de ,luthersche beldenisschriften1 ed4 ,mller ,s4 #da4 #afd4 #bdh4 #cbj4 #cfe4 #dii4 #ech4 #fde4 #ggi1 en werd door de dogmatici breeder uitgewerkt1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxi4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #agf-bee4 ,hollaz1 ,ex4 #aajc-aada4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 luth4 ,k4 #ee4 ,maar velen waren reeds in de eeuw der ,hervorming van een gansch ander gevoelen4 ,op voorgang van ,honius1 cf4 de ,hoop ,scheffer1 ,gesch4 d4 ,kerkherv4 ,i #hfv41 vatte ,zwingli de woorden der instelling figuurlk op en verklaarde het woordeke3 is door beteekent1 evenals ieder dat telkens elders doet1 bv4 ,gen4 #da3bf1 ,joh4 #aj3i1 #ae3a4 ,brood en wn in het avondmaal zn dus teekenen van en herinneringen aan den dood van ,christus1 en de geloovigen1 hierop vertrouwende1 genieten in die teekenen het lichaam en bloed van ,christus4 ,zwingli bestrdt beslist de lichamelke tegenwoordigheid van ,christus in het avondmaal1 maar h ontkent daarmede volstrekt niet1 dat ,christus op geestelke wze tegenwoordig is voor het geloof4 ,integendeel1 ,christus wordt wel terdege in het avondmaal genoten1 gelk ,joh4 #f duidelk leert1 maar ,christus is in het avondmaal niet anders tegenwoordig en wordt daarin niet anders genoten dan in het woord en door het geloof1 dat is op geestelke wze4 ,dit genieten van ,christus bestaat in niets anders dan in vertrouwen op zn dood4 ,spiritualiter edere corpus ,christi nihil est aliud quam spiritu ac mente niti misericordia et bonitate ,dei per ,christum4 ,en wie zoo door het geloof ,christus geniet en dan ten avondmaal komt1 die geniet ,hem daar ook sacramentaliter in de teekenen van brood en wn4 ,in het avondmaal belden w daarom ons geloof1 spreken w uit1 wat w door het geloof voortdurend aan ,christus hebben en van ,hem genieten2 en w doen dat tot ,christus' gedachtenis1 tot verkondiging van en dankzegging voor zne weldaden1 ,zwingli1 ,opera ,,ii #a ,s4 #dbf4 ,,ii #b ,s4 #a f4 ,,iii #bci4 #cbf4 #dei4 ,,iv #ea4 #fh4 ,weldra kwam er tusschen de ,duitsche en ,zwitsersche ,reformatie scheuring en twist1 die door het religiegesprek te ,marburg en door de bemiddelende pogingen van ,bucer van ,geref4 en ,melanchton van ,luth4 zde niet bgelegd werd4 ,men verstond elkander niet2 beiderzds werd erkend1 dat ,christus waarachtig1 met zne ,goddelke en menschelke natuur1 met zn eigen lichaam en bloed in het avondmaal aanwezig was en genoten werd1 maar men hechtte aan deze waarachtige0 tegenwoordigheid een verschillende beteekenis4 ,toen ,calvn optrad1 was er reeds aan geen verzoening meer te denken1 al nam h ook met zne leer van het avondmaal een standpunt tusschen en boven beide parten in4 ,immers staat ,calvn beslist aan ,zwingli's zde1 inzoover h alle lichamelke1 plaatselke1 substantieele tegenwoordigheid van ,christus in de teekenen van brood en wn ten eenenmale verwerpt2 zulk eene tegenwoordigheid toch is in strd met de natuur van een lichaam1 met de waarachtige menschheid van ,christus1 met zne hemelvaart1 met den aard der gemeenschap1 die tusschen ,christus en de znen bestaat en van eene onnutte oralis manducatio hemelsbreed verschilt4 ,maar verder voelt ,calvn zich door ,zwingli niet bevredigd2 h heeft vooral twee dingen op zne avondmaalsleer tegen1 #a dat ,zwingli de gave ,gods in het avondmaal al te zeer laat terugtreden achter hetgeen de geloovigen daarin doen en dus het avondmaal eenzdig opvat als eene beldenisacte1 en #b dat h in het eten van ,christus' lichaam niets anders en hoogers ziet dan het gelooven in zn naam1 het vertrouwen op zn dood4 ,daarom stelt ,calvn zich voorts aan den kant van ,luther en zegt1 dat ,christus1 ofschoon niet lichamelk en plaatselk1 toch wel waarachtig en wezenlk1 met zn ganschen persoon1 ook met zn lichaam en bloed1 in het avondmaal tegenwoordig is en genoten wordt4 ,niet over het feit1 alleen over de wze dier tegenwoordigheid bestaat er tusschen hem en ,luther verschil4 ,en het eten van ,christus' lichaam in het avondmaal gaat in het gelooven1 in het vertrouwen op zn dood niet op4 ,het eten is niet met het gelooven n1 al komt het altd slechts door het gelooven tot stand1 maar het is er veeleer de vrucht van1 evenals in ,ef4 #c3ag het inwonen van ,christus in ons wel door het geloof geschiedt maar toch van dat geloof onderscheiden is4 ,het is ,calvn blkbaar te doen om de unio mystica1 om de gemeenschap der geloovigen met den ganschen persoon van ,christus4 ,deze komt nu niet eerst door het avondmaal tot stand1 want ,christus is het brood onzer ziel reeds in het woord1 maar ze wordt ons toch in het avondmaal illustrius geschonken en in de teekenen van brood en wn verzegeld en bekrachtigd4 ,in het avondmaal is er eene gemeenschap niet alleen aan de weldaden maar ook aan den persoon van ,christus1 en wederom niet alleen aan zne ,goddelke maar ook aan zne menschelke natuur1 aan zn eigen lichaam en bloed2 en deze gemeenschap wordt een eten genoemd4 ,dit bestaat dus niet in een lichamelk neerdalen van ,christus uit den hemel noch ook in eene mixtura vel transfusio carnis ,christi cum anima nostra1 maar in eene verheffing onzer harten hemelwaart1 in eene vereeniging met ,christus door den ,h4 ,geest1 in eene communio aan zn lichaam1 tengevolge waarvan ,christus spirat e carnis suae substantia vitam in animas nostras1 imo propriam vitam in nos diffundit1 ,inst4 ,,iv c4 #ag en voorts ,c4 ,r4 #cg1 #dfa-ebd4 #fha-fhh enz4 cf4 mn opstel over ,calvns avondmaalsleer in de ,vre ,kerk #ahhg bl4 #dei-dhg4 ,de voorstelling van ,calvn is niet in elk opzicht duidelk1 vooral niet wat de gemeenschap aan het eigen vleesch en bloed van ,christus en het daaruit voortvloeiende leven betreft4 ,utenhove verzocht hem daarom niet ten onrechte1 om1 wanneer h handelde over het avondmaal1 van min of meer duistere uitdrukkingen zich te onthouden1 ,pper1 ,jan ,utenhove1 ,leiden #ahhc bl4 #dj4 ,en zoo was er ook in de beldenis en leer van de ,gereformeerde kerken en theologen wel verschil van uitdrukking4 ,sommigen1 zooals ,bucer1 zochten toenadering tot de ,luthersche voorstelling en zeiden1 dat het lichaam van ,christus substantialiter1 quoad substantiam1 in het avondmaal tegenwoordig was1 ,m4 ,vitringa ,,viii #bfe4 #bii4 ,maar de hoofdgedachte van ,calvn1 dat er in het avondmaal door den ,h4 ,geest eene geestelke gemeenschap geoefend wordt met den persoon en dus ook met het lichaam en bloed van ,christus en dat de geloovigen daardoor gespsd en gelaafd worden ten eeuwigen leven1 is in verschillende ,geref4 beldenisschriften overgenomen1 ,tigur4 ,gall4 #cf4 ,belg4 #ce4 ,cat4 ,heid4 #ge-hj4 ,scot4 #ba4 ,helv4 ,,ii #ba4 ,westmon4 #bi1 en gemeengoed geworden van de ,geref4 theologie1 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cj4 #bjf4 #baa4 #bei4 ,,ii #aba4 ,,iii #adh4 ,martyr1 ,loci ,comm4 #dde4 ,zanchius1 ,op4 ,,vii #chg4 ,,viii #eag4 ,junius1 ,theses theol4 disp4 #eb4 ,ursinus1 ,tract theol4 #cei4 a ,lasco1 ,op4 ,i #aij4 #edi4 ,polanus1 ,synt4 theol4 ,,vi #ef4 ,bucanus1 ,instit4 theol4 #fdi4 enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #bff4 ,heppe1 ,dogm4 #dga4 ,maar er kwam toch al spoedig oppositie tegen deze ,calvinistische leer van het avondmaal4 ,de uitdrukking in de ,conf4 ,gall4 #cf1 dat ,christus ons voedt en levend maakt de la substance de son corps et de son sang1 wekte in de ,zwitsersche kerken niet geringe bedenking4 ,z wendden zich ten jare #aegb tot de nationale ,synode in ,frankrk met verzoek om wziging dezer woorden1 maar vonden geen gehoor4 ,toch bleef b velen het bezwaar bestaan1 en dit nam toe1 toen ,bossuet in zne ,exposition de la doctrine de l'glise cath4 sur les matires de controverse #afga er sterkte in zocht voor de ,roomsche leer van het avondmaal1 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #cjb sq4 ,langzamerhand won de ,zwingliaansche opvatting weer veld1 volgens welke het eten niets anders dan gelooven en de gemeenschap met ,christus niets anders dan het aannemen zner weldaden was1 ,ostervald1 ,verhandeling v4 d4 geopenb4 godsd4 #agdb bl4 #che4 ,de verslapping der tucht werkte deze veruitwendiging van het avondmaal in de hand en deed in de sacramenten slechts teekenen zien van een uitwendig verbond1 waarop alle onergerlk levenden recht en aanspraak hadden1 ,swarte1 van ,eerde1 ,janssonius1 cf4 ,ypey en ,dermout1 ,gesch4 v4 d4 ,ned4 ,herv4 ,kerk ,,iii #fab4 ,zoo werd de weg gebaand voor het rationalisme1 dat de gedachten van ,socinianen1 ,remonstranten1 ,mennonieten enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,viii #b p4 #ajad sq4 herhaalde en in het avondmaal niets hoogers zag dan een gedachtenismaaltd1 beldenisacte1 en zedelk opvoedingsmiddel1 ,wegscheider1 ,instit4 #agh4 #agi4 ,door ,schleiermacher1 die niet alleen de leer van de ,roomschen1 maar ook die van de ,socinianen enz4 verwierp en die van ,luther1 ,zwingli en ,calvn alle als rechtzinnig erkende1 ontwaakte er echter een streven1 om het avondmaal als objectief genademiddel te handhaven en er eene versterking aan toe te kennen van de levensgemeenschap met ,christus4 ,dit geschiedde echter op zeer verschillende manieren4 ,sommigen gingen van het avondmaal als eene symbolische handeling en beldenisacte uit maar voegden er aan toe1 dat de geloovigen daarin betuigden1 dat z ,christus aannamen als voor zich gestorven1 ,doedes1 ,leer der ,zal4 #addv4 ,ned4 ,gel4 #ejb4 ,heid4 ,catech4 #ceb4 ,anderen vatten het op als eene handeling der kerk1 maar die naar ,gods bestel dienst doet1 om langs ethischen en psychologischen weg het geloof aan de vergeving der zonden en de gemeenschap met ,god te versterken1 ,lipsius1 ,dogm4 #hec4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 #ibg4 ,pfleiderer1 ,grundniss #aef4 ,vele ,vermittelungstheologen verwerpen de ,luthersche consubstantiatie en manducatio oralis1 en naderen de leer van ,calvn1 als z zeggen1 dat ,christus op eene geestelke wze in het avondmaal tegenwoordig is1 gelk als in het woord1 en zichzelf en zne weldaden1 7vergeving1 leven1 geestelke kracht1 zaligheid7 aan den geloovige meedeelt1 ,kahnis1 ,luth4 ,dogm4 ,,ii #cci4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #hdh f4 ,mller1 ,dogm4 ,abhandl4 #dfg4 ,ebrard1 ,dogm4 #ede4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #efg-efi4 ,schmidt1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #dga4 #dgh4 ,de oud-luthersche leer werd wederom voorgedragen door ,scheibel1 ,rudelbach1 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #b ,s4 #bfj f4 en door de neolutheranen nog aangevuld met de theosophische voorstelling1 dat ,christus door brood en wn niet alleen de ziel maar ook rechtstreeks het lichaam voedt1 door de krankheden des lichaams te genezen en den nieuwen mensch der opstanding te versterken1 die in het verborgene door den doop is geschapen1 ,martensen1 ,dogm4 #bfe4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,,ii #cbg4 #cda1 ,hofmann1 ,schriftbeweis ,,ii #b ,s4 #bbj4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bde4 ,frank1 ,syst4 d4 chr4 ,wahrh4 ,,ii #bij4 ,rocholl1 ,spiritualismus und ,realismus1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 #ahih1 cf4 ,luther zelf b ,kstlin ,,ii #afc4 #eaf4 ,in de ,engelsche kerk eindelk nam de ritualistische part meer en meer de leer en gebruiken van het avondmaal b ,rome over1 ,wilberforce1 ,the ,doctrine ,of ,the ,holy ,eucharist #ahec4 ,pusey1 ,the presence of ,christ in the holy eucharist #ahec cf4 ,ryle1 ,knots untied #ahhf p4 #bje4 ,williams1 ,the crisis in the ,church of ,england1 ,presb4 and ,ref4 ,rev4 ,july #ahii4 ,over de geschiedenis der avondmaalsleer handelen voorts de dogmenhistorische werken van ,hagenbach1 ,mnscher-v4 ,coelln1 ,harnack1 ,schwane enz41 de artikelen ,abendmahl1 ,transsubstantiation1 ,messe in ,herzog4 ,abendmahl1 ,eucharistie in ,herzog4 ,rckert1 ,das h4 ,ab41 sein ,wesen u4 seine ,gesch4 in d4 alten ,kirche #ahef4 ,ebrard1 ,das ,dogma v4 h4 ,ab4 u4 seine ,gesch4 #b ,bde #ahde_/f4 ,stahl1 ,die luth4 ,kirche u4 die ,union1 ,berlin #ahei4 ,kahnis1 ,dogm4 ,,ii #cfj-dch1 en verdere litteratuur b ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #hdh4 ,luthardt1 ,komp4 d4 ,dogm4 #gb4 #e4 ,in de ,schrift wordt het avondmaal aangeduid met de namen 1 #a ,cor4 #aa3bj1 1 #a ,cor4 #aj3ba1 1 ,hd4 #b3db1 #bj3g1 1 #a ,cor4 #aa3bg1 1 #a ,cor4 #aj3af4 ,en de kerk voegde daaraan later nog vele andere toe1 zooals 1 omdat in den eersten td het avondmaal met een liefdemaaltd verbonden was2 1 reeds b ,did4 #i4 ,ign4 ,smyrn4 #g4 #h4 ,just4 ,m4 ,apol4 ,i #ff1 omdat de geloovigen aan het avondmaal ,god dankten voor de gaven zner genade2 1 omdat over brood en wn door dankzegging en lofprzing ,gods de zegen uitgesproken werd2 1 1 wl de geloovigen1 aan het avondmaal samenkomende1 gemeenschap oefenden met elkander2 1 71 1 1 enz471 omdat de geloovigen de ingredinten tot den maaltd meebrachten en ,gode offerden1 of omdat het avondmaal een beeld en herinnering was van de offerande van ,christus aan het kruis2 en voorts nog 1 1 1 viaticum1 1 1 1 tremendum mysterium1 sacramentum corporis et sanguinis ,domini1 sacramentum altaris1 missa1 ontleend aan de missio catechumenorum na afloop van het didactisch deel der godsdienstoefening enz4 ,hoewel ,luther nog van sacramentum altaris bleef spreken1 ,art4 ,smalc4 ,,iii #f4 ,cat4 maj4 #e1 gaven de ,protestanten over het algemeen aan den naam sacra coena of coena ,domini de voorkeur en hielden ook daarin vast1 dat het avondmaal een wezenlke maaltd was4 ,sommige ,roomsche theologen1 zooals ,maldonatus op ,mt4 #bf3be1 merkten daartegen wel op1 dat de uitdrukking in #a ,cor4 #aa3bj niet op het avondmaal sloeg maar op den maaltd1 die na het avondmaal gehouden en door de rkere gemeenteleden aan de armere aangeboden werd1 ,m4 ,vitringa ,,viii #aj2 doch het avondmaal werd niet vr maar na den gewonen maaltd gehouden1 vs4 #ba en is onder de uitdrukking zoo niet alleen dan toch mede begrepen4 ,maar al ware dit zelfs niet het geval1 dan zou daarmede de onjuistheid der benaming nog geenszins bewezen zn4 ,want het avondmaal is toch naar luid van de ,schrift een wezenlke maaltd4 ,de verbinding met de agapae1 de instelling b gelegenheid van het paaschmaal1 de bestanddeelen van brood en wn1 het eten en drinken daarvan--alles wst erop1 dat w in het avondmaal met een wezenlken maaltd te doen hebben1 en er dit karakter nooit aan mogen ontnemen4 ,maar het is een 1 een maaltd des ,heeren4 ,jezus is er de insteller van en volbracht ook daarin den wil des ,vaders1 welken te doen zne spze was4 ,het avondmaal is evenals de doop van ,goddelken oorsprong en moet dat zn1 om een sacrament te kunnen wezen2 want ,god alleen is uitdeeler der genade en ,h alleen kan hare uitdeeling aan door ,hem verordende middelen binden4 ,en ,jezus stelt dit avondmaal bepaald als middelaar in2 ,h treedt erin op als profeet1 die zn dood verkondigt en verklaart2 ,h handelt erin als priester1 die zichzelven voor de znen overgegeven heeft aan het kruis2 ,h komt erin voor als koning1 die vr over de verworvene genade beschikt en haar onder de teekenen van brood en wn aan zne discipelen te genieten geeft4 ,en gelk de insteller1 zoo is ,h ook de gastheer en de bedienaar van het avondmaal2 ,h neemt zelf het brood en den wn1 zegent ze en deelt ze aan zne jongeren uit4 ,en gastheer en bedienaar was ,h niet alleen1 toen ,h lichamelk met zne discipelen aanzat2 maar is en blft ,h overal en altd1 waar zn maaltd gevierd wordt4 ,elk avondmaal1 overeenkomstig zne instelling bediend1 is een 4 ,want ,christus is insteller niet alleen door voorbeeld maar ook door voorschrift4 ,het is een maaltd tot zne gedachtenis1 #a ,cor4 #aa3bd1 tot verkondiging van zn dood1 vs4 #bf1 tot gemeenschap aan het lichaam en bloed van ,christus1 #a ,cor4 #aj3af1 #ba1 #aa3bg4 ,in het avondmaal komt ,christus met de gemeente en de gemeente met ,christus samen1 getuigenis afleggend van hunne geestelke gemeenschap1 cf4 ,op4 #c3bj4 ,de dienaar1 die brood en wn zegent en uitdeelt1 doet dit daarom in den naam van ,christus en is slechts een instrument in zne hand4 ,omdat ,paulus in #a ,cor4 #aj3af in den pluralis spreekt van hen1 die den drinkbeker zegenen1 en ,tertullianus1 ,exhort4 ad cast4 #g zegt1 ubi ecclesiastici ordinis non est consessus1 et offert et tingit sacerdos1 qui est ibi solus2 sed et ubi tres1 ecclesia est1 licet laici1 beweerden sommigen1 zooals ,grotius1 ,salmasius1 ,episcopius e4 a41 dat1 indien een priester of leeraar ontbrak1 het avondmaal ook door een gewoon lid der gemeente bediend mocht worden4 ,maar deze meening mist genoegzamen grond4 ,in ,mt4 #bh3ai wordt de bediening des doops tegelk met die des woords aan de apostelen opgedragen2 z met de leeraars zn uitdeelers der verborgenheden ,gods1 verkondigers van de mysterin1 die ,god in het evangelie van ,christus heeft geopenbaard1 #a ,cor4 #d3a2 huisverzorgers ,gods1 die zne genade hebben uit te deelen1 #a ,cor4 #i3ag1 ,tit4 #a3g4 ,ongetwfeld is b deze verborgenheden allereerst aan het woord des evangelies te denken4 ,maar het sacrament volgt het woord en is altd met het woord verbonden4 ,de apostelen in ,jeruzalem oefenden aldaar den dienst der gebeden en des woords1 ,hd4 #f3d2 b de breking des broods1 ,hd4 #bj3g1 #aa1 voert ,paulus het woord2 het uitspreken van de dankzegging b het avondmaal was een deel van de bediening des woords en alzoo aan den leeraar opgedragen1 al wordt het evenals het breken des broods in #a ,cor4 #aj3af als eene handeling der gemeente voorgesteld1 ,sohm1 ,kirchenrecht #fi4 ,volgens ,did4 #aj1 #g komt het dan ook aan de profeten toe1 volgens ,ign4 ,smyrn4 #h aan den bisschop1 volgens ,just4 ,apol4 ,i #fe aan den 1 terwl de diakenen daarb hun dienst verleenden en brood en wn aan de communicanten overgaven1 cf4 ,suicerus1 s4 v4 en 1 ,voetius1 ,pol4 eccl4 ,i #gef-gea4 ,moor ,v #fch-fda4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #cbg sq4 ,deze enge verbinding van de bediening des avondmaals met die van het woord bewst1 dat de dienaar optreedt in den naam van ,christus en als huisverzorger en uitdeeler zner verborgenheden werkzaam is4 ,het avondmaal is een maaltd1 waarvan ,christus de gastheer is4 ,voorts komt de idee van maaltd b het avondmaal zeer sterk uit in de spze en den drank1 welke er b uitgedeeld en genoten wordt4 ,evenmin als het water in den doop1 zn de teekenen van brood en wn in het avondmaal naar willekeur of toeval gekozen4 ,b de offeranden des ,o4 ,test4 waren vleesch en bloed de hoofdzaak1 wl z typisch heenwezen naar de offerande van ,christus aan het kruis4 ,maar het avondmaal is zelf geen offerande doch eene gedachtenis van de offerande aan het kruis en drukt de gemeenschap der geloovigen aan die offerande uit4 ,daarom kiest ,christus geen vleesch en bloed maar brood en wn tot spze en drank in het avondmaal1 om te kennen te geven1 dat het geen offerande maar een maaltd is1 een maaltd op grond van1 ter herinnering aan1 ter gemeenschapsoefening met den gekruisten ,christus4 ,en daartoe zn de teekenen van brood en wn b uitnemendheid geschikt2 z waren in het ,oosten de gewone bestanddeelen van den maaltd1 z zn nog gemakkelk overal en ten allen tde te verkrgen1 z zn de voornaamste middelen tot versterking en verheuging van het hart des menschen1 ,ps4 #ajd3ae1 en zn een sprekend symbool van de gemeenschap der geloovigen met ,christus en met elkander1 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #dc4 ,daarb is het onverschillig1 of het brood uit tarwe1 rogge of gerst bestaat en de wn eene witte of roode kleur draagt2 of het brood naar het gebruik der ,grieksche kerk gezuurd of naar dat der ,roomsche kerk ongezuurd genoten wordt2 en of de wn naar de leer der ,armenische ,christenen onvermengd of naar de stellige uitspraak van ,trente ,,xx c4 #g met water vermengd gebruikt wordt4 ,christus heeft van dit alles niets bepaald of voorgeschreven4 ,zelfs aarzelden de ,gereformeerden niet te zeggen1 dat1 ingeval brood en wn beslist ontbraken1 ook een andere spze en drank1 bv4 rst en brood als teekenen in het avondmaal gebruikt mochten worden1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #gcb4 #gch4 ,moor ,v #ege4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #df4 ,maar daarmede is willekeurige afwking van de instelling van ,christus nog niet geoorloofd verklaard4 ,evenals in dezen td waren er ook in de eerste eeuwen sommige ,christenen 7,tatianen1 ,severianen1 ,gnostieken1 ,manichen1 ,aquarii71 die uit ascetisch beginsel b het avondmaal den wn door water vervingen4 ,maar w moeten niet wzer zn dan ,christus1 die uitdrukkelk den wn als teeken van zn bloed verordend heeft1 en wiens gebod in dezen door de christelke kerk ten allen tde is opgevolgd1 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #ga-gh4 ,want de bewering van ,harnack1 dat de gewoonte1 om b het avondmaal water te gebruiken1 in de eerste en tweede eeuw vr algemeen was en nog in de vfde eeuw bestreden moest worden2 en dat ook ,paulus zelfs1 sprekende van den drinkbeker1 niet beslist aan een beker met wn denkt1 is voldoende door ,zahn1 ,brot und ,wein im ,abendmahl der alten ,kirche1 ,erlangen #ahib weerlegd1 cf4 ook ,w4 ,schmidt1 ,christl4 ,dogm4 ,,ii #dfe4 ,evenzoo is het gebruik der ,roomsche en ,luthersche ,christenen af te keuren1 om het brood toe te dienen in den vorm van een ouwel 7oblie1 oblata1 wl de geloovigen oudtds zelf de benoodigdheden tot het avondmaal aanboden2 hostie1 hostia1 wl het brood een teeken is van de offerande van ,christus74 ,want al is de quantiteit van het brood evenmin als de qualiteit bepaald1 toch moet het karakter van een maaltd behouden blven en dit gaat b het gebruik van een kleinen1 ronden ouwel schier geheel teloor1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #gcc4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #di4 ,eindelk doet ook de plaats en de td1 waarin het avondmaal ingesteld en oudtds gevierd werd1 duidelk uitkomen1 dat het een wezenlke maaltd is4 ,immers stelde ,jezus het avondmaal in b gelegenheid dat ,h met zne discipelen aanlag b den paaschdisch4 ,en in den eersten td werd het avondmaal in verbinding met een gewonen maaltd1 ,hd4 #bj3g1 #aa1 #a ,cor4 #aa3ba1 in de openbare vergadering der gemeente1 #a ,cor4 #aj3ag1 #aa3ah1 #bj1 #ba1 #cc1 en dagelks of althans elken rustdag1 ,hd4 #b3df1 #bj3g1 gevierd4 ,eerst langzamerhand werd het avondmaal van de agapae losgemaakt1 uit de avond- naar de morgengodsdienstoefening verplaatst1 buiten de vergadering der gemeente ook aan kranken en stervenden in hunne huizen bediend1 als mis geheel en al buiten en zonder eene samenkomst der gemeente gevierd1 en het gebruik van het avondmaal voor de geloovigen op drie1 of op eene enkele maal des jaars als minimum vastgesteld1 ,trid4 sess4 #ac can4 #i4 ,hoewel nu enkele ,gereformeerden van oordeel waren1 dat het avondmaal in zeer bzondere gevallen ook wel aan kranken in hunne woning1 maar dan toch in bzn van anderen1 mocht bediend worden1 ,calvn b ,henry ,,ii #baj4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #gfd1 hielden z toch algemeen de gedachte vast1 dat het als een deel van den cultus publicus in de vergadering der gemeente thuis behoorde en niet privaat gevierd mocht worden4 ,en al is de practk sterker gebleken dan de leer en de viering van het avondmaal gewoonlk tot zes of vier malen in het jaar beperkt1 ,dordr4 #aegh art4 #gc4 ,midd4 #aeha art4 #de4 's ,grav4 #aehf art4 #ef4 ,dordr4 #afah art4 #fc1 toch was het oorspronkelk de wensch van ,calvn1 om het minstens eenmaal per maand te vieren1 ,kampschulte1 ,joh4 ,calvin ,i #dfj1 cf4 a ,lasco1 b ,dalton #chc4 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #geh-gfg4 #hja4 #hjb4 ,moor ,v #ffj sq4 #fga sq4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #djf-dad4 ,indien de doop als inlving in de christelke kerk reeds in de openbare vergadering der geloovigen behoort plaats te hebben1 dan geldt dit nog veel meer van het avondmaal1 dat wezenlk een 1 1 convivium is en niet alleen eene gemeenschap met ,christus maar ook eene gemeenschap der geloovigen insluit4 ,daarom concentreert zich de bepaling van het karakter van het avondmaal ten slotte geheel om de vraag1 of het op een tafel dan wel op een altaar bediend moet worden4 ,jezus en zne discipelen zaten aan eene tafel aan1 toen z het avondmaal gebruikten en ook de eerste ,christenen wisten van een altaar niets4 ,maar langzamerhand ging het onderscheid tusschen de ,oud- en de ,nieuwtest4 bedeeling teloor2 de vergaderplaats werd veranderd in een tempel1 de dienaar in een priester1 het avondmaal in eene offerande1 en de tafel in een altaar4 ,in de ,roomsche en ,grieksche kerk wordt geheel de cultus door deze beschouwing beheerscht2 de ,anglikaansche kerk nam ze grootendeels over en neigt er thans hoe langer hoe meer heen2 de ,luthersche kerk behield het altaar en beschouwde het als een adiaphoron4 ,maar de ,gereformeerden herstelden het schriftuurlk denkbeeld van den maaltd des ,heeren ook in de tafel des avondmaals4 ,immers bestaat het onderscheid tusschen den cultus des ,o4 en des ,n4 ,testaments daarin1 dat tempel en altaar1 priester en offerande niet meer op aarde doch in de hemelen zn4 ,het ,jeruzalem dat boven is1 is ons aller moeder1 ,gal4 #d3bf2 daar is ,christus1 de eeuwige ,hoogepriester1 voor ons ingegaan1 ,hebr4 #f3bj1 nadat ,h door ne offerande eene eeuwige verlossing had teweeggebracht1 #i3ab1 om te verschnen voor het aangezicht ,gods voor ons1 #i3bd2 en daar hebben de ,christenen hun heiligdom1 in hetwelk z met vrmoedigheid ingaan in het bloed van ,jezus1 #d3af1 #aj3ai1 #ab3bb4 ,hier op aarde hebben w slechts eene onderlinge beenkomst1 waarin voor geen offerande plaats is1 #aj3be4 ,het eenige altaar der ,christenen is het kruis1 op hetwelk ,christus zne offerande heeft gebracht1 #ac3aj1 cf4 #g3bg1 #aj3aj4 ,van dat altaar1 dat is1 van de daarop gebrachte offerande eten z1 als ze door het geloof gemeenschap hebben aan ,christus en zne weldaden4 ,de geloovigen hebben geen andere offerande te brengen1 dan offeranden des lofs1 dat is vrucht van lippen1 die znen naam przen1 #ac3ae4 ,het avondmaal is een offermaal1 een maaltd van de geloovigen met ,christus op grond van zne offerande en daarom niet op een altaar maar op eene tafel te bedienen4 ,certissimum est1 everti ,christi crucem1 simulac erigitur altare1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ah1 #c4 ,voetius1 ,pol4 eccl4 ,i #gib4 ,moor ,v #fei4 ,m4 ,vitringa ,,viii #a p4 #dad4 ,herzog art4 ,altar4 #f4 ,het avondmaal is dus een wezenlke maaltd1 maar heeft als zoodanig toch eene eigene1 geestelke beteekenis en bestemming4 ,christus heeft het niet ingesteld1 opdat het lichamelk maar opdat het geestelk ons voeden zou4 ,voordat ,h brood en wn uitdeelt1 zegent ,h beide en zegt1 dat het brood zn lichaam en de wn zn bloed is2 als zoodanig1 als zn verbroken lichaam en vergoten bloed1 moeten brood en wn door zne jongeren genomen en genoten worden4 ,de materia sacramenti1 de beteekende zaak in het avondmaal is dus het lichaam en bloed van ,christus1 gelk het in zn offerdood voor zne gemeente gebroken en vergoten is tot vergeving der zonden1 dat is de gekruiste en gestorven ,christus met al de door zn dood verworvene weldaden en zegeningen1 ipse ,christus cum omnibus suis beneficiis1 ,heppe1 ,dogm4 #dff4 #dfg4 ,in de moreele1 rationalistische opvatting van het avondmaal komt deze beteekenis niet tot haar recht4 ,immers #a het avondmaal is ook wel een gedachtenismaaltd1 maar het is dit eerst op grond daarvan1 dat ,christus brood en wn tot teekenen van zn lichaam en bloed heeft ingesteld4 ,het komt in de eerste plaats b het avondmaal aan1 niet op wat w doen1 maar op hetgeen ,god doet4 ,vr alles is het avondmaal eene gave ,gods1 een weldaad van ,christus1 een middel voor zne genade4 ,indien het avondmaal niets dan een gedachtenismaal en eene beldenisacte ware1 zou het ophouden een sacrament in eigenlken zin te zn2 slechts zdelings en indirect ware het dan1 evenals het gebed een middel der genade te noemen4 ,het avondmaal staat echter met woord en doop op ne ln en is dus allereerst1 evenals deze1 als een prediking en verzekering van ,gods genade aan ons te beschouwen4 #b ,christus verheft brood en wn niet in het algemeen tot teekenen van zn lichaam en bloed1 maar ,h doet dit bepaald ten aanzien van dat brood en dien wn1 welke ,h in de hand houdt en aan zne discipelen meedeelt4 ,en ,h zegt niet1 dat z in dat brood en dien wn zn lichaam en bloed slechts hebben te zien1 maar ,h verklaart uitdrukkelk1 dat z beide als zoodanig nemen1 eten en drinken moeten4 ,h maakt er een maaltd van1 waarin de discipelen zn lichaam en bloed genieten en dus met ,hem in de innigste gemeenschap treden4 ,die gemeenschap bestaat niet daarin alleen1 dat z samen aan ne tafel aanzitten1 maar z eten van n brood en drinken van n wn2 ja de gastheer biedt onder de teekenen van brood en wn zn eigen lichaam en bloed tot spze en drank van hunne zielen aan4 ,dat is eene gemeenschap1 welke die in een gedachtenismaal en beldenisacte zeer verre overtreft4 ,z is geen herinnering slechts aan1 geen overdenking van ,christus' weldaden1 maar z is een allerinnigst verband met ,christus zelven1 gelk de spze en drank zich vereenigt met ons lichaam4 #c ,in het avondmaal ontvangen w wel geen andere en meerdere1 maar toch ook geen mindere weldaden dan in het woord4 ,nu heeft ,jezus1 ,joh4 #f3dg-eh1 uitdrukkelk gezegd1 dat w in het woord en door het geloof zn vleesch eten en zn bloed drinken en alzoo het eeuwige leven ontvangen4 ,al is er nu in ,joh4 #f niet rechtstreeks van het avondmaal sprake1 toch mag en kan het dienen tot verklaring van dit tweede sacrament4 ,door het woord en in het geloof krgen w zulk eene innige gemeenschap met ,christus1 met zn lichaam en bloed1 als er ontstaat tusschen de spze en dien1 die haar geniet4 ,en dit is de leer niet alleen van ,joh4 #f1 maar van heel de ,schrift4 ,het woord schenkt in letterlken zin die gemeenschap niet noch ook het geloof1 maar ,god heeft zich verbonden1 om dengene1 die zn woord gelooft1 zne gemeenschap in ,christus en al de daaraan verbonden weldaden mede te deelen4 ,terecht merkte daarom ,calvn tegen ,zwingli op1 dat het eten van ,christus' lichaam en het drinken van zn bloed niet in het gelooven opgaat4 ,het gelooven is een middel1 een middel zelfs dat tdelk is en eens in aanschouwen overgaat1 maar de gemeenschap met ,christus1 die daardoor ontstaat1 gaat veel dieper en duurt in eeuwigheid4 ,z is eene unio mystica1 die ons slechts eenigszins duidelk is te maken onder de beelden van wnstok en rank1 hoofd en lichaam1 bruidegom en bruid1 hoeksteen en gebouw1 cf4 deel ,,iii #eef4 ,en het is deze unio mystica1 welke in het avondmaal beteekend en verzegeld wordt4 ,de christelke kerk heeft deze unio mystica zoo goed als eenparig in het avondmaal gehandhaafd2 ,grieksche en ,roomsche1 ,luthersche en ,gereformeerde ,christenen zn daarin met elkander eenstemmig1 dat er in het avondmaal eene objectieve en reele mededeeling plaats heeft van den persoon en de weldaden van ,christus aan een iegelk1 die gelooft4 ,maar onderling verschillen z zeer over de wze1 waarop die mededeeling geschiedt4 ,de eerstgenoemden zn niet tevreden1 tenz het lichaam en bloed van ,christus ook physisch en locaal in de teekenen aanwezig z en door den lichamelken mond ontvangen en genoten worde4 ,de ,gereformeerden echter leeren1 dat ,christus in het avondmaal wel waarachtig en wezenlk aan de geloovigen medegedeeld wordt1 maar op eene geestelke wze en zoo1 dat ,h alleen door den mond des geloofs ontvangen en genoten kon worden4 ,en daarvoor levert de ,schrift overvloedige bewzen4 #a ,in de woorden kan het subject op niets anders slaan dan op het brood1 hetwelk ,jezus in de hand houdt4 ,het praedicaat is 1 en duidt daarmede op het eigen lichaam van ,christus1 dat ,h uit ,maria aangenomen en voor de znen in den dood heeft overgegeven4 ,de copula is 1 welke door ,jezus in het arameesch in het geheel niet is uitgesproken maar in elk geval twee disparate begrippen1 brood en lichaam1 verbindt en dus geen copula van het werkelk zn kn wezen4 ,zoo moet hier dus significatieve1 figuratieve beteekenis hebben1 want disparatum de disparate non potest praedicari nisi figurate4 ,de zin bevat een tropus1 en deze ligt niet in het subject of in het praedicaat1 maar gelk ,zwingli juist inzag1 in de copula 1 evenals dat in de ,schrift zoo dikwerf het geval is1 bv4 ,gen4 #ag3ac1 #da3bf1 #bg1 ,ex4 #ab3aa1 ,ezech4 #e3e1 ,luk4 #ab3a1 ,joh4 #aj3i1 #ae3a1 enz4 ,gal4 #d3bd1 #a ,cor4 #aj3d1 ,hebr4 #aj3bj1 ,op4 #a3bj enz4 ,en dat b de instellingswoorden zulk een tropus moet aangenomen worden1 wordt ten overvloede nog daaruit bewezen1 dat ,jezus volgens ,lukas en ,paulus b het tweede teeken niet zegt3 deze wn1 maar deze drinkbeker is het nieuwe testament in mn bloed4 ,zelfs de ,roomschen en ,lutherschen zn gedwongen1 hier een tropus aan te nemen4 #b ,wanneer het subject niet slaat op het natuurlk brood en op den natuurlken wn1 maar reeds op de substantie van ,jezus' lichaam en bloed1 welke onder den vorm of binnen in de teekenen van brood en wn verborgen zn1 dan zn brood en wn reeds in ,jezus' lichaam en bloed veranderd of hebben z deze reeds in zich opgenomen1 voordat de woorden3 dit is mn lichaam1 dit is mn bloed1 uitgesproken zn en verliezen z al de kracht en waarde1 welke ,roomschen en ,lutherschen eraan toekennen4 ,immers is de trans- of consubstantiatie dan niet door die woorden tot stand gekomen maar reeds daaraan voorafgegaan2 en de woorden1 waarop zooveel nadruk ligt1 houden niets dan eene verklaring in van wat reeds bestaat en vroeger tot stand kwam4 ,moeilk1 ja onmogelk is dan te zeggen1 wanneer en hoe de trans- of consubstantiatie tot stand kwam2 want wel is er van voorafgaande zegening en dankzegging sprake1 maar de inhoud daarvan is met geen enkel woord vermeld2 w weten volstrekt niet1 wat ,jezus daarin gezegd heeft en dus ook niet1 wat w moeten zeggen1 om de trans- en consubstantiatie tot stand te doen komen4 ,en bovendien1 als ,paulus #a ,cor4 #aj3af zegt3 de drinkbeker1 dien w zegenen1 is gemeenschap aan het bloed van ,christus1 dan gaat h van de veronderstelling uit1 dat de drinkbeker wn en geen bloed bevat1 want anders konden w hem niet zegenen1 en dat h als zoodanig1 als wn bevattende1 door de zegening gemeenschap is aan ,christus' bloed4 #c ,de woorden1 die ,jezus b de instelling van het avondmaal gesproken heeft1 zn als geen vaststaande formule bedoeld4 ,dat blkt daaruit1 dat ,mattheus1 ,marcus1 ,lukas en ,paulus ze in verschillende lezing weergeven en dat het liturgisch gebruik der christelke kerken onderling allerlei afwking vertoont4 ,volgens de ,grieksche kerk behoort de zoogenaamde epiklese1 de aanroeping van den ,h4 ,geest1 wezenlk tot de woorden der consecratie1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #haj4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,conf4 ,i #dac1 terwl volgens ,rome de transsubstantiatie tot stand komt door het uitspreken der woorden3 hoc enim est corpus meum1 waarb het woordeke enim willekeurig is ingevoegd en de woorden3 dat voor u verbroken wordt1 willekeurig zn weggelaten4 ,veel minder is nog te bewzen1 dat de woorden --onderstel1 dat vaststond1 welke bepaald te bezigen waren-- eene consecratorische1 operatieve1 conversieve kracht bezitten4 ,want ,jezus zegt niet3 dit wordt1 maar3 dit is mn lichaam en heeft dus reeds te voren het brood van het gemeene gebruik afgezonderd en door zegening en dankzegging voor een hooger doel bestemd4 #d ,toen ,jezus het avondmaal instelde1 zat ,h lichamelk met zne discipelen aan den disch4 ,dezen konden daarom niet op de gedachte komen1 dat z met den lichamelken mond ,jezus' eigen lichaam en bloed genoten en konden nog veel minder dat lichaam zelf eten en dat bloed drinken4 ,het baat niets1 om met ,philippi te zeggen1 dat z ber das ,mass ihres gewhnlichen ,verstndnisses durch den erleuchtenden ,geist emporgehohen wurden1 ,k4 ,gl4 ,v #b ,s4 #dea1 of met ,hollaz1 ,ex4 theol4 #aaai1 dat ,jezus naturali modo aan tafel zat maar sacramentaliter zich te eten gaf4 ,want niet alleen staat hier niets van in de ,schrift1 maar de vraag loopt juist over de wze1 waarop ,jezus b het eerste avondmaal zn lichaam en bloed te genieten gaf en mag niet met een petitio principii beantwoord worden4 ,indien de wze1 waarop ,roomschen en ,lutherschen met hunne trans- en consubstantiatie zich dit genieten van ,jezus' lichaam en bloed voorstellen1 door het eerste avondmaal uitgesloten of daarb niet anders dan door een beroep op een wonder of door allerlei uitvluchten1 waarvoor de ,schrift geen grond biedt1 kan gehandhaafd worden1 dan behoort z door den ,christen1 die aan ,gods woord zich onderwerpt1 te worden losgelaten4 ,en indien b het eerste avondmaal geen trans- of consubstantiatie en geen manducatio oralis plaats had1 dan mag z ook niet aangenomen worden b het avondmaal1 dat de christelke kerk na ,jezus' dood op zn bevel en naar zne instelling viert4 #e ,evenzeer toch als met zn lichamelk aanzitten aan den disch1 is de trans- en consubstantiatie thans met zne lichamelke hemelvaart en met zn plaatselk verblf in den hemel in strd4 ,indien toch brood en wn b het avondmaal in ,jezus' lichaam en bloed veranderd worden of deze in zich opnemen1 moet dat lichaam uit den hemel neerdalen of reeds1 naar de ,luthersche ubiquiteitsleer1 cf4 ,kbel1 art4 ,ubiquitt in ,herzog1 van te voren overal aanwezig zn4 ,in het laatste geval is er toch nog weer een acte noodig1 waardoor de tegenwoordigheid van ,christus' lichaam in het avondmaal op eene bzondere wze teweeggebracht wordt1 want de ubiquiteit is daarvoor uiteraard niet voldoende2 en daarom zeiden ,luther1 ,brenz e4 a41 dat het nog iets anders is1 wenn ,gott da ist und wenn er dir da ist4 ,dann aber ist er dir da1 wenn er sein ,wort dazu tut und bindet sich damit an und spricht3 hie sollst du mich finden1 b ,kbel1 art4 ,ubiquitt in ,herzog #af1 #abc4 #abh4 ,het woord bewerkt dus b ,rome en b ,luther eene zoodanige tegenwoordigheid van ,christus' lichaam en bloed in het avondmaal1 dat ,h niet alleen lichamelk in den hemel maar ook op aarde1 in de teekenen van brood en wn aanwezig is4 ,en deze tegenwoordigheid van ,christus in het avondmaal wordt bovendien dan nog zoo gedacht1 dat ,christus geheel1 niet alleen naar zne ,goddelke maar ook naar zne menschelke natuur1 aanwezig is in elk avondmaal1 waar en wanneer het gevierd wordt2 dat ,h met zne gansche ,goddelke en menschelke natuur aanwezig is in elk teeken van het avondmaal1 ja in elk deeltje van het brood en in elken druppel van den wn1 totus in tota hostia et in qualibet parte4 ,dit nu is eene eindelooze multiplicatie van ,christus1 die met de leer der ,schrift over zne menschelke natuur1 over zne hemelvaart en over zn verblf in den hemel in lnrechten strd is4 ,want zeker is die menschelke natuur b de opstanding en de hemelvaart verheerlkt maar daarom niet van hare wezenlke eigenschappen van eindigheid en beperktheid beroofd1 deel ,,iii #dadv4 ,jezus stelt juist het avondmaal tot zne gedachtenis in1 omdat ,h heengaat en straks niet meer lichamelk b zne jongeren zal zn1 gelk ,h elders ook uitdrukkelk verklaart1 ,mt4 #bf3aa4 ,en b de hemelvaart voer ,h henen en werd ,h opgenomen1 ,hd4 #a3i-aa1 in den hemel1 die eene plaats is1 ,joh4 #ad3b1 #d1 #ag3bd1 ,hd4 #g3ef1 ,col4 #c3a1 ,ef4 #d3aj1 ,hebr4 #g3bf1 om daar te blven tot zne parousie1 ,hd4 #a3aa1 ,phil4 #c3bj1 #a ,thess4 #a3aj1 #d3af4 #f ,maar al ware ,christus in het avondmaal lichamelk en plaatselk tegenwoordig1 men ziet niet in1 waartoe dit noodig en dienstig is4 ,het nut der manducatio oralis is op geenerlei wze aan te toonen1 cf4 ,kstlin1 ,luthers' ,theol4 ,,ii #eaf4 ,onderstel al1 dat w met den lichamelken mond ,jezus' eigen lichaam eten1 wat bate hebben w daarvan8 ,het komt toch in het avondmaal daarop aan1 dat onze ziel1 dat ons geestelk leven gevoed en versterkt wordt4 ,en dit kan uit den aard der zaak niet geschieden door het eten van ,christus' lichaam met den lichamelken mond2 want wat w daarmede eten1 gaat deels in bestanddeelen van ons lichaam over en wordt deels uitgeworpen4 ,nieuwere theologen zn daarom op de gedachte gekomen1 dat de manducatio oralis van ,christus' lichaam de kiem van een nieuw1 van een opstandingslichaam in ons plantte4 ,maar deze voorstelling druischt geheel tegen de ,schrift in en is vrucht van eene valsche theosophie4 ,toch1 als deze vrucht niet aan het eten van ,christus' lichaam verbonden is1 is er geen andere aan te wzen4 ,de manducatio oralis is onnut en del en in den grond1 hoezeer men het bestrde1 kapernatisch4 ,de ,kapernaieten konden zich geen ander eten van ,jezus' vleesch voorstellen dan met den lichamelken mond1 ,joh4 #f3da1 #eb4 ,en al nemen ,roomschen en ,lutherschen wel terdege een geestelk eten van ,jezus' lichaam aan1 z verbinden dit toch met1 z maken het toch afhankelk van het lichamelk eten1 zonder de wze van die verbinding of den aard dier afhankelkheid ook maar eenigszins duidelk te maken4 ,jezus bedoelde echter in de gansche rede1 die ,h tegen de ,kapernaieten houdt1 niet anders dan een geestelk eten1 een eten door het geloof en maakt van een lichamelk eten geen oogenblik gewag4 ,al de hiermede genoemde bezwaren gelden tegen ,roomsche en ,luthersche leer beide2 tegen de eerste komen er dan nog de volgende b4 #g ,de transsubstantiatie wordt door het getuigenis onzer zintuigen1 door gezicht en tastzin1 door reuk en smaak beslist weersproken4 ,en onze zintuigen hebben hierb recht van meespreken1 omdat brood en wn onder hun bereik vallen en door hen kunnen en mogen beoordeeld worden4 ,z zn ook1 indien z nauwkeurig waarnemen1 hier evengoed als elders te vertrouwen1 omdat anders het sceptisch nominalisme voor de deur staat en alle zekerheid des geloofs en der wetenschap verdwnt4 ,ook ,rome moet dan ook voor hunne getuigenis wken maar heeft erop gevonden1 dat de substantia verandert en de accidentia dezelfde blven4 ,hoe dit te denken z1 blft onbeantwoord4 ,te ,kana werd het water wn1 maar zoo dat substantie en accidentin veranderden4 ,accidentin kunnen ook niet van de substantie gescheiden en als in zichzelve rustend gedacht worden1 want z houden dan op accidentin te zn en worden zelve substanties4 ,bovendien1 in het brood en den wn van het avondmaal blven alle accidentin onveranderd1 zoowel die door reuk en smaak als die door gezicht en tastzin worden waargenomen2 zwaarte1 vastheid1 kleur1 verderfelkheid1 voedingskracht enz41 alles blft2 wat rest er dan voor de substantie nog1 dat veranderen kan en veranderd is8 #h ,de transsubstantiatie strdt met het tweetal teekenen1 dat door ,jezus b het avondmaal verordend is4 ,hoewel ook vroeger soms b bediening van het avondmaal in private woningen1 aan kranken1 aan gevangenen1 aan anachoreten1 aan virgines abstemiae1 en in missis praesanctificatorum alleen het teeken des broods werd uitgereikt1 en omgekeerd aan onmondigen1 gelk thans nog in de ,grieksche kerk1 alleen de wn werd toebediend2 kwam toch eerst sedert de twaalfde eeuw de gewoonte in zwang1 om de kelk aan de leeken te onthouden1 en verhief pas het concilie te ,constanz #adae1 deze gewoonte tot kerkelke wet4 ,in weerwil van de oppositie1 die er door de ,hussieten en de ,hervormingsgezinden tegen gevoerd werd1 hechtte ook het concilie te ,trente aan de kelkonthouding hare goedkeuring en werd daartoe geleid gravibus et justis causis1 ,sess4 #ba4 ,de synode noemt deze redenen niet op1 maar ze zn toch licht te bevroeden4 ,behalve door den tegenzin van sommigen1 om met anderen uit n beker te drinken1 den afkeer van wn1 het gevaar van te storten en zoo het sacrament te onteeren enz41 werd de ,roomsche kerk tot deze kelkonthouding vooral bewogen door de zucht1 om den priesterstand boven de leeken te verheffen1 en door de overtuiging1 dat elk teeken en elk deel daarvan in den ganschen ,christus veranderd was1 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 ,i #eja4 ,de transsubstantiatie maakt een tweede teeken in het avondmaal geheel overbodig2 in het brood alleen en zelfs in het kleinste stukske daarvan is reeds de gansche stof der genade vervat4 ,daardoor komt de ,roomsche kerk met een rechtstreeksch gebod van ,christus1 ,mt4 #bf3bg in strd1 waartegen haar beroep op de conjunctie in #a ,cor4 #aa3bg niets baat1 en tegelk1 naar haar eigen bekentenis1 met de gewoonte der christelke kerk in de eerste eeuwen4 ,z weet zich alleen te verdedigen met de bewering1 dat z macht bezit1 om b de uitdeeling der sacramenten te werk te gaan gelk z goedvindt1 ,trid4 sess4 #ba c4 #b4 ,omgekeerd is de instelling van het avondmaal onder twee teekenen een sterk bews1 dat de transsubstantiatie niet de leer der ,schrift is4 ,samen toch stellen z ons den gekruisten ,christus voor oogen en deelen ,hem aan de geloovigen mede1 niet op lichamelke maar op geestelke wze1 niet in en onder maar tegelk met de teekenen2 z vormen saam n sacrament1 als beelden en onderpanden van het ne geestelk goed1 de gemeenschap aan ,christus en zne weldaden4 #i ,de transsubstantiatie wordt eindelk nog weerlegd door de afgodische practken1 die haar gevolgd zn4 ,al is de mis voorbereid door de offer- en priesteridee1 welke reeds vroeg met het avondmaal in verbinding werd gebracht1 z is toch wezenlk gebouwd op de eerst in de ,middeleeuwen uitgewerkte transsubstantiatieleer4 ,en deze wordt evenzeer door de asservatio1 adoratio en circumgestio ondersteld4 ,door de leer van de wezensverandering is het avondmaal in de mis overgegaan1 en daardoor van zn oorspronkelk karakter geheel en al beroofd4 ,ofschoon de communio trots allerlei beperking is blven bestaan1 is toch de mis het middelpunt van den ,roomschen cultus geworden4 ,z is dan ook niets minder dan de volledigste uitwerking van de ,roomsche gedachte1 dat de kerk met haar priesterschap de middelares der zaligheid1 de voortdurend op aarde zich realiseerende ,godmensch is4 ,in de mis herhaalt ,christus altd door en telkens opnieuw zne offerande aan het kruis2 ,h offert zich daarin wezenlk en waarachtig1 z het ook op onbloedige wze1 en bewerkt daardoor b ,god1 dat de vruchten van zne offerande aan het kruis1 die daar slechts gansch in het algemeen en in het afgetrokkene verworven zn1 nu toegepast worden1 cf4 ,trid4 #bb c4 #a1 aan allen1 die in de gemeenschap der kerk leven1 hetz op aarde hetz in het vagevuur1 hetz z b de mis tegenwoordig of afwezig zn1 hetz z haar begeeren voor zichzelven of voor anderen1 voor geestelke of lichamelke nooddruft1 tot vergeving van zonden en tot voorkoming of afwending van krankheid en ongeval1 droogte en overstrooming1 oorlog en veepest enz4 ,dat heeft ,rome van het avondmaal van onzen ,heere ,jezus ,christus gemaakt6 ,aan gronden1 die toch b zulk een gewichtig leerstuk als de mis in overvloed aanwezig en onwankelbaar hecht zouden moeten zn1 ontbreekt het geheel en al4 ,in ,gen4 #ad3ah1 waar ,melchizedek aan ,abraham brood en wn ter verkwikking aanbiedt1 is met geen woord van eene offerande sprake1 al volgt er ook terstond op1 niet3 want1 maar3 en h 7,melchizedek7 was een priester des allerhoogsten ,gods4 ,mal4 #a3aa handelt misschien niet eens van de toekomst2 maar ook indien dit het geval is1 beschrft dze plaats slechts in ,oudtest4 vormen1 dat des ,heeren naam groot zal zn onder de ,heidenen en dat hem reukwerk en een rein offer 71 offergave in het algemeen7 gebracht zal worden2 en deze vormen zn in het ,n4 ,t4 juist door het gebed en door de geestelke offerande der geloovigen vervangen1 ,rom4 #ab3a4 ,b de instelling van het avondmaal zeide ,jezus wel3 1 ,luk4 #bb3ai1 maar dat ,jezus daarb het avondmaal als een offer instelde en de discipelen tot priesters verhief1 is in deze woorden in het minst niet begrepen en wordt zeker daarmede niet bewezen1 dat het hebr4 en het lat4 facere wel eens in de beteekenis van offeren gebruikt wordt4 ,in #a ,cor4 #aj3ba stelt ,paulus de tafel des ,heeren tegenover de tafel der duivelen2 maar omdat de tafel der duivelen een altaar was1 volgt daaruit nog in geenen deele1 dat ook de tafel des ,heeren een altaar is1 waarop geofferd moet worden4 ,dit zn de voornaamste en sterkste bewzen1 welke de ,roomschen uit de ,schrift voor hunne leer van de mis kunnen bbrengen4 ,en weinig sterker is hun beroep op de kerkvaders1 want z vergeten daarb1 dat dezen1 op het avondmaal de offeridee toepassende1 daaraan een gansch anderen zin hechtten dan ,rome er later mede verbond4 ,en tegenover al deze schnargumenten staat eene reeks van bewzen1 die het onschriftuurlk karakter van de mis in het helderste licht stellen4 ,aan de instelling en de in de apostolische kerk gebruikelke viering van het avondmaal is al wat op de mis gelkt ten eenenmale vreemd4 ,de eeuwigheid van ,christus' priesterschap1 ,hebr4 #e3f1 #g3ag1 #ba-be1 en de volkomenheid zner kruisofferande1 ,hebr4 #g3bg1 #i3ab1 #bh1 #aj3aj1 #ab1 #ad maken eene1 z het ook onbloedige1 herhaling van zne zelfofferande overbodig en ongeoorloofd2 alle weldaden der genade1 vergeving1 heiligmaking1 verlossing1 de gansche zaligheid1 zn verworven door de offerande aan het kruis en kunnen noch behoeven te worden aangevuld4 ,ja1 wl ,christus eenmaal aan het kruis zich geofferd en in den dood heeft overgegeven1 kan ,h dit zelfs voor de tweede maal niet meer doen1 zne offerande in den dood is voor geen herhaling vatbaar1 ,hebr4 #i3bf-bh4 ,zne priesterlke werkzaamheid duurt wel in den hemel nog voort1 maar bestaat toch niet in eenige zoenofferande doch in zne voorbede en verschning voor ,gods aangezicht ten gunste van zn volk1 ,hebr4 #g3be1 #i3bd2 en in die voorbede en verschning voor ,gods aangezicht werkt de offerande1 aan het kruis volbracht1 altd ten behoeve der znen door4 ,omdat ,christus zelf in den hemel leeft1 om voor de geloovigen te bidden en in die voorbede zne offerande doorwerken laat1 daarom is er voor de herhaling zner offerande op aarde geen plaats1 deel ,,iii #daiv4 ,zn staat van verhooging1 zne verhevenheid boven alle lden1 smart en dood1 zne koninklke heerschapp als hoofd der gemeente zn in lnrechten strd met een sacrificium propitiatorium en impetratorium1 dat ,h nog op aarde iederen dag en op duizenden plaatsen te brengen zou hebben4 ,hoezeer ,rome dan ook bewere1 dat de onbloedige offerande de bloedige aan het kruis niet verzwakt maar werkzaam maakt1 feitelk is z toch eene verloochening van de eenige offerande aan het kruis2 want een offer1 dat niets anders dan de vruchten van een ander offer genieten doet1 is eene tastbare ongermdheid4 ,indien de offerande aan het kruis genoegzaam is1 zn andere overbodig2 indien deze noodig zn1 is de eerste onvolkomen4 ,en dit wordt bevestigd door de ,roomsche practk2 de aandacht van den geloovige wordt van ,christus en zn kruis afgeleid en naar den priester en zne mis heengeleid4 ,voor de minste genade is de ,roomsche ,christen van den priester en van de kerk afhankelk4 ,hen kan h geen oogenblik ontberen4 ,in theorie wordt vastgehouden1 dat ,christus alle genade verworven heeft2 maar in de practk wordt de genade successief1 b stukjes en beetjes1 door den priester toebedeeld4 ,het avondmaal is in de handen van ,rome geworden tot een tremendum mysterium1 dat de geloovigen in den staat der onmondigheid houdt1 hen voor hun gansche leven en welzn aan de hierarchische priesterschap bindt en hen in afgodische adoratie neerknielen doet voor een ,god van eigen maaksel4 ,cf4 tegen de leer van trans- en consubstantiatie3 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ah4 ,beza1 ,tract4 theol4 ,i #baa sq4 #ejg sq4 ,,iii #adh sq4 ,martyr1 ,loci ,comm4 ,,iv c4 #ab4 ,ursinus op ,heid4 ,cat4 #gh-hj en ,tract4 theol4 #cei-eif4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,iv l4 #f4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus l4 ,,iv4 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #cci-cgf4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xix qu4 #ba4 ,m4 ,vitringa ,,viii #gfi4 ,art4 ,messe e4 a4 in ,herzog4 ,hase1 ,prot4 ,polemik #dhh-ece enz4 #g4 ,beter nog dan de ,lutherschen1 hebben de ,gereformeerden het avondmaal van de ,roomsche inmengselen gezuiverd en in zn oorspronkelke beteekenis hersteld4 ,het avondmaal was naar de instelling van ,christus een maaltd1 een wezenlke maaltd1 waarin brood en wn gebruikt werden als spze en drank tot versterking des lichaams1 en bovenal als teekenen en zegelen dienst deden tot gemeenschapsoefening met den gekruisten ,christus4 ,het is een gewone1 natuurlke maar tevens een buitengewone1 geestelke maaltd1 waarin ,christus de gastheer zn eigen gekruiste lichaam en vergoten bloed tot voeding onzer zielen aanbiedt4 ,daarom is in dien maaltd1 welken ,christus ingesteld heeft1 alles belangrk2 niets erin is zonder beteekenis2 alles heeft een diepen zin4 ,ten eerste zn de teekenen van brood en wn niet willekeurig gekozen maar b uitnemendheid geschikt1 om ons een denkbeeld te geven van de geestelke spze en drank1 welke ,christus in zn dood voor onze zielen heeft bereid4 ,ten tweede zn al de handelingen van beteekenis1 welke ,jezus b de instelling van het avondmaal verricht4 ,h neemt het brood en den wn niet zooals eerst b het pascha1 uit de hand van anderen over1 1 ,luk4 #bb3ag1 maar ,h neemt ze zelf van den disch1 1 vs4 #ai1 ten bewze dat ,h de gastheer is en de spze en den drank beschikt4 ,h zegent 71 ,mt4 #bf3bf1 ,mk4 #ad3bb1 afwisselend b den drinkbeker met 1 ,mt4 #bf3bg1 ,mk4 #ad3bc1 terwl ,luk4 #bb3ai1 #bj en ,paulus1 #a ,cor4 #aa3bd1 #be alleen hebben7 het brood en later evenzoo den drinkbeker2 onder dien zegen is niet te verstaan1 dat ,christus over brood en wn van ,god een zegen vraagt1 maar de verwisseling met bewst1 dat ,jezus ,god zegent1 d4 i4 prst en dankt voor de gaven1 die door ,hem geschonken zn4 ,de inhoud van die lofprzing en dankzegging wordt niet vermeld1 maar had zeker wel betrekking op de gaven der schepping1 in brood en wn vertegenwoordigd1 en voorts vooral op de gaven der genade1 die door den dood van ,christus verworven zouden worden en in zn lichaam en bloed aan de discipelen werden aangeboden4 ,door die dankzegging reeds werden brood en wn van het gemeene gebruik afgezonderd en voor een hooger doel bestemd1 en werden tevens de discipelen voorbereid voor een recht verstaan van de beteekenisvolle woorden1 dit is mn lichaam enz41 die ,jezus straks ter verklaring uitspreken zou4 ,voorts brak ,jezus het brood1 waarin de ,gereformeerden terecht eene handeling zagen1 welke wel niet tot de essentia maar toch tot de integritas sacramenti behoorde2 want niet alleen wordt dit breken in alle vier berichten vermeld1 maar het gansche avondmaal wordt er naar genoemd1 ,hd4 #b3db2 gelk het breken van het brood noodig is1 om het voor de gasten genietbaar te maken1 zoo moet ,christus zn lichaam in den dood geven1 opdat het eene spze voor onze zielen z1 ,joh4 #f3ea1 #ab3bd4 ,eindelk deelt ,jezus zelf het brood en den wn aan zne discipelen uit1 opdat z daarvan eten en drinken zouden2 ,h doet het met de uitdrukkelke woorden3 1 1 1 die de ,roomsche mis zonder communicanten ten sterkste veroordeelen2 de communio behoort tot het wezen des avondmaals4 ,ten derde zn de woorden belangrk1 welke ,jezus b het uitdeelen van brood en wn uitspreekt2 als ,h het brood aan zne discipelen gaf1 zeide ,h3 dit is mn lichaam1 dat voor u gegeven is1 ,luk4 #bb3ai2 en b het uitreiken van den drinkbeker sprak ,h3 deze drinkbeker is mn bondsbloed1 of het nieuwe testament in mn bloed1 dat voor u of voor velen vergoten is tot vergeving der zonden4 ,dat deze woorden eene consecratorische1 operatieve kracht bezitten1 vindt in den tekst der berichten hoegenaamd geen steun4 ,maar nadat ,jezus door de dankzegging brood en wn van het gemeene gebruik afgezonderd1 voor een hooger doel bestemd en zne discipelen voorbereid heeft1 spreekt ,h nu de woorden3 dit is mn lichaam en bloed4 ,h zegt niet3 dit brood worde mn lichaam2 ,h gebiedt en beveelt niet1 maar ,h verklaart en licht toe4 ,het is immers een zinnebeeldige handeling1 die ,h verricht2 een geestelke maaltd1 dien ,h instelt4 ,en van dien maaltd is zn lichaam en bloed1 gelk het in den dood wordt overgegeven1 de spze en de drank4 ,al de teekenen1 handelingen en woorden in het avondmaal zn daarhenen gericht1 dat z ons geloof op de offerande van ,jezus ,christus aan het kruis1 als op den eenigen grond onzer zaligheid1 wzen4 ,toch gaat daarom het avondmaal niet op in een maaltd ter gedachtenis aan ,christus en zne weldaden4 ,onder de teekenen van brood en wn geeft ,jezus immers zn eigen lichaam en bloed te genieten2 de avondmaalsdisch brengt eene waarachtige gemeenschap tusschen ,christus en de geloovigen tot stand1 eene gemeenschap niet alleen aan de weldaden maar ook en vr alles aan den persoon van ,christus1 zoowel naar zne menschelke als naar zne ,goddelke natuur4 ,over de realiteit dier gemeenschap is er tusschen ,roomsche1 ,luthersche en ,gereformeerde ,christenen geen verschil2 te dezen opzichte staan z samen tegenover ,zwingli geschaard4 ,maar wel verschillen z onderling over den aard dier gemeenschap en over de wze1 waarop z in het avondmaal genoten wordt4 ,roomschen en ,lutherschen meenen1 dat z niet anders waarlk en ten volle tot stand kan komen1 tenz z ,christus lichamelk uit den hemel op aarde laten dalen en zn lichaam en bloed1 niet alleen geestelk1 maar ook met den lichamelken mond eten en drinken4 ,daartegenover heeft ,calvn van den beginne af en altd weer op nieuw er den nadruk op gelegd1 dat de gemeenschap der geloovigen met ,christus1 ook naar zne menschelke natuur1 geestelk is van aard1 en dat z tot stand komt1 niet doordat ,christus lichamelk naar beneden daalt1 maar daardoor1 dat w geestelk onze harten opwaarts naar den hemel verheffen1 waar ,jezus ,christus is1 onze voorspraak1 ter rechterhand zns hemelschen ,vaders4 ,en deze leer steunt op de ,schrift en komt met den aard der ,n4 ,t4 bedeeling overeen4 ,want #a de gemeenschap van ,christus en de geloovigen is wel zoo innig en onverbreekbaar1 dat z schier in geen woorden uit te drukken en alleen onder beelden1 zooals van hoofd en lichaam1 wnstok en rank1 bruidegom en bruid1 eenigermate te verduidelken is4 ,maar z is toch geen pantheistische vermenging of vereenzelviging1 geen overvloeiing der substantie1 geen wezenseenheid als van de drie personen in de drieenheid1 geen personeele vereeniging als van de twee naturen in ,christus4 ,christus en de geloovigen blven onderscheiden2 hun persoonlkheid wordt gehandhaafd2 de unio mystica is eene vereeniging van personen1 z het dan ook niet alleen naar hun wil en gezindheid1 maar ook naar hun wezen en natuur4 #b ,deze gemeenschap wordt bewerkt door den ,h4 ,geest1 die in ,christus als het hoofd en in de geloovigen als zne leden woont4 ,een andere weg1 om die gemeenschap deelachtig te worden1 is er niet4 ,eene physische vereeniging1 gelk trans- en consubstantiatie met de daaraan verbonden manducatio oralis tot stand wil doen komen1 is geheel del en onnut4 ,alleen de ,h4 ,geest1 die de ,geest ,gods en de ,geest van ,christus is1 kan menschen met ,christus zoo vereenigen1 dat z aan zn persoon en weldaden deel hebben en door geen dood of graf1 door geen wereld of satan van ,hem te scheiden zn4 ,en daarom is die gemeenschap ook altd geestelk van aard4 ,z omvat ook wel de menschelke natuur van ,christus en de geloovigen naar hunne lichamen4 ,want ,christus is als middelaar niet zonder zne menschelke natuur te denken en ,h kocht de geloovigen niet alleen naar hun ziel maar ook naar hun lichaam4 ,doch de vereeniging blft geestelk van aard1 wl z niet anders dan door den ,h4 ,geest tot stand komt4 #c ,de gemeenschap met ,christus1 die in het avondmaal versterkt wordt1 is geen andere1 dan die ook door het genademiddel des woords tot stand komt4 ,het sacrament voegt geen enkele genade toe aan die1 welke in het woord aangeboden wordt2 het versterkt en bevestigt alleen1 wat uit het woord door het geloof is aangenomen4 ,wanneer ,roomschen en ,lutherschen dus inbrengen1 dat de gemeenschap met ,christus in het avondmaal volgens de ,geref4 opvatting geen waarachtige gemeenschap is met het eigen lichaam en bloed van ,christus1 dan dient daartegen alleen te worden opgemerkt1 dat de gemeenschap1 in het avondmaal verzekerd1 geen andere is noch zn kan dan die door het woord4 ,volkomen op dezelfde wze1 als de mensch door het geloof ,christus wordt ingelfd1 wordt h ook in die gemeenschap door het avondmaal versterkt en bevestigd4 ,eene andere1 hoogere gemeenschap is er niet4 ,wie het woord gelooft1 wordt ,christus' eigendom naar lf en ziel2 en wie het avondmaal in den geloove ontvangt1 wordt daarvan vergewist en verzekerd4 ,het sacrament schenkt geen andere genade maar schenkt dezelfde genade1 tot versterking des geloofs1 slechts op eene andere wze4 #d ,ook b de ,gereformeerden is ,christus dus wel waarlk en wezenlk1 met zne ,goddelke en menschelke natuur in het avondmaal tegenwoordig1 doch op geen andere wze dan ,h tegenwoordig is in het evangelie4 ,h is niet lichamelk in brood en wn besloten evenmin als in het verkondigde woord1 maar wie het teeken geloovig aanneemt1 ontvangt naar de ordinantie ,gods waarachtig gemeenschap aan den ganschen ,christus4 ,niet in en onder1 maar met het teeken schenkt ,christus de beteekende zaak1 dat is1 zichzelven met al zne weldaden4 ,want terwl b ,roomschen en ,lutherschen de genade iets zakelks en passiefs is1 dat zelfs lichamelk door den ongeloovige ontvangen wordt1 is het b de ,gereformeerden de persoonlke1 levende ,christus zelf1 die in het avondmaal zich als geestelke spze aan de geloovigen mededeelt1 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #deh4 ,tegenwoordig is ,h dus volgens de ,gereformeerden in het avondmaal niet minder1 maar veel sterker en waarachtiger dan volgens ,rome en ,luther1 want ,h is tegenwoordig1 niet physisch1 locaal binnen de teekenen maar geestelk1 als de handelende ,christus zelf1 in de harten der geloovigen1 ,aliud est praesentem ,christi substantiam1 ut nos vivificet1 in pane sistere2 aliud vivificam esse ,christi carnem1 quia ex ejus substantia vita in animas nostras profluit1 ,calvn1 adv4 ,westph4 b ,mller #ddc cf4 ,conf4 ,angl4 #bh en ,ryle1 ,knots untied #bce-bed4 #e ,daarom is geloof voor de ontvangst van het sacrament onmisbaar vereischte4 ,de waarheid van het sacrament hangt wel van dat geloof niet af4 ,want evenals b het woord1 heeft ,god b het avondmaal zich verbonden1 om ,christus en zne weldaden waarlk te schenken aan een iegelk1 die gelooft4 ,maar de ongeloovige ontvangt uiteraard slechts het teeken1 gelk h b het woord alleen de klanken hoort en niet de zaak zelve1 die erdoor aangeduid wordt1 deelachtig wordt4 ,om aan de beloften en weldaden van woord en sacrament deel te krgen1 is daarom eene werking des ,h4 ,geestes in het hart des menschen van noode2 en het is juist deze werking des ,geestes1 die buiten en in het avondmaal de gemeenschap met ,christus tot stand brengt en in stand houdt4 #f ,de weldaden1 die in het avondmaal genoten worden1 zn hieruit gemakkelk af te leiden4 ,op den voorgrond staat de versterking der gemeenschap met ,christus4 ,de geloovige is die gemeenschap reeds door het geloof deelachtig en ontvangt in het avondmaal geen andere1 dan die h door het geloof reeds geniet4 ,maar als ,christus zelf door de hand des dienaars hem onder de teekenen van brood en wn zn lichaam te eten en zn bloed te drinken geeft1 dan wordt ,h door den ,h4 ,geest in die gemeenschap versterkt en bevestigd1 en altd inniger naar lichaam en ziel met den ganschen ,christus beide naar zne ,goddelke en naar zne menschelke natuur vereenigd4 ,want manducatio corporis ,christi nihil aliud est1 quam arctissima cum ,christo conjunctio1 ,junius1 ,theses theol4 #eb1 #g4 ,van den doop is daarb het avondmaal hierin onderscheiden1 dat de doop het sacrament is van de inlving1 het avondmaal het sacrament van de opwassing in de gemeenschap met ,christus4 ,door den doop worden w met ,christus in znen dood begraven en in zne opstanding opgewekt1 en zn w dus passief2 maar in het avondmaal treden w zelf handelend op1 eten het lichaam en drinken het bloed van ,christus en worden alzoo door zne gemeenschap gevoed ten eeuwigen leven4 ,maar indien w deel hebben aan den persoon van ,christus1 dan hebben w het vanzelf ook aan al zne weldaden4 ,onder deze wordt de vergeving der zonden in de ,schrift in de eerste plaats en met den meesten nadruk genoemd4 ,in het avondmaal geeft ,christus zn lichaam en bloed tot spze onzer zielen1 maar dat lichaam en bloed is zulk eene spze niet1 quia est corporea substantia1 quo modo esset cibus corporalis sed quatenus corpus ,christi est datum pro mundi vita1 ,junius t4 a4 p4 ,daarom wordt lichaam en bloed afzonderlk1 ieder onder een eigen teeken1 in het avondmaal voor oogen gesteld4 ,daarom zegt ,christus uitdrukkelk1 dat zn lichaam gegeven en zn bloed vergoten wordt tot vergeving der zonden4 ,daarom wordt de beteekenis van het bloed in de instellingswoorden nog breeder toegelicht en verklaard dan die van het lichaam1 want het is het bloed1 dat op het altaar voor de zonden verzoening doet4 ,al is ,christus thans dan ook verheerlkt1 de gemeenschap1 die door het geloof tot stand komt en in het avondmaal versterkt wordt1 is en blft eene gemeenschap aan zn gekruiste lichaam en aan zn vergoten bloed4 ,op het standpunt der trans- en consubstantiatie is dit onmogelk2 daar treedt de gestorven ,christus achter den verheerlkten terug4 ,maar indien het eten van ,christus' lichaam en het drinken van zn bloed gelk staat met intima nostri cum ,christo conjunctio1 ,bucanus1 ,inst4 theol4 #fgg1 dan is deze en elke andere weldaad uitsluitend eene vrucht van den dood van ,christus en worden w daarom alleen uit ,christus gevoed1 wl ,h voor ons gekruisigd is4 ,en onder de weldaden1 die ,christus door zn dood verwierf1 staat dan de vergeving der zonden bovenaan4 ,ook deze weldaad wordt in het avondmaal niet voor de eerste maal geschonken2 want de ,christen bezit haar reeds door het geloof en heeft daarvan in den doop het teeken en zegel ontvangen4 ,onjuist is het daarom1 de verschillende genaden met ,rome over de sacramenten zoo te verdeelen1 dat telkens in ieder sacrament eene bzondere groep van zonden vergeven en eene bzondere genade geschonken wordt1 want de vergeving1 welke het woord1 de doop en het avondmaal ons aanbiedt1 is altd dezelfde4 ,de vergeving1 welke in het avondmaal medegedeeld wordt1 heeft daarom volstrekt niet alleen op culpae quotidianae1 op peccata venialia betrekking1 ,trid4 sess4 #ac c4 #b4 #bb c4 #a4 ,maar het is dezelfde volle1 rke weldaad van vergeving1 welke in het woord wordt aangeboden1 door het geloof wordt aangenomen en door het sacrament van doop en avondmaal beteekend en verzegeld wordt4 ,b deze weldaad komt het duidelk uit1 dat het sacrament geen enkele nieuwe genade aan het woord toevoegt2 het geeft dezelfde genade alleen1 om onzer zwakheid wil1 op eene andere wze1 opdat w vastelk gelooven en van allen twfel genezen zouden worden4 ,b deze weldaad der vergeving komt die van het eeuwige leven4 ,het avondmaal is een geestelke maaltd1 waar ,christus onze zielen voedt met zn gekruist lichaam en vergoten bloed4 ,het eten en drinken daarvan dient tot versterking van het geestelke1 eeuwige leven1 want wie het vleesch van den ,zoon des menschen eet en zn bloed drinkt heeft het eeuwige leven en wordt opgewekt ten uitersten dage1 ,joh4 #f3ed4 ,duidelk blkt hieruit1 dat het eeuwige leven eene weldaad is1 die aan den ganschen mensch geschonken wordt1 niet alleen naar zne ziel maar ook naar zn lichaam4 ,ten onrechte is hieruit door sommigen afgeleid1 dat er uit ,christus' lichaam1 dat in het avondmaal genoten wordt1 eene rechtstreeksche werking op ons lichaam uitgaat1 zoodat dit van allerlei krankheid en zwakte genezen en in beginsel tot een nieuw opstandingslichaam herschapen wordt4 ,het is te begrpen1 dat men vooral op ,luthersch standpunt tot dit gevoelen kwam2 want indien de manducatis oralis deze nuttigheid niet heeft1 heeft z in 't geheel geen waarde4 ,toch leert de ,h4 ,schrift dienaangaande niets4 ,in #a ,cor4 #aa3cj zegt ,paulus wel1 dat er tengevolge van het schromelk misbruik van het avondmaal in ,corinthe vele krankheden en sterfgevallen voorkwamen2 maar dit is duidelk een 1 vs4 #bi1 een straf1 die ,god op dit misbruik van het avondmaal liet intreden1 en bewst hoegenaamd niet1 dat gebruik of een geloovig gebruik van het avondmaal ook strekt tot genezing van de krankheden des lichaams4 ,bovendien1 ,joh4 #f mag wel gebezigd worden tot illustratie van het avondmaal1 maar handelt er niet rechtstreeks over2 en ook dit hoofdstuk leert alleen1 dat wie door het geloof1 ook zonder het avondmaal1 ,christus' vleesch eet en zn bloed drinkt1 het eeuwige leven heeft en opgewekt zal worden ten uitersten dage1 cf4 #f3dj4 ,volstrekt dus niet alleen door de manducatio oralis1 maar in het algemeen door het geloof wordt de mensch het eeuwige leven en de hope der opstanding deelachtig4 ,de ,h4 ,geest1 die in de geloovigen woont1 is het zekerste onderpand voor de opstanding des lichaams en den dag der verlossing1 ,rom4 #h3aa1 ,ef4 #a3ad1 #d3cj4 ,maar deze ,geest van ,christus bedient zich dan wel van het avondmaal1 om den geloovige te versterken in de hope des eeuwigen levens en der zalige opstanding aan het einde der dagen4 ,denn wo die ,seele genesen ist1 da ist dem ,leibe auch geholfen1 ,luther b ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #dai4 ,praesentia corporis affert non modo indubitatam vitae aeternae fiduciam animis nostris1 sed de carnis etiam nostrae immortalitate securos nos reddit1 siquidem ab immortali ejus carne jam vivificatur et quodammodo ejus immortalitati communicat1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ag1 #cb1 cf4 ook b ,ebrard1 ,dogm4 v4 h4 ,ab4 ,,ii #dfj1 en voorts ,philippi1 ,k4 ,gl4 ,v #b ,s4 #bhb f4 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #dag4 ,in dezen zin mag het avondmaal heeten 1 ,ign4 ,ef4 #bj4 ,eindelk strekt het avondmaal nog als gedachtenisviering en verkondiging van ,christus' dood tot beldenis van ons geloof tegenover de wereld en tot versterking van de gemeenschap der geloovigen onderling4 ,in #a ,cor4 #aj3ag betoogt de apostel1 dat het brood wel moet zn gemeenschap aan het lichaam van ,christus1 want hoe konden anders de geloovigen1 die op zichzelf beschouwd velen zn1 n zn8 ,die eenheid komt alleen daardoor tot stand1 dat z in het ne brood gemeenschap hebben aan het ne lichaam van ,christus4 ,de geloovigen zn n in ,christus en daarom ook onderling4 ,gelk uit vele graankorrels n brood gebakken wordt en uit vele bezin1 saamgeperst znde1 n wn en drank vliet1 zoo zn allen1 die door het waarachtig geloof ,christus ingelfd zn1 te zamen n lichaam2 en dat belden z aan het avondmaal tegenover de wereld1 die hunne eenheid niet kent4 #h4 ,evenals de doop1 is het avondmaal alleen voor de geloovigen ingesteld4 ,jezus gebruikte het alleen met zne discipelen4 ,of ,judas daarb nog tegenwoordig was dan wel vr de inzetting des avondmaals de zaal heeft verlaten1 is niet met zekerheid te zeggen4 ,mt4 #bf3ba-be1 ,mk4 #ad3ah-ba1 ,joh4 #ac3ba-ce geven den indruk1 dat ,judas vr dien td is heengegaan1 maar ,luk4 #bb3ba-bc verhaalt de ontdekking van ,judas als verrader na de instelling van het avondmaal in vs4 #ai4 #bj4 ,het is echter mogelk1 dat ,lukas zich hierb niet aan de chronologische orde houdt4 ,maar hoe dit z1 dogmatisch belang heeft de vraag niet4 ,indien ,judas het avondmaal gebruikte1 dan zat h aan als discipel van ,jezus2 dat was h1 zoo deed h zich voor1 wat h innerlk in zn hart tegen ,jezus overlegde1 bleef voor zne eigene rekening4 ,m4 ,vitringa ,,viii #cdg4 ,evenzoo werd later het avondmaal uitsluitend in den kring der gemeente door de geloovigen gevierd1 ,hd4 #b3db1 #bj3g4 ,ongeloovigen hadden wel toegang tot de vergadering der gemeente1 waarin het woord werd bediend1 #a ,cor4 #ad3bb-bd1 maar waren uitgesloten van die1 waarin de agapae werden gehouden en het avondmaal werd gevierd1 #a ,cor4 #aa3ah1 #bj1 #cc4 ,zoo bleef het ook1 toen allengs in de tweede eeuw het avondmaal van de agapae werd losgemaakt en in dezelfde vergadering als de bediening des woords des morgens plaats had4 ,het eerste deel was voor allen toegankelk1 maar het tweede deel nam eerst een aanvang1 als ongeloovigen1 catechumenen1 gexcommuniceerden enz4 verwderd waren4 ,in dit tweede gedeelte der godsdienstoefening werden de sacramenten bediend2 en het was oude en algemeen verbreide gewoonte1 dat z1 die na beeindiging van het catechumenaat gedoopt werden1 terstond daarop het avondmaal ontvingen4 ,toen de kinderdoop in gebruik kwam1 werd deze gewoonte ook b de kinderen gevolgd en bovendien aangedrongen door de heerschende exegese van ,joh4 #f3ec1 volgens welke dit vers van het avondmaal gold en dit sacrament dus even noodzakelk ter zaligheid was als de doop4 ,in het ,westen sleet echter deze gewoonte vooral sedert de twaalfde eeuw weer uit en werd z allengs door verschillende synoden onnoodig verklaard1 cf4 ,trid4 #ba c4 #d4 ,maar in de ,grieksche en andere ,oostersche kerken bleef ze bestaan en wordt nog heden ten dage aan pasgedoopte kinderen het avondmaal bediend in den vorm van een in wn gedoopt stukske brood1 ,art4 ,kinderkommunion in ,herzog #g1 #fga4 ,m4 ,vitringa ,,viii #cfh4 #fab4 ,maar de magische opvatting van het avondmaal had nog erger misbruiken ten gevolge4 ,de oorspronkelke eenvoud ging onder allerlei plechtige ceremonin teloor4 ,niet alleen door zelfbeproeving1 maar ook door vasten1 wassching der handen1 kleeding enz4 moesten zich de communicanten voor het avondmaal voorbereiden4 ,het brood werd eerst met de bloote hand1 later in een linnen doekje of een gouden bakje1 en nog later1 sedert de elfde eeuw1 met den mond en in knielende houding b het altaar van den priester aangenomen4 ,het geconsacreerde brood werd niet alleen genoten door de communicanten in de kerk1 maar ook aan de kranken in hunne woning bediend1 als een viaticum aan stervenden medegegeven en tot afwering van allerlei rampen en verkrging van allerlei zegeningen en weldaden nuttig geacht4 ,niet alleen tot de levenden maar ook tot de dooden strekte de werking van het sacrament zich uit4 ,reeds van ouds bestond het gebruik1 om niet alleen voor zichzelf maar ook voor gestorven verwanten op hun sterfdag offergaven te brengen en voor hunne ziel te bidden4 ,en toen nu de leer van het vagevuur door ,gregorius ,m4 was vastgesteld1 het avondmaal als eene offerande van het eigen lichaam en bloed van ,christus werd opgevat en de deelneming der gemeente hoe langer hoe minder werd1 toen stond het weldra vast1 dat de mis niet alleen voor aan- of afwezige levenden maar ook voor de gestorvenen in het vagevuur vermindering van boetedoeningen en tdelke straffen bewerken kon1 ,m4 ,vitringa ,,viii #gcc4 ,herzog #i1 #fbc f4 ,al deze verbasteringen maakten terugkeer tot de ,h4 ,schrift noodzakelk1 volgens welke het avondmaal een maaltd is1 zonder aanzittende gasten niet bestaanbaar1 en uitsluitend voor geloovigen bestemd4 ,om zuiver te gaan en de ,schrift te dezen opzichte ten volle tot haar recht te laten komen1 stelden de ,gereformeerden gewoonlk twee vragen3 #a wie recht op het avondmaal hebben en ertoe moeten naderen1 en #b wie door de kerk tot het avondmaal moeten worden toegelaten of daarvan moeten geweerd worden1 ,heid4 ,cat4 #ha4 #hb4 ,de eerste vraag handelt over den plicht der communicanten1 de tweede over den plicht der kerk en van hare dienaren4 ,op de laatste vraag werd ten antwoord gegeven en kon het antwoord naar de ,h4 ,schrift niet anders luiden1 dan dat de kerk van het avondmaal had te weren1 allen1 die zich met hunne beldenis en hun leven als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen4 ,het avondmaal is een goed der kerk1 door ,christus aan zne gemeente gegeven en dus alleen te genieten door huisgenooten des geloofs4 ,ongedoopten1 ongeloovigen1 ketters1 scheurmakers1 openbare zondaren1 gexcommuniceerden waren daardoor vanzelf buitengesloten4 ,maar het getal dergenen1 die op het avondmaal recht hadden1 werd nog veel meer beperkt4 ,ten eerste werd door de verwerping van mis en vagevuur ook de bediening van het avondmaal voor de gestorvenen afgeschaft4 ,in de ,schrift komt iets dergelks dan ook met geen enkel woord voor4 ,wel spreekt ,paulus #a ,cor4 #ae3bi van zulken1 die zich lieten doopen4 ,maar ook al moest 7wat echter volstrekt niet bewezen is1 cf4 ,cremer1 #aef7 deze plaats zoo worden verstaan1 dat er in dien td ,christenen waren1 die zich ten nutte van ongedoopt gestorven vrienden lieten doopen1 dan nog bedient de apostel zich van dit gebruik niet anders dan als een bews voor de opstanding en laat h het zonder goed- of afkeuring staan4 ,de kerk heeft den doop voor de dooden1 die b enkele secten in gebruik was1 op het concilie te ,carthago #cig beslist veroordeeld en kan er daarom geen argument aan ontleenen voor de bediening van het avondmaal ten nutte van gestorvenen4 ,ten tweede hadden vele ,gereformeerden er bezwaar tegen1 dat het avondmaal buiten de openbare vergadering der geloovigen in eene private woning aan kranken en stervenden zou worden bediend1 ,musculus1 ,bullinger1 ,beza1 ,danaeus1 ,aretius enz41 de ,geref4 kerken van ,frankrk1 ,schotland1 ,nederland enz4 ,en wel stonden anderen1 zooals ,calvn1 ,oecolampadius1 ,martyr1 ,zanchius1 de kerken van ,engeland1 ,polen1 ,hongare enz4 dit soms toe4 ,maar ook dan beperkten z het toch gewoonlk zoo1 dat er eene kleine vergadering van geloovigen b tegenwoordig moest zn en daardoor alle aanleiding tot superstitie voorkomen of vermeden werd1 ,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #geh4 ,m4 ,vitringa ,,viii #cef4 ,moor ,v #ffj4 ,ten derde zn ook de kinderen van het avondmaal uitgesloten4 ,trente veroordeelde alleen de noodzakelkheid1 maar niet de geoorloofdheid van het avondmaal voor kinderen4 ,en op dat standpunt plaatste zich van de ,gereformeerden ook ,musculus in zne ,loci ,communes p4 #dga-dgc4 ,h voerde daarvoor deze gronden aan1 dat wie de beteekende zaak bezit ook recht heeft op het teeken2 dat kinderen1 die blkens den doop de genade der wedergeboorte kunnen ontvangen ook zonder bewustzn in dat geestelk leven gevoed kunnen worden2 dat ,christus de zaligmaker van heel zne gemeente1 ook van de kinderen is en hen allen spst en drenkt met zn lichaam en bloed2 dat de vermaning tot zelfbeproeving #a ,cor4 #aa3bf-bi niet als algemeene eisch door den apostel is bedoeld4 ,maar al deze gronden verliezen hun gewicht tegenover deze overwegingen3 #a in het ,o4 ,t4 was er een groot verschil tusschen besndenis en pascha4 ,de besndenis was voor alle kinderen van het manlk geslacht voorgeschreven1 maar het pascha werd1 niet terstond b de instelling1 maar later in ,palestina b den tempel te ,jeruzalem gevierd2 zeer jonge kinderen waren er dus vanzelf van uitgesloten4 #b ,evenzoo is er een groot onderscheid tusschen doop en avondmaal4 ,de doop is het sacrament der wedergeboorte1 waarb de mensch passief is2 het avondmaal is het sacrament van de opwassing in de gemeenschap van ,christus1 van de voeding des geestelken levens en onderstelt bewust1 handelend optreden b dien1 die het ontvangt4 #c ,christus stelde het avondmaal te midden zner jongeren in1 zeide tot hen allen3 neemt1 eet1 drinkt1 en onderstelt1 dat z het brood en den wn uit zne hand aannemen4 ,en ,paulus zegt1 dat de gemeente te ,corinthe samenkwam om te eten en geeft geen anderen indruk1 dan dat alleen bewuste1 volwassen personen aan het avondmaal deelnemen4 #d ,in #a ,cor4 #aa3bf-bi stelt de apostel bepaald den eisch1 dat men voor het avondmaal zichzelf beproeve1 opdat men het lichaam des ,heeren kunne onderscheiden en niet onwaardiglk ete en drinke4 ,deze eisch is gansch algemeen gesteld1 tot alle deelnemers aan het avondmaal gericht en sluit daarom vanzelf de kinderen uit4 #e ,onthouding van het avondmaal aan de kinderen doet hen geen enkele weldaad van het verbond der genade derven4 ,dit ware wel het geval1 wanneer hun de doop werd onthouden4 ,want dit kan niet doen dan wie meent1 dat de kinderen buiten het verbond der genade staan4 ,maar met het avondmaal is het anders gesteld4 ,wie aan kinderen den doop maar niet het avondmaal bedient1 erkent1 dat z in het verbond en alle weldaden daarvan deelachtig zn4 ,h onthoudt hun slechts eene bzondere wze1 waarop dezelfde weldaden beteekend en verzegeld worden1 wl deze aan hun leeftd niet past4 ,het avondmaal geeft toch geen enkele weldaad1 welke niet te voren reeds in het woord en den doop door het geloof werd geschonken4 ,dit onderscheid tusschen doop en avondmaal maakte al spoedig eene voorbereiding voor de waardige ontvangst van het tweede sacrament noodzakelk4 ,in den apostolischen td1 toen er in den regel slechts volwassenen gedoopt werden1 was er zulk eene voorbereiding nog niet4 ,wie het woord des evangelies hoorde en aannam1 werd terstond gedoopt en tot het avondmaal toegelaten4 ,doch toen in de volgende eeuw de overgangen tot het ,christendom talrker maar ook minder betrouwbaar werden1 kwam allengs het catechumenaat op1 dat eerst voor den doop en later1 na het algemeen worden van den kinderdoop1 voor het avondmaal moest voorbereiden4 ,in de ,roomsche kerk ging deze voorbereiding allengs geheel op in het sacrament van het vormsel1 dat uit de oorspronkelk met den doop verbonden handoplegging zich ontwikkelde en met eene zalving zich verbond4 ,de ,reformatie verwierp dit sacrament1 wl het in de ,schrift geen grond had1 en stelde er de catechese en de openbare beldenis voor in de plaats1 cf4 ,hfling1 ,das ,sakr4 der ,taufe ,,ii #cdg f4 ,bachmann1 ,die ,gesch4 der ,einfhrung der ,confirmation1 ,berlin #aheb4 ,caspari1 ,die evang4 ,confirmation vornehmlich in der luth4 ,k4 ,erl4 #ahij4 ,art4 in ,herzog #h1 #adc4 ,daardoor werd de overgang gemaakt van den doop tot het avondmaal en de kerk tevens voor verbastering behoed4 ,calvn wilde1 dat1 als een kind genoegzaam in den catechismus onderwezen was1 het openbaar in de gemeente beldenis van zn geloof zou doen1 b ,bachmann t4 a4 p4 #gj4 ,lasco wenschte1 dat kinderen1 die veertien jaren oud geworden waren1 beldenis voor de gemeente zouden doen en den volgenden ,zondag aan het avondmaal zouden gaan2 maar wie slecht leefden1 werden vermaand en eindelk1 b gebleven hardnekkigheid1 op achttien- of twintigjarigen leeftd van de gemeente afgesneden1 ib4 #aae4 ,de ,ned4 ,kerkenordeningen schrven evenzoo een beldenis voor den kerkeraad of in het midden der gemeente voor1 en spreken soms nog van een voorafgaand onderzoek voor den kerkeraad4 ,deze theorie liep zuiver3 de kinderen der geloovigen worden als geloovigen gedoopt1 dan in de waarheid onderwezen1 b voldoend onderzoek en na openbare beldenis tot het avondmaal toegelaten of b onchristelke leer of ongeregelden wandel na herhaalde vermaning uit de gemeente verwderd4 ,naar deze leer is nog ons kerkelk leven in te richten1 al stuit z ieder oogenblik op bezwaren der practk4 ,want pitisme en rationalisme zn altd geneigd om te scheiden wat ,god heeft saamgevoegd en met minachting van het sacrament op persoonlke bekeering of op kerkelke aanneming of bevestiging den nadruk te leggen4 ,maar de regel des verbonds is deze1 dat de kerk hare jeugdige leden1 die als kinderen des verbonds geboren en door den doop haar ingelfd zn1 opvoede tot zelfstandige1 persoonlke beldenis en op dien grond hen toelate tot het avondmaal4 ,over het hart oordeelt z niet en kan z niet oordeelen4 ,terwl z dus eenerzds van het avondmaal allen weert1 die met beldenis of leven zich als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen1 laat z aan de andere zde nimmer van de ernstige prediking af1 dat het avondmaal alleen is ingesteld voor hen1 die zichzelven vanwege hunne zonden mishagen1 nochtans vertrouwen1 dat deze hun om ,christus' wil vergeven zn en ook begeeren hoe langer hoe meer hun geloof te sterken en hun leven te beteren4 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,over de ,laatste ,dingen4 #ed4 ,,de ,,tusschentoestand4 #a4 ,gelk oorsprong en wezen1 zoo is ook het einde der dingen ons onbekend4 ,op de vraag3 waarheen1 geeft de wetenschap een evenmin bevredigend antwoord als op die1 vanwaar alle dingen zn4 ,en toch heeft de religie dringend behoefte1 om iets te weten van de bestemming van den enkelen mensch1 van menschheid en wereld4 ,alle volken hebben daarover dan ook eene of andere gedachte en alle godsdiensten bevatten eene soort van eschatologie4 ,wel zn er nog1 die beweren1 dat het geloof aan de onsterfelkheid der ziel oorspronkelk volstrekt niet aan alle menschen eigen is en nog heden ten dage1 bv4 b de ,weddas op ,ceylon1 b de indische ,seelongs e4 a4 ontbreekt1 ,bchner1 ,kraft und ,stoff#af #dbc4 ,hckel1 ,die ,weltrthsel1 ,bonn #ahii ,s4 #bbc4 ,op het standpunt der evolutie kan ook het geloof aan ,god1 aan het zelfstandig bestaan der ziel en aan hare onsterfelkheid geen oorspronkelk bestanddeel der menschelke natuur hebben uitgemaakt1 maar moet het langzamerhand en toevallig door allerlei omstandigheden ontstaan en ontwikkeld zn4 ,voorvadervereering1 liefde tot afgestorven bloedverwanten1 levenslust en de wensch tot levensverlenging1 hoop op betere levensverhoudingen aan de andere zde des grafs1 vrees voor straf en hoop op belooning enz4 zn dan de oorzaken geweest1 die het onsterfelkheidsgeloof allengs hebben doen opkomen4 ,maar daartegenover getuigen de meeste en de beste beoefenaars van de geschiedenis der godsdiensten1 dat het geloof aan de onsterfelkheid b alle volken voorkomt en een bestanddeel is ook van de laagste en ruwste godsdiensten4 ,w treffen het overal en op iederen trap van ontwikkeling aan1 waar geen wsgeerige twfelingen het ondermnd of andere oorzaken het op den achtergrond gedrongen hebben en overal is het ook met den godsdienst verbonden1 ,tiele1 ,inl4 tot de godsdienstwetenschap1 tweede reeks ,amst4 #ahii bl4 #ig4 ,peschel1 ,volkerkunde #beg4 ,men kan zelfs zeggen1 dat dit geloof oorspronkelk iets zeer natuurlks was4 ,evenals de auteur van het paradsverhaal in ,genesis1 zegt ,tiele1 t4 a4 p4 bl4 #aig1 gaan de volken allen uit van de overtuiging1 dat de mensch van nature onsterfelk is en dat niet de onsterfelkheid bewezen1 maar de dood moet verklaard worden4 ,de dood schnt iets tegennatuurlks4 ,er moet wat gebeurd zn1 waardoor iets zoo onlogisch in de wereld kwam4 ,de sagen van allerlei volken1 verschillend in afkomst en ontwikkeling1 drukken dat denkbeeld uit4 ,er was een td1 dat er noch ziekte noch dood was op aarde4 ,de eenvoudige natuurmensch0 kan zelfs nog niet gelooven aan den dood1 als h hem ziet voor zne oogen4 ,het is een slaap1 zegt h1 een toestand van bewusteloosheid2 de geest heeft het lichaam verlaten maar kan nog terugkeeren4 ,daarom wacht h nog eenige dagen1 om te zien of dit niet geschieden zal4 ,en als de geest van den doode niet terugkeert1 houdt men het ervoor1 dat h slechts verdwenen is1 om ergens1 waar ook1 in een ander lichaam in te gaan of met de bovenaardsche geesten te verkeeren4 ,de vormen1 waarin dit leven der ziel na den dood werd voorgesteld1 waren zeer verschillend en werden dikwerf ook met elkander verbonden en vermengd4 ,nu eens dacht men1 dat de zielen na den dood in de nabheid van het graf bleven voortleven en tot haar bestaan de voortdurende verzorging der bloedverwanten behoefden1 of ook in de onderwereld1 in den hades1 ver verwderd van goden en menschen1 een treurig1 schimachtig leven leidden4 ,dan weder geloofde men1 dat de zielen der afgestorvenen1 evenals z soms reeds vr haar wonen in het menschelk lichaam allerlei gedaanteverwisselingen hadden ondergaan1 zoo ook na het verlaten daarvan nog een td lang in andere lichamen van dieren en menschen moesten vertoeven1 om zich te louteren1 de volmaaktheid te bereiken en in de ,godheid of in een bewusteloos ,nirvana op te gaan4 ,of ook werd geleerd1 dat de zielen terstond na den dood in het ,goddelk gericht kwamen1 en indien z het goede gedaan hadden1 over de gevaarlke doodenbrug ingingen in het land der zaligen1 waar z leefden in gemeenschap der goden1 of ook1 indien z het kwade hadden gedaan1 neerstortten in eene plaats van eeuwige duisternis en pniging4 ,cf4 het tweede deel van ,c4 ,w4 ,flgge1 ,gesch4 des ,glaubens an ,unsterblichkeit1 ,auferstehung1 ,gericht und ,vergeltung1 ,leipzig #agie4 ,spiess1 ,entwicklungsgesch4 der ,vorstellungen vom ,zustande nach dem ,tode auf ,grund vergl4 ,religionsforschung #ahgg4 ,knabenhauer1 ,das ,zeugniss des ,menschengeschlechts ber die ,unsterblichkeit der ,seele1 ,freib4 #ahgh4 ,merschmann1 ,die ,idee der ,unsterblichkeit in ihrer gesch4 ,entw41 ,berlin #ahgj4 ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #ahif ,s4 #fbe f4 ,runze1 art4 ,unsterblichkeit in ,herzog #af1 #ahi vooral #aih f4 ,id4 ,die ,psychologie des ,unsterblichkeitsglaubens und der ,unsterblichkeitsleugnung1 ,berlin #ahid4 ,de leer van de persoonlke onsterfelkheid ging uit de religie over in de philosophie4 ,nadat ,pythagoras1 ,heraclitus en ,empedocles reeds waren voorgegaan1 trachtte vooral ,plato zn religieus geloof aan de onsterfelkheid in den ,phaedo met philosophische redeneeringen te staven4 ,zne bewzen komen hierop neer1 dat de ziel1 die de kennis der ideen uit de herinnering put1 reeds vr haar wonen in het lichaam bestaan heeft en zoo ook na het verlaten van dat lichaam voortbestaan zal2 dat z door haar denkende beschouwing van de eeuwige ideen aan het goddelke wezen verwant en door hare beheersching van het lichaam en zne begeerten als iets zelfstandigs en eenvoudigs verre boven het lichaam verheven is2 en vooral1 dat z als principe des levens en met het leven identisch1 niet als niet-levend en vergankelk gedacht worden kan4 ,met deze leer over de onsterfelkheid der ziel verbindt h dan allerlei voorstellingen over voorbestaan1 val1 vereeniging met het lichaam1 oordeel1 zielsverhuizing1 die voor een voornaam deel een mythisch karakter dragen en ook door ,plato zelven zeker niet alle in wetenschappelken zin bedoeld zn4 ,hoewel andere wsgeeren1 zooals ,democritus1 ,epicurus1 ,lucretius de onsterfelkheid der ziel bestreden of er zich1 gelk ,aristoteles1 niet beslist over uitspraken1 had de leer van ,plato op theologie en philosophie een verbazend grooten invloed4 ,de mythische bestanddeelen van praexistentie1 metempsychose enz4 vonden dikwerf b sectarische richtingen ingang4 ,en de theologie wdde onder ,plato's invloed aan de onsterfelkheid der ziel veel grooter aandacht dan de ,h4 ,schrift4 ,de leer van de natuurlke onsterfelkheid der ziel werd een articulus mixtus1 welks waarheid nog meer uit de rede dan uit de openbaring werd betoogd1 ,tert41 de an4 #bb4 ,orig41 de princ4 ,,vi #cf4 ,iren41 adv4 haer4 ,,ii #cd enz41 b de ,geref41 ,heppe1 ,dogm4 #aff4 ,toch bleef er altd eenig verschil4 ,het besef stierf nooit geheel en al uit1 dat de ,h4 ,schrift aan leven en dood1 behalve eene physische1 ook steeds eene religieus-ethische beteekenis hecht4 ,leven is b haar nooit alleen voortbestaan en dood is nimmer aan vernietiging gelk1 maar leven sluit in gemeenschap met ,god en dood is gemis van zne genade en gunst4 ,vandaar dat de kerkvaders telkens zeggen1 dat ,christus gekomen is1 om ons de te schenken en het soms den schn hebben kan1 alsof z de natuurlke onsterfelkheid der ziel loochenden4 ,en daar kwam nog b1 dat men ,plato's leer van de praexistentie1 dat is van de ongeschapenheid der ziel bestrden moest en om die reden soms bezwaar maakte1 om de ziel van nature onsterfelk te noemen1 wl ,god alleen onsterfelk was door zichzelven en de ziel slechts onsterfelk kon wezen door zn wil1 ,just4 ,dial4 #e4 ,theophylus1 ad ,autol4 ,,ii #bg4 ,dit moet men in het oog houden b het onderzoek1 of er onder de kerkvaders ook voorstanders waren van de conditioneele onsterfelkheid4 ,want al leerde ook een enkele1 zooals ,arnobius1 eene vernietiging der booze zielen en al nam ,tatianus aan1 dat de ziel b den dood met het lichaam stierf1 om aan het einde der dagen wederom op te staan1 het geloof was toch algemeen1 dat de ziel krachtens de door ,god haar geschonken natuur onsterfelk was1 ,mnscher- v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,i #ccc f4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #ddi4 ,dr4 ,jonker1 ,theol4 ,studin ,i #afgv4 ,atzberger1 ,gesch4 d4 christl4 ,eschat4 #aah f4 #ahg f4 #bbb f4 #cch f4 #egg f4 ,ook in de wsbegeerte behield ,plato's leer van de onsterfelkheid eene belangrke plaats4 ,cartesius vatte geest en stof1 ziel en lichaam op als twee gescheiden substantin1 die ieder haar eigen attribuut hadden1 n4l4 denken en uitgebreidheid1 ieder voor zichzelf konden bestaan en daarom niet anders dan mechanisch vereenigd konden zn4 ,spinoza nam deze zelfde twee attributen aan maar beschouwde ze als verschningsvormen der ne1 eeuwige1 oneindige substantie1 als twee zden van dezelfde zaak1 die niet uit elkander kunnen vallen maar altd b elkaar zn als subject en object1 als beeld en tegenbeeld1 als idea en res4 ,voor de onsterfelkheid was er in zn stelsel geen plaats1 en h had er ook geen behoefte aan1 want quamvis nesciremus1 mentem nostram aeternam esse1 pietatem et religionem et absolute omnia1 quae ad animositatem et generositatem referri ostendimus in quarta parte1 prima haberemus1 ,eth4 ,v #da4 ,de wsbegeerte der achttiende eeuw was echter ,spinoza niet genegen2 z droeg een deistisch karakter1 vergenoegde zich met de trilogie van ,god1 deugd en onsterfelkheid en achtte van deze drie de laatste nog de meeste4 ,op voorgang van ,leibniz1 ,wolf1 ,mendelssohn e4 a4 werd hare waarheid met allerlei metaphysische1 theologische1 kosmische1 moreele en historische bewzen betoogd en met sentimenteele beschouwingen over een zalig herkennen en wederzien aan gene zde des grafs aangedrongen1 litt4 b ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #hbd4 ,de uitspraak van den dichter in ,ps4 #gc3be werd naar het woord van ,strauss omgezet in deze andere3 wenn ich nur mein ,ich in ,sicherkeit habe1 so frage ich nichts nach ,gott und ,welt4 ,aan die zekerheid werd echter door ,kant een einde gemaakt1 doordat h de ongenoegzaamheid aantoonde van alle bewzen1 voor de onsterfelkheid der ziel aangevoerd1 en deze alleen aannemelk achtte als postulaat der practische rede4 ,schleiermacher stelde tegenover de egoistische wenschen van het rationalisme zn woord3 wer nicht gelernt hat1 mehr zu sein als er selbst1 der verliert wenig1 wenn er sich selbst verliert1 en kende geen andere en hoogere onsterfelkheid1 dan om mitten in der ,endlichkeit eins zu werden mit dem ,unendlichen und ewig zu sein in jedem ,augenblick1 ,reden ber die ,religion ,,ii1 cf4 ,chr4 ,gl4 #aeh1 #a4 ,en de idealistische philosophie van ,fichte1 ,schelling1 ,hegel1 liet voor de onsterfelkheid der ziel in 't geheel geen plaats over1 al aarzelde z1 om op dit punt haar intieme gedachte open uit te spreken4 ,het boek van ,fr4 ,richter1 ,die ,lehre ,von ,den ,letzten ,dingen #ahcc1 bracht echter de consequentie van ,hegels stelsel aan het licht en baande1 in weerwil van veler tegenspraak1 den weg tot het materialisme1 dat reeds luide door ,feuerbach gepredikt en later door ,vogt1 ,moleschott1 ,bchner1 ,hckel e4 a4 met zoogenaamd natuurwetenschappelke argumenten gesteund werd4 ,op de philosophie hebben deze redeneeringen zooveel indruk gemaakt1 dat z de onsterfelkheid der ziel geheel prs geeft1 ,strauss1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #gch4 ,id4 ,der alte und der neue ,glaube #abc f4 ,schopenhauer1 ,die ,welt u4 s4 w4 ,i #ccj4 ,hartmann1 ,religionsphilos4 ,,ii #bcb1 of hoogstens hare mogelkheid betoogt en slechts van eene hope der onsterfelkheid spreekt1 ,hoekstra1 ,de hoop der onsterfelkheid #ahfg4 ,rauwenhoff1 ,wsbeg4 v4 d4 godsd4 #haa4 ,ook theologen hechten dikwerf aan de bewzen voor de onsterfelkheid der ziel slechts geringe of in het geheel geen waarde1 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bie4 ,runze in ,herzog #af1 #baa f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #dcg f4 ,maar tegenover hen staan nog altd vele mannen van naam1 die alle of sommige of althans een enkel van de bewzen sterk genoeg achten1 om daarop een vast geloof aan de onsterfelkheid der ziel te bouwen1 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #ieb-igb4 ,fichte1 ,die ,idee der ,persnl4 u4 d4 indiv4 ,fortdauer #ahcd4 ,id4 ,die ,seelenfortdauer u4 die ,weltstellung des ,menschen #ahfg4 ,gschel1 ,von den ,beweisen fr die ,unsterbl4 der menschl4 ,seele #ahce4 ,art4 ,unsterblichkeit in ,herzog#a en #b4 ,kahnis1 ,dogm4 ,,ii #dhe f4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #iaf f4 ,luthardt1 ,komp4 d4 ,dogm4 #ge4 ,w4 ,schmidt1 ,christl4 ,dogm4 #dib f4 ,doedes1 ,leer v4 ,god #bdh4 ,oosterzee1 ,dogm4 #fh enz4 #b4 ,de bewzen voor de onsterfelkheid der ziel1 aan historie en rede ontleend1 geven geen afdoende zekerheid maar zn toch niet van belang ontbloot4 ,in de eerste plaats is het al van beteekenis1 dat het geloof aan de onsterfelkheid b alle volken1 op iederen trap van ontwikkeling voorkomt4 ,de consensus gentium is hier even sterk als b het geloof aan ,god1 ,cic4 ,tusc4 ,i #c4 ,de verschillende overwegingen1 waaruit men het geloof aan de onsterfelkheid afgeleid heeft1 zooals bv4 uit de vrees voor den dood en den dorst naar het leven1 de ervaringen van droom en extase1 het raadsel van den dood en de onmogelkheid1 om zich eene absolute vernietiging van het denkend wezen des menschen voor te stellen1 de vrees voor straf en de hoop op belooning1 cf4 ,herzog #af1 #bjf-baa1 kunnen het geloof aan de onsterfelkheid wel aposteriori steunen en bevestigen1 maar z geven geen bevredigende verklaring van zn ontstaan4 ,ook waar dergelke overwegingen ontbreken of waardeloos worden geacht1 komt toch het geloof aan de onsterfelkheid voor4 ,de wensch1 om voort te bestaan1 is dikwerf b vele menschen zwakker dan die1 dat met den dood aan het bestaan een einde kwame4 ,de hoop op belooning verklaart het geloof niet b hen1 die alle zelfzucht afgestorven zn en in de gemeenschap met ,god de hoogste zaligheid hebben gevonden4 ,de gedachte aan vergelding is vreemd aan de voorstellingen van het voortbestaan als een schaduwachtig schimmenleven4 ,het raadsel van den dood doet niet1 dan b hooge uitzondering1 tot de onsterfelkheid van dieren en planten besluiten4 ,en de ervaringen van droom en extase dooven het besef niet uit van het wezenlk onderscheid1 dat tusschen deze verschnselen en het sterven bestaat4 ,veeleer hebben w b dit geloof aan de onsterfelkheid der ziel evenals b dat aan het bestaan van ,god met eene overtuiging te doen1 die niet uit nadenken en redeneering verkregen is maar aan alle reflectie voorafgaat en spontaan uit de menschelke natuur opkomt4 ,het is vanzelf sprekend en natuurlk en wordt overal aangetroffen1 waar geen wsgeerige twfelingen het ondermnd hebben4 ,met het bewustzn van het eigen1 zelfstandig1 individueel bestaan ontwaakt ook dat van den persoonlken voortduur4 ,het zelfbewustzn1 niet het afgetrokken zelfbewustzn1 waarvan de psychologie handelt1 maar het zelfbewustzn van den mensch als persoonlk1 zelfstandig1 redelk1 zedelk1 godsdienstig wezen sluit overal en altd het geloof aan de onsterfelkheid in1 dat daarom ook geen bloote wensch of begeerte1 geen conclusie uit praemissen is1 maar een machtig1 onuitroeibaar1 tegen alle redeneering en bestrding zich handhavend getuigenis der menschelke natuur zelve4 ,en de zoogenaamde bewzen voor de onsterfelkheid zn niets anders dan verschillende pogingen1 welke dit geloof in den weg der redeneering aanwendt1 om zich denkende eenigermate rekenschap van zichzelf te geven1 zonder dat het daarvan ooit in werkelkheid afhangt of zichzelf afhankelk maakt4 ,daarin ligt hun kracht en tegelkertd hun zwakheid2 getuigenissen zn het van1 geen gronden voor het geloof2 het weten blft verre achter het gelooven terug4 ,het ontologisch bews1 dat uit de idee der onsterfelkheid tot hare waarheid besluit1 overbrugt1 evenmin als het ontologisch bews voor het bestaan van ,god1 deel ,,ii #ec1 de klove1 die het denken scheidt van het zn4 ,het formuleert alleen het besef1 dat het geloof aan onsterfelkheid b den mensch geen willekeur of toeval is1 maar met zne natuur is gegeven en in zedelken zin voor hem noodzakelk is4 ,de mensch ontleent de idee der onsterfelkheid niet aan de wereld om hen heen1 want deze predikt hem niets dan vergankelkheid en dood2 maar z wordt hem opgedrongen door zn eigen natuur4 ,gelk ,god zich niet onbetuigd laat maar tot ons spreekt uit al de werken zner handen1 zoo dringt zich aan den mensch uit zn eigen wezen de overtuiging op1 dat h niet vergaat als de dieren des velds4 ,en dat beoogt het ontologisch bews aan te toonen2 het overschrdt de grens van het denken tot het zn niet1 maar het geeft uiting aan de algemeenheid1 de noodzakelkheid en de aprioriteit van het onsterfelkheidsgeloof4 ,een stap verder gaat het metaphysisch bews1 dat uit de natuur der ziel tot hare onsterfelkheid concludeert4 ,het kan dit echter doen en doet het op verschillende wzen4 ,men kan er op wzen1 dat de ziel als principe des levens en met het leven identisch1 onaantastbaar is voor den dood2 of dat z blkens de eenheid van het zelfbewustzn1 eene ondeelbare1 eenvoudige eenheid vormt1 alle samenstelling mist en daarom voor geen ontbinding vatbaar is2 of dat z1 onder alle wisselingen van de stof en alle veranderingen van het lichaam1 wederom blkens het zelfbewustzn steeds met zichzelf identisch blft en dus een van het lichaam onafhankelk1 zelfstandig bestaan en leven geniet2 en langs deze verschillende wegen kan men dan trachten te komen tot het besluit1 dat de ziel onsterfelk is4 ,maar er zn tegen dit argument zeer ernstige bezwaren ingebracht4 ,al is de ziel ook een actief1 levend principe1 z is toch nooit met het leven zelf identisch4 ,god alleen is het leven zelf2 ,h alleen is onsterfelk1 #a ,tim4 #f3af4 ,indien de ziel blft voortbestaan1 kan dat alleen geschieden door ,gods alomtegenwoordige en almachtige kracht4 ,de ziel is een schepsel1 en dus beperkt1 eindig1 relatief1 nooit van alle passiviteit en samenstelling1 van alle verandering en wisseling volkomen vr4 ,trouwens1 w zien het voor onze oogen1 dat z verandert1 toeneemt of afneemt in kennis en kracht1 afhankelk is van het lichaam en allerlei invloeden ondergaat4 ,en de subjectieve eenheid en identiteit van het ik bewst volstrekt niet de objectieve eenheid en eenvoudigheid der ziel of zou1 indien z deze bewees1 ook de onsterfelkheid van planten of althans van dieren bewzen1 gelk deze dan ook consequent door ,leibniz1 ,bonnet1 ,bilderdk e4 a4 aangenomen werd4 ,maar tegenover deze bedenkingen staat het onwedersprekelk feit1 dat het leven uit mechanische stofwisseling niet is te verklaren en op een eigen principe terugwst4 ,omne vivum ex vivo is nog heden ten dage het laatste woord der wetenschap4 ,en wat van het leven in het algemeen geldt1 geldt in nog sterkere mate van het bewuste leven2 de primitiefste gewaarwording is reeds door eene ondempbare klove van elke zenuwtrilling gescheiden4 ,w treden daarmede eene gansch nieuwe1 hoogere wereld in1 die wezenlk verschilt van die der zinnelke1 tastbare1 weeg- en meetbare dingen4 ,dat het leven en zoo ook het bewuste leven aan de zinnelke wereld gebonden en met haar ten nauwste vereenigd is1 was reeds lang bekend en is waarlk geen ontdekking der nieuwere wetenschap te noemen4 ,maar dat het in de zinnelke wereld zn oorzaak heeft1 is wel menigmaal beweerd maar tot dusver door niemand bewezen4 ,het metaphysisch bews behoudt zne waarde1 voorzoover het uit de eigensoortige psychische verschnselen tot een van de stof onderscheiden1 zelfstandig1 geestelk principe besluit4 ,toch blft dan nog altd het bezwaar bestaan1 dat op dezelfde wze b planten of althans b dieren geredeneerd en geconcludeerd worden kan1 en dat hunne onsterfelkheid toch niet aannemelk is4 ,daarom moet aan het metaphysisch vervolgens het anthropologisch bews worden toegevoegd1 dat uit het eigenaardige van het psychisch leven van den mensch tot een van dieren en planten onderscheiden geestelk bestaan besluit4 ,de ziel van het dier1 ofschoon ook eenvoudig en zelfstandig tegenover de wisseling der stof1 is op het zinnelke gericht2 z is beperkt binnen het eindige2 z leeft in het tegenwoordige2 z is zoo gebonden aan het lichaam1 dat z daarbuiten niet kan bestaan4 ,maar de mensch heeft niet alleen gewaarwording en waarneming1 maar ook verstand en rede2 door het denken gaat h boven de zinnelke1 stoffelke1 eindige wereld uit2 h verheft zich tot het ideale1 het logische1 tot het ware1 goede en schoone1 dat met de oogen niet gezien en de handen niet getast worden kan2 h zoekt een duurzaam1 eeuwig geluk1 een hoogste goed1 dat deze wereld hem niet schenken kan1 en is door dit alles burger en inwoner van een ander1 hooger rk dan dat der natuur4 ,het redelk1 zedelk1 godsdienstig bewustzn van den mensch duidt op een psychisch bestaan1 dat boven de zienlke wereld uitgaat2 wat krachtens zne natuur het eeuwige zoekt1 moet voor de eeuwigheid bestemd zn4 ,daarb komt nog het moreele en het vergeldingsbews1 dat de disharmonie aantoont1 die er in dit leven tusschen ethos en physis bestaat1 en daaruit tot een ander leven besluit1 waarin beide verzoend zn4 ,men brenge hiertegen niet in1 dat dit bews op egoisme berust en dat de deugd haar loon en de zonde haar straf in zichzelve draagt1 ,spinoza1 ,eth4 ,v #da4 #db4 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #gjf f4 ,want dit wisten de vromen van alle eeuwen wel1 dat ,god om zichzelf gediend worden moest en niet om eenig loon1 cf4 ook ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #bf4 #af1 #b4 ,maar desniettemin hielden z staande dat z1 indien z alleen in dit leven op ,christus waren hopende1 de ellendigste van alle menschen zouden zn1 #a ,cor4 #ae3ag1 #ai1 #cj1 #cb4 ,want er is hier volstrekt niet de bevrediging van een zelfzuchtig verlangen in het spel1 maar er is hiermede niet minder gemoeid dan de heerschapp en de triumf van het recht4 ,de vraag1 die aan het moreele bews ten grondslag ligt1 is deze3 zal aan het einde het goede of het kwade1 ,god of ,satan1 ,christus of ,antichrist het winnen8 ,de historie geeft daarop geen afdoend antwoord4 ,van het standpunt van het ,diesseits is er geen bevredigende verklaring der wereld mogelk2 dan is er maar al te veel grond voor pessimistische vertwfeling4 ,en daarom eischt het rechtsgevoel1 hetwelk de rechtvaardige ,god zelf diep in des menschen hart heeft geplant1 dat er rechtsherstel kome aan het einde der dagen1 dat er harmonie z tusschen deugd en geluk1 tusschen zonde en straf1 dat de waarheid het eeuwiglk winne van de leugen en het licht van de duisternis4 ,al is terecht gezegd1 dat le nant fut toujours l'horizon des mauvaises consciences1 zelfs z1 die van een leven na dit leven niets goeds te hopen hebben1 worden door hun rechtsbesef van de noodzakelkheid van dit rechtsherstel overtuigd4 ,indien het recht niet zegepraalt aan het einde1 dan is er geen recht4 ,en indien ,god ten slotte niet blkt1 de overwinnaar van ,satan te zn1 is het leven de moeite van het leven niet waard4 ,niet een egoistische wensch1 maar een diep rechtsgevoel1 de dorst naar harmonie1 verlangen naar de volkomene verheerlking ,gods1 in wien heiligheid en zaligheid n zn1 komt in het moreele bews tot uiting4 ,zelfs de kunst profeteert van zulk eene toekomst1 als z het ideaal in zichtbare gestalte ons voorstelt4 ,al deze bewzen1 en nog meer die1 welke aan 's menschen volmakingsvatbaarheid1 aan zne zedelke persoonlkheid1 aan de vele onbewoonde sterren1 aan de spiritistische verschningen enz4 worden ontleend1 zn geen bewzen in dien zin1 dat z alle tegenspraak tot zwgen brengen1 maar z zn toch getuigenissen en aanduidingen1 dat het onsterfelkheidsgeloof gansch natuurlk en spontaan uit de menschelke natuur zelve opkomt4 ,wie het ontkent en bestrdt1 doet zne eigene natuur geweld aan4 ,der ,gedanke an die ,unsterblichkeit ist schon der erste ,akt der ,unsterblichkeit1 ,von ,baer b ,splittgerber1 ,tod1 ,fortleben und ,auferstehung #ahgi ,s4 #ic4 #c4 ,hoeveel waarde deze indicaties ook hebben mogen1 welke natuur en geschiedenis ons bieden voor het geloof aan de onsterfelkheid der ziel1 de ,schrift neemt ten opzichte van deze leer een standpunt in1 dat b de eerste kennisneming niet anders dan bevreemden kan4 ,de onsterfelkheid der ziel schnt van de grootste beteekenis te zn voor godsdienst en leven2 en de ,schrift maakt er nooit met even zoovele woorden gewag van2 z kondigt haar nooit als een ,goddelke openbaring af en stelt haar nergens op den voorgrond2 en nog veel minder stelt z ooit eenige poging in het werk1 om hare waarheid te betoogen of deze tegenover hare tegensprekers te handhaven4 ,het is daarom te verklaren1 dat er vroeger en later velen beweerd hebben1 dat de leer van de onsterfelkheid der ziel in het ,oude ,testament1 of althans in de oudste boeken daarvan in het geheel niet voortkwam en eerst van buiten af onder ,israel ingevoerd werd1 cf4 ,oehler1 ,unsterblichkeit in ,herzog #ba1 #dji f4 ,himpel1 ,die ,unsterblichkeitslehre der ,a4 ,t4 #aheg4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschatologie1 ,freib4 #ahij ,s4 #ag4 ,maar langzamerhand is men hiervan toch teruggekeerd1 en tegenwoordig erkent men algemeen1 dat ,israel evenals alle volken wel terdege aan een voortbestaan na den dood heeft geloofd4 ,zelfs hebben ,stade1 ,gesch4 des ,volkes ,israel ,i #chg-dbg en ,ueber die altt4 ,vorstellungen vom ,zustande nach dem ,tode #ahgg1 voorts ,oort1 ,de doodenvereering b de ,israelieten1 ,theol4 ,tdschr4 #ahha bl4 #ceh-cfc en vooral ,fr4 ,schwally1 ,das ,leben nach dem ,tode nach den ,vorstellungen des alten ,israel u4 s4 w4 ,giessen #ahib trachten te betoogen1 dat oudtds onder ,israel evenals b de andere volken de dooden vereerd werden1 en dus ongetwfeld gedacht werden te bestaan4 ,de bewzen daarvoor ontleenden z aan het b een sterfgeval gebruikelke ritueel1 zooals het inscheuren van kleederen en dragen van rouwgewaad1 het bedekken van gelaat en hoofd1 het afleggen van sieraden1 bzondere haardracht en zelfverminking1 het werpen met stof en asch1 het nietwasschen en zalven1 het vasten en maaltd houden1 het aanheffen van klaagzangen en het brengen van offers1 al welke gebruiken niet anders dan uit vroegere doodenvereering verklaarbaar zouden zn4 ,maar ,schwally t4 a4 p4 #ge moet zelf erkennen1 dass in der ,zeit1 als ,israel in die ,geschichte eintritt1 die animistische ,naturreligion im ,princip bereits berwunden ist4 ,en tegen zne afleiding van de rouwgebruiken uit een oorspronkelk animisme1 heeft ,joh4 ,frey1 ,tod1 ,seelenglaube und ,seelenkult im alten ,israel1 ,leipzig #ahih1 zulke ernstige bezwaren in het midden gebracht1 dat de hypothese van oorspronkelken doodencultus b ,israel eerst door andere en nieuwe bewzen aannemelk kan worden gemaakt4 ,toch is het duidelk1 dat er in ,israel een groot onderscheid was tusschen den volksgodsdienst1 die allerlei bgeloovige en afgodische bestanddeelen bevatte1 en den dienst van ,ihvh1 die door ,mozes en zne volgelingen voorgestaan werd4 ,het ,jahvisme heeft dien volksgodsdienst eensdeels tegengestaan1 verboden en uitgeroeid1 maar heeft anderzds ook verschillende godsdienstige voorstellingen en gebruiken1 die op zichzelf niet verkeerd waren1 stil laten bestaan of overgenomen en gesanctioneerd1 cf4 ,wildeboer1 ,jahvedienst en volksreligie in ,israel #ahih4 ,b zne openbaring aan ,israel heeft ,god zich aangesloten b de historische omstandigheden1 onder welke het leefde2 de genade deed de natuur niet teniet maar heeft ze vernieuwd en geheiligd4 ,zoo is het ook gegaan met het volksgeloof aan het voortbestaan na den dood4 ,reeds de gewoonte van het begraven en de groote beteekenis1 die daaraan gehecht werd1 is van dat geloof een bews4 ,verbranding der lken was in ,israel niet inheemsch2 z had alleen plaats na voltrokken doodstraf1 ,gen4 #ch3bd1 ,lev4 #bj3ad1 #ba3i1 ,jos4 #g3ae1 #be2 uit #a ,sam4 #ca3ab en ,am4 #f3aj laat zich niets afleiden1 wl de tekst misschien gecorrumpeerd is of anders slechts van op zichzelf staande gevallen bericht2 en #b ,chr4 #af3ad1 #ba3ai1 ,jer4 #cd3e handelen alleen van het verbranden van welriekende speceren b het begraven4 ,begrafenis werd echter op hoogen prs gesteld en wordt daarom telkens in het ,o4 ,test4 afzonderlk vermeld2 onbegraven te blven1 was eene groote schande1 #a ,sam4 #ag3dd1 #df1 #a ,kon4 #ad3aa1 #ac1 #af3d1 #b ,kon4 #i3aj1 ,ps4 #gi3c1 ,pred4 #f3c1 ,jes4 #ad3ai1 #bj1 ,jer4 #g3cc1 #h3a1 #i3bb1 #af3f1 #be3cc1 ,ezech4 #bi3e4 ,een gestorvene behoort niet meer in het land der levenden2 zn onbegraven lkt wekt afschuw op2 het vergoten bloed roept om wraak1 ,gen4 #d3aj1 #cg3bf1 ,job #af3ah1 ,jes4 #bf3ba1 ,ezech4 #bd3g1 wl het bloed de zetel der ziel is1 ,lev4 #ag3aa2 en daarom moet het gestorvene bedekt1 verborgen1 aan het oog onttrokken worden4 ,door den dood komen alle zielen in het doodenrk1 in den ,scheol1 1 een woord1 dat van onzekere afleiding is en volgens sommigen komt van 1 vragen1 eischen1 of ook invorderen1 tot beslissing brengen1 volgens anderen van 1 1 slap zn1 naar beneden hangen1 zinken1 ,delitzsch1 ,neuer ,comm4 ber die ,genesis #ddd4 ,atzberger1 ,christl4 ,eschat4 #bd4 ,deze ,scheol bevindt zich in de diepte der aarde1 zoodat men erin nederdaalt1 ,num4 #af3cj1 ,ps4 #cj3d1 #aj1 #ee3af1 ,jes4 #ch3ah1 behoort tot de onderste plaatsen der aarde1 ,ps4 #fc3aj1 ,ezech4 #bf3bj1 #ca3ad1 #cb3ah1 ligt nog beneden de wateren en de grondvesten der bergen1 ,deut4 #cb3bb1 ,job #bf3e1 ,jes4 #ad3ae1 en wordt daarom meermalen door het attribuut 1 onderste1 versterkt1 ,deut4 #cb3bb1 ,ps4 #hf3ac1 #hh3g4 ,daarom staat de ,scheol ook met het graf of den kuil1 of 1 in nauw verband2 beide zn niet identisch1 want gestorvenen1 die niet begraven zn1 bevinden zich toch in den ,scheol1 ,gen4 #cg3cc1 #ce1 ,num4 #af3cb2 maar evenals lichaam en ziel den nen mensch vormen en ook na den dood nog in eenige wederkeerige relatie gedacht worden1 zoo zn graf en ,scheol niet los van elkander te denken4 ,beide behooren tot de onderste plaatsen der aarde1 worden voorgesteld als de woning der dooden1 en wisselen met elkander herhaaldelk af2 de ,scheol is het ne groote graf1 dat alle graven der gestorvenen omvat2 het rk der dooden1 de onderwereld1 en daarom ten onrechte in onze ,statenvertaling dikwerf door hel overgezet4 ,de ,scheol toch is de plaats1 waar alle gestorvenen zonder uitzondering saam komen1 #a ,kon4 #b3b1 ,job #c3acv41 #cj3bc1 ,ps4 #hi3di1 ,jes4 #ad3iv41 ,ezech4 #cb3ah1 ,hab4 #b3e1 en waaruit terugkeer niet dan alleen door een wonder mogelk is1 #a ,kon4 #ag3bb1 #b ,kon4 #d3cd1 #ac3ba2 het doodenrk is als het ware eene stad1 die van gegrendelde poorten is voorzien1 ,ps4 #i3ad1 #ajg3ah1 ,job #ag3af 7tot de grendels der onderwereld daalt mne hope af71 #ch3ag1 ,jes4 #ch3aj1 ,mt4 #af3ah1 en door haar macht1 ,ps4 #di3af1 #hi3di1 ,hos4 #ac3ad1 alle menschen als in een kerker gevangen houdt1 ,jes4 #bd3bb4 ,de ,scheol is een eeuwig huis1 ,pred4 #ab3e2 de vanden van ,israel1 die er in nedergestort zn1 kunnen niet wederopstaan1 ,jes4 #bf3ad2 wie in het graf daalt1 komt niet weder op1 ,job #g3i1 #aj1 #ad3g-ab1 #af3bb4 ,lnrecht staat dit doodenrk daarom tegen het land der levenden over1 ,job #bh3ac1 ,spr4 #ae3bd1 ,ezech4 #bf3bj1 #cb3bcv4 ,wel worden de gestorvenen als bestaande en levende gedacht2 z worden dikwerf zoo voorgesteld en beschreven1 als z hier op aarde zich vertoonden1 en worden daarom ook door elkander herkend1 en b de ontmoeting ontroerd1 #a ,sam4 #ah3ad1 ,jes4 #ad3iv41 ,ezech4 #cb3ahv4 ,ook is er sprake van binnenste1 diep naar binnen gelegen kameren in den ,scheol1 ,spr4 #g3bg1 ,ezech4 #cb3bc1 en bestaat er in zoover onder de gestorvenen onderscheid1 als elk tot zne vaderen1 ,gen4 #ae3ae1 ,richt4 #b3aj1 of tot zn volk1 ,gen4 #be3h1 #ag1 #ce3bi1 #di3bi verzameld wordt1 en de onbesnedenen b elkander worden gelegd1 ,ezech4 #cb3ai4 ,maar overigens wordt de ,scheol altd van zne negatieve zde1 in tegenstelling met de aarde als het land der levenden1 beschreven4 ,h is het gebied der duisternis en der doodsschaduw1 ,job #aj3ba1 #bb1 ,ps4 #hh3ac1 #adc3c1 de plaats des verderfs1 ja het verderf zelf1 1 ,job #bf3f1 #bh3bb1 #ca3ab1 ,ps4 #hh3ab1 ,spr4 #bg3bj1 zonder ordeningen1 d4 i4 zonder vaste omtrekken en klare onderscheidingen1 ,job #aj3bb1 een land der rust1 der stilte1 der vergetelheid1 ,job #c3ac1 #ag1 #ah1 ,ps4 #aae3ag1 waar ,god en menschen niet meer te zien zn1 ,jes4 #ch3aa1 ,god niet meer geprezen en gedankt1 ,ps4 #f3f1 #aae3ag1 zne deugden niet meer verkondigd1 ,ps4 #hh3f1 #ab1 #ac1 ,jes4 #ch3ah1 #ai1 en zne wonderen niet meer aanschouwd worden1 ,ps4 #hh3aa1 #ac1 waar de dooden niet met al weten1 geen werk meer doen1 geen berekening meer maken1 geen wsheid en wetenschap meer bezitten en hoegenaamd geen deel meer hebben aan al wat onder de zon geschiedt1 ,pred4 #i3e1 #f1 #aj4 ,z zn 1 van het adjectief 1 slap1 ,job #bf3e1 ,spr4 #b3ah1 #i3ah1 #ba3f1 ,ps4 #hh3aa1 ,jes4 #ad3i1 verzwakt1 ,jes4 #ad3aj1 zonder kracht1 ,ps4 #hh3e4 ,heel deze voorstelling van den ,scheol is gevormd van uit het standpunt van dit aardsche bestaan1 en geldt slechts in tegenstelling met den rkdom van leven1 welken de mensch hier op aarde geniet4 ,dan is het sterven inderdaad eene verbreking van alle aardsche banden1 een dood-zn voor het rke leven op aarde1 een rusten1 een slapen1 een stil-zn1 een niet-zn in betrekking tot de dingen aan deze zde des grafs4 ,de toestand in den ,scheol is geen vernietiging van het bestaan1 maar toch eene vreeselke levensvermindering1 eene berooving van al wat in dit leven de vreugde des levens uitmaakt4 ,voor eene beschouwing1 die alleen het lichaam sterven laat en zich troost met de onsterfelkheid der ziel1 is in het ,o4 ,test4 geen plaats4 ,de gansche mensch sterft1 als b den dood de geest1 ,ps4 #adf3d1 ,pred4 #ab3g1 of de ziel1 ,gen4 #ce3ah1 #b ,sam4 #a3i1 #a ,kon4 #ag3ba1 ,jon4 #d3c1 uit den mensch uitgaat4 ,niet alleen zn lichaam maar ook zne ziel verkeert in den staat des doods en behoort der onderwereld toe2 daarom kan er ook van een sterven der ziel gesproken worden1 ,gen4 #cg3ba1 ,num4 #bc3aj1 ,deut4 #bb3bj1 ,richt4 #af3cj1 ,job #cf3ad1 ,ps4 #gh3ej1 en van verontreiniging door aanraking van de ziel van een doode1 d4 i4 van een lk1 ,lev4 #ai3bh1 #ba3aa1 #bb3d1 ,num4 #e3b1 #f3f1 #i3f1 #g1 #aj1 ,deut4 #ad3a1 ,hagg4 #b3ac4 ,gelk de gansche mensch in den weg der gehoorzaamheid voor het leven bestemd was1 zoo vervalt h ook door zne overtreding geheel1 naar ziel en lichaam beide1 aan den dood1 ,gen4 #b3ag4 ,deze gedachte moest diep ingeprent worden in het bewustzn der menschheid2 en het werd ook in de oudheid door alle volken beseft1 dat de dood eene straf is1 dat h iets onnatuurlks is1 met het wezen en de bestemming des menschen in strd4 ,de openbaring1 welke ,god aan ,israel gaf1 sluit zich daarb dan ook aan2 z laat haar bestaan en neemt haar over1 gelk z zoovele gebruiken en ceremonin overneemt 7offerande1 priesterschap1 besndenis enz472 alleen reinigt z haar van de onreine elementen1 die er zich b de volken allengs mede verbonden hadden1 zooals de zelfverminking1 ,lev4 #ai3bh1 #ba3e1 ,deut4 #ad3a en het dooden vragen1 ,lev4 #ai3ca1 #bj3f1 #bg1 ,deut4 #ah3aj1 #aa4 ,maar de openbaring doet nog iets anders en meer4 ,z handhaaft en versterkt niet alleen de tegenstelling1 die er tusschen het leven en den dood bestaat1 maar z brengt in dit leven zelf eene nog scherpere tegenstelling aan4 ,dit leven toch is het ware leven niet1 omdat het een zondig1 onrein1 door lden gekweld en voor den dood bestemd leven is4 ,het wordt eerst leven in waren zin en krgt eerst een wezenlken levensinhoud door den dienst van ,ihvh en in de gemeenschap met ,god4 ,geheel in overeenstemming met de toenmalige bedeeling des genadeverbonds en met de verkiezing van ,israel tot volk van ,god1 denkt het ,o4 ,t4 het verband tusschen godsvrucht en leven zoo1 dat gene in een lang leven op aarde haar vrucht en haar loon ontvangt1 ,ex4 #bj3ab1 ,deut4 #e3af1 #bi1 #f3b1 #aa3i1 #bb3g1 #cj3af1 #cb3dg enz4 ,in de algemeen bekende1 natuurlke tegenstelling van leven en dood weeft zich eene andere1 zedelke1 geestelke tegenstelling in1 die n4l4 tusschen een leven in den dienst der zonde en een leven in de vreeze des ,heeren4 ,aan het kwade is de dood1 aan het goede is het leven verbonden4 ,deut4 #cj3ae4 ,z1 die met geweld de wsgeerige leer van de onsterfelkheid der ziel in het ,oude ,testament hebben willen vinden1 hebben de openbaring ,gods aan ,israel niet verstaan en ,westersche1 rationalistische ideen ingelegd in de religie van het ,oostersche volk4 ,veelmeer naar waarheid zegt ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #fbf3 was man oft fr eine ,schwche der prophetischen ,jahvereligion ,israels gehalten hat 7n4l4 dat het ,jenseits er zoo geringe plaats in bekleedt71 ist in ,wahrheit ihre auszeichnende ,strke gewesen2 der lebendige ,gott1 der in geschichtlichen ,thaten sich offenbart1 hat nichts gemein mit den ,schatten des ,scheol4 ,de ,god van ,israel is niet een ,god der dooden maar der levenden4 ,daarom richtte de verwachting van het vrome ,israel zich schier uitsluitend op de aardsche toekomst des volks1 op de verwerkelking van het ,godsrk4 ,de vraag naar de toekomst van de individueele personen in den ,scheol trad daarb geheel op den achtergrond4 ,god1 volk en land waren onlosmakelk met elkander verbonden1 en de individun waren in dat verbond opgenomen en werden daarnaar gerekend4 ,eerst als ,israel na de ballingschap eene godsdienstige gemeente wordt en de religie zich individualiseert1 dan dringt de vraag naar ieders toekomstig lot zich op den voorgrond2 de geestelke tegenstelling1 welke de openbaring in de natuurlke ingeweven had1 werkte door2 de onderscheiding van rechtvaardigen en goddeloozen verving hoe langer hoe meer die van ,israel en de volken1 en zette zich voort ook aan de overzde des grafs4 ,de gegevens daarvoor waren trouwens ook reeds in de openbaring van vroeger td aanwezig4 ,de mensch1 die ,god dient1 blft leven1 ,gen4 #b3ag2 aan de onderhouding zner geboden is het leven verbonden1 ,lev4 #ah3e1 ,deut4 #cj3bj2 zn woord is het leven1 ,deut4 #h3c1 #cb3dg4 ,in de ,spreuken wordt onder leven wel dikwerf lengte van dagen verstaan1 #b3ah1 #c3af1 #aj3cj2 maar opmerkelk is toch1 dat z dood en ,scheol meestal alleen in verband brengen met de goddeloozen1 #b3ah1 #e3e1 #g3bg1 #i3ah1 en daartegen het leven schier uitsluitend aan de rechtvaardigen toekennen4 ,de wsheid1 de gerechtigheid1 de vreeze des ,heeren is de weg ten leven1 #h3ce1 #cf1 #aa3ai1 #ab3bh1 #ac3ad1 #ad3bg1 #ai3bc2 de goddelooze wordt omgestooten1 als hem ongeluk treft1 maar de rechtvaardige behoudt ook in zn dood nog vertrouwen en troost1 #ad3cb4 ,zalig is h1 die ,ihvh tot zn ,god heeft1 ,deut4 #cc3bi1 ,ps4 #a3a1 #b3ab1 #cb3a1 #b1 #cc3ab1 #cd3i enz41 ook in de zwaarste tegenspoeden1 ,ps4 #gc3be-bh1 ,hab4 #c3ag-ai2 daarentegen komen de goddeloozen om en nemen een einde1 ook al genieten z tdelk nog zooveel voorspoed1 ,ps4 #gc3ah-bj4 ,van dit standpunt uit verwachten de vromen niet alleen bevrding van druk en tegenspoed in den td1 maar dringen z met het oog des geloofs ook menigmaal door tot de overzde des grafs en verwachten een zalig leven in de gemeenschap met ,god4 ,de plaatsen1 die hiervoor gewoonlk bgebracht worden1 ,gen4 #di3ah1 ,job #ad3ac-ae1 #af3af-ba1 #ai3be-bg1 ,ps4 #af3i-aa1 #ag3ae1 #di3af1 #gc3bc-bf1 #aci3ah zn van onzekere uitlegging1 en slaan volgens velen alleen op tdelke redding van den dood4 ,maar al zou dit ook het geval zn1 heel het ,oude ,testament leert1 dat ,god ,schepper is van hemel en aarde1 dat zne macht geen grenzen kent en dat ,h ook volstrekte heerschapp bezit over leven en dood4 ,het is ,god de ,heere1 die den mensch het leven heeft geschonken1 ,gen4 #a3bf1 #b3g1 en nog iederen mensch1 gelk al wat bestaat1 schept en onderhoudt1 ,job #cb3h1 #cc3d1 #cd3ad1 ,ps4 #ajd3bi1 ,pred4 #ab3g4 ,h verbindt vrmachtig aan zne wet het leven en bepaalt op hare overtreding den dood1 ,gen4 #b3ag1 ,lev4 #ah3e1 ,deut4 #cj3bj1 #cb3dg4 ,h woont in den hemel maar is ook met zn ,geest in den ,scheol tegenwoordig1 ,ps4 #aci3g1 #h4 ,scheol en abaddon liggen naakt en open voor den ,heere uitgebreid1 evenals de harten der menschenkinderen1 ,job #bf3f1 #ch3ag1 ,spr4 #ae3aa4 ,de ,heere doodt1 behoudt in het leven en maakt levend1 doet in den ,scheol nederdalen en daaruit weder opkomen1 ,deut4 #cb3ci1 #a ,sam4 #b3f1 #b ,kon4 #e3g4 ,h heeft uitwegen voor den dood1 kan bevrden1 als de dood reeds dreigt1 ,ps4 #fh3ba1 ,jes4 #ch3e1 ,jer4 #ae3bj1 ,dan4 #c3bf1 enz41 kan ,henoch en ,elia zonder den dood tot zich nemen1 ,gen4 #e3bd1 #b ,kon4 #b3aa1 en gestorvenen in het leven terug doen keeren1 #a ,kon4 #ag3bb1 #b ,kon4 #d3cd1 #ac3ba4 ,h kan den dood te niet doen en door opwekking van de dooden over diens macht volkomen triumfeeren1 ,job #ad3ac-ae1 #ai3be-bg1 ,hos4 #f3b1 #ac3ad1 ,jes4 #be3h1 #bf3ai1 ,ezech4 #cg3aa1 #ab1 ,dan4 #ab3b4 ,cf4 over de onsterfelkheid in het ,oude ,test41 behalve ,oort1 ,schwally1 ,frey1 ,stade ook nog ,oehler1 ,theol4 des ,a4 ,t4 #gh4 #bde f4 en art4 ,unsterbl4 in ,herzog4 ,schultz1 ,alttest4 ,theol4 #fig f4 ,schmend1 ,altt4 ,rel4 #aab f4 #dig f4 #ejd f4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschat4 #ahij ,s4 #ae f4 ,bertholet1 ,die israel4 ,vorstellungen vom ,zustande nach dem ,tode1 ,freiburg #ahii4 ,matthes1 ,rouw en doodenvereering b de ,israel4 ,theol4 ,tdschrift #aijj4 #d4 ,deze leer des ,ouden ,testaments ging in de latere ,joodsche litteratuur wel niet geheel verloren1 maar z werd toch door allerlei uitheemsche elementen gewzigd en uitgebreid4 ,in het algemeen komen de geschriften dezer categorie daarin overeen1 dat z den godsdienst meer individualistisch opvatten1 onder den invloed van de idee der vergelding reeds terstond b den dood eene voorloopige scheiding laten intreden tusschen rechtvaardigen en goddeloozen1 en van de verschillende plaatsen1 waar dezen zich ophouden1 eene meer uitgewerkte beschrving geven4 ,toch zn z duidelk in twee groepen1 eene ,palestnsche en eene ,alexandrnsche1 in te deelen4 ,de eerstgenoemde1 waartoe vooral de apocriefe geschriften van de ,makkaben1 ,baruch1 #d ,ezra1 ,henoch1 het ,testament der twaalf patriarchen enz4 behooren1 schrven aan den tusschentoestand slechts een voorloopig karakter toe4 ,wel nemen ook z reeds vreemde bestanddeelen op en leeren eene zekere scheiding tusschen rechtvaardigen en goddeloozen terstond b den dood4 ,de ,apocalypse van ,henoch plaatst den ,scheol in het ,westen1 beschrft hem als door stroomen doorsneden en omgeven1 en onderscheidt er vier afdeelingen in1 twee voor de goeden en twee voor de boozen1 #ag3e1 #f1 #bb3bv42 bovendien neemt z nog een parads aan1 dat hoog boven en aan de einden der aarde gelegen is en terstond b hun sterven de verblfplaats werd van ,henoch en ,elia1 #ab3a1 #hg3c1 #hi3eb en het ook worden zal voor allen1 die in hunne wegen wandelen1 #ga3af1 #ag4 ,maar het zwaartepunt ligt toch b al de schrvers dezer groep in de universeele eschatologie1 in de komst van den ,messias en de oprichting van het ,godsrk aan het einde der dagen4 ,tot zoolang worden de zielen der afgestorvenen in den hades1 z het ook in verschillende afdeelingen en in voorloopig onderscheiden lot1 bewaard als in 1 promptuaria animarum1 ,apoc4 ,baruch #ba3bc1 #d ,ezr4 #d3ce1 #e3cg2 rustende en slapende wachten z het laatste oordeel af1 #d ,ezr4 #g3cb-ce4 ,apoc4 ,baruch #ba3bd1 #bc3d1 #cj3b4 ,maar de geschriften van de tweede groep1 zooals de ,spreuken van ,jezus ,sirach1 het boek der ,wsheid1 ,philo1 ,flavius ,josephus enz41 leggen juist op de individueele eschatologie nadruk en laten daarb de komst van den ,messias1 de opstanding1 het eindgericht en het ,godsrk op aarde geheel in de schaduw treden of spreken er zelfs met geen woord van4 ,hoofddogma is de onsterfelkheid der ziel1 die volgens ,philo praexistent was1 van wege haar val tdelk in den kerker van het lichaam werd opgesloten en al naarmate van haar gedrag na den dood in andere lichamen verhuist1 of in elk geval terstond na het sterven de definitieve beslissing van haar lot ontvangt1 ,sir4 #a3ab1 #g3ag1 #ah3bd1 #da3ab1 ,wsh4 #a3h1 #i1 #c3a-aj1 en naar den heiligen hemel of naar den donkeren hades gaat1 ,josephus1 ,bell4 ,jud4 ,,iii #h1 #e4 ,ten tde van ,christus kruisten daarom b het volk van ,israel allerlei eschatologische denkbeelden dooreen4 ,de ,pharisen geloofden aan een voortbestaan en eene voorloopige vergelding na den dood1 maar hielden daarb vast de verwachting van den ,messias1 van de opstanding der dooden1 zoo niet van alle menschen dan toch van de rechtvaardigen1 en de oprichting van het ,godsrk op aarde4 ,de ,sadducen loochenden de opstanding1 ,mt4 #bb3bc1 ,mk4 #ab3ah1 ,luk4 #bj3bg1 ,hd4 #bc3h1 en volgens ,josephus1 ,bell4 ,jud4 ,,ii #h1 #ad4 ,ant4 ,,xviii #a1 #d ook de vergelding na den dood en de onsterfelkheid4 ,de ,esseners namen1 volgens ,josephus1 ,bell4 ,jud4 ,,ii #h1 #aa1 aan1 dat het lichaam sterfelk maar de ziel onsterfelk was4 ,de zielen woonden oorspronkelk in den fnsten aether1 maar werden door zinlken lust bevangen en in lichamen geplaatst1 waaruit z dan weer door den dood worden bevrd4 ,de goede zielen ontvangen een zalig leven aan gene zde van den oceaan in eene plaats1 die door geen regen1 sneeuw of hitte wordt geplaagd1 maar de slechte moeten in een duister1 koud oord altddurende pnen lden4 ,cf4 ,grbler1 ,die ,ansichten ber ,unsterbl4 u4 ,auferst4 in der jd4 ,lit4 der beiden letzten ,jahrh4 v4 ,chr41 ,stud4 u4 ,krit4 #ahgi ,s4 #fea-gjj4 ,wnsche1 ,die ,vorst4 v4 ,zustande nach dem ,tode nach ,apokr41 ,talmud u4 ,kirchenvtern1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahhj ,s4 #cee-chc4 #dce-ebc4 ,weber1 ,syst4 der altsyn4 pal4 ,theol4 #cbb f4 ,oehler in ,herzog #ba1 #dbd f4 ,runze in ,herzog #af1 #aic4 ,atzberger1 ,christl4 ,eschatol4 #if-aef4 ,schwally1 ,das ,leben nach d4 ,tode #aca-aib4 ,op het voetspoor van wet en profeten1 wdt het ,n4 ,test4 veel meer aandacht aan de algemeene dan aan de bzondere eschatologie4 ,toch is het onjuist1 zoowel om met ,episcopius1 ,op4 ,,ii #b p4 #dee1 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,vi #aj1 #d1 ,oertel1 ,hades ,s4 #d-f1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #aei1 #b1 ,hofmann1 ,schriftbeweis ,,iii #dfb te beweren1 dat de ,schrift over den tusschentoestand zoo goed als niets zegt of althans geene voor ons geldende leer bevat1 als om met ,kliefoth1 ,eschatologie #cg het er voor te houden1 dat het ,n4 ,t4 daarover waarschnlk alles zegt1 wat erover te zeggen valt4 ,immers ontbreekt het niet aan uitspraken1 die over den tusschentoestand zooveel licht verspreiden1 als ons in en voor dit leven van noode is4 ,sterker nog dan het ,oude1 doet het ,n4 ,t4 uitkomen1 dat de dood een gevolg en straf der zonde is1 ,kom4 #e3ab1 #f3bc1 #h3aj1 #a ,cor4 #ae3ba2 en die dood strekt zich tot alle menschen uit1 #a ,cor4 #ae3bb1 ,hebr4 #i3bg2 slechts een enkele1 als ,henoch1 is weggenomen1 opdat h den dood niet zien zoude1 ,hebr4 #aa3e2 en ook z1 die de parousie van ,christus beleven1 worden ineens veranderd zonder tusschenkomst van den dood1 #a ,cor4 #ae3ea1 #a ,thess4 #d3ad-ag1 cf4 ,joh4 #ba3bb1 #bc1 zoodat ,christus oordeelen zal niet alleen de dooden maar ook de levenden1 ,hd4 #aj3db1 #b ,tim4 #d3a1 #a ,petr4 #d3e4 ,maar die dood is het einde des menschen niet2 de ziel kan niet gedood worden1 ,mt4 #aj3bh1 het lichaam wordt eens weder opgewekt1 ,joh4 #e3bh1 #bi1 ,hd4 #bc3f1 ,op4 #bj3ab1 #ac en de geloovigen zn zelfs een eeuwig leven deelachtig1 dat niet sterven kan1 ,joh4 #c3cf1 #aa3be4 ,alle gestorvenen bevinden zich tot de opstanding toe ook volgens het ,n4 ,t4 in den hades1 die het rk der dooden is4 ,in ,mt4 #aa3bc geeft de te kennen1 dat het trotsche ,kapernaum ten diepste vernederd zal worden4 ,in ,mt4 #af3ah belooft ,jezus aan zne gemeente1 dat de over haar geen macht zullen hebben1 dat de dood over haar niet triumfeeren zal4 ,volgens ,luk4 #af3bc wordt de arme ,lazarus door de engelen gedragen in ,abrahams schoot en komt de rke man terstond door den dood en de begrafenis in den hades2 waarb het dan niet te bewzen is1 dat hades reeds hetzelfde is als plaats der pniging1 wl deze eerst aangeduid wordt door de nadere bvoeging3 4 ,ook ,jezus is1 zoolang ,h in den staat des doods verkeerde1 in den hades geweest1 ook al werd ,h niet door hem gehouden1 ,hd4 #b3bg1 #ca2 ,h daalde immers neder 1 ,ef4 #d3i4 ,en zoo zn alle gestorvenen 1 ,phil4 #b3aj2 niet alleen de goddeloozen maar ook de geloovigen bevinden zich na den dood in den hades1 z zn 1 #a ,thess4 #d3af1 cf4 #a ,cor4 #ae3ah1 #bc2 b de opstanding geven de zee1 de dood en de hades al de dooden weer1 die in hen waren1 opdat z geoordeeld worden naar hunne werken1 ,op4 #bj3ac2 de hades volgt met en na den dood1 zoodat de dood altd eene verplaatsing in den hades teweegbrengt1 ,op4 #f3h4 ,deze opvatting1 dat ook de geloovigen volgens de ,schrift van den dood tot de opstanding toe in den hades zn1 wordt versterkt door de uitdrukking 1 ,mt4 #ag3i1 ,mk4 #f3ad1 ,luk4 #af3cj1 ,joh4 #bj3i enz41 1 ,ef4 #e3ad1 dat is1 niet uit den dood1 maar uit de dooden1 uit het rk der afgestorvenen4 ,dit gemeenschappelk zich bevinden in den staat des doods sluit echter niet uit1 dat het lot van geloovigen en ongeloovigen daar reeds zeer onderscheiden is4 ,ook het ,o4 ,t4 sprak deze gedachte al uit1 maar veel klaarder treedt z ons in het ,n4 ,t4 tegemoet4 ,volgens de gelkenis in ,luk4 #af wordt de arme ,lazarus door de engelen gedragen in ,abrahams schoot1 waarmede te kennen gegeven wordt1 dat ,lazarus in den hemel1 waar immers de engelen wonen1 in de nabheid van en in de gemeenschap met ,abraham de zaligheid geniet1 cf4 ,mt4 #h3aa4 ,aan een zner medekruiselingen belooft ,jezus1 dat h heden met ,hem in het parads zal zn1 ,luk4 #bc3dc4 ,het woord parads is van ,perzischen oorsprong en duidt in het algemeen een tuin1 een lusthof aan1 ,neh4 #b3h1 ,pred4 #b3e1 ,hoogl4 #d3ac2 de ,,lxx bezigde het als vertaling van den hof in ,gen4 #b3h-ae2 de ,joden gaven er de plaats mede te kennen1 waar ,god aan de rechtvaardigen na hun dood zne gemeenschap schenkt1 ,weber1 ,syst4 der alts4 pal4 ,theol4 #ccj4 ,ongetwfeld is ook volgens het ,n4 ,t4 het parads1 evenals de schoot ,abrahams1 in den hemel te denken2 kort nadat ,jezus aan den moordenaar beloofd had1 dat h heden met ,hem in het parads zou zn1 beval ,h zn geest in de handen zns ,vaders1 ,luk4 #bc3df2 in #b ,cor4 #ab3b1 #d wisselt het parads met den derden hemel af2 in ,op4 #b3g1 #ab3b duidt het de plaats aan1 waar in de toekomst ,god onder zn volk wonen zal4 ,daarmede in overeenstemming leert het evangelie van ,johannes1 dat de geloovigen1 die hier op aarde reeds het beginsel des eeuwigen levens hebben en aan het gericht ,gods zn ontkomen1 #c3ae-ba1 #e3bd1 eene gemeenschap met ,christus deelachtig zn1 die noch door zn heengaan1 #ab3cb1 #ad3bc1 noch door den dood1 #aa3be1 #bf wordt verbroken1 en eens in een eeuwig beenzn voltooid wordt1 #f3ci1 #ad3c1 #ai1 #af3af1 #ag3bd4 ,stervende bidt ,stephanus1 dat de ,heere ,jezus znen geest b zich in den hemel opneme1 ,hd4 #g3ei4 ,paulus weet1 dat de geloovige een leven deelachtig is1 hetwelk boven den dood verheven is1 ,rom4 #h3aj1 en dat niets1 ook geen dood1 hem scheiden kan van de liefde ,gods in ,christus1 #h3ch1 #ad3h1 #a ,thess4 #e3aj2 ofschoon h nog een td lang in het vleesch moet blven om der gemeenten wil1 verlangt h toch ontbonden te worden en met ,christus te zn1 ,phil4 #a3bc1 #b ,cor4 #e3h4 ,volgens ,op4 #f3h1 #g3i1 bevinden zich de zielen der martelaren b ,christus onder het voor den troon ,gods in den tempel des hemels staande brandofferaltaar1 cf4 #b3g1 #aj1 #ag1 #bf1 #c3d1 #e1 #ab1 #ca1 #h3c1 #i3ac1 #ad3ac1 #ae3b1 #af3ag1 en ook ,hebr4 #aa3aj1 #af1 #ab3bc4 ,en evenals de geloovigen reeds terstond na den dood b ,christus in den hemel eene voorloopige zaligheid genieten1 zoo komen de ongeloovigen1 zoodra z gestorven zn1 in eene plaats der pniging4 ,de rke man was in de pn1 toen h in den hades zne oogen ophief1 ,luk4 #af3bc4 ,de ongeloovigen1 die ,christus verwerpen1 blven onder den toorn ,gods en zn reeds op aarde geoordeeld1 ,joh4 #c3ah1 #cf1 en hebben terstond na den dood met alle menschen een oordeel te wachten1 ,hebr4 #i3bg4 ,maar toch is deze plaats der pniging nog niet met de of de identisch1 want de gehenna is de plaats van het onuitblusselke en eeuwige vuur1 dat den duivelen bereid is1 ,mk4 #i3dc1 #dg1 #dh1 ,mt4 #ah3h1 #be3d1 #df1 en de poel des vuurs is nog niet de tegenwoordige1 maar wel de toekomstige strafplaats van het wereldrk en den valschen profeet1 ,op4 #ai3bj1 van ,satan1 ,op4 #bj3aj en van alle goddeloozen1 ,op4 #ba3h1 cf4 #b ,petr4 #b3ag1 ,jud4 #ac4 ,veeleer worden z allen nu in eene 1 #a ,petr4 #c3ai1 of in den 1 ,luk4 #h3ca1 cf4 ,mt4 #h3bi1 ,rom4 #aj3g1 ,op4 #i3a1 #b1 #aa1 #aa3g1 #ag3h1 #bj3a1 #c voor het laatste oordeel en den poel des vuurs bewaard1 #b ,petr4 #b3ag1 ,jud4 #f4 #ac4 ,dit onderscheid in den tusschentoestand der goeden en der boozen strdt niet daarmede1 dat z allen te zamen zich in den hades bevinden1 want alle gestorvenen zn als zoodanig 1 behooren vr de opstanding nog tot het rk der dooden1 en worden eerst door die opstanding volkomen1 naar ziel en lichaam beide1 van de heerschapp des doods bevrd1 #a ,cor4 #ae3eb-ee1 ,op4 #bj3ad4 ,cf4 ,cremer s4 v4 1 1 enz4 en voorts over de ,nieuwtest4 eschatologie in het algemeen1 behalve de bekende werken van ,weiss1 ,holtzmann e4 a4 over ,n4 ,t4 theologie1 ,briet1 ,de ,eschatologie of leer der toek4 dingen volgens de ,schriften des ,n4 ,v4 #b deelen1 ,tiel #aheg_/eh4 ,haupt1 ,die eschatol4 ,aussagen ,jesu in den synopt4 ,evang41 ,berlin #ahie4 ,schwartzkopff1 ,die ,weissagungen ,jesu ,christi von seinem ,tode1 seiner ,auferstehung und ,widerkunft und ihrer ,erfllung1 ,gtt4 #ahie4 ,kabisch1 ,die ,eschatologie des ,paulus in ihrem ,zusammenhange mit dem ,gesammtbegriff des ,paulinismus1 ,gtt4 #ahic4 ,teichmann1 ,die paulin4 ,voraussetzungen von ,auferstehung und ,gericht und ihre ,beziehung zur jd4 ,apokalyptik1 ,freiburg #ahif4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschatologie in den ,stadien ihrer ,offenbarung im ,a4 u4 ,n4 ,t41 ,freiburg #ahij ,s4 #aij f4 #e4 ,in den eersten td bepaalde de christelke theologie zich tot deze eenvoudige gegevens der ,h4 ,schrift4 ,de apostolische vaders hebben nog geen leer over den tusschentoestand en zn algemeen van oordeel1 dat de vromen b het sterven terstond de hemelsche zaligheid en de goddeloozen de helsche straf deelachtig worden4 ,burnet in zn tractatus de statu mortuorum et resurgentium #agbg en anderen na hem1 zooals ,blondel1 ,ernesti1 ,baumgarten-,crusius enz4 trachtten wel aan te toonen1 dat de oudste christelke schrvers de eigenlke zaligheid der geloovigen eerst na het wereldgericht een aanvang lieten nemen1 maar z konden daarvoor geen afdoende bewzen bbrengen1 ,atzberger1 ,gesch4 der christl4 ,eschatologie innerhalb der vornicn4 ,zeit1 ,freiburg ,herder #ahif ,s4 #ge-ii4 ,eerst toen de parousie van ,christus niet zoo spoedig kwam1 als aanvankelk algemeen verwacht werd1 en verschillende ketters de leer der laatste dingen misvormden of bestreden1 begon men over den tusschentoestand meer met opzet na te denken4 ,het ,ebionitisme trachtte de nationale voorrechten van ,israel tot nadeel van het christelk universalisme vast te houden en was daarom over het algemeen chiliastisch gezind2 het ,gnosticisme verwierp krachtens zn dualistisch beginsel heel de christelke eschatologie en had geen andere verwachting dan de bevrding des geestes van de materie1 en zne terstond b den dood plaats hebbende opname in het ,goddelk pleroma1 ,atzberger1 ib4 #agb-bah4 ,de christelke theologie werd daardoor genoodzaakt1 zich helderder rekenschap te geven van het karakter van den tusschentoestand en van zn verband1 zoowel met dit leven als met den eindtoestand na het laatste oordeel4 ,justinus zeide reeds1 dat de zielen der vromen na den dood in eene betere en die der onrechtvaardigen in eene slechtere plaats vertoefden1 om den td van het gericht af te wachten1 dial4 c4 ,tryph4 #e1 en veroordeelde het als eene onchristelke leer1 dat er geen opstanding der dooden is en dat de zielen terstond b den dood in den hemel worden opgenomen1 ib4 #hj4 ,volgens ,irenaeus komen de zielen der vromen b den dood niet terstond in hemel1 parads of stad ,gods1 welke na het laatste oordeel drie onderscheidene woonplaatsen der rechtvaardigen zullen zn1 adv4 haer4 ,v #cf1 maar in eene onzichtbare1 door ,god bepaalde plaats1 waar z de opstanding en de daarna volgende aanschouwing ,gods afwachten1 want ,christus vertoefde ook eerst drie dagen daar1 waar de dooden waren1 in inferioribus terrae1 om zne heilige dooden eruit te verlossen1 en werd1 na alzoo de lex mortuorum vervuld te hebben1 opgewekt en in den hemel opgenomen1 ,v #ca4 ,daar1 in de schaduw des doods1 in den hades1 ontvangt ieder mensch dignam habitationem1 etiam ante judicium1 de vrome waarschnlk in den schoot ,abrahams1 die dus eene afdeeling van den hades is1 ,,ii #cd4 ,dezelfde voorstelling van verschillende receptacula in den hades1 waar de gestorvenen de eindbeslissing ten jongsten dage afwachten1 treffen w ook aan b ,hippolytus1 ,tertullianus1 ,novatianus1 ,commodianus1 ,victorinus1 ,lactantius1 ,hilarius1 ,ambrosius1 ,cyrillus1 en ook nog b ,augustinus1 ,enchir4 #aji4 #aaj1 cf4 ,atzberger t4 a4 p4 #bge f4 #cja f4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ehe4 ,maar naarmate de parousie van ,christus terugweek in een ver verschiet1 viel het te moeilker1 om de oude voorstelling van den hades te handhaven en het verblf aldaar voor een korten1 voorloopigen1 min of meer neutralen toestand te houden4 ,voor de martelaren maakte men reeds vroeg eene uitzondering2 dezen waren volgens ,irenaeus1 ,tertullianus e4 a4 terstond na hun dood den hemel ingegaan en tot de aanschouwing ,gods toegelaten4 ,de hadesvaart van ,christus werd in verband daarmede zoo geduid1 dat z de geloovigen1 die vr ,christus' offerande gestorven waren1 uit den limbus patrum had bevrd en naar den hemel had overgebracht4 ,en de leer van de noodzakelkheid en de verdienstelkheid der goede werken1 die meer en meer in de kerk indrong1 leidde vanzelf tot de gedachte1 dat z1 die heel hun leven in bzonderen zin ,gode hadden gewd1 nu ook b hun dood terstond de hemelsche zaligheid waardig waren4 ,zoo werd de hades allengs van zne bewoners beroofd4 ,wel bleven nog de ongeloovigen over1 maar dit had juist ten gevolge1 dat de hades hoe langer hoe meer als strafplaats beschouwd en met den tartarus of de gehenna vereenzelvigd werd4 ,van de ,christenen konden alleen z nog een td lang in den hades vertoeven1 die het hier op aarde niet zoover in heiligmaking hadden gebracht1 dat z b hun sterven onverwld de hemelsche heerlkheid konden ingaan4 ,daarmede werd allengs de gedachte van een louteringsvuur in verband gebracht1 die het eerst door ,origenes werd uitgesproken4 ,volgens hem waren alle straffen geneesmiddelen1 1 en heel de hades1 de gehenna inbegrepen1 eene plaats der reiniging1 c4 ,cels4 ,,iii #ge4 ,,vi #be4 #bf2 en bepaaldelk werden de zonden verteerd en de menschen gereinigd door het 1 dat aan het einde van deze bedeeling de wereld in vlam zetten zou1 ib4 ,,vi #ab4 #ac4 #ba4 #fd4 ,v #ae4 #af4 ,op het voetspoor van ,origenes namen daarom de ,grieksche theologen later aan1 dat de zielen van vele afgestorvenen nog wel smarten moesten lden en daarvan alleen door de voorbeden en offeranden der levenden konden worden verlost1 ,conf4 orth4 qu4 #fd-fh1 maar z hielden toch bezwaar tegen een bzonder reinigingsvuur1 gelk de ,westersche kerk dat leerde2 eerst op het concilie te ,florence deed men op dit punt eenige concessie1 ,mnscher-v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,,ii #cac4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ehg ,,iii #dhf4 ,kattenbusch1 ,vergl4 ,conf4 ,i #cbg4 ,in het ,westen daarentegen werd het reinigingsvuur1 waarvan ,origenes gesproken had1 uit het eindgericht naar den tusschentoestand overgebracht4 ,augustinus zeide soms1 dat na de algemeene opstanding of b het laatste oordeel nog eenige poenae purgatoriae werden opgelegd1 de civ4 ,,xx #be4 ,,xxi #bd4 ,maar toch laat h de ontwikkeling van het ,godsrk gewoonlk met het laatste oordeel sluiten1 en acht het daarom niet onmogelk1 nonnullos fideles per ignem quendam purgatorium1 quanto magis minusve bona pereuntia dilexerunt1 tanto tardius citiusve salvari1 ,enchir4 #fi4 ,caesarius van ,arles en ,gregorius ,magnus werkten dit zoo uit1 dat bepaaldelk de peccata venialia hier of hiernamaals konden worden geboet4 ,en toen met deze leer de reeds door ,tertullianus1 de monog4 #aj4 #aa1 de exhort4 cast4 #aa vermelde kerkelke practk1 om voor de gestorvenen voorbeden en offeranden te doen1 in verband werd gebracht1 was het dogma van het vagevuur voltooid4 ,de scholastiek gaf er breeder ontwikkeling aan1 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iv #ba4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 appendix qu4 #b4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vii #b4 #c2 het concilie te ,florence #adci en te ,trente1 sess4 #f can4 #cj4 sess4 #bb c4 #b can4 #c4 sess4 #be stelde het vast1 en de latere theologie gaf er voor het godsdienstig en kerkelk leven eene steeds grootere beteekenis aan4 ,volgens de ,roomsche leer komen de zielen der verdoemden terstond in de hel 7gehenna1 abyssus1 infernus71 waar z met de onreine geesten in een eeuwig en onuitblusschelk vuur gepnigd worden4 ,de zielen dergenen1 die na ontvangst van den doop niet meer door de zonde besmet zn of van die smet hier of hiernamaals gereinigd zn1 worden onverwld in den hemel opgenomen en aanschouwen daar het aangezicht ,gods1 z het ook naar gelang van hunne verdiensten in onderscheidene mate van volmaaktheid1 b ,denzinger n4 #hgj4 #hge4 ,door de nederdaling van ,christus ter helle zn ook de zielen der heiligen1 die vr dien td gestorven waren1 uit den limbus patrum 7schoot ,abrahams7 naar den hemel overgebracht4 ,ongedoopt stervende kinderen1 over wier lot reeds door de kerkvaders nu eens zachter dan harder geoordeeld werd1 worden naar den infernus verwezen1 waar echter de straffen zeer ongelk zn1 b ,denzinger ib41 en komen volgens de meest gewone voorstelling in eene bzondere afdeeling 7limbus infantum71 waar z alleen eene aeterna poena damni1 maar niet een poena sensus lden1 ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura op ,sent4 ,,ii dist4 #cc4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 suppl4 qu4 #fi art4 #d4 ,maar z1 die1 na in den doop of ook wederom in de boete de heiligmakende genade ontvangen te hebben1 aan peccata venialia zich schuldig maken en de daarvoor bepaalde tdelke straffen in dit leven niet hebben kunnen voldoen1 zn niet zuiver genoeg1 om terstond te worden toegelaten tot de zalige aanschouwing van ,god in den hemel2 z komen in eene plaats tusschen hemel en hel in1 niet om nieuwe deugden en verdiensten te verwerven1 maar om de hindernissen op te ruimen1 welke aan hare intrede in den hemel in den weg liggen4 ,daartoe worden z in het eerste moment na het sterven door een acte van berouw1 per actum peccato veniali contrariae dispositionis1 van de schuld der vergefelke zonden bevrd en hebben z vervolgens nog de tdelke straffen te dragen1 die ook na vergeving op die zonden gesteld blven4 ,het purgatorium 7vagevuur van vagen1 vegen1 d4 i4 reinigen1 zuiveren7 is daarom geen plaats der bekeering1 der beproeving1 der heiliging1 maar eene strafplaats1 in welke het meestal stoffelk gedachte vuur dienst doet1 om idealiter1 door de voorstelling van de smart1 reinigend op de arme zielen0 in te werken4 ,bovendien kan de kerk krachtens de gemeenschap der heiligen deze ldende zielen ter hulp komen en haar straf verzachten en verkorten door voorbeden1 misoffers1 goede werken en aflaten4 ,wel weet niemand1 welke zielen bepaald in het vagevuur komen1 hoelang z er blven moeten en onder welke voorwaarden harerzds de gebeden en offeranden der levenden haar ten goede komen2 maar deze onzekerheid doet aan den cultus der gestorvenen geen schade4 ,want hoe langer hoe meer geldt als regel1 dat op enkele uitzonderingen na1 zooals martelaars en bzondere heiligen1 de groote massa der geloovigen eerst in het vagevuur komt4 ,in elk geval zn z de levenden1 die ook door dat purgatorium heen naar den hemel moeten gaan1 ver vooruit2 arme zielen eenerzds1 zn z toch1 van een anderen kant beschouwd1 gebenedde zielen1 die met de engelen en de zaligen door de levenden in nood om hulp worden aangeroepen4 ,cf4 ,catech4 ,rom4 ,i c4 #f qu4 #c4 ,bellarminus1 de purgatorio1 ,controv4 ,,ii #bbh-bfi4 ,perrone1 ,prael4 ,,iii #cji4 ,mhler1 ,symbolik #bc4 ,oswald1 ,eschatologie #ahfi ,s4 #ha4 ,simar1 ,dogm4 #afd4 ,atzberger1 ,chr4 ,eschatologie #bfi4 ,deharbe1 ,kath4 geloofs- en zedeleer ,,ii #cbh4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #ige4 #f4 ,de ,reformatie zag in dit vagevuur eene beperking van de verdiensten van ,christus en leerde krachtens haar beginsel van de rechtvaardiging uit het geloof alleen1 dat de mensch terstond na een judicium particulare in agone mortis inging in de zaligheid des hemels of in het verderf der hel4 ,luther zelf stelde den tusschentoestand der vromen nog dikwerf als een slaap voor1 waarin z rustig en stil de toekomst des ,heeren verbeidden1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #efh2 maar latere ,luthersche theologen wischten het onderscheid van tusschentoestand en eindtoestand schier geheel uit en zeiden1 dat de zielen der vromen terstond na den dood eene plena et essentialis beatitudo genoten en die der goddeloozen terstond eene perfecta ac consummata damnatio ontvingen1 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #edj4 #efg4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxvi #afj4 #aia4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4 #fc4 ,in hoofdzaak was dat nu ook wel het gevoelen der ,gereformeerden1 ,catech4 ,heid4 #eg4 #eh4 ,ned4 ,gel4 #cg4 ,helv4 ,,ii #bf4 ,westm4 c4 #cb4 ,junius1 ,theses theol4 #ee4 #ef4 ,voetius1 ,disp4 ,v #ecc-eci4 ,maar gewoonlk lieten z toch beter dan de ,lutherschen het verschil uitkomen1 dat in den toestand der gestorvenen vr en na den jongsten dag bestond4 ,calvn zeide in zn geschrift over de psychopannychie1 dat schoot ,abrahams niet anders wilde zeggen1 dan dat de zielen der vromen na den dood vollen vrede zullen genieten1 dat haar dan echter nog tot den opstandingsdag toe iets blft ontbreken1 n4l4 summa et perfecta ,dei gloria1 ad quam semper aspirant1 en dat onze zaligheid dus altd in cursu bleef usque ad diem illum1 qui omnem cursum claudit et terminabit1 ,c4 ,r4 #cc1 #agg-bcb1 cf4 ,inst4 ,,iii #be1 #f1 en voorts1 schoon meestal iets zwakker zich uitdrukkende1 ,ned4 ,gel4 #cg4 ,synops4 pur4 theol4 #dj4 #ag4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #ad1 #cc1 ,heidegger1 ,corpus ,theol4 #bh1 #ch4 ,anderen gingen nog verder en namen een bepaalden tusschentoestand aan4 ,lud4 ,cappellus zeide1 dat de zielen der vromen na den dood in een toestand kwamen1 die wel zalig heeten kon in vergelking met dien hier op aarde1 maar die longe diversus was van die zaligheid1 welke na de opstanding een aanvang nam2 immers bestond de tusschentoestand bna geheel in spe atque exspectatione futurae gloriae1 non vero in ipsa gloriae fruitione4 ,en evenzoo kwamen de zielen der goddeloozen na den dood in een toestand1 waarin z de vastbepaalde toekomstige straf in angst en vreeze afwachtten1 maar toch die straf zelve nog niet leden1 want exspectatio supplicii non est ipsum supplicium4 ,en zoo dachten in hoofdzaak ook ,william ,sherlock1 ,thomas ,burnet en vele andere ,engelsche theologen1 en onder de ,lutherschen ,calixtus1 ,hornejus1 ,zeltner1 ,tresenreuter1 ,j4 ,h4 ,ursinus e4 a41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #fc-fi4 ,zelfs keerden sedert de vorige eeuw in de ,protestantsche theologie al de gedachten terug1 die vroeger door ,heidenen en ,christenen1 door philosofen en theologen over den tusschentoestand waren uitgesproken4 ,de leer van het ,roomsche purgatorium werd weer opgenomen door vele mystici en pietisten1 zooals ,bhme1 ,antoinette ,bourignon1 ,poiret1 ,dippel1 ,petersen1 ,arnold1 ,schermer enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #ha4 #hb1 en voorts door ,leibniz1 ,syst4 der ,theol4 #ahbe ,s4 #cdj1 ,lessing1 ,erziehung des ,menschengeschl41 ,j4 ,f4 v4 ,meyer1 ,bltter f4 hhere ,wahrheit ,,vi #bcc4 ,jung-,stilling1 ,theorie der ,geisterkunde #baa4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #abej f4 ,rothe1 ,ethik #gic-gie4 ,martensen1 ,dogm4 #bgf4 #bgg4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #ieb f4 ,oosterzee1 ,dogm4 #adb enz4 ,in navolging van enkele oud-christelke schrvers1 leerden de ,socinianen1 dat1 gelk de lichamen tot de aarde1 zoo de zielen tot ,god terugkeerden en b ,hem tot de opstanding toe een bestaan leidden zonder waarneming of gedachte1 zonder lust of onlust1 ,fock1 ,der ,socin4 #gad f4 ,nauw daarmede verwant was de leer van een zieleslaap1 welke vroeger reeds door enkele ketters1 later door de ,anabaptisten werd voorgestaan en sedert de vorige eeuw weer b ,artobe1 ,heyn1 ,sulzer1 cf4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #cie1 b ,fries1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahef4 ,ulrici1 ,gott und die ,natur #ccb f4 en b de ,irvingianen ingang vond4 ,door anderen werd deze leer van de psychopannychie zoo gewzigd1 dat de zielen wel een inwendig bewustzn behielden maar van het verkeer met de buitenwereld waren afgesloten1 ,episcopius1 ,op4 ,,ii #b1 #dee4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,vi #aj1 #h4 ,j4 ,mller1 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #djb-djh4 ,martensen1 ,dogm4 #bgf4 ,ebrard1 ,dogm4 #egj4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #ieb f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #dfj4 ,anderen vermeden deze leer van den zieleslaap door aan te nemen1 dat de zielen b de aflegging van het stoffelk omhulsel den organisch en grondvorm van het lichaam behielden1 of ook1 dat z na den dood een nieuw1 uit allerfnste stof samengesteld lichaam ontvingen1 waardoor z met de buitenwereld in gemeenschap konden blven1 ,paracelsus1 ,helmont1 ,bhme1 ,oetinger1 ,ph4 ,m4 ,hahn1 ,swedenborg1 ,priestley1 ,schott1 ,jean ,paul1 cf4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #cif1 en voorts ,rothe1 ,ethik #aaa f4 #gic f4 ,hamberger1 ,die ,rationalitt der himml4 ,leiblichkeit1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahfc4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #dbf f4 ,martensen1 ,dogm4 #bgf4 ,ulrici1 ,gott u4 die ,natur #ccc4 ,gder1 ,lehre v4 d4 ,erscheinung ,christi unter den ,todten #cba f4 ,splittgerber1 ,tod1 ,fortleben u4 ,auferst4 #de f4 ,rinck1 ,vom ,zustande nach dem ,tode #ahhe ,s4 #aad f4 ,mhe1 ,das enthllte ,geheimniss der ,zukunft #ad f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #fai4 ,grtillat1 ,thol4 syst4 ,,iv #edh enz4 ,zelfs zn er1 die tot de oude leer der zielsverhuizing zn teruggekeerd en haar in dezen vorm hebben aangeprezen1 dat de zielen door voortgezette overgangen uit het eene in het andere menschelke lichaam allengs de volmaaktheid deelachtig worden1 ,lessing1 ,erz4 d4 ,mensch41 ,schlosser1 ,ungern-,sternberg1 ,dr4 ,d4 ,burger1 ,de ,plat4 leer der zielsverhuizing1 ,amersf4 #ahgg1 ,carl ,andresen1 ,die ,lehre v4 d4 ,wiedergeburt auf theist4 ,grundlage1 #b;e ,aufl4 ,hamburg #ahii1 die de reincarnatie in ,joh4 #c3c-ag geleerd vindt1 en anderen b ,m4 ,vitringa ,,iv #ie-ig4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #chh4 ,spiess1 ,entw4 ,gesch4 der ,vorstellungen vom ,zustande nach d4 ,tode #ahgg ,s4 #ca4 ,falke1 ,die ,lehre v4 d4 ewigen ,verdammnis1 #ahib ,s4 #ei f4 ,de idee van ontwikkeling is tegenwoordig zoo de allesbeheerschende1 dat z ook op den toestand aan de overzde des grafs wordt toegepast4 ,de leer van den limbus patrum werd wederom overgenomen door ,martensen1 ,dogm4 #bgg4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #djg f4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #bij4 ,splittgerber t4 a4 p4 #aaj f4 ,cremer1 ,ueber den ,zustand nach dem ,tode #ahhc ,s4 #i f4 ,de meening1 dat er in den tusschentoestand nog prediking van het evangelie en mogelkheid van bekeering is1 is een lievelingsdenkbeeld der nieuwe theologie1 ,lange ,,ii #abej f4 ,rothe #gif4 #gig4 ,delitzsch #dac4 ,martensen #bgg4 ,dorner ,,ii #ieb f4 ,ebrard #egf4 ,cremer t4 a4 p4 #dh4 #fb f4 ,kliefoth1 ,eschatologie #ig-aac4 ,falke t4 a4 p4 #aeb f4 ,krauss1 ,lehre v4 d4 ,offenbarung #aab4 ,rinck t4 a4 p4 #gi-hh4 ,mhe t4 a4 p4 #cj f4 ,grtillat ,,iv #edj4 #edi4 ,oosterzee #adb4 ,doedes1 ,ned4 ,gel4 #eba enz4 ,zelfs vatten velen heel het ,jenseits als eene voortgaande loutering op1 waarvan het resultaat is1 dat sommigen mogelk eeuwig verloren gaan 7hypothetisch universalisme71 of dat degenen1 die in het kwade volharden1 ten slotte vernietigd worden 7conditioneele onsterfelkheid7 of dat aan het einde allen behouden worden 7apocatastasis71 cf4 #ef4 #g4 ,de geschiedenis van den tusschentoestand bewst1 dat het den theoloog en den mensch in het algemeen moeite kost1 om zich te houden binnen de grenzen der ,h4 ,schrift en niet ws te zn boven hetgeen men behoort ws te zn4 ,de gegevens1 welke de ,h4 ,schrift over den tusschentoestand bevat1 zn genoegzaam voor het leven1 maar laten vele vragen1 die er kunnen oprzen in het nieuwsgierig verstand1 onbeantwoord4 ,indien men deze toch wil oplossen1 kan men niet anders dan den weg van gissingen betreden1 en loopt men gevaar1 om het ,goddelk getuigenis door vindingen van menschelke wsheid teniet te doen4 ,reeds terstond komt dit uit b het spreken over dood en onsterfelkheid4 ,de wsbegeerte handelt hierover op eene gansch andere wze dan de ,h4 ,schrift4 ,gene acht den dood iets natuurlks en meent aan de onsterfelkheid1 dat is aan het voortbestaan der ziel genoeg te hebben4 ,maar de ,schrift oordeelt gansch anders4 ,de dood is niet natuurlk1 maar heeft zn oorzaak in de overtreding van ,gods gebod1 ,gen4 #b3ag1 in den duivel1 inzoover deze door zne verleiding den mensch vallen en sterven deed1 ,joh4 #h3dd1 in de zonde zelve1 wl z ontbindend inwerkt op heel het menschelk leven en als het ware den dood uit zichzelve voortbrengt1 ,jak4 #a3ae1 in het oordeel ,gods1 wl ,h de zonde met den dood bezoldigt1 ,rom4 #f3bc4 ,en die dood is in de ,schrift nooit met vernietiging1 met niet-zn identisch1 maar bestaat altd in verbreking der harmonie1 in afsnding van de verschillende levensverhoudingen1 waarin een schepsel overeenkomstig zne natuur geplaatst is1 in terugkeer tot het elementaire1 chaotische zn1 dat aan den ganschen kosmos1 althans logisch1 ten grondslag ligt4 ,volgens ,herbert ,spencer bestaat leven in voortdurende aanpassing van in- aan uitwendige verhoudingen1 deel ,i #daf4 ,al is met deze bepaling het wezen des levens geenszins verklaard1 toch is het waar1 dat het leven te rker is1 naarmate de verhoudingen1 waarin het tot zne omgeving staat1 meerder in aantal en gezonder van nature zn4 ,het hoogste schepsel is daarom de mensch2 krachtens zne schepping staat h met natuur en menschenwereld1 zienlke en onzienlke dingen1 hemel en aarde1 ,god en engelen in verband4 ,en h leeft1 indien h en naarmate h tot deze gansche omgeving in de rechte1 door ,god gewilde verhouding staat1 cf4 ,drummond1 ,das ,naturgesetz in der ,geisteswelt ,s4 #aba f4 ,dood is daarom in zn wezen en in zn ganschen omvang verstoring1 verbreking van al deze verhoudingen1 waarin de mensch oorspronkelk gestaan heeft en nog steeds behoort te staan4 ,zne oorzaak is daarom geen andere en kan geen andere zn dan de zonde1 dat is verstoring der rechte verhouding tot en verbreking der levensgemeenschap met ,god4 ,de zonde heeft den dood in dezen zin niet maar ten gevolge doch valt er mede samen2 zonde is dood1 dood in geestelken zin2 wie de zonde doet1 staat daarmede in hetzelfde oogenblik tegen ,god over1 is dood voor ,god en ,goddelke dingen1 heeft aan de kennis zner wegen geen lust1 wendt zich in vandschap en haat van ,hem af4 ,en wl deze verhouding tot ,god1 dit geschapen zn naar zn beeld en gelkenis1 geen donum superadditum is maar tot 's menschen wezen behoort en een centraal karakter draagt1 moet de verstoring van deze verhouding verwoestend inwerken op alle andere verhoudingen1 waarin de mensch tot zichzelven1 tot zne medemenschen1 tot de natuur1 tot de engelen1 tot de gansche schepping stond4 ,de zonde had eigenlk naar haar aard1 op hetzelfde oogenblik1 dat z bedreven werd1 den vollen1 ganschen dood ten gevolge moeten hebben1 ,gen4 #b3ag1 terugkeer van heel den kosmos tot zn chaotisch bestaan4 ,maar ,god is tusschen beide getreden en heeft de macht der zonde en des doods verbroken4 ,wel ligt1 gelk ,schelling zeide1 aan al het bestaande een irrationeele rest ten grondslag4 ,alwat aan zichzelf wordt overgelaten1 gaat tot ontbinding over4 ,de natuur1 die niet gecultiveerd wordt1 verwildert2 de mensch1 die niet opgevoed wordt1 ontaardt2 het volk1 dat buiten de beschaving komt te staan1 verbastert4 ,van nature staat alles in en buiten den mensch in vandschap tegen elkander over4 ,verstand en wil1 geweten en neiging1 plicht en begeerte1 ziel en lichaam1 de mensch en zn naaste1 menschen- en dieren- en engelenwereld1 allen bevinden zich op voet van oorlog tegen elkaar en verkeeren in een staat van ontbinding en ondergang4 ,maar toch is ,god met zne genade tusschen beide getreden1 eerst met zne algemeene genade1 om de macht van zonde en dood te beteugelen1 dan met zne bzondere genade1 om ze te breken en te overwinnen4 ,de lichamelke dood wordt niet alleen uitgesteld en door allerlei maatregelen eene menschelke existentie en ontwikkeling mogelk gemaakt2 maar ,christus behaalt door zn kruis principieel over zonde en dood de overwinning en brengt het leven en de onsterfelkheid aan het licht1 ,rom4 #e3abv41 #a ,cor4 #ae3de1 ,hebr4 #b3ad1 #b ,tim4 #a3aj1 ,op4 #a3ah1 #bj3ad1 zoodat wie in ,hem gelooft het eeuwige leven heeft en niet sterven zal in der eeuwigheid1 ,joh4 #c3cf1 #e3bd1 #h3ea1 #eb1 #aa3be4 ,dit leven nu is het en deze onsterfelkheid1 welke in de ,h4 ,schrift op den voorgrond treedt4 ,de onsterfelkheid in wsgeerigen zin1 het voortbestaan der ziel na den dood1 heeft b haar een ondergeschikte waarde2 z ontkent haar niet maar z leert ze ook niet opzettelk en is allerminst1 gelk het deisme meende1 daartoe gegeven1 dat z ons deze onsterfelkheid als eene der gewichtigste godsdienstige waarheden bekend maken zou4 ,immers is deze waarheid den mensch genoegzaam van nature bekend4 ,wat de ,schrift ons had te leeren1 was dit1 dat naakt bestaan1 louter zn zonder meer nog geen leven is1 gelk het b menschen hoort en aan menschen past4 ,dat is het niet aan deze1 en dat is het nog veel minder aan de overzde des grafs4 ,hier op aarde staat het leven van den mensch1 ook van dengene1 die de gemeenschap ,gods mist1 nog in velerlei verhoudingen en ontvangt daardoor eenigen inhoud en waarde4 ,maar als dit alles wegvalt en al deze banden verbroken worden1 dan zinkt het leven tot een arm1 ledig1 inhoudloos1 schaduwachtig bestaan terug4 ,van deze zde vat het ,oude ,testament het ,jenseits gewoonlk in het oog4 ,sterven is een uittreden uit dit leven1 een verbreken van alle banden met deze wereld2 de dood is in betrekking tot het leven dezerzds een niet-zn1 een rusten1 een slapen1 in n woord een volkomen dood-zn voor het gansche rke1 vreugdevolle leven op aarde4 ,de dooden hebben geen deel meer voor eeuwig aan al wat onder de zon geschiedt1 ,pred4 #i3e1 #f4 ,in het begrip van den ,scheol staat de negatie van dit aardsche leven en werken op den voorgrond en vormt er zoo niet het eenige1 dan toch het voornaamste bestanddeel van4 ,of er nu in den ,scheol voor dit volkomen afgebroken aardsche leven een ander in de plaats komt en de gestorvenen aldaar naar eene andere zde in nieuwe verhoudingen treden1 wordt in het ,o4 ,t4 slechts enkele malen uitgesproken1 als het geloofsoog der vromen door de schaduwen des doods heendringt tot het eeuwige leven in de gemeenschap met ,god4 ,genoeg was het op het standpunt der ,o4 ,t4 openbaring1 dat de groote gedachte werd ingedragen in het menschelk bewustzn1 dat het waarachtige leven alleen gevonden wordt in de gemeenschap met ,god4 ,de angst der hel bleef evengoed als de vreugde des hemels voor den geloovige van den ouden dag in nevelen gehuld4 ,eerst toen ,christus gestorven en opgestaan was1 werd het leven in onverderfelkheid aan het licht gebracht4 ,christus heeft niet de onsterfelkheid in wsgeerigen zin1 het voortbestaan der zielen na den dood1 verworven of geopenbaard4 ,maar ,h heeft het door de zonde uitgemergelde en ontledigde leven van den mensch hier en hiernamaals weer met den positieven inhoud van ,gods gemeenschap1 met vrede en vreugde en zaligheid gevuld4 ,de dood is geen dood meer voor wie in ,christus ,jezus is1 doch een doorgang tot het eeuwige leven1 en het graf eene geheiligde rustplaats tot den morgen der opstanding4 #h4 ,wie deze leer der ,schrift over de onsterfelkheid uit het oog verliest1 komt tot allerlei dwalingen4 ,w kunnen ons toch van een zuiveren geest1 van zn bestaan en leven en werkzaamheid geen voorstelling maken4 ,van ,god1 die louter geest is1 vermogen w niet anders te spreken dan op anthropomorphistische wze1 waarin trouwens de ,schrift zelve ons voorgaat1 deel ,,ii #fev4 ,de engelen zn geestelke wezens1 maar worden menschelk voorgesteld en nemen b verschning dikwerf menschelke lichamen aan1 ib4 #dcev4 ,en menschen zn niet alleen lichamelke wezens1 maar alle hunne werkzaamheden zn aan het lichaam gebonden en van het lichaam afhankelk2 niet alleen de vegetatieve en animale maar ook de intellectueele werkzaamheden van denken en willen4 ,al zn de hersenen niet de oorzaak van het hooger ken- en begeervermogen1 z zn er toch de drager en het orgaan van2 elke storing in de hersens heeft een abnormale werking van de anima rationalis ten gevolge4 ,wl het lichaam geen kerker der ziel is maar tot het wezen van den mensch behoort1 kunnen w van het leven en werken eener van het lichaam gescheidene ziel geen voorstelling vormen en zn daarom licht tot vermoedens en gissingen geneigd4 ,drie hypothesen zn er daarom in hoofdzaak uitgedacht1 om het bestaan der zielen na den dood eenigszins begrpelk te maken4 ,ten eerste hebben velen onder de ,heidenen en ook onder de ,christenen gemeend1 dat de zielen1 na van het lichaam gescheiden te zn1 niet anders dan een slapend leven konden leiden4 ,inderdaad is de verandering1 die b den dood intreedt1 van buitengewone beteekenis4 ,heel de inhoud van ons zieleleven toch is aan de buitenwereld ontleend1 alle kennis begint met de zinnelke waarneming1 heel onze denkvorm is stoffelk2 zelfs van de geestelke dingen spreken w in woorden1 die oorspronkelk eene zinlke beteekenis hadden4 ,als de dood nu1 gelk de ,schrift leert1 eene plotselinge1 gewelddadige1 algeheele en volstrekte breuke met de diesseitige wereld is1 dan schnt er werkelk geen andere mogelkheid te bestaan1 dan dat de ziel voor de buitenwereld volkomen gesloten wordt1 al haar inhoud verliest en als het ware in zichzelve terugzinkt4 ,in den slaap trekt de ziel zich ook uit de buitenwereld terug en breekt het verkeer met haar af2 maar z doet dit b den slaap toch slechts in betrekkelken zin1 daar z in verband met het lichaam blft staan en het rke leven behoudt1 dat z uit de wereld zich verworven heeft2 zelfs blft z daar1 z het ook op verwarde wze1 in den droom mede werkzaam4 ,en niettemin1 welk eene verandering brengt de slaap reeds in het menschelk leven aan2 ken- en begeervermogen staken hunne werkzaamheid2 het bewustzn staat stil2 alle gewaarwording en waarneming houdt op2 slechts het vegetatieve leven zet zn geregelden arbeid voort4 ,hoeveel te meer zal dan alle werkzaamheid der ziel ophouden1 wanneer de dood intreedt en alle banden met deze wereld ten eenenmale verbreekt6 ,alles schnt er dus voor te pleiten1 dat de zielen na den dood in een slapenden1 bewusteloozen toestand verkeeren4 ,en de ,h4 ,schrift is er1 naar zich oppervlakkig laat aanzien1 zooverre van af1 dat z deze leer van den zieleslaap veroordeelt1 dat z veeleer haar aanprst en begunstigt4 ,immers noemt z niet alleen in het ,oude1 maar ook in het ,nieuwe ,test4 het sterven meermalen een slapen1 ,deut4 #ca3af1 ,jer4 #ea3ci1 #eg1 ,dan4 #ab3b1 ,mt4 #i3bd1 ,joh4 #aa3aa1 #a ,cor4 #g3ci1 #aa3cj1 #ae3f1 #ah1 #bj1 #ea1 #a ,thess4 #d3ac-ae1 #b ,petr4 #c3d enz42 de ,scheol is een land der stilte1 der rust1 der vergetelheid1 waar geen deel meer is voor eeuwig aan al wat onder de zon geschiedt1 boven bl4 #cff2 ,jezus spreekt van den nacht des doods1 waarin niemand werken kan1 ,joh4 #i3d2 en nergens maakt de ,schrift er eenig gewag van1 dat de uit den dood in het leven teruggekeerden1 zooals ,lazarus e4 a41 iets verhaald hebben van hetgeen z in den tusschentoestand gezien of gehoord hebben4 ,toch zn al deze redeneeringen niet in staat1 om de leer der psychopannychie te bewzen4 ,want #a is het duidelk1 dat de afhankelkheid der ziel van het lichaam toch hare zelfstandigheid niet uitsluit4 ,de buitenwereld moge de aanleiding zn voor het ontwaken van ons zelfbewustzn en de eerste bron onzer kennis2 het denken moge aan de hersens gebonden zn en daarin zn zetel en orgaan hebben2 het is onbewezen en onbewsbaar1 dat het psychische leven van den mensch in de physische verschnselen zn bron en oorsprong vindt4 ,het denken en kennen zn werkzaamheden der ziel2 niet het oor hoort en het oog ziet1 maar het is het psychische ,ik van den mensch1 dat hoort door het oor en ziet door het oog2 het lichaam is een instrument van den geest4 ,daarom is er ook niets ongermds in om te denken1 dat de ziel desnoods zonder het lichaam hare werkzaamheden voortzetten kan4 ,trouwens1 wie aan den geest als zoodanig het bewuste leven zou willen ontzeggen1 zou ertoe moeten komen1 om bewustzn en wil ook b ,god en de engelen onmogelk te achten4 ,want al spreken w van ,god op menschelke wze en al stellen w ons de engelen dikwerf lichamelk voor1 z zn toch in zichzelven geest en niettemin bewustzn en wil deelachtig4 #b ,de ,schrift leert zoo duidelk mogelk1 dat de dood eene totale breuke is met dit gansche aardsche leven en in zoover een slapen1 een rusten1 een stilzwgen is4 ,de toestand des doods is een slaap1 de gestorvene slaapt1 omdat het verkeer met de diesseitige wereld opgehouden heeft2 maar nergens zegt de ,schrift1 dat de ziel van den gestorvene slaapt2 integendeel stelt z deze altd na den dood als meer of minder bewust voor2 en als de openbaring voortgaat1 treedt het hoe langer hoe duidelker in het licht1 dat1 terwl in den dood alle relaties tot deze wereld worden afgesneden1 er terstond daarvoor andere verhoudingen tot eene andere wereld in de plaats treden4 ,de groote gedachte der ,schrift1 dat aan den dienst des ,heeren het leven en aan zne verwerping de dood verbonden is1 werpt haar schnsel ook over de andere zde des grafs4 ,terwl de rke man terstond na zn dood in de pn verkeert1 wordt de arme ,lazarus gedragen in ,abrahams schoot1 ,luk4 #af3bc4 ,en al de geloovigen1 die immers hier reeds op aarde een eeuwig leven deelachtig zn1 verliezen dit niet door den dood1 ,joh4 #aa3be1 #bf1 maar genieten het na den dood veel rker en zaliger in de gemeenschap met ,christus1 ,luk4 #bc3dc1 ,hd4 #g3ei1 #b ,cor4 #e3h1 ,phil4 #a3bc1 ,op4 #f3h1 #g3i4 ,het inwonen in het lichaam is juist een uitwonen van den ,heere1 en het sterven dus de weg tot eene nadere en nauwere gemeenschap met ,christus4 #c ,daarb behoeft het niet te verwonderen1 dat de door opstanding in het leven teruggekeerden niets vermelden van wat z aan gene zde des grafs hebben gezien en gehoord4 ,want afgedacht van de mogelkheid1 dat z wel het een en ander hebben medegedeeld1 hetwelk in de ,schrift niet is opgeteekend1 is het allerwaarschnlkst1 dat z ons niets hebben mogen en kunnen berichten van hunne ervaringen aan de overzde des grafs4 ,w hebben aan ,mozes en de profeten genoeg1 ,luk4 #af3bi2 en ,paulus kon1 nadat h opgetrokken was geweest in den derden hemel1 niet anders zeggen1 dan dat h onuitsprekelke woorden had gehoord1 welke het een mensch niet geoorloofd is te spreken4 ,cf4 tegen de leer van den zieleslaap3 ,tertullianus1 de an4 #eh4 ,calvn1 ,psychopannychia1 ,c4 ,r4 #cc1 #agg-bcb4 ,bullinger1 ,huisboek ,dec4 #d serm4 #aj4 ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #dac-dag4 ,voetius1 ,disp4 ,i #hcb-hce4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #ad1 #ah-bb4 ,gerdesius1 ,exerc4 ,acad4 #eib sq4 ,moor ,,vi #eid-fjb4 ,m4 ,vitringa ,,iv #hb-hf4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxvi #bic4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #dai4 ,splittgerber1 ,tod1 ,fortleben und ,auferstehung #ajb4 ,rinck1 ,vom ,zustande nach dem ,tode #ahhe ,s4 #ai4 ,kliefoth1 ,christl4 ,eschatologie #ahhf ,s4 #ff4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschatol4 #bab4 #i4 ,anderen zn van meening1 dat de zielen na den dood eene nieuwe lichamelkheid ontvangen en daardoor weer met de buitenwereld in gemeenschap kunnen treden1 boven bl4 #cha4 ,voor dit gevoelen beroept men zich daarop1 dat van het leven en de werkzaamheid der ziel zonder lichaam geen voorstelling te vormen is1 en voorts op die plaatsen der ,schrift1 welke aan de zielen der gestorvenen eene zekere lichaamlkheid schnen toe te kennen4 ,de bewoners van het doodenrk worden juist zoo beschreven1 als z er op aarde hebben uitgezien4 ,samuel wordt voorgesteld als een oud man en met een mantel bekleed1 #a ,sam4 #bh3ad2 de koningen der ,heidenen zitten op tronen en gaan den koning van ,babel tegemoet1 ,jes4 #ad3i2 de ,heidenen liggen er als onbesnedenen neer1 ,ezech4 #ca3ah1 #cb3aiv4 ,jezus spreekt b de gestorvenen nog van oogen en vingers en tong1 ,luk4 #af3bc1 #bd4 ,paulus verwacht1 dat1 zoo het aardsche huis des tabernakels gebroken wordt1 h een gebouw van ,god hebben zal en niet ontkleed maar overkleed zal worden1 #b ,cor4 #e3a-d4 ,en ,johannes zag eene groote schare1 staande voor den troon en het ,lam1 bekleed met lange1 witte kleederen en met palmtakken in hunne handen1 ,openb4 #f3aa1 #g3i4 ,maar #a is uit deze spreekwze der ,h4 ,schrift niets af te leiden voor de lichamelkheid der zielen na den dood4 ,want z kan van ,god en de engelen1 van de zielen in het doodenrk1 van de vreugde in den hemel en de smart in de hel niet anders spreken dan in menschelke taal1 onder beelden1 die aan aardsche toestanden en verhoudingen zn ontleend4 ,maar daarnaast verklaart z toch duidelk en beslist1 dat ,god geest is en dat de engelen geesten zn1 en geeft daarmede den regel aan de hand1 waarnaar al deze anthropomorphe spreekwzen moeten worden opgevat4 ,en zoo doet z ook in betrekking tot de gestorvenen4 ,z kan van hen niet anders spreken dan als van menschen van vleesch en bloed1 maar zegt daarnaast1 dat z1 terwl hun lichaam rust in het graf1 zielen1 geesten zn1 ,pred4 #ab3g1 ,ezech4 #cg3e1 ,luk4 #bc3df1 ,hd4 #g3ei1 ,hebr4 #ab3bc1 #a ,petr4 #c3ai1 ,op4 #f3i1 #bj3d4 ,aan deze duidelke uitspraken hebben w ons te houden4 ,wie desniettemin aan de zielen een soort lichaam toeschrft1 moet er ook toe komen1 om met de theosophen ,god en de engelen zich in zekeren zin lichamelk voor te stellen4 #b ,de sterkste plaats1 die voor eene ,zwischenleiblichkeit der zielen spreekt1 is #b ,cor4 #e3a-d4 ,maar ook deze tekst verliest b gezonde uitlegging al zne bewskracht4 ,want over de hoofdgedachte1 welke ,paulus hier uitspreekt1 is geen verschil2 de apostel weet dat h1 wanneer zn aardsche lichaam ontbonden wordt1 een gebouw uit ,god heeft2 maar h zucht toch en is bezwaard in dit lichaam1 wl h opziet tegen den dood1 en zou daarom liever wenschen1 niet van dit lichaam ontkleed1 maar in eens naar ziel en lichaam tegelk door de hemelsche woonstede overkleed te worden1 opdat het sterfelke door het leven verslonden werd4 ,al is dit echter ook zn liefste wensch1 h weet1 dat h na verbreking van dit aardsche lichaam1 al is het ook dat h van het lichaam ontkleed wordt 7de lezing in vs4 #c verdient m4 i4 boven of de voorkeur71 toch daarom niet naakt bevonden zal worden maar b den ,heere zal inwonen1 vs4 #a4 #c4 #h4 ,indien dit echter de hoofdgedachte is1 dan kan b de woonstede uit ,god niet aan het opstandingslichaam en nog veel minder aan een tusschenlichaam gedacht worden4 ,want ,paulus verlangt juist1 om zonder te sterven1 terwl h het aardsche lichaam behoudt1 met die woonstede uit ,god overkleed te worden2 het opstandingslichaam nu staat niet naast het aardsche lichaam en wordt er niet over heen aangetrokken1 maar komt door ,gods machtwoord eruit voort of gaat er b degenen1 die levend overblven1 door verandering in over1 #a ,cor4 #de3db1 #ea2 en van een tusschenlichaam is er nog veel minder sprake1 wl ,paulus dan niet minder dan drie lichamen kennen zou1 die het een over het ander achtereenvolgens zouden worden aangetrokken4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #aii zegt daarom terecht3 von einem ,zwischenleib redet man am besten gar nicht mehr1 ,paulus kennt zwei1 nicht drei die echter dan ook niet dualistisch na en naast elkander te stellen zn4 ,om deze reden kan de niets anders zn dan de als een plaats en tegelk als een kleed gedachte hemelsche heerlkheid1 het eeuwige licht1 waarin ,god zelf woont1 #a ,tim4 #f3af1 hetwelk uit ,god1 zonder handen gemaakt1 uit en in den hemel is1 en waarin de geloovigen b het sterven of b de opstanding worden overgezet1 cf4 ,col4 #a3ab1 ,joh4 #ad3b1 #ag3bd4 ,eindelk #c is de lichaamlkheid1 welke men aan de zielen na den dood toeschrft1 een begrip1 waarb zich niets bepaalds laat denken en waarover de meeningen dan ook zeer verre uiteenloopen4 ,delitzsch neemt op zn trichotomisch standpunt aan1 dat de ziel dezen dienst van het tusschenlichaam voor den geest vervult4 ,de ziel staat b hem tusschen geest en stof in2 z is het uit den geest afgeleide levensbeginsel van het lichaam1 de lichamelke1 uitwendige bekleeding van den geest en toch ook weer de onstoffelke1 inwendige zde van het lichaam4 ,gder leert1 dat de kracht1 die ons aardsche lichaam organiseerde1 behouden blft en aan de overzde des grafs uit de daar aanwezige elementen een nieuw lichaam vormt4 ,splittgeber zegt1 dat de organische grondvorm van het lichaam met de ziel medegaat en haar in den tusschentoestand eene onvolkomene1 voorloopige lichamelkheid geeft4 ,binck is van meening1 dat het ,nervenleib1 een fn1 inwendig lichaam1 dat de drager van het zieleleven is1 de ziel na den dood vergezelt en b de wedergeborenen door den ,geest ,gods overkleed en door de bestraling van het verheerlkt lichaam van ,christus tot een ,zwischenleib gevormd wordt1 terwl het b de goddeloozen meer en meer van zonde en duisternis doortrokken wordt enz4 ,maar wat men er ook van zegge1 het blft er even onduidelk om4 ,w kennen niets anders dan geest en stof2 eene immaterielle ,leiblichkeit is eene tegenstrdigheid1 die ter kwader ure uit de theosophie in de christelke theologie is overgebracht en het valsche dualisme van geest en stof1 van thesis en antithesis1 te vergeefs door eene ondenkbare synthesis tracht te verzoenen1 cf4 deel ,,ii #aic4 #ecg4 #aj4 ,in de derde plaats zn er velen1 die meenen1 dat de zielen na den dood nog in eenig verband tot het aardsche leven blven staan4 ,b vele volken heerschte de gedachte1 dat de zielen na den dood in de nabheid van het graf bleven1 en ook de ,joden meenden1 dat z nog een td lang na het sterven om het lk bleven zweven en verklaarden daaruit1 dat de tooveres te ,endor den geest van ,samuel nog oproepen kon1 ,weber1 ,syst4 der altsyn4 pal4 ,theol4 #cbd4 ,wd verbreid was het gebruik1 om den gestorvenen voedsel1 wapenen1 bezittingen1 soms zelfs ook zne vrouwen en slaven in het graf mede te geven2 en gewoonlk werd deze vereering der gestorvenen niet tot den dag der begrafenis of den rouwtd beperkt1 maar ook daarna voortgezet en in den gewonen1 privaten of publieken1 cultus opgenomen4 ,vereerd werden niet alleen de dooden in het algemeen1 maar ook de gestorven bloedverwanten1 de ouders en voorouders2 de vaders en hoofden van den stam2 de heron van het volk2 de vorsten en koningen des lands1 soms reeds b hun leven2 en in het ,buddhisme en den ,islam ook de heiligen4 ,de cultus bestond daarin1 dat men hun graven onderhield1 hun lken verzorgde 7bv4 door balseming71 van td tot td bloemen en spzen op hun graf nederlegde1 aan hun beelden en reliquin hulde bewees1 maaltden en spelen ter hunner eere aanrichtte1 gebeden tot hen opzond en hun offeranden bracht4 ,tusschen de vereering van deze gestorven menschen en van de goden maakte men daarb dikwerf1 zooals in ,perzi1 ,indi1 ,griekenland wel onderscheid1 maar niettemin was de doodencultus een voornaam bestanddeel van den godsdienst4 ,met hunne vereering bedoelde men ten deele1 om hun zelf ter hulpe te komen1 maar vooral ook1 om het onheil1 dat z stichten konden1 af te weren en hun zegen en bstand1 hetz op gewone1 hetz op buitengewone wze1 door orakels en wonderen1 zich te verzekeren1 cf4 ,ch4 de la ,saussaye1 ,lehrb4 der ,religionsgesch4 ,i #gi-hg4 ,alle deze elementen drongen reeds van de tweede eeuw af ook in den christelken cultus door4 ,gelk in het ,buddhisme de monniken en in den ,islam de mystici1 zoo werden in de christelke kerk de martelaren spoedig voorwerp van godsdienstige vereering2 op de plaats1 waar z gestorven of hunne reliquin bgezet waren1 werden altaren1 kapellen1 kerken gebouwd2 daar kwamen vooral op de sterfdagen 7dies natales7 der martelaren1 de geloovigen samen1 om hunne gedachtenis te vieren door vigilin en psalmgezang1 door het lezen der acta martyrum en het aanhooren van eene prediking ter hunner eere en vooral ook door het celebreeren der heilige eucharistie4 ,en na de vierde eeuw breidde deze cultus van ,maria1 de engelen1 de patriarchen1 de profeten en de martelaars ook tot bisschoppen1 monniken1 kluizenaars1 confessores1 virgines en tot allerlei heiligen en tot hunne reliquin en beelden zich uit1 ,schwane ,d4 ,g4 ,i #chi f4 ,,ii #fbj f42 en in weerwil van alle verzet zoowel in als buiten de ,roomsche kerk1 heeft z zich niet alleen tot op dezen dag toe staande gehouden maar neemt z nog altd op schrikbarende wze toe en dringt de aanbidding van den nen waarachtigen ,god en van ,jezus ,christus1 dien ,h gezonden heeft1 hoe langer hoe meer op den achtergrond4 ,rome viert in dezen cultus op practische wze de gemeenschap der heiligen4 ,de ne christelke kerk heeft drie afdeelingen1 de ecclesia triumphans in den hemel1 de ecclesia patiens in het vagevuur1 en de ecclesia militans op aarde4 ,het aandeel1 dat de ecclesia patiens in deze gemeenschap neemt1 bestaat daarin1 dat de zaligen in den hemel met hunne voorbeden de arme zielen in het vagevuur te hulp komen2 dat de kerk op aarde de straffen dier zielen door gebeden1 aalmoezen1 goede werken1 aflaten en vooral door het misoffer verzacht en verkort2 en eindelk ook nog daarin1 dat de zielen in het vagevuur1 die in elk geval de meeste leden der strdende kerk ver vooruit zn1 en daarom aangeroepen mogen worden1 de geloovigen op aarde door hare voorbeden helpen en sterken4 ,dit laatste element1 hoewel ook reeds in de gemeenschap met de ecclesia patiens hoe langer hoe breeder plaats innemend1 vormt toch het hoofdbestanddeel van de gemeenschap der strdende met de triumfeerende kerk4 ,de zaligen in den hemel zn1 evenals de engelen1 de volmaakte1 bovennatuurlke heiligheid deelachtig2 en daarom zn z objecten van aanbidding en vereering4 ,in die heiligheid deelen z niet allen in dezelfde mate2 evenals de engelen1 vormen z eene geestelke hierarchie2 bovenaan staat ,maria en na haar volgen de patriarchen1 de profeten1 de apostelen1 de martelaren1 de confessores enz4 ,het is eene dalende reeks1 maar in allen blinkt iets van de ,goddelke deugden uit4 ,en daarin deelt dan ook al wat met de heiligen in eenig verband heeft gestaan of nog staat1 hun lichaam1 ledematen1 kleederen1 woning1 beeltenis enz4 ,en in dezelfde mate1 als iets dichter b ,god staat en meer zne heiligheid deelachtig is1 is het voorwerp van godsdienstige vereering4 ,ook in deze is er dus allerlei verschil4 ,er is latria1 die alleen ,gode toekomt2 de menschelke natuur van ,christus en al hare leden1 bv4 het heilige hart1 is wel niet per se en propter se maar toch in se voorwerp van latria2 ,maria heeft aanspraak op hyperdulia2 de heiligen op dulia2 hun reliquien op cultus religiosus relativus enz42 tot sunt species adorationis1 quot sunt species excellentiae1 adoratio est diversa pro diversitate excellentiae1 deel ,,ii #deav4 ,,iii #bfb4 #cjj4 ,de vereering der heiligen bestaat over het algemeen in gebeden1 vasten1 waken1 feestdagen1 gaven1 bedevaarten1 processies enz41 en heeft ten doel1 om door hunne voorbeden de gunst van ,god te verwerven en een of andere weldaad van ,hem te verkrgen4 ,maar deze vereering en voorbede is niet alleen generaal1 doch ook particulier2 er zn bepaalde heiligen voor bepaalde volken1 familin1 personen1 en er zn bzondere heiligen voor de onderscheidene nooden en behoeften4 ,de heilige ,george is de schutspatroon van ,engeland1 ,jakobus van ,spanje1 ,stephanus van ,hongare2 de schilders vereeren den heiligen ,lukas1 de timmerlieden ,jozef1 de schoenmakers ,crispinus2 de heilige ,sebastiaan helpt vooral in pest1 ,ottilia b oogziekte1 ,antonius1 in geval men iets verloren heeft2 zelfs dieren hebben hun beschermheilige1 de ganzen worden bzonder door den heiligen ,gallus en de schapen door den heiligen ,wendelinus bewaard enz4 ,cf4 ,trid4 sess4 #be en andere kerkelke bepalingen b ,denzinger #bdc4 #bgc4 #hff enz4 ,catech4 ,rom4 ,,iii #b qu4 #d-ad4 ,hieronymus1 ,contra ,vigilantium b ,migne ,,xxxiii #cci-deb4 ,damascenus1 de imaginibus1 ,id4 de fide orthod4 ,,iv #ae4 #af4 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iv dist4 #de4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #hc art4 #aa4 ,suppl4 qu4 #ga4 #gb4 ,bellarminus1 de ecclesia triumphante sive de gloria et cultu sanctorum1 ,controv4 ,,ii #bfi-cfh4 ,oswald1 ,eschatologie #aba-bcc4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschatol4 #bfc-bfi enz4 ,vele van deze voorstellingen zn telkens ook in de ,protestantsche theologie teruggekeerd4 ,de ,lutherschen gaven toe1 dat de engelen en ook de heiligen bidden pro ecclesia universa in genere1 ,apol4 conf4 #ba4 ,art4 ,smalc4 ,,ii #b4 ,evenals ,hugo ,grotius reeds vroeger in zn ,votum pro pace de aanroeping der heiligen verdedigd had1 zoo nam ,leibniz later deze en zelfs de vereering van beelden en reliquin in bescherming1 ,syst4 der ,theol4 #ahbe ,s4 #aaf-aie4 ,het ritualisme in ,engeland gaat denzelfden kant uit1 ,ryle1 ,knots united p4 #dia etc4 ,vele theologen nemen aan1 dat er na den dood een zeker verband tusschen de ziel en het lichaam blft bestaan1 ,beck1 ,seelenlehre #dj f4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #ddd f41 dat de zielen nog eenig verkeer met de aarde onderhouden1 van de gewichtigste gebeurtenissen kennis dragen1 voor ons bidden en zegenend op ons nederzien1 ,splittgerber1 ,tod1 ,fortleben und ,auferstehung #aeg f4 ,in de vorige eeuw meenden velen1 zooals ,swedenborg1 ,jung-,stilling1 ,oberlin in direct verkeer met de afgestorven geesten te staan1 cf4 vooral ,j4 ,c4 ,wtzel1 ,meiner ,gattin wirkliche ,erscheinung nach ihrem ,tode1 ,chemnitz #ahjd4 ,de mogelkheid van hunne verschningen werd en wordt nog door velen erkend1 zooals door ,kant1 ,trume eines ,geistersehers1 ,lessing1 ,dramaturgie1 ,j4 ,h4 ,fichte1 ,anthropologie1 ,jung-,stilling1 ,theorie der ,geisterkunde #ahjh4 ,kerner1 ,die ,seherin von ,prevorst #ahbi4 ,eschenmayer1 ,das ,mysterium des inneren ,lebens1 erlutert aus der ,gesch4 der ,seherin van ,prevorst #ahcj4 ,daarb is sedert #ahdh het spiritisme gekomen1 dat zich opzettelk in rapport met de geestenwereld tracht te stellen en werkelke openbaringen 7door teekens1 slagen1 schrift1 psychographie71 werkingen 7opheffen en verplaatsen van meubels1 ontbinden van knoopen1 bespelen van muziekinstrumenten7 en verschningen 7materialisaties7 van geesten meent ontvangen te hebben4 ,van de rke litteratuur van het spiritisme z alleen genoemd het werk van den ,russischen staatsraad ,alexander ,atsakow1 dat al het materiaal bevat en getiteld is3 ,animismus und ,spiritismus #b ,bde1 ,leipzig ,mutze #ahid4 ,om nu met het laatste te beginnen1 verdient het #a de aandacht1 dat bgeloovige practken b alle volken voorkomen1 ook b die1 met welke ,israel in aanraking kwam1 zooals de ,egyptenaren1 ,gen4 #da3h1 ,ex4 #g3aa1 de ,kananieten1 ,deut4 #ah3i1 #ad1 de ,babylonirs1 ,dan4 #a3bj1 #b3b enz4 ,ook onder ,israel drongen ze door en werden menigmaal druk beoefend1 #a ,sam4 #bh3i1 #b ,kon4 #ba3f1 ,jes4 #b3f4 ,tot deze practken behoorde ook het vragen der dooden1 en z1 die zich daarmede bezig hielden1 heetten of 4 ,het woord geeft eerst te kennen den waarzeggenden geest1 die in iemand woont1 ,lev4 #bj3bg1 dien iemand bezit1 #a ,sam4 #bh3g1 #h1 die door iemand ondervraagd wordt1 #a ,sam4 #bh3h1 door wien iemand een doode doet opkomen1 #a ,sam4 #bh3i1 en die1 gelk men zich van de dooden voorstelde1 op fluisterende1 geheimzinnige wze orakels verkondigt1 ,jes4 #h3ai1 #ai3c1 #bi3d2 en duidt dan vervolgens den waarzegger zelven aan1 #a ,sam4 #bh3c1 #i1 #b ,kon4 #ba3f1 #b ,chron4 #cc3f1 ,,lxx 1 buikspreker4 ,het andere woord1 1 wetenden1 wzen1 is maar eene nadere bepaling van en duidde eerst de waarzeggende personen aan en daarna den waarzeggenden geest1 die in hen was1 ,lev4 #ai3ca1 #bj3f1 #bg1 ,jes4 #ai3c4 ,dit waarzeggen kon geschieden op velerlei wze1 maar o4 a4 ook door het vragen van dooden1 ,deut4 #ah3aa1 cf4 ,stade1 ,gesch4 des ,volkes ,israel ,i #ddc f4 #eje4 ,schwally1 ,das ,leben nach dem ,tode #fi f4 ,maar wet en profetie verklaarden zich daar beslist tegen1 en riepen het volk tot den ,heere1 tot zn openbaring en getuigenis terug1 ,ex4 #bb3ah1 ,lev4 #ai3bf1 #ca1 #bj3f1 #bg1 ,deut4 #ah3aa1 #a ,sam4 #bh3ai1 ,jes4 #h3ai1 #dg3i-ae1 ,jer4 #bg3i1 #bi3h1 ,micha #c3g1 #e3aa1 ,neh4 #c3d1 ,mal4 #c3e2 en het ,nieuwe ,testament drukt daarop zn zegel1 ,luk4 #af3bi1 ,hd4 #h3iv41 #ac3fv41 #ai3acv41 ,gal4 #e3bj1 ,ef4 #e3aa1 ,op4 #i3ba1 #ba3h1 #bb3ae4 ,zelfs is het #b onbewsbaar1 dat de ,h4 ,schrift de mogelkheid van het oproepen en verschnen der gestorvenen aanneemt4 ,wel hebben er soms door ,gods wondere macht doodenopwekkingen plaats1 en erkent de ,schrift daemonische krachten en werkingen1 die menschelk vermogen te boven gaan1 ,deut4 #ac3a1 #b1 ,mt4 #bd3bd1 #b ,thess4 #b3i1 ,op4 #ac3ac-ae4 ,maar nergens leert z de mogelkheid of de werkelkheid van eene doodenverschning4 ,de eenige plaats1 welke hiertegen aangevoerd kan worden1 is #a ,sam4 #bh1 waar ,saul tot de tooveres te ,endor de toevlucht neemt2 want de verschning van ,mozes en ,elia met ,christus op den berg der verheerlking ,mt4 #ag1 ,luk4 #i1 is zonder menschelke bemiddeling door ,god alleen bewerkt4 ,maar al is de rationalistische verklaring te verwerpen1 welke in deze geschiedenis niets anders ziet dan eene opzettelke bedrieger van de vrouw2 eene objectieve1 reele verschning van ,samuel is evenmin aan te nemen4 ,want ,saul ziet ,samuel niet1 vs4 #ad2 de vrouw ziet hem wel maar verkeert in hypnotischen toestand1 vs4 #ab1 en z ziet hem1 gelk h er b zn leven uitzag1 als een oud man en in een profetenmantel gehuld1 vs4 #ad4 ,de schrik der vrouw1 vs4 #ab1 had dan ook zne oorzaak niet daarin1 dat z tegen hare verwachting in ,samuel werkelk zag1 maar hierin1 dat z1 ,samuel ziende1 in haar hypnotischen toestand ook terstond ,saul den koning herkende en voor hem vreesde4 ,nadat ,saul onder den indruk gebracht is1 dat een onderaardsch1 geestelk wezen1 1 uit de aarde opgekomen en ,samuel zelf verschenen was1 spreekt deze uit en door de vrouw tot ,saul en kondigt hem het oordeel aan4 ,er is niets in #a ,sam4 #bh1 wat boven de bekende verschnselen van hypnotisme en somnambulisme uitgaat en niet op dezelfde wze te verklaren is4 #c ,daar zn er echter velen1 die juist uit de verschnselen van hypnotisme1 somnambulisme1 spiritisme enz4 tot de werking van geesten meenen te moeten besluiten4 ,maar deze hypothese schnt vooralsnog volstrekt niet gerechtvaardigd4 ,afgedacht van de vele bedriegeren1 die op dit gebied hebben plaats gehad1 is hetgeen van verschning en werking der geesten verhaald wordt zoo kinderachtig en nietsbeteekenend1 dat de bemoeienis der geestenwereld er volstrekt niet voor aangenomen behoeft te worden4 ,daarmede wordt niet ontkend1 dat er allerlei verschnselen zich voordoen1 die nog niet verklaard zn2 maar deze zn alle van dien aard 7zooals bv4 het plotseling kennen en spreken van vreemde talen1 clairvoyance1 hypnose1 suggestie1 secondsight1 voorgevoel1 wetenschap van hetgeen op hetzelfde oogenblik elders gebeurt1 telepathie enz471 dat z door de hypothese der geestenverschning hoegenaamd niet duidelker worden4 ,wanneer w daarb nog bedenken1 dat de mensch b zne waarnemingen gebonden is aan en beperkt is binnen een bepaald aantal aethertrillingen1 zoodat eenige wziging daarin hem een gansch ander beeld der wereld zou vertoonen en h zelf een diep en rk zieleleven bezit1 dat in het zelfbewustzn maar zeer ten deele tot verschning komt1 cf4 mne ,beginselen der ,psychologie #gjv4 #ghv42 dan ligt er binnen de grenzen van het ,diesseits voor het occultisme nog zulk een uitgestrekt terrein open1 dat w vooreerst tot de inwerking der geestenwereld nog geen toevlucht behoeven te nemen4 ,cf4 ,kirchner1 ,der ,spiritismus1 die ,narrheit unseres ,zeitalters1 ,berlin ,habel #ahhc4 ,ed4 v4 ,hartmann1 ,der ,spiritismus1 ,leipzig ,friedrich #ahhe4 ,id4 ,die ,geisterhypothese des ,spiritismus und seine ,phantome1 ib4 #ahia4 ,voorts gaat #d heel de ,schrift van de gedachte uit1 dat de dood eene totale breuke is met het leven aan deze zde des grafs4 ,wel behouden de gestorvenen herinnering aan hetgeen hier op aarde met hen gebeurd is4 ,de rke man en de arme ,lazarus weten1 wie en wat z hier geweest zn en in welke omgeving z geleefd hebben1 ,luk4 #af4 ,in het laatste gericht zn de menschen zich bewust van wat z op aarde gedaan hebben1 ,mt4 #g3bb4 ,de werken volgen hen na1 die in den ,heere gestorven zn1 ,op4 #ad3ac4 ,wat w hier op aarde gedaan hebben1 wordt ons zedelk eigendom en gaat met ons mede in den dood4 ,ook is er geen twfel aan1 dat de gestorvenen herkennen1 die z op aarde gekend hebben2 de onderaardsche bewoners begroeten spottend den koning van ,babel1 ,jes4 #ad2 de machtige helden spreken uit het midden van den ,scheol ,egypte's vorst en volk toe1 ,ezech4 #cb2 de rke man kent ,lazarus1 ,luk4 #af4 ,de vrienden1 die w hier door weldoen ons verwerven1 ontvangen ons eens met vreugde in de eeuwige tabernakelen1 ,luk4 #af3i4 ,maar overigens stelt de ,schrift het altd zoo voor1 dat de gemeenschap met deze aarde b den dood totaal verbroken wordt4 ,de gestorvenen hebben geen deel meer in alles1 wat onder de zon geschiedt1 ,pred4 #i3e1 #f1 #aj4 ,of hunne kinderen tot eere komen of in armoede vervallen1 z weten het niet1 ,job #ad3ba4 ,abraham weet niet van de kinderen ,israels en ,jakob kent hen niet1 en daarom roepen z tot den ,heere1 die immers hun ,vader is1 ,jes4 #fc3af4 ,van een verkeer der gestorvenen met de levenden is nergens sprake2 z behooren tot een ander rk1 dat van de aarde totaal gescheiden is4 ,ook ,hebr4 #aa3a leert niet1 dat de wolke van getuigen ons ziet en gadeslaat in onzen strd4 ,want de daar zn geen ooggetuigen van onzen strd maar geloofsgetuigen1 die dienen tot onze bemoediging4 #e ,daarom is er ook voor aanroeping en vereering der heiligen geen plaats4 ,op zichzelf is er niets vreemds of onbehoorlks in de gedachte1 dat engelen en zaligen voor de menschen op aarde voorbede doen2 eene belangstelling in de geschiedenis der strdende kerk1 eene generale voorbede werd ook menigmaal door de ,protestanten wel aangenomen4 ,maar des te opmerkelker is het1 dat de ,schrift1 die van voorbede der menschen op aarde zoo dikwerf gewag maakt en ze bepaald aanbeveelt en voorschrft1 ,mt4 #f3iv41 ,rom4 #ae3cj1 ,ef4 #f3ah1 #ai1 ,col4 #a3b1 #c1 #a ,tim4 #b3b1 en bovendien leert1 dat ,god anderen dikwerf spaart om der uitverkorenen wil en op hunne voorbede1 ,gen4 #ah3bcv41 ,ex4 #cb3aav41 ,num4 #ad3acv41 ,ezech4 #ad3ad1 #bj1 ,mt4 #bd3bb enz41 van eene voorbede der engelen en der zaligen voor de op aarde levenden nooit met een enkel woord spreekt4 ,ten aanzien van de voorbede der engelen is dit reeds vroeger bewezen1 deel ,,ii #ddiv41 en van de voorbede der zaligen geven de ,roomschen het zelven toe1 dat z in de ,schrift niet voorkomt1 cf4 bv4 ,oswald1 ,eschatologie #acb2 alleen #b ,makk4 #ae3ab-ad maakt melding van een voorbede van ,onias en ,jeremia voor hun volk in een droomgezicht aan ,judas en bewst alleen1 dat de ,joden in dien td van de voorbede der zalige afgestorvenen overtuigd waren4 #f ,nog minder grond is er voor de aanroeping en vereering der heiligen4 ,de ,h4 ,schrift zegt wel1 dat de geloovigen op aarde elkanders voorbede mogen inroepen1 ,num4 #ba3g1 ,jer4 #db3b1 #a ,thess4 #e3be1 maar gewaagt nergens van een verzoek tot de afgestorvenen om hunne voorbede2 en engelen en menschen weren uitdrukkelk alle godsdienstige vereering van zich af1 die alleen ,gode toekomt1 ,deut4 #f3ac1 #aj3bj1 ,mt4 #d3aj1 ,hd4 #ad3aj1 ,col4 #b3ah1 #ai1 ,op4 #ai3aj1 #bb3i1 cf4 deel ,,ii #deav4 ,ook van de vereering der reliquin is geen sprake2 al verricht ,god er soms wonderen door1 #b ,kon4 #ac3ba1 ,mt4 #i3ba1 ,luk4 #f3ai1 ,hd4 #e3ae1 #ai3ab1 z mogen niet zn voorwerp van vereering1 ,deut4 #cd3f1 #b ,kon4 #ah3d1 #b ,cor4 #e3af4 ,oswald t4 a4 p4 #adc rekent de invocatie en veneratie der heiligen dan ook tot de ,traditionsdogmen4 ,ook al wordt eene generale voorbede der heiligen voor de geloovigen op aarde toegegeven1 dan volgt daaruit nog in het minst niet1 dat z daartoe mogen aangeroepen en vereerd worden4 ,want wel is een verzoek om iemands voorbede op zichzelf volstrekt niet ongeoorloofd1 en heeft dan ook telkens onder de geloovigen plaats4 ,maar zulk een verzoek onderstelt steeds een of ander middel van verkeer1 en moet mondeling of schriftelk kunnen worden overgebracht4 ,en dat juist ontbreekt hier en is ook met de leer der ,schrift over den toestand der afgestorvenen in lnrechten strd4 ,rome durft daarom ook niet zeggen1 dat de aanroeping en vereering der heiligen geboden en noodzakelk is1 maar spreekt alleen uit1 bonum atque utile esse1 suppliciter eos invocare1 ,trid4 sess4 #be4 ,de theologie weet hoegenaamd niet duidelk te maken1 hoe de heiligen van onze gebeden kennis bekomen1 en draagt allerlei gissingen voor4 ,sommigen meenen1 dat z hun door de engelen1 die hier telkens op aarde komen1 worden medegedeeld1 of dat de heiligen evenals de engelen zich wondersnel verplaatsen kunnen en quodam modo ubique zn2 anderen zn van oordeel1 dat de heiligen door ,god zelven van den inhoud onzer gebeden in kennis worden gesteld1 of alle dingen1 die z noodig hebben te weten1 in het ,goddelk bewustzn aanschouwen2 en ook zn er1 die zeggen1 dat het niet noodig is1 dat z alles weten1 mits z maar gansch in het algemeen van onze behoeften kennis dragen1 of ook1 dat w over de wze1 waarop z van onze gebeden kennis bekomen1 ons niet hebben te bekommeren1 ,thomas ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #hc art4 #d4 ,suppl4 qu4 #gb art4 #a4 ,oswald1 ,eschatologie #aci4 ,daarb komt nog1 dat de ,roomschen volstrekt niet met zekerheid weten1 wie van de afgestorvenen in den hemel zn en tot de volmaakte heiligen behooren4 ,de vromen des ,o4 ,t4 verkeerden eerst in den limbus patrum en werden wel door ,christus in den hemel overgebracht1 maar staan toch te ver van ons af1 om veel door ons te worden aangeroepen1 ,oswald t4 a4 p4 #acb4 #afg4 ,van enkele vromen in het ,n4 ,t41 zooals ,maria1 de apostelen1 en ook van de latere martelaren neemt ,rome wel aan1 dat z in den hemel zn opgenomen4 ,maar dat zn enkelen1 en vergissing is hierb niet uitgesloten4 ,in vroegere tden was het de stem des volks1 die aan een gestorvene het praedicaat der heiligheid toekende2 en daarb kwam het voor1 dat mannen1 die dit praedicaat bezaten1 het weder verloren1 gelk bv4 ,clemens ,alexandrinus door ,benedictus ,,xiv4 ,om deze dwalingen te voorkomen1 is daarom sedert ,alexander ,,iii en ,innocentius ,,iii de kerkelke verklaring van iemands heiligheid1 dat is de canonisatie1 een recht geworden van den apostolischen stoel4 ,echter is het hierb wederom eene vraag1 of de paus in deze canonisatie onfeilbaar is al dan niet4 ,en al moge dit ook het geval zn1 uit den aard der zaak maakt de paus er een spaarzaam gebruik van4 ,verreweg de meeste heiligen worden aangeroepen en vereerd1 zonder dat men nauwkeurig weet1 of z in den hemel dan wel in het vagevuur vertoeven4 ,men moet zich daarom met eene zedelke overtuiging tevreden stellen1 voorts bedenken1 dat eene mogelke vergissing geen schadelke gevolgen meebrengt1 en veiligheidshalve de aanroeping ook maar tot de arme zielen0 in het vagevuur uitstrekken1 gelk in de practk steeds meer en meer geschiedt1 ,oswald t4 a4 p4 #adh4 #afd4 ,de aanroeping der heiligen is #g b ,rome volstrekt niet alleen meer een verzoek om hunne voorbede 7ora pro nobis71 maar is allengs overgegaan in eene adoratie en veneratie2 de heiligen zn object van een cultus religiosus1 z het ook1 dat deze geen latria maar dulia heet4 ,nu is er geen twfel aan1 dat w aan de engelen en zaligen eerbiedige hulde zouden moeten bewzen1 indien w hen ontmoetten en eenig verkeer met hen hadden1 deel ,,ii #dee4 ,maar juist dit laatste komt niet voor4 ,en daarom loopt alle aanroeping der engelen en der zaligen op eene godsdienstige vereering uit1 die door den naam van dulia niet goedgemaakt wordt1 ib4 #deav4 ,op den weg1 dien ,rome met deze vereering van het schepsel bewandelt1 is er geen stilstand4 ,de heiligheid wordt door ,rome gedacht als een donum superadditum1 als iets substantieels1 dat aan alle schepselen in verschillende mate kan meegedeeld worden1 en in diezelfde mate dan godsdienstig vereerd mag worden4 ,voorzoover een persoon of zaak deel hebben aan de ,goddelke heiligheid1 hebben z aanspraak op een cultus religiosus4 ,allereerst deelen daarin dus ,maria1 de apostelen1 de martelaren1 de heiligen1 maar voorts allen en alles1 wat met dezen in aanraking geweest is of nog met hen in betrekking staat1 dus ook reliquin1 beelden1 woonplaatsen enz4 ,naar dit beginsel kan alle schepsel godsdienstig vereerd worden1 quod et quatenus respectum habeat ad ,deum1 tot zelfs de handen der soldaten1 die ,jezus grepen1 en de lippen van ,judas1 die hem kusten1 toe1 ,voetius1 ,disp4 ,,iii #hhj4 #hif4 ,in elk geval is niet in te zien1 waarom de heiligen1 die op aarde zn1 niet reeds door de ,roomsche ,christenen aangeroepen en vereerd worden1 en onder hen dan vooral de paus1 die de heilige b uitnemendheid is4 ,es spricht an sich nichts dagegen1 dass auch die ,heiligkeit auf ,erden religis veneriert werde4 ,wre man also von der ,gottseligkeit einer ,person vollkommen berzeugt1 so durfte sie an sich wohl eine ,verehrung geniessen1 wie sie den ,heiligen im ,himmel zukommt4 ,in einzelnen ,fllen mag es privatim geschehen sein und geschieht vielleicht noch1 ,oswald t4 a4 p4 #aeg4 ,wat er door ,oswald nog tegen aangevoerd wordt1 is aan de utiliteit ontleend en doet zien1 dat de vereering der levende heiligen1 bepaaldelk van den paus1 b ,rome slechts eene quaestie is van td4 ,de gemeenschap der heiligen ontaardt in eene onderlinge veneratie1 die den middelaar ,gods en der menschen op den achtergrond dringt4 #aa4 ,tot dusverre was er alleen sprake van1 of de afgestorvenen nog in eenig rechtstreeksch verkeer met de aarde staan2 thans komt de vraag aan de orde1 of de ,h4 ,schrift ons iets leert van de nieuwe verhoudingen en toestanden1 in welke de gestorvenen zich bevinden aan gene zde des grafs4 ,veel is het niet1 wat de ,schrift ons daarover bericht4 ,toch zn reeds in het ,oude ,test4 de lnen aanwezig1 die doorgetrokken1 leiden tot een onderscheid in den toestand van rechtvaardigen en goddeloozen na den dood4 ,de vreeze des ,heeren is de weg ten leven1 maar de goddeloozen komen om en nemen een einde1 boven bl4 #cfi4 ,en volgens het ,nieuwe ,test4 komt de rke man terstond in eene plaats der pniging1 welke echter nog niet met de gehenna of den abyssus identisch is4 ,waar deze plaats te zoeken is1 wordt in de ,schrift niet vermeld4 ,wel wordt de scheol1 de hades1 de gehenna1 de abyssus altd voorgesteld als beneden ons zich bevindende4 ,maar dit kan en mag toch niet in topographischen zin worden verstaan4 ,want de begrippen boven en beneden zn1 locaal genomen1 zeer relatief en hebben in dit verband slechts eene ethische beteekenis2 w plaatsen het rk der duisternis vanzelf lnrecht tegenover dat des lichts en zoeken volgens eene natuurlke symboliek het eerste beneden en het tweede boven ons4 ,alle bepaling van de strafplaats der gestorvenen1 in de aarde1 onder de aarde1 in de zee1 in de zon1 in de lucht of op eene der planeten is niets meer dan eene gissing4 ,alleen kan gezegd worden1 dat het ,jenseits niet alleen een toestand maar ook eene plaats is1 want zielen mogen niet circumscriptive in td en ruimte zn1 z zn toch nog veel minder eeuwig en alomtegenwoordig en moeten ergens zn en ook eene successie van tdsmomenten hebben4 ,overigens is het meer in overeenstemming met de weinige gegevens1 welke de ,schrift ons biedt1 om van alle bepaling van de strafplaats der dooden af te zien2 1 7,chrysostomus74 ,even weinig weten w van den toestand af1 waarin de ongeloovigen en goddeloozen zich bevinden na den dood tot het laatste gericht toe4 ,alleen kunnen w met zekerheid zeggen1 dat1 wanneer de toorn ,gods hier reeds op de ongeloovigen blft1 deze na den dood terstond veel zwaarder moet gevoeld worden1 wl alle afleiding van het aardsche leven ontbreekt en het naakte bestaan met niets dan het bewustzn en het gevoel van dien toorn gevuld wordt4 ,de vraag is echter opgeworpen1 of er voor dezulken1 die hier op aarde het evangelie niet of slechts zeer gebrekkig hebben gehoord1 aan de overzde des grafs nog niet eene gelegenheid zal bestaan1 om zich te bekeeren en te gelooven in ,christus4 ,de eersten1 die in de christelke kerk daarop een toestemmend antwoord gaven1 waren ,clemens1 ,strom4 ,,vi #f en ,origenes1 c4 ,cels4 ,,ii #dd4 ,z leidden uit #a ,petr4 #c3ah1 #ai af1 dat ,christus en ook de apostelen aan de gestorvenen in den hades1 die er vatbaar voor waren1 het evangelie hadden verkondigd4 ,hoewel dit gevoelen nu door ,augustinus1 de haeresi c4 #gi en anderen weerlegd en de nederdaling van ,christus ter helle gewoonlk anders opgevat werd1 deel ,,iii #cghv41 keerde het toch telkens terug en vond het vooral in deze eeuw1 waarin men een helder besef kreeg van de groote menigte en de snelle uitbreiding der niet-,christenen1 b zeer velen ingang1 boven bl4 #chb4 ,inderdaad is het een feit van de grootste beteekenis1 dat er millioenen menschen geweest zn en nog zn1 die van den weg der zaligheid in ,christus nooit eenige kennis hebben gedragen en dus ook nooit in de gelegenheid zn gesteld1 om ,hem met een geloovig hart aan te nemen of met beslistheid van wil te verwerpen4 ,tot de ongeloovigen in engeren zin zn dezen niet te rekenen1 en de ,schrift zegt zelve1 dat z naar een anderen maatstaf beoordeeld worden dan ,joden en ,christenen1 ,mt4 #aj3ae1 #aa3bj-bd1 ,luk4 #aj3ab-be1 #ab3dg1 #dh1 ,joh4 #ae3bb1 #bd1 ,rom4 #b3ab1 #b ,petr4 #b3bj-bb4 ,toch volgt daaruit in het minst niet1 dat er ook eene prediking des evangelies is of moet zn aan de overzde des grafs4 ,want #a de ,schrift spreekt daarvan met geen enkel woord4 ,vele plaatsen1 die er wel eens voor bgebracht zn1 zooals ,mt4 #ab3dj1 ,joh4 #bj3ag1 ,hd4 #b3bd1 #bg1 #ca1 #ac3bi1 #cj1 #cd-cg1 #a ,tim4 #c3af1 hebben niet de minste kracht van bews en handelen volstrekt niet van eene prediking van ,christus in de hel4 ,ook ,ezech4 #af3ec-fc opent hierop geen uitzicht2 er wordt daar door den ,heere beloofd1 dat ,h ,jeruzalem1 in weerwil van de gruwelen1 die z bedreven heeft en die erger zn dan die van hare zusters1 ,sodom en ,samaria1 toch in het einde weder herstellen en in genade aannemen zal4 ,om echter alle valsch vertrouwen op ,gods belofte en alle zelfverheffing b ,israel weg te nemen1 wordt er bgevoegd1 dat de ,heere niet alleen de gevangenis van ,jeruzalem maar ook die van ,sodom en ,samaria wenden zal1 vs4 #ec1 zoodat ook deze terugkeeren zullen tot haren vorigen staat4 ,hieruit hebben sommigen besloten tot eene mogelkheid van bekeering in den tusschentoestand2 want ,sodom en hare zusteren1 d4 i4 de andere steden in het ,siddimdal1 waren in ,ezechiels dagen allen reeds lang verdelgd en konden dus niet in haren vorigen staat hersteld en door ,god in genade aangenomen worden1 indien hare vroegere inwoners niet in den scheol door de prediking van het woord ,gods tot bekeering kwamen4 ,maar deze gedachte ligt verre buiten den tekst4 ,de ,heere belooft hier alleen1 dat ,h ,jeruzalem in weerwil van haar hoerer toch weer in genade aannemen zal2 en dat niet alleen1 maar ook ,sodom en ,samaria1 die bepaald1 blkens vs4 #fa1 typen zn van al de heidensche volken1 zullen in haar vorigen staat worden hersteld1 d4 w4 z4 de toekomst zal deze zn1 dat ,jeruzalem hersteld en de heidensche steden haar onderworpen zullen wezen4 ,van eene prediking en bekeering in den ,scheol en van eene opstanding en terugkeer der vroegere bewoners is geen sprake4 #b ,de eenige plaatsen1 waarop men zich voor eene prediking van het evangelie in den hades met schn van recht beroepen kan1 zn #a ,petr4 #c3ai-ba en #d3f4 ,maar ook deze teksten bevatten niet1 wat men er in lezen wil4 ,ook al zou daar sprake zn van eene prediking1 welke ,christus na zne opstanding tot de tdgenooten van ,noach in den hades hield1 dan zou alleen dit feit daarmede vaststaan maar geenszins recht geven tot de leer1 dat er in den hades eene voortdurende verkondiging van het evangelie plaats had aan allen1 die het op aarde niet hebben gehoord4 ,want immers de tdgenooten van ,noach waren juist niet zoodanige menschen1 die het woord ,gods nooit tdens hun leven op aarde hadden gehoord2 z hadden het woord van ,noach1 den prediker der gerechtigheid1 in moedwillige boosheid versmaad en waren der stemme des ,heeren in volle bewustheid ongehoorzaam geweest4 ,met hen was het dus een gansch bzonder geval1 dat tot geen verdere conclusin recht geeft2 de aoristus wst ook aan1 dat deze prediking door ,christus maar eenmaal is geschied4 ,voorts kan deze prediking geen verkondiging van het evangelie tot zaligheid zn geweest1 want als men bedenkt1 hoe streng de ,schrift steeds over alle goddeloozen oordeelt en hoe z het geslacht der menschen tdens ,noach altd beschrft als overgegeven tot alle boosheid en ongerechtigheid1 dan wordt de gedachte ongermd1 dat ,christus juist aan hen in onderscheiding van zoovele anderen het evangelie der zaligheid zou hebben verkondigd4 ,hoogstens kan er dan sprake zn van eene plechtige bekendmaking van zn triumf aan de bewoners der onderwereld1 gelk de oude ,lutherschen den tekst verklaarden4 ,bovendien is er aan zulk eene voortdurende prediking van het evangelie in den hades allerlei moeilkheid verbonden4 ,volgens #a ,petr4 #c3ah1 #ai heeft ,christus1 bepaaldelk nadat ,h levendgemaakt en opgestaan was1 die prediking gehouden4 ,is ,h dan met zn lichaam plaatselk naar den hades gegaan8 ,wanneer heeft ,h dat gedaan8 ,hoelang heeft ,h er vertoefd8 ,en laat dit alles nu mogelk zn1 hoe onwaarschnlk het op zichzelf al z1 wie brengt die prediking dan in den hades na dien td en nu altd door8 ,is er dan ook eene kerk in de onderwereld8 ,is daar eene zending1 eene roeping1 eene ordening8 ,zn het menschen of engelen1 zn het de apostelen of andere dienaren des woords1 die na hun dood daar het evangelie verkondigen8 ,de leer van eene ,missionsanstalt in den hades komt op allerlei manier met de ,schrift in strd4 ,maar z vindt ook1 gelk vroeger reeds werd aangetoond1 deel ,,iii #dbb cf4 #cgi1 in #a ,petr4 #c3ah-bb hoegenaamd geen steun4 ,daar wordt alleen gezegd1 dat ,christus1 na zne opstanding1 levendgemaakt znde als ,geest1 naar den hemel is gegaan en door deze zne hemelvaart aan de geesten in de gevangenis gepredikt en de engelen1 machten en krachten aan zich onderdanig gemaakt heeft4 ,evenmin is er in #a ,petr4 #d3f van zulk eene prediking des evangelies in den hades sprake4 ,reeds de aoristus doet denken1 niet aan eene voortdurende prediking maar aan een bepaald feit4 ,die verkondiging van het evangelie had eenmaal plaats1 en wel met het doel1 dat z1 die haar hoorden1 naar der menschen wze in het vleesch geoordeeld zouden worden1 d4 i4 sterven zouden1 maar naar de wze ,gods in den geest leven zouden4 ,de prediking van het evangelie ging dus aan het sterven vooraf2 de zn z1 die nu dood zn1 maar die b hun leven het evangelie hoorden4 ,de reden1 waarom ,petrus deze menschen noemt1 ligt in het voorgaande vers4 ,daar werd gezegd1 dat ,christus gereed staat1 om te oordeelen de levenden en de dooden4 ,welnu1 evenals aan de levenden thans1 zoo werd vroeger aan hen1 die thans dood zn1 het evangelie verkondigd1 opdat z1 ja nog wel sterven zouden in het vleesch1 maar toch nu reeds in den geest b ,god leven zouden4 #c ,met deze bezwaren1 aan de ,schrift ontleend1 valt reeds geheel de leer van de prediking van het evangelie in den tusschentoestand4 ,want indien de ,schrift ze niet behelst1 staat het der christelke theologie niet vr1 haar desniettemin voor te dragen4 ,maar er zn toch ook nog vele andere bedenkingen4 ,aangenomen1 dat het evangelie in den hades nog gepredikt wordt1 gaat die prediking uit tot allen zonder onderscheid8 ,gewoonlk zegt men van neen en laat het alleen brengen tot diegenen1 die het hier op aarde niet leerden kennen4 ,dit is nu niet alleen met hunne exegese van #a ,petr4 #c3ah-bb in strd1 want indien daar sprake is van eene evangelieprediking van ,christus in den hades1 dan heeft deze daar juist plaats tot zulken1 die het evangelie door ,noach wel hadden gehoord1 maar ook doet het dan vanzelf de vraag oprzen1 of het leven hier op aarde voor die prediking van het evangelie in den hades totaal onverschillig is4 ,ook hierop durft men begrpelkerwze in den regel geen ontkennend antwoord geven1 want dan ware dit leven geheel zonder waarde of beteekenis4 ,daarom zegt men gewoonlk met ,clemens en ,origenes1 dat het evangelie in den tusschentoestand alleen gebracht wordt aan zulken1 die vatbaar voor bekeering zn1 die zich hier op aarde door hunne houding tegenover de vocatio realis voor het geloovig aannemen van het evangelie hebben geprepareerd1 cf4 bv4 ook ,ebrard1 ,dogm4 #egf4 ,feitelk wordt daarmede het zwaartepunt toch weer in dit leven verlegd en brengt de evangelieverkondiging in den hades slechts aan het licht1 wat hier op aarde reeds in de harten verborgen was4 ,dat is1 de beslissing over zaligheid en verderf staat niet b het evangelie maar b de vocatio realis1 b de wet4 ,en dit is in het wezen der zaak hetzelfde gevoelen1 dat ook door de ,pelagianen1 de ,socinianen1 de ,desten enz4 omhelsd werd1 n4l4 dat er drie wegen tot de zaligheid zn1 de lex naturae1 de lex ,mosaica en de lex ,christi4 #d ,daarb komt nog1 dat de leer van eene evangelieprediking in den hades van allerlei onjuiste onderstellingen uitgaat4 ,er ligt n4l4 aan ten grondslag1 dat het ,gods bedoeling is1 om alle menschen te zaligen2 dat de prediking van het evangelie volstrekt universeel moet zn2 dat alle menschen persoonlk en individueel voor de keuze vr of tegen het evangelie moeten geplaatst worden2 dat de beslissing b die keuze staat in de macht van den mensch2 dat erf- en dadelke zonden niet genoegzaam zn om te verdoemen maar dat alleen het besliste ongeloof ten opzichte van het evangelie het eeuwig verderf waardig maakt enz4 ,al deze onderstellingen zn in strd met besliste uitspraken der ,schrift en maken de leer van de evangelieprediking in den tusschentoestand onaannemelk4 ,en als dan ten slotte gevraagd wordt1 of het niet hard is te gelooven1 dat allen1 die hier op aarde geheel buiten hun schuld het evangelie niet hoorden1 verloren gaan1 dan dient daarop ten antwoord3 a4 dat in deze hoogernstige zaak niet ons gevoel maar ,gods woord beslist2 b4 dat de leer van eene evangelieprediking aan de gestorvenen deze hardheid in het minst niet verzacht1 wl z alleen ten goede komt aan hen1 die zich hier op aarde reeds voldoende voor het geloof hadden toebereid2 c4 dat z de hardheid nog toenemen doet1 wl z aan het belang van de millioenen kinderkens1 die jong sterven1 niet denkt en hen feitelk buiten de mogelkheid plaatst om zalig te worden2 en d4 dat z niet rekent met de vrmacht en de almacht ,gods1 welke ook behouden kan zonder de uitwendige prediking des woords1 alleen door de inwendige roeping en de wedergeboorte des ,h4 ,geestes4 #ab4 ,de toestand der gestorven geloovigen1 die hier op aarde nog niet de volmaakte heiligheid hebben bereikt1 wordt door ,rome gedacht als eene reiniging der zielen door de straffe des vuurs4 ,het denkbeeld van zulk een louteringstoestand is van heidenschen oorsprong en kwam vooral in twee vormen voor4 ,de leer der zielsverhuizing1 die b de ,indirs1 de ,egyptenaren1 de ,grieken1 de ,joden enz4 wordt aangetroffen1 houdt in1 dat de ziel1 voordat z in het menschelk lichaam kwam1 reeds in andere lichamen heeft gewoond en ook1 nadat z het menschelk lichaam verlaten heeft1 in nieuwe organismen ingaat1 om zich te louteren en eindelk de volmaaktheid te bereiken4 ,deze leer is echter te zeer met de ,schrift in strd1 dan dat z ooit binnen de grenzen van het ,christendom anders dan b enkele secten en individueele personen instemming verwerven kon4 ,immers gaat z uit van de gedachte1 dat de zielen praexistent zn1 oorspronkelk geen lichaam bezaten en indifferent tegenover alle lichamen staan4 ,voorts strdt z met de leer der verlossing1 die door ,christus volbracht is en beschouwt de reiniging en volmaking als het eigen werk van den mensch4 ,en eindelk maakt z in het geheel niet duidelk1 hoe de zielen1 door telkens in andere lichamen over te gaan1 van de zonden bevrd en tot de heiligheid opgeleid zouden kunnen worden1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #hg-ig4 ,moor ,,ii #ajha4 ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #hdf4 ,spiess1 ,entwicklungsgesch4 der ,vorst4 v4 ,zustande nach dem ,tode #ca4 #eeh4 ,j4 ,f4 von ,meyer1 ,bltter fr hhere ,wahrheit #ahcj ,i #bdd-bii enz4 ,meer invloed op de christelke theologie had de andere voorstelling1 dat de zielen na den dood nog een td lang door allerlei straffen gereinigd moeten worden1 om eerst daarna deel aan de hoogste zaligheid te verkrgen4 ,in het ,parzisme vinden w het geloof1 dat er na de algemeene opstanding eene driedaagsche loutering volgt in vloeiend metaal1 welke voor de goeden zacht maar voor de boozen zeer pnlk is1 ,saussaye1 ,rel4 ,gesch4 ,,ii #ea4 ,de ,joden leerden1 dat alleen de volmaakt rechtvaardigen terstond naar den hemel gingen2 de anderen werden naar ,gehinnom verwezen1 dat volgens sommigen voor alle menschen maar in elk geval voor de ,joden een purgatorium was1 ,weber1 ,syst4 #cbg4 ,sedert ,origenes drong deze voorstelling ook onder de ,christenen door en leidde daar tot de leer van het ,roomsche vagevuur of van eene door vele ,protestanten aangenomene louteringsperiode1 boven bl4 #cha4 ,b het eerste hooren heeft deze gedachte veel aantrekkelks4 ,de geloovigen toch zn in het moment van hun sterven allen nog met zonde behept2 zelfs de allerheiligsten bezitten nog maar een klein beginsel der volmaakte gehoorzaamheid4 ,deze zonde1 welke den geloovigen aankleeft1 zetelt voorts niet in het lichaam maar in de ziel1 welke daarom in den hemel niet kan ingaan1 tenz z vooraf niet alleen van de schuld der zonde bevrd maar ook van haar smet volkomen gereinigd z4 ,het laat zich moeilk denken1 hoe deze reiniging door of b den dood plotseling tot stand kon komen4 ,want niet alleen gaat de heiligmaking in dit leven langzaam voort1 maar op elk gebied zien w geen plotselinge overgangen1 doch geleidelken wasdom en ontwikkeling4 ,alles pleit er dus voor1 dat de zielen der geloovigen na den dood eene loutering moeten ondergaan1 om daarna eerst in den hemel opgenomen en tot de aanschouwing ,gods toegelaten te worden4 ,doch welke menschelke redeneering zulk een vagevuur ook aanbevele1 het eerste en op zichzelf reeds afdoende bezwaar is1 dat de ,schrift er nergens van spreekt4 ,wel halen de ,roomschen eenige teksten aan1 maar geen van alle bewst den dienst1 die ervan verlangd wordt4 ,mt4 #e3bb spreekt met geen woord van een purgatorium maar wel van de gehenna1 cf4 deel ,,iii #ii4 ,b de in ,mt4 #e3be aan het vagevuur te denken1 is willekeur2 veeleer is z een beeld van de gehenna1 want wie erin komt1 is vooraf door den rechter veroordeeld en heeft nooit gelegenheid meer1 om de schuld af te doen en de gevangenis te verlaten2 het in vs4 #bf geeft een onbereikbaren termn aan1 cf4 #ah3cj1 #cd4 ,in ,mt4 #ab3cb zegt ,jezus1 dat de lastering tegen den ,h4 ,geest noch in deze noch in de toekomende eeuw vergeven zal worden4 ,de woorden3 noch in de toekomende eeuw1 dienen alleen1 om de onvergefelkheid van de lastering tegen den ,h4 ,geest te versterken en behoeven daarom geenszins te onderstellen1 dat sommige zonden ook na dit leven nog vergeven kunnen worden4 ,maar ook al ware dit zoo1 dan zou deze tekst toch nog niets voor de leer van het vagevuur bewzen1 want hier is van vergeving der zonde sprake1 terwl het vagevuur juist geene plaats is voor vergeving maar alleen een oord voor afbetaling van tdelke straffen2 en de tekst spreekt van vergeving in de toekomende eeuw1 dat is de td na de parousie1 terwl het vagevuur valt vr die parousie en met het laatste gericht ophoudt te bestaan4 ,volgens #a ,cor4 #c3ab-ae zal het werk van de dienaren der gemeente in den dag van ,christus' parousie de proef moeten doorstaan2 wie op het fundament ,christus goud1 zilver1 kostelke steenen zal gebouwd hebben1 d4 i4 wie in zn ambt en dienst goed1 deugdelk werk verricht heeft1 die zal wel in zn werk beproefd worden1 maar wl dat werk bestand blkt tegen het vuur des gerichts1 zal h loon ontvangen2 wie daarentegen op het fundament hout1 stroo1 stoppelen gebouwd heeft1 welke tegen het vuur niet bestand zn1 die zal gestraft worden1 zn loon verliezen1 al is het ook1 dat hzelf door het vuur des gerichts heen behouden wordt4 ,inderdaad wordt hier dus gesproken van een ignis revelatorius1 vs4 #ac1 een ignis probatorius1 vs4 #ac en een ignis exarsorius1 vs4 #ae2 maar ,paulus stelt zoo het vuur des gerichts voor in de toekomst van ,christus en heeft daarom juist voor een vagevuur geen plaats1 dat thans de geloovigen reinigen en vr het laatste gericht eindigen zou4 ,andere teksten zn er niet1 waarop ,rome zich voor de leer van het purgatorium1 al ware het alleen met eenigen schn van recht1 beroepen kan4 ,slechts ne plaats in de apocriefe boeken des ,o4 ,test41 n4l4 #b ,makk4 #ab3db-df leert1 dat de ,joden van dien td offeranden en gebeden voor de in zonden gestorvenen noodig en goed achtten1 hetgeen trouwens ook van elders bekend is4 ,maar des te meer verdient het de opmerkzaamheid1 dat dit onder de ,joden bestaande volksgeloof noch in het ,oude1 noch in het ,nieuwe ,testament vermeld en veel minder goedgekeurd wordt4 #b ,de leer van het vagevuur hangt ten nauwste saam met die over de rechtvaardigmaking4 ,rome verstaat daaronder de instorting der bovennatuurlke1 heiligmakende genade1 welke dan den mensch in staat stelt1 om goede werken te doen en daardoor het eeuwige leven te verdienen4 ,deze genade is echter voor vermeerdering en vermindering vatbaar2 wie door doodzonde ze verliest en dan sterft1 is verloren1 wie het door het houden van praecepta en consilia in de ure des stervens tot de volmaaktheid bracht1 gaat terstond den hemel binnen2 maar wie de schuld en de tdelke straf voor eene vergefelke zonde nog heeft te voldoen of wie1 na de door eene doodzonde verloren gratia infusa in de boete te hebben terugontvangen1 toch b zn dood nog achterstallig was in het afbetalen der tdelke straffen1 wordt naar het vagevuur verwezen en blft daar1 totdat h den laatsten penning heeft betaald4 ,de rechtvaardigmaking1 de heiligmaking1 de heerlkmaking is b ,rome het werk van den mensch zelf1 z het ook op grond van de hem ingestorte bovennatuurlke genade2 als h deze ontvangen heeft1 moet h zichzelf het eeuwige leven en de zalige aanschouwing ,gods in den hemel naar een meritum ex condigno waardig maken2 en indien h het dus hier op aarde zoover niet brengt1 moet h1 evenals de ,heidenen zich dit voorstelden1 het aangevangen werk hiernamaals voortzetten zoolang1 totdat h de volmaaktheid heeft bereikt4 ,maar de ,reformatie leerde uit de ,schrift weer kennen de rechtvaardigmaking des zondaars door het geloof en moest daarom komen tot de verwerping van het louteringsvuur4 ,christus heeft alles volbracht1 niet alleen de straf gedragen maar ook door zne wetsonderhouding voor ons het eeuwige leven verworven4 ,en al die weldaden1 welke ,christus door zn lden en sterven verworven heeft en die in ,hem gansch volmaakt gereed liggen1 worden terstond het deel van iemand1 als h in waarheid gelooft4 ,wie gelooft1 heeft het eeuwige leven4 ,in de rechtvaardigmaking wordt den mensch niet alleen toegerekend de verdienste van ,christus' ldelke maar ook van zn dadelke gehoorzaamheid4 ,h ontvangt in die weldaad niet alleen de vergeving1 de straffeloosheid1 en komt er niet door in den stand van ,adam vr den val1 die met de hem geschonken kracht de wet onderhouden en het eeuwige leven verdienen moest4 ,maar h heeft ook op grond van ,christus' volmaakte gehoorzaamheid terstond recht op het eeuwige leven2 de heilige werken1 die ,christus heeft volbracht1 worden hem toegekend2 h heeft door wetsvolbrenging niet het eeuwige leven te verdienen maar doet goede werken uit het beginsel des eeuwigen levens1 dat hem reeds in het geloof is geschonken4 ,de heiligmaking is hier dus geen zelfvoorbereiding voor den hemel1 geen zelfvolmaking1 maar niets anders dan de ontplooiing in den geloovige van wat h in ,christus reeds heeft1 een wandelen in de goede werken1 welke ,god in ,christus voorbereid heeft1 ,ef4 #b3aj4 ,god behoeft dus niet te wachten op eenige meerdere goede werken1 eer h den geloovige in den hemel opnemen kan1 want in ,christus is die hemel terstond geopend voor een iegelk1 die gelooft4 ,wie gelooft1 die heeft vergeving en eeuwig leven1 die is rp0 voor den hemel1 en behoeft noch hier noch hiernamaals door een purgatorium heen4 ,zelfs het lden1 dat h hier op aarde menigmaal nog en zelfs ten gevolge der zonde te dragen heeft1 is geen straf1 geen boete1 geen afbetaling van een eisch der wet1 maar eene vaderlke kastding1 die tot zne opvoeding dient4 #c ,de eenige vraag op reformatorisch standpunt is dus deze3 wanneer komt de geloovige in het volle bezit van de hem geschonken weldaden van ,christus4 ,wie gelooft1 ontvangt deze terstond in juridischen zin2 h heeft in ,christus recht op alle goederen des verbonds1 op de gansche zaligheid4 ,maar deze wordt op aarde toch nog niet in zn volle bezit gesteld2 wanneer heeft dit dan plaats1 wanneer houdt de geloovige op een pelgrim te zn en komt h in het vaderland aan8 ,daarop heeft de ,schrift maar n antwoord3 b den dood4 ,nergens stelt z ons de vromen voor1 als nog na den dood door straf of lden der zonde gekweld4 ,altd spreken de vromen hunne zekere verwachting uit1 dat met den dood het einde van hun pelgrimsbaan en de ingang in het eeuwige1 zalige leven des hemels bereikt is1 ,ps4 #gc3bc1 #bd1 ,luk4 #bc3dc1 ,hd4 #g3ei1 #b ,cor4 #e3a1 ,phil4 #a3bc1 #b ,tim4 #d3g4 ,na den dood is er geen heiligmaking meer1 maar treedt er een toestand van heiligheid in1 waarin de geesten der volmaakte rechtvaardigen1 ,hebr4 #ab3bc1 bekleed zn met lange1 witte kleederen en staan voor den troon en voor het ,lam1 ,op4 #g3i1 #ad4 ,van den bescheiden de ,saci van ,port-,royal wordt verhaald1 dat h altd stond in de vreeze ,gods en daarom niet op eene onmiddellke zaligheid na den dood durfde hopen maar stervende uitriep3 o bienheureux purgatoire6 ,maar zulk een gemoedstoestand is aan de vromen des ,o4 en ,n4 ,verbonds geheel vreemd en is alleen daaruit te verklaren1 dat iemand1 ziende op zichzelven1 geen oog heeft op het volbrachte werk van ,christus4 #d ,op welke wze de toestand van heiligheid terstond b den dood van den geloovige intreedt1 is natuurlk niet te begrpen noch duidelk te beschrven4 ,ook de wedergeboorte en de heiligmaking1 welke hier op aarde door den ,h4 ,geest gewerkt wordt1 is eene geheimenis4 ,maar zonder twfel doet daarb de dood als een middel dienst4 ,niet in den zin van het platonisch dualisme1 als ware de bevrding van het lichaam zonder meer reeds de heiliging der ziel1 want de zonde heeft haar zetel juist in de ziel4 ,noch ook in den zin van het sentimenteel rationalisme1 dat den mensch door den dood1 als een bode des vredes1 tot een engel laat worden1 want de dood is op zichzelf eene openbaring van ,gods toorn en eene bezoldiging der zonde4 ,maar wel naar de meening der ,h4 ,schrift1 die in den dood voor den geloovige een afsterven van de zonde ziet4 ,immers1 alle kastding dient den geloovigen tot hun nut1 opdat z de ,goddelke heiligheid deelachtig worden1 ,hebr4 #ab3aj4 ,wie evenals ,christus om der zonde wil aan het vleesch ldt1 die houdt op van de zonde1 #a ,petr4 #d3a4 ,maar dit geldt vooral van den dood4 ,de ethische dood1 d4 i4 het sterven in gemeenschap met ,christus aan de zonde1 heeft ten gevolge1 dat iemand van de zonde gerechtvaardigd en der zonde dood is en voortaan ,gode leeft in ,christus1 ,rom4 #f3f-aa1 #h3aj1 #a ,petr4 #b3bd4 ,en deze ethische dood voleindt zich in den physischen dood1 ,rom4 #g3bd1 #b ,cor4 #e3a1 ,phil4 #a3ba1 #bc4 ,de dood is eene geweldige verandering1 eene verbreking van alle banden met dit aardsche leven1 en een intreden in eene nieuwe wereld met gansch andere verhoudingen en toestanden4 ,er is niets vreemds in1 dat ,god1 gelk van alle lden1 zoo van den dood zich bedient1 om de ziel van den geloovige te heiligen en van alle smet der zonde te reinigen4 ,hiertegen geldt niet als bezwaar1 dat zulk eene heiliging mechanisch is en met een sprong geschiedt1 want de dood is de grootste sprong1 dien iemand maken kan1 eene plotselinge verplaatsing van den geloovige in de tegenwoordigheid van ,christus1 en daardoor eene algeheele verderving van den uitwendigen en eene totale vernieuwing van den inwendigen mensch4 #e ,daarb komt1 dat de leer van het vagevuur deze heiliging van den geloovige hoegenaamd niet begrpelker maakt4 ,want vooreerst moet ook de ,roomsche theologie aan den dood nog eene soortgelke critische beteekenis toekennen als de ,protestantsche4 ,het vagevuur toch is geen plaats1 waar nog zonden vergeven worden1 maar alleen een oord1 waar overgebleven tdelke straffen kunnen afbetaald worden4 ,wie dus peccata venialia begaan heeft en daarvoor in dit leven geen vergeving ontving1 moet deze in den dood deelachtig worden2 en zoo leeren de ,roomsche theologen dan ook1 dat de in vergefelke zonden stervende ziel terstond in den dood vergeving der schuld ontvangt1 om dan in het vagevuur de daarvoor bepaalde tdelke straffen te voldoen1 ,oswald1 ,eschat4 #hg4 ,vervolgens is niet in te zien1 op welke wze het purgatorium de heiliging der zielen bewerkt4 ,afgedacht daarvan1 dat het vagevuur door de ,roomschen meest beschreven wordt als een materieel vuur1 dat daarom niet dan idealiter op de ziel inwerken kan1 rst vanzelf de vraag1 hoe pn zonder meer heiligen kan4 ,dat ware wel mogelk1 indien door middel van die pniging berouw1 verootmoediging1 bekeering1 geloof1 liefde enz4 in de ziel mocht gewerkt worden4 ,maar dat mag op ,roomsch standpunt niet aangenomen worden4 ,want het purgatorium is geen ,missionsanstalt1 geen bekeeringsinstituut1 geen school ter heiligmaking1 maar eene strafplaats1 waar alleen tdelke straffen afbetaald worden4 ,de arme zielen kunnen dus eenerzds niet meer zondigen en nieuwe schuld op zich laden1 en andererzds kunnen z zich ook niet verbeteren1 want alle verbetering sluit b ,rome verdienste in en in het vagevuur kan niet meer verdiend worden4 ,van den toestand der arme zielen in het vagevuur is dus geen goede voorstelling te maken4 ,indien z nog te denken zn als meer of minder door de zonde besmet1 dan is het op ,roomsch standpunt niet te begrpen1 dat z niet nog zondigen en zelfs de ontvangen genade wederom geheel verliezen kunnen4 ,is dit uitgesloten1 dan zn de zielen in zichzelve rein en heilig en hebben z alleen nog enkele tdelke straffen te dragen1 welke z op aarde niet konden voldoen1 waarb het dan weer onbegrpelk is1 dat volmaakte rechtvaardigen nog tdelk buiten den hemel gesloten en aan de pniging van het vagevuur kunnen worden overgegeven4 ,en in beide gevallen blft het een raadsel1 hoe het vagevuur een ignis purgatorius kan zn2 het is niets anders dan een ignis vindicativus4 ,oswald t4 a4 p4 #aaf zegt terecht1 dat dit louterend karakter van het vagevuur tot de quaestiones difficiliores behoort6 ,eindelk zn er nog verschillende vragen1 waarop de leer van het vagevuur het antwoord schuldig blft4 ,de vromen des ,o4 ,t4 gingen volgens het ,roomsche geloof naar den limbus patrum2 is deze limbus als een purgatorium te denken1 of was voor hen geen vagevuur noodig8 ,en hoe worden z gelouterd1 die korten td vr de parousie sterven en daarom niet meer in het vagevuur kunnen komen1 wl dit met het einde dezer wereld ophoudt te bestaan8 ,de zielen van de in vroeger eeuwen gestorvenen hebben het veel zwaarder te verantwoorden1 dan die later in het vagevuur komen1 want de mogelke duur van de pniging in het purgatorium wordt hoe langer hoe korter4 ,hoe is dit op ,roomsch standpunt overeen te brengen met de gerechtigheid ,gods en met de louteringsbehoefte der zielen8 ,indien men zegt1 dat naarmate het einde der wereld nadert1 de heiliging te meer in het lden van den tegenwoordigen td en in den dood verlegd wordt1 dan ondermnt men de leer van het vagevuur op bedenkelke wze en nadert men het standpunt1 dat de ,reformatie tegenover dit ,roomsche leerstuk innam4 #f ,indien de leer van het vagevuur onhoudbaar is1 dan vervalt daarmede ook vanzelf alle offerande en gebed voor de afgestorvenen4 ,vereering der dooden door offers en gebeden was b de ,heidenen gewoon4 ,voorbede voor de afgestorvenen kwam later onder de ,joden in gebruik1 #b ,makk4 #ab3dj-de en bleef dit tot den huidigen dag1 ,schwally1 ,das ,leben nach dem ,tode #ahh-aij4 ,in de christelke kerk kwam spoedig de gewoonte op1 om de gestorvenen pax1 lux1 refrigerium toe te wenschen en hunner in de gebeden en b de avondmaalsviering te gedenken4 ,in den eersten td had dit plaats ten aanzien van alle in den ,heere gestorvenen zonder onderscheid en werden deze oblationes en sacrificia alleen gevierd ob commemorationes eorum1 ,cypr4 ,ep4 #ab1 #b4 #ci1 #c4 ,const4 ,ap4 ,,vi #cj4 ,,viii #ac4 #da-dd4 ,maar langzamerhand werd er onderscheid gemaakt tusschen die zielen1 welke terstond in den hemel werden opgenomen en andere1 die nog een tdlang in het purgatorium vertoeven moesten4 ,de gemeenschap met de eerste werd daarop allengs geoefend door aanroeping en yereering1 die met de tweede door voorbeden1 goede werken1 aflaten en zielmissen1 cf4 ,trid4 sess4 #bb c4 #b4 #c4 en sess4 #be4 ,bellarminus1 de purg4 ,,ii #ae-ah4 ,perrone1 ,prael4 ,,vi #bhi4 ,,viii #bi4 ,simar1 ,dogm4 #ijj4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #a #jcj enz4 ,in den oudkatholieken zin1 als bede tot ,god1 dat ,h de zaligheid der in ,christus ontslapenen vermeerderen en hunne gebeden voor de levenden aannemen mocht1 en tevens als gedachtenisviering van en gemeenschapsoefening met de afgestorvenen1 werd de voorbede voor de dooden ook goedgekeurd door de ,grieken1 ,m4 ,vitringa ,,viii #eji1 vele ,anglikanen1 ib4 #eae1 de ,lutherschen1 ib4 ,,iv #gi1 ,grotius1 ib4 #hj en door vele nieuwere theologen1 ,franz1 das ,gebet fr die ,todten in seinem ,zusammenhang mit ,kultus und ,lehre nach dem ,schriften des h4 ,augustinus1 ,nordhausen ,bchting #aheg4 ,k4 ,m4 ,leibbrand1 ,das ,gebet fr die ,todten in der evang4 ,kirche zulssig und recht1 ,stuttgart #ahfd4 ,maar de ,gereformeerden verwierpen de voorbede voor de afgestorvenen1 wl hun lot b den dood onveranderlk beslist was1 ,suicerus s4 v4 4 ,vossius1 ,disp4 de orationibus et oblationibus pro defunctis1 ,op4 ,,vi #deh sq4 ,rivetus in zne polemiek tegen ,grotius1 ,op4 ,,iii #ifb4 #ajbf4 ,moor ,v #cj-cb4 ,in ,oud of ,nieuw ,testament is er dan ook met geen woord van zulk eene voorbede sprake4 ,de eenige plaats1 waarop men zich beroepen kan1 is #a ,cor4 #ae3bi1 waar ,paulus melding maakt van zulken1 die zich lieten doopen 4 ,er is hier echter niet uit af te leiden1 dat zulk een doop door de levenden ondergaan werd1 opdat h den gestorvenen ten goede zou komen4 ,want er is geen enkel bews1 dat zoodanig gebruik in den td van ,paulus of later voorkwam4 ,wel melden ,tertullianus e4 a41 dat deze gewoonte b de volgelingen van ,cerinthus en ,marcion gevonden werd1 maar ten eerste is de juistheid van dit bericht volstrekt niet boven allen twfel verheven1 en ten andere zou er uit volgen1 dat het een kettersch gebruik was1 hetwelk in de christelke kerk nooit bestaan heeft of ingang vond4 ,wie dezen tekst wilde laten gelden als bews voor het recht1 om voor de dooden te bidden1 zou allereerst beginnen moeten1 om levenden ten behoeve der gestorvenen te doopen4 ,paulus zegt echter ook niet1 dat de levenden zich voor de dooden lieten doopen1 opdat die doop den gestorvenen ten goede zou komen4 ,de dooden worden door ,paulus voorgesteld als het motief1 waarom de levenden zich lieten doopen4 ,omdat z1 die in ,christus ontslapen waren1 zouden opstaan1 daarom lieten hunnentwege1 hunshalve de levende geloovigen zich doopen4 ,de apostel spreekt geen andere gedachte uit dan deze1 dat de doop het geloof aan de opstanding van ,christus en de geloovigen onderstelt2 neem de opstanding weg en de doop wordt eene dele ceremonie4 ,de voorbede voor de afgestorvenen vindt daarom niet den minsten grond in de ,schrift1 gelk trouwens ,tertullianus reeds erkende4 ,want nadat h de cor4 mil4 c4 #c gesproken had van verschillende kerkelke gebruiken en daarb ook van de offeranden voor afgestorvenen1 voegde h er in c4 #d aan toe3 harum et aliarum ejusmodi disciplinarum1 si legem expostules scripturarum1 nullam invenies2 traditio tibi praetenditur auctrix1 consuetudo confirmatrix1 et fides observatrix1 cf4 ook ,bellarminus1 de missa ,,ii c4 #g4 ,oswald1 ,eschat4 #ie4 ,omdat er geen praeceptum ,patris is1 moet men zich vergenoegen met de institutio matris1 d4 i4 der kerk1 die alzoo weder naast en boven ,gods ,woord komt te staan4 ,wl alzoo de voorbede der afgestorvenen voor de ,schrift niet kan bestaan1 komt de vraag naar hare nuttigheid en troost niet meer te pas4 ,toch zn ook deze moeilk aanwsbaar4 ,want al schnt het schoon1 dat levenden door hunne voorbeden de afgestorvenen helpen kunnen en kunnen goedmaken1 wat z misschien tegenover hen tdens hun leven hebben misdreven2 feitelk leidt deze kerkelke practk de christelke vroomheid in een gansch verkeerd spoor4 ,z doet het voorkomen1 alsof in strd met ,mt4 #h3bb zorg voor de dooden van hooger waarde is dan liefde tot de levenden2 z schrft aan eigen werken en gebeden eene verdienstelke1 satisfactorische kracht toe1 welke haar werking zelfs oefent aan de overzde des grafs en daar den gestorvenen ten goede kan komen2 z is gebouwd op en bevorderlk aan de leer van het vagevuur1 welke eenerzds1 vooral b de rken1 de zorgeloosheid voedt en ter andere zde de onzekerheid der geloovigen bestendigt2 z verzwakt in het christelk bewustzn het geloof aan de genoegzaamheid der offerande en voorbede van ,christus4 ,cf4 tegen het purgatorium3 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #e4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vii #be4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,t4 ,,iii lib4 #bf4 ,amesius1 ,bellarminus enervatus1 ,t4 ,,ii lib4 #e4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #abdj4 ,forbesius a ,corse1 ,instruct4 hist4 theol4 lib4 ,,xiii4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxvi #aha sq4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #eee4 ,kliefoth1 ,eschatologie1 #hb f4 ,charles ,h4 ,h4 ,wright1 ,the intermediate state and prayers for the dead1 examined in the light of ,scripture and of ancient ,jewish and ,christian literature1 ,london ,nisbet #aijj4 #ac4 ,al is er voor eene vereering der heiligen en eene voorbede voor de afgestorvenen geen plaats1 er is en blft toch eene onverbrekelke gemeenschap tusschen de strdende kerk op aarde en de triumfeerende in den hemel4 ,de geloovigen op aarde zn1 toen z ,christen werden1 toegetreden tot het hemelsche ,jeruzalem1 dat boven en aller moeder is2 tot de vele duizenden van engelen1 die aldaar ,god dienen en loven2 tot de gemeente der eerstgeborenen1 d4 i4 van de vromen des ,o4 ,verbonds1 die in de hemelen opgeschreven zn en daar het burgerrecht hebben ontvangen2 tot de geesten der rechtvaardigen1 d4 i4 van de ,christenen1 die reeds ontslapen zn en de volmaaktheid1 de voleindiging1 hebben bereikt2 tot ,christus1 den middelaar des ,nieuwen ,testaments en tot ,god1 den rechter van alle schepselen1 ,hebr4 #ab3bb-bd4 ,deze gemeenschap sluit niet in1 dat er een rechtstreeksch verkeer moet bestaan tusschen de leden der strdende en der triumfeerende kerk2 want ofschoon dit ook ontbreekt tusschen de verschillende menschen en volken in de onderscheidene tden en plaatsen1 is toch de menschheid een organisme1 uit nen bloede gesproten4 ,de persoonlke omgang1 dien elk geloovige hier op aarde heeft1 is tot weinige personen beperkt1 maar desniettemin is h lid van de ne1 heilige1 algemeene1 christelke kerk4 ,de eenheid1 die alle geloovigen1 zoowel de gestorvene als de levende1 saam verbindt1 ligt in ,christus1 en door ,hem in de gemeenschap met denzelfden ,vader1 in het bezit van denzelfden ,geest1 in het deelgenootschap aan dezelfde goederen des verbonds4 ,de liefde1 die blft1 ook als geloof en hope verdwnen1 houdt alle geloovigen met ,christus en onderling verbonden4 ,en die liefde uit zich onzerzds daarin1 dat w de heiligen1 die ons voorgegaan zn1 met eerbied gedenken1 dat w waardiglk van hen spreken1 dat w hen navolgen in geloof en goede werken1 en door hun voorbeeld aangespoord met ldzaamheid loopen de loopbaan1 die ons voorgesteld is1 dat w n met hen ons gevoelen en leven in de verwachting1 van tot hen te gaan1 dat w met hen en alle schepselen den naam des ,heeren grootmaken4 ,onder de vormen1 waarin de gemeenschap van de strdende met de triumfeerende kerk zich openbaart1 neemt de hope des wederziens eene breede plaats in4 ,er is door het rationalisme daarvan schrikkelk misbruik gemaakt2 het scheen1 alsof de zaligheid des hemels niet in de gemeenschap met ,christus maar in de sentimenteele genieting van elkanders bzn gelegen was4 ,maar desniettemin ligt er eene goede1 ware gedachte in4 ,de hope op het wederzien aan de overzde des grafs is volkomen natuurlk1 echt menschelk en ook in overeenstemming met de ,h4 ,schrift4 ,want deze leert geen naakte onsterfelkheid van schimachtige zielen1 maar eeuwig leven van individueele menschen4 ,wedergeboorte wischt de individualiteit1 de persoonlkheid1 het karakter niet uit maar heiligt ze en stelt ze in dienst van ,gods naam4 ,de gemeente is de nieuwe menschheid1 welke allerlei schakeering en onderscheid in zich draagt en in de eenheid de rkste verscheidenheid openbaart4 ,de vreugde des hemels ligt daarom wel allereerst in de gemeenschap met ,christus1 maar vervolgens toch ook in de gemeenschap der zaligen onderling4 ,en evenmin als deze op aarde1 schoon z hier altd gebrekkig is1 inbreuk maakt op de gemeenschap der geloovigen met ,christus1 maar deze veeleer bevestigt en verrkt1 alzoo is het ook in den hemel4 ,het hoogste1 wat ,paulus wenschte1 was ontbonden te zn en met ,christus te wezen1 ,phil4 #a3bc1 #a ,thess4 #d3ag4 ,maar ,jezus stelt zelf de vreugde des hemels voor onder het beeld van een maaltd1 waar allen aanzitten met ,abraham1 ,izak en ,jakob1 ,mt4 #h3aa1 cf4 ,luk4 #ac3bh4 ,de hope op het wederzien is daarom op zichzelve niet verkeerd1 indien z maar ondergeschikt blft aan het verlangen naar de gemeenschap van ,christus4 ,en andererzds is het ook geen ongermde gedachte1 dat de zaligen in den hemel verlangen naar de geloovigen1 die op aarde zn4 ,immers behouden z de herinnering aan de personen en toestanden1 die z op aarde gekend hebben1 ,luk4 #af3bg-ca4 ,de zielen onder het altaar roepen om wraak over het vergoten bloed1 ,op4 #f3aj4 ,de bruid1 d4 i4 de gansche gemeente zoowel in den hemel als op aarde1 bidt om de komst van den ,heere ,jezus1 ,op4 #bb3ag4 ,al geeft de ,schrift ons geen recht om te gelooven1 dat de zaligen in den hemel alles weten1 wat hier op aarde gebeurt1 toch is het waarschnlk1 dat z van de strdende kerk op aarde minstens evenveel weten als deze van hen4 ,en dat weinige1 gevoegd b de kennis1 die z uit de herinnering bezitten en die misschien telkens door mededeelingen van engelen en pas ontslapenen uitgebreid wordt1 is genoegzaam1 om hen steeds met belangstelling te doen denken aan deze aarde en aan de machtige worsteling1 die hier gestreden wordt4 ,daarb komt nog1 dat de toestand der zaligen in den hemel1 hoe heerlk ook1 toch om verschillende redenen nog een voorloopig karakter draagt4 ,immers zn z thans alleen in den hemel en tot dien hemel beperkt1 en nog niet in het bezit der aarde1 wier erfenis hun met die des hemels toegezegd is4 ,voorts zn z verstoken van het lichaam1 en dit lichaamloos bestaan is niet1 gelk het dualisme meenen moet1 eene winst maar een verlies1 geen vermeerdering maar vermindering van zn1 wl het lichaam tot het wezen van den mensch behoort4 ,en eindelk kan het deel niet volmaakt zn zonder het geheel2 eerst in de gemeenschap van al de heiligen wordt de volheid van ,christus' liefde gekend1 ,ef4 #c3ah2 de eene groep van geloovigen kan zonder de andere de voleindiging niet bereiken1 ,hebr4 #aa3dj4 ,daarom is er b de zaligen in den hemel ook nog plaats voor geloof en hope1 voor verlangen en gebed1 ,op4 #f3aj1 #bb3ag4 ,evenals de geloovigen op aarde strekken z zich uit naar de wederkomst van ,christus1 de opstanding der dooden en de wederoprichting aller dingen4 ,dan eerst is het einde bereikt1 #a ,cor4 #ae3bd4 ,deze gedachte staat in de ,schrift zoozeer op den voorgrond1 dat de tusschentoestand tot eene korte spanne tds inkrimpt1 die b het eindgericht in het geheel niet in aanmerking komt4 ,nergens wordt gezegd1 dat ook hetgeen door de gestorvenen in dien tusschentoestand wordt verricht1 in den laatsten dag voor den rechterstoel van ,christus geoordeeld zal worden4 ,het oordeel gaat uitsluitend over wat in het lichaam geschied is1 hetz goed hetz kwaad1 #b ,cor4 #e3aj2 het judicium universale is in zoover met het judicium particulare identisch4 ,daaruit is echter nog niet met ,kliefoth1 ,eschatologie #fa-ff af te leiden1 dat de zielen na den dood buiten td en ruimte leven en van alle ontwikkeling of vooruitgang verstoken zn4 ,want al is er zeker geen ontwikkeling1 gelk die op aarde1 en al is er nog veel minder aan eene mogelke verandering ten goede of ten kwade te denken1 toch is een waarachtig bestaan en leven der zielen zonder activiteit niet mogelk1 tenz men ze in bewustloozen slaap verzonken acht4 ,want de gestorvenen blven eindige en beperkte wezens en kunnen niet anders bestaan dan in ruimte en td4 ,de afmetingen der ruimte en de berekeningen van den td zn zonder twfel aan gene zde des grafs geheel andere dan hier op aarde1 waar mlen en uren onze maatstaf zn4 ,maar ook de zielen1 die daar wonen1 worden niet eeuwig en alomtegenwoordig als ,god2 z moeten1 evenals de engelen1 deel ,,ii #dch1 een ubi definitivum hebben1 kunnen niet op twee plaatsen tegelk zn en zn altd ergens op eene bepaalde plaats1 in het parads1 in den hemel enz4 ,en evenzoo zn z niet boven allen tdvorm1 dat is boven alle successie van oogenblikken verheven1 want z hebben een verleden1 dat z zich herinneren1 een heden waarin z leven1 en eene toekomst1 die z te gemoet gaan4 ,de rke man weet1 dat zne broeders nog leven1 ,luk4 #af3bh2 de zielen onder het altaar zien uit naar den dag der wrake1 ,op4 #f3aj2 de bruid verlangt naar de komst van ,christus1 ,op4 #bb3ag2 z1 die uit de verdrukking gekomen zn1 dienen ,god dag en nacht1 ,op4 #g3ae2 en die het beest hebben aangebeden1 hebben geen rust dag en nacht1 ,op4 #ad3aa4 ,indien nu de zielen in eenigen vorm van ruimte en td bestaan1 kunnen z ook niet zonder alle werkzaamheid gedacht worden4 ,wel zegt ,jezus1 dat in den nacht des doods niemand werken kan1 ,joh4 #i3d1 en wordt de hemelsche zaligheid dikwerf in de ,schrift als een rusten voorgesteld1 ,hebr4 #d3i1 ,op4 #ad3ac4 ,maar evenmin als het met elkander strdt1 dat ,god rust van zn scheppingswerk1 ,gen4 #b3b en toch altd werkt1 ,joh4 #e3ag1 of dat ,christus zn werk op aarde had volbracht1 ,joh4 #ag3d en toch in den hemel plaats voor de znen bereidt1 ,joh4 #ad3c2 evenmin sluit het een het ander uit1 dat de geloovigen rusten van hunne werken en toch ,god dienen in znen tempel4 ,hun werk op aarde is af1 maar daarom hebben z in den hemel nog wel andere werken te doen4 ,de ,schrift leert dit duidelk4 ,die in den ,heere ontslapen zn1 zn b ,jezus1 ,phil4 #a3bc1 staan voor den troon ,gods en van het ,lam1 ,op4 #g3i1 #ae1 roepen en bidden1 loven en dienen1 ,op4 #f3aj1 #g3aj1 #ae1 #bb3ag4 ,trouwens1 als z bewustheid hebben en ,god1 ,christus1 de engelen1 elkander kennen1 dan oefenen z daarmede vanzelf werkzaamheden uit van verstand en van wil1 nemen toe in kennis en worden bevestigd in liefde4 ,als ,paulus zeggen kan1 dat de geloovigen op aarde1 door de heerlkheid des ,heeren in den spiegel van zn woord te aanschouwen1 naar zn beeld in gedaante veranderd worden van heerlkheid tot heerlkheid1 #b ,cor4 #c3ah2 hoeveel te meer zal dat dan het geval zn1 als z toegelaten worden tot zne onmiddellke tegenwoordigheid en ,hem zien van aangezicht tot aangezicht8 ,verandering van staat is er niet2 er is ook geen ontwikkeling in aardschen zin2 zelfs geen heiligmaking1 gelk in de strdende kerk1 want de heiligheid zelve is aller deel4 ,maar gelk ,adam vr den val en ,christus als mensch1 schoon volkomen heilig1 toch toenemen konden in genade en wsheid1 zoo is er in den hemel eene voortgaande bevestiging van staat1 een altd meer gelkvormig worden den beelde des ,zoons1 een nimmer eindigend opwassen in de kennis en liefde van ,god4 ,en daarb heeft ieder zn eigen taak en plaats4 ,de ,roomschen nemen aan1 dat de vromen des ,o4 ,t4 na hun dood in den limbus patrum vertoefden en daaruit eerst door ,christus b zne nederdaling ter helle werden bevrd2 en tevens meenen z1 dat de ongedoopt stervende kinderen noch in de hel noch in den hemel maar in een afzonderlk receptaculum1 den limbus infantum1 worden opgenomen4 ,maar voor geen van beide receptacula is er grond in de ,schrift4 ,wel spreekt het vanzelf1 dat wie de eenheid des genadeverbonds uit het oog verliest en de weldaden1 door ,christus verworven1 opvat als eene nieuwe substantie1 die vroeger niet bestond1 de vromen des ,o4 ,t4 in den limbus patrum moet laten wachten op deze verwerving en mededeeling van ,christus' weldaden4 ,maar wie de eenheid des verbonds erkent1 en de weldaden van ,christus opvat als de goede gunste ,gods1 die met het oog op ,christus reeds vr zn lden en sterven kon worden uitgedeeld1 die heeft aan geen limbus patrum behoefte4 ,de weg naar de hemelsche zaligheid was onder het ,o4 dezelfde als onder het ,n4 ,test41 al is er ook verschil in het licht1 waarb de geloovigen toen en nu wandelen1 cf4 deel ,,iii #aifv4 #baav4 ,en evenzoo is er aan de overzde des grafs geen plaats voor een limbus infantum2 want de kinderen des verbonds1 gedoopt of ongedoopt1 gaan stervende ten hemel in2 en over het lot der andere is ons zoo weinig geopenbaard1 dat w het best doen van een stellig oordeel ons te onthouden1 cf4 ,b4 ,b4 ,warfield1 ,the development of the doctrine of infant salvation1 in zn ,two ,studies in the history of doctrine1 ,new-,york #ahig4 ,maar toch ligt er in den limbus patrum en infantum deze ware gedachte1 dat er verschillende graden zn zoowel in de straf der goddeloozen als in de zaligheid der vromen4 ,er is onderscheid van rang en werkzaamheid in de wereld der engelen4 ,er is verscheidenheid onder alle schepselen en het rkst onder de menschen4 ,er is verschil van plaats en taak in de gemeente van ,christus2 aan ieder geloovige wordt hier op aarde een eigen gave geschonken en een eigen taak opgedragen4 ,en b den dood volgen ieders werken dengene na1 die in den ,heere ontslaapt4 ,zonder twfel wordt deze verscheidenheid in den hemel niet uitgewischt maar integendeel van al het zondige gereinigd en op het rkst vermenigvuldigd1 ,luk4 #ai3ag-ai4 ,toch ontneemt dit verschil in graad niets aan de zaligheid1 welke elk naar zne mate geniet4 ,want allen wonen in b denzelfden ,heere1 #b ,cor4 #e3h1 zn opgenomen in denzelfden hemel1 ,op4 #g3i1 genieten dezelfde rust1 ,hebr4 #d3i en vinden hun vreugde in denzelfden dienst van ,god1 ,op4 #g3ae4 #ee4 ,,de ,,wederkomst ,,van ,,christus4 #a4 ,gelk het den mensch gezet is1 om eenmaal te sterven1 zoo moet er ook eens een einde komen aan de geschiedenis der wereld4 ,niet alleen de religie1 ook de wetenschap was daarvan ten allen tde overtuigd4 ,enkelen1 zooals ,aristoteles in de oudheid en ,czolbe1 ,friedrich ,mohr e4 a4 in den nieuweren td1 hebben wel gemeend1 dat deze wereld eeuwig was en geen begin noch einde had4 ,maar de onhoudbaarheid dezer meening wordt thans algemeen toegestemd2 er zn vele overwegingen1 die den eindigen duur der wereld boven allen twfel verheffen4 ,de omdraaiingssnelheid der aarde neemt volgens berekening minstens ne seconde in #fjj1jjj jaren af2 hoe weinig dit ook z1 het brengt na billioenen van jaren toch op aarde een omkeer in de verhouding van dag en nacht teweeg1 welke aan alle leven een einde maakt4 ,voorts wordt de rotatie der aarde voortdurend door den invloed van ebbe en vloed vertraagd1 wl deze de deelen der aarde verplaatst en den voorraad kinetische energie vermindert2 de aarde nadert daarom steeds de zon en moet eindelk in haar verdwnen4 ,vervolgens is de ruimte1 waarin de planeten zich bewegen1 niet volstrekt ledig1 maar met aether of verdunde lucht gevuld1 die1 hoe zwak dan ook1 de beweging tegenhoudt1 de omdraaiingssnelheid vermindert1 de baan der planeten doet inkrimpen en ze alzoo steeds meer in de nabheid der zon doet komen4 ,verder kan ook de zon niet altd duren2 hetz z hare warmte produceere door invallende meteorieten of door voortdurende inkrimping of door chemische werkingen1 z verbruikt die warmte allengs1 verkleint haar omvang1 trekt zich saam en gaat haar einde te gemoet2 volgens ,thompson zou de middelln der zon jaarlks #ce meter afnemen en zou z1 daar z reeds #bj millioen jaren geschenen had1 nog slechts een #aj millioen jaren kunnen bestaan4 ,kinetische energie toch kan zich wel in warmte omzetten1 maar warmte niet meer in kinetische energie1 tenz z uitstroome op een kouder lichaam4 ,als de temperatuur dus eens overal gelk zal zn1 houdt de omzetting van warmte op en is het einde der dingen bereikt4 ,de vraag is dus maar1 wie van beide1 de zon of de aarde1 het het langst uithouden zal2 indien de zon1 dan wordt de aarde ten slotte door haar verslonden en eindigt alles met verbranding2 indien de aarde1 dan houdt eens alle warmte op en gaat het leven onder in den dood der verstving4 ,daarb komen nog allerlei andere gronden voor de eindigheid der wereld2 het water der aarde moet wegens zne chemische verwantschap met de mineralen steeds afnemen2 water en zuurstof worden almeer aan vaste stoffen verbonden2 de producten der aarde1 steenkolen1 hout1 turf1 voedingsmiddelen1 verminderen2 de aarde1 hoe rk ook1 raakt eenmaal uitgeput1 en dit te spoediger1 naarmate het menschelk geslacht toeneemt en het gevaar van overbevolking dreigt4 ,voor eene optimistische verwachting aangaande de toekomst is er daarom op het standpunt der wetenschap volstrekt geen plaats4 ,toch hebben velen zich daaraan overgegeven en van een gestadigen vooruitgang en een toekomstig parads der menschheid in het ,diesseits gedroomd4 ,humanisten en materialisten wedveren met elkander in het koesteren van dergelke illusin1 achten door het principe der kosmische evolutie hunne broodprofetien gewaarborgd en oordeelen1 dat door de vermeerdering van ideale goederen1 zooals wetenschap1 kunst1 zedelkheid1 of door den vooruitgang in stoffelke welvaart1 door overvloed van voedsel en deksel en kleeding1 het geluk der menschheid eenmaal ten volle bereikt worden zal4 ,kant1 ,lessing1 ,herder1 ,fichte1 ,schelling enz41 achtten eene toekomst aanstaande1 waarin het ethische ,godsrk allen omvatten1 de ,aufklrung aller deel en de humaniteit het beginsel van aller leven zou zn4 ,zelfs ,darwin spreekt aan het slot van zn boek over het ,ontstaan der soorten en in het laatste hoofdstuk van zne ,afstamming des menschen de hope uit1 dat de mensch1 die van zn dierlken oorsprong thans reeds zoo hoog is opgeklommen1 eene nog hooger bestemming in eene verwderde toekomst tegemoet gaat4 ,in die toekomst zal volgens ,pierson1 ,eene ,levensbeschouwing #bfi1 het huwelk door de edelsten niet meer worden begeerd1 maar zal de man met de vrouw als met zne zuster verkeeren en de wellust niet meer de dood van den levenslust zn1 of zal volgens anderen het huwelk b een hoogbeschaafd volk mettertd den vorm van een dubbelhuwelk aannemen en twee vrienden gezamenlk twee vrouwen huwen4 ,nog buitensporiger zn de verwachtingen van de socialisten1 deze chiliasten van het ongeloof1 die meenen1 dat in den toekomststaat naar hun model alle zonde en strd verdwenen en een onbezorgd1 tevreden leven aller voorrecht zal zn4 ,maar1 gelk gezegd is1 veel grond bestaat er voor zulke verwachtingen niet4 ,en al zou er ook een td van meerdere welvaart en grooter geluk voor de menschheid aanbreken1 wat zou het voordeel daarvan zn1 als toch alle ontwikkeling1 gelk de wetenschap leert1 ten slotte moest ondergaan in den dood8 ,fr4 van ,hellwald weet aan het slot van zne ,kulturgeschichte op de vraag1 waartoe alles geweest is1 waartoe ook de mensch met zn worstelen en streven1 zn beschaving en ontwikkeling bestaan heeft1 niet het minste antwoord te geven4 ,en ,otto ,henne-,am ,rhyn eindigt zne ,kulturgeschichte met de voorspelling1 dat heel de menschheid met haar cultuur eens spoorloos verdwnen zal2 einst wird ,alles1 was wir gethan1 nirgends mehr aufzufinden sein2 en h kan zich daartegenover alleen troosten met de gedachte1 dat het nog langen td duren zal1 eer het zoover is4 ,wie zonder ,god en zonder ,christus leeft1 en alles van het ,diesseits1 van immanente1 kosmische krachten verwachten moet1 is ook zonder hope in de wereld4 ,zelfs de cultuur is niet eindeloos te denken4 ,milliarden van jaren kunnen in het verleden of in de toekomst der wereld wel willekeurig aangenomen maar niet concreet1 gevuld met geschiedenis1 gedacht worden4 ,als bv4 de menschheid eens duizend millioen jaren oud werd1 zou een leerboek over de wereldgeschiedenis1 dat eene eeuw op tien bladzden afhandelde1 niet minder dan tweehonderdduizend deelen vormen1 elk deel gerekend op vfhonderd bladzden1 of nog twintigduizend deelen1 als aan elke eeuw slechts ne bladzde1 of nog vfhonderd deelen1 indien aan elke eeuw niet meer dan n regel gewd werd4 ,en zoo zou het zn met al wat den inhoud onzer cultuur vormt4 ,de mensch en de menschheid zn eindig1 en daarom is ook hunne beschaving niet eindeloos te denken4 ,een oneindige td is zoowel voor de aarde als voor ons geslacht eene ongermdheid1 die nog tastbaarder is dan de dwaasheid van de millioenen van jaren1 uit heidensche mythologien ons bekend4 ,op het standpunt der wetenschap is er veel meer grond1 om het pessimisme van ,schopenhauer en ,ed4 von ,hartmann aan te nemen1 dat de verlossing der wereld stelt in de bestrding van den alogischen wil door de logische voorstelling1 in de absolute ,willensverneinung1 dat is in de vernietiging der wereld zelve4 ,maar ook dan is er niet de minste waarborg1 dat de absolute wil niet tot een ander wereldproces overgaat en tot in het oneindige toe altd weer van voren aan begint4 ,vele ,grieksche wsgeeren hielden het ervoor1 dat aan deze wereld vele andere voorafgegaan waren en op haar vele andere zouden volgen2 zelfs waren de ,pythagorers en de ,stoicnen van oordeel1 dat alles precies zoo terugkeeren zou1 als het op deze wereld bestond en in vroegere bestaan had2 en ook thans zn velen1 bv4 ,haeckel1 ,die ,weltrthsel #dcj1 tot dergelke gevoelens teruggekeerd1 ofschoon ,windelband1 ,geschichte und ,naturwissenschaft1 ,strassburg #aijj ,s4 #bb het terecht eene pnlke gedachte noemt1 dat in der periodischen ,wiederkehr aller ,dingen auch die ,persnlichkeit mit allem ihrem ,thun und ,leiden wiederkehren soll4 ,cf4 ,lange1 ,gesch4 des ,materialismus #eeb f4 ,pesch1 ,die grossen ,weltrthsel ,,ii #ceb f4 ,mhlhusser1 ,die ,zukunft der ,menschheit ,heilbron #ahha4 ,reiff1 ,die ,zukunft der ,welt ,basel #ahge4 ,frer1 ,weltende und ,endgericht1 ,gtersloh #ahif4 ,siebeck1 ,religionsphilos4 #ahic ,s4 #cii-dbg4 ,caro1 ,la question du progrs1 in zne ,problmes de morale sociale1 ,paris #ahhg p4 #bea4 ,orr1 ,christian ,view #cfi4 #b4 ,de religie heeft zich nooit met deze idee van eene eindelooze ontwikkeling of van een algeheelen ondergang der wereld verzoend4 ,verschillende redenen hielden haar van het overnemen dezer wsgeerige theorien terug4 ,immers is het voor geen tegenspraak vatbaar1 dat al dergelke voorstellingen aan de waarde der persoonlkheid tekort doen en deze opofferen aan het geheel4 ,voorts miskennen z de beteekenis van het godsdienstig-zedelk leven en stellen dit verre beneden de cultuur4 ,en eindelk bouwen z voor het heden en voor de toekomst alleen op de krachten1 die in den kosmos immanent zn en rekenen hoegenaamd niet met eene ,goddelke macht1 die de wereld bestuurt en haar ten slotte door rechtstreeksche ingrping beantwoorden doet aan het door haar gestelde doel4 ,alle godsdiensten hebben daarom eene andere verwachting voor de toekomst4 ,z kennen alle in meer of minder duidelke mate een strd van het goede en kwade2 alle koesteren z de hope van de zegepraal van het goede1 waarb de deugdzamen beloond en de goddeloozen gestraft worden2 en meestal achten z die toekomst ook niet anders bereikbaar dan door eene openbaring van bovennatuurlke krachten1 cf4 deel ,,iii #bbi4 ,in de perzische religie werd zelfs aan het einde der derde wereldperiode de verschning van den derden zoon van ,zarathustra1 ,sosiosh1 verwacht1 die een duizendjarig vrederk inleiden en het verlossingswerk van zn vader voltooien zou1 ,saussaye1 ,religionsgesch4 ,,ii #ea4 ,hartmann1 ,rel4 ,i #bci4 ,herzog #aa1 #bci4 ,en onder de ,mohammedanen kwam naast het geloof aan de wederkomst van ,jezus ook langzamerhand de verwachting van een ,mahdi op1 die de geloovigen weder in den gouden td van de vier rechtvaardige ,khalifs0 terugvoeren zou1 ,dr4 ,c4 ,snouck ,hurgronje1 ,der ,mahdi1 ,separatabdruck von der ,revue ,coloniale ,internationale0 #ahhe4 ,b ,israel werd de verwachting aangaande de toekomst gebouwd op den grondslag van het verbond1 dat ,god met ,abraham en zn zaad had opgericht4 ,dit verbond toch draagt een eeuwig karakter en wordt door 's menschen ontrouw niet teniet gedaan1 deel ,,iii #aie4 ,reeds in de wet betuigt ,god herhaaldelk aan het volk van ,israel1 dat ,h1 wanneer het zn verbond overtreedt1 het met de zwaarste straffen bezoeken maar zich daarna toch weer zner ontfermen zal4 ,als ,israel om zne zonden onder de volken verstrooid en zn land verwoest zal zn1 dan zal de ,heere in dien td door het aannemen van andere volken ,israel tot jaloerschheid verwekken en daarna het bekeeren en terugvoeren in zn land1 het zegenen met allerlei geestelke en stoffelke zegeningen en wrake doen over al zne vanden1 ,lev4 #bf1 ,deut4 #d3bc-ca1 #cj3a-aj1 #cb3ae-dc4 ,na de belofte aan ,davids huis1 dat het bestendig en zn stoel vast zou zn tot in eeuwigheid1 #b ,sam4 #g3af1 #bc3e1 #a ,chr4 #ag3ad1 krgt in de verwachting aangaande ,israels toekomst dit element hoe langer hoe meer beteekenis1 dat de bekeering en het herstel van ,israel niet anders zal tot stand komen dan door den gezalfden koning uit ,davids geslacht4 ,in de profetie worden deze gedachten breeder ontwikkeld en nemen z1 ondanks de eigenaardigheid1 die z b elk der profeten dragen1 steeds vaster vormen aan4 ,in de verwachting1 welke het ,oude ,test4 koestert aangaande de toekomst van het volk ,gods1 zn de volgende momenten duidelk te onderscheiden4 ,alle profeten verkondigen #a aan ,israel en ,juda een dag des gerichts en der straf4 ,de 1 dat is1 de td1 waarin de ,heere zich over zn volk ontfermen en zich aan zne vanden wreken zal1 werd door de profeten gansch anders dan door het volk opgevat4 ,het volk misbruikte deze verwachting en dacht1 dat ,ihvh het1 afgedacht van zn geestelken toestand1 tegen alle gevaar beschermen zou1 ,am4 #e3ah1 #f3ac1 ,jer4 #bi1 ,ezech4 #cc3bcv4 ,maar de profeten zeiden1 dat de dag des ,heeren ook voor ,israel een dag des gerichts zou zn2 het volk zou in ballingschap gaan en zn land aan de verwoesting worden prs gegeven1 ,am4 #b3dv41 #e3af1 #ah1 #bg1 #f3ad enz41 ,hos4 #a3f1 #b3aa1 #c3d1 #h3ac1 #i3c1 #f1 #aj3f1 #aa3e1 #ac3ab1 #ad3a1 ,jol #b3av41 ,mich4 #c3ab1 #d3aj1 #g3ac1 ,zef4 #a3a-ah1 ,hab4 #a3e-aa1 ,jes4 #b3aav41 #e3ev41 #g3ahv41 ,jer4 #a3aa-af enz4 ,maar toch1 die straf is #b tdelk4 ,er komt een einde aan na vele dagen1 ,hos4 #c3c1 na enkele dagen1 dat is na een korten td1 #f3b1 na zeventig jaren1 ,jer4 #be3ab1 #bi3aj1 na driehonderd en negentig jaren voor ,israel en veertig jaren voor ,juda1 ,ezech4 #d3dv4 ,god kastdt zn volk met mate1 ,jes4 #bg3gv41 ,jer4 #cj3aa1 ,h verlaat het slechts voor een kleinen td2 zn toorn is klein1 maar zne goedertierenheid is eeuwig1 ,jes4 #ed3g1 #h4 ,h heeft zn volk lief met eene eeuwige liefde1 en zal zich daarom weder ontfermen1 ,mich4 #g3ai1 ,jer4 #ca3c1 #bj4 ,h kan zn volk niet verderven1 al schudt ,h het ook als in eene zeef1 ,am4 #i3h1 #i4 ,zn berouw is in ,hem ontstoken1 ,hos4 #aa3h4 ,h gedenkt zn verbond1 ,ezech4 #af3fj4 ,h zal zn volk verlossen1 niet om ,israels wil1 maar om zns naams wil1 om zn roem onder de ,heidenen1 ,deut4 #cb3bg1 ,jes4 #dc3be1 #dh3i1 ,ezech4 #cf3bb4 ,aan het einde van den straftd zendt ,god #c den ,messias uit ,davids huis4 ,obadja spreekt nog in het algemeen van heilanden1 die de op ,zion ontkomene gemeente beschermen1 vs4 #ag1 #ba1 cf4 ,jer4 #bc3d1 #cc3ag1 #bj1 #ba1 #bb1 #bf4 ,amos zegt1 dat ,god na het gericht over ,israel de vervallen hut van ,david weer oprichten zal1 #i3aa4 ,hosea verwacht1 dat de kinderen ,israels zich bekeeren zullen en den ,heere zoeken en ook ,david hunnen koning1 #a3aa1 #c3e1 cf4 ,jer4 #cj3i1 ,ezech4 #cd3bc1 #bd1 #cg3bb-bd4 ,micha profeteert1 dat ,israel niet eerder uit de macht der vanden verlost zal worden1 voordat uit het ,davidisch koningshuis te ,bethlehem de ,heerscher geboren zal zn1 #e3a1 #b4 ,dat ,h niet uit ,jeruzalem maar1 evenals ,david zelf1 uit ,bethlehem zal voortkomen1 bewst1 dat het ,davidisch koningshuis den troon verloren heeft en tot een staat van nederheid vervallen is4 ,jesaja zegt dan ook1 dat er een rsje zal voortkomen uit den afgehouwen tronk van ,isa1 #aa3a1 #b1 en ,ezechil drukt dezelfde gedachte aldus uit1 dat de ,heere van den oppersten tak des hoogen ceders een klein1 teeder takje nemen zal1 #ag3bb4 ,god zal hem als eene spruite aan ,davids huis doen uitspruiten1 ,jes4 #d3b1 ,jer4 #bc3e1 #f1 #cc3ad-ag1 zoodat h daarnaar ook den naam van ,spruite draagt1 ,zach4 #c3h1 #f3ab4 ,in ,israels ldenstd geboren1 zal deze ,davidide opgroeien in armoedige omstandigheden1 ,jes4 #g3ad-ag2 ,h is een koning1 maar rechtvaardig1 zachtmoedig1 nederig en daarom rdende op het veulen eener ezelin1 ,zach4 #i3i2 met de koninklke verbindt h de profetische1 ,deut4 #ah3ae1 ,jes4 #aa3b1 #dj-ff1 ,mal4 #d3e en de priesterlke waardigheid1 ,jes4 #ec1 ,jer4 #cj3ba1 ,zach4 #c1 #f3ac1 ,ps4 #aaj2 het rk1 dat ,h komt stichten1 is een rk van gerechtigheid en vrede1 ,jes4 #aa1 #dj-ff1 ,mich4 #e3i1 ,ps4 #gb1 #aaj2 ,h is en verwerft zelf de gerechtigheid en het heil voor zn volk1 ,jes4 #aa1 #db1 #ec1 ,jer4 #bc3e1 #f1 ,ps4 #gb enz4 ,zne verschning heeft daarom niet eerst plaats na den dag des gerichts1 maar gaat daaraan vooraf2 ,juda wordt eerst verlost1 als ,god aan ,david eene spruite schenken zal1 ,jes4 #i3a-af1 #aa3av41 ,jer4 #bc3e1 #f1 #cc3ad-ag4 ,tot de weldaden #d1 die door dezen ,gezalfde aan zn volk geschonken zullen worden1 behoort allereerst de terugkeer uit het land der ballingschap4 ,land1 volk1 koning en ,god behooren been2 het herstel van ,israel begint daarom met terugkeer uit de ballingschap1 ,am4 #i3ad1 ,hos4 #aa3aa1 ,mich4 #d3f1 ,joel #c3a1 ,jes4 #aa3aa1 ,jer4 #c3ah1 ,ezech4 #aa3ag enz4 ,die terugkeer zal volgens de schildering van ,jesaja buitengewoon heerlk zn2 de wildernis zal bloeien als eene roos1 bergen zullen geslecht en dalen gevuld worden2 er zal een gebaande weg zn1 waarop ook de blinde niet dwalen kan1 #ce3a-i1 #da3ag-bj1 #db3ae1 #af1 #dc3ai1 #bj enz4 ,in dien terugkeer zal zoowel ,israel als ,juda deelen1 ,am4 #i3i-ae1 ,hos4 #a3aa1 #ad3b-i1 ,jes4 #aa3ac1 ,jer4 #c3f1 #ah1 #ca3bg1 #cb3cg-dj1 ,ezech4 #cg3ag1 #dg3ac1 #ba1 #dh3a-g1 #bc-bi4 ,maar aan deze verwachting beantwoordde de terugkeer uit de ,babylonische gevangenschap slechts zeer ten deele4 ,de na-exilische profeten zien daarom in dien terugkeer slechts een begin van de vervulling der beloften1 maken hunne verwachting los van een terugkeer uit de ballingschap1 en spreken1 behalve ,zach4 #h3ac1 niet meer van de tien stammen2 de teruggekeerden beschouwden zich als de vertegenwoordiging van het gansche ,israel1 ,ezr4 #f3ag4 ,trouwens vatten al de profeten #e den terugkeer uit de ballingschap tevens in ethischen zin1 als eene bekeering van ,israel1 op4 ,vergadering uit de volken en besndenis des harten gaan saam1 ,deut4 #cj3c-f4 ,lang niet allen zullen terugkeeren en zich bekeeren tot den ,heere2 velen1 de meesten zullen in het gericht1 dat de dag van ,ihvh ook over ,israel brengen zal1 omkomen4 ,de ,heere zal het huis ,jakobs wel niet ganschelk verderven1 maar ,h zal het toch schudden als in een zeef en de zondaars doen sterven door het zwaard1 ,am4 #i3h-aj4 ,als de ,heere ,israel en ,juda wederbrengt1 zal ,h hen eerst in de woestn leiden en daar met hen richten en de goddeloozen uitzuiveren1 ,hos4 #b3ac1 ,ezech4 #bj3cdv4 ,vele mannen zullen dan vallen1 zoodat zeven vrouwen nen man zullen aangrpen1 ,jes4 #c3be-d3a4 ,de verdelging is vastelk besloten1 slechts een overblfsel zal wederkeeren1 ,jes4 #d3ac1 #f3ac1 #g3c1 #aj3ba1 #aa3aa4 ,de ,heere zal de kinderen ,israels dorschen en dan n b n oplezen1 ,jes4 #bg3ab4 ,h zal de hoogmoedigen verdoen1 maar een arm en ellendig volk doen overblven1 ,zeph4 #c3 #ba1 en zn werk in het leven behouden1 ,hab4 #c3b4 ,en uit eene stad en twee uit een geslacht zullen wedergebracht1 ,jer4 #c3ad1 twee deelen zullen uitgeroeid maar het derde deel gelouterd worden1 ,zach4 #ac3h1 #i4 ,maar deze overgeblevenen zullen dan den ,heere tot een heilig volk zn1 dat ,h zich ondertrouwt in eeuwigheid1 ,hos4 #a3aj1 #ab1 #b3ae1 #ah1 #bb1 ,jes4 #d3c1 #d1 #aa3i4 ,de ,heere vergeeft hun alle ongerechtigheid1 wascht hen van al hunne onreinheid1 geeft hun een nieuw hart1 stort znen ,geest op allen uit1 doet alle afgoder en toover uit haar midden verdwnen1 en richt een nieuw verbond met hen op1 ,mich4 #e3aa-ad1 ,joel #b3bh1 ,jes4 #dd3ba-bc1 #dc3be1 ,jer4 #ca3ca1 ,ezech4 #aa3ai1 #cf3be-bh1 #cg3ad1 ,zach4 #ac3b enz4 ,een onreine zal er onder hen niet meer zn1 ,jes4 #eb3a1 #aa1 #ab2 allen zn z rechtvaardigen1 ,jes4 #fj3ba1 die1 door ,god geleerd1 ,hem kennen1 op zn naam vertrouwen en geen onrecht doen of leugen spreken1 ,jes4 #ed3ac1 ,jer4 #ca3ca1 ,zeph4 #c3ab1 #ac4 ,alles zal er heilig zn1 tot zelfs de bellen der paarden toe1 ,zach4 #ad3bj1 #ba4 ,want de heerlkheid des ,heeren is over hen opgegaan1 ,zach4 #b3e1 ,jes4 #fj3a1 en ,god zelf woont onder hen1 ,ob4 #ba1 ,joel #c3ag1 ,hos4 #b3bb1 ,zach4 #b3aj1 #h3h enz4 ,deze geestelke weldaden sluiten #f voor de ,oudtest4 profetie de verwachting in van het herstel van tempel en eeredienst4 ,volgens ,obadja zal er op ,sion ontkoming zn2 daar wonen de heilanden1 die ,israel beschermen en zne vanden richten zullen1 vs4 #ag1 #ba4 ,joel profeteert1 dat de ,heere wonen zal op ,sion1 znen heiligen berg en dat ,jeruzalem eene heiligheid zal zn1 die niet meer voor vreemden toegankelk en eeuwig van duur zal zn1 #c3ag1 #bj4 ,amos verwacht1 dat de steden van ,palestina herbouwd en bewoond en ,israel er nimmermeer uit verdreven zal worden1 #i3ad1 #ae4 ,micha verkondigt1 dat1 al zal ,sion ook als een akker geploegd en ,jeruzalem tot een steenhoop worden1 #c3ab1 toch de berg van het huis des ,heeren vastgesteld zal zn op den top der bergen1 dat uit ,sion de wet zal uitgaan en des ,heeren woord uit ,jeruzalem1 en dat de ,heere op ,sion wonen zal1 #d3a1 #b1 #g1 #g3aa4 ,dezelfde gedachte wordt door ,jesaja uitgesproken1 #b3b1 die er voorts nog aan toevoegt1 dat ,sion en ,jeruzalem1 koningschap en priesterschap1 tempel en altaar1 offeranden en feestdagen hersteld zullen worden1 #bh3af1 #cj3ai1 #cc3e1 #ce3aj1 #eb3a1 #ef3f1 #g1 #fj3g1 #fa3f1 #ff3bj-bc4 ,evenzoo verwacht ,jeremia1 dat ,jeruzalem herbouwd1 des ,heeren troon aldaar gevestigd1 en de eeredienst in den tempel vernieuwd zal worden1 #c3af1 #ag1 #cj3ah1 #ca3ch1 #cc3ah1ba4 ,hagga voorspelt1 dat de heerlkheid van den tweeden tempel grooter zal zn dan die van den eersten1 #b3f-aj1 en ,zacharia verkondigt1 dat ,jeruzalem herbouwd en uitgebreid1 dat priesterschap en tempel vernieuwd zal worden en dat ,god in ,jeruzalem te midden van zn volk wonen zal1 #a3ag1 #b3a-e1 #c3a-h1 #f3i-ae1 #h3cv4 ,maar door geen der profeten wordt dit beeld der toekomst zoo minutieus uitgewerkt als door ,ezechil4 ,nadat h in hoofdst4 #cd-cg gezegd heeft1 dat ,israel en ,juda weder door den ,heere vergaderd1 als n volk onder den eenigen herder uit ,davids huis ,hem ten eigendom aangenomen en met een nieuw hart en een nieuwen geest begiftigd zal worden1 en dan in hoofdst4 #ch en #ci voorspeld heeft1 dat ,israel1 in zn land teruggekeerd1 nog n laatsten aanval van ,gog uit ,magog heeft te doorstaan1 geeft h in hoofdst4 #dj-dh eene uitgewerkte teekening van het ,palestina der toekomst4 ,het land aan de westzde van den ,jordaan zal door evenwdige lnen verdeeld worden in bna gelke strooken4 ,de bovenste zeven worden bewoond door de stammen ,dan1 ,aser1 ,naftali1 ,manasse1 ,efram1 ,ruben1 ,juda1 en de benedenste vf door ,benjamin1 ,simeon1 ,issaschar1 ,zebulon en ,gad4 ,tusschen deze bovenste en benedenste deelen des lands wordt eene strook lands afgezonderd voor den ,heere4 ,in het midden van deze #bejjj el breede en lange strook ligt een hooge berg2 en daarop is de met de heerlkheid des ,heeren vervulde tempel gebouwd1 die #ejj el in het vierkant bedraagt en door eene ruimte van #ejj el aan elke zde is omringd4 ,daaromheen ontvangen de priesters1 die allen zonen ,zadoks moeten zn1 in het zuiden en de ,levieten in het noorden hun woonplaats van #bejjj el lengte en #ajjjj el breedte1 terwl in het oosten en westen een gedeelte van de heilige strook toegewezen wordt aan den vorst4 ,de stad ,jeruzalem is van den tempel gescheiden en ligt ten zuiden van het land1 dat den priesters is toegewezen1 in eene vlakte van #bejjj el lengte en #ejjj el breedte4 ,aan elke zde van de stad bevinden zich in den muur drie poorten1 naar het getal der stammen ,israels4 ,op de groote feesten komt heel ,israel naar den tempel om te offeren1 maar aan de ,heidenen is de toegang tot den tempel verboden4 ,indien ,israel zoo naar ,gods inzettingen leeft1 zal het rken zegen genieten2 van onder den dorpel van de tempeldeur stroomt eene beek1 die voortdurend zich verdiept1 het land vruchtbaar en zelfs het water der doode zee gezond maakt2 en aan hare oevers staat geboomte1 welks vruchten tot spze en welks bladeren tot genezing dienen4 ,b deze geestelke weldaden komen #g allerlei stoffelke zegeningen4 ,israel zal onder den vredevorst uit ,davids huis in veiligheid wonen4 ,oorlog zal er niet meer zn2 boog en zwaard worden verbroken1 ,hos4 #b3ag1 paarden en wagenen verdaan1 vestingen vernield1 ,mich4 #e3i1 #ai1 zwaarden tot spaden en spiesen tot sikkelen geslagen1 en allen zullen neerzitten onder hun wnstok en vgeboom1 ,jes4 #b3d1 ,mich4 #d3c1 #d1 want het koninkrk is des ,heeren en ,h is hunne sterkte1 ,ob4 #ba1 ,joel #c3af1 #ag4 ,het land zal eene buitengewone vruchtbaarheid ontvangen1 zoodat de bergen van zoeten wn druipen en de heuvelen van melk vlieten2 eene fontein1 uitgaande uit het huis des ,heeren zal het dorre land bevochtigen en de woestn in een ,eden herscheppen2 het boos gedierte zal verdreven zn1 vanden zullen den oogst niet meer rooven1 en alle geboomte1 te rechter td door malschen regen verkwikt1 zal overvloedig vruchten dragen1 ,am4 #i3ac1 #ad1 ,hos4 #b3ag1 #bj1 #ba1 #ad3f1 ,joel #c3ah1 ,jes4 #cb3ae-bj1 #ea3c1 #fj3ag1 #ah1 #fb3h1 #i1 #fe3i1 #bb1 ,jer4 #ca3f1 #ab-ad1 ,ezech4 #cd3ad1 #be1 #bf1 #bi1 #cf3bi1 #dg3a-ab1 ,zach4 #h3ab1 #ad3h1 #aj4 ,er zal zelfs een groote omkeer in heel de natuur plaats hebben2 de dieren ontvangen een anderen aard1 ,jes4 #aa3f-h1 #fe3be1 hemel en aarde worden vernieuwd en de vorige dingen niet meer gedacht1 ,jes4 #cd3d1 #ea3f1 #fe3ag1 #ff3bb2 zon en maan worden veranderd1 het licht der maan wordt als de zon en het licht der zon wordt zevenvoudig versterkt1 ,jes4 #cj3bf2 ja zon en maan houden op1 het wordt een eenige dag1 want de ,heere zal zn tot een eeuwig licht1 ,jes4 #fj3ai1 #bj1 ,zach4 #ad3f1 #g4 ,en ook in de menschenwereld zal de verandering groot zn4 ,als ,israel vergaderd zal zn1 zal ,palestina van menschen deunen1 ,mich4 #b3ab1 #ac2 het zaad der kinderen ,israels zal zn als het zand der zee1 en vooral zal dat van ,davids huis en van de levieten vermenigvuldigd worden1 ,hos4 #a3aj1 ,jes4 #i3b1 ,jer4 #c3af1 #cc3bb4 ,vanwege de veelheid der menschen en der beesten zal ,jeruzalem niet te meten zn en dorpsgewze bewoond moeten worden1 ,zach4 #b3a-d4 ,deze wonderbare vermeerdering heeft verschillende oorzaken4 ,vele ,israelieten zullen1 als een gedeelte reeds teruggebracht is1 naar ,jeruzalem komen en in den zegen ,israels willen deelen1 ,zach4 #b3d-i1 #h3g1 #h1 ,jer4 #c3ad1 #af1 #ah2 ja1 als de boden des ,heeren dien zegen onder de ,heidenen bekend maken1 zullen dezen de onder hen nog wonende ,israelieten in wagenen en draagstoelen1 met paarden1 muildieren en snelle loopers naar ,jeruzalem brengen1 ,jes4 #ff3ai1 #bj4 ,voorts zullen ook de gestorven ,israelieten in die zegeningen deelen4 ,heel ,israel kan gezegd worden1 uit den dood in het leven te zn wedergebracht1 ,hos4 #f3b1 #ac3ad1 ,jes4 #be3h1 ,ezech4 #cg3a-ad1 maar bepaaldelk verkondigen ,jesaja1 #bf3ai en ,daniel1 #ab3b1 dat ook de verslagen ,israelieten zullen opstaan en althans voor een deel ten eeuwigen leven zullen ontwaken4 ,en eindelk zullen ook alle burgers van het ,godsrk een hoogen ouderdom bereiken4 ,er zal daar niet meer zn een zuigeling van slechts weinige dagen1 noch een oud man1 die zne dagen niet vol maakt1 want wie sterft als een knaap zal honderd jaren oud worden1 en de zondaar1 die honderd jaren oud sterft1 zal geacht worden1 om zne zonde door een vloek getroffen en daarom zoo vroeg gestorven te zn1 ,jes4 #fe3bj1 cf4 ,zach4 #h3d1 #e4 ,ook zal er geen ziekte meer wezen en geen rouw en gekrt1 #be3h1 #cj3ai1 #fe3ai1 ja de ,heere zal den dood vernietigen en verslinden tot overwinning1 #be3h4 ,eindelk #h zullen in dien zegen van het ,godsrk ook de ,heidenen deelen4 ,door heel de ,oudtest4 profetie loopt de gedachte1 dat ,god het bloed zner knechten aan zne vanden wreken zal4 ,aan verschillende volken1 ,philistea1 ,tyrus1 ,moab1 ,ammon1 ,edom1 ,assur1 ,babel1 kondigen daarom de profeten ,gods oordeelen aan4 ,maar die oordeelen strekken toch niet tot verderf maar tot behoud der ,heidenen2 in ,abrahams zaad worden alle volken der aarde gezegend4 ,wel treedt b den eenen profeet meer de politieke zde van deze onderwerping van de ,heidenen onder ,israel op den voorgrond1 en b een ander de godsdienstige1 geestelke zde4 ,maar allen verwachten toch1 dat de heerschapp van den ,messias zich tot alle volken uitbreiden zal1 cf4 ,ps4 #b1 #ba1 #bd1 #de1 #df1 #dg1 #dh1 #fh1 #gb1 #hf1 #hi1 #if1 #ih enz4 ,israel zal de ,heidenen erfelk bezitten1 ,am4 #i3ab1 ,ob4 #ag-ba2 z zullen wel geoordeeld worden1 ,joel #c3b-ae1 maar alwie den naam des ,heeren zal aanroepen1 zal behouden worden1 want op ,zion is ontkoming1 #b3cb4 ,de ,heerscher uit ,bethlehem zal groot zn tot aan de einden der aarde en ,israel tegen zne vanden beschermen1 ,mich4 #e3cv41 maar de ,heidenen zullen toch naar ,zion gaan1 om des ,heeren wegen te leeren1 #d3a1 #b4 ,nadat de ,heere alle goden der volken verdelgd heeft1 ,zef4 #b3d-aa1 #c3h1 zullen de eilanden der ,heidenen zich voor ,hem buigen1 en zal ,h allen volken reine lippen geven1 om znen naam aan te roepen1 #b3aa1 #c3i4 ,ethiopi zal den ,heere geschenken brengen in ,zion1 ,jes4 #ah3g1 ,egyptenaren en ,assyrirs zullen ,hem dienen1 #ai3ah-be1 ,tyrus zal haar loon den ,heere afstaan1 #bc3ae-ah1 en allen volken zal ,h op ,zion een vetten maaltd bereiden1 #be3f-aj2 ja de knecht des ,heeren zal ook tot een licht der ,heidenen zn1 de heerlkheid des ,heeren door zne boden ook onder de volken der aarde bekend maken1 en ook door dezen gediend worden2 het huis des ,heeren zal een bedehuis zn voor alle volken2 allen zullen daar offers brengen1 den ,heere aanbidden en naar znen naam zich noemen1 en ,israels kudde weiden en zne akkers bouwen1 terwl de ,israelieten zich als priesters geheel aan den dienst van ,ihvh wden kunnen1 #dj-ff passim4 ,als ,israel hersteld en ,jeruzalem des ,heeren troon zal zn1 zullen aldaar alle ,heidenen om den naam des ,heeren vergaderd worden1 zich in den ,heere zegenen en in ,hem zich beroemen1 ,jer4 #c3ag1 #d3b1 #af3ai-ba1 #cc3i4 ,alle volken zullen aan het eind erkennen1 dat de ,heere ,god is1 ,ezech4 #af3fa1 #ag3bd1 #be3ev41 #bf3f1 #bh3bb1 #bi3f1 #cj3hv4 ,alle ,heidenen zullen hunne kostbaarheden naar ,jeruzalem brengen en het huis des ,heeren met heerlkheid vervullen1 ,hagg4 #b3g-aj4 ,z zullen komen en zeggen3 laat ons heengaan1 om te smeeken het aangezicht des ,heeren2 en tien mannen zullen de slip van een ,joodschen man grpen en met hem willen gaan1 omdat ,god met hem is1 ,zach4 #b3aa1 #h3bj-bc1 #ad3af-ai4 ,het volk der heiligen ontvangt de heerschapp over alle natin der aarde1 ,dan4 #g3ad1 #bg4 ,cf4 de litteratuur1 opgenoemd deel ,,iii #bcb en voor de ,messiaansche verwachtingen b de ,joden in ,jezus' td3 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes im ,zeitalter ,j4 ,chr4 #cte ,aufl4 ,,ii #dif-eef4 #c4 ,deze ,messiaansche verwachtingen des ,ouden ,testaments dragen1 gelk ieder terstond inziet1 een zeer eigenaardig karakter2 z bepalen zich tot eene toekomstige zaligheid op aarde4 ,in het ,o4 ,t4 moge een enkele maal de geloovige zne hope uitspreken1 dat h na zn dood in eeuwige heerlkheid zal worden opgenomen1 deze verwachting is individueel en staat op zichzelve2 doorgaans richt het oog der profetie zich naar die toekomst heen1 waarin het volk ,israels onder den koning uit ,davids huis veilig in ,palestina wonen en over alle natin der aarde heerschen zal4 ,van eene opneming der geloovigen aan het einde der tden in den hemel der heerlkheid is geen sprake1 de zaligheid wordt niet in den hemel maar op aarde verwacht4 ,in verband daarmede kent de ,oudtest4 profetie slechts ne komst van den ,messias4 ,wel weet z1 dat de ,gezalfde uit ,davids huis geboren zal worden1 als dit huis tot verval gekomen is1 en dat ,h aan het lden van zn volk deel zal hebben1 ja dat ,h als knecht des ,heeren voor zn volk lden en zne ongerechtigheden dragen zal2 ,h zal een gansch ander koning zn dan de vorsten der aarde1 nederig1 zachtmoedig1 recht doende1 zn volk beschermende2 ,h zal niet alleen koning maar tevens profeet en priester zn4 ,maar de ,oudtest4 profetie scheidt in het leven van den ,messias den staat der vernedering en den staat der verhooging nimmer vann2 z vat beide in n beeld saam2 z onderscheidt geen eerste en tweede komst en stelt de laatste1 die ten gerichte is1 niet geruimen td na de eerste1 welke ter behoudenis strekt4 ,het is ne komst1 waarb de ,messias aan zn volk de gerechtigheid en de zaligheid schenkt en het tot heerschapp brengt over alle volken der aarde4 ,het rk1 dat ,h komt stichten1 is daarom ook het voltooide ,godsrk4 ,zelf zal ,h wel als koning over zn volk regeeren maar ,h is dan toch niets meer dan een theocratisch koning1 die niet eigenmachtig heerscht maar in volstrekten zin ,gods regeering verwezenlkt4 ,de ,oudtest4 profetie maakt geen onderscheid tusschen eene ,christus- en eene ,godsregeering2 z verwacht niet1 dat de ,messias uit ,davids huis1 na tdelk geregeerd te hebben1 zn koninkrk ,gode overdraagt2 z houdt de toekomst1 welke z schildert in het ,messiaansche rk1 niet voor en tusschentoestand1 die aan het einde voor eene ,godsregeering in den hemel plaats moet maken2 z beschouwt het ,messiaansche rk als den eindtoestand en laat duidelk het gericht over de vanden1 het afslaan van den laatsten aanval1 de verandering der natuur1 de opstanding uit de dooden aan de stichting en bevestiging van dit rk voorafgaan4 ,en dit rk wordt door alle profeten geschetst in verven en kleuren1 onder vormen en beelden1 welke alle ontleend zn aan de historische omstandigheden1 onder welke z leefden4 ,palestina zal hernomen1 ,jeruzalem herbouwd1 de tempel met zn offerdienst hersteld1 ,edom en ,moab en ,ammon1 ,assur en ,babel onderworpen1 aan alle burgers een lang leven1 een rustig nederzitten onder wnstok en vgeboom geschonken worden2 het beeld der toekomst is door en door ,oudtestamentisch1 het is geheel en al historisch en nationaal bepaald4 ,maar in die aardsche1 zinnelke vormen legt de profetie een eeuwigen inhoud2 de schaal wordt drager van eene onvergankelke kern1 die ook in het ,o4 ,test4 er soms door henenbreekt4 ,terugkeer uit de ballingschap en waarachtige bekeering vallen samen2 de religieuse en de politieke zde van ,israels overwinning over de vanden zn ten nauwste verbonden2 de ,messias is een aardsch vorst maar ook een eeuwig koning1 een koning der gerechtigheid1 een eeuwig vader voor zn volk1 een vredevorst1 een priesterkoning2 de vanden worden aan ,israel onderworpen maar erkennen daarin1 dat de ,heere ,god is en dienen ,hem in znen tempel2 deze tempel met zn priesterschap en offerdienst zn het zichtbaar bews1 dat alle burgers des rks met een nieuw hart en een nieuwen geest den ,heere dienen en wandelen in zne wegen2 en de buitengewone vruchtbaarheid des lands onderstelt eene gansche verandering der natuur1 de schepping van een nieuwen hemel en eene nieuwe aarde1 waarin gerechtigheid woont4 ,het latere ,jodendom bracht in deze ,oudtest4 verwachtingen allerlei wzigingen aan4 ,van zne politieke heerschapp beroofd en onder de volken verstrooid1 begon het meer en meer rekening te houden met het toekomstig lot der individuen en breidde zn gezichtskring tot de menschheid en tot heel de wereld uit4 ,israel zou wel eenmaal op grond van zne eigene1 wettische gerechtigheid door den ,messias tot eene politieke heerschapp over alle volken gebracht worden2 maar dit ,messiaansche rk droeg een voorloopig1 tdelk karakter en zou aan het einde plaats maken voor een rk ,gods1 voor eene zaligheid der rechtvaardigen in den hemel1 welke door de opstanding aller menschen en door het algemeene wereldgericht werd ingeleid4 ,de politieke en de religieuse zde1 welke in het profetische beeld der toekomst ten nauwste vereenigd waren1 werden op die wze uiteengerukt4 ,israel verwachtte in ,jezus' dagen een zinnelk1 aardsch ,messiasrk1 welks toestand in de vormen en beelden der ,oudtest4 profetie beschreven werd4 ,maar deze beelden en vormen werden nu in letterlken zin opgevat2 de schaal werd met de kern1 de zaak met het beeld1 het wezen met den vorm verwisseld2 het ,messiaansche rk werd een politieke heerschapp van ,israel over de volken1 eene periode van uitwendigen voorspoed en bloei4 ,en aan het einde daarvan had eerst na de algemeene opstanding het wereldgericht plaats1 waarb een ieder geoordeeld werd naar zne werken en f de zaligheid in den hemel tot loon f de pniging in de gehenna tot straf voor zne daden ontving4 ,op die wze ontstond de leer van het ,chiliasme4 ,wel blft een groot gedeelte der joodsche apocriefe litteratuur nog b de ,oudtest4 verwachtingen staan4 ,maar dikwerf1 vooral in de ,apoc4 van ,baruch en in het vierde boek van ,ezra1 komt toch de voorstelling voor1 dat de heerlkheid van het ,messiaansche rk de laatste en de hoogste niet is1 maar na een bepaalden td1 die menigmaal berekend en in den ,talmud bv4 op #djj of op #ajjj jaren gesteld wordt1 voor de hemelsche zaligheid van het ,godsrk plaats maken zal4 ,het ,chiliasme is dus niet van christelken maar van joodschen en voorts ook van perzischen oorsprong1 boven bl4 #dbf4 ,het berust altd op een compromis tusschen de verwachtingen van eene aardsche en van eene hemelsche zaligheid en tracht de ,oudtest4 profetie in dien zin tot haar recht te laten komen1 dat het door haar een aardsch ,messiasrk voorspeld acht1 hetwelk na een bestemden td door het ,godsrk vervangen zal worden4 ,de sterkte van het ,chiliasme schnt nu wel het ,oude ,testament te zn1 maar feitelk is dit niet zoo2 het ,oude ,testament is beslist niet chiliastisch1 het teekent in het ,messiasrk het voltooide ,godsrk1 dat zonder einde is en eeuwig duurt1 ,dan4 #b3dd1 en dat door gericht1 opstanding en wereldvernieuwing voorafgegaan wordt4 ,desniettemin vond het b de ,joden en ook b vele ,christenen geloof en kwam telkens weer op1 als de wereld hare ,gode vandige macht ontwikkelde en de kerk deed lden onder vervolging en druk4 ,in den oudsten td treffen w het aan b ,cerinthus1 in het testament der ,,xii patriarchen1 b de ,ebionieten1 b ,barnabas1 ,papias1 ,irenaeus1 ,hippolytus1 ,apollinaris1 ,commodianus1 ,lactantius1 ,victorinus4 ,maar het ,montanisme maande tot voorzichtigheid2 ,gnostieken1 ,alexandrnsche theologen en vooral ook ,augustinus bestreden het ten sterkste1 en de veranderde toestand der kerk1 die de wereldmacht overwonnen had en zichzelve hoe langer hoe meer voor het ,godsrk op aarde hield1 deed het langzamerhand geheel uitsterven4 ,b vernieuwing kwam het op vr en tdens de ,reformatie1 toen velen ,rome als de valsche hoer en den paus als den antichrist gingen beschouwen2 het herleefde b de ,wederdoopers1 de ,davidjoristen1 de ,socinianen1 en stierf sedert niet meer uit1 ofschoon de officieele kerken het verwierpen4 ,de politieke beroeringen1 de godsdienstoorlogen1 de vervolgingen1 de sectarische bewegingen schonken er telkens nieuw leven aan4 ,in ,boheme werd het gepredikt door ,paul ,felgenhauer en ,comenius2 in ,duitschland door ,jakob ,bhme1 ,ezechiel ,meth1 ,gichtel1 ,petersen1 ,horche1 ,spener1 ,j4 ,lange1 ,s4 ,knig2 in ,engeland door ,joh4 ,archer1 ,newton1 ,joseph ,mede1 ,jane ,leade en vele ,independenten2 in ,nederland door ,labadie1 ,ant4 ,bourignon1 ,poiret enz4 ,zelfs ,gereformeerde theologen neigden tot een gematigd ,chiliasme1 zooals ,piscator1 ,alsted1 ,jurieu1 ,burnet1 ,whiston1 ,serarius1 ,coccejus1 ,groenewegen1 ,jac4 ,alting1 d',outrein1 ,vitringa1 ,brakel1 ,jungius1 ,mommers e4 a41 cf4 ,h4 ,brinck1 ,toetssteen der waarheid en meeningen #afia bl4 #fefv4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #abff-abgb4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,viii #ch4 ,moor ,,vi #aee4 ,m4 ,vitringa ,,ix4 ,marck1 ,exspectatio gloriae futurae ,jesu ,christi1 #b tomi1 ,l4 ,b4 #agcj4 ,in de #ah;e en #ai;e eeuw vond het onder den druk der maatschappelke en staatkundige revolutin niet alleen ingang b de ,swedenborgianen1 de ,darbysten1 de ,irvingianen1 de ,mormonen1 de ,adventisten enz41 maar werd het na de realistische richting1 ingeslagen door ,bengel1 ,oetinger1 ,ph4 ,m4 ,hahn1 ,j4 ,m4 ,hahn1 ,hasenkamp1 ,menken1 ,jung-,stilling1 ,j4 ,f4 von ,meyer enz41 ook omhelsd door vele theologen in de kerken der ,reformatie1 zooals ,rothe1 ,theol4 ,ethik #ehf f4 ,hofmann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,,ii #cgb f4 ,delitzsch1 ,die bibl4 proph4 ,theol4 #f f4 ,beck1 ,christl4 ,gl4 ,,ii4 ,auberlen1 ,der ,prophet ,daniel und die ,offenb4 ,joh4 #b;e ,aufl4 #aheg ,s4 #cgb f4 ,martensen1 ,dogm4 #bhj4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #abga f4 ,luthardt1 ,die ,lehre v4 d4 letzten ,dingen #ahhe4 ,komp4 d4 ,dogm4 #gf4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #dfc f4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #cjg4 ,ebrard1 ,dogm4 #egb f4 ,oosterzee1 ,dogm4 #adf4 ,saussaye1 cf4 mne ,theol4 v4 ,ch4 d4 l4 ,s4 #ga4 ,bogue1 ,redevoeringen over het duizendj4 rk1 ,gron4 #ahbe4 ,guers1 ,israels toekomst en herstel benevens eene schets van het duizendj4 rk ,amst4 #ahfc4 ,john ,cumming1 ,de groote verdrukking ,amst4 #ahfa4 ,id4 ,de verlossing nab #ahfb4 ,id4 ,de duizendj4 rust #ahfc4 ,id4 ,beschouwingen over het duizendj4 rk #ahff enz4 ,seiss1 ,de komende ,christus1 ,brussel #ahib4 ,art4 ,chiliasmus in ,herzog #c1 #hje-hag en de daar aangehaalde litt4 #d4 ,de grondgedachten van het ,chiliasme zn vrwel b allen dezelfde2 z komen hierop neer1 dat er eene tweerlei wederkomst van ,christus en eene dubbele opstanding te onderscheiden valt2 dat ,christus b zne eerste wederkomst de antichristelke macht overwinnen1 den ,satan binden1 de gestorven geloovigen opwekken1 de gemeente1 inzonderheid de gemeente van het bekeerde en naar ,palestina teruggebrachte ,israel rondom zich vergaderen1 van uit die gemeente over de wereld heerschen en voor zn volk een tdperk van geestelken bloei en stoffelke welvaart zal doen aanbreken2 en dat ,h aan het einde van dien td nog eenmaal wederkomen zal1 om alle menschen uit den dood op te wekken1 voor zn richterstoel te oordeelen en hun eeuwig lot te bepalen4 ,maar deze grondgedachten laten toch allerlei wzigingen toe4 ,de aanvang van het duizendjarig rk werd verschillend bepaald2 op voorgang van den brief van ,barnabas leerden vele kerkvaders en later ook de ,coccejanen1 dat het beginnen zou met het zevende millennium der wereld2 de ,fifth-monarchmen lieten het aanvangen na den val van het vierde wereldrk2 ,hippolytus stelde zn begin in het jaar #ejj1 ,groenewegen in #agjj1 ,whiston in #agae en later in #agff1 ,jurieu in #aghe1 ,bengel in #ahcf1 ,stilling in #ahaf enz4 ,de duur werd bepaald op #djj 7#d ,ezra7 of #ejj 7,evang4 van ,nicodemus7 of duizend 7,talmud enz47 of tweemaal duizend 7,bengel7 of slechts #g 7,darby7 of ook een onbepaald aantal jaren1 zoodat het getal in ,op4 #bj3b1 #c symbolisch opgevat wordt 7,rothe1 ,martensen1 ,lange enz474 ,enkelen meenen1 dat er voor de oprichting van het duizendjarig rk geen wederkomst van ,christus 7,kurtz72 of althans geen zichtbare wederkomst 7,darby71 of eene slechts voor de geloovigen zichtbare wederkomst 7,irving7 zal plaats hebben1 en dat er geen opstanding der geloovigen vr het millennium behoort aangenomen te worden 7,bengel74 ,velen nemen wel aan1 dat ,christus na zne eerste wederkomst op aarde blft1 maar anderen zn van meening1 dat ,h slechts even verschnt1 om zn rk op te richten en daarna weder in den hemel zich terugtrekt4 ,de regeering van ,christus in het millennium geschiedt volgens ,piscator1 ,alsted enz4 van uit den hemel4 ,in die heerschapp deelen dan de opgestane martelaren1 die of in den hemel werden opgenomen 7,piscator7 of op aarde achterbleven 7,alsted71 of al de opgestane geloovigen1 die hier op aarde blven 7,justinus1 ,irenaeus enz47 of die ,christus b zne verschning in de wolken tegemoet gevoerd worden in de lucht 7,irving71 of vooral het volk ,israel4 ,want doorgaans verwachten de chiliasten eene volksbekeering van ,israel1 en de meesten stellen zich voor1 dat het bekeerde ,israel naar ,palestina zal teruggebracht worden en daar de voornaamste burgers van het duizendjarig rk zullen zn 7,jurieu1 ,oetinger1 ,hofmann1 ,auberlen enz474 ,als men een blven van ,christus op aarde na zne eerste wederkomst aanneemt1 bepaalt men gewoonlk het herbouwde ,jeruzalem als zne woonplaats1 hoewel de ,montanisten indertd aan ,pepuza en de ,mormonen thans aan hun ,zoutzeedal denken4 ,herstel van tempel en altaar1 van priesterschap en offerande werd in den regel1 als al te duidelk met het ,nieuwe ,testament in strd1 verworpen1 maar vond toch nog verdediging b de ,ebionieten en in den nieuweren td b ,serarius1 ,oetinger1 ,hess e4 a4 ,van karakter en toestand van het duizendjarig rk maakt men zich zeer verschillende voorstellingen4 ,soms wordt het beschreven als een rk van zinnelke genietingen 7,cerinthus1 ,ebionieten enz472 dan weer wordt het meer geestelk opgevat1 en alle genot van spze en drank1 alle huwelk en voortplanting eruit verwderd 7,burnet1 ,lavater1 ,rothe1 ,ebrard74 ,meestentds wordt het millennium beschouwd als een overgangstoestand tusschen het ,diesseits en het ,jenseits2 het is een rk1 waarin de geloovigen voor de aanschouwing ,gods worden voorbereid 7,irenaeus72 waarin z rust en vrede genieten1 zonder nog geheel van de zonde verlost en boven den dood verheven te zn2 waarin de natuur 7,irenaeus7 en ook de menschen 7,lactantius7 buitengewoon vruchtbaar zullen zn2 en waarin naar eene later geliefkoosde gedachte de gemeente vooral haar zendingswerk aan de menschheid volbrengen zal 7,lavater1 ,ebrard1 ,auberlen enz474 ,al deze wzigingen formuleeren even zoovele bezwaren tegen het ,chiliasme2 reeds voor de profetie van het ,oude ,testament1 waarop het zich b voorkeur beroept1 kan het niet bestaan4 ,want1 behalve dat1 gelk boven reeds gezegd is1 het ,oude ,testament in het ,messiaansche rk geen voorloopigen1 tdelken toestand maar het eindresultaat der wereldgeschiedenis ziet1 maakt het ,chiliasme in de verklaring der profetie aan de grootste willekeur zich schuldig4 ,het verdubbelt de wederkomst van ,christus en de opstanding der dooden1 zonder dat het ,oude ,testament daar iets van weet4 ,het mist alle regel en methode b de uitlegging en maakt willekeurig halt1 naar de subjectieve meening van den interpreet4 ,de profeten verkondigen allen even luide en even krachtig1 niet alleen de bekeering van ,israel en van de volken1 maar ook den terugkeer naar ,palestina1 den herbouw van ,jeruzalem1 het herstel van tempel1 priesterschap en offerdienst enz4 ,en het is niets dan willekeur1 den eenen trek van dit beeld letterlk en den anderen geestelk op te vatten4 ,het is n beeld der toekomst1 dat de profetie ons teekent4 ,en dit beeld is f letterlk te nemen1 gelk het zich geeft1 maar dan breekt men met het ,christendom en valt in het ,jodendom terug2 f er is van dit beeld eene gansch andere verklaring te geven1 dan het ,chiliasme beproeft4 ,zulk eene verklaring wordt door de ,schrift zelve ons aan de hand gedaan en moet door ons aan haar worden ontleend4 #e4 ,reeds in het ,oude ,test4 zn er vele aanwzingen voor eene andere en betere verklaring1 dan het ,chiliasme van de profetische verwachtingen biedt4 ,zelfs de moderne geschiedbeschouwing van ,israel erkent1 dat het ,jahvisme der profeten door zn zedelk karakter zich onderscheidt van de natuurgodsdiensten en allengs aan de godsdienstige wetten en gebruiken onder ,israel een geestelke beteekenis heeft geschonken4 ,de ware besndenis is die des harten1 ,deut4 #aj3af1 #cj3f1 ,jer4 #d3d2 de offeranden1 die ,gode aangenaam zn1 zn een gebroken hart en een verslagen geest1 #a ,sam4 #ae3bb1 ,ps4 #dj3g1 #ej3hv41 #ea3ai1 ,hos4 #f3f1 ,am4 #e3bav41 ,mich4 #f3fv41 ,jes4 #a3aav41 ,jer4 #f3bj1 #g3bav4 enz42 het ware vasten is het losmaken van de strikken der goddeloosheid1 ,jes4 #eh3cv41 ,jer4 #ad3ab2 voor een groot deel is de strd der profeten tegen den uitwendigen1 eigengerechtigen cultus van het volk gericht4 ,het wezen van de bedeeling der toekomst bestaat dan ook daarin1 dat de ,heere een nieuw verbond met zn volk zal oprichten1 dat ,h hun een nieuw hart zal schenken en daarin zne wet zal schrven en dat ,h op allen znen ,geest zal uitstorten1 zoodat z ,hem liefhebben met hun gansche hart en in zne wegen wandelen1 ,deut4 #cj3f1 ,jer4 #ca3cb1 #cb3chv41 ,ezech4 #aa3ai1 #cf3bf1 ,joel #b3bh1 ,zach4 #ab3aj4 ,en wel wordt nu die toekomst geschilderd in beelden1 aan de historische omstandigheden ontleend1 zoodat ,zion en ,jeruzalem1 tempel en altaar1 offerande en priesterschap daarin eene groote plaats blven innemen4 ,maar #a bedenke men1 dat ook w hetzelfde doen en van ,god en ,goddelke zaken1 van geestelke en hemelsche dingen niet anders kunnen spreken dan in aardsche1 zinnelke vormen4 ,de ,oudtest4 eeredienst is door ,god ook daartoe ingesteld1 opdat w niet in eigengemaakte maar in door ,hemzelf ons gegeven1 juiste beelden van de hemelsche dingen naar waarheid zouden kunnen spreken4 ,het ,nieuwe ,test4 neemt daarom ook dit spraakgebruik over en gewaagt in het toekomstige ,godsrk van ,zion en ,jeruzalem1 van tempel en altaar1 van profeten en priesters2 het aardsche is een beeld van het hemelsche1 ,alles ,vergngliche ist nur ein ,gleichniss4 ,men vergete #b niet1 dat alle profetie poezie is1 die naar haar eigen natuur verklaard moet worden4 ,de fout van de vroeger heerschende exegese bestond niet in hare vergeestelking zonder meer1 maar wel daarin1 dat z alle tot illustratie dienende dtails in een geestelken zin wilde omzetten en daarb1 evenals b de gelkenissen van ,jezus1 de hoofdgedachte dikwerf uit het oog verloor4 ,als er bv4 gezegd wordt1 dat de ,heere een rsje verwekken zal uit den afgehouwen tronk van ,isa1 dat ,h den berg ,zions verheffen zal op den top der bergen1 dat ,h van de verbannenen n uit eene stad en twee uit een geslacht zal wederbrengen1 dat ,h rein water op allen sprengen en hen van hunne zonden reinigen zal1 dat ,h de bergen van zoeten wn zal doen druipen en de heuvelen zal doen vlieten van melk enz41 dan gevoelt elk1 dat h hierin met eene potische beschrving te doen heeft1 die niet letterlk kan of mag worden opgevat4 ,de realistische verklaring komt hier met zichzelve in strd en miskent het karakter der profetie4 ,ook is het #c onjuist1 dat de profeten zelf het onderscheid van zaak en beeld zich volstrekt niet bewust zouden geweest zn4 ,niet alleen zn de bovengenoemde potische omschrvingen zonder twfel door de profeten als beeld opgevat1 maar met de namen van ,sodom1 ,gomorra1 ,edom1 ,moab1 ,philistea1 ,egypte1 ,assur1 ,babel duiden z meermalen de macht der ,heidenwereld aan1 die eens aan ,israel onderworpen zal worden en in zne zegeningen zal deelen1 ,ob4 #af1 #ag1 ,jes4 #cd3e1 ,ezech4 #af3dfv41 ,dan4 #b1 #gv41 ,zach4 #ad3ba4 ,zion is dikwerf de naam voor het volk1 voor de gemeente ,gods1 ,jes4 #di3ad1 #ej3a1 #ea3c1 #eb3a1 #ed3a4 ,en al kan de ,oudtest4 profetie zich het toekomstige ,godsrk niet voorstellen zonder tempel en offerande1 toch gaat z telkens boven alle nationale en aardsche verhoudingen uit en verkondigt z1 dat er geen ark des verbonds meer wezen zal1 wl heel ,jeruzalem ,gods troon is1 ,jer4 #c3af1 #ag1 dat het rk van den ,messias eeuwig zal zn en de gansche wereld omvatten1 ,ps4 #b3h1 #gb3h1 #ag1 ,dan4 #b3dd1 dat alle inwoners profeten en priesters zullen zn1 ,jes4 #ed3ac1 #fa3f1 ,jer4 #ca3ca1 dat alle onreinheid en zonde1 alle krankheid en dood er gebannen zal zn1 #be3h1 #cc3bd1 #eb3a1 #aa1 ,zach4 #ad3bj1 #ba1 ,ps4 #ajd3ce1 dat het gesticht zal worden in een nieuwen hemel en op eene nieuwe aarde1 en geen zon of maan meer noodig zal hebben1 ,jes4 #fj3ai1 #bj1 #fe3ag1 #ff3bb4 ,zelfs het realistische toekomstbeeld van ,ezechiel bevat elementen1 die eene symbolische verklaring noodzakelk maken2 de gelke deelen1 die aan alle stammen1 schoon zeer onderscheiden in getalsterkte1 worden toegewezen2 de afgepaste strooken1 die voor priesters1 levieten en vorst bestemd zn2 de scheiding van tempel en stad1 de hooge ligging van den tempel op een berg en de beek1 die van onder den dorpel van de oostelke tempeldeur naar de doode zee stroomt2 en ten slotte de kunstmatige ineenzetting en de practische onuitvoerbaarheid1 z verzetten zich tegen eene zoogenaamd realistische uitlegging4 ,eindelk #d is het b de exegese des ,ouden ,testaments de vraag niet1 of de profeten zich geheel of ten deele bewust waren van het symbolisch karakter hunner voorspellingen1 want zelfs in het woord van klassieke schrvers ligt meer1 dan zzelven erb gedacht of ermede bedoeld hebben4 ,maar wel is het de vraag1 wat de ,geest van ,christus1 die in hen was1 ermede betuigden en openbaren wilde4 ,dat nu wordt uitgemaakt door het ,nieuwe ,testament1 dat de voltooiing1 de vervulling en daarom de verklaring van het ,oude is1 want in de vrucht wordt de natuur van den boom openbaar4 ,zelfs de moderne kritiek erkent1 dat niet het ,jodendom maar dat het ,christendom de volle verwezenlking is van de religie der profeten4 ,hierover kan toch geen twfel bestaan1 dat het ,n4 ,testament zichzelf beschouwt als de geestelke en dus als de volkomene en waarachtige vervulling van het ,oude ,testament4 ,het vergeestelken van het ,o4 ,t41 mits in goeden zin verstaan1 is niet een uitvindsel van de christelke theologie1 maar heeft in het ,n4 ,t4 zelf een aanvang genomen4 ,het vergeestelkte ,oude ,testament1 dat is1 het ,oude ,testament van zn tdelken1 zinnelken vorm ontdaan1 is het ,nieuwe ,testament4 ,de eigenaardigheid van de oude bedeeling was juist1 dat het verbond der genade onder aanschouwelke beelden voorgesteld en in nationale1 zinnelke vormen ingekleed werd4 ,zonde werd gesymboliseerd in de levietische onreinheid4 ,verzoening kwam tot stand door de offerande van een geslacht dier4 ,reiniging werd afgeschaduwd in lichamelke wasschingen4 ,gemeenschap met ,god was gebonden aan het opgaan naar ,jeruzalem4 ,behoefte aan ,gods gunst en nabheid uitte zich in een verlangen naar zne voorhoven4 ,het eeuwige leven werd gedacht als een lang leven op aarde enz4 ,al het geestelke1 hemelsche en eeuwige werd overeenkomstig de vatbaarheid van ,israel1 dat als een kind onder de tucht der wet was gesteld1 in aardsche schaduwen gehuld4 ,ofschoon de groote massa des volks dikwerf b die uitwendige vormen staan bleef1 evenals vele ,christenen in het sacrament aan het teeken blven hangen1 drongen de vrome ,israelieten met hunne harten wel tot de geestelke kern door1 die in de schaal verborgen was1 maar toch zagen ook z dat geestelke niet anders dan in schaduw en beeld4 ,daarom zegt het ,nieuwe ,testament1 dat het ,oude was 1 1 ,col4 #b3ag1 1 ,hebr4 #h3e4 ,de schaduw is het lichaam niet1 maar wst toch heen naar het lichaam1 en valt weg1 als dit zelf gekomen is4 ,het ,nieuwe ,testament is de waarheid1 het wezen1 de kern1 de eigenlke inhoud van het ,oude ,testament2 ,vetus ,test4 in ,novo patet1 ,novum ,test4 in ,vetere latet4 ,daarom is er in het ,n4 ,test4 zoo telkens van de waarheid sprake4 ,tegenover de wet1 die door ,mozes is gegeven1 staat de waarheid1 die in ,jezus ,christus geworden is1 ,joh4 #a3ad1 #ag4 ,h is de waarheid1 ,joh4 #ad3f2 de ,geest1 dien ,h uitzond1 is de ,geest der waarheid1 ,joh4 #af3ac1 #a ,joh4 #e3f2 het woord ,gods1 dat ,h predikte1 is het woord der waarheid1 ,joh4 #ag3ag2 het onder het ,o4 ,test4 beloofde en afgeschaduwde heilsgoed is in ,christus als eeuwige1 waarachtige realiteit voor allen openbaar geworden2 alle beloften ,gods zn in ,hem ja en amen1 #b ,cor4 #a3bj2 het ,oude ,testament is niet afgeschaft maar is in de nieuwe bedeeling tot zne vervulling gekomen en komt daarin nog altd door tot vervulling tot op de parousie van ,christus toe4 ,christus is daarom de ware profeet1 priester en koning2 de echte knecht des ,heeren1 het ware zoenoffer1 ,rom4 #c3be1 de ware besndenis1 ,col4 #b3aa1 het ware pascha1 #a ,cor4 #e3g1 de waarachtige offerande1 ,ef4 #e3b1 en zne gemeente is het ware zaad ,abrahams1 het ware ,israel1 het ware volk ,gods1 ,mt4 #a3ba1 ,luk4 #a3ag1 ,rom4 #i3be1 #bf1 #b ,cor4 #f3af-ah1 ,gal4 #c3bi1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #h3h-aj1 ,jak4 #a3a1 #ah1 #a ,petr4 #b3i1 ,op4 #ba3c1 #ab1 de ware tempel ,gods1 #a ,cor4 #c3af1 #b ,cor4 #f3af1 ,ef4 #b3bb1 #b ,thess4 #b3d1 ,hebr4 #h3b1 het ware ,zion en ,jeruzalem1 ,gal4 #d3bf1 ,hebr4 #ab3bb1 ,op4 #c3ab1 #ba3b1 #aj2 haar geestelke offerande is de ware godsdienst1 ,joh4 #d3bd1 ,rom4 #ab3a1 ,phil4 #c3c1 #d3ah1 cf4 deel ,,iii #bag4 ,alle begrippen des ,ouden ,testaments leggen hun uitwendige1 nationaal-israelietische beteekenis af en worden in hun geestelken1 eeuwigen zin openbaar2 het semietische behoeft niet meer door ons1 gelk ,bunsen wilde1 in het japhetische te worden overgezet2 het ,n4 ,test4 zelf heeft aan de particularistische ideen des ,o4 ,test4 eene universalistische1 kosmische beteekenis gegeven4 ,geheel verkeerd is dus de beschouwing van het ,chiliasme1 volgens welke het ,n4 ,test4 met de gemeente uit de ,heidenen een intermezzo is1 een zweg1 die door ,god is ingeslagen1 omdat ,israel zn ,messias verwierp1 zoodat de eigenlke voortzetting en vervulling des ,ouden ,testaments eerst b de tweede komst van ,christus een aanvang zou nemen4 ,veeleer is het omgekeerde waar4 ,niet het ,nieuwe1 maar het ,oude ,testament is een tusschenbedrf4 ,het verbond met ,israel is tdelk1 de wet is tusschen de belofte aan ,abraham en hare vervulling in ,christus ingeschoven1 opdat z de misdaad vermeerderen en als een tuchtmeester tot ,christus opleiden zou1 ,rom4 #e3bj1 ,gal4 #c3ai4 ,daarom gaat ,paulus altd tot ,abraham terug1 ,rom4 #d3aav41 ,gal4 #c3fv41 en knoopt aan de belofte1 die tot hem is geschied1 zn evangelie vast4 ,abraham is de vader van de geloovigen1 van alle geloovigen1 niet alleen uit de ,joden maar ook uit de ,heidenen1 ,rom4 #d3aa2 de kinderen der belofte zn zn zaad2 ,rom4 #i3f-h2 de zegening van ,abraham komt in ,christus tot de ,heidenen1 ,gal4 #c3ad2 wie van ,christus zn1 zn ,abrahams zaad en naar de beloftenis erfgenamen1 ,gal4 #c3bi4 ,het volk van ,israel is in de dagen des ,o4 ,test4 tdelk verkoren1 opdat het heil straks in de volheid des tds aan heel de wereld ten goede zou komen4 ,israel is niet verkoren tot schade maar ten bate der volken4 ,de belofte aan ,adam en ,noach had van haar eerste begin af eene universalistische strekking en heeft deze1 na haar tdelke1 wettische gedaante onder ,israel te hebben afgelegd1 in ,christus ten volle voor alle natin geopenbaard4 ,het voorhangsel is gescheurd1 de scheidsmuur is gevallen1 het handschrift der wet is aan het kruis genageld2 en nu zn de geloovigen uit de ,heidenen met die uit de ,joden mederfgenamen1 medeburgers der heiligen1 huisgenooten ,gods1 nab geworden in ,christus1 en op hetzelfde fundament van apostelen en profeten gebouwd1 ,ef4 #a3i-aa1 #b3aa-bb4 ,het ,nieuwe ,testament is daarom geen intermezzo1 geen tusschenbedrf1 geen zweg1 geen afbuiging van de ln des ,o4 ,verbonds1 maar het lang te voren beoogde doel1 de directe voortzetting1 de waarachtige vervulling van het ,oude ,testament4 ,het ,chiliasme1 anders oordeelende1 komt met het ,christendom zelf in conflict4 ,principieel beschouwd1 is het met het ,judaisme n en moet er toe komen1 om aan het ,christendom1 aan den historischen persoon van ,christus1 aan zn lden en sterven1 eene tdelke1 voorbgaande waarde toe te kennen en de eigenlke zaligheid eerst te verwachten van ,christus' tweede komst1 van zne verschning in heerlkheid4 ,evenals het ,judaisme1 maakt het het geestelke aan het stoffelke1 het ethische aan het physische ondergeschikt1 stft de ,joden in hun vleeschelke gezindheid1 verontschuldigt hunne verwerping van den ,messias1 verzwaart het deksel1 dat op hun aangezicht ligt b het lezen des ,ouden ,testaments1 en bevordert de inbeelding1 dat de vleeschelke afstammeling van ,abraham nog als zoodanig een prerogatief zal hebben in het koninkrk der hemelen4 ,de ,schrift echter zegt1 dat de ware lezing en verklaring van het ,o4 ,test4 te vinden is b hem1 die tot den ,heere ,christus is bekeerd1 #b ,cor4 #c3ad-af1 dat die een ,jood is1 die het in het verborgene is en de besndenis des harten deelachtig1 ,rom4 #b3bi1 dat er in ,christus geen man of vrouw1 geen ,jood of ,griek is1 maar dat z allen n zn in ,christus ,jezus1 #a ,cor4 #ab3ac1 ,gal4 #c3bh1 ,col4 #c3aa4 ,de ,jood1 die ,christen wordt1 was niet maar werd door zn geloof een kind van ,abraham1 ,gal4 #c3bi4 ,cf4 tegen het ,chiliasme3 ,augustinus1 de civ4 ,,xx c4 #f-i4 ,luther b ,kstlin ,,ii #efd f4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxix c4 #g4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #fdi4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #be1 #e4 ,walaeus1 ,op4 ,i #ecg-eed4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #abdh-abgb4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xx qu #c4 ,moor ,,vi #adi-afb4 ,hengstenberg in zn comm4 op de ,openb4 van ,johannes4 ,keil op ,ezechiel #ahfh ,s4 #die f4 ,kliefoth1 ,eschatologie #ahhf ,s4 #adg f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,vi #bad f4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #hje-hab4 #hfa-hff4 ,kuyper1 ,heraut #iha-ajjc enz4 #f4 ,ofschoon hiermede in het algemeen het resultaat reeds volkomen vaststaat1 dat het ,nieuwe ,testament antichiliastisch is1 ,kuenen1 ,prof4 ,,ii #bga1 moet dit toch nog in bzonderheden nader worden aangetoond4 ,het ,chiliasme sluit de verwachting in1 dat er tegen de wederkomst van ,christus eene volksbekeering van ,israel zal plaats hebben1 dat de ,joden dan naar ,palestina terug zullen keeren1 en vandaar uit onder ,christus over de volken heerschen zullen4 ,daarb is er onder de chiliasten verschil over1 of de bekeering aan den terugkeer of deze aan gene zal voorafgaan1 cf4 bv4 ,guers1 ,israels toekomst en herstel #aga4 ,wl het moeilk te denken is1 dat de verstrooide ,joden eerst successief bekeerd worden en dan samen het plan opvatten1 om naar ,palestina te gaan1 meenen sommigen1 dat de ,joden eerst langzamerhand naar ,kanan terugkeeren en daar dan later gezamenlk tot ,christus zullen bekeerd worden1 of trachten anderen beide gevoelens zoo te vereenigen1 dat er eerst een groot deel van de ,joden naar ,palestina trekken1 en dat dezen1 na eerst stad en tempel en eeredienst hersteld te hebben en daarna tot ,christus bekeerd te zn1 langzamerhand door hunne andere volksgenooten gevolgd worden4 ,en z wzen erop1 dat deze verwachting aanvankelk reeds vervuld wordt4 ,er zn reeds duizenden ,joden in ,palestina2 de ,oostersche quaestie gaat hare oplossing tegemoet1 want ,turke dankt zn bestaan alleen aan den onderlingen naver der groote mogendheden2 en wordt ,turke eenmaal vernietigd1 dan is er alle kans1 dat ,palestina toegewezen wordt aan de ,joden1 aan wie het rechtmatig toekomt2 voorts werkt er in vele ,joden1 gelk uit het in laatsten td opgetreden ,zionisme blkt1 een verlangen1 om naar ,palestina terug te keeren en daar een zelfstandig rk te vormen2 en eindelk maakt de groote verbetering der verkeermiddelen1 die men reeds in ,nah4 #b3c1 #d1 ,jes4 #aa3af1 #ff3bj voorspeld acht1 zulk een terugkeer ook eenvoudig en gemakkelk4 ,hoe men nu ook oordeele over deze politieke combinatin1 het ,nieuwe ,testament biedt aan zulk eene verwachting niet den minsten steun4 ,toen de volheid des tds gekomen was1 stonden de ,joden1 als volk beschouwd1 met de ,heidenen op ne ln2 z waren samen verdoemelk voor ,god1 omdat z eene eigene gerechtigheid uit de wet zochten op te richten en de gerechtigheid1 die uit het geloof is1 verwierpen1 ,rom4 #c3ba4 ,daarom zond ,god ,johannes tot hen met den doop der bekeering en liet het hun daarin aanzeggen1 dat z1 schoon besneden znde en proselieten doopende1 zelven schuldig en onrein stonden voor zn aangezicht en evengoed als de ,heidenen de wedergeboorte en de bekeering van noode hadden1 om in te gaan in het koninkrk der hemelen4 ,door den doop zonderde ,johannes de ware ,israelieten reeds van de massa des volks af4 ,en ,jezus ging op dit voetspoor voort2 ,h nam den doop van ,johannes over en liet hem bedienen door zne discipelen4 ,wel trad ,h evenals ,johannes aanvankelk op met de prediking1 dat het koninkrk ,gods nab was gekomen4 ,maar ,h vatte dat koninkrk gansch anders dan zne tdgenooten op2 ,h verstond er niet onder eene politieke1 maar eene religieus-ethische heerschapp en leerde1 dat geen vleeschelke afstamming uit ,abraham maar alleen wedergeboorte uit water en geest den toegang tot dat koninkrk der hemelen ontsloot1 deel ,,iii #bcbv4 ,daardoor vergaderde ,h allengs rondom zich eene schare van discipelen1 die zich onderscheidde en afzonderde van het volk der ,joden4 ,en dezen waren de ware 1 het echte volk ,gods1 gelk ,israel dat had behooren te zn maar nu in zne verwerping van den ,messias betoonde niet te wezen4 ,deze scheiding tusschen het volk der ,joden en de ,nieuwtest4 werd hoe langer hoe scherper4 ,wel waren er velen1 die in ,christus geloofden1 maar het volk1 geleid door de ,pharisen en ,schriftgeleerden1 verwierp ,hem4 ,ofschoon voor sommigen tot eene opstanding1 was ,h voor velen tot een val en tot een teeken1 dat weersproken werd1 ,luk4 #b3cd4 ,h kwam tot het zne1 maar de znen hebben ,hem niet aangenomen1 ,joh4 #a3aa4 ,jezus zegt zelf1 dat een profeet niet geerd is in zn vaderland1 ,mt4 #ac3ag4 ,telkens ervaart ,h1 dat de ,joden niet tot ,hem komen willen1 ,joh4 #e3cg-dg1 #f3fd2 ,h getuigt1 dat z in hunne zonden zullen sterven1 #h3ba1 dat z kinderen des duivels zn1 #h3dd1 planten1 niet door den ,vader geplant1 ,mt4 #ae3ac1 #ad en ziet in hun ongeloof geen toevallige1 onvoorziene omstandigheid maar vervulling der profetie1 ,mt4 #ac3acv41 ,joh4 #ab3cgv4 ,doch niet alleen heeft ,jezus van de ,joden in het heden niets te hopen1 ook in de toekomst verwacht ,h niets voor hen4 ,integendeel ,h kondigt de geheele verwoesting van stad en tempel aan1 zoodat er geen steen op den ander zal gelaten worden1 ,joh4 #b3ah-ba1 ,mt4 #bb3g1 #bc3cg-ci1 #bd3av41 ,mk4 #ac1 ,luk4 #ba3fv4 ,b zn intocht in ,jeruzalem weent ,h over de stad1 ,luk4 #ai3da-dd4 ,des ,maandags vr zn dood vloekt h op den weg naar ,bethani den vgeboom1 die daarin1 dat h nog geen vruchten maar wel reeds bladeren had1 een beeld was van het schnvrome1 eigengerechtige ,israel1 en sprak1 dat niemand eenige vrucht meer van hem eten zou in der eeuwigheid1 ,mk4 #aa3ab-ad4 ,b zn kruisgang beveelt ,h de vrouwen1 niet over ,hem maar over ,jeruzalem te weenen1 ,luk4 #bc3bh4 ,zelfs predikt ,h1 dat de zaligheid1 door ,israel verworpen1 het deel der ,heidenen zal worden4 ,het koninkrk ,gods zal ,israel ontnomen en aan een ander volk gegeven worden1 dat zne vruchten voortbrengt1 ,mt4 #ba3dc2 de wngaard wordt aan andere landlieden verhuurd4 ,mt4 #ba3da2 tot de bruiloft worden geroepen degenen1 die op de uitgangen der wegen zn1 ,mt4 #bb3i2 de verloren zoon gaat vr den oudsten zoon1 ,luk4 #ae4 ,en zoo zegt ,h1 dat velen zullen komen van ,oosten en ,westen en met ,abraham1 ,izak en ,jakob zullen aanzitten in het koninkrk der hemelen1 ,mt4 #h3aj-ab2 dat ,h nog andere schapen heeft1 die van dezen stal niet zn1 ,joh4 #aj3af2 en verbldt er zich over1 dat1 als eenige ,grieken ,hem begeeren te zien1 ,h nu als een tarwegraan in de aarde vallen en sterven en alzoo veel vrucht zal dragen1 ,joh4 #ab3bd4 ,na zne opstanding beveelt ,h dan ook aan zne discipelen1 om het evangelie te prediken aan alle volken1 ,mt4 #bh3ah4 ,en eenzelfde oordeel over ,israel treffen w b alle apostelen aan4 ,wel moeten z als ,jezus' getuigen van ,jeruzalem uit hun arbeid beginnen1 maar dan hem voortzetten tot aan het uiterste der aarde1 ,hd4 #a3h4 ,petrus brengt daarom het evangelie terstond aan de ,joden1 ,hd4 #b3ad1 #c3ai1 #e3ca1 doch ziet in een gezicht1 dat voortaan niemand onrein is1 maar dat ,gode aangenaam is een iegelk1 die ,hem vreest1 uit wat volk h ook voortkome1 ,hd4 #aj3ce1 #dc4 ,paulus begint zne prediking altd eerst b de ,joden1 maar keert zich1 als dezen het verwerpen1 tot de ,heidenen1 ,hd4 #ac3df1 #ah3f1 #bh3be-bh4 ,eerst den ,jood1 maar ook den ,griek1 is de regel1 dien h op zne zendingsreizen in acht neemt1 ,rom4 #a3af1 #a ,cor4 #a3ba-bd4 ,immers1 ,joden en ,heidenen zn beide verdoemelk voor ,god en hebben hetzelfde evangelie van noode1 ,rom4 #c3aiv4 ,er is slechts voor allen n weg tot de zaligheid1 n4l4 het geloof1 gelk dat reeds vr de wet door ,abraham geoefend en hem tot gerechtigheid gerekend is1 ,rom4 #d1 ,gal4 #c4 ,wie van de ,joden ,christus verwerpen1 zn geen ware1 echte ,joden1 ,rom4 #b3bh1 #bi2 z zn niet de besnding maar de versnding1 ,phil4 #c3b1 z zn ongeregelden1 delheidsprekers1 verleiders van zinnen1 wien men den mond moet stoppen1 ,tit4 #a3aj1 #aa2 z hebben den ,heere ,jezus en hunne eigene profeten gedood1 z vervolgen de geloovigen1 z behagen ,god niet en zn allen menschen tegen1 z verhinderen de apostelen1 om tot de ,heidenen te spreken1 en maken de mate hunner zonden vol1 zoodat de toorn over hen tot zn uiterste grens gekomen is en thans zich over hen ontlaadt1 #a ,thess4 #b3ad-af4 ,de ,joden1 die de gemeente van ,smyrna lasteren1 zeggen wel1 dat z ,joden zn1 maar z zn het niet1 z zn veelmeer eene synagoge des satans1 ,op4 #b3i1 #c3i4 ,echte ,joden1 ware kinderen ,abrahams zn z1 die in ,christus gelooven1 ,rom4 #i3h1 ,gal4 #c3bi enz4 ,zoo oordeelt het ,n4 ,test4 over de ,joden2 de gemeente der geloovigen heeft in alle opzichten het nationale1 vleeschelke ,israel vervangen2 het ,oude ,testament is in het ,nieuwe vervuld4 #g4 ,slechts enkele plaatsen schnen met deze doorgaande leer der ,schrift in strd te zn en iets anders in te houden4 ,de eerste plaats is ,mt4 #bc3cg-ci1 ,luk4 #ac3cc-ce1 waar ,jezus tot de inwoners van ,jeruzalem zegt1 dat hun huis woest gelaten zal worden1 en dat z ,hem niet zullen zien1 totdat z zullen zeggen3 gezegend is ,h1 die komt in den naam des ,heeren4 ,hier spreekt ,jezus inderdaad de verwachting uit1 dat de ,joden ,hem eenmaal1 n4l4 b zne wederkomst1 als ,messias erkennen zullen4 ,wanneer nu van elders een duizendjarig rk en eene daarmede samenvallende bekeering van ,israel vaststond1 zou deze plaats daarnaar verklaard kunnen worden4 ,maar wl dit niet het geval is1 ook niet in ,op4 #bj1 gelk later blken zal1 kan hier alleen gedacht worden aan de ,messiaserkenning der ,joden b ,christus' wederkomst ten oordeele4 ,en zoolang1 zegt ,jezus uitdrukkelk1 zal ,jeruzalem woest gelaten worden2 een herbouw van stad en tempel wordt dus in elk geval door ,jezus vr zne wederkomst niet verwacht4 ,ten tweede komt ,luk4 #ba3bd in aanmerking1 waar ,jezus zegt1 dat ,jeruzalem van de ,heidenen vertreden zal worden1 totdat de tden der ,heidenen vervuld zullen zn4 ,de conjunctie sluit nog niet in1 dat b het aanbreken van den daardoor aangeduiden termn het tegenovergestelde1 n4l4 het herbouwd en bewoond worden van ,jeruzalem door de ,joden plaats hebben zal4 ,maar ook al ware dit zoo1 dan zegt ,jezus daarmede nog niet1 dat aan de vertreding van ,jeruzalem een einde zal komen vr zne parousie1 want ,h gaat terstond1 na het oordeel over ,jeruzalem te hebben uitgesproken1 tot de bespreking van de teekenen vr en b zne wederkomst over1 ,luk4 #ba3bev42 de tden der ,heidenen duren tot zne wederkomst voort4 ,wederom1 indien het ,n4 ,t4 eene tweevoudige wederkomst van ,christus leerde1 zou deze plaats in overeenstemming daarmede kunnen worden uitgelegd1 maar het zal straks duidelk worden1 dat daarvoor geen grond in het ,n4 ,t4 aanwezig is4 ,de derde tekst1 die hier ter sprake komt1 is ,hd4 #c3ai-ba4 ,daar vermaant ,petrus de ,joden tot bekeering1 opdat hunne zonden uitgewischt worden en opdat 1 tdpunten van verkwikking1 mogen komen van de zde van het aangezicht des ,heeren en ,h1 n4l4 ,god1 den voor u 7de ,joden7 bestemden ,christus ,jezus zenden zal1 welken de hemel moet opnemen tot de tden van de wederoprichting aller dingen4 ,sommigen meenen1 dat de tden der verkwikking1 waarvan hier gesproken wordt1 dan zullen aanbreken1 wanneer het ,joodsche volk bekeerd wordt en alle dingen weer naar hun oorspronkelke bestemming in het duizendjarig rk worden opgericht1 en dat z dan duren zullen tot de tweede wederkomst van ,jezus toe4 ,maar tegen deze uitlegging bestaat groot bezwaar4 ,de zn moeilk te verstaan van de herstelling der natuurlke en zedelke verhoudingen1 die door de ,chiliasten in het millennium verwacht wordt1 want er staat duidelk1 dat deze tden het eindpunt zn van het verblf van ,jezus in den hemel2 tot zoo lang vertoeft ,jezus dus aan 's ,vaders rechterhand1 en wl de ,schrift slechts ne wederkomst van ,christus kent1 vallen de tden van de wederoprichting aller dingen met de voleindiging der wereld saam2 bovendien is veel te sterke uitdrukking voor dat herstel van het ,joodsche rk1 dat het ,chiliasme verwacht4 ,de tden der verkwikking zn daarom niet identisch met maar gaan aan de tden van de wederoprichting aller dingen vooraf4 ,want ,petrus geeft een tweeledig doel aan van de bekeering der ,joden1 opdat tden van verkwikking voor hen aanbreken en opdat ,god hun den voor hen bestemden ,christus zenden moge4 ,de tden der verkwikking vallen vr de wederkomst van ,christus en slaan dan f op den geestelken vrede1 die het gevolg is van bekeering en vergeving der zonden1 f op bepaalde toekomstige tden van ,goddelken zegen en gunst4 ,het laatste is het waarschnlkste1 omdat de tden der verkwikking niet onmiddellk met de uitwissching der zonden maar met de zending van ,christus in verband worden gebracht4 ,en de gedachte1 welke ,petrus hier uitspreekt1 is dan deze3 bekeert u1 o ,joden1 tot uitwissching uwer zonden1 opdat er ook voor u als volk1 die ,christus overgeleverd1 verloochend en gedood hebt1 vs4 #ac-ae1 tden van verkwikking van ,gods aangezicht mogen aanbreken en ,god daarna van den hemel zenden moge dien ,christus1 die in de eerste plaats voor u bestemd en daarom ook het eerst tot u gekomen is1 vs4 #bf1 om ook u ten heil alle dingen weder op te richten4 ,of zulke tden ooit voor de ,joden zullen aanbreken1 zegt ,petrus niet2 dat hangt af van hunne bekeering1 en of deze te wachten is1 wordt hier met geen woord vermeld4 ,de laatste plaats is ,rom4 #aa3aa-cb4 ,in ,rom4 #i-aa behandelt ,paulus het ontzaglk probleem1 hoe ,gods belofte aan ,israel te rmen is met de verwerping van het evangelie door de overgroote meerderheid van ,israel4 ,de apostel geeft daarop in de eerste plaats ten antwoord1 dat de belofte ,gods niet het vleeschelk maar het geestelk zaad van ,abraham geldt en werkt dit in den breede uit1 ,rom4 #i en #aj4 ,en ten tweede merkt h op1 dat ,god ook onder ,israel nog altd zne uitverkorenen heeft1 en dus dat volk niet verstooten heeft2 h zelf is daarvoor ten bews en velen met hem2 hoevelen er ook verhard en verblind zn1 de uitverkorenen hebben de zaligheid toch verkregen1 er is steeds een overblfsel naar de verkiezing der genade1 ,rom4 #aa3a-aj4 ,maar deze verharding1 die over het grootste gedeelte van ,israel gekomen is1 is toch ,gods einddoel niet2 veeleer is z in zne hand een middel1 om de zaligheid tot de ,heidenen te brengen1 opdat dezen1 die zaligheid in het geloof aannemende1 op hun beurt ,israel weder tot jaloerschheid mogen verwekken1 #aa3aa-ae4 ,na de geloovigen uit de ,heidenen vermaand te hebben1 om zich hierop niet te verheffen1 vs4 #af-bd1 werkt ,paulus deze gedachte nog nader uit en zegt1 dat over een deel van ,israel de verharding gekomen is1 totdat het pleroma der ,heidenen1 het volle getal der uit hun midden voor de zaligheid bestemden1 vervuld zal zn4 ,en op die wze zal gansch ,israel naar ,gods belofte zalig worden4 ,de ongeloovige ,joden zn dus nu wel door ,god gehaat in betrekking tot het evangelie1 opdat de door hen verworpene zaligheid tot de ,heidenen zou komen2 maar naar de verkiezing zn z beminden om der vaderen wil1 want ,gods beloften zn onberouwelk4 ,zooals het dus met de ,heidenen is gegaan1 zal het ook met de verharde ,joden gaan2 de ,heidenen waren eerst ongehoorzaam en zn nu ontfermd geworden1 en zoo ook zn de ,joden nu ongehoorzaam1 opdat z door de barmhartigheid1 aan de ,heidenen bewezen1 ook barmhartigheid ontvangen mogen4 ,want ,god heeft allen1 ,heidenen en ,joden1 onder de zonde besloten1 opdat ,h hun allen barmhartig zou zn1 vs4 #be-cb4 ,de meeste uitleggers meenen1 dat de vraag1 of ,god zn volk verstooten heeft1 #aa3a1 niet ten volle daarmede beantwoord is1 dat ,god onder ,israel altd zne uitverkorenen houdt1 die successief in den loop der eeuwen worden toegebracht1 #aa3a-aj1 en z oordeelen daarom1 dat al hetgeen in hoofdst4 #aa volgt1 niet maar eene nadere explicatie1 doch eene aanvulling van het in vs4 #a-aj gegeven antwoord is1 een nieuw antwoord1 dat eerst ten volle de bedenking ontzenuwt1 alsof ,god zn volk verstooten zou hebben4 ,onder in vs4 #bf verstaan z daarom het volksgeheel van ,israel1 dat in de laatste dagen bekeerd zal worden4 ,maar hoe algemeen deze verklaring ook z1 er bestaan gewichtige bezwaren tegen4 a4 ,indien het de bedoeling van den apostel ware1 om in #aa3be-cb een nieuw1 aanvullend antwoord te geven1 zou h zne redeneering aan het einde met haar begin en uitgangspunt in strd brengen4 ,immers heeft h #i3fv4 gezegd1 dat de beloften ,gods niet uitgevallen zn1 omdat z het geestelk zaad van ,abraham gelden1 en in dit geestelk zaad nog altd door hare vervulling erlangen1 #aa3a-aj4 ,a priori is het zeer onwaarschnlk1 dat ,paulus later op deze redeneering teruggekomen zou zn en haar in dezen zin zou aangevuld en verbeterd hebben1 dat de beloften ,gods in deze zaliging van het geestelk ,israel niet ten volle tot hare vervulling komen maar dan eerst volledig verwezenlkt worden1 wanneer in den laatsten td eene volksbekeering van ,israel plaats heeft4 b4 ,in elk geval is er in hoofdst4 #i3a-aj3aa met geen enkel woord van zulk eene verwachting voor het volk van ,israel sprake1 en er is geen enkele uitdrukking1 die haar vermoeden doet en voorbereidt4 ,en ook hoofdst4 #aa3aa-bd bevat nog niets1 wat op zoodanige verwachting heenwst4 ,wel wordt #aa3aa-ae in dien zin door velen opgevat4 ,maar ook al zn deze woorden niet hypothetisch1 als een element in de redeneering maar als beschrving van een feit te verstaan1 dan behelzen z toch alleen deze gedachte3 het verwerpen van ,christus door ,israel is voor de ,heidenen een groot gewin geweest1 want daardoor is de door ,christus' dood tot stand gekomene verzoening het deel der ,heidenen geworden2 een veel grooter gewin zal dan de aanneming van ,israel door ,god voor de ,heidenen zn1 want als ,israel zn pleroma1 zn volle getal van uitverkorenen1 zal bereikt hebben1 en ook het pleroma der ,heidenen ingegaan is1 dan zal dat het leven uit de dooden1 de opstanding uit de dooden van de nieuwe menschheid ten gevolge hebben4 ,aan ,israels dankt middelkerwze de ,heidenwereld haar verzoening1 aan ,israels dankt z eens haar leven uit de dooden4 c4 ,indien ,paulus in #aa3be een nieuw feit wilde mededeelen1 bevreemdt de wze ten zeerste1 waarop h dit doet4 ,h zegt toch niet3 en dan1 daarna1 n4 l4 nadat de volheid der ,heidenen is ingegaan1 zal gansch ,isral1 maar3 1 en op die wze zal gansch ,israel zalig worden4 ,dat kan niet anders beteekenen dan3 op die wze1 als in de vorige verzen beschreven is4 ,vlak vooraf1 in vs4 #bd1 heeft ,paulus gezegd1 dat de verharding altd maar voor een deel1 over ,israel gekomen is4 ,de geloovigen uit de ,heidenen konden wel gaan denken1 evenals ,israel vroeger1 dat z alleen het uitverkoren volk van ,god waren1 en dat ,israel geheel verworpen was4 ,maar ,paulus zegt1 dat dit niet zoo is4 ,neen1 ,israel is niet als zoodanig verworpen2 er is onder hen altd een overblfsel naar de verkiezing der genade2 er zn wel eenige takken afgebroken1 waarvoor de wilde olfboom van de ,heidenwereld in de plaats is gekomen1 maar de stam van den tammen olfboom is gebleven2 de verharding is maar voor een deel over ,israel gekomen2 terwl het pleroma uit de ,heidenen ingaat1 wordt ook het pleroma uit ,israel toegebracht2 en op die wze wordt gansch ,israel zalig4 d4 ,dit feit1 n4l4 dat de verharding maar voor een deel over ,israel gekomen is1 noemt ,paulus een 1 #aa3be4 ,elders noemt h zoo dikwerf het feit1 dat de ,heidenen thans mederfgenamen en medeburgers der heiligen en huisgenooten ,gods zn1 en hier duidt h met hetzelfde woord het feit aan1 dat de ,joden maar voor een deel verhard zn en dat ,god vele uitverkorenen voortdurend uit hen tot zne gemeente toebrengt4 ,want die gedeeltelke verharding zal duren1 totdat het pleroma der ,heidenen zal ingegaan zn4 ,nooit1 tot aan het einde der tden toe1 zal ,god zn oude volk ganschelk verwerpen2 altd zal naast een deel uit de ,heidenwereld ook een deel uit ,israel tot het geloof in ,christus worden gebracht4 ,de ,heidenen maar ook de ,joden hadden zoo gansch anders verdiend4 ,doch dit is het groote mysterium1 dat ,god rk is in barmhartigheid1 dat ,h uit alle volk1 ook uit het volk der ,joden1 dat ,hem verwierp1 zne uitverkorenen vergadert1 dat ,h allen onder de zonde besloot1 opdat ,h allen barmhartig zou zn4 ,dat mysterium brengt den apostel in verrukking en doet hem bewonderend de diepte van ,gods wsheid en kennis aanbidden1 #aa3cc-cf4 e4 in #aa3be is dus niet het volk van ,israel1 dat aan de einden der dagen in massa bekeerd zal worden2 het is ook niet de gemeente uit ,joden en ,heidenen saam1 maar het is het pleroma1 dat in den loop der eeuwen uit ,israel toegebracht wordt4 ,israel blft als volk1 zoo voorspelt ,paulus1 naast de ,heidenen bestaan2 het zal niet ondergaan noch van de aarde verdwnen2 het blft tot het einde der eeuwen1 levert zn pleroma voor het ,godsrk evengoed als de ,heidenen1 en behoudt voor dat ,godsrk zn bzondere taak en plaats2 uit alle volken en natin en tongen wordt de gemeente ,gods vergaderd4 f4 ,hoe groot dat pleroma uit ,israel zn zal1 berekent ,paulus niet4 ,het is best mogelk1 dat het getal der uitverkorenen uit ,israel in de laatste tden veel grooter zal zn1 dan het in ,paulus' of in latere of in onze dagen was2 er is geen enkele reden1 om dit te ontkennen2 veeleer doet de verbreiding van het evangelie onder alle volken verwachten1 dat zoowel uit ,israel als uit de ,heidenen een steeds grooter aantal zalig zal worden4 ,maar dat bedoelt ,paulus niet te zeggen2 h telt niet1 maar h weegt4 ,uit de ,heidenwereld zal het volle pleroma komen1 en ook uit ,israel1 en dat pleroma zal zn4 ,in dat pleroma wordt gansch ,israel behouden1 zooals in de gemeente in haar geheel de gansche menschheid wordt gered4 g4 ,eene andere bekeering van ,israel1 dan op de door ,paulus aangegeven wze laat zich ook moeilk denken4 ,wat toch is eene volksbekeering1 en hoe en wanneer zal z b ,israel plaats hebben8 ,er is natuurlk niets tegen1 veeleer pleit het feit van het voortbestaan van het volk ,israels in verband met de profetie ervoor1 dat er ook uit ,israel nog een zeer groot getal tot het geloof in ,christus worden gebracht2 maar hoe groot dit getal ook z1 het blft een overblfsel naar de verkiezing der genade4 ,ook de sterkste chiliast zal toch niet denken1 dat eenmaal aan het einde alle ,joden zonder uitzondering zullen worden bekeerd4 ,en ook al nam h dat aan1 meenende1 dat zoo alleen ,rom4 #aa3be ten volle vervuld werd1 dan zou zulk eene volksbekeering aan het einde toch nog niet ten goede komen aan de millioenen ,joden1 die door de eeuwen heen tot op dien eindtd toe in ongeloof en verharding zn weggestorven4 ,indien men werkelk meent1 dat ,gods belofte aan ,israel dan alleen waarlk vervuld wordt1 wanneer niet een uit het volk1 maar het volk zelf toegebracht wordt1 dan komt men met de geschiedenis in conflict4 ,altd1 alle eeuwen door1 ook in de dagen des ,o4 ,t41 toen het nationale ,israel ,gods volk was1 was het slechts een klein deel des volks1 dat in waarheid ,god diende en vreesde4 ,en zoo is het niet alleen b de ,joden1 maar zoo is het ook b de ,heidenen4 ,altd is het een overblfsel naar de verkiezing der genade1 dat uit de ,christenvolken de zaligheid in ,christus deelachtig wordt4 ,bovendien blft er voor zulk eene volksbekeering van ,israel1 als de ,chiliasten verwachten1 in ,paulus' schets van de toekomst geen plaats over4 ,h zegt toch uitdrukkelk1 dat de verharding over een deel van ,israel gekomen is1 totdat het pleroma der ,heidenen is ingegaan1 en dat niet daarna maar dat op die wze gansch ,israel zalig wordt1 ,rom4 #aa3be1 #bf4 ,de verharding over een deel van ,israel duurt dus zoolang1 totdat het pleroma uit de ,heidenwereld toegebracht is1 en volgens de ,chiliasten moet dan daarna de volksbekeering van ,israel vallen4 ,maar ligt er dan nog eene tdruimte tusschen het ingaan van het pleroma der ,heidenwereld en het einde der eeuwen8 ,zoo ja1 zn er in dien td dan ook nog ,heidensche volken1 en wordt er uit hen geen enkele meer bekeerd8 ,het ingaan van het pleroma der ,heidenen laat zich niet denken als tdelk voorafgaande aan het zalig worden van gansch ,israel4 ,rom4 #aa3bf noemt geen nieuw feit1 dat na het ingaan van de volheid der ,heidenen plaats grpt4 ,maar het ingaan van de volheid der ,heidenen en het zalig worden van gansch ,israel loopen parallel1 omdat de verharding maar voor een deel over ,israel gekomen is4 ,ten slotte merke men nog op1 dat1 al zou ,paulus aan het einde ook eene volksbekeering van ,israel verwachten1 h toch met geen woord melding maakt van een terugkeer der ,joden naar ,palestina1 van een herbouw van stad en tempel1 van eene zichtbare ,christusregeering2 in zn toekomstbeeld is voor dat alles geen plaats4 ,cf4 over de bekeering der ,joden1 behalve de commentaren op ,rom4 #aa1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #abd sq4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iv #ae1 #bj-cb4 ,moor ,,vi #abg-acj4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #hje4 ,kliefoth1 ,eschatologie #adg4 #h4 ,b het bespreken van de verwachtingen1 welke het ,n4 ,test4 in de toekomst koestert ten aanzien van het volk ,israels1 werd nog in het midden gelaten1 of het ,n4 ,test4 misschien op andere plaatsen dan de daar ter sprake gebrachte een tusschenstaat leert tusschen deze bedeeling en de voleinding der eeuwen4 ,indien dit1 zoo werd erkend1 het geval was1 dan konden ,mt4 #bc3cg-ci1 ,luk4 #ba3bd en ,hd4 #c3ai-ba1 ofschoon z op zichzelve tot het aannemen van zulk een overgangstd volstrekt geen aanleiding gaven1 toch in dien geest worden opgevat en verklaard4 ,thans komt daarom de vraag aan de orde1 of er volgens ,jezus en de apostelen voor de gemeente een td van macht en heerlkheid te wachten is1 welke aan de algemeene opstanding en het wereldgericht voorafgaat4 ,indien dit zoo ware1 zouden w daarvan duidelk melding verwachten in de eschatologische rede1 welke ,jezus in de laatste dagen van zn leven tot zne jongeren hield1 ,mt4 #bd1 ,mk4 #ac1 ,luk4 #ba4 ,maar er is daarin geen woord1 zelfs geen zinspeling op zulk een rk vervat4 ,de ,chiliasten trachten hun millennium wel op de eene of andere plaats in deze rede in te lasschen1 en zeggen bv41 dat de eerste komst van ,christus in ,mt4 #bd3bg en de tweede komst in vs4 #cj vermeld wordt1 maar deze exegese mist toch allen grond4 ,in zne eschatologische rede geeft ,jezus antwoord op twee vragen1 die zne discipelen ,hem doen1 n4l4 wanneer de dingen geschieden zullen1 die ,h aangaande ,jeruzalem gesproken heeft1 n4l4 dat er van den tempel geen steen op den ander gelaten zal worden1 en welk het teeken zal zn van zne toekomst en van de voleinding der wereld4 ,jezus beantwoordt eerst de eerste vraag1 en wel zoo1 dat ,h eerst handelt over de voorteekenen1 ,mk4 #ac3a-h1 cf4 ,mt4 #bd3a-h1 ,luk4 #ba3e-aa1 daarna over het lot der jongeren1 ,mk4 #ac3i-ac1 cf4 ,mt4 #bd3i-ad1 ,luk4 #ba3ab-ah1 en eindelk over de catastrophe in ,judea1 ,mk4 #ac3ad-bc1 cf4 ,mt4 #bd3ae-bf1 ,luk4 #ba3bj-bd4 ,de tweede vraag naar de parousie van ,jezus en de voleinding der wereld wordt beantwoord in ,mk4 #ac3bd-ca1 cf4 ,mt4 #bd3bi-ce1 ,luk4 #ba3be-cc2 en daarb sluit ,jezus zne parousie terstond b de verwoesting van ,jeruzalem aan2 in den val dezer stad ziet ,h de aankondiging en de voorbereiding van de voleinding der wereld2 ,mt4 #bd3bi 1 ,mk4 #ac3bd 4 ,h zegt zelfs1 dat dit geslacht geenszins zal voorbgaan1 totdat alle deze dingen geschied zullen zn1 ,mt4 #bd3cd1 ,mk4 #ac3cj1 ,luk4 #ba3cb4 ,hoe nu deze verwachting van zn spoedige1 terstond na de verwoesting van ,jeruzalem volgende parousie b ,jezus ook te verstaan z 7waarover straks nader72 in elk geval blkt duidelk1 dat er in deze rede geen plaats is voor een duizendjarig rk4 ,jezus somt eerst1 ,mk4 #ac3a-h1 eenige algemeene voorteekenen op1 waaraan de discipelen zien kunnen1 dat alles saam1 n4l4 de verwoesting van ,jeruzalem en het einde der wereld nadert2 en deze signa communia zn3 het opstaan van valsche ,christussen1 oorlogen en geruchten van oorlogen1 beroering en opstand der volken met aardbeving1 hongersnood enz41 voorts de prediking van het evangelie in de geheele wereld tot een getuigenis aller volken1 ,mk4 #ac3aj1 en eindelk1 als voorspel van het einddrama1 hetgeen voorvalt in ,judea en ,jeruzalem1 ,mk4 #ac3ad-bc4 ,daarna volgen de aan de parousie onmiddellk voorafgaande voorteekenen1 de signa propria1 n4l4 verduistering van zon en maan1 nedervallen der sterren1 beweging van de krachten in de hemelen1 ,mk4 #ac3bd1 #be4 ,met de parousie van ,christus is dan onmiddellk het gericht1 de scheiding van goeden en boozen1 de voleinding der wereld verbonden1 ,mk4 #ac3bf1 #bg4 ,daarmee komt overeen1 wat ,jezus zegt in ,mt4 #ac3cg-dc en #dg-ej2 het saam opgroeien van onkruid en tarwe1 en het saambrengen van allerlei soorten van visschen duurt voort tot de voleinding der eeuwen1 tot den td van den oogst en van het wereldgericht toe4 ,jezus kent maar twee aeonen1 de tegenwoordige en de toekomende4 ,in de tegenwoordige eeuw hebben zne discipelen niet anders dan verdrukking en vervolging te wachten en moeten z alles om znentwil verlaten4 ,nergens voorspelt ,jezus aan zne jongeren eene heerlke toekomst op aarde vr de voleinding der wereld2 integendeel1 zooals het ,hem gegaan is1 zal het ook zne gemeente gaan2 een discipel is niet boven zn meester en een dienstknecht niet boven zn heer2 eerst in de toekomende eeuw ontvangen zne jongeren alles met het eeuwige leven terug1 ,mt4 #e3c-ab1 #h3ai1 #bj1 #aj3af-db1 #af3bd-bg1 #ai3bg-cj1 ,joh4 #af3b1 #cc1 #ag3ad1 #ae enz4 ,als dan ook de jongeren in ,hd4 #a3f aan ,jezus vragen1 of ,h in dezen td aan ,israel het koninkrk weder oprichten zal1 dan ontkent ,h niet maar geeft stilzwgend toe1 dat dit eens geschieden zal2 doch ,h zegt1 dat de ,vader de tden of gelegenheden daarvoor in zne eigene macht gesteld heeft1 en dat de discipelen in dezen td de roeping hebben1 om als zne getuigen op te treden van ,jeruzalem uit tot aan het uiterste der aarde4 ,in dezen zelfden geest spreekt heel het ,nieuwe ,testament1 dat vanuit het standpunt der kruisgemeente geschreven is4 ,de geloovigen1 die niet vele wzen en machtigen en edelen zn1 #a ,cor4 #a3bg1 hebben hier op aarde niets dan lden en verdrukking te wachten1 ,rom4 #h3cf1 ,phil4 #a3bi1 z zn gasten en vreemdelingen1 ,hebr4 #aa3ac1 hun burgerschap is in de hemelen1 ,phil4 #c3bj1 z merken niet aan de dingen1 die men ziet1 #b ,cor4 #d3ah1 maar bedenken de dingen1 die boven zn1 ,col4 #c3b1 z hebben hier geen blvende stad maar zoeken de toekomende1 ,hebr4 #ac3ad4 ,maar z zn toch in hope zalig1 ,rom4 #h3bd1 en weten1 dat1 indien z met ,christus lden1 z ook met ,hem zullen verheerlkt worden1 ,rom4 #f3h1 #h3ag1 ,col4 #c3d4 ,daarom strekken z zich met heel het zuchtend schepsel reikhalzend uit naar de toekomst van ,christus en naar de openbaring van de heerlkheid der kinderen ,gods1 ,rom4 #h3ai1 #a ,cor4 #ae3dhv4 enz41 tegen welke heerlkheid het lden van den tegenwoordigen td niet opweegt1 ,rom4 #h3ah1 #b ,cor4 #d3ag4 ,nergens straalt in het ,n4 ,test4 eenige hope door1 dat de gemeente van ,christus nog eenmaal hier op aarde tot macht en heerschapp zal komen4 ,het hoogste1 dat z zich voorstelt1 is1 dat z onder de koningen en allen die in hoogheid zn een gerust en stil leven leiden moge in alle godzaligheid en eerbaarheid1 ,rom4 #ac3av41 #a ,tim4 #b3b4 ,en daarom beveelt het ,n4 ,test4 niet in de eerste plaats die deugden aan1 welke tot overwinning der wereld in staat stellen1 maar noemt1 ofschoon alle valsche ascetisme vermdende1 ,rom4 #ad3ad1 #a ,tim4 #d3d1 #e1 ,tit4 #a3ae1 als vruchten des ,geestes de deugden van liefde1 bldschap1 vrede1 lankmoedigheid1 goedertierenheid1 goedheid1 geloof1 zachtmoedigheid1 matigheid1 ,gal4 #e3bb1 ,ef4 #d3cb1 #a ,thess4 #e3adv41 #a ,petr4 #c3hv41 #b ,petr4 #a3e-g1 #a ,joh4 #b3ae enz4 ,zelfs is het de doorgaande verwachting des ,n4 ,test41 dat1 naarmate het evangelie des kruises zich verbreidt1 ook de vandschap der wereld openbaar wordt4 ,christus is bestemd1 om voor velen tot eene opstanding maar ook voor velen tot een val te zn en hunne vandige overleggingen tot openbaring te brengen2 ,h is tot eene crisis in de wereld gekomen1 opdat degenen1 die niet zien1 zien mogen en die zien1 blind worden1 ,mt4 #ba3dd1 ,luk4 #b3cd1 ,joh4 #c3ai-ba1 #c3ci1 ,rom4 #i3cb1 #cc1 #a ,cor4 #a3bc1 #b ,cor4 #b3af1 ,hebr4 #d3ab1 #a ,petr4 #b3g1 #h4 ,in de laatste tden1 in de dagen1 die aan de wederkomst van ,christus voorafgaan1 zal de goddeloosheid der menschen tot eene schrikbarende hoogte stgen2 de dagen van ,noach keeren terug2 wellust1 zingenot1 losbandigheid1 geldzucht1 ongeloof1 hoogmoed1 spottern1 lastering zullen op schrikkelke wze uitbreken1 ,mt4 #bd3cgv41 ,luk4 #ag3bfv41 #b ,tim4 #c3a1 #b ,petr4 #c3c1 ,jud4 #ah2 ook onder de belders zal de afval groot zn2 de verleiding zal zoo machtig worden1 dat z zelfs1 indien het mogelk ware1 de uitverkorenen ten val zou brengen2 de liefde zal b velen verkoelen en de waakzaamheid zoo afnemen1 dat de wze met de dwaze maagden in slaap vallen2 het zal zulk een algemeene afval worden1 dat ,jezus de vraag kan doen1 of de ,zoon des menschen b zne komst nog geloof op aarde vinden zal1 ,mt4 #bd3bd1 #ddv41 #be3av41 ,luk4 #ah3h1 #a ,tim4 #d3a4 ,het boek der ,openbaring van ,johannes stemt daarmede overeen4 ,de brieven aan de zeven gemeenten behandelen wel concrete toestanden1 gelk z toenmaals in die kerken bestonden en zn wel allereerst aan die gemeenten gericht1 om ze tot waakzaamheid aan te sporen en ze voor te bereiden op de aanstaande vervolgingen en de wederkomst van ,christus4 ,maar z hebben toch duidelk eene veel verdere strekking4 ,het zevental1 dat in de ,openbaring steeds zoo groote beteekenis heeft1 wst daar reeds op2 het is het getal der volkomenheid en doet de zeven gemeenten1 die uit de vele gemeenten in ,klein-,azi hier zn uitgelezen1 voorkomen als typen van de gansche christelke kerk4 ,de brieven1 door ,johannes aan haar gericht1 hebben niet eerst afzonderlk bestaan1 en zn niet elk voor zich eerst aan de respectieve gemeente verzonden1 maar z behooren been1 zn te zamen opgesteld en b elkander gevoegd1 en zn aan de gansche kerk gericht2 alwie ooren heeft1 hoore wat de ,geest tot al de gemeenten zegt4 ,maar al hebben de brieven dus ongetwfeld eene beteekenis1 die zich veel verder uitstrekt dan tot de zeven met name genoemde1 toenmaals in ,klein-,azi bestaande gemeenten1 toch is deze niet hierin gelegen1 dat z opeenvolgende perioden in de historie van ,jezus' gemeente zouden beschrven en een klein compendium der gansche kerkgeschiedenis zouden zn4 ,maar z teekenen kerkelke toestanden1 die toenmaals aanwezig waren en die tevens typisch zn voor de gansche kerk van ,christus1 die dus telkens in de kerk zich kunnen voordoen en die vooral terugkeeren zullen aan het einde der dagen4 ,want het is duidelk1 dat z allen geschreven zn onder den indruk van de aanstaande vervolging en de spoedige wederkomst van ,christus4 ,alle bevatten z eene heenwzing naar de parousie1 en sporen met het oog daarop de gemeenten tot waakzaamheid en getrouwheid aan4 ,z dienen1 om de ,christenheid1 die meer en meer der wereld gelkvormig werd1 tot de eerste liefde terug te roepen1 uit de onverschilligheid te doen opwaken1 en met het oog op de kroon1 die haar wacht1 aan te gorden tot den strd en met onbezweken trouw te doen volharden tot den dood4 ,want de dag des ,heeren nadert2 nadat ,johannes eerst de toestanden beschreven heeft1 die er in zn td1 en later1 vooral tegen het wereldeinde1 in de kerk van ,christus bestaan1 gaat h ertoe over1 om te vermelden1 wat daarna geschieden zal1 #d3a4 ,het boek van ,gods raadsbesluit over het einde der dingen wordt in den hemel door het ,lam geopend1 hoofdst4 #d en #e1 en in het bzonder dat door een engel aan ,johannes vertoond1 wat betrekking heeft op den allerlaatsten td1 hoofdst4 #aj1 en alle volken der aarde aangaat1 #aj3aa4 ,beurtelings verplaatst ,johannes ons nu op aarde en in den hemel4 ,in den hemel1 daar is reeds alles beslist en bepaald1 daar wordt reeds eere gebracht aan ,god en het ,lam1 als ware de strd reeds gestreden en de overwinning behaald1 hoofdst4 #d en #e2 daar zn de zielen der martelaren reeds in lange witte kleederen gekleed en wachten nog slechts op de vervulling van hun getal1 #f3i-aa2 daar ziet ,johannes reeds proleptisch de gansche schare der verlosten staande voor den troon1 #g3i-ai2 daar zn de gebeden der heiligen door ,god reeds verhoord1 #h3a-d2 daar zn reeds1 ook proleptisch1 opgenomen de #addjjj1 die verzegeld waren1 #g3a-h1 als eerstelingen de anderen voorgaan1 #ad3a-e1 en over het beest en zn beeld de overwinning hebben behaald1 #ae3a-d2 daar brengt de gansche schare der verlosten reeds heerlkheid en eere aan ,god1 wl de bruiloft des ,lams is gekomen1 #ai3a-h4 ,de gemeente op aarde behoeft dus niet bang te zn voor de gerichten1 waarmede ,god aan het einde de wereld bezoekt4 ,de #addjjj dienstknechten ,gods uit alle geslachten der kinderen ,israels worden van te voren verzegeld1 #g3a-h2 de tempel en het altaar en degenen1 die daarin aanbidden1 worden niet aan de ,heidenen overgegeven en de twee getuigen1 die aldaar geprofeteerd hebben1 worden wel gedood maar ook opgewekt en in den hemel opgenomen1 #aa3a-ab1 en de christelke gemeente1 schoon om ,christus' wil door ,satan vervolgd1 vindt in de woestn eene schuilplaats1 #ab3a-ad4 ,in beginsel is de strd reeds beslist4 ,want ,christus is in den hemel opgenomen1 #ab3e2 en ,satan is door ,michael en zne engelen overwonnen en uit den hemel op aarde geworpen1 #ab3g-aa4 ,thans heeft h op aarde nog slechts een kleinen td1 #ab3ab4 ,maar dien td maakt h zich ten nutte4 ,h veroorzaakt het opkomen van het beest uit de zee of den afgrond1 #ac3a1 #aa3g1 #ag3h1 en geeft er macht en heerlkheid aan4 ,dit beest is het ,romeinsche keizerrk1 #ac3a-aj1 wordt door een ander beest1 het beest van de aarde1 dat is1 den valschen profeet1 de valsche religie1 den antichrist gesteund1 #ac3aa-ah1 realiseert zich ten volle in n persoon1 die zelf daarom het beest heeten kan1 #ac3c1 #ab1 #ah1 #ag3h1 #aj1 #aa en heeft zn centrum in de stad ,babylon1 dat is ,rome1 de groote hoer1 welke over alle volken heerscht1 hoofdst4 #ag en #ah4 ,maar al deze machtsontwikkeling is del4 ,door de ontsluiting der zeven zegelen1 door het blazen der zeven bazuinen1 door het uitgieten der zeven fiolen openbaart ,god zn toorn1 bezoekt ,h natuur en menschheid met zne oordeelen1 en bereidt ,h het eindgericht voor4 ,eerst valt ,babel1 hoofdst4 #ah4 ,dan verschnt ,christus1 #ai3aa-af1 overwint het beest uit de zee en het beest van de aarde1 #ai-ba en straks ook den ,satan1 #bj3a-c4 #i4 ,nu is het zeer bevreemdend1 dat deze laatste overwinning over ,satan in twee tempo's geschiedt4 ,eerst wordt h voor duizend jaren gebonden en in den afgrond geworpen1 en daarna verleidt h opnieuw de volken1 voert krg tegen de gemeente en wordt dan voorgoed overwonnen en geworpen in den poel van vuur en sulfer1 #bj3a-aj4 ,de voorstanders van het ,chiliasme vinden1 behalve in het ,oude ,testament1 in deze pericoop hun sterksten steun en de tegenstanders zn er in niet geringe mate verlegen mede en hebben er al hun exegetische kunst aan beproefd4 ,de gedachte1 dat er na de overwinning van het wereldrk nog een laatste aanval van de volken moest afgeslagen worden1 is ongetwfeld door ,johannes aan ,ezechiel ontleend4 ,deze profeet verwacht1 dat ,israel1 nadat het in zn land zal zn wedergekeerd en daar zeker wonen zal1 nog eenmaal aangevallen zal worden door ,gog van het land ,magog1 vorst van ,rosch1 ,meschech en ,tubal1 dat is door het volk der ,scythen1 in verbinding met allerlei andere volken uit het noorden1 oosten en zuiden4 ,de aanval eindigt echter daarmede1 dat ,god zelf deze volken op de bergen ,israels in zn toorn verdelgen zal1 c4 #ch en #ci4 ,in hoofdst4 #ch3ag zegt de ,heere1 dat ,h van die volken reeds vroeger door den dienst zner profeten gesproken heeft4 ,en inderdaad verkondigden reeds vroegere profeten1 dat niet alleen die historische volken1 in wier midden ,israel leefde en met wie het in aanraking kwam1 maar ook alle veraf wonende ,heidenen door den ,heere in znen dag gericht zouden worden1 ,joel #b3cb1 #c3b1 #aav41 ,mich4 #d3e1 #aa1 #e3f-h1 ,jes4 #be3e-h1 #bf3ba1 ,jer4 #ab3ad-af1 #cj3bc1 #bd4 ,zeer duidelk komt soortgelke profetie b ,zacharia voor1 die in hoofdst4 #ab-ad schetst1 hoe tegen den dag des ,heeren ,jeruzalem door de volken belegerd1 en deze dan door den ,heere gericht zullen worden4 ,en ,daniel ziet niet alleen in ,antiochus ,epiphanes de belichaming van het ,gode vandige wereldrk1 maar verwacht ook1 dat deze ,gode vandige macht nog eenmaal zich verheffen en alzoo voor het gericht rp worden zal1 #aa3djv4 ,tweerlei was dus de verwachting der profetie1 eerst van eene overwinning van het volk ,gods over de volken1 in wier midden het woonde1 en daarna van een zegepraal over de volken1 die tot dusver nog niet verschenen waren op het tooneel der wereldgeschiedenis4 ,deze dubbele verwachting ging over in de apocriefe litteratuur1 ,schrer1 ,gesch4 des jd4 ,volkes ,,ii #ecb4 #eea1 maar ook in het ,nieuwe ,testament4 ,natuurlk staat de eerste verwachting op den voorgrond4 ,de verschning van ,christus roept het antichristelk beginsel wakker4 ,jezus spreekt van en 1 die zich stellen zullen tegenover ,hem en zn rk1 ,mt4 #g3ae1 #bd3e1 #bd1 ,mk4 #ac3ba1 #bb1 ,luk4 #ag3bc4 ,om het ongeduld der ,thessalonicensen b hunne verwachting van ,jezus' spoedige wederkomst te temperen1 wst ,paulus er in #b ,thess4 #b op1 dat die dag van ,christus niet aanbreekt1 tenz eerst kome de apostasie en geopenbaard worde de mensch der zonde4 ,deze kan nu nog niet komen1 wl er iets is1 wat hem wederhoudt4 ,wel is thans ook reeds werkzaam 1 maar toch kan de mensch der zonde niet komen1 voordat h1 die hem wederhoudt1 uit het midden weggedaan z4 ,daarna eerst zal de geopenbaard maar ook aanstonds door ,jezus teniet gedaan worden4 ,de ,apocalypse ziet de antichristelke macht belichaamd in het beest uit de zee1 dat is1 het ,romeinsche rk1 hetwelk de stad ,rome tot centrum en een bepaalden keizer tot hoofd heeft1 en daarbenevens in het beest van de aarde1 dat is1 de valsche profetie1 welke tot huldiging van het wereldrk en zn keizer verleidt4 ,dezen tegenstander van ,christus noemt ,johannes in zne brieven dan het eerst met den naam van 1 in #a ,joh4 #b3ah waarschnlk zelfs zonder artikel2 en h ziet zn wezen gerealiseerd in hen1 die de komst van ,christus in het vleesch principieel loochenen1 #a ,joh4 #b3bb4 #d3b1 #c1 #b ,joh4 #g4 ,de voorstellingen van den antichrist zn in de ,schrift dus verschillend4 ,daniel ziet zn type in ,antiochus ,epiphanes2 ,jezus maakt het antichristelk beginsel los uit de ,oudtest4 tegenstelling van ,israel en de volken en ziet het belichaamd in vele valsche ,christussen en vele valsche profeten1 die opstaan zullen na en tegen ,hem2 ,paulus laat den mensen der zonde opkomen uit eene algemeene apostasie en noemt hem den en den 1 n4l4 van ,christus1 maar teekent hem ook1 met trekken aan ,daniel ontleend1 als dengene1 die zich verheft boven alles1 wat ,god heet en wat door menschen vereerd wordt1 zoodat h in ,gods tempel als een ,god zich nederzet en als een ,god zich vertoont4 ,johannes in zne brieven acht den antichrist gekomen in de ketters zner dagen4 ,en de ,apocalypse ziet zne macht zich ontwikkelen in het wereldrk1 dat door de valsche profetie wordt gesteund4 ,daaruit blkt1 dat b den antichrist niet uitsluitend aan n persoon of aan eene groep van personen1 bv4 de ketters der eerste eeuwen1 het ,romeinsche rk1 ,nero1 de ,joden1 ,mohammed1 den paus1 ,napoleon enz41 gedacht moet worden4 ,de ,schrift leert duidelk1 dat de antichristelke macht hare geschiedenis heeft1 in verschillende tden op verschillende wzen zich openbaart en ten slotte zich volledig ontwikkelt in een algemeenen afval en verbreking van alle natuurlke en zedelke banden1 die thans nog zulk eene apostasie tegenhouden1 en zich dan belichaamt in een wereldrk1 dat de valsche kerk in dienst neemt en in de vergoding van het hoofd van dat rk zichzelf apotheoseert4 ,aan deze antichristelke macht in haar hoogste en laatste ontwikkeling maakt dan ,christus zelf door zne verschning een einde4 ,cf4 de nieuwere litt4 over den antichrist3 ,lnemann in zn comm4 op ,thess41 #cte ,aufl4 ,s4 #bai-bbe4 ,rinck1 ,die ,lehre der ,h4 ,s4 von ,antichrist4 #ahfg4 ,boehmer1 ,zur ,lehre vom ,antichrist1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahei ,s4 #dje-dfg ,f4 ,philippi1 ,die bibl4 kirchl4 ,lehre v4 ,antichrist #ahgg4 ,kliefoth1 ,eschatologie #bje f4 ,renan1 ,l'antchrist #ahgg4 ,bousset1 ,der ,antichrist #ahgg4 ,wadstein1 ,die eschatol4 ,ideengruppe ,antichrist1 ,weltsabbat1 ,weltende und ,weltgericht1 ,leipzig #ahif4 ,ebbes1 ,der ,antichrist in den ,schriften des ,n4 ,t4 7,theol4 ,arb4 aus d4 rhein4 westf4 ,pred4 ,verein4 ,n4 ,f4 ,heft #a ,s4 #a-eg74 ,art4 in ,herzog van ,seuffert4 ,maar daarmede is nog niet de volledige overwinning behaald4 ,het antichristelk beginsel kan uiteraard alleen optreden onder die natin1 die het evangelie gekend en ten slotte in bewuste en opzettelke vandschap verworpen hebben4 ,maar er zn altd geweest1 er zn nog en er zullen tot het einde der dagen volken zn1 die1 als afgesneden takken1 buiten de geschiedenis en de cultuur der menschheid staan4 ,wel zegt ,jezus1 ,mt4 #bd3ad1 dat het einde eerst komt1 nadat het evangelie in heel de bewoonde wereld gepredikt is tot een getuigenis allen volken4 ,maar deze profetie sluit toch niet in1 dat het ,christendom eens onder alle volken de heerschende godsdienst zal zn1 of dat het aan ieder mensch1 hoofd voor hoofd1 bekend zal wezen2 want de historie leert1 dat millioenen menschen en tal van volken1 ook in de eeuwen na ,christus' komst op aarde1 weggestorven zn1 zonder eenige kennis van het evangelie te hebben gehad4 ,maar ,jezus' woord houdt alleen in1 dat de prediking van het evangelie tot alle volken doordringen zal en bepaalt geenszins nauwkeurig de mate1 waarin1 noch de grens1 tot welke dit geschieden zal4 ,de profetie vervult zich ook niet in eens maar successief door den loop der eeuwen heen1 zoodat vele volken1 die eertds in het licht des evangelies wandelden1 later daarvan weer beroofd zn geworden4 ,terwl in deze negentiende eeuw het evangelie onder de ,heidenen zich verbreidt1 neemt onder de ,christenvolken de afval hand over hand toe4 ,en daarom is het meer dan waarschnlk1 dat tegen den td van de parousie wederom vele volken op aarde van de kennis van ,christus verstoken zullen zn4 ,en met dit feit rekent het twintigste hoofdstuk van ,johannes' ,openbaring4 ,omdat daar sprake is van eene duizendjarige binding van ,satan en van een gedurende dien td leven en heerschen der martelaren met ,christus1 hebben velen gemeend1 dat hier klaar en onwedersprekelk het zoogenaamde duizendjarig rk werd geleerd4 ,maar feitelk is dit een verklaren van ,op4 #bj1 niet naar de analogie der ,schrift1 maar naar de analogie der apocriefe litteratuur4 ,op4 #bj bevat op zichzelf niets van al wat tot het wezen van het chiliastisch geloof behoort4 ,immers1 #a er wordt met geen enkel woord melding gemaakt van eene bekeering en een terugkeer der ,joden1 van een herbouw der stad ,jeruzalem1 van een herstel van tempel en eeredienst1 van eene aanvankelke vernieuwing der aarde4 ,veeleer is dit alles buitengesloten4 ,want ook al zouden de #addjjj in hoofdst4 #g van het pleroma uit ,israel te verstaan en van die in #ad3a onderscheiden zn1 dan ware daarmede toch niets anders en niets meer bedoeld1 dan dat ook vele ,christenen uit de ,joden in de groote verdrukking zullen staande blven en onder de schare voor ,gods troon een eigen plaats zullen innemen2 maar er wordt volstrekt niet gezegd1 dat z opstaan en in ,jeruzalem wonen zullen4 ,de ,christenen zn de echte ,joden1 en de ,joden1 die zich verharden in hun ongeloof1 zn eene synagoge des ,satans1 #b3i4 ,al heet misschien het aardsche ,jeruzalem nog eene enkele maal de heilige stad en de tempel aldaar de tempel ,gods1 #aa3a1 #b1 toch wordt dat ,jeruzalem in geestelken zin ,sodom en ,egypte genoemd1 #aa3h2 het echte ,jeruzalem is boven1 #c3ab1 #ba3b1 #aj1 en daar is ook de tempel ,gods1 #c3ab1 #g3ae1 #aa3ai enz41 en de ark1 #aa3ai en het altaar1 #f3i1 #h3c1 #e1 #i3ac1 #ad3ah1 #af3g4 ,en dat ,jeruzalem daalt niet reeds in ,op4 #bj maar eerst in ,op4 #ba op aarde neer4 #b ,het leven en heerschen der in de groote verdrukking trouw gebleven geloovigen heeft niet op aarde maar in den hemel plaats4 ,van de aarde is met geen woord sprake4 ,johannes ziet den engel1 die ,satan bindt1 uit den hemel opkomen1 #bj3a2 de tronen1 die h aanschouwt1 #bj3d1 bevinden zich in den hemel1 #d3d1 #aa3af2 en de zielen der martelaren worden door ,johannes hier1 #bj3d1 evenals overal elders in den hemel gezien1 #f3i1 #g3i1 #ad1 #ae1 #aa3ab1 #ad3a-e1 #ah3bj1 #ai3a-h4 ,de geloovigen zn reeds op aarde door ,christus ,gode tot koningen en priesters gemaakt1 #a3f2 z zn dit in den hemel1 #e3aj1 en verwachten1 dat z het eenmaal ook op aarde zullen zn1 #e3aj1 maar deze verwachting wordt eerst in het nieuwe ,jeruzalem1 dat van boven neerdaalt1 vervuld2 dan zullen z koningen zn in der eeuwigheid1 #bb3e4 ,thans echter1 in den hemel1 is hun koningschap tdelk1 het duurt duizend jaren4 #c ,ook weet ,johannes niet van eene eerste lichamelke opstanding1 die aan het duizendjarig rk vooraf zou gaan1 en eene tweede1 die daarop volgen zou4 ,nergens wordt in de ,schrift zulk eene eerste opstanding geleerd4 ,wel is er sprake van eene geestelke opstanding uit de zonde1 ,joh4 #d3be1 #bf1 ,rom4 #f3d enz4 ,ook is er eene 1 die op enkele gevallen ziet1 zooals de opstanding van ,christus1 #a ,petr4 #a3c1 cf4 ,hd4 #bf3bc1 #a ,cor4 #ae3bc1 of alleen op de geloovigen betrekking heeft1 ,luk4 #bj3ce1 #cf1 ,hd4 #d3b1 maar in dit geval volstrekt niet temporeel door een duizendjarig rk van de algemeene onderscheiden is1 ,mt4 #bb3ca1 ,joh4 #e3bh1 #bi1 ,hd4 #bd3ae1 #a ,cor4 #ae3ac1 #db4 ,wel heeft men dit in #a ,cor4 #ae3bj-bh en #a ,thess4 #d3ac-ah meenen te vinden1 maar ten onrechte4 ,in #a ,cor4 #ae3bj-bh handelt ,paulus zeer zeker alleen van de opstanding der geloovigen1 terwl h van die der goddeloozen hier in het geheel niet spreekt en niet behoeft te spreken2 maar van die opstanding der geloovigen zegt h duidelk1 dat z plaats hebben zal b de parousie van ,christus en dat daarna het einde zal zn1 waarin ,h het koninkrk den ,vader overgeeft1 vs4 #bc1 #bd4 ,men zou uit deze plaats op zichzelve wel kunnen afleiden1 dat er geen opstanding der goddeloozen volgens ,paulus is1 maar onmogelk1 dat deze door een duizendjarig rk van die der geloovigen gescheiden is4 ,want op de opstanding der geloovigen volgt terstond het einde en de overgave van het koninkrk1 omdat alle vanden overwonnen zn en de laatste vand1 dat is de dood1 te niet gedaan is4 ,evenmin staat er iets van zulk eene eerste1 lichamelke opstanding der geloovigen in #a ,thess4 #d3ac-ah4 ,in ,thessalonica maakte men zich ongerust over het lot dergenen1 die in ,christus gestorven waren4 ,van welken aard die ongerustheid was1 weten w niet4 ,de ,chiliasten meenen1 dat de ,thessalonicensen niet twfelden aan de opstanding en het eeuwig leven der in ,christus ontslapenen1 maar dat z aan twee opstandingen geloofden1 eene vr en eene na het duizendjarig rk1 en nu bezorgd waren1 dat de reeds gestorven geloovigen eerst b de tweede opstanding zouden opstaan en dus geen deel zouden hebben aan de heerlkheid van het duizendjarig rk4 ,maar deze meening is ver gezocht en vindt hoegenaamd geen steun in den tekst2 indien er eene eerste opstanding der geloovigen was1 zou men juist verwachten1 dat de gemeente in ,thessalonica zich niet bezorgd maakte over het lot der gestorvenen1 want dezen zouden dan immers juist in het voorrecht dier eerste opstanding deelen4 ,en indien men antwoordt1 dat men dat juist in ,thessalonica niet wist1 dat er eene eerste opstanding der geloovigen was1 dan had de apostel hun dat eenvoudig met een paar woorden kunnen zeggen4 ,maar dat doet h in het geheel niet2 h spreekt niet van eene eerste en eene tweede opstanding2 h betoogt alleen1 dat de geloovigen1 die b ,jezus' komst nog levend overgebleven zn1 niets zullen vr hebben b hen1 die reeds vroeger in ,christus ontslapen zn4 ,waarin de ,thessalonicensen meenden1 dat de laatsten b de eersten zouden achterstaan1 is ons onbekend4 ,maar dit doet er ook niet toe2 het feit staat vast1 dat men zoo in ,thessalonica oordeelde4 ,en daartegenover zegt ,paulus nu1 dat dit niet het geval is1 want ,god zal de ontslapen geloovigen door middel van ,jezus1 die hen opwekken zal1 terstond met ,hem 7met ,jezus7 doen zn in zne toekomst1 zoodat ,h hen als het ware meebrengt1 en de levend overgebleven geloovigen zullen hen volstrekt niet vooruit zn1 want de opstanding der dooden gaat vooraf1 en daarna worden alle geloovigen1 zoowel de opgestane als de veranderde geloovigen1 te zamen opgenomen in de wolken1 den ,heere tegemoet4 ,de tekst bevat dus niets van eene eerste en eene tweede opstanding4 ,indien nu nergens in de ,schrift zulk eene tweerlei opstanding voorkomt1 zal men wel doen1 ze niet al te spoedig in ,op4 #bj te vinden4 ,en werkelk komt ze daar ook niet voor4 ,er staat daar in vers #d en #e alleen dit1 dat de zielen der in de groote verdrukking trouw gebleven geloovigen als koningen met ,christus duizend jaren leven en heerschen en dat dit de eerste opstanding is4 ,johannes zegt duidelk1 dat h de zielen1 1 van de martelaren zag1 cf4 #f3i1 en maakt van opstanding hunner lichamen geen melding4 ,h zegt voorts1 dat die zielen1 niet opstonden of opgewekt werden of in het leven ingingen1 maar dat z leefden en dat z terstond als koningen met ,christus leefden en heerschten duizend jaren4 ,h spreekt verder van de overige dooden1 1 en onderstelt dus1 dat de geloovigen1 wier zielen h in den hemel zag1 ook nog in zekeren zin tot de dooden behooren1 maar toch leefden en heerschten2 daartegenover zegt h van de overige dooden1 niet1 gelk in de ,statenvertaling staat1 dat z niet weder levend werden1 maar dat z niet leefden1 4 ,en h voegt er eindelk met nadruk aan toe1 dat dit leven en heerschen van de zielen der getrouw gebleven geloovigen in tegenstelling met het niet leven der overige dooden de eerste opstanding is4 ,men voelt als het ware de tegenstelling3 dt is niet de eerste opstanding1 die door sommigen1 ook reeds in ,johannes' dagen1 aangenomen werd1 alsof er eene lichamelke opstanding der geloovigen aan het duizendjarig rk vooraf zou gaan2 maar de eerste opstanding bestaat in het leven en heerschen der getrouw gebleven geloovigen in den hemel met ,christus4 ,de geloovigen1 aan wie ,johannes schrft en die straks de verdrukking tegemoet gaan1 moeten niet denken1 dat z eerst zalig zullen worden aan het einde der dagen4 ,neen1 zalig zn de dooden1 die in den ,heere sterven van nu aan1 1 #ad3ac2 z ontvangen terstond rust van hun moeiten2 z worden aanstonds b hun sterven gekroond2 z leven en heerschen met ,christus in den hemel van het eerste oogenblik na hun dood af2 en daarom kunnen z gemoedigd de verdrukking tegengaan1 de kroon des levens ligt voor hen gereed1 #b3aj4 ,johannes herhaalt hier1 #bj3d1 #e1 in het kort1 wat h vroeger aan de zeven gemeenten geschreven heeft4 ,de beloften1 welke daar aan de geloovigen1 indien z volhardden tot het einde1 gegeven werden1 kwamen alle hierop neer1 dat wie overwint1 gekroond zou worden4 ,wie overwint1 ontvangt te eten van den boom des levens1 #b3g1 van het verborgen manna1 #b3ag1 krgt macht over de ,heidenen1 #b3bf1 ontvangt de morgenster1 #b3bh1 wordt bekleed met witte kleederen1 #c3e1 wordt gemaakt tot een pilaar in ,gods tempel1 #c3ab1 houdt avondmaal met ,jezus1 #c3bj4 ,in n woord1 die overwint1 ,ik zal hem geven met m te zitten in mnen troon1 #b3ba4 ,wat ,johannes eerst in de belofte zag1 ziet h thans in hoofdst4 #bj in de vervulling2 z1 die trouw blven tot den dood1 leven en heerschen terstond met ,christus in znen troon in den hemel2 en dat is de eerste opstanding4 ,maar ,johannes voegt er nog iets aan toe1 en bevestigt daarmede de boven gegeven verklaring4 ,h zegt namelk3 zalig en heilig is h1 die deel heeft in de eerste opstanding2 over hem heeft de tweede dood geen macht1 maar z zullen priesters ,gods en ,christi zn1 en met ,hem heerschen de duizend jaren4 ,de tweede dood is volgens #bj3ad niets anders dan het geworpen worden in den poel des vuurs4 ,wat nu het lot der in vs4 #e genoemde overige dooden moge zn1 in elk geval zn de getrouw gebleven geloovigen1 die met ,christus leven en heerschen1 voor dien tweeden dood gevrwaard4 ,z hebben reeds de kroon des levens en eten reeds van het manna des levens1 en behoeven dus voor het later volgend gericht niet te vreezen2 wie overwint1 zal van den tweeden dood1 die b het eindgericht intreedt1 niet beschadigd worden1 #b3aa4 ,indien ,johannes de eerste opstanding in chiliastischen zin verstond1 als eene lichamelke opstanding der geloovigen vr het duizendjarig rk1 dan had h zulk eene vertroosting aan de geloovigen niet behoeven te geven4 ,h had dan kunnen volstaan met te zeggen1 dat z nog vr het duizendjarig rk zouden opstaan4 ,maar neen1 de geloovigen blven nog tot het eindgericht toe in zekeren zin tot de dooden behooren2 doch geen nood1 indien z volharden tot het einde1 dan worden z terstond gekroond en kunnen1 ook al heerscht de eerste dood nog over hunne lichamen1 door den tweeden dood niet beschadigd worden4 #aj4 ,tegen deze verklaring kan men echter inbrengen1 dat ,johannes toch duidelk spreekt van eene duizendjarige heerschapp der geloovigen met ,christus1 z het ook in den hemel1 en dat h deze plaatst na de wederkomst van ,christus1 #ai3aa-af en den val van het wereldrk en van den valschen profeet1 #ai3bj4 ,toch weegt deze bedenking niet zoo zwaar als het lkt4 ,want #a de plaatsing van het visioen in ,op4 #bj na dat in hoofdst4 #ai beslist op zichzelf hoegenaamd nog niet over de chronologische volgorde4 ,in het algemeen kan de kunst van het woord1 in onderscheiding bv4 van de schilderkunst1 datgene wat gelktdig plaats heeft1 slechts successief1 het een na het ander1 verhalen4 ,de ,schrift maakt hierop geene uitzondering en verhaalt dikwerf na elkaar1 wat in de werkelkheid naast elkaar voorkomt4 ,b de profeten gebeurt het menigmaal1 dat z successief zien en beschrven1 wat gelktdig of ook zelfs in eene gansch andere orde plaats grpt of plaats grpen zal4 ,vooral is dat1 gelk meer en meer erkend wordt1 in het boek der ,openbaring het geval4 ,de brieven aan de zeven gemeenten zn geen beschrvingen van in diezelfde orde op elkander volgende kerkelke toestanden4 ,de zeven zegelen1 de zeven bazuinen en de zeven fiolen vormen geen chronologische reeks maar loopen parallel en voeren ons telkens tot aan het einde1 tot de laatste worsteling van de antichristelke macht4 ,en zoo is er op zichzelf niets tegen om aan te nemen1 dat hetgeen in ,op4 #bj verhaald wordt evenwdig loopt met de gebeurtenissen der vroegere hoofdstukken4 #b ,erkend dient te worden1 dat ,johannes b het wereldrk1 dat h teekent1 denkt aan het ,romeinsche imperium4 ,de profetie1 in het ,oude en ook in het ,nieuwe ,testament beweegt zich niet hoog in de lucht maar staat op historischen bodem en ziet in de concrete machten1 in wier midden z leeft1 de worsteling belichaamd van het wereldrk tegen het rk van ,god4 ,het boek ,daniel bv4 loopt tot ,antiochus ,epiphanes toe en ziet in hem de personificatie der vandschap tegen ,god en zn volk4 ,en zoo ook ontleent ,johannes de trekken voor zn wereldrk aan het ,romeinsche keizerrk zner dagen4 ,ofschoon al wat te voren geschreven is1 ook tot onze leering geschreven is1 zoo is toch de ,openbaring van ,johannes in de eerste plaats een troostboek voor de kruisgemeente van zn td1 om haar aan te sporen tot volharding in den strd en om haar te bemoedigen door het gezicht van de kroon1 die haar wacht4 ,indien ,johannes voor zichzelven gemeend heeft1 dat in het ,romeinsche keizerrk de allerlaatste ontwikkeling van het wereldrk was opgetreden en dat ,christus binnen enkele jaren komen zou1 om daaraan een einde te maken1 dan zou daarin niets ongewoons te vinden zn1 niets dat in strd ware met den geest der profetie4 ,w zn niet aan ,johannes' persoonlke meening1 maar aan het woord zner profetie gebonden2 en de profetie1 die haar licht over de geschiedenis werpt1 wordt op haar beurt ook door de historie verklaard en onthuld4 #c ,indien ,johannes werkelk voor zichzelven geloofd heeft1 dat het ,romeinsche keizerrk binnen enkele jaren door de verschning van ,christus te niet gedaan zou worden1 dan heeft h in elk geval gemeend1 dat de geschiedenis der wereld daarmede nog niet was afgeloopen1 want in dat geval ware er voor de heerschapp van de geloovigen met ,christus in den hemel daarnaast geen plaats en moest deze eerst na dien td aanvangen4 ,maar deze zeitgeschichtliche opvatting geeft1 hoeveel waars z ook moge bevatten1 niet de volledige gedachte van ,johannes' ,openbaring weer4 ,want duidelk blkt1 dat in hoofdst4 #ai de geschiedenis der wereld haar einde heeft bereikt4 ,babel is gevallen1 hoofdst4 #ah1 ,god heerscht als koning1 #ai3f1 de bruiloft des ,lams is gekomen1 #ai3g-i1 ,christus is verschenen1 #ai3aa-af1 de laatste strd van alle koningen der aarde en van hunne heirlegers is gestreden1 #ai3ag-ai1 het wereldrk en de valsche profeet zn vernietigd en geworpen in den poel des vuurs1 die als de tweede dood eerst geopend wordt na het gericht1 #ai3bj1 cf4 #bj3ad1 en de overigen werden gedood1 #ai3ba4 ,het #ai;e hoofdstuk loopt dus duidelk door tot datzelfde wereldeinde1 dat in #bj3aj-ae geteekend wordt4 ,er is geen stof meer voor het vervolg der wereldgeschiedenis4 ,de zeitgeschichtliche exegese laat de herkomst der volken1 die in #bj3c1 #h optreden1 onverklaard of komt anders met #ai3ag-ba in strd4 ,gelk echter de brieven aan de zeven gemeenten en evenzoo de zeven zegelen1 bazuinen en fiolen allereerst zien op de toestanden en gebeurtenissen in ,johannes' dagen doch dan eene verdere strekking hebben voor de kerk aller eeuwen en voor heel de geschiedenis der wereld1 zoo geldt het ook van het wereldrk1 in de ,openbaring geteekend1 dat het zn type heeft in het ,romeinsche keizerrk der eerste eeuwen maar daarin toch nog niet zn volle realiseering ontvangt4 ,het verheft zich telkens weer en moet altd opnieuw bezwken voor de verschning van ,christus1 totdat het eindelk zne uiterste krachten inspant1 zich in eene laatste reusachtige worsteling uitput en dan voorgoed door de komst van ,christus vernietigd wordt4 #d ,indien deze opvatting juist is1 bedoelt het visioen van ,joh4 #bj niet1 om ons te verhalen1 wat in chronologische orde na het in ,op4 #ai gebeurde voorvallen zal1 maar heeft het eene zelfstandige plaats en bericht ons1 wat met het voorafgaande parallel loopt4 ,er is n4l4 tweerlei uiteinde van de geschiedenis der wereld te verhalen1 een van de historische volken1 waaronder het ,christendom optreedt1 en een ander van de wilde volken1 die1 gelk ,op4 #bj3h zoo duidelk zegt1 in de vier hoeken der aarde wonen1 en dus buiten het centrum van de geschiedenis en de cultuur der menschheid hebben geleefd4 ,onder gene kon alleen het wereldrk en de valsche profetie optreden1 want het antichristendom onderstelt de bekendheid met het evangelie2 deze brengen het alleen tot een woesten aanval op de gemeente van ,christus4 ,maar het is toch dezelfde ,satan1 die ginds en hier werkt4 ,telkens als h onder de cultuurdragende volken teruggedrongen en verslagen wordt1 organiseert h in de wilde volken een nieuw instrument tot den strd tegen ,christus4 ,eerst is h uit den hemel geworpen2 daarna werkt h op aarde en richt er tegen ,christus zn wereldrk op2 en eindelk laat h de wilde volken verschnen op de breedte der aarde1 om den laatsten strd tegen ,christus te strden4 ,maar dit alles niet in tdrekenkundigen doch in logischen1 geestelken zin4 #e ,de duizend jaren zn een symbolisch getal1 gelk thans algemeen erkend wordt2 z staan tegenover de weinige dagen1 gedurende welke de getrouw gebleven geloovigen hier op aarde verdrukt en vervolgd zn geworden1 #ab3ad1 maar ook tegenover de voltooide heerlkheid1 die eeuwig is1 #bb3e4 ,z zn eene aanduiding van de heilige1 zalige rust der gestorven geloovigen in den hemel b ,christus en tevens van het verlangen1 waarmede z uitzien naar den dag der wrake van hun bloed1 #f3i1 terwl op aarde de strd van wereldrk en volkerenwereld tegen ,christus nog voortduurt4 ,en als ,johannes dan in ,op4 #bj3a-i de geschiedenis der wilde volken verhaald heeft tot dat einde toe1 waarop ook die der cultuurdragende volken in #ai3ag-ba is uitgeloopen1 dan wordt de draad van beide visioenen opgenomen en het allerlaatste einde der gansche wereldgeschiedenis verhaald4 ,daar1 in #ai3ba1 werden de menschen gedood door het zwaard van ,christus2 hier in #bj3i1 worden z verteerd door vuur uit den hemel4 ,maar nadat wereldrk1 valsche profeet en ,satan veroordeeld en in den poel geworpen zn1 #ai3bj1 #bj3aj1 staan alle dooden op en worden geoordeeld naar hunne werken1 #bj3aa-ae4 #aa4 ,de dusver ontwikkelde leer der ,schrift stelt duidelk in het licht1 dat de gang en de uitkomst der wereldgeschiedenis eene gansch andere is1 dan menschen haar gewoonlk zich voorstellen4 ,indien ergens1 dan geldt het bovenal ten aanzien van het einde der dingen1 dat ,gods wegen hooger dan onze wegen zn1 en zne gedachten hooger dan onze gedachten4 ,het koninkrk ,gods1 ofschoon gelk aan een mostaardzaad en een zuurdeesem en een zaad1 dat uitspruit en lang wordt buiten weten en toedoen des menschen1 ,mt4 #ac3ca1 #cc1 ,mk4 #d3bg1 bereikt toch zne voltooiing niet in den weg van geleidelke ontwikkeling of van een ethisch proces4 ,veeleer loopt de geschiedenis der menschheid1 zoowel b de cultuurdragende als b de cultuurlooze volken1 volgens het onwraakbaar getuigenis der ,schrift uit op eene algemeene apostasie en op eene ontzettende laatste worsteling van alle satanische machten tegen ,god en zn rk4 ,maar dan is ook het einde daar2 de wereld heeft in den td en met de macht1 haar door ,god geschonken1 niet anders gedaan dan1 evenals in de dagen van ,noach1 zich rp gemaakt voor het gericht2 op het hoogtepunt van haar macht1 stort z plotseling b de verschning van ,christus ineen4 ,eene catastrophe1 eene ingrpende daad ,gods maakt ten slotte aan de heerschapp van ,satan hier op aarde een einde en brengt de voltooiing van het onbewegelk koninkrk der hemelen tot stand4 ,gelk b den geloovige de volmaaktheid niet vrucht is van eene langzaam voortgaande heiligmaking maar terstond na het sterven b hen intreedt1 zoo ook komt de volmaking van menschheid en wereld niet langzamerhand maar plotseling door de verschning van ,christus tot stand4 ,bepaaldelk is het ,christus1 die door den ,vader aangewezen is1 om aan de geschiedenis van menschheid en wereld een einde te maken4 ,en ,h is daartoe aangewezen1 omdat ,h de ,zaligmaker1 de volkomene ,zaligmaker is4 ,de arbeid1 dien ,h op aarde volbracht1 is maar een stuk van het groote werk der verlossing1 dat ,h op zich genomen heeft2 en de td1 dien ,h hier doorbracht1 is maar een klein gedeelte van de eeuwen1 over wie ,h als ,heer en ,koning aangesteld is4 ,van eeuwigheid gezalfd door den ,vader1 is ,h zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid terstond beginnen uit te oefenen1 nadat de zonde in de wereld gekomen was2 ,h zette die werkzaamheid voort door al de wentelende eeuwen heen2 en ,h zal ze eenmaal voltooien aan het einde der tden4 ,wat ,h op aarde door zn lden en sterven verwierf1 dat past ,h van uit den hemel door de kracht van zn woord en de werking zns ,geestes toe2 en wat ,h alzoo toegepast heeft1 dat handhaaft en beschermt ,h tegen alle aanvallen van ,satan1 om het eens aan het einde1 gansch volkomen1 zonder vlek of rimpel1 voor te stellen aan znen ,vader1 die in de hemelen is4 ,de wederkomst van ,christus ten oordeele is daarom niet een willekeurig toevoegsel1 dat van zn voorafgaand werk losgemaakt en op zichzelf gesteld kan worden2 maar z vormt van dat werk een noodzakelk1 onmisbaar bestanddeel1 z brengt dat werk tot zne voltooiing en zet er de kroon op2 z is de laatste en hoogste trap in den staat zner verhooging4 ,omdat ,christus de ,zaligmaker der wereld is1 komt ,h eenmaal weder als haar ,rechter2 de 1 welke ,h door zne eerste komst teweeg bracht1 voleindt ,h b zn tweede komst2 de ,vader gaf ,hem macht1 om 1 wl ,h ,zoon des menschen is1 ,joh4 #e3bg4 ,de eschatologie wortelt daarom in de ,christologie en is zelve ,christologie1 leer van den eindelken1 volkomen triumf van ,christus en van zn rk over al zne vanden4 ,zelfs kunnen w met de ,schrift nog verder teruggaan4 ,de ,zoon is niet alleen vanwege de zonde mediator reconciliationis1 maar ook afgedacht van de zonde mediator unionis tusschen ,god en zn schepsel4 ,h is niet alleen de causa exemplaris1 maar ook de causa finalis van de schepping2 de wereld heeft in den ,zoon haar grondslag en voorbeeld en daarom heeft z in ,hem ook haar doel2 z is door ,hem en ook tot ,hem geschapen1 ,col4 #a3af4 ,omdat de schepping zn werk is1 kan en mag z geen buit van ,satan blven2 de ,zoon is ,hoofd1 ,heer en ,erfgenaam aller dingen4 ,saamgevat in den ,zoon1 onder ,hem als ,hoofd vergaderd1 keeren de schepselen weer tot den ,vader1 de fontein aller goeden1 terug1 deel ,,ii #djh4 ,de tweede komst van ,christus wordt dus door zn eerste geeischt2 z is in deze begrepen1 vloeit er te harer td noodzakelk uit voort1 brengt ze tot haar volle uitwerking en voltooiing en werd daarom door de ,oudtest4 profetie met de eerste komst in n beeld samengevat4 ,en niet slechts hangt de tweede komst met de eerste idealiter en logisch saam1 maar er bestaat tusschen beide ook een reel verband4 ,gelk het ,oude ,testament een voortdurend komen van ,god tot zn volk was1 totdat ,h in ,christus lichamelk onder hen wonen ging2 zoo ook is de bedeeling des ,nieuwen ,testaments een altd door komen van ,christus tot zn erfdeel1 om het eindelk voorgoed in zn bezit te nemen4 ,christus is niet alleen degene1 die in de dagen des ,ouden ,test4 komen zou en in de volheid des tds gekomen is2 maar ,h is ook de komende1 1 en degene1 die komen zal1 1 ,hebr4 #aj3cg1 cf4 ,op4 #a3d1 #h enz4 ,de tweede komst van ,christus is het complement der eerste4 #ab4 ,dit ideele en reele verband van ,christus' eerste en tweede komst verklaart ook de wze1 waarop in het ,n4 ,test4 over den td zner parousie gesproken wordt4 ,eene gansche reeks van plaatsen stelt deze parousie zeer nab4 ,jezus knoopt de profetie van de voleinding der eeuwen onmiddellk vast aan die van de verwoesting van ,jeruzalem1 ,mt4 #bd3bi c4 parall4 ,paulus acht het mogelk1 dat h en zne medegeloovigen de parousie van ,christus nog beleven zullen1 #a ,thess4 #d3ae1 #a ,cor4 #ae3ea4 ,en alle apostelen zeggen1 dat z zn in den laatsten td1 dat de toekomst des ,heeren nab is1 en ontleenen daaraan eene drangrede tot waakzaamheid1 ,rom4 #ac3aa1 #a ,cor4 #aj3aa1 ,hebr4 #c3ad1 #f3aa1 #aj3be1 #cg1 ,jak4 #e3g-i1 #a ,petr4 #a3f1 #bj1 #d3ag1 #e3aj1 #a ,joh4 #b3ah1 ,op4 #a3c1 #c3aa1 #bj1 #bb3g1 #aj1 #ab1 #bj4 ,er is in de opvatting van deze ,nieuwtest4 verwachting aangaande de spoedige wederkomst van ,christus zoowel aan de eene als aan de andere zde gedwaald4 ,het ,n4 ,testament bevat volstrekt geen leer over den td van ,christus' wederkomst4 ,het stelt in geenen deele vast1 dat die wederkomst nog vr of onmiddellk na de verwoesting van ,jeruzalem plaats hebben zal4 ,wel is dit door velen uit ,mt4 #aj3bc1 #af3bh1 #bd3cd1 #bf3fd c4 parall4 afgeleid1 maar ten onrechte4 ,want het is voor geen redelken twfel vatbaar1 dat ,jezus van zn komen in verschillenden zin heeft gesproken4 ,in ,joh4 #ad3ah-bd1 cf4 #af3af-bd spreekt ,h tot zne discipelen van zn komen in den ,geest na den pinksterdag of volgens andere uitleggers van zn komen na de opstanding1 wanneer ,h weder voor een kleinen td aan zne jongeren verschnen zal4 ,in ,mt4 #bf3fd bevestigde ,jezus voor den hoogen raad niet alleen zn ,messiasschap met een eed1 maar zeide ,h ook1 dat ,h hen hiervan overtuigen zou1 doordat z ,hem van nu aan1 1 zouden zien zitten aan de rechterhand van ,gods kracht en zouden zien komen op de wolken des hemels4 ,van een dergelk komen in zne heerlkheid is ook elders sprake4 ,mt4 #af3bh1 cf4 ,mk4 #i3a1 ,luk4 #i3bg1 verheft dit boven alle bedenking4 ,jezus zegt daar1 dat sommigen van zne omstanders den dood niet zullen smaken1 totdat z den ,zoon des menschen hebben zien komen in zn koninkrk4 ,vlak vooraf had ,h vermaand1 om vooral op redding der ziel bedacht te zn2 en ,h drong deze vermaning aan1 met te zeggen1 dat de ,zoon des menschen komen zou1 met ,goddelke heerlkheid bekleed1 en dan een ieder naar zne werken zou vergelden4 ,maar z lang1 voegt ,h er in vs4 #bh als het ware verklarend aan toe1 zal dit zelfs niet duren1 want nog voordat al zne omstanders gestorven zn1 komt de ,zoon des menschen reeds in zn koninkrk1 1 dat is1 met de koninklke macht en waardigheid1 welke de ,vader ,hem geven zal4 ,door zne opstanding en hemelvaart toch wordt ,christus van den ,vader tot ,hoofd1 ,koning1 ,heer aangesteld1 ,hd4 #b3cc1 #e3ca2 en van dat oogenblik af komt ,h voortdurend in zne koninklke waardigheid1 naarmate zn koninkrk op aarde gesticht en uitgebreid wordt4 ,en daarom wordt in ,mk4 #i3a en ,luk4 #i3bg de uitdrukking alzoo verklaard1 dat velen den dood niet smaken zullen1 totdat z het koninkrk ,gods hebben gezien of hebben zien komen in kracht4 ,op dezelfde wze is ,mt4 #aj3bc te verklaren3 de discipelen zouden hunne rondreis door de steden ,israels niet volbracht hebben1 totdat de ,zoon des menschen komen zou2 ofschoon het komen hier in het geheel niet nader verklaard wordt1 kan toch onmogelk de parousie bedoeld zn1 wl ,jezus dan met zichzelf in tegenspraak zou komen2 in ,mt4 #bd laat ,h zne parousie in elk geval volgen op de verwoesting van ,jeruzalem4 ,hoe lang z na deze ontzettende gebeurtenis plaats hebben zou1 wordt door ,jezus niet gezegd4 ,wel bindt ,h ze in zne profetie onmiddelk aan den val van ,jeruzalem vast2 de vertaling van in ,mt4 #bd3bi door plotseling in plaats van door terstond1 ook door van ,leeuwen1 ,de ,parousie-verwachting in het ,n4 ,t4 ,utrecht #ahih bl4 #cg voorgestaan1 brengt daarin geen verandering1 want er staat duidelk b1 dat de teekenen der parousie een aanvang zullen nemen na de verdrukking dier dagen1 in die dagen1 na die verdrukking1 ,mk4 #ac3bd1 cf4 ,luk4 #ba3be-bg4 ,dit wordt bevestigd door ,mt4 #bd3cd cf4 ,mk4 #ac3bi1 ,luk4 #ba3cb1 waar ,jezus zegt1 dat dit geslacht niet zal voorbgaan1 totdat al deze dingen geschied zn4 ,de woorden kunnen niet verstaan worden van het volk der ,joden1 maar slaan ongetwfeld op het toen levend geslacht1 cf4 ,cremer s4 v4 ,daarentegen is het duidelk1 dat de woorden niet de parousie zelve insluiten1 maar alleen doelen op de teekenen1 die haar voorafgaan en aankondigen4 ,immers1 nadat ,jezus de verwoesting van ,jeruzalem en de voorteekenen en zne wederkomst en zelfs de beenvergadering zner uitverkorenen door de engelen voorspeld en dus zne eschatologische rede eigenlk geeindigd heeft1 gaat ,h in vers #cb er toe over1 om haar practisch toe te passen en zegt ,h1 dat1 evenals het uitspruiten der bladeren b den vgeboom den zomer aankondigt1 zoo ook voorteekenen daarvan zn1 dat het einde nab is of dat de ,messias nab is voor de deur4 ,hier slaat zonder eenigen twfel op de voorteekenen der parousie1 niet op deze zelve1 want anders ware het ongermd om te zeggen1 dat1 wanneer geschieden zullen1 het einde eerst nab is4 ,in vers #cd hebben de woorden denzelfden zin2 en ,jezus zegt dus niet1 dat zne parousie nog binnen den td van het thans levend geslacht zal plaats hebben1 maar dat hare voorteekenen en aankondigingen1 gelk die in de verwoesting van ,jeruzalem en de daarb plaats hebbende gebeurtenissen te zien zouden zn1 nog in den td van het thans levend geslacht een aanvang zouden nemen4 ,en daarvan is ,jezus zoo zeker1 dat ,h zegt1 dat hemel en aarde wel zullen voorbgaan1 maar dat zne woorden geenszins zullen voorbgaan4 ,doch overigens onthoudt ,jezus zich van alle nadere tdsbepaling4 ,het is ,hem niet te doen1 om zne discipelen het juiste tdstip van zne parousie te doen weten1 maar om hen tot waakzaamheid aan te sporen4 ,en daarom zegt ,h niet1 wanneer ,h komen zal1 maar wat de teekenen der tden zn1 die zne komst aankondigen4 ,het letten op de teekenen der tden is voor ,jezus' discipelen plicht2 het berekenen van den juisten td zner komst is hun verboden en ook onmogelk4 ,het eerste eischt1 dat ,jezus zn licht late vallen op de gebeurtenissen1 die plaats zullen hebben2 en zoo doet ,h dan ook1 evenals vr ,hem al de profeten en na ,hem al zne apostelen gedaan hebben4 ,daarom zegt ,h ook niet1 dat er tusschen de verwoesting van ,jeruzalem en zne parousie nog vele eeuwen verloopen zouden2 dat zou de vermaning tot waakzaamheid terstond weder krachteloos hebben gemaakt4 ,evenals de profetie ten allen tde doet1 kondigt ,jezus in de gebeurtenissen van zn td de nadering van het einde aan4 ,en de apostelen volgen zn voorbeeld en teekenen ons in de ketter en leugen1 in de oordeelen en gerichten1 in ,jeruzalems val en ,rome's imperium de voorboden van ,christus' wederkomst en de aanvankelke vervulling zner profetie4 ,want alle geloovigen behooren ten allen tde zoo te leven1 alsof de komst van ,christus aanstaande ware4 ,die ,nhe der ,parusie ist gewissermaassen nur ein anderer ,ausdruck fr die absolute ,gewissheit derselben1 ,baldensperger b ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #cab4 ,maar daarom is ook het tweede1 dat is1 het berekenen van het juiste tdstip der parousie1 den ,christenen niet betamend4 ,immers heeft ,jezus dit met opzet gansch onbeslist gelaten4 ,zn komst zal plotseling1 onverwacht1 verrassend wezen evenals die van een dief in den nacht1 ,mt4 #bd3dc1 ,luk4 #ab3ci1 cf4 als een valstrik1 ,luk4 #ba3ce4 ,er moeten vele dingen geschieden1 eer het einde daar is1 ,mt4 #bd3f4 ,het evangelie moet in de geheele wereld gepredikt zn1 ,mt4 #bd3ad4 ,de bruidegom vertoeft en de heer der dienstknechten vertrok buitenslands voor een langen td1 ,mt4 #be3e1 #ac1 #ai4 ,onkruid en tarwe moeten samen opgroeien tot den dag des oogstes1 ,mt4 #ac3cj4 ,het mostaardzaad moet tot een boom worden1 en de zuurdeesem alles doorzuren1 ,mt4 #ac3cb1 #cc4 ,ja1 ,jezus zegt uitdrukkelk1 b gelegenheid dat ,h over zne parousie handelt1 dat de dag en de ure van zne komst aan niemand1 aan engelen noch menschen1 ja zelfs niet aan den ,zoon bekend is1 ,mk4 #ac3cb1 en getuigt nog na zne opstanding1 dat de ,vader de tden en gelegenheden voor de oprichting van zn koninkrk in zne macht heeft gesteld1 ,hd4 #a3g4 ,en desgelks spreken al de apostelen2 ,christus komt als een dief in den nacht1 #a ,thess4 #e3a1 #b1 #b ,petr4 #c3aj1 ,op4 #c3c1 #af3ae2 ,h verschnt niet1 dan nadat eerst de antichrist gekomen z1 #b ,thess4 #b3bv42 de opstanding heeft plaats in eene vaste orde1 eerst van ,christus1 daarna die van de geloovigen in zne toekomst1 #a ,cor4 #ae3bc2 en die toekomst toeft1 wl de ,heere een anderen maatstaf voor den td heeft dan w en in zne lankmoedigheid wil1 dat allen tot bekeering komen1 #b ,petr4 #c3h1 #i4 ,even sober als over den td spreekt de ,h4 ,schrift over de wze van ,jezus' wederkomst4 ,de tweede komst van ,christus wordt in het ,n4 ,t4 dikwerf aangeduid met den naam van 1 hetz absoluut1 ,mt4 #bd3c1 hetz nader omschreven als of 1 ,mt4 #bd3bg1 #cg1 #ci1 #a ,thess4 #c3ac1 #d3ae1 #e3bc enz41 of 1 #b ,petr4 #c3ab4 ,het woord sluit eigenlk niet het begrip van wederkomst in1 maar duidt aan1 dat ,jezus1 na een td lang afwezig en verborgen te zn geweest1 ,hd4 #c3ba1 ,col4 #c3c1 #d1 en daarna op nieuw gekomen te zn1 ,mt4 #af3bg1 #bd3cj enz41 cf4 ,luk4 #ai3ab1 #ae1 weder aanwezig en tegenwoordig zal zn en dan aanwezig zal blven4 ,daarom wisselt het ook af met 1 ,mt4 #bd3cj1 #a ,tim4 #f3ad1 ,tit4 #b3ac1 1 ,luk4 #ag3cj1 #a ,cor4 #a3g1 #b ,thess4 #a3g1 #a ,petr4 #a3g1 #ac1 1 ,col4 #c3d1 #a ,petr4 #e3d1 #a ,joh4 #b3bh2 in #b ,thess4 #b3h wordt zelfs gesproken van 4 ,deze parousie is een werk ,gods1 in zoover deze znen ,christus zenden zal en daarvoor de tden en gelegenheden bepaalt1 ,hd4 #a3g1 #c3bj1 #a ,tim4 #f3ad-af1 maar z is ook eene daad van ,christus zelven1 als ,zoon des menschen1 wien door den ,vader het oordeel gegeven is en die als koning heerschen moet1 totdat alle vanden onder zne voeten gelegd zn1 ,joh4 #e3bg1 #a ,cor4 #ae3be4 ,wl ,h b zn heengaan van de aarde opgenomen is in den hemel1 komt ,h b zne parousie van den hemel weer1 ,phil4 #c3bj1 #a ,thess4 #a3aj1 #b ,thess4 #a3g1 ,op4 #ai3aa2 en gelk eene wolk ,hem b zne hemelvaart opnam en verbergde voor het oog zner discipelen1 ,hd4 #a3i1 zoo wordt ,h in ,oudtestamentische taal ook beschreven als wederkeerende op wolken des hemels1 die als een zegewagen ,hem heendragen naar deze aarde1 ,mt4 #bd3cj1 #bf3fd1 ,mk4 #ac3bf1 #ad3fb1 ,luk4 #ba3bg1 ,op4 #a3g1 #ad3ad4 ,immers keert ,h niet weer in dienstknechtsgestalte1 maar met groote kracht en met zne en zns ,vaders heerlkheid1 ,mt4 #af3bg1 #bd3cj1 ,mk4 #h3ch1 #ac3bf1 ,luk4 #bb3bg1 ,col4 #c3c1 #d1 #b ,thess4 #a3i1 #aj1 ,tit4 #b3ac1 als een ,koning der koningen en ,heer der heeren1 ,op4 #ag3ad1 #ai3aa-af1 omgeven door zne engelen1 ,mt4 #af3bg1 #be3ca1 ,mk4 #h3ch1 ,luk4 #i3bf1 #b ,thess4 #a3g1 ,op4 #ai3ad1 door zne heiligen1 onder wie misschien ook de reeds gezaligden begrepen zn1 #a ,thess4 #c3ac1 #b ,thess4 #a3aj1 ,jud4 #ad4 ,ofschoon zne parousie vanwege het onverwachte met het inbreken van een dief in den nacht overeenkomt1 zal z toch voor alle menschen over de gansche aarde zichtbaar zn1 aan een bliksem gelk wezen1 die van de eene zde des hemels licht tot de andere1 ,mt4 #bd3bg1 ,luk4 #ag3bd1 ,op4 #a3g1 en aangekondigd worden door de stem van een archangel en de bazuin der engelen1 ,mt4 #bd3ca1 #a ,cor4 #ae3eb1 #a ,thess4 #d3af4 ,in verband met hunne leer van de hemelvaart1 deel ,,iii #dad1 zeiden de ,lutherschen1 dat de wederkomst van ,christus aan geen successie van oogenblikken was onderworpen maar in niets anders bestond dan in de plotselinge zichtbaarwording van het eenmaal b de verhooging onzichtbaar en alomtegenwoordig geworden lichaam van ,christus4 ,hoewel men over het algemeen erkende1 dat de wederkomst van ,christus visibilis en localis was1 verstond men daaronder toch alleen1 dat de menschelke natuur van ,christus door eene singularis ,dei dispositio voor het speciale doel des gerichts een td lang op eene bepaalde plaats zichtbaar werd1 zonder dat z daarmede hare tegenwoordigheid op andere plaatsen varen liet1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxvii de extr4 jud4 n4 #ce4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #fad4 ,hollaz1 ,ex4 #abdi4 ,maar de ,gereformeerden schreven aan de wederkomst van ,christus een lichamelk1 plaatselk1 tdelk karakter toe2 z erkenden zelfs1 dat die wederkomst1 ook al zou z zeer plotseling zn1 toch successiva was1 aan eene successie van oogenblikken onderworpen2 ook op den hoogsten trap van hare verhooging1 b de wederkomst ten oordeele1 bleef ,christus zne waarachtig menschelke natuur behouden1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #afj4 ,cf4 over de wederkomst van ,christus in het algemeen1 behalve de reeds bovenaangehaalde werken1 ook nog3 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ei art4 #b ,suppl4 qu4 #ij art4 #a4 #b4 ,oswald1 ,eschat4 #bcd f4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #ajch4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschat4 #cjj f4 ,simar1 ,dogm4 #aff4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxviii de extr4 jud4 c4 #c4 ,quenstedt1 ,theol4 #fdi4 ,hollaz1 ,ex4 #abdi4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #fe4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ea sq4 ,marck1 ,exspect4 ,jesu ,chr4 ,i c4 #a-bd4 ,m4 ,vitringa ,,iv #afj4 ,kliefoth1 ,eschat4 #bbh f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #fjg f4 #ef4 ,,de ,,voleinding ,,der ,,eeuwen4 #a4 ,met de verschning van ,christus op de wolken begint de 1 1 ,mt4 #bd3cfv41 ,luk4 #ag3bdv41 #ba3cd1 ,hd4 #ag3cj1 #a ,cor4 #a3h1 #e3e enz4 ,de ,schrift wil daarmede geenszins te kennen geven1 dat al wat tot de laatste dingen behoort1 wederkomst1 opstanding1 gericht enz41 in eene tdruimte van twaalf of vierentwintig uren afloopt4 ,onder het ,oude ,testament was de dag des ,heeren die td1 waarin ,god op wonderbaar heerlke wze als koning tot zn volk zou komen1 om het van al zne vanden te verlossen en het b zich in ,jeruzalem in vrede en veiligheid te doen wonen4 ,met dat komen ,gods trad het groote keerpunt in1 waarb de oude td in den nieuwen overging en alle toestanden en verhoudingen in natuur en menschenwereld gansch en al veranderen zouden4 ,later werd dit door de ,joden zoo voorgesteld1 dat met den dag des ,heeren de tegenwoordige wereldtd1 1 overging in den toekomstigen1 1 die dan dikwerf nog weer nader in de drie geslachten of in de #dj of #ajj of #fjj of #ajjj of #bjjj of #gjjj jaren durende dagen van den ,messias1 1 en de daarna intredende eeuwigheid1 of onderscheiden werd1 ,weber1 ,system #ced4 ,volgens het ,nieuwe ,testament heeft met de eerste komst van ,christus het laatste gedeelte van den een aanvang genomen1 zoodat w nu leven in de laatste dagen of in de laatste ure1 #a ,cor4 #aj3aa1 ,hebr4 #a3a1 #ai3bf1 ,joh4 #b3ah1 en treedt met zne tweede komst de in1 ,mt4 #ai3bh1 ,mk4 #aj3cj1 ,luk4 #ah3cj1 #bj3ce1 #a ,cor4 #ae3bc1 ,hebr4 #b3e enz41 cf4 ,cremer s4 v4 4 ,en deze begint met de 1 dat is de td1 waarin ,christus verschnt1 de dooden opwekt1 het oordeel velt en de wereld vernieuwt4 ,deze td wordt in het ,n4 ,test4 nergens voorgesteld als lang te zullen duren2 ,paulus zegt #a ,cor4 #ae3eb1 dat de verandering der levend overgebleven en de opstanding der gestorven geloovigen in een punt des tds1 in een oogenblik plaats hebben zal1 cf4 #a ,thess4 #d3ae-ag2 opstanding en laatste oordeel worden ten nauwste1 als tot ne acte1 verbonden1 ,luk4 #ad3ad1 #b ,cor4 #d3ad1 ,op4 #bj3aa-ac2 en het oordeel wordt op een dag1 ,mt4 #aj3ae1 #aa3bb enz41 ja zelfs op een ure gesteld1 ,op4 #ad3g4 ,maar deze laatste bepaling bewst1 dat de ,schrift er niet aan denkt1 om al de gebeurtenissen in de parousie van ,christus1 precies binnen eene ruimte van vierentwintig uren of van zestig minuten te beperken2 1 oorspr4 jaargetde1 duidt dikwerf een veel langeren td dan een uur van zestig minuten aan1 ,mt4 #bf3de1 ,joh4 #d3ba1 #e3be1 #af3b1 #cb1 ,kom4 #ac3aa1 #a ,joh4 #b3ah4 ,de gebeurtenissen1 welke in de parousie van ,christus moeten plaats grpen1 zn ook zoo omvangrk1 dat z zeker een geruimen td in beslag nemen4 ,de uitvindingen van deze eeuw hebben voor het onderling verkeer1 voor de oefening van gemeenschap1 voor het hooren en zien van wat in groote verte geschiedt1 de afstanden tot een minimum doen inkrimpen2 en ze zn waarschnlk nog maar aanvang en profetie van wat in volgende eeuwen ontdekt worden zal4 ,maar hoezeer met dit alles ook b de leer der laatste dingen rekening behoort gehouden te worden2 toch zn verschning van ,christus1 zoodat allen ,hem zien1 opstanding van alle dooden en verandering der levend overgeblevenen1 oordeelvelling over alle menschen naar al hunne werken1 verbranding en vernieuwing der wereld zulke ontzettende gebeurtenissen1 dat z niet anders dan in zeker tdsverloop plaats kunnen hebben4 ,de eerste gebeurtenis1 die op de verschning van ,christus volgt1 is de opstanding der dooden4 ,deze is niet het resultaat van eene ontwikkeling der lichamen in het algemeen1 of in het bzonder van het in de geloovigen door wedergeboorte en sacrament ingeplante opstandingslichaam1 cf4 ,kbel1 ,herzog #a1 #gfd1 maar de uitwerking van eene almachtige1 scheppende daad ,gods1 ,mt4 #bb3bi1 #a ,cor4 #f3ad1 #ae3ch1 #b ,cor4 #a3i4 ,bepaaldelk oefent de ,vader dit werk uit door den ,zoon1 wien ,h gegeven heeft het leven te hebben in zichzelven1 ,joh4 #e3bh1 #f3bi1 #dj1 #dd1 #a ,cor4 #f3ad1 #b ,cor4 #d3ad1 #a ,thess4 #d3ad1 die de opstanding en het leven1 de eerstgeborene uit de dooden is1 ,joh4 #aa3be1 ,hd4 #af3bc1 #a ,cor4 #ae3bj1 ,col4 #a3ah1 ,op4 #a3e1 en daarom de opstanding der znen noodzakelk tot stand moet doen komen1 ,joh4 #f3ci1 #dj1 #a ,cor4 #ae3bj-bc1 #dg-di4 ,de ,schrift leert zonder twfel eene algemeene opstanding1 eene opstanding van geloovigen niet alleen maar ook van ongeloovigen en van alle menschen1 ,dan4 #ab3b1 ,mt4 #e3bi1 #cj1 #aj3bh1 ,joh4 #e3bi1 ,hd4 #bd3ae1 ,op4 #bj3ab1 #ac1 en z schrft ook deze aan ,christus toe1 ,joh4 #e3bi4 ,maar z spreekt over deze algemeene opstanding toch zeer zelden1 wl z tot ,christus in een gansch ander verband staat dan de opstanding der geloovigen4 ,de opstanding der dooden in het algemeen is toch niet dan zdelings eene vrucht van het werk van ,christus2 z is alleen noodzakelk geworden1 omdat de tdelke dood is ingetreden2 en deze is van den eeuwigen dood gescheiden geworden1 omdat ,god met zne genade tusschenbeide kwam4 ,de straf op de zonde was oorspronkelk de dood1 de dood in zn vollen omgang en zwaarte4 ,maar omdat ,god uit het gevallen menschelk geslacht zich eene gemeente ten eeuwigen leven verkoren had1 stelde h terstond b ,adam en ,eva den tdelken dood reeds uit1 liet ,h hen zich voortplanten van geslacht tot geslacht en verwst eerst aan het einde der eeuwen hen1 die zn wet en evangelie ongehoorzaam zn1 naar het eeuwig verderf4 ,de algemeene opstanding dient dus alleen1 om de ter wille van de genade in ,christus tusschen beide gekomen1 tdelke verbreking van den band tusschen ziel en lichaam b alle menschen te herstellen en hen allen als menschen1 naar ziel en lichaam samen1 voor ,gods rechterstoel te plaatsen en hen uit znen mond het oordeel te doen vernemen4 ,ook deze algemeene opstanding brengt de ,vader door ,christus tot stand1 omdat ,h niet alleen het leven maar ook het oordeel aan den ,zoon heeft gegeven en dit oordeel den ganschen mensch moet treffen1 naar ziel en lichaam beide1 ,joh4 #e3bg-bi1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #adi4 ,de opstanding der dooden in het algemeen is dus in de eerste plaats eene richterlke daad ,gods4 ,maar deze daad is voor de geloovigen vol van rke vertroosting4 ,en daarom staat in de ,schrift de opstanding der gemeente allerwege op den voorgrond1 zoozeer zelfs1 dat de opstanding van alle menschen soms geheel ter zde gelaten en verzwegen wordt1 ,job #ai3be-bg1 ,ps4 #gc3bc-bf1 ,hos4 #f3b1 #ac3ad1 ,jes4 #bf3ai1 #bj1 ,ezech4 #cg1 ,mk4 #ab3be1 #a ,cor4 #ae1 #a ,thess4 #d3af1 ,phil4 #c3aa4 ,deze opstanding is de eigenlke1 ware opstanding en is rechtstreeks door ,christus verworven1 want z is niet maar eene hereeniging van ziel en lichaam1 doch eene levendmaking1 eene vernieuwing1 een terstond naar ziel en lichaam beide in gemeenschap treden met ,christus1 een herschapen worden naar ,gods evenbeeld1 ,rom4 #h3aa1 #bi1 ,phil4 #c3ba4 ,daarom laat ,paulus de opstanding der geloovigen samenvallen met de verandering der levend overgeblevenen2 de laatsten hebben b de eersten niets voor1 want het opstaan gaat aan het veranderd worden vooraf1 en samen worden z dan den ,heere tegemoet gevoerd in de lucht1 #a ,cor4 #ae3ea1 #eb1 #b ,cor4 #e3b1 #d1 #a ,thess4 #d3ae-ag4 #b4 ,b deze opstanding blft de identiteit van het opstandingslichaam met het gestorven lichaam bewaard4 ,b de opwekkingen1 die in ,oud en ,nieuw ,test4 plaats vinden1 wordt het gestorven lichaam met nieuw leven bezield4 ,jezus staat op met datzelfde lichaam1 waarin ,h geleden heeft aan het kruis en dat neergelegd was in het graf van ,jozef van ,arimathea4 ,toen ,jezus stierf1 werden vele lichamen der heiligen opgewekt en gingen uit uit hunne graven1 ,mt4 #bg3eb4 ,in de opstanding ten jongsten dage zullen allen1 die in de graven zn1 ,jezus' stem hooren en uitgaan1 ,joh4 #e3bh1 #bi2 uit de graven1 uit de zee1 uit den dood en den hades keeren de dooden naar de aarde terug1 ,op4 #bj3ac4 ,en ,paulus leert1 dat het opstandingslichaam voortkomt uit het lichaam1 dat gestorven is1 gelk ,god uit het gezaaide graan een ander verwekt1 #a ,cor4 #ae3cfv4 ,deze identiteit van het opstandingslichaam met het lichaam1 dat b den dood werd afgelegd1 is in de christelke religie van groote beteekenis4 ,want ten eerste staat z daarmede lnrecht over tegen alle dualistische leer1 volgens welke het lichaam slechts eene toevallige woonplaats of zelfs een kerker van de ziel is4 ,het wezen van den mensch bestaat juist in de allernauwste vereeniging van ziel en lichaam tot ne persoonlkheid4 ,de ziel behoort van nature b het lichaam en het lichaam b de ziel2 zelfs heeft elke ziel1 ofschoon z zich niet zelve het lichaam schept1 toch haar eigen lichaam4 ,in de identiteit van het lichaam wordt evengoed als in die van de ziel de continuiteit van het individueele1 menschelke wezen gehandhaafd4 ,en ten andere is de verlossing door ,christus geen tweede1 nieuwe schepping maar eene herschepping4 ,veel eenvoudiger ware het geweest1 als ,god heel de gevallen wereld vernietigd en door eene gansch nieuwe vervangen had4 ,maar het was zn welbehagen1 om de gevallen wereld weder op te richten1 en dezelfde menschheid1 die gezondigd had1 van de zonde te bevrden4 ,deze bevrding bestaat daarin1 dat ,christus zne gemeente van alle zonde en van alle gevolgen der zonde verlost1 en dus ook volkomen doet triumfeeren over den dood4 ,dat is de laatste vand1 die teniet gedaan moet worden4 ,en daarin komt de macht van ,christus uit1 dat ,h niet alleen aan de znen het eeuwige leven geeft maar hen dientengevolge ook opwekt ten uitersten dage4 ,de wedergeboorte uit water en geest voltooit zich in de wedergeboorte aller dingen1 ,mt4 #ai3bh4 ,de geestelke verlossing van de zonde wordt eerst voleindigd in de lichamelke verlossing aan het einde der dagen4 ,christus is een volkomen ,zaligmaker2 gelk ,h eerst verscheen1 om het koninkrk der hemelen op te richten in de harten der geloovigen1 zoo komt ,h eenmaal weer1 om het eene zichtbare gedaante te geven en zne absolute macht over zonde en dood onwedersprekelk voor aller schepselen oog tot openbaring en erkenning te brengen4 ,leiblichkeit ist das ,ende der ,wege ,gottes4 ,de zorg voor de dooden staat hiermede in rechtstreeksch verband4 ,lkenverbranding is niet daarom te verwerpen1 wl z aan ,gods almacht paal en perk zou stellen en de opstanding onmogelk zou maken4 ,maar z is toch van heidenschen oorsprong1 was onder ,israel en b de ,christenvolken nooit in gebruik en strdt met de christelke zede4 ,daarentegen is begraving veel meer in overeenstemming met ,schrift en beldenis1 historie en liturgie1 met de leer van het beeld ,gods1 dat ook in het lichaam uitkomt1 en van den dood als eene straf der zonde1 met den aan de dooden verschuldigden eerbied en de opstanding ten jongsten dage4 ,de ,christen conserveert de lken niet kunstmatig1 gelk de ,egyptenaren2 h vernielt ze ook niet mechanisch1 zooals thans velen begeeren1 maar h vertrouwt ze aan den schoot der aarde toe1 en laat ze rusten tot den opstandingsdag1 ,kuyper1 ,ons ,program #hjbv4 ,sartorius1 ,die ,leichenverbrennung innerhalb der christl4 ,kirche1 ,basel #ahhf4 ,de christelke kerk en theologie hield dan ook de identiteit van het opstandingslichaam met het gestorven lichaam ten strengste vast4 ,zelfs sloeg z dikwerf tot een ander uiterste over en beleed niet alleen eene opstanding des vleesches1 maar leerde soms1 dat de totalitas materiae1 welke b een lichaam behoord had1 in de opstanding door ,god uit alle hoeken der aarde saamvergaderd en in dezelfde wze en mate als weleer tot de verschillende deelen des lichaams teruggeleid werd1 cf4 ,iren4 adv4 haer4 ,v #ab4 #ac4 ,augustinus1 ,enchir4 #bf4 de civ4 ,,xx #d4 #ac sq4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ge-hf enz4 ,maar deze voorstelling stuit op onoverkomelke bezwaren4 ,want #a leidt z tot allerlei spitsvondige en curieuse onderzoekingen1 die voor de leer der opstanding van geen waarde zn4 ,de vraag wordt dan1 of haren en nagels1 bloed en gal1 semen en urina1 intestina en genitalia zullen opstaan en uit dezelfde1 in getal en soort gelke1 atomen zullen gevormd worden als waaruit z hier in de lichamen bestonden4 ,met gebrekkige menschen1 die een of meer ledematen misten1 en met kinderen1 die jong en soms al vr de geboorte stierven1 kwam men door deze voorstelling in niet geringe verlegenheid2 men moest toch1 of men wilde of niet1 in al deze en soortgelke gevallen tot de onderstelling de toevlucht nemen1 dat de opstandingslichamen aangevuld werden door bestanddeelen1 die er vroeger niet toe behoorden4 ,de opstanding kan niet bestaan in terugkeer en levendmaking van de totalitas materiae4 #b ,de physiologie leert1 dat het menschelk lichaam evenals alle organismen aan voortdurende stofwisseling onderhevig is1 zoodat na zeven jaren geen enkel stofdeeltje meer aanwezig is van die1 welke vr dien td de substantie van het lichaam vormden4 ,de stoffen1 waaruit onze lichamen bestaan1 zooals zuur-1 water-1 stikstof enz41 zn dezelfde in soort1 als die in andere schepselen rondom ons voorkomen1 maar z wisselen onophoudelk2 en deze wisseling bewst afdoende1 dat de identiteit der lichamen niet daarin gelegen kan zn1 dat z steeds uit dezelfde stoffen in getal bestaan4 ,het is genoeg1 dat z bestaan uit dezelfde stoffen in soort4 #c ,dit wordt versterkt door de velerlei metamorphosen1 welke de natuur in al hare rken te aanschouwen geeft4 ,door inwerking van lucht1 water enz4 gaan planten over in turf en steenkool1 koolstof in diamant1 klei in kleisteen en gesteente in vruchtbare aarde4 ,in planten- en dierenrk is er binnen de grenzen der soorten eene eindelooze varieteit4 ,en elk organisme ondergaat in den td van zn bestaan eene reeks van veranderingen2 de made wordt eene vlieg1 elke larve gaat uit den onontwikkelden toestand in een meer ontwikkelden over1 het embryo doorloopt verschillende phasen en komt dan tot een exuterinaal bestaan1 de rups wordt een pop en daarna een vlinder enz4 ,wat onder al deze gedaanteverwisselingen hetzelfde blft1 weten w niet4 ,stof en vorm veranderen1 er schnt in heel het organisme niets stabiels te zn2 en toch blft de identiteit gehandhaafd1 die daarom van de grove stofmassa1 van hare wisseling en quantiteit onafhankelk is4 #c4 ,indien w deze gegevens in verband brengen met hetgeen de ,schrift ons over de opstanding leert1 zien w ons den weg geopend1 om zoowel de substantieele eenheid als ook het qualitatieve onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig lichaam te handhaven4 ,de ,schrift toch leert in strikten zin geen opstanding des vleesches maar des lichaams4 ,uit de opwekkingen1 waarvan z ons bericht1 en uit de opstanding van ,christus is wel wat het wezen1 maar niet wat den vorm en de wze betreft1 tot de opstanding der dooden in het laatste der dagen te besluiten4 ,want b al die opwekkingen bestond het lichaam nog in zn geheel1 en het lichaam van ,christus werd zelfs aan geen verderving overgegeven1 ,hd4 #b3ca4 ,maar de lichamen dergenen1 die opstaan in de parousie1 zn in hunne bestanddeelen ontbonden en op allerlei wze verstrooid en in andere schepselen overgegaan4 ,van vleesch kan daarb in eigenlken zin geen sprake meer zn1 want vleesch is altd bezield2 wat ophoudt bezield en levend te zn1 houdt daarmede ook op1 vleesch te wezen en keert tot stof weder1 ,gen4 #c3ai4 ,wel kan ,job1 gesteld zelfs1 dat deze vertaling de juiste is1 zeggen1 dat h uit zn vleesch ,god aanschouwen zal1 #ai3bf1 en kan ,jezus na zne opstanding getuigen1 dat een geest geen vleesch en beenen heeft1 gelk ,h had1 ,luk4 #bd3ci4 ,maar dit levert toch geen afdoend bews voor de opstanding des vleesches in den strikten zin van dit woord4 ,want het vleesch1 waaruit ,jobs lichaam bestond1 was inderdaad het substraat voor het lichaam der opstanding1 maar vormde daarom nog niet de substantie ervan4 ,en ,jezus stond met datzelfde lichaam op1 waarin ,h gestorven was en dat zelfs geen verderving had gezien1 en verkeerde bovendien tot aan zne hemelvaart toe in een overgangstoestand1 zoodat ,h ook nog spze nuttigen kon4 ,zeer duidelk leert ,paulus toch1 dat vleesch en bloed1 wl der verderfelkheid onderworpen1 de onverderfelkheid in het koninkrk der hemelen niet berven kunnen4 ,geheel ten onrechte is hieruit door ,holsten1 ,holtzmann e4 a4 afgeleid1 dat volgens ,paulus het gestorven lichaam in het geheel niet opstaat en dat de eigenlke opstanding al b het sterven plaats heeft4 ,want de apostel beldt uitdrukkelk zn geloof aan de lichamelke opstanding en verdedigt haar tegen degenen1 die haar in de gemeente van ,corinthe zoowel b ,jezus als b de geloovigen ontkenden4 ,en ook is h wel terdege van meening1 dat hetzelfde lichaam1 dat in het graf wordt neergelegd1 in de opstanding opgewekt wordt1 cf4 ,bornhuser1 ,das ,recht des ,bekenntnisses zur ,auferstehung des ,fleisches1 ,gtersloh #ahii4 ,maar tevens betoogt h1 dat de opstanding geen restauratie doch eene reformatie is4 ,het lichaam staat op1 doch niet als vleesch en bloed1 zwak1 verderfelk1 sterfelk1 doch als een lichaam1 dat met onverderfelkheid en heerlkheid is bekleed4 ,het uit vleesch en bloed bestaande lichaam is wel het zaad1 waaruit het opstandingslichaam voortkomt1 #a ,cor4 #ae3ce-ch4 ,maar desniettemin is er tusschen beide een groot onderscheid4 ,reeds op aarde is er veel verschil in vleesch b de organische wezens1 en in lichaam b de anorganische schepselen1 vs4 #ci-da4 ,en evenzoo is er een belangrk onderscheid tusschen het tegenwoordig en het toekomstig lichaam1 gelk ook de tegenstelling van ,adam en ,christus bewst1 vs4 #db-di4 ,het eerste is een 1 bestaande uit door bezield1 aan verandering onderworpen vleesch en bloed2 maar het laatste is een 1 het is wel een waarachtig doch het wordt niet meer door de doch door het beheerscht2 het bestaat niet meer uit vleesch en bloed1 het is boven het geslachtsleven1 ,mt4 #bb3cj1 boven de behoefte aan spze en drank verheven1 #a ,cor4 #f3ac1 en daarin zelfs onderscheiden van het lichaam1 dat de mensch bezat vr den val2 het is onsterfelk1 onverderfelk1 vergeestelkt1 verheerlkt1 #a ,cor4 #ae3dbv41 ,phil4 #c3ba4 ,ook volgens ,paulus is daarom de identiteit van het opstandingslichaam met het aan den schoot der aarde toebetrouwde lichaam onafhankelk van de stofmassa en hare voortdurende wisseling4 ,alle organismen en zoo ook de menschelke lichamen bestaan wel steeds uit dezelfde stoffen in soort maar niet in getal4 ,en zoo ook is het voor het opstandingslichaam volstrekt niet noodig1 dat het juist uit diezelfde atomen in getal bestaat1 als waaruit het bestond1 toen het in het graf werd gelegd4 ,maar wel is het voor de identiteit een vereischte1 dat in het opstandingslichaam diezelfde organisatie en vorm1 datzelfde schema en type bewaard wordt1 welke hier het lichaam stempelden tot het eigen lichaam van een bepaald persoon4 ,onder de gedaanteverwisselingen1 waaraan alle schepselen onderworpen zn1 blft hunne identiteit en continuiteit bewaard4 ,het lichaam des menschen moge na den dood vergaan en naar zne stofmassa in allerlei andere organismen worden omgezet1 er blft op aarde iets van over1 dat het substraat van het opstandingslichaam uitmaakt4 ,wat dat is1 weten w niet en kunnen w nimmer uitvinden4 ,maar het bevreemdende daarvan verdwnt1 zoodra w bedenken1 dat de allerlaatste bestanddeelen der dingen ons volkomen onbekend zn4 ,elk kleinste atoom is nog weer voor ontleding vatbaar2 de chemische analyse zet zich eindeloos voort maar bereikt nooit het volstrekt eenvoudige zn4 ,en toch moet er b alle organismen en zoo ook b het menschelk lichaam iets zn1 dat in de steeds voortgaande gedaanteverwisseling zne identiteit behoudt4 ,wat ongermds is er dan in1 om aan te nemen1 dat zulk een organische grondvorm01 zulk een schema der individualiteit0 ook na den dood van het menschelk lichaam overblft1 om als zaad te dienen voor het lichaam der opstanding8 ,want dit staat volgens de ,schrift vast1 dat het lichaam der opstanding niet door de zaligen uit den hemel meegebracht of uit geestelke1 hemelsche elementen gevormd wordt4 ,het lichaam der opstanding komt niet uit den hemel maar uit de aarde2 het is geen eigengevormd product van pneuma of psyche1 maar komt op uit het lichaam1 dat b den dood in het graf werd gelegd2 en het is daarom niet geestelk in dien zin1 dat het pneuma tot zne substantie zou hebben1 maar het is en blft stoffelk1 al is die stof niet meer tot verderfelk vleesch en bloed maar tot een verheerlkt lichaam georganiseerd4 ,cf4 ,tertullianus1 de resurrectione carnis4 ,augustinus1 de civ4 ,,xxii c4 #ab-bj4 ,enchir4 #hd-ic4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #dc4 ,thomas1 suppl4 qu4 #hb-hg4 ,oswald1 ,eschat4 #bfb f4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #ajdd4 ,simar1 ,dogm4 #afh4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxvi tract4 #b4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #egf-fje4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ff4 ,synopsis pur4 theol41 disp4 #ea4 ,mastricht1 ,theol4 ,,viii #d1 #f4 ,amyraldus1 ,theses ,salm4 ,,iii #hdj4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xx qu4 #a-c4 ,marck1 ,exspect4 ,j4 ,c4 ,,ii c4 #a-ah4 ,m4 ,vitringa ,,iv #aji-aef4 ,kliefoth1 ,eschat4 #bdh f4 ,splittgerber1 ,tod4 ,fortleben und ,auferstehung #ahgi4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #fad f4 ,art4 ,auferstehung in ,herzog4 #d4 ,na de opstanding volgt het gericht1 dat in het ,oude ,testament voorgesteld wordt als eene overwinning door den ,messias van alle vanden ,israels1 maar in het ,nieuwe ,testament meer geestelk beschreven wordt als een richterlk werk van ,christus1 waarb ,h alle menschen oordeelt en vonnist overeenkomstig de wet1 door ,god hun gegeven4 ,jezus toch is de eerste maal op aarde gekomen1 niet om de wereld te veroordeelen doch om haar te behouden1 ,joh4 #c3ag1 #ab3dg2 maar toch heeft ,h terstond b zne verschning eene in het leven geroepen1 die tot gevolg en tot doel heeft1 dat degenen1 die niet zien1 zien mogen en die zien1 blind worden1 #c3ai1 #bj1 #i3ci4 ,jezus houdt voortdurend als ,zoon des menschen gericht1 als ,h aan degenen1 die gelooven1 reeds hier op aarde het eeuwige leven schenkt en op hen1 die niet gelooven1 den toorn ,gods laat rusten1 #c3cf1 #e3bb-bg4 ,er is dus ongetwfeld een inwendig1 geestelk oordeel2 eene crisis1 die zich voltrekt van geslacht tot geslacht2 een immanent1 diesseitig gericht1 dat in de gewetens der menschen gespannen wordt4 ,geloof en ongeloof brengen reeds hier op aarde hun vrucht en hun loon mede2 gelk het geloof gevolgd wordt door rechtvaardigmaking en vrede b ,god1 zoo leidt het ongeloof tot voortgaande verduistering en verharding en tot overgave aan allerlei ongerechtigheid4 ,ja zelfs buiten de tegenstelling van geloof en ongeloof dragen deugd en ondeugd elk hare eigene vruchten2 het goede en het kwade heeft ook in het natuurlk leven zn eigen loon1 niet alleen in de ontschuldiging of beschuldiging van het geweten1 maar ook in den uitwendigen voor- of tegenspoed1 die er dikwerf mede verbonden zn4 ,schrift en geschiedenis leeren het bovendien als om strd1 dat zegen en vloek1 ontferming en toorn1 gunstbewzen en gerichten elkander afwisselen in het leven der menschen en der volken4 ,er ligt eene groote waarheid in het woord van den dichter3 die ,weltgeschichte ist das ,weltgericht4 ,maar toch is in deze spreuk de waarheid met de leugen vermengd4 ,z is niet theistisch maar pantheistisch gedacht1 en ondermnt alle gericht1 in plaats dat z het bevestigt en hoog houdt4 ,immers1 indien de wereldgeschiedenis het wereldgericht is1 houdt z ten eenenmale op een gericht te zn en wordt z een natuurproces1 dat om de ontzachlke tegenstelling van goed en kwaad in het geheel zich niet bekommert en deze tot den verborgen schuilhoek van het geweten1 en ook daar nog maar voor een td1 terugdringt4 ,er is dan immers geen ,god meer1 die de natuurorde aan de zedelke orde dienstbaar kan maken1 maar er is niets anders dan eene natuurmacht1 die heel de physische wereld beheerscht en straks ook dat beperkte terrein1 dat aanvankelk voor de zedelke heerschapp van het goede nog werd ingeruimd1 inkrimpt en verdwnen doet4 ,want het goede is geen macht1 die tegen de natuur bestand is1 indien het zn steun niet heeft in een almachtig ,god1 die ,schepper is van natuur en zedelke orde beide4 ,wel brengt het pantheisme hiertegen altd weder in1 dat het goede toch om zichzelf en niet uit hoop op loon of uit vrees voor straf gedaan moet worden4 ,maar het verlangen der ziel naar den triomf van het goede1 naar de zegepraal van het recht1 heeft hoegenaamd niets gemeen met den zelfzuchtigen wensch naar aardsch geluk en zinnelke bevrediging4 ,integendeel1 hoezeer de ,schrift ermede rekent1 dat de mensch een zinnelk wezen is1 en hem een loon voorspiegelt1 groot in de hemelen2 dat loon is altd aan de eere van ,gods naam ondergeschikt en met de goede werken1 waarin de geloovigen wandelen1 door ,christus verworven4 ,het zn juist de vromen1 die reikhalzend naar dien dag uitzien1 waarin ,god zn naam voor het oog van alle schepselen verheerlkt en in hunne zaak de zne over allen tegenstand doet triumfeeren4 ,en dit verlangen wordt te sterker1 naarmate het bloed1 dat om wrake roept1 in breeder en dieper stroom over de aarde vloeit1 naarmate het onrecht zegeviert1 de goddeloosheid toeneemt1 de leugen triumfeert en ,satans rk zich uitbreidt en tegen het rk der gerechtigheid zich verheft4 ,heel de geschiedenis roept om een wereldgericht2 het gansche schepsel zucht er naar2 alle volken getuigen ervan2 de martelaren in den hemel roepen erom met groote stem2 de gemeente bidt om de komst van ,christus2 en ,christus zelf1 die de ,alpha en de ,omega is1 zegt3 ,zie1 ,ik kom haastelk en mn loon is met m1 om een iegelk te vergelden naar zn werk4 ,hoezeer de ,schrift dus1 vooral in het evangelie van ,johannes1 een geestelk1 in de geschiedenis doorloopend gericht erkent1 z spreekt toch allerwege ook van een eindgericht1 dat het rk van ,christus triumfeeren doet over alle ongerechtigheid4 ,de wereldgeschiedenis moge een wereldgericht zn2 het wereldgericht heeft plaats aan het einde der dagen1 als ,christus komt om te oordeelen de levenden en de dooden4 ,meermalen schrft de ,h4 ,schrift daarb aan den ,vader het oordeel toe1 ,mt4 #ah3ce1 #b ,thess4 #a3e1 ,hebr4 #aa3f1 ,jak4 #d3ab1 #a ,petr4 #a3ag1 #b3bc1 ,op4 #bj3aa1 #ab2 maar ,h oefent dit werk toch uit door ,christus1 wien ,h al het oordeel gegeven1 dien ,h tot ,rechter aangesteld heeft1 ,joh4 #e3bb1 #bg1 ,hd4 #aj3db1 #ag3ca1 ,rom4 #ad3i1 en die daarom eenmaal alle menschen voor zn rechterstoel dagen en naar hunne werken oordeelen zal1 ,mt4 #be3cb1 ,rom4 #ad3i-ac1 #b ,cor4 #e3aj1 #b ,tim4 #d3a1 #h1 #a ,petr4 #d3e1 ,op4 #ai3aa-ba4 ,christus is immers de ,zoon des menschen1 die door zne verschning reeds eene crisis teweegbracht1 die haar voortzet in de geschiedenis en aan het einde der dagen voltooit4 ,de verhouding tot ,hem bepaalt des menschen eeuwig wel of wee2 in het gericht over levenden en dooden viert ,h zn hoogsten triomf en bereikt ,h de voleinding van zn rk en de volkomen onderwerping van al zne vanden4 ,daarom is de hoofdvraag b het laatste oordeel ook die naar geloof of ongeloof4 ,geloof in ,christus is toch het werk ,gods b uitnemendheid1 ,joh4 #f3bi1 #a ,joh4 #c3bc4 ,wie gelooft1 komt niet in het gericht1 ,joh4 #e3bd1 en wie niet gelooft1 is alreede geoordeeld en blft onder ,gods toorn1 ,joh4 #c3ah1 #cf4 ,maatstaf in het eindgericht is dus in de eerste plaats het evangelie1 ,joh4 #ab3dh4 ,maar dat evangelie staat niet tegenover en is zelfs niet los te denken van de wet2 de eisch tot geloof is immers zelf reeds in de wet gegrond1 en het evangelie is de herstelling en vervulling der wet4 ,daarom komen b het eindgericht ook al de werken in aanmerking1 welke door de menschen volbracht en in de boeken voor ,gods aangezicht opgeteekend zn1 ,pred4 #ab3ad1 #b ,cor4 #e3aj1 ,ef4 #f3h1 #a ,petr4 #a3ag1 ,op4 #bj3ab1 #bb3ab4 ,die werken toch zn uitingen en vruchten van bet levensbeginsel1 dat binnen in het hart woont1 ,mt4 #g3ag1 #ab3cc1 ,luk4 #f3dd1 en omvatten alles wat door den mensch1 niet in den tusschentoestand1 maar in zn lichaam geschied is1 niet alleen de daden1 ,mt4 #be3cev41 ,mk4 #i3da1 #db1 ,luk4 #f3ce1 #ad3ac1 #ad1 #a ,cor4 #c3h1 #a1 ,thess4 #d3f enz41 maar ook de woorden1 ,mt4 #ab3cf1 en de verborgen raadslagen des harten1 ,rom4 #b3af1 #a ,cor4 #d3e2 want er blft niets verborgen en alles wordt openbaar1 ,mt4 #f3d1 #f1 #ah1 #aj3bf1 ,ef4 #e3aa-ad1 #a ,tim4 #e3bd1 #be4 ,norma is dus in het eindgericht het gansche woord ,gods1 naar zne beide deelen3 wet en evangelie4 ,maar daarb zegt de ,schrift toch duidelk1 dat rekening gehouden zal worden met de mate der openbaring1 welke iemand ten deel is gevallen4 ,die den wil des ,heeren kenden en niet deden1 zullen met dubbele slagen geslagen worden1 ,luk4 #ab3dg4 ,het zal ,tyrus en ,sidon in den dag des oordeels verdragelker zn dan ,jeruzalem en ,kapernaum1 ,mt4 #aj3ae1 #aa3bb1 #bd1 ,mk4 #f3aa1 ,luk4 #aj3ab1 #ad1 ,hebr4 #b3c4 ,wie het evangelie niet hoorden1 worden ook niet naar het evangelie maar naar de wet geoordeeld2 en de ,heidenen1 die de ,mozaische wet niet kenden maar zondigden tegen de wet1 die hun van nature bekend is1 komen ook om zonder die ,mozaische wet1 terwl de ,joden juist door deze geoordeeld worden1 ,rom4 #b3ab4 ,hoewel de ,schrift het oordeel laat gaan over alle menschen zonder uitzondering1 ,mt4 #be3cb1 ,hd4 #ag3ca1 ,rom4 #b3f1 #ad3aj1 #b ,cor4 #e3aj1 #b ,tim4 #d3a1 ,op4 #bj3ab1 maakt z daarb toch onderscheid tusschen die natin1 welke het evangelie gekend en ten slotte het antichristendom hebben voortgebracht1 en die andere volken1 welke nooit van ,christus hebben gehoord en daarom voor de eerste maal b zne parousie van ,hem vernemen1 terwl z voorts nog bzonder spreekt van het oordeel over de kwade engelen1 en van de plaats1 welke de goede engelen en de geloovigen in het eindgericht innemen4 ,zeker kost het moeite1 om van dat gericht zich eene eenigszins heldere voorstelling te vormen4 ,het draagt zonder twfel niet uitsluitend een inwendig en geestelk karakter1 zoodat het alleen zou plaats hebben in het geweten van den mensch2 maar het is bepaald een gericht1 dat ook uitwendig ten aanschouwe van alle schepselen voltrokken wordt4 ,beeld en zaak mogen nog zoo ineenvloeien1 de verschning van ,christus1 de opstanding en evenzoo al wat van het gericht wordt verhaald is te realistisch geteekend1 dan dat het vr zou staan1 om alles te vergeestelken4 ,doch dan is voor het houden van dit gericht ook een plaats en eenige ruimte van td van noode4 ,en de ,schrift geeft ons aanleiding om te denken1 dat het een successief verloop heeft4 ,de engelen vergezellen ,christus b zne komst op de wolken1 om hem in de uitvoering van het vonnis behulpzaam te zn2 z vergaderen de rechtvaardigen1 scheiden de boozen van hen af en drven hen van voor zn aangezicht weg1 ,mt4 #ac3cj1 #di1 #bd3ca4 ,bovendien is ,h omringd door de gezaligden1 #a ,thess4 #c3ac1 #d3af1 #b ,thess4 #a3aj1 ,jud4 #ad1 ,op4 #ag3ad1 #ai3ad4 ,nadat dan de opstanding der gestorven en de verandering der levend overgebleven geloovigen heeft plaats gehad1 worden dezen saam opgenomen in de wolken1 den ,heere tegemoet1 in de lucht1 #a ,thess4 #d3ag4 ,niet onmogelk is het1 dat1 evenals b ,christus opstanding en hemelvaart uiteenvielen en zelfs door veertig dagen van elkander gescheiden waren1 zoo ook de opstanding of verandering van de geloovigen aan het einde der dagen nog niet in eens die volle heerlkheid hun toevoegt1 welke na de wereldvernieuwing in den nieuwen hemel of op de nieuwe aarde hun deel zal zn1 ,lampe en ,gerdes b ,m4 ,vitringa ,,iv #adc4 ,maar hoe dit z1 de opstanding of verandering sluit voor de geloovigen1 evenals voor ,christus1 de rechtvaardiging in4 ,wel zegt de ,schrift1 dat alle menschen zonder onderscheid1 dus ook de geloovigen1 voor den rechterstoel van ,christus moeten verschnen4 ,maar z getuigt tevens1 dat wie gelooft niet geoordeeld wordt en niet in het gericht komt1 want h heeft reeds het eeuwige leven1 ,joh4 #c3ah1 #e3bd2 dat de gestorven geloovigen reeds in den hemel b ,christus zn en met lange1 witte kleederen zn bekleed1 #b ,cor4 #e3h1 ,phil4 #a3bc1 ,op4 #f3aa1 #g3i1 #ad2 en dat ,christus komt1 om verheerlkt te worden in zne heiligen en bewonderd te worden in allen die gelooven1 #b ,thess4 #a3aj4 ,voordat ,christus het vonnis uitspreekt over de kwade engelen1 over de antichristelke wereld en over de cultuurlooze volken1 heeft ,h de schapen reeds aan zne rechterhand gesteld en is ,h door zne engelen en zne heiligen omstuwd4 ,dit blkt ook uit #a ,cor4 #f3b1 #d1 waar ,paulus uitdrukkelk zegt1 dat de heiligen de wereld en de engelen zullen oordeelen1 ,m4 ,vitringa ,,iv #afc4 ,want deze uitspraak mag niet verzwakt worden tot een goedkeuren door de geloovigen van het oordeel1 dat ,christus over wereld en engelen velt1 maar duidt bepaald blkens het verband aan1 dat de heiligen deel zullen nemen aan het oordeel over de wereld en engelen4 ,trouwens beloofde ,jezus reeds aan zne twaalf discipelen1 dat z met ,hem zitten zouden op twaalf tronen1 oordeelende de twaalf geslachten ,israels1 ,mt4 #ai3bh1 ,luk4 #bb3cj1 en ,johannes zag rondom den troon ,gods tronen in den hemel1 bezet door de ouderlingen der gemeente1 ,op4 #d3d1 #aa3af1 #bj3d1 #f4 ,christus toch en zne gemeente zn n2 wat wereld en engelen tegen haar hebben misdaan1 dat rekent ,h1 als ware het tegen ,hem geschied1 ,mt4 #be3dj1 #de1 ,mk4 #i3da1 #db4 ,zelfs tot de goede engelen breidt dit oordeel van ,christus en zne gemeente zich uit1 #a ,cor4 #f3d1 want de engelen zn gedienstige geesten1 die tot den dienst uitgezonden worden om dergenen wil1 die de zaligheid beerven zullen en daarom in het toekomstig ,godsrk eene plaats erlangen naar den dienst1 welken z in betrekking tot ,christus en zne gemeente hebben verricht4 ,in het visioen van ,johannes trekt daarom ,christus1 door zne heirlegers omringd1 de antichristelke macht tegemoet1 ,op4 #ai3aa-ba2 de triumfeerende kerk heeft deel aan zne koninklke heerschapp1 ,op4 #bj3d-f en maakt ten slotte met ,christus aan allen tegenstand een einde1 als h de volken oordeelt1 die in de vier hoeken der aarde wonen1 ,op4 #bj3g-aj4 ,cf4 over het laatste oordeel3 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #dc sq4 ,thomas1 ,suppl4 qu4 #hh-ij4 ,oswald1 ,eschat4 #ccd;f4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschat4 #cef-cgj4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #ajfb4 ,simar1 ,dogm4 #afi4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxviii4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv #fje-fcd4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #fi4 ,synopsis pur4 theol41 disp4 #ea4 ,mastricht1 ,theol4 ,,viii #d1 #g4 ,turretinus1 ,theol4 ,,xx qu4 #f4 ,marck1 ,exspect4 ,j4 ,c4 #a4 ,,iii c4 #a-ah4 ,moor ,,vi #gjf-gah4 ,kliefoth1 ,eschat #bcf;f4 #bge;f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #fbj;f4 ,art4 ,gericht in ,herzog4 #e4 ,de plaats1 waarheen de goddeloozen na het gericht verwezen worden1 draagt in het ,n4 ,test4 den naam van gehenna4 ,het hebr4 was oorspronkelk de naam van het dal van ,hinnom1 dat ten zuidoosten van ,jeruzalem lag en volgens ,jos4 #ae3h1 #ah3af de grensscheiding tusschen twee stammen vormde4 ,onder ,achaz en ,manasse werd dit dal een plaats voor den cultus van ,moloch1 ter wiens eere kinderen werden geslacht en verbrand1 #b ,kon4 #af3c1 #ba3f1 #b ,chr4 #bh3c1 #cc3f1 ,jer4 #cb3cd1 #ce4 ,daarom werd deze plaats onder ,josia verwoest en door de priesters onrein verklaard1 #b ,kon4 #bc3aj4 ,jeremia profeteerde1 dat hier een vreeselk bloedbad voor de ,israelieten aangericht en de naam van het dal ,tofeth in dien van moorddal veranderd zou worden1 ,jer4 #g3cb1 #ai3f4 ,en het apocriefe boek ,henoch uitte de verwachting1 dat in dit dal de goddeloozen verzameld zouden worden tot het gericht4 ,om deze reden werd later de naam ,gehinnom overgedragen op de strafplaats der goddeloozen na den dood4 ,volgens anderen echter had deze overdracht eene andere oorzaak4 ,nadat het dal van ,hinnom door ,josia verwoest was1 werd het volgens de latere ,joden gebruikt voor het nederwerpen en verbranden van allerlei onreinigheid4 ,evenals ,gan ,eden de plaats aanduidde1 waar na den dood de rechtvaardigen vertoefden1 werd ,gehinnom de naam van het oord1 waarheen de onreinen en goddeloozen werden verwezen1 om er straf te lden in het eeuwige vuur4 ,vuur was trouwens al van ouds een openbaring en symbool van den toorn en de grimmigheid des ,heeren4 ,israels ,god is een verterend vuur1 een eeuwige gloed1 ,deut4 #d3bd1 #i3c1 ,jes4 #cc3ad2 ,h sprak tot de kinderen ,israels uit het midden des vuurs1 ,deut4 #d3ab1 #cc1 #e3d1 #bb-bf1 #i3aj1 #aj3d1 cf4 ,ex4 #c3b2 zn toorn is een brandend vuur1 uitgaande uit zn neus1 ,ps4 #ah3i1 #gi3e1 #hi3dg1 ,jer4 #d3d2 vuur1 uitgaande van het aangezicht des ,heeren1 verteert de offerande1 ,lev4 #i3bd2 door vuur verdelgt ,h ,nadab en ,abihu1 ,lev4 #aj3b1 de murmureerders des volks1 ,num4 #aa3a1 ,ps4 #ajf3ah1 de ,korachieten1 ,num4 #af3ce1 de benden1 die tegen ,elia worden afgezonden1 #b ,kon4 #a3ajv42 en in vuur komt ,h eenmaal1 om recht te doen op aarde en de goddeloozen te straffen1 ,deut4 #cb3bb1 ,ps4 #aa3f1 #hc3ae1 #ig3c1 #adj3aa1 ,jes4 #cj3cc1 #ca3i1 #ff3ae1 #af1 #bd1 ,jer4 #d3d1 #ae3ad1 #ag3d1 ,am4 #a3dv41 ,joel #b3cj2 en dat vuur brandt tot in den benedensten ,scheol1 ,deut4 #cb3bb1 het wordt nimmer uitgebluscht1 ,jes4 #ff3bd1 en brandt eeuwig1 ,jer4 #ag3d4 ,deze voorstelling ging over in het ,nieuwe ,testament4 ,gehenna is de strafplaats der goddeloozen na den oordeelsdag1 onderscheiden van 1 1 1 boven bl4 #cgd1 maar identisch met de 1 ,mt4 #ac3db1 #ej en de 1 ,op4 #ai3bj1 #bj3aj1 #ad1 #ae1 #ba3h4 ,het is de plaats1 bestemd voor het beest uit den afgrond en voor den valschen profeet1 ,op4 #ai3bj1 voor ,satan en zne engelen1 ,op4 #bj3aj1 voor dood en hades1 ,op4 #bj3ad1 en voor alle goddeloozen1 ,op4 #bj3ae1 #ba3h4 ,en dezen worden er allen ingeworpen na de opstanding1 ,mt4 #e3bi1 #cj1 #aj3bh1 en na het eindgericht1 ,op4 #ai3bj1 #bj3aj1 #ad1 #ae1 #ba3h1 terwl vr dien td de hades1 de gevangenis1 1 #a ,petr4 #c3ai1 ,op4 #bj3g of de abyssus hun verblfplaats zn1 en de straffe van het eeuwige vuur of de donkerheid der duisternis nog voor hen bewaard wordt1 ,mt4 #h3bi1 #be3da1 #df1 #b ,petr4 #b3ag1 ,jud4 #ac4 ,in die gehenna toch brandt het eeuwige1 onuitblusschelke vuur1 ,mt4 #ah3h1 ,mk4 #i3dc1 #dd1 #dh1 knaagt de worm1 die niet sterft1 ,mk4 #i3dd1 #dh1 en is er eene eeuwige pniging1 ,mt4 #be3df1 #b ,thess4 #a3i1 ,op4 #ad3aa2 het is een of 1 ,mt4 #e3bb1 #ac3db1 #ej1 #ah3i1 en tevens eene plaats der uiterste en buitenste duisternis1 ,mt4 #h3ab1 #bb3ac1 #be3cj1 #b ,petr4 #b3ag1 ,jud4 #ac1 cf4 ,deut4 #e3bb1 ,ps4 #ig3b1 #c1 buiten gelegen1 ,op4 #bb3ae1 in de diepte1 zoodat men erin geworpen wordt1 ,mt4 #e3bi1 #cj1 ,op4 #ai3bj1 #bj3aj1 #ad1 #ae1 ver van de bruiloftstafel des ,lams1 ,mt4 #h3aa1 #ab1 #bb3ac1 ver van de gemeenschap met ,god en met ,christus1 ,mt4 #g3bc1 #be3da1 ,luk4 #ac3bg1 #bh1 #b ,thess4 #a3i1 in het gezelschap van ,satan en zne engelen1 ,mt4 #be3da1 ,op4 #bj3aj1 #ae4 ,de toorn ,gods openbaart zich daar in al zne verschrikkelkheid1 ,rom4 #b3e-h1 #i3bb1 #a ,thess4 #a3aj1 ,hebr4 #aj3ca1 ,op4 #f3af1 #ag1 zoodat de gehenna niet alleen een oord is van gemis1 maar ook van smart en pn1 beide naar ziel en naar lichaam1 eene plaats van 1 ,mt4 #be3df1 ,op4 #ad3aj1 #aa1 van en 1 ,mt4 #h3ab1 #ac3db enz41 van en 1 ,rom4 #b3i1 #b ,thess4 #a3f1 van 1 ,mt4 #g3ac1 ,rom4 #i3bb1 ,phil4 #a3bh1 #c3ai1 #b ,petr4 #c3g1 ,op4 #ag3h1 #aa1 van 1 ,gal4 #f3h1 1 #a ,thess4 #e3c1 #b ,thess4 #a3i1 #a ,tim4 #f3i2 de gehenna is het gebied van den tweeden dood1 ,op4 #b3aa1 #bj3f1 #ad1 #ae1 #ba3h4 ,op dezen vasten grond der ,schrift werd in de christelke kerk de leer van de eeuwigheid der helsche straf gebouwd2 en theologie en prediking1 poezie en schilderkunst wedverden menigmaal met elkaar in plastische beschrving en realistische teekening van de pnen1 welke daar naar lichaam en ziel in het eeuwige vuur werden geleden4 ,maar van td tot td werden er toch bezwaren tegen deze leer ingebracht4 ,en sedert de ,aufklrung in de vorige eeuw eene zachtere beoordeeling van zonde en misdaad deed opkomen1 de pnbanken afschafte1 de straffen matigde en allerwege een gevoel van humaniteit ontwaken deed1 kwam er ook een gansch andere beschouwing over de straffen der hel en werden deze door velen of gewzigd voorgesteld of ganschelk verworpen1 ,lecky1 ,gesch4 d4 ,ursprungs und ,einflusses der ,aufklrung in ,europa1 ,leipzig #ahgc ,i #bei;f4 ,de gronden1 waarop de eeuwigheid der helsche straf bestreden wordt1 komen dan altd hierop neer3 a4 eeuwige straf strdt met de goedheid1 de liefde1 de barmhartigheid ,gods en maakt ,hem tot een tiran1 die behagen schept in plagen en pnigen en zich lof bereidt uit het eeuwig gekerm van millioenen ongelukkige schepselen4 b4 ,eeuwige straf strdt met de rechtvaardigheid ,gods1 wl z geen verband houdt met en niet evenredig is aan de zonde1 die1 hoe schrikkelk ook1 toch altd een beperkt1 eindig karakter draagt4 ,het is niet te denken1 dat ,god1 die de volmaakte liefde en de hoogste gerechtigheid is1 een menschenkind1 ook al had het duizend jaren gezondigd1 straffen zal met een eeuwigdurende pniging4 c4 ,zulk eene eeuwige straf is ook onvoorstelbaar en ondenkbaar4 ,de ,schrift spreekt van vuur en worm en duisternis1 maar dit zn alle beelden2 letterlk opgevat1 zouden z elkander uitsluiten4 ,doch afgedacht daarvan1 wat is de waarde eener eeuwige straf1 die geen ander doel heeft dan om den zondaar eeuwig te pnigen8 ,wat nuttigheid heeft z voor hem1 die haar ondergaat1 dewl z waar berouw uiteraard uitsluiten moet en hem steeds doet voortgaan met zondigen8 ,wat eere brengt z toe aan ,gods naam1 als z de zonde niet overwint en vernietigt maar bestendigt en eeuwig doet voortduren8 ,en hoe is het mogelk1 dat de verlorenen onder zulk eene eeuwige straf zich voortdurend verharden1 zonder ooit tot inkeer te komen en zich voor ,god te verootmoedigen8 d4 ,de ,schrift leert dan ook geen eeuwige1 eindelooze straf in de hel4 ,wel spreekt z van eeuwige pn enz41 maar eeuwig heeft daar evenals elders niet de beteekenis van eindeloos1 doch duidt een tdduur aan1 waarvan de grens zich aan de waarneming of berekening onttrekt2 is1 wat boven een langeren of korteren uitgaat4 ,dit wordt nog daardoor versterkt1 dat 1 in bonam partem_/la van de goederen des heils1 bv4 van het leven gebruikt1 vooral eene innerlke qualiteit aanduidt1 waardoor al deze heilsgoederen worden voorgesteld als boven de vergankelkheid verheven4 ,daartegenover wordt de toestand der verlorenen als 1 1 1 aangeduid1 hetgeen er op wst1 dat z zoo niet eeuwig kunnen blven bestaan maar of ten eenenmale vernietigd of eens geheel en al hersteld worden4 e4 ,voor het laatste biedt de ,schrift hope1 als z leert1 dat ,christus eene verzoening is voor de zonden der gansche wereld1 #a ,joh4 #b3b1 ,col4 #a3ai1 #bj1 en dat ,god in dien weg aller zaligheid wil1 #a ,tim4 #b3d1 #d3aj4 ,gelk alle menschen in ,adam sterven1 zoo worden z ook allen in ,christus levend gemaakt1 #a ,cor4 #ae3bb1 ,rom4 #e3ah4 ,thans vergadert ,god alle dingen onder ,christus als hoofd been1 ,ef4 #a3aj1 opdat eens alle knie voor ,christus zich buige1 ,phil4 #b3aj1 en ,god alles in allen moge wezen1 #a ,cor4 #ae3bh4 ,god heeft allen onder de zonde besloten1 opdat ,h allen barmhartig zou zn1 ,rom4 #aa3cb4 ,op deze overwegingen worden dan aangaande het uiteinde der goddeloozen1 indien w afzien van het pantheisme en materialisme1 dat alle onsterfelkheid en eeuwigheid loochent1 de volgende drie hypothesen gebouwd4 ,ten eerste zn er1 die leeren1 dat er eene mogelkheid van bekeering open blft1 niet alleen in den tusschentoestand tot op het eindgericht toe1 boven bl4 #chb1 maar ook daarna nog en tot in alle eeuwigheid4 ,of er dus eene hel en eene eeuwige straf is1 hangt geheel van den mensch en van zn vren wil af4 ,indien h zich voortdurend tegen de roepstem tot bekeering verzet1 wikkelt h zich steeds vaster en dieper in de zonde in en verlengt zne straf4 ,wl echter de prediking van geloof en bekeering nooit ophoudt en de wil des menschen steeds vr blft1 wordt de mogelkheid van eene eeuwige straf in de hel zeer onwaarschnlk en vleit men zich liever met de hope1 dat ten slotte allen tot bekeering komen en in het eeuwige leven ingaan4 ,eeuwige pn in de ,schrift beteekent dus alleen1 dat z1 die zoo laat zich bekeeren1 altd de herinnering aan hun hardnekkig verzet blven behouden en b hen1 die in dit leven het evangelie geloofden1 eeuwig zullen achterstaan4 ,dit hypothetisch universalisme komt dus op eene voortdurende loutering neer en is eene hernieuwing van de leer der zielsverhuizing4 ,het verschil is alleen1 dat de metempsychose deze loutering laat plaats vinden in het ,diesseits1 terwl het hypothetisch universalisme haar in het ,jenseits stelt4 ,deze leer vond vooral in de vorige eeuw b de ,rationalisten ingang1 maar wordt ook thans door vele theologen verdedigd1 cf4 ,wegscheider1 ,instit4 #bjj4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #dfh f4 #eha f4 ,reinhard1 ,dogm4 #gjf f4 ,lange1 ,posit4 ,dogm4 #aca4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #igb4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #fbd4 ,w4 ,schmidt1 ,christl4 ,dogm4 ,,ii #eag4 ,saussaye1 mne ,theol4 van ,ch4 d4 l4 ,s4 #ga-ge4 ,h4 ,ernst1 ,geloof en ,vrheid #ahhf blz4 #djg-ddd4 ,voorts in ,engeland de voorstanders van de zoogenaamde future 7second7 probation of van de wider hope1 zooals ,robertson1 ,maurice1 ,theol4 ,essays #ahec p4 #ddb3 the word eternal and the punishment of the wicked4 ,thomas de ,quincey1 ,on the supposed scriptural expression for eternity #aheb4 ,tennyson1 ,in ,memoriam4 ,farrar1 ,eternal ,hope #ahgh en ,mercy and ,judgment #ahha met de door deze beide werken te voorschn geroepen litteratuur1 cf4 ,the wider hope1 essays and strictures on the doctrine and literature of future punishment by numerous writers1 lay and clerical1 ,london ,unwin #ahij4 ,in ,amerika de verdedigers van de ,andover position1 ingenomen door de vf professoren van ,andover ,college1 ,churchhill1 ,harris1 ,hincks1 ,tucker en ,egb4 ,c4 ,smith1 die van verschillende artikelen der beldenis afweken1 ook van dat aangaande de eeuwige straf1 cf4 ,andover ,review ,april #ahij p4 #dcd enz4 ,vanzelf leidt dit gevoelen van een voortgaande bekeering en loutering tot de leer van de zoogenaamde universalisten1 die meenen1 dat aan het einde alle schepselen de zaligheid en de heerlkheid deelachtig zullen worden4 ,wat daar gewenscht en gehoopt wordt1 wordt hier zeker verwacht en als dogma verkondigd4 ,de leer van den terugkeer aller dingen in ,god komt reeds voor in de indische en grieksche philosophie1 ging vandaar over in ,gnosticisme en ,neoplatonisme en werd dan het eerst in de christelke theologie voorgedragen door ,origenes4 ,deze spreekt wel herhaaldelk van eene eeuwige straf in de hel maar ziet daarin toch slechts eene practische leer1 die voor de onontwikkelden noodig is doch door de gnostici geheel anders opgevat wordt4 ,volgens ,origenes toch zn alle geesten oorspronkelk door ,god gelk geschapen1 doch de daden van den vren wil brengen ongelkheid en veroorzaken1 dat de zielen der menschen ter loutering in eene stoffelke wereld verplaatst en aan lichamen verbonden worden4 ,doch deze loutering zet ook na den dood en na het eindgericht zich voort1 totdat uit en door de grootst mogelke verscheidenheid de gelkheid weer te voorschn treedt en alle geesten weder tot ,god terugkeeren in dienzelfden toestand1 waarin z oorspronkelk b ,hem verkeerden4 ,wl echter de vre wil altd dezelfde blft1 kan h evengoed als van het kwade tot het goede1 zoo weder van het goede tot het kwade terugkeeren1 en is er dus eene voortdurende wisseling van afval en wederbrenging aller dingen1 eene eindelooze schepping en vernietiging der stoffelke wereld1 cf4 ,atzberger1 ,gesch4 der christl4 ,eschat4 #ahif ,s4 #cff-def4 ,deze gedachte van de wederherstelling aller dingen vond in de oudheid weerklank b ,gregorius ,naz41 ,gregorius ,nyss41 ,didymus1 ,diodorus van ,tarsus1 ,theodorus van ,mopsuestia1 e4 a41 cf4 ,petavius1 de angelis ,,iii #g4 #h1 in de ,middeleeuwen b ,scotus ,erigena1 ,amalrik van ,bena en de broeders en zusters van den vren geest1 na de ,hervorming b ,denck en vele ,wederdoopers1 b ,jane ,leade1 ,j4 ,w4 ,petersen1 ,ludwig ,gerhard1 ,f4 ,c4 ,oetinger1 ,michael ,hahn1 ,jung-,stilling1 ,swedenborg enz41 en in den nieuweren td b ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #aag-abj en #afc ,anhang4 ,schweizer1 ,gl4 ,,ii #egg f4 #eia4 #fjd4 ,schoeberlein1 ,prinzip und ,system der ,dogm4 #fgi4 ,riemann1 ,die ,lehre von der ,apokatastasis ,magdeburg #ahig4 ,scholten1 ,initia #bfh sq4 ,w4 ,francken1 ,geloof en ,vrheid #ahhf4 ,cf4 ,kstlin1 art4 ,apokatastasis in ,herzog4 ,veel grooter instemming vond echter nog een derde gevoelen1 dat onder den naam van conditioneele onsterfelkheid bekend staat4 ,hoewel de vroegere theologie zeer dikwerf van de onsterfelkheid sprak in geestelken zin1 als eene gave1 door ,christus verworven1 toch dacht daarom schier niemand eraan1 om de natuurlke onsterfelkheid der ziel te loochenen4 ,het eerst leerden de ,socinianen onder den invloed van hun abstract supranaturalisme1 dat de zielen niet van nature onsterfelk waren maar dit eerst werden in geval van gehoorzaamheid door eene gave ,gods4 ,daaruit volgde1 dat de goddeloozen en de duivelen krachtens eene natuurlke vergankelkheid eenmaal moesten ophouden te bestaan4 ,socinus sprak dit nog niet zoo duidelk uit1 maar zne volgelingen leerden zonder omwegen1 dat de tweede dood in vernietiging bestond2 en deze had dan volgens ,crell1 ,schmalz e4 a4 niet b of spoedig na den dood1 doch eerst na de algemeene opstanding en het wereldgericht plaats1 ,fock1 ,der ,socin4 #gad f4 ,van de ,socinianen werd deze leer overgenomen door ,locke1 ,warburton1 ,whiston1 ,dodwell1 ,walter e4 a41 en in deze eeuw door ,rothe1 ,theol4 ,ethik #dgj-dgb en ,weisse1 ,ueber die philos4 ,bedeutung der christl4 ,eschat4 ,stud4 u4 ,krit4 #ahcf4 ,vooral echter begon z opgang te maken en aanhangers te vinden1 sedert z in #ahhe verdedigd werd door ,edward ,white in zn ,life in ,christ1 a study of the ,scripture doctrine on the nature of man1 the object of the divine incarnation and the conditions of human immortality1 #c ed4 ,stock ,london #ahgh4 ,dit boek bracht vele pennen in beweging en lokte niet alleen ernstige bestrding doch ook velerlei betuiging van instemming uit4 ,overal vindt het conditionalisme thans talrke verdedigers1 zooals bv4 ,schultz1 ,voraussetzungen der christl4 ,lehre von der ,unsterblichkeit #ahfa4 ,h4 ,plitt1 ,evang4 ,glaubenslehre #ahfc4 ,,ii #dac4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #igj4 ,lemme1 ,endlosigkeit der ,verdammnis und allgemeine ,wiederbringung1 ,lichterfelde-,berlin1 ,runge4 7voordracht1 geh4 #ab ,aug4 #ahih74 ,charles ,byse1 ,l'immortalit conditionelle ou la vie en ,christ1 ,paris #ahhj4 ,petavel-,olliff1 ,le problme de l'immortalit1 ,paris #ahia4 ,dr4 ,jonker1 ,de leer der condit4 onsterfelkheid1 ,theol4 ,stud4 ,i4 #f4 ,indien nu b de leer van de eeuwige straf het menschelk gevoel te beslissen had1 zou z zeker moeilk te handhaven zn en thans ook maar weinig verdedigers vinden4 ,dankbaar dient het te worden erkend1 dat sedert de vorige eeuw de idee der humaniteit en het gevoel van sympathie krachtig ontwaakt zn en aan de wreedheid1 die vroeger vooral ook op het gebied van het strafrecht heerschte1 een einde hebben gemaakt4 ,maar niemand kan er toch blind voor zn1 dat ook deze humanitaire beschouwing hare eenzdigheden en gevaren medebrengt4 ,de machtige omkeer1 die plaats gegrepen heeft1 laat zich in dezen nen zin beschrven1 dat1 terwl vroeger de krankzinnigen zelfs als misdadigers werden behandeld1 thans de misdadigers als krankzinnigen beschouwd worden4 ,voorheen werd in elke abnormaliteit schuld gezien2 thans worden alle begrippen van schuld1 misdaad1 verantwoordelkheid1 toerekenbaarheid enz4 van hunne realiteit beroofd1 cf4 ,simons1 ,nieuwe richtingen in de strafrechtwetenschap1 ,gids ,april #aijj bl4 #dh-hd4 ,het besef van recht en gerechtigheid1 van wetsovertreding en schuld wordt op bedenkelke wze verzwakt1 naarmate de maatstaf van al deze dingen niet in ,god1 maar in den mensch en in de maatschapp wordt verlegd4 ,daarmede gaat allengs alle zekerheid en veiligheid teloor4 ,want als het belang der maatschapp den doorslag geeft1 dan wordt niet alleen elke grens tusschen goed en kwaad uitgewischt1 maar loopt ook het recht gevaar1 aan de macht te worden opgeofferd4 ,het is u nut1 dat n mensch voor het volk sterve en niet heel het volk verloren ga1 ,joh4 #aa3ej1 wordt dan de taal der hoogste rechtspleging4 ,en hetzelfde menschelk gevoel1 dat eerst voor de humanitaire behandeling van den misdadiger pleitte1 ontziet zich niet1 om straks den marteldood van den onschuldige te eischen2 het hosanna maakt voor het kruis hem plaats2 de vox populi1 die dikwerf ten onrechte als eene vox ,dei wordt geerd1 schrikt voor geen gruwelen terug2 en terwl de rechtvaardige er nog mede rekent1 hoe het zn vee te moede is1 is zelfs het ingewand1 het hart1 het gemoed van den goddelooze nog wreed1 ,spr4 #ab3aj4 ,op het menschelk gevoel valt daarom weinig te bouwen2 dat mag en kan b de bepaling van recht en wet de beslissing niet geven2 zelfs als de schn er tegen is1 is het toch oneindig veel beter1 in de hand des ,heeren1 dan in die van menschen te vallen1 #a ,chron4 #ba3ac4 ,en dit geldt ook b de leer van de eeuwige straffen in de hel4 ,want #a verdient het opmerking1 dat deze leer1 hoezeer z in kerk en theologie dikwerf veel te realistisch is uitgewerkt1 toch in de ,schrift is gegrond4 ,en niemand spreekt er in de ,schrift vaker en breedvoeriger over dan onze ,heere ,jezus ,christus1 wien niemand diepte van menschelk gevoel en medelden ontzeggen kan1 en die de zachtmoedigste en nederigste was onder alle kinderen der menschen4 ,het is de hoogste liefde1 die met de zwaarste straffen dreigt4 ,tegenover de zaligheid van het eeuwige leven1 welke ,h voor de znen verwierf1 staat de rampzaligheid van het eeuwig verderf1 dat ,h den goddeloozen aankondigt4 ,beide waren in het ,oude ,test4 in schaduwen gehuld en werden onder beelden voorgesteld4 ,maar in het ,nieuwe ,test4 is het ,christus1 die het vergezicht opent zoowel in de diepten van de buitenste duisternis als in de woningen van het eeuwige licht4 #b ,dat de straf in deze plaats der buitenste duisternis eene eeuwige is1 valt met de ,schrift in de hand niet te betwfelen4 ,wel is waar1 geeft 7van 1 hebr4 1 d4 i4 tdduur1 levensduur1 levensloop1 menschenleeftd1 onbepaald lange td in verleden of toekomst2 de tegenwoordige wereldtd1 2 de toekomende eeuw1 7 zeer dikwls een tdduur te kennen1 die wel menschelke berekening te boven gaat maar volstrekt niet eindeloos of eeuwig is4 ,dikwerf wordt het ook in het ,n4 ,t4 nog gebruikt van den ganschen tot op de verschning van ,christus toe voorbgeganen wereldtd1 waarin de raad ,gods door de profeten verkondigd werd maar toch niet ten volle geopenbaard was1 ,luk4 #a3gj1 ,hd4 #c3ba1 ,rom4 #af3be1 ,col4 #a3bf1 #b ,tim4 #a3i1 ,tit4 #a3b4 ,doch het woord dient in het ,n4 ,t4 vooral1 om de onvergankelke1 boven alle bederf en verderf verheven natuur van de door ,christus verworvene heilsweldaden aan te duiden1 en wordt dan inzonderheid zeer dikwerf met verbonden2 het eeuwige leven1 dat ,christus schenkt aan een iegelk die gelooft1 heeft zn begin reeds hier op aarde maar wordt toch eerst in de toekomst volkomen openbaar2 het behoort wezenlk tot den 1 ,luk4 #ah3cj1 is onverderfelk1 ,joh4 #aa3be1 #bf1 en heet eeuwig1 evenals de 1 #b ,cor4 #e3a1 de 1 ,hebr4 #e3i1 de 1 #i3ab1 de 1 #i3ae1 de 1 #b ,tim4 #b3aj1 de 1 #b ,petr4 #a3aa1 evenals ,god1 ,christus1 de ,h4 ,geest ook eeuwig worden genoemd1 ,rom4 #af3bf1 ,hebr4 #i3ad1 #ac3h enz4 ,daartegenover wordt gezegd1 dat de straf der goddeloozen bestaan zal in 2 ,mt4 #ah3h1 #be3da1 ,jud4 #g1 1 ,mt4 #be3df1 1 #b ,thess4 #a3i1 1 ,mk4 #c3bi4 ,evenals het eeuwige leven1 wordt door deze omschrving de eeuwige straf voorgesteld als te behooren tot den 1 waarin geen verandering van staat meer mogelk is4 ,nergens duidt de ,schrift met eenig woord aan of laat z zelfs de mogelkheid open1 dat er aan den toestand1 die daar intreedt1 nog een einde komen kan4 ,en positief spreekt z uit1 dat het vuur daar onuitblusschelk is1 ,mt4 #c3ab1 dat de worm niet sterft1 ,mk4 #i3dd1 dat de rook der pniging opgaat in alle eeuwigheid1 ,op4 #ad3aa1 en voortduurt dag en nacht in alle eeuwigheid1 #bj3aj1 en dat z als eeuwige pn staat tegenover het eeuwige leven der rechtvaardigen1 ,mt4 #be3df4 ,onbevangen exegese kan hier niet anders vinden dan eene eeuwige1 nimmer eindigende straf4 ,cf4 ,cremer s4 v4 #c ,de toestand der verlorenen wordt beschreven als 1 ,mt4 #g3ac1 4 ,gal4 #f3h1 1 #b ,thess4 #a3i1 1 ,op4 #b3aa enz41 in overeenstemming daarmede1 dat in ,o4 en ,n4 ,test4 menigmaal gezegd wordt1 dat de goddeloozen verdelgd1 uitgeroeid1 verwoest1 verdorven1 verdaan1 buitengeworpen1 afgesneden1 als kaf verbrand zullen worden enz4 ,de voorstanders van de conditioneele onsterfelkheid verstaan al deze uitdrukkingen in den zin van eene volkomen vernietiging1 cf4 ,white1 ,life in ,christ #ceh-cij4 ,maar deze opvatting mist allen grond4 ,leven beteekent in de ,schrift nooit puur bestaan1 en dood is nooit hetzelfde als vernietiging4 ,van den tdelken1 lichamelken dood kunnen ook de conditionalisten dit niet ontkennen2 z nemen meest als de ,socinianen aan1 dat de goddeloozen ook na den dood nog blven voortbestaan1 hetz om eerst na opstanding en eindgericht door ,god vernietigd te worden1 hetz om langzamerhand weg te sterven en ten slotte ook physisch te gronde te gaan4 ,het laatste is zoowel wsgeerig als ,schriftuurlk eene onmogelke gedachte4 ,zonde toch is geen substantie1 geen materia maar forma1 die een zn onderstelt en dat znde niet vernietigt maar in eene verkeerde1 van ,god afgewende richting stuurt1 deel ,,iii #hav4 ,en de lichamelke dood is niet maar een natuurlk gevolg doch eene positieve1 door ,god bedreigde en voltrokken straf op de zonde1 ib4 #agfv4 ,in dien dood vernietigt ,god den mensch niet1 maar scheidt ,h ziel en lichaam tdelk vaneen1 om beide in stand te houden en b de opstanding weder te vereenigen4 ,de ,schrift leert duidelk en onwedersprekelk de onsterfelkheid van den mensch4 ,het conditionalisme verwart het ethische met het physische zn1 als het in 1 die de straf der zonde is1 eene vernietiging van de substantie des menschen ziet4 ,en evenals ,god in den eersten dood den mensch niet vernietigt1 zoo doet ,h dit ook niet in den tweeden dood4 ,immers wordt deze in de ,schrift ook omschreven als pniging1 ,mt4 #be3df1 weening en knersing der tanden1 ,mt4 #h3ab1 verdrukking en benauwdheid1 ,rom4 #b3i1 onuitblusschelk vuur1 ,mt4 #ah3h1 nooit stervende worm1 ,mk4 #i3dd enz41 welke uitdrukkingen alle het bestaan der verlorenen onderstellen4 ,maar hun toestand kan toch 1 1 1 heeten1 wl z in zedelken1 geestelken zin geheel te gronde zn gegaan en in volstrekten zin die levensvolheid missen1 welke den geloovigen door ,christus geschonken wordt4 ,zoo heet de verloren zoon en 1 ,luk4 #ae3bd1 #cb1 de ,efezirs in hun vroegeren toestand in hun zonden en misdaden1 ,ef4 #b3c1 vervreemd van het leven ,gods1 ,ef4 #d3ah1 die van ,sardes 1 ,op4 #c3a enz41 zonder dat iemand hierb aan hun niet-bestaan denkt4 #d ,aan eene zelfde miskenning van het ethisch karakter der zonde maken de voorstanders van de apokatastasis zich schuldig4 ,het woord is aan ,hd4 #c3ba ontleend maar houdt daar1 gelk thans iedereen erkent1 volstrekt niet in1 wat er thans mede bedoeld wordt4 ,de ,schrift leert nergens1 dat eenmaal alle menschen en zelfs alle duivelen zalig zullen worden4 ,wel spreekt z dikwerf zeer universalistisch1 omdat het werk van ,christus intensief van oneindige waarde is en aan de geheele wereld en menschheid in haar organisch bestaan ten goede komt1 deel ,,iii #cijv4 ,maar z sluit beslist uit1 dat alle individuen onder de menschen of ook zelfs de duivelen eenmaal burgers zouden worden in het koninkrk ,gods4 ,ten allen tde is de leer van de wederbrenging aller dingen dan ook slechts door enkele op zichzelf staande personen geleerd1 en zelfs heden ten dage vindt onder de theologen nog eer het conditionalisme dan de apokatastasis voorspraak4 ,feitelk is deze leer ook niet van christelken doch van heidenschen oorsprong1 en draagt z geen ,schriftuurlk doch een wsgeerig karakter4 ,het is het pantheisme1 dat er aan ten grondslag ligt en alle dingen1 gelk z uit ,god voortkomen1 zoo ook successief tot ,hem terugkeeren doet4 ,god is hier geen ,wetgever en ,rechter1 die eenmaal de wereld in rechtmatigheid oordeelen zal1 maar eene onbewuste1 immanente kracht1 die alles voortstuwt tot het einde en eens alles tot zich hereent4 ,de zonde is hier geen 1 maar een noodzakelk moment in de wereldontwikkeling4 ,en de verlossing in ,christus is geen juridisch herstel en geen ethische vernieuwing maar een physisch proces1 dat alles beheerscht4 #e ,om de eeuwige straf te billken is daarom vr alle dingen noodig1 dat men met de ,schrift de onkreukbare rechtvaardigheid ,gods en het diep zondig karakter der zonde erkenne4 ,zonde is geen zwakheid1 geen gebrek1 geen tdelke en allengs verdwnende onvolkomenheid1 maar z is naar haar oorsprong en wezen 1 overtreding van de wet1 opstand en vandschap tegen ,god1 negatie van zn recht1 van zn gezag1 zelfs van zn bestaan4 ,wel is de zonde eindig in dien zin1 dat z door een eindig schepsel in een eindigen td wordt volbracht1 maar ,augustinus heeft reeds terecht opgemerkt1 dat niet de tdduur1 waarin de zonde gepleegd wordt1 maar haar innerlke aard de maatstaf is van hare straf4 ,een uur van onbedachtzaamheid kan maken1 dat men jaren schreit4 ,op zonden van een enkel oogenblik volgt heel een leven van schande en straf4 ,wie eene misdaad begaat1 wordt soms gestraft met den dood en door de aardsche overheid in een onherstelbaren toestand overgebracht4 ,zoo doet ,god ook2 want wat op aarde de doodstraf is1 is de straf der hel in het eindgericht4 ,h beoordeelt en straft de zonde naar haar innerlke qualiteit4 ,en dan is de zonde oneindig in dien zin1 dat z begaan wordt tegen de hoogste ,majesteit1 die een absoluut recht op onze liefde en onze vereering heeft4 ,god is onze gehoorzaamheid en toewding waardig op absolute1 oneindige wze2 de wet1 waarin ,h deze eischt1 is daarom absoluut verbindend1 hare verbindbaarheid oneindig groot2 en de overtreding van die wet is dus1 intensief beschouwd1 een absoluut1 een oneindig kwaad4 ,bovendien komt hier niet zoozeer de diuturnitas peccandi in aanmerking1 als wel de voluntas peccantis1 quae hujusmodi est ut semper vellet peccare si posset1 ,aug4 de civ4 #ba1 #aa4 ,wie de zonde doet1 is een dienstknecht der zonde en wil en kan niet anders dan zondigen4 ,het ligt waarlk niet aan hem1 als h buiten de gelegenheid wordt gesteld1 om op den zondigen weg voort te gaan2 naar zn innerlke begeerte zou h niet anders willen1 dan eeuwig blven leven1 om eeuwig te kunnen zondigen4 ,wie zou dan1 lettende op deze zondige natuur van de zonde1 durven zeggen1 dat ,god onrechtvaardig is1 als ,h haar niet alleen met tdelke maar ook met eeuwige straffen bezoekt8 #f ,gemeenlk wordt dit argument1 aan de rechtvaardigheid ,gods ontleend1 dan ook slechts schuchter en aarzelend aangevoerd4 ,des te meer wordt de eeuwige straf in strd geacht met de goedheid en de liefde ,gods4 ,indien z echter niet met de rechtvaardigheid ,gods in strd is1 dan is z dit ook niet en kan het zelfs niet zn met zne goedheid4 ,er is hier geen keus4 ,indien de eeuwige straf onrechtvaardig is1 dan is z daarmede geoordeeld en behoeft de goedheid ,gods er niet meer b te pas gebracht te worden4 ,indien z echter beantwoordt aan ,gods rechtvaardigheid1 dan blft de goedheid ,gods daarb ongedeerd2 wat rechtvaardig is1 is ook goed4 ,het argument1 aan ,gods goedheid tegen de eeuwige straf ontleend1 brengt dus op het voetspoor van ,marcion heimelk een conflict tusschen ,gods gerechtigheid en zne goedheid en offert de eerste aan de laatste op4 ,eene goedheid echter1 die de rechtvaardigheid te niet doet1 is geen ware1 wezenlke goedheid meer4 ,z is niets anders dan menschelke zwakheid en weekheid1 en1 op ,god overgebracht1 een verzinsel van het menschelk brein1 op geenerlei wze beantwoordend aan den levenden1 waarachtigen ,god1 die zich in de ,schrift en ook in de natuur heeft geopenbaard4 ,want indien de eeuwige straf met ,gods goedheid onbestaanbaar is1 dan is het ook de tdelke straf4 ,doch deze is een feit1 dat door niemand kan worden ontkend4 ,de menschheid vergaat onder ,gods toorn en door zne verbolgenheid wordt z verschrikt4 ,wie kan het lden der wereld rmen met ,gods goedheid en liefde8 ,toch moet het er mede overeen te brengen zn1 want het bestaat4 ,indien nu het bestaan van het ontzettende lden in deze wereld ons niet mag doen twfelen aan ,gods goedheid1 dan mag ook de eeuwige straf ons niet leiden tot hare loochening4 ,als deze wereld bestaanbaar is met ,gods liefde1 gelk z is en moet zn1 dan is het ook de hel4 ,want buiten de ,h4 ,schrift is er geen sterker bews voor het bestaan der hel1 dan het bestaan dezer wereld1 aan wier ellende de trekken van het beeld der hel zn ontleend4 #g ,bovendien bestaat er voor den mensch1 die de eeuwige straf bestrdt1 groot gevaar1 om tegenover ,god den schnheilige te spelen4 ,h doet zich voor als de liefderke1 die in goedheid en medelden den ,vader van onzen ,heere ,jezus ,christus zeer verre overtreft4 ,dat neemt niet weg1 dat diezelfde mensch1 zoodra zne eer wordt aangerand1 in woede ontsteekt en zn beleediger alle kwaads toewenscht in dit en in het toekomende leven4 ,nd1 haat1 toorn1 wraakgierigheid komen op in het hart van iederen mensch tegen elk1 die hem in den weg staat4 ,w zoeken onze eigene eer1 maar om de eer van ,god bekommeren w ons niet2 w komen op voor ons eigen recht1 maar het recht van ,god laten w met voeten treden4 ,dat is toch waarlk een afdoend bews1 dat de mensch niet de geschikte beoordeelaar is van de woorden en de handelingen ,gods4 ,en toch1 ook in dat opkomen voor eigen recht en eere ligt iets goeds4 ,hoe verkeerd de mensch het ook toepasse1 er ligt toch in1 dat recht en eere boven goed en leven gaan4 ,er sluimert ook in den zondaar nog een diep rechts- en eergevoel4 ,en als dat aangerand wordt1 ontwaakt het en onderdrukt het alle medelden4 ,als het in een strd tusschen twee menschen of tusschen twee volken gaat om het recht1 dan bidt elk van ganscher harte1 dat ,god het recht doe triumfeeren en de schenders ervan met zn oordeel treffe4 ,alle menschen beseffen nog iets van het fiat justitia1 pereat mundus1 en billken het1 dat het recht triumfeere ten koste van duizenden menschenlevens4 ,om het recht gaat het ook in den oordeelsdag1 en niet om een of ander privaat recht1 maar om het recht b uitnemendheid1 om het recht in zne gansche beteekenis en in zn vollen omvang1 om de gerechtigheid ,gods1 om ,god zelven als ,god te przen in der eeuwigheid4 #h ,er is dan ook geen twfel aan1 of ,god zal zich in den oordeelsdag1 ook als ,h de eeuwige straf over de zondaren uitspreekt1 voor het oog van alle schepselen ten volle rechtvaardigen4 ,thans kennen w ten deele en kennen ook de schrikkelkheid der zonde slechts ten deele4 ,maar als w hier reeds b het hooren van sommige gruwelen de zwaarste straf reeds niet zwaar genoeg achten1 wat zal het dan zn1 als w aan het einde der dagen een inzicht ontvangen in de diepten der ongerechtigheid8 ,en daarb zn w hier op aarde altd eenzdig2 rechtsbesef en medelden komen telkens in conflict2 w zn of te zacht of veel te streng in ons oordeel4 ,maar alzoo is het niet en kan het niet zn b den ,heere onzen ,god4 ,in ,christus heeft ,h zne volle liefde geopenbaard1 en die liefde is daarom zoo groot1 wl z eene verlossing heeft geschonken van den toekomenden toorn en van het eeuwig verderf4 ,de bestrders van de eeuwige straf doen niet alleen aan de doemwaardigheid der zonde1 aan de strengheid van het ,goddelk recht tekort2 z maken ook inbreuk op de grootte van ,gods liefde en van de verlossing1 die in ,christus is4 ,indien het niet gegaan had om de redding van een eeuwig verderf1 ware de prs van het bloed van ,gods eigen ,zoon veel te duur geweest4 ,de hemel1 dien ,h door zn zoendood ons verwierf1 onderstelt eene hel1 waarvan ,h ons bevrdde4 ,het eeuwige leven1 dat ,h ons schonk1 onderstelt een eeuwigen dood1 waarvan ,h ons verlost heeft4 ,de gunst en het welbehagen ,gods1 waarin ,h ons eeuwig doet deelen1 onderstelt een toorn1 onder welken w anders eeuwig hadden moeten verzinken4 ,en daarom zal deze ,christus ook eenmaal het gericht houden en het oordeel uitspreken4 ,een mensch1 een waarachtig1 volkomen mensch1 die weet wat in den mensch is1 die de zachtmoedigste aller menschen is1 zal de rechter der menschen zn1 zoo rechtvaardig1 dat allen het zullen erkennen en alle knie voor ,hem zich buigen en alle tong belden zal1 dat ,christus de ,heer is1 tot heerlkheid ,gods des ,vaders4 ,god zal aan het eind1 zoo niet gewillig1 dan onwillig door alle schepselen als ,god worden erkend4 #i ,dit moet ons genoeg zn4 ,onderzoekingen over de ligging en grootte der hel1 over de hoedanigheid van vuur en worm1 over den psychischen en den physischen toestand der verlorenen leiden tot geen resultaat1 omdat de ,schrift er het zwgen over bewaart4 ,alleen dit weten w nog1 dat de straf der hel eerst een aanvang neemt na den oordeelsdag1 dat z steeds gedreigd wordt aan degenen1 die de waarheid ,gods hardnekkig tegenstaan1 aan de vreesachtigen en ongeloovigen en gruwelken en doodslagers en hoereerders en toovenaars en afgodendienaars en leugenaars1 ,op4 #ba3h1 en dat z ook dan nog verschilt naar de mate van ieders ongerechtigheid4 ,nergens leert de ,schrift1 dat er dan nog plaats voor bekeering en vergeving is4 ,de toevoeging in ,mt4 #ab3cb3 noch in deze eeuw noch in de toekomende1 strekt niet1 om de vergefelkheid der zonde tegen den ,zoon des menschen ook nog in de toekomende eeuw1 maar om de volstrekte onvergefelkheid der zonde tegen den ,h4 ,geest in het licht te stellen4 ,straf is in haar wezen handhaving der gerechtigheid en dient bepaaldelk na het oordeel1 niet om te louteren maar om een iegelk te vergelden naar zn werk4 ,maar toch leert de ,schrift zeer duidelk1 dat er in die straf graden zn2 de poena damni is gelk1 maar de poena sensus verschilt2 een ieder ontvangt naar zne werken1 ,mt4 #aj3ae1 #aa3bd1 #bc3ad1 #bd3ea1 ,luk4 #aj3ab1 #ad1 #ab3df1 #dg1 #b ,cor4 #e3aj enz4 ,en daarin spreekt zich nog iets van ,gods barmhartigheid uit1 deel ,,ii #cfb4 #cfe4 ,alle zonde staat absoluut tegen de gerechtigheid over1 maar toch rekent ,god b de straf met het relatief verschil1 dat tusschen de zonden bestaat4 ,ook al wordt daarom niet met ,augustinus1 ,enchir4 #aaj1 cf4 ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura op ,sent4 ,,iv #df toegegeven1 poenas damnatorum certis temporum intervallis aliquatenus mitigari1 toch betoont zich zne gerechtigheid in de eeuwige straf op die wze1 dat zne goedheid en liefde ongeschonden blven en nooit rechtmatig kunnen worden aangeklaagd4 ,ook in de hel geldt het woord1 dat ,h de menschen niet van harte plaagt1 ,klaagl4 #c3cc2 de smart1 die ,h toezendt1 is geen voorwerp van zne of van der zaligen verlustiging1 maar een middel tot verheerlking van zne deugden en dus door dit einddoel in hare zwaarte en hare mate bepaald4 ,cf4 ,augustinus1 ,enchir4 #aaj-aac4 de civ4 ,,xxi4 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iv #df-ej4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 suppl4 qu4 #ig-ii4 ,dante1 ,de ,hel4 ,petavius1 ,theol4 dogm4 t4 ,,iv de angelis ,,iii c4 #d-h4 ,simar1 ,dogm4 #afc4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #idf-ige4 ,bautz1 ,die ,hlle1 ,mainz #ahhb4 ,sachs1 ,die ewige ,dauer der ,hllenstrafen1 ,paderborn #aijj4 ,gerhard1 ,loc4 ,,ix tract4 #e en ,loc4 ,,xxx4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #efj-efe4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #cbc4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #chi4 ,khler1 ,art4 ,hllenstrafen in ,herzog4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,vi #ac4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #be1 #ab4 ,synopsis pur4 theol4 disp4 #eb4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xx qu4 #g4 ,marck1 ,exspect4 ,j4 ,chr4 ,,iii c4 #ab4 #ac4 ,moor ,,iii #ced-ceh4 ,,vi #gih4 ,m4 ,vitringa ,,iv #age ,,ii #cje4 #cbj4 ,j4 ,a4 ,turretinus1 ,op4 ,,ii #fab4 ,swinden1 ,an inquiry into the nature and place of hell4 ,lond4 #agbg4 ,jon4 ,edwards1 ,works1 ,new-,york #ahha ,i #fab-fdb ,,iv #bed-cba4 ,id4 ,betoog voor de eeuwigheid der straffen in een toekomstig leven1 ,utrecht #agib4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,iii #hah4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #ffg4 ,oosterzee1 ,dogm4 #adi4 #g4 ,na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld4 ,sommigen hebben deze met ,thomas1 ,s4 ,theol4 suppl4 qu4 #gd art4 #g wel vr het laatste oordeel geplaatst1 maar de gewone voorstelling is toch deze1 dat z daarop volgt en dan eerst intreedt1 als de goddeloozen reeds van de aarde verbannen zn4 ,ongetwfeld komt deze orde ook het meest met die in de ,h4 ,schrift overeen4 ,in het ,oude ,test4 wordt de dag des ,heeren wel door allerlei schrikkelke teekenen voorafgegaan en heeft het gericht over de volken onder allerlei ontzettende gebeurtenissen plaats1 maar de nieuwe aarde met hare buitengewone vruchtbaarheid neemt dan eerst een aanvang1 als de overwinning over de vanden behaald en het volk ,israels in zn land wedergekeerd en hersteld is4 ,evenzoo gaan volgens het ,nieuwe ,test4 aan den dag des gerichts vele teekenen vooraf1 zooals verduistering van zon en maan en sterren1 beweging van de krachten des hemels enz41 ,mt4 #bd3bi1 maar de verbranding der aarde heeft toch eerst in den dag des ,heeren plaats1 #b ,petr4 #c3aj1 en daarna komt dan de nieuwe hemel en de nieuwe aarde1 in welke gerechtigheid woont1 #b ,petr4 #c3ac4 ,als het oordeel voltrokken is1 ziet ,johannes het nieuwe ,jeruzalem neerdalen van ,god uit den hemel1 ,op4 #ba3av4 ,b deze verwachting eener wereldvernieuwing neemt de ,schrift een standpunt tusschen twee uitersten in4 ,eenerzds is door velen1 zooals ,plato1 ,aristoteles1 ,xenophanes1 ,philo1 ,maimonides1 ,averroes1 ,nolanus1 ,peyrre1 ,edelmann1 ,czolbe enz4 beweerd1 dat deze wereld eeuwig in hare tegenwoordige gedaante zou voortbestaan4 ,en andererzds waren ,origenes1 de ,lutherschen1 de ,mennonieten1 de ,socinianen1 ,vorstius1 de ,remonstranten en ook enkele ,gereformeerden1 zooals ,beza1 ,rivetus1 ,junius1 ,wollebius1 ,prideaux van meening1 dat z niet slechts in gedaante veranderd doch in substantie vernietigd en door eene gansch nieuwe wereld vervangen zou worden1 ,m4 ,vitringa ,,iv #aid-bjj4 ,doch geen van deze beide gevoelens vindt steun in de ,schrift4 ,de ,oudtest4 profetie verwacht eene buitengewone verandering in heel de natuur maar leert toch geen vernietiging van de tegenwoordige wereld4 ,de plaatsen1 waarin men deze laatste geleerd acht1 ,ps4 #ajb3bg1 ,jes4 #cd3d1 #ea3f1 #af1 #fe3ag1 #ff3bb1 beschrven de verandering1 welke na den dag des ,heeren intreden zal1 wel in zeer sterke bewoordingen1 maar houden toch geen vernietiging van de wereldsubstantie in4 ,vooreerst toch is de beschrving1 welke daar gegeven wordt1 veel te beeldrk1 dan dat er eene letterlke reductio ad nihilum van heel de wereld uit afgeleid zou kunnen worden4 ,voorts wordt het vergaan1 1 van hemel en aarde1 ,ps4 #ajb3bg1 dat op zichzelf reeds nooit eene volstrekte vernietiging der substantie te kennen geeft1 daardoor verklaard1 dat z als een kleed verouderen1 als een gewaad veranderen1 als een blad afvallen1 als rook verdwnen zullen1 ,ps4 #ajb3bg1 ,jes4 #cd3d1 #ea3f4 ,en eindelk geeft het woord scheppen1 1 dat van den nieuwen hemel en de nieuwe aarde gebezigd wordt1 ,jes4 #fe3ag1 volstrekt niet altd een voortbrengen uit niets te kennen1 maar duidt het dikwerf zulk eene werkzaamheid ,gods aan1 waardoor ,h uit het oude iets nieuws te voorschn doet komen1 ,jes4 #da3bj1 #dc3g1 #ed3af1 #eg3ai2 daarom wisselt het ook af met planten1 gronden1 maken1 ,jes4 #ea3af1 #ff3bb1 en kan de ,heere in ,jes4 #ea3af zeggen1 dat ,h die nieuwe schepping daarmede begint1 dat ,h zn woord in ,israels mond legt en het dekt met de schaduw zner hand4 ,het nieuwe ,test4 verkondigt op dezelfde wze1 dat hemel en aarde zullen voorbgaan1 ,mt4 #e3ah1 #bd3ce1 #b ,petr4 #c3aj1 #a ,joh4 #b3ag1 ,op4 #ba3a1 dat z zullen vergaan1 en verouden als een kleed1 ,hebr4 #a3aa1 ontbonden1 #b ,petr4 #c3aa1 verbrand1 #b ,petr4 #c3aj1 veranderd worden1 ,hebr4 #a3ab4 ,maar deze uitdrukkingen sluiten geen van alle eene vernietiging der substantie in4 ,immers leert ,petrus uitdrukkelk1 dat de oude aarde1 die door scheiding der wateren ontstond1 door het water van den zondvloed vergaan is1 #b ,petr4 #c3f1 en dat de tegenwoordige wereld evenzoo1 ofschoon krachtens ,gods belofte niet meer door water1 toch door vuur zal vergaan4 ,aan eene vernietiging van de substantie b het vergaan der tegenwoordige wereld valt dus evenmin te denken als b de verderving der vroegere wereld in den zondvloed2 vuur verbrandt1 reinigt1 zuivert maar vernietigt niet4 ,de tegenstelling in #a ,joh4 #b3ag3 die den wil ,gods doet1 blft in der eeuwigheid1 leert1 dat met de woorden3 de wereld gaat voorb met hare begeerlkheid1 niet bedoeld is eene vernietiging van de substantie der wereld1 maar eene verdwning der wereld in haar door de zonde verwoeste gedaante4 ,paulus zegt daarom ook zeer duidelk1 dat de gedaante1 1 van deze wereld voorbgaat1 #a ,cor4 #g3ca4 ,trouwens komt zulk een wereldvernieuwing alleen overeen met wat de ,schrift over de verlossing leert4 ,deze is immers nooit eene tweede1 nieuwe schepping1 maar eene herschepping van het bestaande4 ,daarin bestaat juist ,gods eere1 dat ,h dezelfde menschheid1 dezelfde wereld1 denzelfden hemel en dezelfde aarde verlost en vernieuwt1 welke door de zonde verdorven en verontreinigd waren4 ,zooals een mensch in ,christus een nieuw schepsel is1 b wien het oude voorbgegaan en alles nieuw is geworden1 #b ,cor4 #e3ag1 zoo gaat ook deze wereld in haar tegenwoordige gedaante voorb1 om op het machtwoord ,gods uit haar schoot aan eene nieuwe wereld het aanzn te geven4 ,gelk b den enkelen mensch1 zoo heeft er aan het einde der dagen ook b de wereld eene wedergeboorte plaats1 ,mt4 #ai3bh1 die geen physische schepping maar eene geestelke vernieuwing is4 ,cf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,suppl4 qu4 #gd art4 #a en qu4 #ia4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschat4 #cgb f4 ,gomarus1 ,op4 ,i #aca-acc4 #daf4 ,spanheim1 ,dubia ,evang4 ,,iii #fgj-gab4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xx qu4 #e4 ,moor ,,vi #gcc-gcf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #ahf-bae4 ,kliefoth1 ,eschat4 #big f4 #h4 ,deze vernieuwing der zienlke wereld stelt de eenzdigheid van het spiritualisme in het licht1 dat de toekomstige zaligheid tot den hemel beperkt4 ,b de ,oudtest4 profetie is er geen twfel mogelk1 dat z de zaligheid als eene aardsche beschrft2 z verwacht1 dat het volk ,gods na den grooten dag in veiligheid en vrede onder den gezalfden koning uit ,davids huis in ,palestina wonen en door de heidensche natin omringd en gediend worden zal4 ,er ligt waarheid in de woorden van ,delitzsch op ,jes4 #ff3bd3 ,das ist ja eben der ,unterschied des ,a4 und ,n4 ,t41 dass das ,a4 ,t4 das ,jenseits verdiesseitigt1 das ,n4 ,t4 das ,diesseits verjenseitigt2 dass das ,a4 ,t4 das ,jenseits in den ,gesichtskreis des ,diesseits herabzieht1 das ,n4 ,t4 das ,diesseits in das ,jenseits emporhebt4 ,maar toch doen z de ,n4 ,t4 verwachting van de toekomstige zaligheid niet geheel tot haar recht komen4 ,er ligt in het ,n4 ,test4 ongetwfeld eene vergeestelking der ,oudtest4 profetie2 wl ,jezus' komst in eene eerste en tweede uiteenvalt1 wordt eerst het koninkrk ,gods in geestelken zin in het hart der menschen geplant2 en de goederen van dat rk zn alle inwendig en onzienlk1 vergeving1 vrede1 gerechtigheid1 eeuwig leven4 ,dienovereenkomstig wordt het wezen van de toekomstige zaligheid ook meer geestelk opgevat1 vooral door ,paulus en ,johannes1 als een altd b den ,heere zn1 ,joh4 #ab3bf1 #ad3c1 #ag3bd1 #b ,cor4 #e3h1 ,phil4 #a3bc1 #a ,thess4 #d3ag1 #e3aj1 #a ,joh4 #c3b4 ,maar toch wordt die zaligheid daarmede niet binnen den hemel opgesloten4 ,dat dit niet het geval kan zn1 blkt principiel reeds daaruit1 dat het ,n4 ,t4 de vleeschwording des ,woords en de lichamelke opstanding van ,christus leert1 aan het eind der dagen zn lichamelke wederkomst verwacht en terstond daarna de lichamelke opstanding van alle menschen1 en inzonderheid die van de geloovigen1 laat plaats hebben4 ,dit alles werpt het spiritualisme omver1 dat1 indien het aan zn beginsel getrouw bleef1 evenals ,origenes na den oordeelsdag niets dan geesten in een ongeschapen hemel mocht laten overblven4 ,de ,schrift leert echter gansch anders4 ,volgens haar bestaat de wereld uit hemel en aarde1 de mensch uit ziel en lichaam1 en heeft dienovereenkomstig ook het koninkrk ,gods eene geestelke1 verborgene en eene uitwendige1 zienlke zde4 ,terwl ,jezus de eerste maal gekomen is1 om dat koninkrk in geestelken zin te stichten1 keert ,h aan het einde der dagen weder1 om er ook eene zichtbare gestalte aan te geven4 ,de reformatie gaat van binnen naar buiten2 de wedergeboorte der menschen voltooit zich in de wedergeboorte der schepping2 het ,godsrk is dan eerst ten volle gerealiseerd1 als het ook zichtbaar over de aarde uitgebreid is4 ,zoo verstonden het ook de jongeren1 als z aan ,jezus na zne opstanding vraagden1 of ,h nu aan ,israel het koninkrk weder oprichten zou4 ,en ,jezus ontkent in zn antwoord op die vraag niet1 dat ,h eenmaal zulk een koninkrk oprichten zal1 maar zegt alleen1 dat de tden daarvoor door den ,vader zn vastgesteld en dat zne jongeren thans de roeping hebben1 om in de kracht des ,h4 ,geestes zne getuigen te zn tot aan het uiterste der aarde1 ,hd4 #a3f-h4 ,elders getuigt ,h uitdrukkelk1 dat de zachtmoedigen de aarde zullen berven1 ,mt4 #e3e1 en stelt ,h de toekomstige zaligheid als een maaltd voor1 waar men aanzit met ,abraham1 ,izak en ,jakob1 ,mt4 #h3aa1 spze en drank geniet1 ,luk4 #bb3cj1 eet van het nieuwe1 volmaakte pascha1 ,luk4 #bb3af1 en drinkt van de vrucht van den nieuwen wnstok1 ,mt4 #bf3bi4 ,wel is in deze bedeeling1 tot de parousie toe1 het oog der geloovigen naar boven1 naar den hemel gericht4 ,daar is hun schat1 ,mt4 #f3bj1 #ai3ba2 daar is ,jezus1 die hun leven is1 gezeten aan de rechterhand ,gods1 ,joh4 #ad3c1 #ag3bd1 ,col4 #c3a-c2 daar is hun burgerschap1 terwl z hier vreemdelingen zn1 ,phil4 #c3bj1 ,hebr4 #aa3ac-af2 daar wordt voor hen de erfenis bewaard1 ,hebr4 #aj3cd1 #a ,petr4 #a3d4 ,maar die erfenis is bestemd1 om geopenbaard te worden4 ,christus komt eenmaal zichtbaar weer1 en doet dan in zne heerlkheid de gansche gemeente1 ja heel de wereld deelen4 ,de geloovigen worden niet alleen naar zn beeld veranderd1 ,joh4 #ag3bd1 ,rom4 #h3ag1 #ah1 #bh1 ,phil4 #c3ba1 ,col4 #c3d1 #a ,joh4 #c3b1 maar de gansche schepping zal van de dienstbaarheid des verderfs worden vrgemaakt tot de vrheid der heerlkheid der kinderen ,gods1 ,rom4 #h3ba2 aarde en hemel worden zoo vernieuwd1 dat er de gerechtigheid in woont1 #b ,petr4 #c3ac1 ,op4 #ba3a2 het hemelsch ,jeruzalem1 dat thans boven is en het voorbeeld van het aardsche ,jeruzalem was1 daalt dan op aarde neer1 ,gal4 #d3bf1 ,hebr4 #aa3aj1 #ac-af1 #ab3bb1 #ac3ad1 ,op4 #c3ab1 #ba3bv4 ,dit nieuw ,jeruzalem is niet met de gemeente identisch1 al kan het ook overdrachtelk de bruid des ,lams heeten1 ,op4 #ba3b1 #i1 want ,hebr4 #ab3bb1 #bc maakt zeer duidelk onderscheid tusschen het hemelsche ,jeruzalem en de gemeente der eerstgeborenen 7vromen des ,o4 ,t47 en der volmaakte rechtvaardigen 7ontslapen ,christenen74 ,het hemelsch ,jeruzalem is eene stad1 door ,god zelven gebouwd1 ,hebr4 #aa3aj2 z is de stad des levenden ,gods1 omdat ,god niet alleen haar bouwmeester is maar er ook zelf in woont1 ,op4 #ba3c2 de engelen zn daarin de dienaren en vormen den hofstoet van den grooten ,koning1 ,hebr4 #ab3bb2 de zaligen zn daarin de burgers1 ,op4 #ba3bg1 #bb3c1 #d4 ,de beschrving1 welke ,johannes van dat ,jeruzalem geeft1 ,op4 #ba en #bb1 mag zeker evenmin als zne voorafgaande visioenen letterlk worden opgevat2 dit wordt reeds daardoor uitgesloten1 dat ,johannes haar voorstelt als een kubus1 waarvan lengte1 breedte en hoogte gelk zn1 n4l4 #abjjj stadin1 d4 i4 #cjj ,duitsche mlen1 terwl de hoogte van den muur toch maar #add el is1 ,op4 #ba3ae-ag4 ,johannes bedoelt met zne beschrving geen teekening van de stad1 maar h geeft gedachten en vertolkt die in beelden1 wl de heerlkheid van het ,godsrk op geen andere wze tot ons bewustzn te brengen is4 ,en die beelden ontleent h aan het parads1 met zn rivier en levensboom1 ,op4 #ba3f1 #bb3a1 #b1 aan het aardsche ,jeruzalem met hare poorten en straten1 ,op4 #ba3abv41 aan den tempel met zn heilige der heiligen1 waarin ,god zelf woonde1 ,op4 #ba3c1 #bb1 aan heel het rk der natuur met al zne schatten van goud en edele gesteenten1 ,op4 #ba3aa1 #ah-ba4 ,maar al zn het gedachten1 welke op die wze door beelden vertolkt worden1 die gedachten zn toch geen inbeeldingen of verdichtselen doch diesseitige beschrvingen van jenseitige realiteiten4 ,alwat waarachtig is1 al wat edel is1 al wat rechtvaardig is1 al wat rein is1 al wat liefelk is1 al wat welluidt1 in de gansche schepping1 in hemel en aarde1 wordt in de toekomstige ,godsstad saamgebracht1 maar vernieuwd1 herschapen1 tot zne hoogste heerlkheid opgevoerd4 ,de substantie ervoor is in deze schepping aanwezig4 ,gelk de rups zich ontwikkelt tot vlinder1 gelk koolstof zich omzet tot diamant1 gelk het tarwegraan1 stervend in de aarde1 een ander voortbrengt1 gelk de gansche natuur in de lente herleeft en in feestdosch zich tooit1 gelk de gemeente gevormd wordt uit ,adams gevallen geslacht1 gelk het opstandingslichaam opgewekt wordt uit het lichaam1 dat gestorven en in de aarde begraven is2 zoo komt ook eenmaal door de herscheppende macht van ,christus uit de door vuur gelouterde elementen van deze wereld de nieuwe hemel en aarde te voorschn1 stralend in onvergankelke heerlkheid en van de voor eeuwig bevrd4 ,heerlker dan deze schoone aarde1 heerlker dan het aardsche ,jeruzalem1 heerlker zelfs dan het parads zal de heerlkheid van het nieuwe ,jeruzalem zn1 waarvan ,god zelf de kunstenaar en de bouwmeester is4 ,de status gloriae zal geen zuivere restauratie zn van den oorspronkelken status naturae1 maar eene reformatie1 die1 dank z de macht van ,christus1 alle tot 1 alle potentia tot actus doet overgaan en heel de schepping voor ,gods aangezicht zal stellen1 stralend in onverwelkelke pracht en bloeiend in de lente eener eeuwige jeugd4 ,substantieel gaat er niets verloren4 ,buiten zn wel de honden en de toovenaars en de hoereerders en de doodslagers en de afgodendienaars en een iegelk1 die de leugen liefheeft of doet1 ,op4 #bb3ae4 ,maar in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde wordt de wereld hersteld2 in de gemeente wordt het menschelk geslacht behouden2 in die gemeente1 die uit alle natin en talen en tongen door ,christus gekocht en vergaderd is1 ,op4 #e3i enz41 behouden alle de volken1 ook ,israel1 elk zne onderscheidene plaats en roeping1 ,mt4 #h3aa1 ,rom4 #aa3be1 ,op4 #ba3bd1 #bb3b2 en alle die volken brengen in het nieuwe ,jeruzalem saam1 al wat z elk naar zn onderscheiden aard van ,god ontvangen hebben aan heerlkheid en eere1 ,op4 #ba3bd1 #bf4 #i4 ,de zegeningen1 waarin de gezaligden deelen1 zn daarom niet alleen geestelk maar ook stoffelk of lichamelk van aard4 ,zoo verkeerd als het is1 om de laatste met de heidensche volken en ook met sommige ,chiliasten tot het hoofdbestanddeel der toekomstige zaligheid te maken1 zoo eenzdig is het ook1 om ze op stoische wze onverschillig te rekenen of ook van de zaligheid ten eenenmale uit te sluiten4 ,de ,schrift houdt het geestelke en het natuurlke steeds in nauw verband2 wl de wereld uit hemel en aarde en de mensch uit ziel en lichaam bestaat1 behooren heiligheid en heerlkheid1 deugd en geluk1 zedelke en natuurlke wereldorde ook ten slotte harmonisch verbonden te zn4 ,de zaligen zullen daarom niet alleen vr zn van alle zonde1 maar ook van alle gevolgen der zonde1 van onwetendheid en dwaling1 ,joh4 #f3de1 van den dood1 ,luk4 #bj3cf1 #a ,cor4 #ae3bf1 ,op4 #b3aa1 #bj3f1 #ad1 van armoede en krankheid1 smart en vreeze1 honger en dorst1 koude en hitte1 ,mt4 #e3d1 ,luk4 #f3ba1 ,op4 #g3af1 #ag1 #ba3d1 van alle zwakheid1 oneer en verderf1 #a ,cor4 #ae3db enz4 ,maar de geestelke zegeningen zn toch de voornaamste en zn ontelbaar vele3 heiligheid1 ,op4 #c3d1 #e1 #g3ad1 #ai3h1 #ba3bg1 zaligheid1 ,rom4 #ac3aa1 #a ,thess4 #e3i1 ,hebr4 #a3ad1 #e3i1 heerlkheid1 ,luk4 #bd3cf1 ,rom4 #b3aj1 #h3ah1 #ba1 aanneming tot kinderen1 ,rom4 #h3bc1 eeuwig leven1 ,mt4 #ai3af1 #bi enz41 aanschouwing van en gelkvormigheid aan ,god en ,christus1 ,mt4 #e3h1 ,joh4 #ag3bd1 ,rom4 #h3bi1 #a ,cor4 #ac3ab1 #b ,cor4 #c3ah1 ,phil4 #c3ba1 #a ,joh4 #c3b1 ,op4 #bb3d1 gemeenschap met en dienen en przen van ,god en ,christus1 ,joh4 #ag3bd1 #b ,cor4 #e3h1 ,phil4 #a3bc1 ,op4 #d3aj1 #e3i1 #ac1 #g3aj1 #ae1 #ba3c1 #bb3c enz4 ,omdat al deze weldaden in beginsel reeds op aarde aan de geloovigen worden geschonken1 zooals bv4 de aanneming tot kinderen1 ,rom4 #i3d1 #h3ae1 ,gal4 #d3e1 ,ef4 #a3e1 en het eeuwige leven1 ,joh4 #c3ae1 #af1 #cf enz41 hebben velen de zaligheid1 welke ,christus schenkt1 uitsluitend als eene tegenwoordige opgevat1 die alleen in den weg van een ethisch proces zich hoe langer hoe meer realiseert1 ,pfleiderer1 ,grundriss #agg4 ,biedermann1 ,dogm4 #igd f4 ,scholten1 ,initia c4 #g4 ,ook ,ritschl en vele zner aanhangers leggen eenzdig den nadruk op de diesseitige ,weltstellung des ,menschen1 houden de zedelke vrheid1 welke de ,christen in het geloof tegenover de wereld ontvangt1 voor de voornaamste weldaad1 en spreken weinig of niet van de eeuwige zaligheid1 welke ,christus in de toekomst den znen1 bereidt1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #dei f4 #dhd f4 #ecd f4 #fjj f4 ,tegenover het abstracte supranaturalisme der ,grieksche en ,roomsche kerk1 dat de zaligheid uitsluitend transcendent opvat en dus hier op aarde het christelk levensideaal in den monnik belichaamd acht1 verdedigt deze beschouwing eene belangrke waarheid4 ,de ,reformatie heeft1 teruggaande tot de ,schrift1 deze supranaturalistische en ascetische levensopvatting principieel verwonnen4 ,wie gelooft1 heeft op datzelfde oogenblik vergeving van zonden en eeuwig leven2 h is een kind van ,god1 dat den ,vader dient1 niet als knecht uit hoop op loon1 maar als een zoon1 die uit liefde en dankbaarheid den wil des ,vaders volbrengt2 en h volbrengt dien wil1 niet door uit de wereld weg te vluchten maar door trouw te zn in de roeping1 welke hem hier op aarde toebetrouwd is4 ,het leven voor den hemel vormt daarom geen tegenstelling met het leven in het midden der wereld2 juist in die wereld bewaart ,christus zne discipelen van den ,booze4 ,de nieuwe hemel en aarde wordt immers opgebouwd uit de elementen der wereld1 die thans bestaat1 en de gemeente is de herstelde menschheid onder ,christus als ,hoofd4 ,maar hoezeer de zaligheid in zekeren zin reeds het deel is van de geloovigen op aarde1 z is dat toch maar in beginsel en niet in volle werkelkheid4 ,de geloovigen zn in hope zalig1 ,rom4 #h3bd2 ,jezus spreekt de armen van geest enz41 zalig1 omdat hunner het koninkrk der hemelen is1 dat in de toekomst op aarde gesticht worden zal1 ,mt4 #e3c-aj4 ,de geloovigen zn kinderen ,gods en verwachten toch nog de volle verwezenlking van dat kindschap1 ,mt4 #e3i1 ,rom4 #h3bc4 ,z hebben het eeuwige leven1 en moeten het toch nog b de opstanding ontvangen1 ook volgens ,johannes1 #e3bj-bi1 #f3dj1 #dd1 #ed4 ,beide is dus waar1 dat het koninkrk der hemelen er is en dat het toch nog komt4 ,en deze dubbele waarheid bepaalt heel het karakter van den staat der heerlkheid4 ,gelk de nieuwe hemel en aarde gevormd wordt uit de elementen dezer wereld en de gemeente eene herschepping is van het in ,adam gevallen menschelk geslacht1 zoo is ook het leven der zaligen hiernamaals te denken als in analogie met het leven der geloovigen hier op aarde4 ,het bestaat eenerzds niet in eene visio ,dei in ,roomschen zin1 waartoe de menschelke natuur slechts door een donum superadditum kan opgebeurd worden1 en het is aan de andere zde ook niet eene langzame en geleidelke ontwikkeling van het christelk leven1 dat hier reeds op aarde door de geloovigen geleid wordt4 ,het is een echt natuurlk leven1 maar door de genade tot zne hoogste heerlkheid opgeheven1 en in zn rkste schoonheid ontvouwd2 de materia blft1 doch de forma verschilt4 ,de religie1 dat is de gemeenschap met ,god1 neemt er daarom de eerste1 de centrale plaats in4 ,maar die gemeenschap zal rker1 dieper1 zaliger zn1 dan z hier op aarde ooit was of wezen kon1 want z zal door geen zonde verstoord1 door geen afstand verbroken1 door geen natuur of ,schrift bemiddeld zn4 ,nu zien w in den spiegel van ,gods openbaring slechts zn beeld2 dan zien w aangezicht tot aangezicht1 en kennen1 gelk w gekend zn4 ,visio1 comprehensio1 fruitio ,dei maken het wezen der toekomstige zaligheid uit4 ,de zaligen zien ,god1 wel niet met lichamelke oogen1 maar toch op eene wze1 die alle openbaring in deze bedeeling door middel van natuur en van ,schrift zeer verre te boven gaat2 en dienovereenkomstig zullen z ,hem allen kennen1 schoon elk naar de mate zner bevatting1 met eene kennis1 die in de kennisse ,gods haar beeld en gelkenis heeft1 rechtstreeks1 onmiddellk1 zuiver en rein1 deel ,,ii #aej-aee4 ,z ontvangen en bezitten dan alles1 wat z hier slechts in hope hebben verwacht4 ,en alzoo ,god aanschouwende en ,god bezittende1 genieten z ,god en zn in zne gemeenschap zalig2 zalig naar ziel en naar lichaam1 in verstand en in wil4 ,in de theologie was er verschil over1 of de zaligheid hiernamaals formaliter zetelde in het verstand of in den wil1 en dus in kennis of in liefde bestond4 ,thomas zeide het eerste1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #c art4 #d1 en ,duns ,scotus beweerde het laatste1 ,sent4 ,,iv dist4 #di qu4 #d4 ,maar ,bonaventura vereenigde beide en merkte op1 dat de fruitio ,dei niet alleen eene vrucht was van de cognitio ,dei maar ook van den amor ,dei en in beider vereeniging en samenwerking haar oorzaak had1 ,sent4 ,,iv dist4 #di p4 #a art4 unic4 qu4 #d4 #e1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #abag-abci4 #aj4 ,de zaligheid der gemeenschap met ,god wordt genoten in en verhoogd door de gemeenschap der heiligen4 ,reeds op aarde is deze gemeenschap eene heerlke weldaad des geloofs4 ,wie om ,jezus' wil huis of broeders of zusters of vader of moeder of vrouw of kinderen of akkers verlaten hebben1 ontvangen reeds in dit leven met de vervolgingen huizen en broeders en zusters en moeders en kinderen en akkers terug1 ,mk4 #aj3bi1 #cj1 want allen1 die den wil des ,vaders doen1 zn ,jezus' broeder en zuster en moeder1 ,mt4 #ab3ej4 ,de geloovigen komen door den ,middelaar des ,nieuwen ,testaments in gemeenschap1 niet alleen met de strdende kerk op aarde1 maar ook met de triumfeerende kerk in den hemel1 de gemeente der eerstgeborenen1 de geesten der volmaakte rechtvaardigen1 zelfs met de vele duizenden der engelen1 ,hebr4 #ab3bb-bd4 ,maar deze gemeenschap1 ofschoon in beginsel reeds op aarde bestaande1 boven bl4 #bh1 zal toch onvergelkelk veel rker en heerlker zn1 wanneer alle scheidsmuren van afstamming en taal1 van td en ruimte geslecht1 alle zonde en dwaling uitgebannen en alle uitverkorenen in het nieuwe ,jeruzalem saamgebracht zullen zn4 ,dan zal het gebed van ,jezus ten volle worden verhoord1 dat al zne schapen ne kudde vormen onder nen ,herder1 ,joh4 #aj3af1 #ag3ba4 ,alle heiligen zullen dan te zamen ten volle begrpen1 welke de breedte en lengte en diepte en hoogte z van de liefde van ,christus1 ,ef4 #c3ah2 z zullen saam vervuld worden tot al de volheid ,gods1 ,ef4 #c3ai1 ,col4 #b3b1 #aj1 want ,christus1 dien ,god vervult1 ,col4 #a3ai1 vervult op zne beurt de gemeente met zichzelven en maakt ze tot zn pleroma1 ,ef4 #a3bc1 #d3aj1 cf4 deel ,,iii #dag4 ,en aanzittende met ,abraham1 ,izak en ,jakob aan nen disch1 ,mt4 #h3aa1 heffen z uit nen mond het loflied aan tot eere van ,god en van het ,lam1 ,op4 #d3aa1 #e3ab enz4 ,van de gemeente op aarde zegt de ,schrift menigmaal1 dat z een klein kuddeken vormt1 ,mt4 #g3ad1 #bb3ad1 ,luk4 #ab3cb1 #ac3bc1 hetgeen door de historie tot op den huidigen dag bevestigd wordt4 ,en zelfs tegen het einde der dagen1 als het evangelie onder alle volken gepredikt zal zn1 zal de afval toenemen en het getal der getrouwen gering zn2 reeds de profetie des ,o4 ,test4 verkondigde1 dat slechts een overblfsel van ,israel zich tot den ,heere bekeeren en behouden zou worden1 boven bl4 #dbi2 en het ,n4 ,test4 koestert evenzoo de verwachting1 dat degenen1 die volharden tot den einde toe1 weinigen zullen zn1 ,mt4 #bd3ac1 #be3av41 ,luk4 #ah3h4 ,maar aan de andere zde spreekt de ,schrift dikwerf toch zeer universalistisch4 ,het verbond der genade wordt in ,adam aan heel de menschheid bekend gemaakt1 ,gen4 #c3ae4 ,het verbond der natuur1 dat na den zondvloed gesloten wordt1 omvat alle schepselen1 ,gen4 #i3i1 #aj4 ,in ,abraham worden alle geslachten der aarde gezegend1 ,gen4 #ab3c4 ,de verlossing1 welke eens aan ,israel geschonken zal worden1 komt allen ,heidenen ten goede1 boven bl4 #dcc4 ,jezus zegt1 dat ,h zne ziel zal geven tot een rantsoen voor velen1 ,mt4 #bj3bh1 en dat velen zullen komen van ,oosten en ,westen en zullen aanzitten met ,abraham1 ,izak en ,jakob in het koninkrk der hemelen1 ,mt4 #h3aa4 ,de genade1 die in ,hem is verschenen1 is veel meer overvloedig dan de overtreding van ,adam2 z komt over alle menschen tot rechtvaardigmaking des levens1 ,rom4 #e3ab-bj1 #a ,cor4 #ae3bb4 ,nu worden in deze bedeeling alle dingen in den hemel en op de aarde onder ,christus tot n vergaderd1 ,ef4 #a3aj4 ,en eens aan het einde1 zal alle knie voor ,christus zich buigen en alle tong ,hem als den ,heer belden1 ,phil4 #b3aj1 #aa4 ,dan zal eene groote schare1 welke niemand tellen kan1 staan voor den troon en het ,lam1 ,op4 #g3i1 #ai3a1 #f4 ,het zn volkeren1 die zalig worden en in het licht van het nieuwe ,jeruzalem wandelen1 ,op4 #ba3bd1 #bf1 #bb3b4 ,en ,god zal dan in allen alles zn1 #a ,cor4 #ae3bh4 ,in aansluiting b en met beroep op deze laatste reeks teksten hebben velen de hope gekoesterd1 dat ten slotte1 zoo niet alle schepselen1 dan toch alle menschen en1 indien ook dit niet het geval mocht zn1 dan toch verreweg de meeste menschen zalig zouden worden2 de hel zou in het geheel niet bestaan of slechts een kleine uithoek zn in het heelal4 ,z grondden deze hunne verwachting f op de mogelkheid1 om ook zalig te worden door de werken der wet 7,pelagianen1 ,socinianen1 ,deisten enz471 f op de gelegenheid1 om ook na den dood in den tusschentoestand of zelfs nog na den oordeelsdag het evangelie te hooren en in den geloove aan te nemen 7,universalisten74 ,deze gevoelens zn vroeger reeds besproken en behoeven dus thans niet meer aan de ,schrift getoetst te worden1 cf4 deel ,i #bcb4 ,,ii #cah f4 #cdj f4 #cej f4 ,,iii #cij-djh en boven bl4 #diiv4 ,maar ook onder hen1 die de beldenis vasthouden1 dat niemand tot den ,vader komt dan door ,christus en dat er maar n naam onder den hemel ter zaligheid gegeven is1 ,joh4 #ad3f1 ,hd4 #d3ab1 zn er altd enkelen geweest1 die aan de mogelkheid der zaligheid in dit leven buiten de prediking van het evangelie hebben geloofd4 ,z leerden alzoo ten aanzien van de kinderen des verbonds1 van al de jongstervende kinderen binnen en buiten de grenzen des ,christendoms1 van idioten1 krankzinnigen1 doofstommen1 die feitelk van de prediking des evangelies verstoken waren1 en ook van sommige of van vele ,heidenen1 die in hun helder inzicht en deugdzaam leven bewzen gaven van eene waarachtige godsvrucht4 ,sommige kerkvaders namen een werkzaamheid van den ,logos in de ,heidenwereld aan1 deel ,i #bch4 ,augustinus geloofde1 dat er van den beginne af aan niet alleen onder ,israel maar ook onder andere volken altd enkelen waren geweest1 die in den ,logos geloofden en naar zne geboden vroom en rechtvaardig leefden1 ,ep4 #ajb4 de civ4 #ah1 #dg en andere plaatsen b ,reuter1 ,aug4 ,studien #ahhg ,s4 #ij f4 ,abaelard beweerde1 dat ook ,heidenen de zaligheid konden deelachtig worden1 b ,mnscher-v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,,ii #adg4 ,volgens ,strauss1 ,chr4 ,gl4 ,i #bga sprak ,luther eenmaal den wensch uit1 dat ,god ook mannen als ,cicero en ,seneca genadig mocht zn1 en wilde ,melanchton in het midden laten1 of ,h soms langs een bzonderen weg aan ,solon1 ,themistocles e4 a4 eenige kennis van de vergeving in ,christus had medegedeeld4 ,zwingli sprak beslister en geloofde dat ,god ook onder de ,heidenen zne uitverkorenen had1 ,chr4 fidei expos4 ,op4 ,,iv #fe4 ,maar anderen lieten alleen de mogelkheid open en durfden niet meer dan hopen en wenschen1 zooals bv4 ,lasco1 b ,kuyper1 ,heraut #ajdg4 ,zanchius1 b ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #dcf ,,ii #gjd4 ,bilderdk1 ,brieven ,v #ha4 ,kuyper1 ,heraut #eid cf4 #ajdg4 ,ebrard1 ,das ,dogma v4 h4 ,ab4 ,,ii #gg4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #dcf ,,ii #gjd4 ,dit gevoelen bleef echter altd het gevoelen van enkelen2 de kerken lieten er zich in hare confessies niet over uit en de meeste theologen kwamen er tegen op1 cf4 litt4 b ,m4 ,vitringa ,i #bi4 ,iets gunstiger oordeelde men over de zaligheid der jongstervende kinderen4 ,de ,roomschen leeren1 dat alle ,christenkinderen1 die1 voto of re gedoopt1 sterven1 zalig worden en alle andere vroegstervende kinderen in den limbus infantum eene poena damni1 niet sensus1 lden1 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,ii dist4 #cc4 ,de ,lutherschen oordeelen ten aanzien van de ,christenkinderen als de ,roomschen en laten de anderen aan ,gods oordeel over1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xvi #afi4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 ,v ,i1 #f4 ,de ,gereformeerden neigden ertoe1 om te gelooven1 dat alle in het verbond der genade geboren en dan vr de jaren des onderscheids door den dood weggenomen kinderen de hemelsche zaligheid deelachtig worden1 ,can4 ,dordr4 ,i #g4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dag1 hoewel velen ook hier tusschen verkoren en verworpen kinderen onderscheid maakten en niet aan elk dezer kinderen individueel met zekerheid de zaligheid durfden toekennen1 ,martyr1 ,loci ,comm4 p4 #gf4 #dcf1 ,beza1 ,pareus1 ,zanchius1 ,perkins e4 a4 ,wat de vroegstervende kinderen buiten het verbond betreft1 oordeelden sommigen vr mild2 ,junius vermoedde liever uit liefde1 dat z behouden dan dat z verloren waren1 ,op4 ,,ii #ccc1 en ,voetius zeide3 of z verloren zn dan of sommigen onder hen uitverkoren zn en vr hun sterven wedergeboren worden1 nolim negare1 affirmare non possum1 ,disp4 ,,ii #dac1 cf4 verdere litt4 b ,m4 ,vitringa ,,ii #ea4 #eb1 en vooral ,b4 ,warfield1 ,the development of the doctrine of infant salvation1 in3 ,two studies in the history of doctrine1 ,new-,york1 ,christ4 ,lit4 ,comp4 #ahig p4 #adc-bci4 ,met de ,schrift in de hand kunnen w1 zoowel in betrekking tot de zaligheid der ,heidenen als tot die der vroegstervende kinderen1 niet verder komen1 dan dat w van een beslist en stellig oordeel in positieven of negatieven zin ons onthouden4 ,alleen verdient het opmerking1 dat de ,gereformeerde theologie b deze ernstige vragen in veel gunstiger conditie verkeert dan eenige andere4 ,want alle andere kerken kunnen hierb dan alleen een zachter oordeel koesteren1 wanneer z op hare leer van de volstrekte noodzakelkheid der genademiddelen terugkomen of op die van de verdoemelkheid der zonde inbreuk maken4 ,maar de ,gereformeerden wilden ten eerste de mate der genade niet vaststellen1 waarmede een mensch ook onder vele dwalingen en zonden nog aan ,god verbonden kan zn noch den graad der kennis bepalen1 die tot zaligheid onmisbaar noodig is1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ecg4 #ech4 #gha4 ,witsius1 ,apost4 ,geloof ,,ii #b en #ae4 ,spanheim1 ,op4 ,,iii #abia4 ,en ten andere hielden z staande1 dat de middelen der genade niet absoluut noodzakelk waren tot de zaligheid en dat ,god ook buiten woord en sacramenten kon wederbaren ten eeuwigen leven1 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #af1 #ai4 ,in de tweede ,helv4 ,confessie1 art4 #a luidt het3 agnoscimus ,deum illuminare posse homines1 etiam sine externo ministerio1 quos et quando velit2 id quod ejus potentiae est4 ,en de ,westminstersche beldenis spreekt in cap4 ,x #c uit1 dat uitverkoren kinderen1 die in hun kindsheid sterven1 wedergeboren en behouden worden door den ,geest van ,christus1 qui quando et ubi et quo sibi placuerit modo operatur1 en dat dit ook geldt van de overige uitverkorenen1 quotquot externae vocationis per ministerium verbi sunt incapaces4 ,reuter zegt daarom terecht1 als h de leer van ,augustinus op dit punt heeft uiteengezet3 ,in der ,that1 es lsst sich das ,paradoxon rechtfertigen1 gerade die partikularistische ,prdestinationslehre habe jene universalistisch klingenden ,phrasen ermglicht1 ,aug4 ,studien #ib4 ,in de ,gereformeerde theologie komen zelfs de bovenaangehaalde universalistische teksten der ,schrift het best en het schoonst tot haar recht4 ,want universalistisch in dien zin1 dat alle menschen of zelfs alle schepselen worden behouden1 zn die teksten zeker niet bedoeld en ook door geen enkele christelke kerk opgevat4 ,alle belden zonder uitzondering1 dat er niet alleen een hemel maar ook eene hel is4 ,hoogstens is er dus verschil over het getal dergenen1 die zalig worden en die verloren gaan4 ,maar daarover valt niet te twisten2 want dat getal is alleen ,gode bekend4 ,op de vraag3 ,heere1 zn er ook weinigen1 die zalig worden1 gaf ,jezus alleen ten antwoord3 strdt om in te gaan door de enge poort1 want velen zullen zoeken in te gaan en zullen niet kunnen1 ,luk4 #ac3bd4 ,dit alleen is rechtstreeks voor ons van belang2 het getal der uitverkorenen behoeft ons niet bekend te zn4 ,maar in elk geval staat dit vast1 dat het getal der uitverkorenen in de ,gereformeerde theologie om geen enkele reden en in geen enkel opzicht kleiner behoeft gedacht te worden1 dan in eenige andere theologie4 ,als het er op aankomt1 is de ,geref4 beldenis ruimer van hart en breeder van blik1 dan eenige andere christelke confessie4 ,z vindt de laatste1 diepste oorzaak der zaligheid alleen in ,gods welbehagen1 in zne eeuwige ontferming1 in zne ondoorgrondelke barmhartigheid1 in den onnaspeurlken rkdom zner almachtige en vre genade4 ,welke vastere1 breedere grondslag zou daarnaast voor de zaligheid van een schuldig en verloren menschengeslacht te vinden zn8 ,laten velen dan afvallen2 hoe ontroerend dit z1 in ,christus wordt toch de gemeente1 de menschheid1 de wereld behouden4 ,het organisme der schepping wordt hersteld4 ,de goddeloozen worden van de aarde verdaan1 ,ps4 #ajd3ce1 z worden buitengeworpen1 ,joh4 #ab3ca1 #ae3f1 ,op4 #bb3ae4 ,maar onder ,christus worden alle dingen1 in den hemel en op de aarde1 vergaderd tot n1 ,ef4 #a3aj4 ,alle dingen zn door ,hem en tot ,hem geschapen1 ,col4 #a3af4 #aa4 ,de gemeenschap met ,god1 die in de gemeenschap der heiligen genoten wordt1 sluit zeker in de toekomende eeuw evenmin als in deze bedeeling alle handeling en alle werkzaamheid uit4 ,de christelke theologie heeft hier in den regel wel weinig aandacht aan gewd en meest van de hemelsche zaligheid als een kennen en genieten van ,god gesproken4 ,en dit is zonder twfel ook de kern en het middelpunt1 de bron en de kracht van het eeuwige leven4 ,ook biedt de ,schrift weinig gegevens1 om ons van de werkzaamheid der gezaligden eene heldere voorstelling te vormen4 ,z beschrft de zaligheid meer als een rusten van den aardschen arbeid dan als het volbrengen van eene nieuwe werkzaamheid1 ,hebr4 #d3i1 ,op4 #ad3ac4 ,maar toch is de rust1 die in het nieuwe ,jeruzalem genoten wordt1 evenmin b ,god1 ,joh4 #e3ag1 als b zne kinderen1 als een zalig niets-doen te denken4 ,de ,h4 ,schrift zegt zelve1 dat het eeuwige leven bestaat in een kennen en dienen1 in een loven en przen van ,god1 ,joh4 #ag3c1 ,op4 #d3aa1 #e3h enz4 ,zne kinderen blven ook zne knechten1 die ,hem dienen dag en nacht1 ,op4 #bb3c4 ,z zn profeten1 priesters en koningen1 die op de aarde heerschen in alle eeuwigheid1 ,op4 #a3f1 #e3aj1 #bb3e4 ,naarmate z op aarde over weinig getrouw zn geweest1 worden z in het koninkrk4 ,gods over veel gezet1 ,mt4 #bd3dg1 #be3ba1 #bc4 ,ieder behoudt zn eigen persoonlkheid1 want van allen1 die ingaan in het nieuwe ,jeruzalem1 zn de namen geschreven in het boek des levens des ,lams1 ,op4 #bj3ae1 #bg1 en elk ontvangt een eigen1 nieuwen naam1 ,jes4 #fb3b1 #fe3ae1 ,op4 #b3ag1 #c3ab1 cf4 #ba3ab1 #ad4 ,de dooden1 die in den ,heere sterven1 rusten van hunne moeiten1 maar worden elk door zn eigen werken gevolgd1 ,op4 #ad3ac4 ,geslachten1 volken1 natin dragen het hunne tot verrking des levens in het nieuwe ,jeruzalem b1 ,op4 #e3i1 #g3i1 #ba3bd1 #bf4 ,wat hier gezaaid wordt1 wordt in de eeuwigheid gemaaid1 ,mt4 #be3bd1 #bf1 #a ,cor4 #ae3dbv41 #b ,cor4 #i3f1 ,gal4 #f3g1 #h4 ,de groote verscheidenheid1 die in allerlei opzicht onder de menschen bestaat1 wordt in de eeuwigheid niet vernietigd maar van al het zondige gereinigd en aan de gemeenschap met ,god en met elkander dienstbaar gemaakt4 ,en gelk de natuurlke verscheidenheid in de gemeente op aarde nog met de geestelke verscheidenheid vermeerderd wordt1 #a ,cor4 #ab3gv41 zoo neemt dit natuurlk en geestelk verschil in den hemel nog weer daardoor toe1 dat er onderscheidene graden van heerlkheid zn4 ,uit oppositie tegen de verdienstelkheid der goede werken hebben sommige ,gereformeerden1 zooals ,martyr1 ,loci ,c4 ,,iii #ag1 #h1 ,camero1 ,schoenfeld1 ,tilenus1 ,spanheim1 evenals in de vierde eeuw reeds ,jovinianus en later sommige ,socinianen en thans nog ,gerlach1 alle onderscheid in de heerlkheid hiernamaals geloochend4 ,en het is ook waar1 dat aan alle geloovigen dezelfde weldaden in de toekomst van ,christus worden beloofd2 z ontvangen allen hetzelfde eeuwige leven1 dezelfde woonplaats in het nieuwe ,jeruzalem1 dezelfde gemeenschap met ,god1 dezelfde zaligheid enz4 ,maar desniettemin stelt de ,schrift het buiten allen twfel1 dat er in die eenheid en gelkheid eene zeer groote afwisseling en verscheidenheid is4 ,zelfs de gelkenis1 ,mt4 #bj3a-af1 waarop men zich menigmaal voor het tegendeel beroept1 pleit voor zulk een onderscheid2 want ,jezus wil met die gelkenis leeren1 dat velen1 die naar eigen en anderer meening lang en zwaar hebben gearbeid1 in het toekomstig ,messiasrk volstrekt niet zullen achterstaan b degenen1 die veel korter td in den wnberg zn werkzaam geweest2 de laatsten halen de eersten in1 want velen zn wel geroepen en arbeiden in den dienst van het koninkrk ,gods1 maar weinigen zn er1 die daarvoor hiernamaals eene bzondere onderscheiding genieten en een uitgelezen plaats ontvangen4 ,veel duidelker wordt zulk een gradueel verschil in de heerlkheid op andere plaatsen in de ,schrift geleerd1 vooral daar1 waar sprake is van een loon1 dat een iegelk geschonken zal worden naar zne werken4 ,dat loon wordt thans in de hemelen bewaard1 ,mt4 #e3ab1 #f3av41 ,luk4 #f3bc1 #a ,tim4 #f3ai1 ,hebr4 #aj3cd-cg1 en wordt eerst in het openbaar uitgedeeld b de parousie1 ,mt4 #f3d1 #f1 #ah1 #bd3dg1 #b ,thess4 #a3g1 #a ,petr4 #d3ac4 ,het wordt dan geschonken als vergoeding voor hetgeen de discipelen van ,jezus hier op aarde om znentwil verloochend en geleden hebben1 ,mt4 #e3ajv41 #ai3bi1 ,luk4 #f3bav41 ,rom4 #h3ag1 #ah1 #b ,cor4 #d3ag1 #b ,thess4 #a3g1 ,hebr4 #aj3cd1 #a ,petr4 #d3ac1 en verder ook als vergelding voor de goede werken1 die z hebben verricht1 zooals bv4 voor goede besteding der talenten1 ,mt4 #be3aev41 ,luk4 #ai3acv41 voor vandsliefde en belangelooze milddadigheid1 ,luk4 #f3ce1 voor verzorging der armen1 ,mt4 #f3a1 voor bidden en vasten1 ,mt4 #f3f1 #ah1 voor het dienen der broederen1 ,mt4 #aj3dj-db1 voor trouwen dienst in het rk ,gods1 ,mt4 #bd3dd-dg1 #a ,cor4 #c3h enz4 ,dat loon zal in verband staan met en evenredig zn aan de werken1 ,mt4 #af3bg1 #ai3bi1 #be3ba1 #bc1 ,luk4 #f3ch1 #ai3ag1 #ai1 ,rom4 #b3f1 #a ,cor4 #c3h1 #b ,cor4 #d3ag1 #e3aj1 #i3f1 ,gal4 #f3h1 #i1 ,hebr4 #aa3bf1 ,op4 #b3bc1 #aa3ah1 #bj3ab1 #bb3ab4 ,de zaligheid is wel voor allen dezelfde1 maar er is verschil in glans en heerlkheid1 ,dan4 #ab3c1 #a ,cor4 #ae3da2 er zn in het ,vaderhuis1 dat alle kinderen opneemt1 vele woningen1 ,joh4 #ad3b2 en de gemeenten ontvangen alle naar de mate van hare getrouwheid en toewding1 van den koning der kerk een eigen sieraad en kroon1 ,op4 #a-c4 ,de ,roomschen hebben op deze uitspraken der ,schrift de leer van de verdienstelkheid der goede werken gebouwd1 ,trid4 ,,vi can4 #ca4 #cb1 en het recht op bzondere belooningen in den hemel1 die naar ,ex4 #be3be aureolae genoemd en aan de allen ten deel vallende corona aurea toegevoegd worden1 vooral aan de martelaren1 de coelibatairen en de leeraars toegekend1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #if4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vii #g4 ,maar dit misbruik neemt de waarheid niet weg1 dat er onderscheid in de heerlkheid is naar gelang van de werken1 die door de geloovigen hier op aarde verricht zn4 ,er is geen loon1 waarop de mensch van nature aanspraak zou kunnen maken1 want de wet ,gods is absoluut verplichtend en laat den eisch tot volbrenging niet afhangen van de vre keuze van den mensch4 ,indien deze daarom de gansche wet heeft volbracht1 past hem toch niets anders te zeggen1 dan dat h een onnutte dienstknecht is1 die maar gedaan heeft wat h schuldig was te doen1 ,luk4 #ag3aj4 ,alle aanspraak op loon kan daarom alleen voortvloeien uit een verbond1 uit eene vrmachtige en genadige beschikking ,gods1 en is daarom een gegeven recht1 deel ,,ii #eec4 ,zoo was het in het werkverbond en zoo is het nog veel meer in het genadeverbond1 deel ,,iii #efc4 ,want ,christus heeft alles volbracht1 niet alleen de straf geleden maar ook door het volbrengen der wet het eeuwige leven verworven4 ,de eeuwige zaligheid en heerlkheid1 welke ,h ontving1 was voor ,hem het loon op zne volmaakte gehoorzaamheid4 ,maar als ,h deze zne gerechtigheid door het geloof den znen schenkt en daaraan het eeuwige leven verbindt1 dan zn beide1 zoowel die geschonken gerechtigheid als de toekomstige zaligheid1 gaven van zne genade1 welke alle verdienste van de zde der geloovigen ten eenenmale uitsluit4 ,de geloovigen zn immers ,gods maaksel1 geschapen in ,christus ,jezus tot goede werken1 welke ,god voorbereid heeft1 opdat z in dezelve zouden wandelen1 ,ef4 #b3aj4 ,het wordt hun uit genade gegeven in de zaak van ,christus1 niet alleen in ,hem te gelooven maar ook voor ,hem te lden1 ,phil4 #a3bi1 ,hd4 #e3da4 ,niet alleen in de gave van het eeuwige leven aan een iegelk1 die gelooft1 maar ook in de uitdeeling van eene verschillende mate van heerlkheid aan wie uit dat geloof goede werken hebben voortgebracht1 kroont ,god zn eigen werk4 ,maar dat doet ,h dan ook1 opdat er1 gelk hier1 zoo hiernamaals in de gemeente eene rke verscheidenheid zn zou en in die verscheidenheid de heerlkheid zner deugden uitkomen zou4 ,door die verscheidenheid toch neemt het leven der gemeenschap met ,god1 met de engelen1 en van de zaligen onderling in diepte en in innigheid toe4 ,in die gemeenschap heeft elk1 gelk in de gemeente hier op aarde1 ,rom4 #ab3d-h1 #a ,cor4 #ab1 in verband met zn persoon en karakter1 een eigen plaats en taak4 ,van de werkzaamheid der zaligen mogen w ons geene zuivere voorstelling kunnen vormen1 de ,schrift leert toch1 dat het profetisch1 priesterlk en koninklk ambt1 hetwelk de mensch oorspronkelk bezat1 in hen door ,christus ten volle hersteld is4 ,de dienst van ,god1 de onderlinge gemeenschap en de bewoning van den nieuwen hemel en de nieuwe aarde biedt ongetwfeld voor de uitoefening van deze ambten overvloedige gelegenheid1 ook al is de vorm en wze ervan ons onbekend4 ,maar dat werken is een rusten en genieten tevens4 ,het onderscheid van dag en nacht1 van sabbat en werkdagen heeft opgehouden2 de td is doordrongen van de eeuwigheid ,gods2 de ruimte is vol van zne tegenwoordigheid2 het eeuwige worden is gehuwd met het onveranderlke zn4 ,zelfs de tegenstelling van hemel en aarde is verdwenen4 ,want al wat in den hemel en op aarde is1 is tot n vergaderd onder ,christus als ,hoofd1 ,ef4 #a3aj4 ,alle schepselen zn en leven en bewegen zich in ,god1 die alles in allen is1 die in den spiegel zner werken al zne deugden weerkaatst en daarin zichzelven verheerlkt4 ,cf4 over de hemelsche zaligheid3 ,augustinus1 de civ4 ,,xxii c4 #bi4 #cj4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv dist4 #di4 ,thomas1 suppl4 qu4 #ib-if4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,vii c4 #g4 ,oswald1 ,eschat4 #ch-eg4 ,atzberger1 ,die christl4 ,eschat4 #bch f4 ,simar1 ,dogm4 #afb4 ,jansen1 ,prael4 ,,iii #ijc-idf4 ,o4 ,ritschl1 ,luthers ,seligkeitsvorstellung in ihrer ,entstehung und ,bedeutung1 ,christl4 ,welt #ahhi ,s4 #hgd-hhj4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxxi4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #eej-efj4 ,hollaz #dea sq4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #gb-ge4 ,amyraldus1 ,theses ,salm4 ,,iii #hei4 ,synopsis pur4 theol41 disp4 #eb4 ,mastricht1 ,theol4 ,,viii #d1 #aj4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xx qu4 #h-ac4 ,marck1 ,exspect ,j4 ,c4 ,,iii c4 #h4 #aj4 #aa4 ,moor ,,vi #gah-gcc4 ,m4 ,vitringa ,,iv #agi4 ,kliefoth1 ,eschat4 #caa f4 ,titius1 ,die ,n4 ,t4 ,lehre von der ,seligkeit im ,reiche ,gottes und ihre ,bedeutung fr die ,gegenwart #ahie-aijj4 ,,breedere ,,inhoudsopgave4 ,,eerste ,,deel4 ,,inleiding4 #a4 ,naam en begrip der ,dogmatiek bl4 #a-i4 ,namen der dogmatiek n4 #a;,a4 ,het woord dogma #b4 ,gezag van het dogma #c4 ,materieele inhoud van het dogma #d4 #e4 ,a ,deze cfers duiden de nummers aan1 waaronder de stof der verschillende paragrafen verdeeld is4 #b4 ,encyclopaedische ,plaats der ,dogmatiek bl4 #i-ad4 ,in de system4 ,theologie #a4 ,onderscheid der ,dogmatiek van de ,symboliek1 ,catechetiek #b en ,ethiek #c4 #c4 ,methode der ,dogmatiek bl4 #ad-ca4 ,schrift1 kerk en persoonlke overtuiging als factoren1 waarmede de ,dogmatiek te rekenen heeft #a-c4 ,kritische richting1 die de kennis put uit het subject #d4 ,kerkelke1 die de traditie onfeilbaar acht #e4 ,bbelsche1 die de ,schrift raadpleegt buiten de historie om #f4 ,beteekenis der kerk en van hare beldenis voor de ,dogmatiek #g4 ,van de ,schrift 7en de openbaring ,gods in de natuur1 theol4 naturalis7 #h4 ,van de persoonlke overtuiging #i4 #d4 ,indeeling der ,dogmatiek bl4 #ca-ea4 ,b ,clemens1 ,orig41 ,theodoretus1 ,damascenus1 ,augustinus #a1 ,lombardus1 ,bonaventura1 ,thomas #b1 latere ,roomsche theologen #c4 ,b ,melanchton1 ,calvn #d1 en latere ,geref4 en ,luth4 theologen #e4 ,reactie tegen de synthet4 methode b ,calixtus1 ,coccejus #f1 en nog sterker b het ,rationalisme #g1 en is de nieuwe theologie #h4 ,indeeling in algemeen en bzonder deel1 en van dit laatste naar de synthetische orde #i4 #aj4 #e4 ,geschiedenis en ,litteratuur der ,dogmatiek bl4 #ea-aci4 ,wetenschappelke theologie1 die b de ,apost4 vaders nog niet voorkomt #a1 wordt na de bestrding van het geloof door ,lucianus1 ,celsus1 ,porphyrius1 ,julianus1 de ,gnostieken ter zelfverdediging b de ,apologeten noodzakelk #b1 en gaat dan in de richting der ,n4 ,afr41 ,klein-,az41 of ,alex4 ,school uiteen #c1 en krgt in den twist tegen het monarchianisme in de #c;e eeuw een vasten grondslag #d4 ,vaststelling en verdediging van het trinitarisch en christologisch dogma in het ,oosten in de #d;e tot de #h;e eeuw #e4 ,de dogmatische ontwikkeling loopt in het ,oosten uit op ,joh4 ,damascenus #f1 en zet zich dan wel voort maar is voor een groot deel nog onbekend #g4 ,de dogmatiek in het ,westen draagt van den aanvang af1 reeds b ,tert41 ,cypr41 ,iren41 een eigen karakter1 al is z ook van het ,oosten afhankelk #h1 en krgt haar uitnemendsten tolk in ,augustinus #i4 ,gregorius leidde kerk en theologie over naar de nieuwe volken1 die eerst beide eenvoudig overnamen 7,isidorus1 ,alcuinus7 #aj1 maar dan zelfstandig werden en in de scholastiek een eigen theologie voortbrachten #aa4 ,de scholastiek verliep in drie perioden #ab1 en had de mystiek naast zich #ac4 ,in het laatst der ,m4 ,e4 kwam z in verval en stond aan veel critiek bloot1 maar z herstelde zich na de ,herv4 weer #ad1 en kwam vooral in ,spanje tot bloei #ae4 ,in de #ah;e eeuw kwam de ,roomsche theologie onder invloed van het ,rationalisme #af1 en bleef daar ook nog ten deele onder in de #ai;e eeuw 7,hermes1 ,gnther72 maar z wist zich toch weer vr te maken en trad als traditionalisme1 romantisme1 bemiddelingstheologie en vooral als ,thomisme weer zelfstandig op #ag4 ,de ,luthersche ,reformatie kreeg haar eersten dogmaticus in ,melanchton en haar consensus in de ,form4 ,conc4 #ah1 werd in de #ag;e eeuw scholastisch ontwikkeld #ai1 maar in de #ah;e eeuw verzwakt door ,pietisme1 ,hernhuttisme1 ,rationalisme #bj1 #ba1 en sloot zich in deze eeuw vooral b de verschillende stelsels van wsbegeerte aan1 b ,kant #bb1 ,jacobi #bc1 ,schleiermacher #bd1 ,hegel #be1 ,schelling #bf1 of trad op als confessionalisme1 ,bbelsche theologie #bg1 of neokantianisme #bh4 ,de ,zwitsersche ,reformatie1 die principieel van de ,duitsche verschilt #bi1 ontving haar dogmatisch systeem van ,calvn en vond ingang in ,frankrk1 ,nederland1 ,engeland1 ,schotland1 ,duitschland #cj4 ,tegen het einde der #af;e eeuw kwam in de ,geref4 theologie de scholastische methode op1 die haar in verschillende landen tot grooten bloei bracht #ca1 maar door ,anab41 ,arm41 ,cartes41 ,coccejanisme #cb1 ,amyraldisme1 ,independentisme1 ,baptisme1 ,kwakerisme1 ,deisme tot verval kwam #cc4 ,tolerantie1 neologie1 supranaturalisme1 neonomisme kwamen nu aan het woord #cd4 ,maar tegenover de negatieve richtingen in ons vaderland van supranaturalisme1 ,groninger en moderne theologie kwam er eene herleving van de positieve theologie door ,afscheiding en ,reveil1 ,utrechtsche en ethisch-iren4 richting en door het ontwakend ,calvinisme #ce1 eene herleving1 die ook elders voorkomt1 maar gewoonlk een minder beslist ,geref4 karakter draagt1 ,duitschland #ce1 ,zwitserland en ,frankrk #cf4 ,engeland en ,schotland #cg1 ,amerika #ch1 #ci4 ,,hoofdstuk ,i4 ,,principia ,,in ,,het ,,algemeen4 #f4 ,beteekenis der principia bl4 #adj-ade4 ,de naam 1 principium #a4 ,principium essendi #b4 ,principium cognoscendi1 externum en internum #c4 ,eenheid en onderscheid dezer drie principia #d4 #g4 ,principia in de wetenschap bl4 #ade-agj4 ,het ,rationalisme1 dat door heel de geschiedenis der philosophie heenloopt #a1 leidt alle kennis af uit het subject #b1 maar miskent het princ4 cogn4 externum en vervalt tot idealisme en illusionisme #c4 ,het ,empirisme zoekt de bron der kennis in de zinlke waarneming #d1 maar miskent het princ4 cogn4 internum en leidt tot materialisme #e4 ,daarentegen gaat het ,realisme uit van de algemeene1 natuurlke zekerheid aangaande de objectiviteit en waarheid der kennis #f1 erkent zoowel het princ4 cogn4 internum als externum #g1 laat alle kennis aanvangen met de zinlke waarneming #h1 maar schrft aan het verstand het vermogen toe1 om uit de phaenomena tot de noumena door te dringen #i1 omdat de rede in ons en de rede buiten ons saam haar oorsprong hebben in den ,logos #aj4 #h4 ,principia in de ,religie bl4 #aga-bad4 ,het wezen der religie1 wier naam van onzekere afleiding is #a1 is volgens de ,h4 ,s4 als religio objectiva identisch met ,gods openbaring en als religio subjectiva met de gezindheid1 om in zne wegen te wandelen #b4 ,deze onderscheiding is ter bepaling van het wezen der religie onmisbaar4 ,als religio objectiva bevatten alle godsdiensten de elementen van traditie1 dogma1 ethos1 cultus #c4 ,en als religio subjectiva zn z pietas1 die cultus tot vrucht heeft #d4 ,deze religio subjectiva1 die een habitus is1 werd door de zonde bedorven1 wordt door wedergeboorte vernieuwd1 en bestaat volgens de ,h4 ,s4 in geloof #e1 dat in een cultus naar ,gods wil zich openbaart #f4 ,de zetel der religie is vooral onderzocht1 sedert het wezen der religie1 ten onrechte1 alleen in de religio subjectiva werd gesteld #g1 #h1 is niet uitsluitend het verstand #i1 want godsdienst en wetenschap zn onderscheiden #aj1 noch ook de wil #aa1 want godsdienst en zedelkheid zn twee #ab1 noch ook het gevoel #ac1 want godsdienst is iets anders dan kunst #ad1 maar da gansche mensch1 die ,god geheel en altd en overal dienen moet #ae4 ,de oorsprong der religie is niet vrees1 priesterbedrog1 onkunde1 animisme enz41 #af1 noch ook de zucht1 om zich tegenover de wereld te handhaven #af1 #ag4 ,historische en psychologische methode zn tot verklaring van wezen en oorsprong der religie onvoldoende #ah4 ,godsdienst is alleen verklaarbaar1 wanneer het bestaan van ,god en de waarachtigheid zner openbaring aangenomen wordt #ai4 ,,hoofdstuk ,,ii4 ,,principium ,,externum4 #i4 ,algemeene ,openbaring bl4 #bae-bdd4 ,openbaring is een religieus begrip1 dat alleen in het theisme te handhaven is #a1 en bestaat in het algemeen in eene daad ,gods1 waardoor ,h den mensch tot zichzelven in eene religieuse verhouding plaatst #b4 ,de onderscheiding in natuurlke en bovennatuurlke openbaring is reeds van de oudste kerkelke schrvers afkomstig1 maar werd b ,rome tot eene rationeele tegenstelling #c1 die door de ,reformatie wel gewzigd werd1 maar toch in het ,socinianisme enz4 bleef voortleven en heel het begrip der openbaring ondermnde #d4 ,de ,schrift maakt geen begripmatig onderscheid tusschen natuurlke en bovennatuurlke openbaring1 wl alle openbaring het persoonlk1 boven de natuur verheven bestaan ,gods erkent1 en alleen verschilt in de middelen1 waardoor z tot ons komt #e4 ,bovennatuurlke openbaring is niet met onmiddellke identisch1 want alle openbaring geschiedt middellk1 maar verschilt van de natuurlke in de wegen1 waarlangs z tot ons komt4 ,daarom verdient de onderscheiding van algemeene en bzondere openbaring de voorkeur #f4 ,de algemeene openbaring is onvoldoende1 wl z niets bevat van ,gods genade in ,christus #g1 maar is toch voor de ,heidenwereld #h1 #i1 en ook voor de gemeente van groote waarde4 #aj4 ,bzondere ,openbaring bl4 #bbd-bie4 ,gelk alle godsdiensten1 beroept het ,christendom zich op eene bzondere openbaring1 1 1 die op drierlei wze geschiedt #a1 door theophanie #b1 profetie 7spreken ,gods1 lot1 urim1 droom1 visioen1 inwendige verlichting7 #c1 wonderen #d4 ,de ,h4 ,schrift doet ons daarmede de bzondere openbaring kennen1 niet als loutere mededeeling van leer of als religieuse inspiratie of als instorting van nieuw leven of als bewustwording ,gods in den menschelken geest #e1 maar als een systeem van woorden en daden ,gods1 die zich concentreeren in den persoon van ,christus en na zne verschning en na de voltooiing der ,schrift gewzigd1 in de bedeeling des ,h4 ,geestes zich voortzetten en voltooien4 #f4 ,in dezen rken zin wordt z echter miskend1 zoowel door het abstracte supranaturalisme van ,rome enz41 #g1 #h1 als door het rationalistisch naturalisme #i1 dat echter onvoldoende is ter verklaring van de openbaringsverschnselen #aj1 en in een pantheistisch of materialistisch monisme zn grond heeft #aa4 ,maar dit monisme wordt door eene juiste natuurbeschouwing zoowel #aa1 als door de ,schrift weersproken2 in haar wereldbeschouwing neemt de bzondere openbaring eene passende1 harmonische plaats in #ab4 #aa4 ,de ,heilige ,schrift bl4 #bie-cfb4 ,de bzondere openbaring1 die historie is en als zoodanig voorbgaat1 wordt tot de menschheid en wereld uitgebreid1 doordat z in den vorm der ,schrift optreedt #a4 ,de ,schrift is daarom niet al de openbaring noch ook slechts oorkonde der openbaring maar de laatste acte1 de sluitsteen der openbaring #b4 ,want de openbaring valt in haar geheel in twee bedeelingen uiteen2 de eerste brengt de vleeschwording van den ,logos en de ,schriftwording van zn woord tot stand1 de tweede past de schatten van ,christus en van zn getuigenis in de gemeente toe1 die daarom met die ,schrift steeds in levend1 organisch verband staat #c4 ,van die ,schrift is de ,goddelke ingeving steeds door de kerk beleden1 van de oudste tden af #d1 door de scholastiek #e1 door de ,roomschen #f1 de ,hervormers #g1 maar ook dikwerf van buitenaf bestreden en dan tot eene dualistische of dynamische inspiratie verzwakt of ook geheel ontkend #h4 ,de ,schrift leert echter duidelk hare eigene inspiratie1 zoowel in het ,oude ,test4 #i1 en in het ,n4 ,t4 aangaande het ,o4 ,t4 #aj1 als ook in het ,n4 ,t4 aangaande zichzelf #aa en geeft zich daarom uit voor het ,woord ,gods #ab4 ,dit zelfgetuigenis der ,schrift is onwraakbaar #ac1 onderscheidt de inspiratie1 waardoor de ,schrift ontstond1 van alle andere1 geniale inspiratie1 van ,gods immanente werkzaamheid in de wereld1 van revelatie en van wedergeboorte1 al staat ze ook met al deze in verband #ad4 ,z is een spreken ,gods door middel van profeten en apostelen1 echter niet in mechanischen maar in organischen zin #ae1 en niet tot bezieling der personen of tot ingeving van hoofdzaken te beperken #af4 ,de bezwaren1 tegen deze inspiratie ingebracht1 staan zonder twfel voor een deel in verband met de vandschap van het menschelk hart #ag1 en worden anderdeels verminderd door eene organische opvatting #ah1 en door eene duidelke omschrving van het doel1 waartoe de ,schrift gegeven is #ai4 #ab4 ,eigenschappen der ,schrift bl4 #cfc-dae4 ,de leer der eigenschappen van de ,schrift ontwikkelde zich in den strd tegen ,rome1 dat de verhouding van ,schrift en kerk gansch anders dan de ,hervorming bepaalt #a1 #b4 ,het gezag der ,schrift rust b ,rome op de kerk #c1 en volgens de ,reformatie1 zonder miskenning van de paedagogische beteekenis der kerk1 op de ,schrift zelve #d4 ,hoewel b dat gezag de auctoritas historiae et normae te onderscheiden is #e1 is zn ,goddelk karakter toch niet voor een menschelk1 historisch1 zedelk gezag in te ruilen #f4 ,want in de religie is een ,goddelk gezag1 dat echter heel iets anders is dan geweld1 onmisbaar #g4 ,de noodzakelkheid der ,schrift wordt door ,rome1 door vele mystieke richtingen #h1 en ook door ,schleiermacher ontkend #i1 maar staat toch vast1 wl de kerk altd rustte op een ongeschreven of geschreven ,woord ,gods #aj1 zonder zulk een woord tot dwaling en leugen vervalt #aa1 en daaraan in deze bedeeling steeds behoefte blft houden #ab4 ,de duidelkheid der ,schrift wordt eveneens door ,rome ten bate der kerk verworpen #ac1 maar is1 goed opgevat1 op de ,schrift zelve gegrond1 door de oude kerk algemeen erkend #ad1 en ter handhaving van de vrheid des ,christens #ae1 en van de facultas ,s4 ,scr4 se ipsam interpretandi van de grootste beteekenis #af4 ,de genoegzaamheid der ,schrift eindelk1 door ,rome ten gunste der traditie bestreden #ag1 die echter ten slotte geen ander kenmerk voor hare waarheid behoudt dan de pauselke uitspraak #ai1 en de ,schrift aan de kerk1 dat is aan den paus onderwerpt #ai1 werd door de ,hervorming wederom tegenover de traditie gehandhaafd #bj1 wl z door de ,schrift zelve geleerd wordt en met den aard der tegenwoordige bedeeling overeenkomt #ba1 zonder dat daarmee het betrekkelk recht der traditie wordt ontkend #bb4 ,,hoofdstuk ,,iii4 ,,principium ,,internum4 #ac4 ,beteekenis van het principium internum bl4 #daf-dba4 ,aan het objectief principe moet een subjectief beantwoorden1 dat b ieder van kindsbeen af in overeenstemming met den godsdienst1 waarin h geboren is1 een bepaalden vorm aanneemt #a1 en in zn diepsten grond schier aan alle onderzoek zich onttrekt #b4 ,daarom worden voor het geloof ook vele en verschillende gronden genoemd 7historisch-apologetische1 speculatieve1 ethisch-practische71 die echter de zelfstandigheid der religie en het werk des ,geestes miskennen #c4 #ad4 ,de historisch-apologetische methode bl4 #dbc-dca werd vooral door ,rome #a1 en door verschillende supranaturalistische richtingen toegepast #b1 maar is1 schoon eene geloovige apologetiek recht van bestaan heeft1 theoretisch en practisch onhoudbaar #c4 #ae4 ,de speculatieve methode bl4 #dca-ddd1 door ,hegel #a1 door de ,vermittlungstheologie #b1 en in gewzigden vorm door ,hofmann en ,frank gevolgd #c1 bood wel belangrke voordeelen boven de apologethische1 maar verviel in de dwaling der oude gnostiek en offerde het zn aan het denken1 de historie aan de idee op #d4 ,ook de poging van ,frank1 om de objectieve waarheid der dogmata uit de subjectieve zekerheid van den ,christen af te leiden1 is niet geslaagd #e1 en berust op eene onjuiste ,erkenntnistheorie #f4 #af4 ,de ethisch-psychologische methode bl4 #ddd-dfe1 schoon van ouds gebruikelk1 kwam in eere door ,pascal en ,vinet #a4 ,z is verwant aan het moreele bews van ,kant #b1 en vindt in dezen vorm b velen hier te lande #c1 en vooral ook b ,ritschl en ,lipsius c4 s4 steun #d1 #e4 ,maar1 ofschoon religie het element van den troost niet missen kan1 ervaring des harten kan #f1 evenmin als religieuse waardeering1 bews voor de waarheid der religie zn #g1 en leidt bovendien tot een onhoudbaar dualisme tusschen gelooven en weten #h4 #ag4 ,het geloof bl4 #dfe-dhd4 ,wl het principium internum aan het princ4 ext4 beantwoorden moet1 kan het niet liggen in den natuurlken1 maar alleen in den door ,gods ,geest verlichten mensch1 zoodat de dogmaticus daarmede een subjectief standpunt inneemt #a4 ,de ,schrift noemt als dit princ4 internum het geloof1 dat een acte van het bewustzn is1 verwant aan het geloof op natuurlk terrein #b1 maar daarvan toch wel te onderscheiden #c1 en ook niet met nudus assensus te vereenzelvigen #d4 ,dat geloof brengt eene eigen zekerheid mede #e1 die naast de wetenschappelke en moreele zekerheid recht van bestaan heeft #f4 #ah4 ,de grond des geloofs bl4 #dhd-eji4 ,wl dit geloof door geen bewzen of redeneeringen1 maar alleen door ,gods genade gewerkt kan worden #a1 neemt ,rome daarmede in beginsel hetzelfde subjectieve standpunt in als de ,hervorming #b4 ,het testimonium ,sp4 ,s4 is de laatste grond des geloofs1 gelk de ,hervorming1 inzonderheid ,calvn1 erkende maar het rationalisme ten onrechte bestreed #c4 ,want het komt overeen met het getuigenis1 dat onze geest in het algemeen aan de waarheid geeft #d1 beantwoordt aan de bzondere openbaring in ,christus en handhaaft hare autopistie #e4 ,het sluit voorts het argumenteeren niet uit1 is sterk als getuigenis der gansche ,christenheid1 onderstelt de wedergeboorte en komt daaruit op spontaan en vr #f4 ,ook heeft het niet eenzdig betrekking op de autoriteit der ,h4 ,s41 maar staat met heel het geloofsleven in verband1 verzekert subjectief van al de waarheid ,gods en daarin ook van de divinitas der ,h4 ,s4 #g1 en wordt door de onderlinge verschillen der ,christenen niet van zne waarheid beroofd #h4 #ai4 ,geloof en ,theologie bl4 #eji-ecb4 ,ofschoon in het geloof zeker van de waarheid1 streefde de christelke kerk toch altd1 niettegenstaande alle bestrding1 naar eene wetenschappelke theologie #a1 die dan ook1 in weerwil van haar vele afdwalingen1 recht van bestaan heeft en zonder welke de openbaring1 de religie1 de dogmenhistorie1 de kerk gevaar loopen van miskenning #b4 ,deze theologie is een vrucht van het denkend bewustzn der gemeente en heeft de hulp der philosophie van noode #c4 ,geloof is daarom van theologie onderscheiden1 gelk ook vroeger blkens de leer van de fides implicita #d1 de onderscheiding van theologia infusa en acquisita en die tusschen fundamenteele en nietfundamenteele artikelen aangenomen werd #e4 ,maar beider verwantschap is even groot als hun verschil #f4 ,en wl de theologie niet in het geloof als zoodanig maar in het geloovig denken haar oorsprong heeft1 is ter harer beoefening de ontwikkelde rede en dus de philosophie onmisbaar #g1 al is het ook1 dat de kennis1 welke de theologie verschaft1 nooit een begrpen wordt en in bewondering van het mysterie eindigt #h4 ,,tweede ,,deel4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,,over ,,god4 #bj4 ,de onbegrpelkheid ,gods bl4 #a-bd4 ,de dogmatiek leeft in het mysterie1 want z heeft altd te doen met ,god1 die volgens de ,h4 ,s4 onbegrpelk en zelfs met geen naam te noemen is #a4 ,deze onbegrpelkheid ,gods is ook buiten het terrein der bz4 openbaring erkend #b1 in de christ4 theol4 van de kerkvaders #c1 #d1 van de scholastici #e1 van de reformatoren opgenomen #f1 en in de nieuwere philosophie vervangen door de volstrekte onkenbaarheid ,gods #g1 #h4 ,de gronden1 welke dit agnosticisme aanvoert #i1 zn1 al is er zeer zeker geen adaequate kennis van ,god1 niet houdbaar1 wl het agnosticisme alle spreken b ons over ,god en alle openbaring van ,gods zde aan ons onmogelk zou maken #aj4 ,de loochening van de kenbaarheid ,gods sluit in1 dat ,god zich niet heeft willen en niet heeft kunnen openbaren1 en dat w ook zelfs den grond missen1 om zn bestaan aan te nemen #aa4 #ba4 ,de kenbaarheid ,gods 7cognitio ,dei insita7 bl4 #bd-dd4 ,god is kenbaar1 voorzoover ,h zich openbaart4 ,en dat ,h zich openbaart1 staat vast volgens ,schrift en natuur en wordt door alle menschen bevestigd2 atheisten zn er schier niet #a4 ,de natuurlkheid1 algemeenheid en noodzakelkheid der ,godskennis hebben velen geleid tot het geloof aan aangeboren begrippen #b1 #c4 ,maar de christ4 theol4 verwierp deze leer1 niet alleen patres en scholastici #d1 maar ook ,luth4 en ,geref4 #e1 wl z tot rationalisme of mysticisme voerde #f4 ,doch daarmede werd niet ontkend1 dat de mensch de potentia en inclinatio meebrengt1 om vanzelf1 zonder wetenschappelke redeneering tot eenige kennisse ,gods te komen #g4 #bb4 ,de kenbaarheid ,gods 7cognitio ,dei acquisita7 bl4 #dd-fb4 ,de cognitio ,dei insita wordt vermeerderd door de langs den weg van nadenken en redeneering verkregen cognitio ,dei acquisita #a4 ,beide behooren tot de theologia naturalis1 die geen product is van de menschelke rede maar in de ,schrift is opgenomen en door den geloovige uit de natuur wordt afgeleid #b4 ,de ,h4 ,s4 bewst ,gods bestaan niet maar getuigt ervan #c4 ,de zoogen4 bewzen voor ,gods bestaan1 deels over-1 deels onderschat #d1 n4l4 het ontologisch #e1 kosmologisch #f1 teleologisch #g1 en moreel bews #h1 heeten ten onrechte bewzen maar zn signa en testimonia1 dat ,god zich niet onbetuigd laat aan den mensch #i4 #bc4 ,de ,namen ,gods bl4 #fb-gh4 ,al wat van ,god door zne openbaring kenbaar wordt1 vat de ,h4 ,s4 saam onder de namen1 waarmede ,god1 op grond van zne openbaring 7nomen editum71 genoemd wordt 7nomen inditum7 #a4 ,al die namen zn anthropomorphistisch #b1 en naar de analogie in schepselen gevormd #c1 maar dit terecht1 wl ,god zelf in en door de schepselen zich openbaart en op geen andere wze noembaar is #d4 ,z geven daarom wel geen adaequate doch ook geen onware #e1 maar eene ectypische1 analoge kennis van ,god #f4 #bd4 ,indeeling der namen ,gods bl4 #gh-ajb4 ,de ,h4 ,s4 eert gelkelk alle deugden ,gods en kent de onderscheiding niet tusschen wezen en eigenschappen #a1 die later in de theologie opkwam en het wezen ,gods deed omschrven als het ,absolute of als ,souverein of als ,vader enz41 #b-d1 en de eigenschappen daarvan afzonderde #e4 ,maar er is b ,god geen onderscheid tusschen wezen en eigenschappen #f1 al zn ook de eigenschappen onderling verschillend ratione ratiocinata #g4 ,de eigenschappen werden op velerlei wze ingedeeld #h1 maar al die indeelingen komen zakelk overeen en worden door dezelfde bezwaren gedrukt1 zoodat eene goede indeeling moeilk te vinden is #i4 #be4 ,de eigennamen ,gods bl4 #ajb-aae1 in ruimer zin zoo genomen1 zn die1 waarmede ,god benoemd en aangesproken wordt1 zooals 1 deus1 ,god #a1 in de ,h4 ,s41 ,el1 ,elohim1 ,eljon1 ,adonai #b1 ,el ,schaddai1 ,ihvh #c1 ,ihvh ,zebaoth #d1 1 1 ,vader1 ,zoon en ,h4 ,geest #e4 #bf4 ,de wezensnamen ,gods bl4 #aae-bbg1 welke vr de leer der triniteit dienen behandeld te worden1 bevatten eerst die1 waarmede ,god als de ,znde in volstrekten zin wordt aangeduid1 n4l4 de onafhankelkheid #a1 de onveranderlkheid #b1 de oneindigheid1 welke weder insluit de eeuwigheid #c1 en de alomtegenwoordigheid #d4 ,vervolgens zn er namen1 die ons ,god doen kennen als den ,levende1 als ,geest1 n4l4 de eenvoudigheid #e1 de geestelkheid #f1 de onzienlkheid #g4 ,verder zn er namen1 die het ,goddelk wezen omschrven als volkomen zichzelf bewust1 als ,licht1 n4l4 kennis van zichzelven en van de wereld 7waarb de praescientia en de scientia media ter sprake komt7 #h1 wsheid 7ideen in ,god7 #i1 waarachtigheid #aj4 ,voorts zn er namen1 die ons wzen op de ethische natuur van ,gods wezen en ,hem doen kennen als den ,heilige1 n4l4 goedheid 7goedertierenheid1 barmhartigheid1 lankmoedigheid1 genade1 liefde7 #aa1 heiligheid #ab1 heerlkheid #ac1 gerechtigheid #ad4 ,en eindelk zn er namen1 waarin ,god ons tegemoet treedt als de absolute macht1 als ,souverein1 n4l4 de wil1 die als propensio ,dei in se ipsum 7necessaria7 en als propensio in creaturas 7libera7 onderscheiden wordt #ae1 in laatstgenoemden zin wel als vr maar niet als pure willekeur te denken is #af1 voorts in voluntas beneplaciti en signi uiteenvalt #ag1 en eindelk als almacht te eeren is #ah4 #bg4 ,de personeele namen ,gods bl4 #bbg-cab doen ons in het ne ,goddelke wezen de zelfonderscheidingen kennen1 welke reeds in het ,o4 ,t4 7,elohim of ,ihvh brengt alles tot stand door ,woord en ,geest7 voorkomen #a1 maar1 vooral ook in tegenstelling met de dwaalleer der tusschenwezens in de ,joodsche philosophie #b1 #c1 in het ,n4 ,test4 veel helderder worden geopenbaard4 ,het ,n4 ,test4 leert niet alleen1 dat alles in natuur en genade tot stand komt door ,vader1 ,zoon en ,geest #d1 maar doet ons ook iets kennen van de relatin tusschen deze drie personen1 als het den ,vader in metaph4 zin den ,vader van ,christus #e1 ,christus in specialen zin het ,woord1 den ,zoon1 het ,beeld ,gods #f1 en den ,geest in bzonderen zin ,geest des ,vaders en des ,zoons noemt #g4 ,deze gegevens der ,h4 ,s4 leidden de kerk tot de beldenis van de triniteit1 een leerstuk1 dat in den eersten td door ,justinus1 ,irenaeus1 ,tertullianus1 ,origenes ontwikkeld #h1 vervolgens vooral door ,athanasius #i en ,augustinus uitgewerkt en verdedigd werd #aj1 maar door ,arianisme en ,sabellianisme #aa1 en de daarb zich aansluitende richtingen sterk bestreden werd #ab1 #ac4 ,de termen1 die b dit dogma gebruikelk zn1 wezen1 personen1 drieenheid enz41 zn wel niet uit de ,schrift genomen maar zn daarom niet ongeoorloofd #ad4 ,het woord wezen duidt de ,godheid1 de ,goddelke natuur aan1 gelk die in de personen bestaat #ae4 ,personen heeten de drie zelfstandige modi subsistendi in het ne ,goddelk wezen #af1 die van dat wezen niet re maar toch realiter verschillen en onderling onderscheiden zn in namen1 personeele eigenschappen en wze van werken #ag4 ,de eerste persoon heeft als personeele eigenschap de paternitas #ah4 ,de tweede persoon is de ,zoon1 die door geestelke1 eenvoudige1 eeuwige generatie uit het wezen des ,vaders is gegenereerd #ai4 ,de derde persoon is de ,geest1 wiens persoonlkheid en ,godheid1 schoon in de kerk later erkend dan die des ,zoons1 voor leer en leven van het hoogste belang is #bj1 en wiens personeele eigenschap de is1 niet alleen uit den ,vader #ba1 maar ook uit den ,zoon1 ,filioque #bb4 ,deze ontologische triniteit spiegelt zich af in de oeconomische1 welke met de eenheid ook het onderscheid der drie personen in de openbaring doet uitkomen #bc1 maar z is1 schoon het zeer veel beproefd is1 moeilk door beelden op te helderen of door redeneeringen te bewzen #bd4 ,toch is z voor de leer van ,god1 van schepping en herschepping1 ja voor heel de christelke religie van de grootste beteekenis #be4 #bh4 ,de ,raad ,gods bl4 #cac-che1 die1 als omvattend de opera essentialia ad intra1 het verband aanwst tusschen ,god en zne werken 7opera ad extra71 komt in het ,o4 ,t4 vooral voor als feit in de historie #a1 en blkt in het ,n4 ,t4 duidelk te zn eeuwig1 persoonlk en betrekking hebbende op de bestemming hiernamaals #b4 ,maar in de christ4 kerk werd de leer der praedestinatie door de ,grieksche kerk1 door ,pelagianisme1 ,semipelagianisme #c1 door de ,roomsche kerk #d1 en zelfs door de ,lutherschen verzwakt #e1 terwl de ,gereformeerden haar wel handhaafden1 maar over de methode van behandeling #f1 en over de infral4 of supral4 orde der decreten verschilden #g1 en vele anderen1 ,socin41 ,remonstr4 enz41 ze ontkenden of in een wsgeerig determinisme omzetten of in pelag4 of semipel4 zin wzigden #h4 ,nu is ,gods raad niets anders dan zn eenvoudig en eeuwig besluit over al wat in den td zn of geschieden zal #i1 allereerst omvattend de providentia in den zin van ratio ordinis rerum #aj1 en vervolgens de praedestinatio1 die door het ,pelag4 voor de praescientia ingeruild #aa1 en vooral op drie punten bestreden wordt #ab4 ,onder de ,geref4 was er verschil over hare infral4 of supral4 orde #ac1 die beide iets voor en iets tegen hebben #ad en geen van beide de ware oplossing bieden #ae4 ,de reprobatio1 die in de ,h4 ,s4 herhaaldelk voorkomt1 behoort in zekeren zin beslist tot de praedestinatie #af1 maar behoort er toch in een anderen zin toe dan de electie #ag1 in welke de praedestinatie haar einde bereikt en tot haar volle realiteit komt #ah1 want de verkiezing heeft ,christus en zne gemeente tot voorwerp en de eere ,gods in de redding van de gevallen wereld tot doel #ai4 ,,hoofdstuk ,v4 ,,over ,,de ,,wereld ,,in ,,haar ,,oorspronkel,,ken ,,staat4 #bi4 ,de ,schepping bl4 #chf-dbd is het begin der uitvoering van ,gods raad4 ,haar leer neemt in de ,h4 ,s4 eene breede plaats in #a1 en is alleen te verstaan door het geloof1 zoodat de ,heidenen haar niet kenden en de philosophie haar gewoonlk verwierp1 om de wereld pantheistisch of materialistisch te verklaren #b4 ,pantheisme en materialisme zn echter beide onbekwaam1 om ons den oorsprong der dingen te doen kennen #c4 ,de christelke kerk hield zich dan ook aan de leer der ,h4 ,s4 #d1 en leerde eene schepping uit niets #e1 welke door ,god drieenig1 ,vader1 ,zoon en ,geest1 tot stand was gebracht #f1 en bepaaldelk den ,zoon tot ,middelaar heeft #g4 ,z had niet plaats in1 maar viel saam met de schepping van den td #h1 en had haar oorzaak niet in ,gods overvloeiende volheid van zn noch in zne armoede en behoefte #i1 maar in ,gods wil1 die daarb de heerlkheid van zn naam beoogt #aj4 ,als product van ,gods wil1 is de wereld n geheel1 dat de grootste verscheidenheid in zich bevat4 #cj4 ,de geestelke wereld bl4 #dbd-def omvat de wezens1 die gewoonlk den naam van engelen dragen4 ,hun bestaan wordt schier in alle godsdiensten aangenomen1 maar is toch ook menigmaal verworpen #a2 wsgeerig en historisch onbewsbaar1 is het voor de religie1 schoon geen centraal dogma1 toch van belang #b4 ,de ,schrift heeft voor hen niet n gemeenschappelken naam1 maar noemt verschillende klassen #c4 ,z zn echter daarin toch n1 dat z allen geschapene #d1 geestelke1 onlichamelke #e1 redelke #f1 zedelke wezens zn #g1 wezenlk onderscheiden van den mensen1 die beeld ,gods is #h1 tot een buitengewonen en gewonen dienst in het koninkrk der hemelen geroepen1 die echter geen personeele bescherming en voorbede insluit #i1 en op geen godsdienstige vereering aanspraak geeft #aj4 #ca4 ,de stoffelke wereld bl4 #def-dhi blft in haar oorsprong buiten de ,h4 ,s4 onverklaard #a1 maar ontstaat volgens ,gen4 #a3a door schepping uit niets 7creatio prima7 en wordt in de zes dagen toebereid 7creatio secunda7 #b1 waarb eene bepaalde orde valt op te merken #c4 ,dit hexaemeron werd in de christ4 theologie dikwerf uitvoerig behandeld en zonder bezwaar naar de heerschende wereldbeschouwing 7ptolem4 kopernik47 gewzigd #d4 ,maar de hypothese van ,kant en ,laplace #e1 alsmede die van de op de aardlagen gebouwde ontwikkelingsperioden der aarde zn met de ,schrift moeilk overeen te brengen #f4 ,de pogingen tot verzoening kunnen niet geslaagd heeten #g1 al bevatten z ook goede elementen #h4 ,maar eene juiste opvatting van het scheppingsverhaal #i1 en eene zuivere schifting tusschen het zekere en het onzekere in de geologische wetenschap brengen toch eene voorloopige overeenstemming #aj4 #cb4 ,de oorsprong van den mensch bl4 #dij-ejg is in het eerste en tweede scheppingsverhaal verschillend beschreven maar volgens beide verhalen aan ,gods scheppende almacht te danken #a4 ,de christ4 kerk hield dezen goddelken oorsprong van den mensch tegen alle materialistische1 evolutionistische verklaring in vroeger en later td vast #b1 en vond daarin ook b vele mannen van wetenschap1 die het darwinisme bestreden1 steun #c4 ,en voorts is tusschen de ,h4 ,s4 en de hedendaagsche wetenschap niet alleen de oorsprong van den mensch in geschil1 maar ook de ouderdom #d1 de eenheid #e1 en de bakermat der menschheid #f4 #cc4 ,het wezen van den mensch bl4 #ejh-ede ligt volgens de ,h4 ,s4 daarin1 dat h beeld ,gods is #a4 ,de inhoud van dit beeld werd in de christ4 kerk verschillend opgevat4 ,vooral kwamen er allengs twee opvattingen tegenover elkander te staan1 de naturalistische #b1 die door historie1 ,schrift en gezonde redeneering gelkelk weersproken wordt #c1 en de supranaturalistische1 die in de ,roomsche leer van het donum superadditum tot ontwikkeling kwam #d1 maar op eene valsche conceptie van den mensch en van zne bestemming berust #e4 ,de ,hervorming leerde daarom1 dat het beeld ,gods wezenlk eigen was aan den mensch #f1 niet als eene substantie1 maar als eene b het wezen des menschen behoorende qualiteit #g4 ,de gansche mensch is toch beeld ,gods1 gelk de ,gereformeerden met hun onderscheiding van beeld ,gods in ruimer en enger zin tegen de ,lutherschen erkenden1 naar ziel en geest1 die geen twee substantin zn1 en naar al hun vermogens #h1 naar de deugden van kennis1 gerechtigheid en heiligheid 7justitia originalis7 en zelfs in zekeren zin naar het lichaam #i4 ,de menschelke natuur is onder de werken der schepping de hoogste openbaring ,gods #aj4 #cd4 ,de bestemming van den mensch bl4 #ede-ega4 ,adam1 schoon ,gods beeld1 had volgens de ,h4 ,s4 terstond het hoogste nog niet en werd daarom in het verbond der werken geplaatst #a4 ,de christ4 theologie heeft deze waarheid niet ten volle erkend en ,adams toestand beurtelings te laag of te hoog geschat4 ,maar de ,geref4 hebben haar in de leer van het foedus operum opgenomen #b1 eene leer1 die1 schoon al te schoolsch ontwikkeld1 toch eene diepe gedachte bevat1 wl z de religie als gemeenschap met ,god handhaaft #c1 met ,adams staat vr den val ten volle rekening houdt #d1 den rkdom van het beeld ,gods eerst in het menschelk geslacht zich ontvouwen laat #e1 en daarom ook verklaart1 waarom ,roomschen en ,gereformeerden1 in onderscheiding van de ,lutherschen1 over het algemeen aanhangers van het creatianisme waren #f1 #g4 ,,derde ,,deel4 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,,over ,,de ,,wereld ,,in ,,haar ,,gevallen ,,staat4 #ce4 ,de voorzienigheid bl4 #a-cd4 ,het werk der schepping gaat in het werk der voorzienigheid over1 dat in de ,h4 ,s4 duidelk geleerd wordt maar ook ten deele uit de natuur bekend is #a4 ,toch is de christ4 leer der voorzienigheid eene andere dan die der wsbegeerte1 al ontleende z daaraan ook den in de ,h4 ,s4 niet gebruikelken naam4 ,want de providentia1 als executio ordinis van de b den raad ,gods behoorende ratio ordinis wel te onderscheiden1 is geen nuda praescientia maar eene almachtige en alomtegenwoordige daad ,gods #b1 die noodlot en toeval1 pantheisme en deisme beide vermdt #c1 als onderhouding zoowel het verband met als het onderscheid van de schepping handhaaft #d1 als medewerking de eigen natuur der schepselen met hare causae secundae juist door hunne volstrekte afhankelkheid van ,god waarborgt #e1 en als regeering heel de schepping1 ook door den val in zonde heen1 heenleidt tot het door ,god vastgestelde einde #f4 #cf4 ,de oorsprong der zonde bl4 #cd-gb ligt volgens de ,h4 ,s4 niet in ,god1 al schiep ,h ook de mogelkheid der zonde1 maar in vrwillige overtreding van ,gods gebod1 waartoe de mensch wederom door den gevallen engel verleid werd #a4 ,ofschoon zulk een val buiten de bzondere openbaring niet geheel onbekend is1 heeft men de zonde toch gewoonlk anders trachten te verklaren1 hetz deistisch uit den altd vr en onschuldig blvenden wil1 zooals ook ,pelagius deed #b1 #c1 of pantheistisch uit de natuur der dingen1 en wel uit de zinlkheid van den mensch1 of uit den kosmos1 of uit ,god #d4 ,al deze verklaringen echter zn onbevredigend1 zoowel die uit den altd vren wil en uit de zinlkheid #e1 als die uit de wereld en uit ,god #f4 ,wel gaat ,gods voorzienigheid ook over de zonde1 en niet met eene nuda doch met eene efficax permissio4 ,maar de zonde1 waarb de materia en de forma wel te onderscheiden zn1 heeft toch in ,god niet haar causa efficiens #g4 ,h wilde1 dat z zn zou1 maar ,h wilde ze niet als zonde en niet op dezelfde wze1 als ,h het goede wil en als menschen haar willen #h4 ,de oorsprong der zonde ligt in den wil van het schepsel1 dat veranderlk goed en met de mogelkheid1 om te zondigen1 geschapen was en die mogelkheid op onbegrpelke wze in werkelkheid deed overgaan #i4 ,deze val was niet eeuwig en had ook niet in het moment der schepping maar1 hetz langer of korter td na de schepping1 eerst b de engelen en daarna b de menschen plaats #aj4 #cg4 ,het wezen der zonde bl4 #gb-ajd4 ,do eerste zonde sloot reeds alle andere in zich en maakte haar waren aard openbaar #a1 die volgens de namen en de beschrving van de zonde in de ,h4 ,s4 in bestaat en dus haar maatstaf heeft in ,gods wet #b4 ,dienovereenkomstig vatte de christ4 kerk de zonde1 tegen alle richtingen die in haar een substantie of een noodzakelk1 voorbgaand ontwikkelingsmoment zagen1 als eene privatio op #c1 die daarom alleen aan het goede kan bestaan1 als eene deformitas te beschouwen is en den wil tot haar eigenlk subject heeft #d4 ,ofschoon n in wezen1 zn de zonden toch in graad onderscheiden4 ,er zn duivelsche en menschelke zonden #e1 en de laatste verschillen weer1 naarmate z met meer of minder kennis en opzet1 tegen ,god of den mensch1 in verzwarende of verzachtende omstandigheden gepleegd zn4 ,daarom zn ze ook verschillend in te deelen1 maar de ,roomsche onderscheiding in peccata mortalia en venialia is te verwerpen #f1 en de lastering tegen den ,h4 ,geest draagt een bzonder karakter #g4 #ch4 ,de verbreiding der zonde bl4 #ajd-aed4 ,schrift en ervaring leeren beide1 dat de zonde gansch algemeen is1 en dus over alle menschen en in den enkelen mensch over zn gansche wezen zich uitbreidt1 en dat krachtens hun afstamming uit den eersten mensch #a4 ,de christ4 kerk bouwde daarop de leer der erfzonde1 die door het ,pelagianisme wel geloochend #b1 en door het ,semipelagianisme verzwakt werd #c1 maar vooral door ,augustinus ontwikkeld en verdedigd1 en1 na miskenning door ,rome #d1 door de ,reformatie weder opgenomen werd #e4 ,tot recht verstand is de erfzonde te onderscheiden in peccatum originans en peccatum originatum2 de eerste is de toerekening van ,adams zonde aan al zne nakomelingen op grond niet alleen van hun physische maar ook van hun foederale eenheid #f4 ,de tweede is een gevolg en in zekeren zin een straf der eerste1 bestaande in algeheele zedelke verdorvenheid #g1 die niet door imitatie maar door generatie1 gelk ook de nieuwere leer der herediteit tot op zekere hoogte erkent1 het deel van alle menschen wordt #h1 ook van ,maria doch niet van ,christus #i1 en in den enkelen mensch ziel en geest en lichaam en alle vermogens en krachten heeft aangetast en hem onbekwaam maakt tot alle geestelk goed #aj4 #ci4 ,de straf der zonde bl4 #aee-ahf4 ,de straf1 welke door ,god op de eerste zonde gedreigd werd1 is door tusschenkomende genade uitgesteld en gewzigd4 ,maar toch wordt z1 ook reeds op aarde1 ten deele voltrokken1 tot herstel en handhaving van het recht ,gods #a1 en bestaat altd in zeker lden1 dat den overtreder toegevoegd wordt en hem buigen doet onder het recht #b4 ,z omvat schuld1 d4 i4 verbintenis tot straf #c1 smet1 d4 i4 zedelke verdorvenheid #d1 lden naar lichaam en ziel #e1 dood1 d4 i4 scheiding van ziel en lichaam #f1 en heerschapp van ,satan #g4 ,,hoofdstuk ,,vii ,,over ,,christus4 #dj4 ,het verbond der genade bl4 #ahg-bbh4 ,de genade neemt terstond na den val een aanvang1 mengt zich zelfs in de straf over de zonde1 en krgt terstond het karakter van een verbond #a1 dat dan later meer formeel b ,noach1 ,abraham en ,israel aan den ,sinai opgericht wordt en allengs steeds duidelker als eene ,goddelke beschikking1 als eene 1 aan het licht treedt #b4 ,deze bondsidee ging uit de ,schrift in de theologie over en werd daar1 ter handhaving van de eenheid en het onderscheid tusschen ,oud en ,nieuw ,testament1 eerst tegen ,gnosticisme en ,judaisme #c1 en later1 vooral door de ,gereformeerden1 tegen het ,anabaptisme verdedigd en tot rkere ontwikkeling gebracht #d4 ,voor kerk en theologie heeft deze leer van het genadeverbond dan ook de grootste beteekenis4 ,het rust op het pactum salutis #e1 het staat in verband met het foedus gratiae in ruimer zin1 dat met heel de gevallen wereld opgericht is #f1 het handhaaft de eenheid en het onderscheid in de bedeeling der genade onder ,oud en ,nieuw ,test4 #g1 het is louter genade en ligt vast in ,god alleen1 zoodat het1 schoon het verbroken werkverbond in zich opnemend1 toch daarvan onderscheiden is en ook niet met het pactum salutis identisch is #h1 het handhaaft ,gods souvereiniteit in het werk der verlossing en doet tevens1 ofschoon geen eischen in eigenlken zin kennende1 de redelke en zedelke natuur des menschen tot haar recht komen2 en laat eindelk de verkiezing zich realiseeren door de geslachten1 door het organisme der menschheid heen #i4 #da4 ,de persoon des ,middelaars bl4 #bbh-cjb4 ,het verbond der genade heeft in ,christus een middelaar der verzoening1 die zelf door zn ,geest in ,israel met zne instellingen en ambten1 van zn eigen persoon en werk vooraf getuigen liet #a1 en dan in de volheid des tds op aarde verscheen1 het koninkrk der hemelen stichtte en als ,zoon ,gods en ,zoon des menschen1 beide in geheel eenigen zin1 zich openbaarde #b4 ,de gegevens der ,schrift verzamelend en ,ebionitisme en ,gnosticisme tegelk vermdend1 kwam de christ4 kerk weldra tot de beldenis der persoonlke eenheid van de twee naturen in ,christus #c1 welke echter in de ,grieksche en ,roomsche1 in de ,luthersche en ,gereformeerde weder verschillend opgevat #d1 en door allerlei richtingen rechts en links1 vooral ook in de nieuwere theologie 7,kant1 ,schleiermacher1 ,ritschl c4 s47 bestreden werd #e4 ,dit verwondert niet1 omdat de persoon van ,christus1 wel niet uitgangspunt maar toch middelpunt is van ,schrift1 religie en dogmatiek4 ,de incarnatie1 die apriori op pantheistisch en deistisch standpunt onaannemelk is1 onderstelt de triniteit en bepaaldelk daarin de eeuwige generatie1 want de persoon des ,zoons is mensch geworden #f4 ,z onderstelt voorts de creatie1 ook al is z niet onmiddellk met deze gegeven en al is de leer van de vleeschwording buiten de zonde verwerpelk #g4 ,z onderstelt eindelk de revelatie onder ,israel met de verkiezing en toebereiding van ,maria als moeder van ,jezus1 ook al is hare onbevlekte ontvangenis in de ,schrift niet geleerd #h4 ,toch1 al sluit ,christus in zne vleeschwording b de voorafgaande openbaring zich aan1 ,h is geen product van het verleden1 maar bestond persoonlk van eeuwigheid en was en bleef waarachtig ,god #i1 die de menschelke natuur aannam door ontvangenis van den ,h4 ,geest en door geboorte uit ,maria #aj1 #aa1 en die daarom1 in tegenstelling met het ,docetisme1 waarachtig1 en1 in tegenstelling met ,apollinaris1 volkomen mensch was #ab1 zoodat ,god en mensch1 twee onderscheidene naturen1 ongedeeld en ongescheiden 7tegen ,nestorius71 onveranderd en on vermengd 7tegen ,entyches7 in ,hem vereenigd zn #ac4 ,deze vereeniging is daarom niet anders dan als eene personeele te denken1 als vereeniging van den persoon des ,zoons met eene onpersoonlke menschelke natuur #ad1 en brengt noodzakelk mede de communicatio idiomatum1 de communicatio apotelesmatum en de communicatio charismatum1 die vooral in de ,geref4 theologie1 tot handhaving van de waarachtig menschelke natuur van ,christus1 ontwikkeld werd #ae1 en ten slotte ook nog den honor adorationis #af4 #db4 ,het werk van den ,middelaar bl4 #cjb-dbd4 ,onder alle volken komen heilige personen1 profeten1 koningen en vooral priesters voor1 die door offeranden de gemeenschap met ,god bewerken en in stand houden #a4 ,ook onder ,israel was een priesterstand verkoren en waren offeranden door ,god voorgeschreven1 die duidelk eene typische beteekenis hadden en heenwezen naar de ware offerande van den knecht des ,heeren1 die de waarachtige priester en tevens de ware profeet en koning zou zn #b4 ,volgens het ,n4 ,t4 is ,jezus1 de zoon van ,maria1 deze knecht des ,heeren1 die in zn drievoudig ambt het groote werk ,gods volbrengt1 als profeet de wet en het evangelie verkondigt1 als priester door zne zelfovergave1 die alle offers des ,o4 ,t4 vervult1 voor de znen de gansche zaligheid verwerft1 en deze als koning hun toepast #c4 ,dit werk van ,christus werd in de christ4 theologie verschillend beschreven1 nu eens meer als verlichting of als mededeeling van nieuw leven1 dan weer als loskooping van de macht van ,satan of als voldoening aan ,gods recht4 ,de laatste voorstelling won vooral door ,anselmus ingang en ging1 ofschoon belangrk gewzigd1 over in de ,protest4 theologie #d4 ,maar z werd bestreden niet alleen door allerlei mystieke1 maar ook door vele rationalistische richtingen1 en vooral door de ,socinianen1 die alles aanvoerden wat er tegen de leer der voldoening te zeggen viel #e4 ,in de nieuwere philosophie en theologie werd z daarom geheel verworpen of in mystischen of ethischen zin gereconstrueerd #f4 ,maar reeds door zne namen wordt ,jezus aangeduid als de middelaar ,gods en der menschen1 die dit was naar zne beide naturen1 die van eeuwigheid reeds door den ,vader tot profeet1 priester en koning gezalfd was en deze ambten ook reeds bediende in de dagen des ,o4 ,t4 #g1 zoodat de leer van het munus triplex ten onrechte door ,ritschl e4 a4 bestreden is #h4 ,als zoodanig is ,christus eene openbaring van ,gods liefde maar tegelk van zne gerechtigheid1 die met de liefde niet strdt #i1 en in verband met ,gods heilige natuur1 met de schrikkelkheid der zonde1 met het onverbreekbaar karakter der zedewet de voldoening noodzakelk maakt #aj4 ,de ,socinianen c4 s4 hebben deze noodzakelkheid wel bestreden1 maar daarmede eene valsche tegenstelling tusschen recht en genade gemaakt #aa4 ,de offerande der voldoening1 welke ,christus bracht1 bestond in zne volmaakte gehoorzaamheid1 die niet uitsluitend1 gelk vroeger dikwerf1 o4 a4 met ,piscator1 als passieve te denken is maar ook de actieve omvat #ab1 en ook niet uitsluitend1 zooals veelal in de nieuwere theologie1 als actieve mag opgevat worden doch ook de passieve inhoudt #ac4 ,deze gansche gehoorzaamheid draagt het karakter eener satisfactio en wel van eene satisfactio vicaria #ad1 die tegen allerlei bedenkingen nadere verklaring en verdediging behoeft #ae1 en wier mogelkheid door den weg des verbonds wordt geopend #af4 ,christus volbracht dit werk in den staat der vernedering1 van zne ontvangenis af tot de nederdaling ter helle toe #ag1 verwierf erdoor de gansche zaligheid met al de daaronder begrepen weldaden van verzoening 7 en 71 rechtvaardig-1 heilig-1 heerlkmaking1 die daarom niet tot n enkel begrip van satisfactio1 meritum1 ,erlsung of ,vershnung kunnen beperkt worden #ah1 en ,h verwierf deze1 niet voor alle schepselen of menschen1 gelk de universalisten beweerden en de ,gereformeerden over het algemeen bestreden #ai1 maar voor zne gemeente1 zooals de ,schrift duidelk leert #bj1 al is het ook dat het werk van ,christus voor heel de schepping beteekenis heeft #ba4 ,dit werk1 in den staat der vernedering volbracht1 voert ,christus uit en past ,h toe in den staat der verhooging met zne verschillende trappen1 die allereerst voor ,christus zelven het loon op zn arbeid was #bb1 maar voorts ten goede komt van zne gemeente1 want ook in den hemel blft ,h haar profeet1 priester en koning1 totdat ,h de gansche herschepping tot stand heeft gebracht #bc4 ,,hoofdstuk ,,viii4 ,,over ,,de ,,weldaden ,,des ,,verbonds4 #dc4 ,de ,heilsorde bl4 #dbe-dhe4 ,terwl in de heidensche godsdiensten de mensch zn eigen zaligheid moet uitwerken1 is het in de ,h4 ,s4 ,god zelf1 die den mensch opzoekt1 hem in den weg des verbonds uit genade zne weldaden meedeelt en dan op grond daarvan hem tot eene nieuwe gehoorzaamheid verplicht #a4 ,als ,jezus optreedt met het evangelie des koninkrks1 stelt ,h geen anderen eisch dan dien van geloof en bekeering1 welke ook zelve weer genadegaven ,gods zn4 ,want ,h is het zelf1 die door zn dood al de goederen des koninkrks voor de znen verwierf en ze nu van uit den hemel hun meedeelt door den ,h4 ,geest als werkmeester van het geloof en van een nieuw leven #b4 ,deze leer der genade werd in de christ4 theologie reeds spoedig1 vooral door ,pelagius1 ten bate van de wilsvrheid1 verzwakt #c1 en kwam1 niettegenstaande de krachtige verdediging van ,augustinus en in weerwil van de handhaving der gratia praeveniens #d1 ook in de ,roomsche theologie1 van wege de semipelagiaansche richting1 welke z meer en meer insloeg1 niet tot haar recht #e4 ,de ,luthersche ,reformatie kwam daartegen in verzet maar verviel toch spoedig weer tot het synergisme #f4 ,veel beter werd de leer der genade1 ook in de toepassing des heils1 door de ,gereformeerden gehandhaafd #g1 maar naast hen kwamen toch de richtingen van mysticisme en rationalisme1 van antinomianisme en neonomianisme op1 die de toepassing des heils met de verwerving vereenzelvigden of er haar geheel van losmaakten #h1 #i1 en ook in de nieuwe philosophie en theologie nog nawerken #aj4 ,de heilsorde echter1 welke den weg aanwst1 waarlangs de zondaar in het bezit van ,christus en zne weldaden komt1 loopt dan alleen zuiver1 wanneer z de beide gevaarlke klippen van het nomisme en het antinomisme vermdt #aa1 en op den grondslag der trinitarische beldenis in de toepassing des heils een werk des ,h4 ,geestes ziet1 dat van de verwerving door ,christus wel onderscheiden maar niet gescheiden is1 wl de ,h4 ,geest alles uit ,christus neemt #ab4 ,de weldaden1 welke ,christus verwierf en door den ,h4 ,geest toepast1 kunnen alle saamgevat worden onder den naam van genade1 maar deze wordt door de ,reformatie gansch anders dan door ,rome opgevat #ac1 en bevat vele bzondere weldaden1 die langzamerhand in de dogmatiek breeder werden uitgewerkt maar tot drie groepen te herleiden zn #ad4 #dd4 ,roeping en wedergeboorte bl4 #dhe-eaa vormen de eerste groep4 ,gelk ,god de schepping tot stand brengt door ,woord en ,geest1 zoo ook de herschepping4 ,h roept in zekeren zin reeds door de natuur 7vocatio realis71 maar toch vooral door zn woord 7vocatis verbalis7 #a1 welke roeping algemeen1 ernstig en van groote waarde is #b4 ,maar de vocatio verbalis zonder meer is niet voldoende en moet daarom op grond van de ,h4 ,s4 in eene externa en interna onderscheiden worden #c1 en komt in laatstgemelden zin in het nauwste verband te staan met de wedergeboorte1 welke in engeren zin de instorting van het beginsel des nieuwen levens is #d1 en1 zonder aan den mensch te kort te doen1 het pelagianisme b den wortel afsndt en de genade1 ook in de toepassing des heils1 onverzwakt handhaaft #e4 #de4 ,geloof en rechtvaardigmaking bl4 #eaa-eeb4 ,de geestelke mensch1 die in de wedergeboorte wordt ingeplant1 komt te zner td door de verlichting des ,h4 ,geestes tot het geloof1 dat1 schoon eene gave ,gods1 geen den mensch vreemde substantie noch een bovennatuurlk toevoegsel is maar hem1 in overeenstemming met het nieuwe leven1 aan het woord van ,christus bindt #a4 ,want het draagt in de ,schrift een dubbel karakter1 het is een als waarheid aannemen van de apostolische getuigenis aangaande ,christus en het is een persoonlk vertrouwen op ,christus als machtig1 om de zonden te vergeven en alle weldaden der genade te schenken2 en deze beide staan met elkander in onlosmakelk verband #b4 ,ofschoon z in leer en practk dikwerf van elkander gescheiden worden1 behooren z steeds saam te gaan1 wl er eenerzds geen gemeenschap aan ,christus' weldaden is dan na en door gemeenschap aan zn persoon1 en anderzds deze gemeenschap niet anders tot stand komt dan door middel van de apostolische getuigenis #c4 ,van dat geloof is eene der heerlkste vruchten de rechtvaardigmaking1 welke naar de ,schrift niet eene ethische1 maar eene juridische daad is #d1 haar grond heeft1 niet in des menschen1 in eene 1 maar in eene 1 welke in ,christus geopenbaard is en gereed ligt1 den mensch door ,god uit genade wordt toegerekend en znerzds door het geloof wordt aangenomen #e4 ,wel wordt deze leer van de justitia imputata sterk bestreden1 maar deze bestrding komt grootendeels voort uit eene geheel verkeerde opvatting van de toerekening van ,christus' gerechtigheid #f4 ,deze rechtvaardigmaking geschiedt in zekeren zin in het besluit1 in de opstanding van ,christus1 in de vocatio interna1 maar heeft toch naar de doorgaande voorstelling der ,h4 ,s4 vooral plaats uit en door het geloof en staat juist als zoodanig tegen die uit de werken over #g4 ,z omvat niet alleen de volkomen vergeving van alle zonden1 van schuld en straf beide1 hetgeen echter de dagelksche beldenis van schuld en bede om vergeving niet te niet doet1 maar voorts de aanneming tot kinderen en de toekenning van het recht op het eeuwige leven #h4 #df4 ,heiligmaking en volharding bl4 #eec-egb4 ,op de rechtvaardigmaking volgt de heiligmaking1 die er wezenlk van onderscheiden is1 maar er geen oogenblik van gescheiden mag worden1 want ,christus schenkt zichzelven aan de znen niet alleen objectief maar ook subjectief 7unio mystica7 #a4 ,deze heiligmaking is in de eerste plaats een werk ,gods1 bestaande niet alleen in uitwendige afzondering van de wereld maar ook in inwendige vernieuwing door den ,h4 ,geest1 zonder dat deze daarom in eens of allengs in dit leven reeds hare voltooiing bereiken zou2 maar voorts is z ook een werk van de geloovigen1 in zoover deze op grond van de ontvangen weldaden geroepen worden1 zichzelven te heiligen en goede werken voort te brengen als vruchten van hun geloof #b4 ,evenzoo is de volharding der heiligen eene daad en eene gave ,gods1 maar die door de geloovigen zelven heen1 in den weg der middelen1 zich realiseert1 en daarom hunne zelfwerkzaamheid niet uitsluit maar hun wel rken troost en zekerheid biedt #c4 ,,vierde ,,deel4 ,,hoofdstuk ,,ix4 ,,over ,,de ,,kerk4 #dg4 ,het wezen der kerk bl4 #a-ei4 ,de gemeenschap dergenen1 die ,christus en zne weldaden deelachtig zn1 draagt den naam van de kerk1 die hare analogien b de heidensche godsdiensten vindt en in het ,o4 ,test4 voorbereid werd #a1 maar in eigenlken zin toch eerst in de dagen des ,n4 ,t4 werd gesticht #b4 ,na den apostolischen td ontwikkelde z zich spoedig tot een katholiek1 zichtbaar1 onfeilbaar1 hierarchisch heilsinstituut #c1 zoodat reformatie dringend noodig was4 ,luther1 ,zwingli en ,calvn brachten deze1 ieder op eigene wze tot stand #d1 maar ter linker- en rechterzde werd door rationalisme en mysticisme het kerkbegrip vervalscht1 zoodat het ook thans nog1 trots vele pogingen tot herstel1 aan groote verwarring ldt #e4 ,de naam1 dien de kerk draagt1 duidt haar reeds aan als eene vergadering van ,christgeloovigen1 en de ,schrift stelt dit op allerlei wze1 onder allerlei beelden1 vooral ook door wat z zegt aangaande de gemeenschap der heiligen1 in het helderste licht #f4 ,als zoodanig kan z in ruimer en enger zin genomen worden 7ecclesia generalis1 triumphans1 militans1 universalis1 nationalis1 particularis74 ,maar nooit sluit z naar haar idee de ongeloovigen in1 al zn dezen ook op aarde steeds in de kerk aanwezig #g4 ,ook is z niet als eene vergadering van praedestinati1 perfecti1 communicantes1 vocati1 baptizati te omschrven1 maar als eene vergadering van geloovigen1 welke zoowel eene zichtbare als eene onzichtbare zde heeft4 ,zichtbare en onzichtbare kerk zn dus geen twee kerken1 zn niet aan den kring van ongeloovigen en geloovigen in de kerk1 noch aan de kerk als instituut en als organisme gelk1 maar zn twee zden van dezelfde kerk #h4 ,kenteekenen der kerk zn niet de #ae notae1 welke ,ballarminus opgeeft #i1 maar het ,woord ,gods1 dat in prediking1 sacrament1 beldenis1 leven bediend en beleden1 en ten onrechte van ,roomsche zde verworpen wordt #aj4 ,want al is met dit kenteeken de mogelkheid van groote scheuring en verdeeldheid der kerken gegeven1 ook ,rome kan deze niet verhoeden1 en de pluriformiteit der kerk sluit1 hoe zondig en smartelk eenerzds ook1 toch ter andere zde een zegen in #aa4 ,daarmede in overeenstemming hebben de eigenschappen der kerk1 eenheid1 heiligheid1 katholiciteit1 apostoliciteit1 onvergankelkheid en onfeilbaarheid b ons een anderen zin dan b ,rome #ab4 #dh4 ,de regeering der kerk bl4 #ei-aca4 ,de kerk is zonder regeering niet denkbaar en heeft daarom ook altd eene regeering gehad4 ,z was altd tegelk instituut en organisme #a1 zoowel in het ,o4 als in het ,n4 ,test4 ,het apostolaat is vooral een sterk bews voor het institutair karakter der kerk2 en b dit ambt kwam nog dat van de evangelisten en profeten1 terwl ,petrus onder de apostelen primus inter pares was #b1 en later dat van regeer- en leerouderlingen en van diakenen #c4 ,deze aristocratisch-presbyterale kerkregeering ging na den apostolischen td spoedig over in eene monarchisch-episcopale1 die nog in vele kerken heerscht1 en b ,rome in eene papale kerkregeering1 die in de onfeilbaarverklaring van den paus hare consequentie trok #d4 ,beide deze vormen van kerkregeering zn echter met de leer der ,h4 ,s4 over de verhouding van clerus en leeken1 over het episcopaat1 over het apostolaat1 over ,petrus' primaat1 en voorts ook met de oudste getuigenissen der kerk in strd #e4 ,de oppositie tegen de ,roomsche hierarchie bracht velen tot verwerping van alle regeering der kerk1 maar ook dit weerspreekt de ,schrift1 die der kerk een eigen regeering toeschrft4 ,vandaar dat de ,gereformeerden deze hebben gehandhaafd in hare onderscheidenheid van de politieke macht #f4 ,immers is ,christus het eenige hoofd der gemeente1 zoowel van de plaatselke als van alle kerken saam4 ,h stort er zne gaven in uit1 zalft allen tot profeten1 priesters en koningen #g1 en stelt voorts verschillende ambten in1 die niet het orgaan der gemeente zn1 maar hun gezag aan ,christus ontleenen1 en die in den weg van vocatie1 examinatie en ordinatie verkregen worden #h4 ,deze ambten zn in de kerk wel willekeurig vermeerderd en van karakter veranderd1 maar zn twee1 resp4 drie in getal 7leer- en regeerouderlingen en diakenen74 #di4 ,de macht der kerk bl4 #acb-aib4 ,de kerk is1 evenals de staat1 eerst na de zonde ontstaan1 en van den staat allengs duidelker onderscheiden4 ,zelfs in ,israel waren beide1 schoon nauw vereenigd1 niet n #a1 en in het ,n4 ,t4 gaf ,christus aan zne kerk eene macht1 die door haar geestelk karakter van die der overheid wezenlk verschilt #b4 ,deze geestelke macht der kerk ontaardde echter b ,rome in eene juridische1 dwingende macht1 die in tegenstelling met het ,cesareopapisme der ,grieksche kerk1 alle terreinen des levens1 ook dat van den staat1 aan zich onderwerpt en dienstbaar maakt #c1 en in de plena et suprema potestas van den paus culmineert4 ,deze macht1 bepaaldelk de onfeilbaarheid van den paus1 vindt echter niet alleen geen steun in de ,schrift1 maar is ook in zichzelve onbepaald1 ongegrond1 in strd met het episcopaat en antichristelk #d4 ,de ,reformatie verwierp daarom eenparig deze macht1 maar ging weer uiteen1 inzoover ,luther en ,calvn anders oordeelden over de biecht1 over presbyteraat en tucht1 over de verhouding van de kerkelke en de wereldlke macht4 ,de onderscheiding dezer beide laatste machten ging in de eeuwen na de ,hervorming hoe langer hoe meer in eene1 althans relatieve1 scheiding over #e4 ,nu is het echter voor geen twfel vatbaar1 dat ,christus aan zne kerk eene macht heeft geschonken1 die een eigen oorsprong1 orgaan1 natuur en doel heeft1 en door ,romanisme en ,anabaptisme evenzeer wordt miskend4 ,deze macht der kerk is drierlei #f1 n4l4 ten eerste potestas docendi1 dat is1 de macht1 om het woord ,gods te prediken1 uit te leggen1 te verdedigen1 te belden #g1 ten tweede potestas gubernationis1 dat is1 de macht om de gemeente te regeeren #h en de tucht uit te oefenen #i1 en ten derde potestas misericordiae1 dat is1 de macht om barmhartigheid te bewzen aan de ellendigen #aj4 ,deze macht komt in de plaatselke kerk saam in den kerkeraad en voor meerdere kerken in de meerdere vergaderingen1 die reeds van oude dagteekening en voor den welstand der kerken noodig en goed zn #aa4 ,met deze macht staat de kerk in de wereld zelfstandig en vr1 maar haar dienende met de goederen1 welke ,christus haar schenkt #ab4 ,,hoofdstuk ,x4 ,,over ,,de ,,middelen ,,der ,,genade4 #ej4 ,het ,woord bl4 #aic-bae4 ,b de uitdeeling zner genade bedient ,christus zich van middelen1 die door mysticisme en rationalisme ten onrechte miskend1 door ,rome verkeerdelk in absoluten zin opgevat1 maar door de ,hervorming1 bepaaldelk door ,calvn in hun rechte waarde hersteld werden #a4 ,tot deze genademiddelen behoort in de eerste plaats het woord ,gods1 dat ook buiten de ambtelke bediening werkt #b1 en als genademiddel in wet en evangelie te onderscheiden is #c4 ,deze onderscheiding is echter geen onverzoenlke tegenstelling1 gelk het antinomisme leert1 en evenmin eene wezenlke identiteit1 gelk het nomisme wil1 want beide verschillen principieel maar gaan toch in de prediking steeds samen #d4 ,en evenzoo is het woord als genademiddel noch van de werking des ,geestes te scheiden noch ook met deze te vereenzelvigen4 ,de ,h4 ,geest werkt niet sine verbo noch per verbum maar cum verbo #e4 #ea4 ,de ,sacramenten bl4 #bae-beb4 ,het tweede genademiddel is het sacrament4 ,de naam komt in de ,schrift niet voor1 was eerst voor allerlei kerkelke handelingen en plechtigheden gebruikelk en werd eerst in de ,middeleeuwen tot een zevental ceremonin beperkt4 ,ook de leer der sacramenten werd eerst door de scholastiek uitgewerkt en vertoonde hoe langer hoe grootere afwking van de ,schrift #a4 ,rome toch verstaat onder de genade1 door het sacrament medegedeeld1 alleen de gratia sanctificans1 en maakt het sacrament los van het woord en evenzoo van het geloof4 ,de ,hervorming verwierp deze dwalingen maar droeg toch in de personen van ,luther1 ,zwingli en ,calvn eene verschillende opvatting voor1 die de kerken verdeelde en1 trots de verzwakking van de beteekenis der sacramenten door mysticisme en rationalisme1 nog heden ten dage kerk en theologie uiteen doet gaan #b4 ,ofschoon de naam van sacrament in de ,schrift niet voorkomt1 is h daarom nog niet te verwerpen4 ,en ook is de behandeling van de algemeene leer der sacramenten vr die van doop en avondmaal niet af te keuren1 wl daardoor het verschil in opvatting duidelk aan het licht treedt en de dwaling gemakkelk ingezien wordt4 ,volgens de ,schrift zn de sacramenten teekenen en zegelen van ,gods genade en tevens beldenisacten des geloofs #c4 ,als zichtbare teekenen en zegelen duiden z aan en bevestigen z de onzichtbare genade1 door ,god in ,christus geschonken dat is1 dezelfde genade1 welke ook in het woord wordt aangeboden1 z het ook op andere wze #d4 ,het verband tusschen teeken en beteekende zaak is niet physisch1 corporeel1 locaal1 maar een verband van relatie1 dat door het woord der instelling tot stand komt1 en1 schoon van geestelken aard1 toch niettemin objectief en reel is #e4 ,daarom werken de sacramenten ook niet ex opere operato maar onderstellen b den ontvanger het geloof1 hetgeen aan hunne objectiviteit geen afbreuk doet en hunne waarde ongeschonden laat #e4 ,het getal der sacramenten bedraagt niet zeven1 maar slechts twee1 doch deze twee wegen in waarde tegen het zevental van ,rome op #f4 #eb4 ,de ,doop bl4 #beb-bii4 ,in het ,o4 ,t4 door de besndenis voorbereid1 werd de doop op ,goddelken last het eerst door ,johannes aan de ,joden bediend4 ,deze doop van ,johannes verschilt niet wezenlk van den christelken doop1 maar werd door ,jezus overgenomen en vr zne hemelvaart tot alle volken uitgebreid1 tot teeken en zegel van de vergeving der zonden en van de inlving in ,christus en zne gemeente #b4 ,na den td der apostelen werd h reeds spoedig met de trinitarische formule bediend1 als een mysterium der inwding opgevat1 met allerlei ceremonin omgeven en steeds meer magisch in zne werking voorgesteld4 ,volgens ,rome schenkt h door de innige verbinding van teeken en beteekende zaak ex opere operato1 behalve een character indelebilis1 de heiligmakende genade1 die van alle schuld1 straf en smet der zonde bevrdt #c4 ,de ,lutherschen leerden eene soortgelke nauwe vereeniging van het water des doops met de ,goddelke genade1 en lieten althans b kinderen de wedergeboorte tot stand komen door den doop1 maar de ,gereformeerden hielden staande1 dat de doop1 als een sacrament1 ook b kinderen het geloof onderstelde en rustte op den grondslag van het genadeverbond4 ,maar dit verbond werd steeds meer veruitwendigd2 en rationalisme en mysticisme miskenden de waarde van den doop zoozeer1 dat in den nieuweren td verschillende pogingen tot handhaving van het objectief karakter van den doop beproefd zn #d4 ,de ,schrift spreekt alleen van den doop van volwassenen1 en leert duidelk1 dat h alleen voor geloovigen ingesteld is en na beldenis mag bediend worden4 ,het teeken in den doop is water1 waarin de doopeling ondergedompeld of waarmede h besprengd wordt #e4 ,dit water wordt tot een sacrament door het woord der instelling1 dat in de ,schrift niet als eene formule bedoeld maar toch in de kerk weldra zoo toegepast is1 en tusschen teeken en beteekende zaak wel eene reele maar geen physische en locale vereeniging tot stand brengt4 ,de weldaden van den doop zn in hoofdzaak vergeving en wedergeboorte #f4 ,tot hen die recht hebben op den doop1 behooren ook de kinderen der geloovigen4 ,dit recht werd tegenover de bestrders van den kinderdoop op verschillende wze betoogd #g1 en rust op vele schriftuurlke gronden #h4 ,bedienaar van den doop is ,christus1 die daarb van menschen1 bepaaldelk van de leeraars gebruik maakt2 hem bedienen laat in de openbare vergadering der gemeente2 op onbepaalde tden2 in geval van den kinderdoop1 in tegenwoordigheid der ouders2 aan alle personen1 die nog gerekend kunnen worden te behooren binnen den kring des verbonds #i4 #ec4 ,het ,avondmaal bl4 #bii-ceb4 ,het tweede sacrament is het avondmaal1 dat in het ,o4 ,t4 door het pascha afgebeeld en voorbereid #a1 en in het ,n4 ,t4 door ,christus ingesteld werd1 tot een teeken en zegel van de gemeenschap aan zne offerande op het kruis #b4 ,dit avondmaal was spoedig het middelpunt van den christelken cultus en werd allengs1 vooral sedert de scholastiek1 opgevat als eene onbloedige offerande van het lichaam en bloed van ,christus1 waaraan de communie ondergeschikt is #c4 ,de ,reformatie verwierp deze ,roomsche leer wel eenparig1 maar liep in de positieve uiteenzetting van de leer des avondmaals ver uiteen4 ,luther1 ,zwingli1 ,calvn droegen elk een eigen opvatting voor1 die1 na hen gewzigd en verlaten1 toch tot den huidigen dag voortbestaan #d4 ,de namen voor het avondmaal zn zeer vele in aantal1 maar de beste is die van heilig avondmaal of maaltd des ,heeren1 wl het een wezenlke maaltd is met ,christus als gastheer1 de leeraars als zne dienaren1 met brood on wn tot spze en drank1 in den eersten td met een gewonen maaltd verbonden1 aan eene tafel en niet op een altaar te vieren #e4 ,maar deze maaltd heeft een geestelke beteekenis1 is niet bloot een gedachtenismaal of een beldenisacte1 doch eene gemeenschapsoefening door het geloof met den gekruisten ,christus4 ,wel is ,christus niet physisch en locaal in de teekenen aanwezig1 want trans- en consubstantiatie zn beide om vele schriftuurlke en natuurlke redenen uitgesloten #f4 ,maar desniettemin is die gemeenschap met ,christus in het avondmaal objectief en reel1 zoo echter1 dat z van de zde des ontvangers het geloof onderstelt en juist daardoor als gemeenschap aan den persoon en aan de weldaden van ,christus1 versterkt wordt #g4 ,evenals de doop1 is ook dit avondmaal alleen voor de gemeente ingesteld1 en wel voor gedoopte on levende geloovigen1 die beldenis van hun geloof hebben afgelegd en niet door de kerk om leer en leven zn geweerd #h4 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,,over ,,de ,,laatste ,,dingen4 #ed4 ,de ,tusschentoestand bl4 #cec-dbb4 ,alle godsdiensten bevatten eene zekere eschatologie en leeren bepaaldelk de onsterfelkheid der ziel2 en de philosophie nam menigmaal dit laatste leerstuk over #a4 ,de bewzen1 voor de onsterfelkheid der ziel bgebracht1 hebben tegenover het ongeloof geen dwingende kracht maar zn toch als getuigenissen en rechtvaardigingen des geloofs belangrk #b4 ,de ,schrift bevat ook wel reeds in het ,o4 ,t4 de leer der onsterfelkheid1 gelk hare voorstelling van den ,scheol duidelk bewst1 maar z voegt daaraan de veel rkere openbaring toe1 dat het waarachtige leven alleen verkregen en genoten wordt in de gemeenschap met ,god1 die over dood en graf triumpheert #c4 ,de latere ,joodsche literatuur liet aan deze openbaring geen recht wedervaren1 maar het ,n4 ,test4 doet nog beter dan het ,o4 ,test4 uitkomen1 dat de dood eene straf der zonde is1 dat de geloovigen door ,christus een leven deelachtig worden1 hetwelk verre boven den dood is verheven1 en dat z1 ofschoon na het sterven in zekeren zin tot het doodenrk behoorend1 toch terstond in een anderen toestand intreden dan de ongeloovigen #d4 ,de christelke kerk bleef eerst b deze weinige gegevens der ,schrift over den tusschentoestand staan1 maar wdde er meer aandacht aan1 naarmate de wederkomst van ,christus toefde1 en kwam allengs tot het aannemen van vf receptacula aan de overzde des grafs1 onder welke vooral het vagevuur voor den tusschentoestand van beteekenis is #e4 ,de ,reformatie verwierp deze leer1 maar zag spoedig allerlei meeningen over den tusschentoestand opkomen1 zooals die van een voorloopigen toestand1 van een purgatorium1 van een zieleslaap1 van eene zekere lichamelkheid der zielen1 van zielsverhuizing en voortgaande loutering1 van limbus patrum1 limbus infantum en mogelke bekeering na den dood #f4 ,de ,schrift bevat weinig over den tusschentoestand1 omdat z1 schoon de onsterfelkheid der ziel aannemende1 vooral het nieuwe leven wil doen kennen1 dat ,christus aan het licht heeft gebracht en zonder hetwelk het menschelk leven hier reeds op aarde en vooral hiernamaals in den ,scheol zn inhoud en waarde verliest #g4 ,de leemten1 welke de ,schrift in onze voorstelling van den tusschentoestand openlaat1 mogen niet aangevuld worden met menschelke gissingen1 zooals de zieleslaap #h1 de lichamelkheid der zielen na den dood #i1 het blvend verkeer der dooden met de levenden1 dat dan misoffer1 voorbede1 heiligenvereering1 doodenbezwering en reliquincultus medebrengt1 #aj4 ,van de plaats van den tusschentoestand is weinig te zeggen1 maar zeker is1 dat er terstond b den dood een verschillende toestand intreedt voor geloovigen en ongeloovigen1 waarin geen verandering door bekeering1 gelk velen thans meenen1 meer mogelk is #aa4 ,ook is de toestand der gestorven geloovigen niet als een vagevuur te denken1 want z komen naar de leer der ,schrift terstond na den dood in den hemel b ,christus4 ,ofschoon er dus van eene vereering der heiligen en van eene voorbede voor de afgestorvenen geen sprake kan zn #ab1 blft er toch eene gemeenschap der triumfeerende met de strdende kerk bestaan4 ,ook de zaligen in den hemel zn niet zonder ons volmaakt2 z zien verlangend uit naar de parousie van ,christus1 en zn ook niet boven alle ruimte1 td en werkzaamheid verheven #ac4 #ee4 ,de wederkomst van ,christus bl4 #dbb-dha4 ,gelk er een einde komt aan het leven van den enkelen mensch1 zoo ook aan dat van menschheid en wereld4 ,de wetenschap bevestigt dat #a1 de godsdiensten koesteren algemeen deze verwachting1 en de ,oudtest4 profetie verkondigt aan het einde van deze bedeeling de oprichting van het ,messiaansche rk1 dat1 rk aan geestelke en stoffelke zegeningen1 tot de einden der aarde zich uitbreiden zal #b4 ,het ,o4 ,t4 beschrft in dit ,messiaansche rk geen tusschenperiode maar een eindtoestand1 doch de latere ,joodsche litteratuur ging tusschen een voorafgaand ,messiasrk en een daarna volgend ,godsrk onderscheid maken en deed zoo de leer van het chiliasme opkomen1 welke ook door vele ,christenen1 vooral in tden van vervolging en druk1 werd overgenomen #c4 ,ofschoon in sommige hoofdzaken overeenstemmend1 zn de ,chiliasten onderling toch zeer met elkander in strd en maken z zich allen b de uitlegging der ,schrift aan groote willekeur schuldig #d4 ,reeds het ,o4 ,test4 doet zelf van de profetie eene betere verklaring aan de hand1 dan het chiliasme ons biedt1 en het ,n4 ,test4 beschouwt zich als de geestelke en dus waarachtige vervulling van het ,o4 ,test4 #e4 ,maar niet alleen is het chiliasme met deze hoofdgedachte der ,schrift in strd1 doch voorts1 ook met vele andere gegevens1 vooral met de doorloopende verwachting des ,n4 ,t4 aangaande het ,joodsche volk #f1 die door enkele plaatsen1 vooral ,rom4 #aa3aa-cb1 niet weersproken wordt #g4 ,voorts verwacht het ,n4 ,t4 nergens een staat van heerlkheid en eere voor de gemeente van ,christus in deze bedeeling1 maar veeleer toenemende vervolging en druk1 waaraan eerst de eenige wederkomst van ,christus een einde maakt #h4 ,wel is er in ,op4 #bj van eene duizendjarige binding van ,satan sprake4 ,maar dit hoofdstuk bevat eigenlk niets van al wat aan het chiliasme wezenlk eigen is1 evenmin als andere plaatsen der ,schrift #i4 ,en de gebeurtenissen1 in ,op4 #bj verhaald1 vallen niet chronologisch na die der vorige capita1 maar loopen daarmede parallel4 ,z bedoelen1 het einde ons te schetsen van de cultuurlooze volken1 gelk de vorige hoofdstukken dat deden ten aanzien van die natin1 in wier midden het evangelie gepredikt is en dus de anti-christelke macht zich ontwikkelen kan #aj4 ,aan de wereldgeschiedenis maakt dus ,christus1 wien als ,zoon des menschen het oordeel gegeven is1 door zn tweede komst een einde #aa4 ,de td dier wederkomst is in het ,n4 ,t4 niet bepaald1 al nemen hare voorteekenen reeds met den val van ,jeruzalem een aanvang4 ,en even sober is de ,schrift in de beschrving van de wze1 waarop die wederkomst plaats heeft #ab4 #ef4 ,de ,voleinding der eeuwen bl4 #dha-ebi4 ,met de wederkomst van ,christus begint de ,dag des ,heeren1 welks duur niet te bepalen is4 ,de eerste gebeurtenis1 die daarop plaats grpt1 is de opstanding der dooden #a1 waarb de identiteit van het opstandingslichaam met het gestorven lichaam bewaard blft #b1 #c4 ,dan volgt het gericht1 dat over alle menschen en engelen en over al hun gedachten1 woorden en daden zich uitstrekt #d4 ,de plaats1 waarheen de goddeloozen verwezen worden en eeuwige straffen lden1 is de gehenna4 ,de eeuwigheid der helsche straf is wel menigmaal op allerlei gronden bestreden en beurtelings door de leer van het hypothetisch universalisme1 van de wederherstelling aller dingen of van de conditioneele onsterfelkheid vervangen #e4 ,maar z is in de ,schrift vervat1 en door de natuur der zonde en de ,goddelke gerechtigheid geeischt1 ofschoon z zeer verschillende graden in hare toepassing niet uitsluit #f4 ,na het eindgericht volgt de vernieuwing der wereld1 welke in geen vernietiging van hare substantie maar in eene herschepping van hare forma bestaat #g4 ,deze vernieuwing der wereld bewst1 dat de zaligheid niet uitsluitend als eene hemelsche maar ook als eene aardsche te denken is #h1 en niet alleen geestelke maar ook stoffelke zegeningen omvat1 welke beide hier wel aanvangen doch eerst in de eeuwigheid worden voltooid4 ,de gemeenschap met ,god1 die het wezen der toekomstige zaligheid is en met verstand en wil beide genoten wordt #i1 wordt verhoogd door de gemeenschap der heiligen1 wier getal1 ook al omvat het niet alle menschen en al is er over de zaligheid van ,heidenen en jongstervende kinderen weinig te zeggen1 toch eene schare zal vormen1 die niemand tellen kan #aj1 en die zelve allerlei verscheidenheid van persoonlkheid1 gaven1 loon en werkzaamheid insluit #aa4 ,,register van min of meer verklaarde ,schriftuurplaatsen4 ,gen4 #a ,,ii1 #degv4 ,gen4 #a3a-c ,,ii1 #cig1 #degv1 #dfj1 #dfi1 #dgh4 ,volgens de restitutietheorie ,,ii1 #dgc2 ,,iii1 #fi4 ,gen4 #a3bf1 #bg ,,ii1 #ejh1 #eji1 #eab4 ,gen4 #b3d;bv4 ,,ii1 #dij4 ,gen4 #b3g ,,ii1 #ecf1 #edj4 ,gen4 #b3ag ,,iii1 #aee1 #agf1 #ahg4 ,gen4 #c ,,iii1 #cev41 #ajh1 #aia4 ,gen4 #c3gv4 ,,iii1 #ahh4 ,gen4 #c3i-ac ,,iii1 #ahhv4 ,gen4 #c3ad1 #ae ,,iii1 #ahi1 #bac4 ,gen4 #c3af ,,iii1 #ahi4 ,gen4 #c3ag-ai ,,iii1 #aij4 ,gen4 #c3bb-bd ,,iii1 #aij4 ,gen4 #d3bf ,,iv1 #c4 ,gen4 #f3b ,,ii1 #dcf4 ,gen4 #i3a-g ,,ii1 #efj4 ,gen4 #ad3ah ,,iv1 #ccg4 ,gen4 #ah ,,ii1 #bca4 ,exod4 #f3c ,,ii1 #ajiv4 ,deuteron4 #cb3h ,,ii1 #ddi4 ,joz4 #aj3ab1 #ac ,,ii1 #dfev4 #a ,sam4 #bh ,,iv1 #cifv4 #b ,kon4 #bj3i ,,ii1 #dfev4 ,job ,,iii1 #cb4 ,job #cc3bc ,,ii1 #dej4 ,job #ch3g ,,ii1 #dcd4 ,ps4 #b3g ,,ii1 #bdc4 ,ps4 #ea3g ,,iii1 #aje4 ,ps4 #gc ,,iii1 #cb4 ,ps4 #ajd3d ,,ii1 #dcg4 ,spr4 #h3bbv4 ,,ii1 #bdb4 ,jes4 #ec ,,iii1 #cfc4 ,jes4 #ec3aa ,,iii1 #eca4 ,jes4 #fe3bj ,,iv1 #dcc4 ,ezech4 #af3ec-fc ,,iv1 #djcv4 ,ezech4 #ch en #ci ,,iv1 #dfb4 ,ezech4 #dj-dh ,,iv1 #dca1 #ddbv4 ,dan4 #aj3ac1 #bj ,,ii1 #ddi4 ,dan4 #ab3c ,,iii1 #eca4 ,hos4 #f3g ,,ii1 #edg4 ,mich4 #e3a ,,ii1 #bdc ,,iii1 #bca4 ,hab4 #a3d ,,iii1 #ag4 ,zach4 #f3ac ,,iii1 #bjc4 ,mal4 #a3aa ,,iv1 #ccg4 ,matth4 #e3bb ,,iii1 #iiv4 ,,iv1 #djh4 ,matth4 #g3ab ,,iii1 #gg4 ,matth4 #aj3bc ,,iv1 #dgg4 ,matth4 #aa3bc ,,iv1 #cgb4 ,matth4 #ab3ca ,,iii1 #aja ,matth4 #ab3cb ,,iv1 #dji1 #eaj4 ,matth4 #af3ah ,,iv1 #dv41 #ga1 #ajjv41 #cgb4 ,matth4 #af3ai ,,iv1 #ace4 ,matth4 #af3bh ,,iv1 #dgf4 ,matth4 #ah3aj ,,ii1 #dej4 ,matth4 #ah3ae-ag ,,iv1 #dv41 #agb4 ,matth4 #bj3a-af ,,iv1 #ebf4 ,matth4 #bj3bh ,,iii1 #cfc4 ,matth4 #bb3cj ,,ii1 #dcg4 ,matth4 #bc3cg-ci ,,iv1 #dej4 ,matth4 #bd ,,iv1 #deg1 #dgg4 ,matth4 #bd3ad ,,iv1 #dfe4 ,matth4 #bd3bi ,,iv1 #dgg4 ,matth4 #bd3cd ,,iv1 #dgg4 ,matth4 #bf3ci-db ,,iii1 #cee4 ,matth4 #bf3fd ,,iv1 #dgf4 ,matth4 #bh3ai ,,iv1 #beg1 #behv41 #bgj1 #bgd4 ,mark4 #aj3de ,,iii1 #cfc4 ,luk4 #ac3cc-ce ,,iv1 #dej4 ,luk4 #ae3g ,,ii1 #dej4 ,luk4 #af3bc ,,iv1 #cgc4 ,luk4 #ba3bd ,,iv1 #dej4 ,luk4 #bb3ai ,,iv1 #cch4 ,luk4 #bb3cb ,,iv1 #ajj1 #ajav4 ,luk4 #bc3cd ,,iii1 #djj1 ,luk4 #bc3dc ,,iv1 #cgc4 ,joh4 #a3a-ah ,,iii1 #bfa4 ,joh4 #c3e ,,iv1 #bie4 ,joh4 #c3f ,,iii1 #aje4 ,joh4 #f ,,iv1 #ccj1 #cdf4 ,joh4 #g3ci ,,iii1 #dcj4 ,joh4 #h3dd ,,iii1 #ci4 ,joh4 #ad3ah-bd ,,iv1 #dgf4 ,joh4 #ad3bh ,,ii1 #bde4 ,joh4 #ba3ae-ag ,,iv1 #ajj1 #ajb4 ,handel4 #b3ci ,,iv1 #bhg4 ,handel4 #c3ai-ba ,,iv1 #dea4 ,handel4 #f ,,iv1 #giv4 ,handel4 #aa3cj ,,iv1 #hj4 ,handel4 #ac3dh ,,ii1 #caf4 ,handel4 #ad3bc ,,iv1 #gi4 ,handel4 #ae ,,iv1 #ahjv4 ,handel4 #ai3a-g ,,iv1 #befv41 #beh4 ,rom4 #a3c1 #d ,,iii1 #dae4 ,rom4 #b3ab-af ,,iii1 #ge4 ,rom4 #c3be1 #bf ,,iii1 #cab1 #cci1 #ecc4 ,rom4 #d3ag ,,ii1 #cii4 ,rom4 #e3ab-ba ,,ii1 #edg1 ,,iii1 #ge1 #ajiv4 ,rom4 #g3g-bf ,,iii1 #ajfv41 #efa4 ,rom4 #h3cj ,,iii1 #dhe4 ,rom4 #i ,,ii1 #cafv41 #cah4 ,rom4 #aa3aa-cb ,,iv1 #debv4 #a ,cor4 #c3ab-ae ,,iv1 #dji4 #a ,cor4 #e3av4 ,,iv1 #agc #a ,cor4 #f3b1 #d ,,iv1 #did4 #a ,cor4 #f3aa ,,iii1 #eca4 #a ,cor4 #g3ad ,,iv1 #bhh4 #a ,cor4 #i3i ,,iii1 #ah4 #a ,cor4 #aj3b ,,iv1 #beh4 #a ,cor4 #aj3ae ,i1 #ccf4 #a ,cor4 #aj3ag ,,iv1 #cdg4 #a ,cor4 #aj3ba ,,iv1 #cch4 #a ,cor4 #aa3aj ,,ii1 #dcg4 #a ,cor4 #aa3cj ,,iv1 #cdf4 #a ,cor4 #ae3bj-bh ,,iv1 #dfg4 #a ,cor4 #ae3bav4 ,,iii1 #aji4 #a ,cor4 #ae3bi ,,iv1 #cdi1 #dae4 #a ,cor4 #ae3ce-ch ,,iv1 #dhh4 #a ,cor4 #ae3de-di ,,ii1 #ede1 ,,iii1 #fev4 #b ,cor4 #c3ag ,,iii1 #dag4 #b ,cor4 #e3a-d ,,iv1 #cij4 #b ,cor4 #e3ba ,,iii1 #cff4 ,gal4 #c3ac ,,iii1 #cff4 ,ef4 #a3d ,,ii1 #chj1 #chb4 ,ef4 #a3aj ,,ii1 #ddd1 ,,iii1 #djf4 ,ef4 #a3bc ,,iii1 #dagv4 ,ef4 #b3c ,,iii1 #aje4 ,ef4 #d3i ,,iii1 #cgg4 ,ef4 #d3aa ,,iv1 #gfv4 ,ef4 #d3bd ,,ii1 #eji4 ,ef4 #e3bf ,,iv1 #bgev4 ,fil4 #b3e-aa ,,iii1 #cge1 #dab4 ,fil4 #c3i ,,iii1 #ecf4 ,col4 #a3ae ,,ii1 #bde4 ,col4 #a3ai1 #bj ,,ii1 #ddd1 ,,iii1 #djf4 ,col4 #b3aa1 #ab ,,iv1 #bhd4 ,col4 #c3aj ,,ii1 #eji4 #a ,thessal4 #d3ac-ah ,,iv1 #dfg4 #b ,thessal4 #b ,,iv1 #dfc4 #a ,tim4 #b3d1 volgens ,augustinus ,,ii1 #cba1 ,,iii #cia2 volgens de ,semipelag4 ,,iii1 #ciav4 volg4 de ,schol4 ,,ii1 #cbc2 ,,iii1 #cic1 vgl4 ,,iii1 #cihv4 #a ,tim4 #c3f ,,iii1 #ci4 #a ,tim4 #c3ae ,,iv1 #afg4 #a ,tim4 #e3ag1 #ah ,,iv1 #gd1 #gh4 #b ,tim4 #c3af ,i1 #cbiv41 #cdb4 ,tit4 #c3e ,,iii1 #ejj4 ,tit4 #c3g ,,iii1 #ecb4 ,tit4 #c3aj ,,iv1 #agd4 ,hebr4 #a3c ,,ii1 #bdd4 ,hebr4 #b3aj ,,iii1 #dab4 ,hebr4 #b3ag ,,iii1 #ahb4 ,hebr4 #e3g ,,iii1 #cee4 ,hebr4 #e3i ,,iii1 #dab4 ,hebr4 #f3d-h ,,iii1 #ajc1 #efg4 ,hebr4 #g3bb ,,iii1 #bjd4 ,hebr4 #aj3be-bi ,,iii1 #ajc1 #efg4 ,hebr4 #aa3c ,,ii1 #cii4 ,hebr4 #ab3bb-bd ,,iv1 #dag4 #a ,petr4 #a3bc ,,iii1 #ejjv4 #a ,petr4 #c3ai-ba ,,iii1 #cgg1 #chj1 #dbb1 ,,iv1 #djdv4 #a ,petr4 #c3ba ,,iv1 #bfj4 #a ,petr4 #d3f ,,iv1 #dje4 #b ,petr4 #a3ai-ba ,i1 #cde4 #b ,petr4 #b3ah-bb ,,iii1 #efg4 #a ,joh4 #b3ag ,,iv1 #eac4 #a ,joh4 #e3g ,,ii1 #bci4 #a ,joh4 #e3af ,,iii1 #ajc4 ,jud4 #f ,,iii1 #ci4 ,openb4 van ,joh4 ,,iv1 #dfjv4 ,openb4 #a3bjv4 ,,ii1 #dej1 ,,iv1 #gh1 #he1 #ig4 ,openb4 #h3c ,,ii1 #dej4 ,openb4 #bj ,,iv1 #dfbv4 ,openb4 #ba en #bb ,,iv1 #eaev4 ,openb4 #bb3aa ,,iii1 #ecb4 ,register van ,namen4 ,a4 ,abaelard1 ,over de ,schrift ,i1 #caa4 ,over de voldoening ,,iii1 #cag4 ,agobard van ,lyon1 ,over de ,inspiratie ,i1 #caa4 ,alcuinus1 ,i1 #gi4 ,alexandrnsche ,theologen1 ,hun eigenaardigheid ,i1 #eiv4 ,alsted1 ,zn ,theol4 naturalis ,i1 #bbc4 ,alting1 ,jac4 ,over het lden van ,christus ,,iii1 #cejv1 #ceb4 ,ambrosius1 ,i1 #ga2 over de erfzonde ,,iii1 #aai4 ,amesius1 ,over de ,theologie ,,iii1 #dee4 ,amyraldus1 ,i #abb2 ,,ii1 #cda2 ,,iii1 #ded4 ,anselmus1 ,zn methode in 't alg4 ,i1 #hb2 zn voldoeningsleer ,,iii1 #cagv41 #cdi1 #daa4 ,apollinaris1 ,zn christologie ,i1 #fc2 ,,iii1 #bgg4 ,apologeten1 ,i1 #eev41 #dbcv41 #dde1 #dhd2 over de ,heilige ,schrift ,i1 #cjg2 over de ,triniteit ,,ii1 #bejv41 #djev4 ,apostolische vaders1 ,karakter hunner geschriften ,i1 #eb2 over de ,heilige ,schrift ,i1 #cjg2 over de ,triniteit ,,ii1 #bdi2 over den tusschentoestand ,,iv1 #cge4 ,appelius1 ,i1 #abf4 ,aristoteles1 ,over de ,i1 #adj2 ,,ii1 #bi2 over oorsprong en wezen der zonde ,,iii1 #db4 ,arius1 ,over de ,triniteit ,,ii1 #bfjv42 over de menschheid van ,christus ,,iii1 #bgg4 ,arminius1 ,over de ,praedestinatie ,,ii1 #cdj2 over den eisch van gehoorzaamheid na den val ,,iii1 #bbj4 ,athanasius1 ,zn beteekenis voor de ,theologie ,i1 #fbv41 ,,ii1 #bef2 ,over den ,heiligen ,geest ,,ii1 #bhiv4 ,augustinus1 ,zn indeeling der dogmatische stof ,i1 #cbv42 beteekenis voor de ,theol4 ,i1 #gbv41 over de menschelke kennis ,i1 #afev41 #afh2 over de ongenoegzaamheid der algemeene openb4 ,i1 #bca2 over de elementen van waarheid in het ,heidendom ,i1 #bch2 over de wonderen ,i1 #biav42 over ,kerk en ,schrift ,i1 #cfg1 #cfh2 over de noodzakelkheid der ,schrift ,i1 #cha2 over de beteekenis v4 h4 geloof in algem4 zin ,i1 #dgj2 over de onbegrpelkheid ,gods ,,ii1 #f2 over 's menschen kennis van de alg4 noodzak1 waarheden ,,ii1 #ccv42 over de essentia ,dei ,,ii1 #gi1 #hj1 #hg1 #age2 over de deugden ,gods ,,ii1 #hi1 #ib1 #adj2 over de onveranderlkheid ,gods ,,ii1 #abj2 over de alomtegenwoordigh4 ,gods ,,ii1 #acf2 over de alwetendheid ,gods in verband met 's menschen vrheid ,,ii1 #afb2 over de ideen in ,god ,,ii1 #agj1 #djg2 over de schoonheid d4 schepselen en de schoonheid ,gods ,,ii1 #aicv41 #dbav42 over de almacht ,gods ,,ii1 #bbe2 over de ,triniteit ,,ii1 #behv41 #bgf1 #bia1 #cjav41 #eci2 over de praedestinatie ,,ii1 #cbjv41 #ccdv41 #ceh2 over het getal der engelen ,,ii1 #dcc2 ,,iii1 #djg2 over de kennis der engelen ,,ii1 #dci2 over het parads ,,ii1 #eje2 over den staat van ,adam ,,ii1 #ediv42 over de permissio ,,iii1 #efv42 over het privatief karakter der zonde ,,iii1 #ghv41 #hj2 over de erfzonde ,,iii1 #aaiv42 over het werk van ,christus ,,iii1 #caf2 over de particuliere voldoening ,,iii1 #cia2 over de genade ,,iii1 #dcfv41 #ddc2 over de volharding ,,iii1 #efe1 #eff2 over de kerk ,i1 #ge2 ,,iv1 #iv41 #cb1 #bfb2 over de ,sacramenten ,,iv1 #bah2 over den ,doop ,,iv1 #beb2 over den ,kinderdoop ,,iv1 #bfb1 #bgiv42 over het ,avondmaal ,,iv1 #cacv4 ,augustinus ,steuchus1 over de alomtegenwoordigheid ,gods ,,ii1 #acc2 over de ligging van het parads ,,ii1 #eje4 ,aureolus1 ,zn ,nominalisme ,i1 #hd4 ,b4 ,baader1 ,franz von ,i1 #ie4 ,bajus1 ,i1 #ib4 ,basilius1 ,over de verhouding van wezen en eigenschappen ,gods ,,ii1 #hf2 over het onderscheid der eigenschappen ,gods ,,ii1 #ib4 ,baudissin1 over de heiligheid ,gods ,,ii1 #ahe4 ,baumgarten1 ,s4 ,j4 ,i1 #aja4 ,baxter1 ,richard ,i1 #aah2 ,,iii1 #cie4 ,beck1 ,zne ,theologie ,i1 #ae1 #ajh4 ,bekker1 ,balthazar1 over de engelen ,,ii1 #dbe4 ,bellarminus1 ,over de efficacia der roeping ,,iii1 #digv41 tegen de justitia imputata ,,iii1 #echv42 over de ongeloovigen in ,bellarminus1 de kerk ,,iv1 #cbv42 over de kenteekenen der kerk ,,iv #ci1 #djv41 #dev4 ,berti1 ,over de gratia ,,iii1 #dda4 ,biedermann1 ,zn dogmatisch standpunt ,i1 #ajg1 #dcb4 ,bhl1 ,over het beeld ,gods ,,ii1 #eaj4 ,bhme1 ,over de ,drieenheid ,,ii1 #bff2 over het werk van ,christus ,,iii1 #cba4 ,bonaventura1 ,zn beteekenis voor de indeeling der dogmatische stof ,i1 #cd2 over de ,h4 ,schrift ,i1 #cajv42 over de kennis van ,god en van de prima principia ,,ii1 #cdv4 ,bonfrerius1 ,over de inspiratie ,i1 #cac4 ,bonnet1 ,over de wonderen ,i1 #bib4 ,boston1 ,thomas ,i1 #abh2 ,,iii1 #cie4 ,bourignon1 ,antoinette1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cba4 ,bradwardina1 ,i1 #hg4 ,brah1 ,j4 ,i1 #abf2 ,,iii1 #dec4 ,bretschneider1 ,i1 #ajb4 ,briggs1 ,charles ,i1 #aci4 ,bruining1 ,dr4 ,a4 ,i1 #ahe4 ,bull1 ,george ,,iii1 #ded4 ,bullinger1 ,zn verschil van ,calvn ,i1 #aae4 ,bsching1 ,a4 ,f4 ,i1 #ae4 ,bushnell1 ,horace1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cca4 ,byzantnsche ,theologen ,i1 #fgv4 ,c4 ,calixtus1 ,zn indeeling van de dogmatische stof ,i1 #djv42 zn reactie tegen de scholast4 behandeling der ,dogm4 en zn syncretisme ,i1 #ajj4 ,calovius1 ,over het object der ,theol4 ,i1 #g4 ,calvn1 ,zn ,institutie ,i1 #chv42 zn beteekenis voor de ,geref4 ,dogmatiek ,i1 #aabv42 over de inspiratie ,i1 #caev42 over het testimonium spir4 sancti ,i1 #dijv42 over de nat4 ,godskennis ,,ii1 #cg2 over de potentia absoluta ,dei ,,ii1 #bbf2 over de praedestinatie ,,ii1 #ccjv42 in betrekking tot het vraagstuk v4 supra- en infralapsarisme ,,ii1 #ccfv42 over het beeld ,gods ,,ii1 #eca2 over de erfzonde ,,iii1 #abe2 over de heilsorde ,,iii1 #ddh2 over de kerk ,,iv1 #agv42 als vader v4 d4 presbyteriale kerkregeering ,,iv1 #abiv42 zn oordeel over afscheiding van de kerk ,,iv1 #dh2 over de kerkel4 tucht ,,iv1 #aee2 over ,kerk en ,staat ,,iv1 #aijv42 over de ,sacramenten ,,iv1 #bbb1 #bbhv42 over het ,h4 ,avondmaal ,,iv1 #caiv41 #ccj1 #cdbv42 over den tusschentoestand ,,iv1 #chj4 ,camero1 ,i1 #abb2 ,,iii1 #ded4 ,campbell1 ,john ,m4 ,leod1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #ccj4 ,canus1 ,over den laatsten grond v4 h4 geloof in de openb4 ,i1 #dhg4 ,cappellus1 ,i1 #abb1 over den tusschentoestand ,,iv1 #chj4 ,cartesius1 ,over de aangeboren begrippen ,,ii1 #cj2 over de creatio secunda ,,ii1 #dgd2 over het primaat v4 d4 wil in ,god ,,ii1 #abd2 zn ,dualisme ,,iv1 #cef4 ,cassianus1 ,zie ,semipelagianisme4 ,celsus1 ,als bestrder van het ,christendom ,i1 #ec1 #cagv4 ,chalcedon1 ,concilie van1 over den persoon van ,christus ,,iii1 #bda1 #bhc4 ,chemnitz1 ,i1 #ii4 ,chrismann1 ,over de inspiratie ,i1 #cac4 ,cicero1 ,over de aangeboren begrippen ,,ii1 #cj2 over ,gods alwetendheid en 's menschen vrheid ,,ii1 #afa1 #ceb4 ,clemens ,alexandrinus als dogmaticus ,i1 #ca1 #fj4 ,coccejus1 ,zn ,theologie ,i1 #dav41 #aba2 ,,iii1 #bjjv42 over de alomtegenwoordigheid ,gods ,,ii1 #acd2 over het beeld ,gods ,,ii1 #eca4 ,comrie1 ,i1 #abf2 over rechtvaardigmaking en geloof ,,iii1 #dec2 over de vereeniging van ,christus en de gemeente ,,ii1 #cci1 #cfb2 ,,iii1 #bfj4 ,crell1 ,over de alomtegenwoordigheid ,gods ,,ii1 #acd4 ,cremer1 ,b4 ,s4 ,,iii1 #dec4 ,cusanus1 ,over de kennisse ,gods ,,ii1 #i4 ,cyprianus1 ,over de kerk van ,rome in verhouding tot de andere ,,iv1 #hh4 ,cyrillus1 ,over de naturen van ,christus ,,iii1 #bda1 #bhc4 ,d4 ,damascenus1 ,zn ,dogmatiek ,i1 #cb1 #ff4 ,darby1 ,j4 ,over de kerk ,,iv1 #bb4 ,darmesteter1 ,j4 ,over de verhouding v4 ,parzisme en ,judaisme ,,ii1 #dbe4 ,darwin1 ,over den oorspr4 der religie ,i1 #bjb2 zn evolutietheorie ,,ii1 #dibv4 ,delitzsch1 ,franz1 ,over het tusschenlichaam na d4 dood ,,iv1 #cia4 ,delitzsch1 ,friedrich1 ,over de ligging van het ,parads ,,ii1 #ejf4 ,dionysius1 ,areopagita 7,pseudo71 ,zn geschriften ,i1 #ff2 over de onbegrpelkheid ,gods ,,ii1 #g2 over den oorsprong der wereld ,,ii1 #chi2 over de hemelsche en kerkelke hierarchie ,,ii1 #dcbv4 ,dippel1 ,j4 ,c4 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cba4 ,doedes1 ,zn drierlei ,dogmatiek ,i1 #aa2 zn scheiding van gelooven en weten ,i1 #dea2 zn verdeeling v4 d4 eigenschappen ,gods ,,ii1 #hi2 over den ,doop ,,iv1 #bgf4 ,dorner1 ,over de onveranderlkheid ,gods ,,ii1 #abbv42 zn christologie ,,iii1 #beb1 #bhb4 ,durand de ,st4 ,porciano1 ,zn ,nominalisme ,i1 #hd4 ,e4 ,ebrard1 ,karakter zner ,dogmatiek ,i1 #dcd4 ,edwards1 ,jon4 ,sr4 ,i4 #acg2 over de erfzonde ,,iii1 #abg1 #aci2 over de onmacht des menschen ten goede ,,iii1 #aej4 ,edwards1 ,jon4 ,jr4 ,i1 #acg4 ,eerde1 van ,over het uitwendig verbond en de ,sacramenten ,,iv1 #cbb4 ,erasmus1 ,over de inspiratie ,i1 #cac4 ,erastus1 ,,iv1 #aee4 ,erigena1 ,joh4 ,scotus ,i1 #giv42 over de onbegrpelkheid ,gods ,,ii1 #g1 #djj2 over den oorsprong der wereld ,,ii1 #chi4 ,ernesti1 ,over de ambten van ,christus ,,iii1 #cbf4 ,erskine1 ,ralph en ,ebenezer ,i1 #abhv42 ,,iii1 #cie4 ,erskine1 ,thomas1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #ccj4 ,eunomius1 ,over het wezen ,gods ,,ii1 #ai1 #hf1 #ia1 #ada1 #bgi4 ,eutyches1 ,over de vereeniging van de naturen in ,christus ,,iii1 #bhc4 ,f4 ,farrar1 ,f4 ,w4 ,i1 #acd4 ,feuerbach1 ,i1 #ajf2 over de ,godsidee ,,ii1 #ad4 ,fichte1 ,j4 ,g4 ,over het ,godsbegrip ,,ii1 #ac1 #ag1 #hb2 over de zedelke wereldorde ,,ii1 #ag1 #ei1 #hb2 over de religio ,i1 #aia2 over den persoon v4 ,christus ,,iii1 #bdh4 ,flacius1 ,over de erfzonde ,,iii1 #abe4 ,frank1 ,zn ,system der christlichen ,gewissheit ,i1 #dcdv41 #dciv4 ,frohschammer1 ,i1 #ie4 ,g4 ,gomarus1 ,over de uitdrukking3 unio sacramentalis ,,iv1 #bce4 ,gotti1 ,over het wezen ,gods ,,ii1 #ha4 ,gregorius1 ,magnus ,i1 #gg4 ,gregorius v4 ,nyssa1 ,over de verhouding van wezen en eigenschappen ,gods ,,ii1 #hf2 over het onderscheid der eigenschappen ,gods ,,ii1 #ib2 zn ,realisme in de ,trin4 leer ,,ii1 #bga4 ,grotius1 ,zn voldoeningsleer ,,iii1 #cbe1 #ceh2 over de verkiezing van kerkedienaren ,,iv1 #abb4 ,gnther1 ,i1 #ie2 over de bewsbaarheid der ,trin4 ,,ii1 #cjf4 ,h4 ,halesius1 ,alexander1 ,zn methode in de ,theol4 ,i1 #hbv42 over het donum superadditum ,,ii1 #eahv4 ,hamelius1 ,over de inspiratie ,i1 #cab4 ,hamilton1 ,william ,over de kenbaarheid ,gods ,,ii1 #ae4 ,harnack1 ,zn strd met ,zahn over de geschiedenis van den ,n4 ,t4 kanon ,i1 #ccg2 over de theologische dogmata ,i1 #eaa1 #eacv42 over het ,art4 ontvangen van den ,heiligen ,geest0 ,,iii1 #bfhv4 ,hartmann1 ,ed4 von1 ,over h4 onbewuste ,,ii1 #efv41 #adh1 #aefv42 over de heilsorde ,,iii1 #deiv4 ,hase1 ,i1 #ajd4 ,hatch1 ,edwin1 ,over de theolog4 dogmata ,i1 #ace1 #eaav4 ,hegel1 ,zn wsgeerig stelsel en invloed op de ,theol4 ,i1 #ajf1 #dcb1 #dcfv42 over de religie ,i1 #ahgv42 over de openbaring ,i1 #bff2 zn verdienste en fout ,i1 #dcfv42 over de kenbaarheid ,gods ,,ii1 #ad1 #ai2 over de bewzen voor ,gods bestaan ,,ii1 #eb2 zn ,godsbegrip ,,ii1 #hc1 #bfg2 over de geestel4 natuur ,gods ,,ii1 #adh2 over den oorsprong der wereld ,,ii1 #bjc1 #cia2 ,,iii1 #dg2 zn dialectische methode en haar tripliciteit ,,ii1 #cjj2 over het ,jodendom ,,iii1 #bjb2 over den persoon van ,christus ,,iii1 #bdi2 symbolische opvatting van het werk van ,christus ,,iii1 #cbg2 over de heilsorde ,,iii1 #dfj1 #dfh2 over de ,kerk ,,iv1 #bj4 ,helmholtz1 ,over de qualitatieve eigenschappen d4 dingen ,i1 #adgv4 ,herbert van ,cherbury1 ,i1 #abe4 ,hermes1 ,i1 #id4 ,herrmann1 ,over den grond van het geloof in den persoon van ,christus ,i1 #decv4 ,hieronymus1 ,i1 #gb2 zn beperking van ,gods alwetendh4 ,,ii1 #afj2 ,,iii1 #aa4 ,hilarius ,pictaviensis ,i1 #ga4 ,hodge1 ,ch4 ,i1 #ach4 ,hoekstra1 ,zn aansluiting aan ,kant ,i1 #dej4 ,hofmann1 ,over de ,dogmatiek ,i1 #dcd4 ,holden1 ,over de inspiratie ,i1 #cac4 ,holtius1 ,i1 #abf2 ,,iii1 #dec4 ,honert1 ,j4 van den1 ,over geloof en rechtvaardigmaking ,,iii1 #ded4 ,hopkins1 ,sam4 ,i1 #acg4 ,huss1 ,joh4 ,i1 #hg4 ,i4 ,ignatius1 ,over het episcopaat ,,iv1 #hd1 #he4 ,irenaeus1 ,zn beteekenis voor de ,theol4 ,i1 #egv42 over de ,trin4 ,,ii1 #becv42 over de twee naturen in ,christus ,,iii1 #bdj2 over het werk van ,chr4 ,,iii1 #caf2 over de kerk van ,rome in verhouding tot andere ,,iv1 #hh2 over den tusschentoestand ,,iv1 #cgf4 ,isidorus1 ,hispalensis ,i1 #cc1 #gh4 ,j4 ,jacobi1 ,i1 #ajd1 #aif2 over de bewzen voor ,gods bestaan ,,ii1 #eb1 #fj4 ,jansonius1 ,over het uitwendig verbond en de sacramenten ,,iv1 #cbb4 ,joris1 ,david1 ,zn ,triniteitsleer1 ,,ii1 #bfe4 ,justinus1 ,martyr ,i1 #ef2 over de ,trin4 en de ,godheid van ,christus ,,ii1 #bejv42 over de schepping uit niets ,,ii1 #chh2 over het werk van ,christus ,,iii1 #cae2 over den tusschentoestand ,,iv1 #cgf4 ,k4 ,kant1 ,zn wsgeerig stelsel en invloed op de ,theologie der #ai;e eeuw ,i1 #ajcv41 #dejv41 #dha2 over de religie ,i1 #ab1 #aijv42 zn postulaats-theorie ,i1 #ddgv41 #dhjv42 over de verschillende soorten van zekerheid ,i1 #dhjv42 over de kenbaarheid ,gods ,,ii1 #ab1 #ag2 over de bewzen voor ,gods bestaan ,,ii1 #eav42 over de ,triniteit ,,ii1 #bfg2 over de intelligibele daad ,,iii1 #gj2 over het radikale ,bse ,,iii1 #gj1 #aec2 over het ,jodendom ,,iii1 #bjb2 over den persoon van ,christus ,,iii1 #bdgv41 #cbg2 over de heilsorde ,,iii1 #dei2 over de kerk ,,iv1 #bj2 over de onsterfelkheid der ziel ,,iv1 #ceg4 ,karg1 7,parsimonius7 ,over de obed4 activa ,,iii1 #cbb1 #cej4 ,karolingische theologen ,i1 #gi4 ,keckermann1 ,i1 #da4 ,kleman1 ,zn orde des heils ,,iii1 #ded1 #dig4 ,kleutgen1 ,i1 #ig4 ,knig1 ,over het karakter der profetische visioenen ,i1 #bee2 over de werkzaamheid des ,geestes in betrekking tot de openbaring ,i1 #bef4 ,kuyper1 ,a4 ,over de genade in den ,doop ,,iv1 #bfi4 ,l4 ,labadie1 ,j4 de1 ,over de ,kerk ,,iv1 #ba4 ,leibniz1 ,over de wonderen ,i1 #bib2 over de aangeboren begrippen ,,ii1 #cjv42 over deze wereld als de beste ,,ii1 #bac4 ,leidenroth1 ,zn afleiding van het woord religie ,i1 #aga4 ,lessing1 ,over de ,heilige ,schrift ,i1 #cgd1 #chb4 ,lessius1 ,over de inspiratie ,i1 #cab4 ,leydecker1 ,zn indeeling der ,dogm4 ,i1 #db4 ,liguori1 ,alphonsus von ,i1 #id4 ,lipsius1 ,vergeleken met ,ritschl ,i1 #aji2 zn theologisch standpunt ,i1 #deev42 over de engelen ,,ii1 #dbf4 ,lombardus1 ,zn ,sententiae ,i1 #cc1 #hb4 ,lugo1 ,over den grond van het geloof in de openbaring ,i1 #dhh4 ,luther1 ,m4 ,zn beteekenis voor de ,theol4 ,i1 #ih2 over de rede in religieuse dingen ,i1 #bbb2 over de inspiratie ,i1 #cae2 over de praedestinatie ,,ii1 #cbg2 over de verhouding van ,o4 ,t4 en ,n4 ,t4 ,,iii1 #aii2 over de twee naturen in ,christus ,,iii1 #bdd2 over boete en geloof ,,iii1 #dddv42 over de ,kerk ,,iv1 #adv42 over de regeering der kerk ,,iv1 #ajhv42 over de ambten in de kerk ,,iv1 #aai1 #abhv42 over de kenteekenen der kerk ,,iv1 #dd2 over de private biecht ,,iv1 #aecv42 over natuur en genade ,i1 #bbbv42 ,,iv1 #aeev41 #ahg2 over de ,sacramenten ,,iv1 #bba2 over den ,h4 ,doop ,,iv1 #bfdv42 over het ,h4 ,avondmaal ,,iv1 #cah4 ,m4 ,mansel1 ,henr4 ,longueville1 ,over de kenbaarheid ,gods ,,ii1 #aev4 ,marcion1 ,over het ,o4 ,t4 ,i1 #cag2 ,,ii1 #bjj2 ,,iii1 #aif1 #cci4 ,mariana1 ,over de inspiratie ,i1 #cac4 ,marshall1 ,zn bestrding van de alg4 voldoening ,,iii1 #cif4 ,maurice1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cca4 ,melanchton1 ,zn ,loci ,communes ,i1 #b1 #cg1 #ih2 zn afwking van ,luther ,i1 #ih2 ,,ii1 #cbg2 ,,iii1 #ddf2 over de kenteekenen der kerk ,,iv1 #dd4 ,menken1 ,g4 ,over de heiligheid ,gods ,,ii1 #ahe4 ,milligan1 ,w4 ,,iii1 #dai4 ,milton1 ,zn ,arianisme ,,ii1 #bfc4 ,molina1 ,over de praedestinatie ,,ii1 #cbf4 ,mosheim1 ,j4 ,l4 von ,i1 #aja4 ,mller1 ,max1 ,over den oorsprong der religie ,i1 #bjc4 ,musculus1 ,over het ,avondmaal voor kinderen ,,iv1 #cej4 ,n4 ,nestorius1 ,over de twee naturen van ,christus ,i1 #fc2 ,,iii1 #bhav42 over de aanbidding van ,christus ,,iii1 #bih4 ,nicea1 ,conc4 van ,,ii1 #bef4 ,o4 ,occam1 ,zn ,nominalisme ,i1 #hd2 ,,ii1 #bab4 ,oort1 ,over de doodenvereering onder ,israel ,,iv1 #cfcv4 ,opzoomer1 ,i1 #acj4 ,origenes1 ,zn indeeling van de dogmat4 stof ,i1 #cb2 zn theologie ,i1 #fjv42 over praescientia en praedestinatie ,,ii1 #afb2 over de ,trin4 ,,ii1 #bee2 over de schepping als een eeuwige daad ,gods ,,ii1 #dji2 over de oorspronkelke gelkheid aller schepselen ,,ii1 #ddb1 #edi2 ,,iii1 #gj2 ,,iv1 #ejj2 over de beschermengelen ,,ii1 #ddg2 over de wederherstelling aller dingen ,,iii1 #cij2 ,,iv1 #ejj2 over het louteringsvuur ,,iv1 #cgg1 #ejj4 ,os1 van den1 ,over het geloof ,,iii1 #ded4 ,osiander1 ,over het archetype van het beeld ,gods in den mensch ,,ii1 #ece1 #edb2 over het werk van ,christus ,,iii1 #cbj1 #ccb4 ,osterwald1 ,i1 #abg4 ,owen1 ,i1 #abc4 ,p4 ,pascal1 ,als verdediger van het ,christendom ,i1 #ddf4 ,payon1 ,claude ,i1 #abc2 ,,iii1 #ded1 #dig4 ,pelagius1 ,over zonde en genade ,,ii1 #caiv41 #cdi2 ,,iii1 #dcdv42 over den status integritatis en het beeld ,gods ,,ii1 #eab2 over de erfzonde ,,iii1 #aab4 ,perrone1 ,i1 #ig4 ,peyrre1 ,isaac de la1 ,zn ,praeadamitisme ,,ii1 #eja4 ,pfleiderer1 ,i1 #ajg1 ,philaret1 ,i1 #fh4 ,philippi1 ,i1 #ajh4 ,philippisten in ,duitschland ,i1 #ih4 ,philo1 ,over den naam ,ihvh in verband met de onbegrpelkheid ,gods ,,ii1 #d1 #hj2 zn ,logosleer ,,ii1 #hf1 #bccv4 ,photius1 ,i1 #ff4 ,piscator1 ,over de obed4 activa ,,iii1 #cbb1 #cejv4 ,placaeus1 ,i1 #abb2 ,,iii1 #abg4 ,plato1 ,over de mogelkheid v4 h4 leeren ,,ii1 #bi2 over de ideen ,,ii1 #hev41 #bcb2 over oorsprong en wezen der zonde ,,iii1 #db1 #df1 #gj1 #abi2 over de onsterfelkheid der ziel ,,iv1 #cee4 ,plotinus1 ,over de onbegrpelkheid ,gods ,,ii1 #d2 over het worden ,gods ,,ii1 #abc1 #bjd4 ,pobedonoszew1 ,,iv1 #bb4 ,poiret1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cba4 ,porphyrius1 ,als bestrder van het christendom ,i1 #ed1 #cah4 ,procopowitsch ,i1 #fh4 ,r4 ,ramus1 ,petrus ,,iii1 #dee4 ,rathmann1 ,h4 ,over ,woord en ,geest ,,iv1 #baa4 ,rauwenhoff1 ,i1 #ahf1 #aih1 #dfav4 ,raymund de ,sabunde ,i1 #bbj4 ,reinhard1 ,i1 #ajb4 ,reland1 ,over de ligging van het ,parads ,,ii1 #ejev4 ,richer1 ,over de ambten in de kerk ,,iv1 #aai4 ,ritschl1 ,karakter zner ,theol4 ,i1 #ae1 #ajiv41 #debv42 vergeleken met ,lipsius1 ,i1 #aji2 over de openbaring ,i1 #bfg2 zn ,godsbegrip ,,ii1 #hdv41 #hh2 over den persoon van ,chr4 ,,ii1 #bfd2 ,,iii1 #bebv41 #bff2 over de erfzonde ,,iii1 #dc1 #aac1 #aae2 over de aanbidding van ,christus ,,iii1 #bii2 over het werk van ,christus en zne ambten ,,iii1 #cbiv41 #cce1 #cejv42 over ,mark4 #aj3de ,,iii1 #cfc2 over de vrucht van ,christus werk ,,iii1 #chfv41 #cig1 #cih2 ,,iv1 #eah2 vergeleken met ,schleiermacher ,,iii1 #chg2 over de heilsorde ,,iii1 #dfbv4 ,rothe1 ,over ,dogmatiek en ,ethiek ,i1 #ab2 over de openbaring ,i1 #bfe2 over het onderscheid tusschen ,jezus en de ,apost4 in hun verhouding tot de ,o4 ,t4 ,schrift ,i1 #cdj2 zn speculatieve methode ,i1 #dcd2 zn ,christologie ,,iii1 #beav4 ,rufinus1 ,i1 #ga4 ,s4 ,sabellius1 ,,ii1 #bfb4 ,sanseverino1 ,i1 #ig4 ,schelling1 ,grondgedachte van zn wsbegeerte uit de #b;e periode ,i1 #ajg1 #aia2 ,,ii1 #bjcv41 #cic2 in zn #a;e periode over de openbaring ,i1 #bff2 zn ,godsbegrip ,,ii1 #hc1 #bfg2 zn ,trin4 leer ,,ii1 #cjdv42 zn verklaring van den oorsprong aller dingen1 ,,ii1 #cjdv41 #cijv42 ,,iii1 #dg1 #afiv42 over de goede engelen ,,ii1 #dbf2 zn polygenisme ,,ii1 #ejb2 over ,christus1 in zn #a;e periode ,,iii1 #bdh2 in zn #b;e periode ,,iii1 #bea2 zn symbolische opvatting van het werk van ,christus ,,iii1 #cbg2 over de heilsorde ,,iii1 #dei4 ,scherer1 ,e4 ,i1 #aca4 ,schleiermacher1 ,over wezen en karakter v4 een dogma ,i1 #d2 over de plaats der ,dogm4 in de ,encycl4 ,i1 #i1 #de2 over het onderscheid van ,dogm4 en ,eth4 ,i1 #ab2 zn ,theol4 en invloed ,i1 #ajdv41 #dccv42 ,,iii1 #bdiv42 over de religie ,i1 #ahj1 #aig2 over de openbaring ,i1 #bfe2 over de inspiratie ,i1 #caiv42 over de ,h4 ,schrift ,i1 #chc2 zn subjectief uitgangspunt ,i1 #dcgv42 over de kenbaarheid ,gods ,,ii1 #ac2 over het symbolisch karakter d4 kennisse ,gods ,,ii1 #gf2 over de eigenschappen ,gods ,,ii1 #gf1 #ib1 #ihv42 over de ,trin4 ,,ii1 #bfg2 over de praedestinatie ,,ii1 #cdb2 over de engelen ,,ii1 #dbf1 #dbi2 over h4 ,jodendom ,,iii1 #bjb2 over ,christus ,,iii1 #bdiv41 #cbhv41 #ced1 #cga2 over de vrucht van ,christus' werk ,,iii1 #chfv42 vergeleken met ,ritschl ,,iii1 #chg2 over de heilsorde ,,iii1 #dfa2 over de kerk ,,iv1 #bd1 #ch1 #fa2 over de onderscheiding van ,protestantisme en ,romanisme ,,iv1 #fa2 over de ,sacram4 ,,iv1 #bbcv41 #cbb2 over den ,doop ,,iv1 #bfh2 over de onsterfelkheid der ziel ,,iv1 #ceg4 ,scholten1 ,i1 #dcb4 ,schopenhauer1 ,over het egoisme der menschel4 natuur ,,iii1 #aec2 over de heilsorde ,,iii1 #dei4 ,zie voorts ,pessimisme4 ,schultens1 ,j4 ,j4 ,over rechtvaardigmaking en geloof ,,iii1 #ded4 ,schultz1 ,over de heiligheid ,gods ,,ii1 #ahe4 ,schwally1 ,over de doodenvereering in ,israel ,,iv1 #cfcv4 ,schweizer1 ,zn vereenzelviging van ,theologia natur4 en foedus operum ,i1 #dgv4 ,scotus 7,duns1 ,joh7 ,zn bestrding van ,thomas ,i1 #hc2 over de kennisse ,gods ,,ii1 #i2 over het wezen ,gods ,,ii1 #ha1 #hi2 over den wil ,gods ,,ii1 #bajv42 zn bestrding van de noodzakelk h4 der voldoening ,,ii1 #baa2 ,,iii1 #cag1 #cffv42 over de werking der sacramenten ,,iv1 #bci4 ,servet1 ,over de ,triniteit ,,ii1 #bff4 ,shedd1 ,i1 #ach2 ,,iii1 #dig2 zn ,realisme in de leer d4 erfzonde ,,iii1 #aca en van ,christus ,,iii1 #cgav4 ,sherlock1 ,th4 ,zn ,tritheisme ,,ii1 #bfd4 ,smith1 ,henry ,i1 #aci4 ,socrates1 ,over oorsprong en wezen der zonde ,,iii1 #db4 ,sohm1 ,,iv1 #aebv4 ,spencer1 ,herbert1 ,zn ,agnosticisme ,,ii1 #aev4 ,spener1 ,zie ,pietisme4 ,spinoza1 ,zn bestrding van de openbaring ,i1 #bgi2 over de substantie ,,ii1 #abg1 #acd2 over de attributen der subst4 ,,ii1 #ia2 over den oorsprong d4 wereld ,,ii1 #cij2 over de onsterfelkh4 d4 ziel ,,iv1 #cef4 ,stade1 ,over het begrip in het ,o4 ,t4 ,,iii1 #ge1 #ie2 over de doodenvereering in ,israel ,,iv1 #cfcv4 ,stancarus1 ,over het werk van ,christus ,,iii1 #cbb1 #ccbv4 ,stead1 ,w4 ,t4 ,i1 #acd4 ,stearns1 ,lewis ,i1 #aci4 ,stoa1 ,haar ,logosleer ,,ii1 #bcb2 over den oorsprong der zonde ,,iii1 #db4 ,strausz1 ,d4 ,f4 ,i1 #ajfv41 ,,iii1 #bdi2 over de engelen ,,ii1 #dbf4 ,suarez1 ,over den grond des geloofs in de openbaring ,i1 #dhgv4 ,swedenborg1 ,over de ,triniteit ,,ii1 #bfg2 over de engelen ,,ii1 #dbf2 over het werk van ,christus ,,iii1 #cbav4 ,t4 ,tertullianus1 ,zn beteekenis voor de ,theol4 ,i1 #egv42 over de natuurl4 ,godskennis ,,ii1 #cc2 over de lichamel4 natuur ,gods ,,ii1 #adfv42 over de ,triniteit ,,ii1 #bedv41 #bgf2 over de twee naturen van ,christus ,,iii1 #bdjv42 over het werk van ,christus ,,iii1 #caf2 over de kerk v4 ,rome in verhouding tot andere ,,iv1 #hh2 over den kinderdoop ,,iv1 #bgi4 ,theodoretus1 ,zn indeeling van de dogmatische stof ,i1 #cb4 ,thomas1 ,zn ,summa ,i1 #cdv42 over de virtutes en de religie ,i1 #aggv42 over het geloof v4 d4 articuli mixti ,i1 #bbjv42 over de ,h4 ,schrift ,i1 #cjiv42 over de kennisse ,gods ,,ii1 #hv42 over de voorzienigheid ,gods ,,ii1 #cdgv42 ,,iii1 #f2 over de voldoening ,,iii1 #cagv42 over de superabundantie der vold4 ,,iii1 #cfg2 over de noodzakelkheid der gratia interna ,,iii1 #dci4 ,thunen1 van1 ,,iii1 #dec4 ,til1 ,sal4 van1 ,over de ,theol4 naturalis ,i1 #dc4 ,v4 ,victorinus ,rhetor ,i1 #ga4 ,vincentius ,lerinensis1 ,over de kenmerken der traditie ,i1 #djb4 ,vinet1 ,alex4 ,i1 #aca2 als verdediger van het ,christend4 ,i1 #ddg4 ,vlak1 ,,iii1 #ded4 ,voetius1 ,zn bestrding van ,cartesius' leer der ideae innatae ,,ii1 #ch4 ,vorstius1 ,over de eenvoudigh4 ,gods1 ,,ii1 #ada2 de onveranderlkh4 ,gods ,,ii1 #aba2 over de menschvormige natuur ,gods ,,ii1 #adg4 ,vrolikhert1 ,,iii1 #dec4 ,w4 ,wegscheider1 ,i1 #ajb2 over de openbaring ,i1 #bhj4 ,weismann1 ,over de herediteit1 ,,iii1 #ada4 ,wernle1 ,paul1 ,over de heiligmaking ,,iii1 #eeh4 ,wette1 de1 ,zn dogmat4 standpunt ,i1 #ajd4 ,whiston1 ,w4 ,zn ,arianisme ,,ii1 #bfc4 ,white1 ,edward 7,als voorstander v4 d4 ,condit4 onsterfelkheid7 ,,iv1 #ejb4 ,wiclif1 ,i1 #hg4 ,z4 ,zinzendorf1 ,zie ,herrnhuttisme4 ,zwingli1 ,als ,geref4 dogmaticus ,i1 #aab2 over de inspiratie ,i1 #cae2 over de zaligheid van ,heidenen ,i1 #bcb2 ,,iv1 #aif1 #ebb2 over de praedestinatie ,,ii1 #ccj2 over de causae secundae ,,iii1 #bf2 over de onzichtbare en zichtbare kerk ,,iv1 #ag2 zn ,dualisme ,,iv1 #aee2 over de uitoefening der kerkel4 macht ,,iv1 #aee2 over de ,sacramenten ,,iv1 #bbav42 over het ,h4 ,avondmaal ,,iv1 #cahv4 ,register van ,zaken4 ,a4 ,aanbidding van ,christus1 ,,iii1 #bihv4 ,aanbod der genade1 ,strd daarover in ,schotland ,,iii1 #cie2 algemeenheid ,,iii1 #cii1 #dhhv4 ,aangeboren begrippen1 ,i1 #aei2 ,,ii1 #biv4 ,aanneming tot kinderen1 ,,iii1 #eeav4 ,aanschouwing ,gods1 ,,ii1 #aejv42 ,,iv1 #eai4 ,aarde als middelpunt der ,schepping1 ,,ii1 #dff4 1 ,,iv1 #cgd4 ,acceptilatie in de voldoening van ,christus1 ,,iii1 #cfgv4 ,actus purissimus1 van ,god gebezigd4 ,,ii1 #abc4 ,adam en ,christus1 vergeleken naar hun natuur en persoon ,,ii1 #edev42 ,,iii1 #fev41 #beh4 ,als verbondshoofden ,,ii1 #efcv42 ,,iii1 #acdv41 #bbfv41 #cea1 #cfa1 #cgc1 #edg4 1 ,,ii1 #aje4 ,adoptianisme1 ,,ii1 #bdd4 ,afscheiding van de kerk4 ,oordeel van de ,geref4 daarover4 ,,iv1 #dh1 cf4 #eb4 1 in de eerste ,chr4 kerk ,,iv1 #baf1 #caa4 1 als person4 eigenschap van den ,vader ,,ii1 #bgiv4 ,agnosticisme1 ,,ii1 #aev4 en in het ,n4 ,t41 ,,iv1 #dhb4 1 als naam der wereld ,,ii1 #dbjv4 1 in het ,n4 ,t4 ,,iv1 #dih1 #ejcv4 ,almacht ,gods ,,ii1 #bbbv4 ,alomtegenwoordigheid ,gods ,,ii1 #acbv4 ,ambt der geloovigen ,,iv1 #aagv4 ,ambten van ,christus ,,iii1 #cacv41 #ccdv41 #cecv4 ,ambten in de kerk4 ,ontstaan ,,iv1 #gcv42 karakter ,,iv1 #aaiv42 aantal ,,iv1 #abfv42 verhouding tot de gaven ,,iv1 #fc4 ,amerika1 ,gesch4 v4 d4 ,dogmatiek in ,i1 #acev4 ,anabaptisme1 over natuur en genade1 ,i1 #bbb2 ,,iv1 #bj1 #afb1 #ahf2 over de ,h4 ,schrift1 ,i1 #chav42 ,,iii1 #aih2 ,,iv1 #bjiv42 over de ,trin4 ,,ii1 #bfe2 over het beeld ,gods ,,ii1 #eab2 over de menschel4 natuur van ,christus ,,iii1 #bgev42 over de kerk ,,iv1 #bj2 over de kerkelke macht en tucht ,,iv1 #aee1 #afb2 over de ,sacramenten ,,iv1 #bbc2 over den kinderdoop ,,iv1 #bhbv41 #bhi4 ,analogia fidei b de uitlegging der ,h4 ,schrift ,i1 #cihv4 ,analytische indeeling der ,dogmatiek4 ,zie ,dogmatiek4 ,andover position1 in ,amerika ,,iv1 #ejj4 ,anglikaansche kerk ,,iv1 #hg4 ,anthropologisch bews voor de onsterfelkheid der ziel ,,iv1 #cfav4 ,anthropomorphieten in de ,chr4 kerk1 ,,ii1 #adg4 ,anthropomorphisme in de openbaring ,gods ,i1 #bbhv41 #bfhv41 #ceh2 ,,ii1 #fev41 #ecf4 ,antichrist ,,iv1 #dfd4 ,anti-geologische theorie tot verzoening van ,schrift en natuurwetenschap1 ,,ii1 #dgdv4 ,antinomianisme over de satisfactio vicaria ,,iii1 #cfe2 over de heilsorde ,,iii1 #deav41 #dfgv41 #ebe1 #ebg1 #eec2 ,,iv1 #bji2 over de wet ,,iv1 #bjcv4 ,antinomianisme in ,engeland ,i1 #aah2 ,,iii1 #dec4 en ,i1 #bddv4 ,apologetiek ,i1 #dbiv42 waarde daarvan b ,rome ,i1 #dbdv4 ,apostolaat ,i1 #ccdv42 ,,iv1 #fdv41 #fiv41 #iiv42 in ruimeren zin ,,iv1 #ffv4 ,apostoliciteit der kerk ,,iv1 #egv4 1 in de ,philos4 ,i1 #adj2 in de ,h4 ,schrift en ,theol4 ,i1 #ada4 ,arianisme ,,ii1 #bfjv41 #bfbv41 #cji1 #dja1 #djd4 ,aristotelisch-ptolemeische wereldbeschouwing ,,ii1 #dfd4 ,armenie-hypothese over de ligging van het ,parads ,,ii1 #ejev4 ,arminianisme in ,engeland ,i1 #aagv42 in ,nederland ,i1 #abj4 ,atheisme ,,ii1 #bev4 ,atomen in het ,materialisme ,,ii1 #cidv4 ,aufklrung in ,duitschland ,i1 #ajb4 ,augustinianen in de ,roomsche kerk1 ,i1 #ic2 over de praedestinatie ,,ii1 #cbf2 over de genade ,,iii1 #dda1 #dig4 ,autoritas historica et normativa der ,h4 ,schrift4 ,zie ,gezag der ,h4 ,s4 ,avesta1 over den val der menschen1 ,,iii1 #dj4 ,avondmaal1 ,,iv1 #biiv42 viering in de #a;e ,chr4 kerk ,,iv1 #baf1 #caa2 opvatting b ,rome ,,iv1 #bdi1 #caev42 instelling ,,iv1 #cjbv41 #cdjv42 als offer opgevat ,,iv1 #cabv42 bedienaren ,,iv1 #cbdv42 plaats van bediening ,,iv1 #cbgv41 #cdh2 wze v4 bediening ,,iv1 #cbhv41 #cdh2 in private woningen ,,iv1 #cbg1 #cej2 voor kinderen ,,iv1 #cdh1 #cejv42 en ,doop ,,iv1 #cdd1 #cejv4 ,b4 ,baptisme in ,engeland1 ,i1 #abcv4 ,i1 #cif2 ,,iv1 #eab4 ,barmhartigheid ,gods ,,ii1 #ahjv42 in de hel ,,ii1 #cfb1 #cfe2 ,,iv1 #eaj4 ,bath-,kol b de ,joden ,i1 #beb4 ,bedeeling des ,o4 ,v41 ,eigenaardigheid ,,iii1 #agf1 #bacv41 #bbi2 ,,iv1 #ddcv4 ,bediening des ,woords1 ,,iv1 #afev42 b ,rome ,,iv1 #achv41 #afc4 ,beeld ,gods als naam v4 d4 #b;en persoon ,,ii1 #bddv41 #eaa2 niet de engelen1 maar de mensch1 ,,ii1 #ddbv41 #edb1 #efh2 leer v4 b4 ,,ii1 #ejhv42 ,,iii1 #hbv42 grens van het1 ,,ii1 #eeg2 ,,iii1 #fdv42 in hoeverre verloren door de zonde ,,iii1 #hbv41 #afev4 ,beeldenstrd in de #h;e en #i;e eeuw ,i1 #ff4 ,begrafenis van ,christus ,,iii1 #cgg4 ,begraven1 ,het1 in ,israel ,,iv1 #cfd2 in 't algemeen1 ,,iv1 #dhe4 ,begrippen1 ,hun verhouding tot de werkelkheid1 ,i1 #affv4 ,bekeering1 ,,iii1 #dhjv42 eisch van ,,iv1 #bjfv4 ,beldenis1 ,als onvolledige uitdrukking van het geloof der kerk1 ,i1 #ev42 verhouding tot de ,schrift1 ,i1 #be2 ,,iv1 #afh2 tot de ,dogmatiek1 ,i1 #bg2 geen kenbron der ,dogmatiek1 ,i1 #bfv4 1 ,,iii1 #aibv4 ,beschermengelen1 ,,ii1 #ddgv4 ,besndenis in het ,o4 ,t41 ,,iv1 #bebv42 overgang in den ,doop1 ,,iv1 #bhdv4 ,besndenis van ,christus1 ,,iii1 #cge4 ,besprenging in den ,doop1 ,,iv1 #bgbv4 ,bestaan ,gods als onderstelling der religie1 ,i1 #bjiv4 ,bewzen voor ,gods bestaan1 ,,ii1 #dhv4 ,bezetenen onder het ,n4 ,t41 ,,iii1 #ahdv4 ,biecht1 ,zie ,boete4 ,bgeloof1 ,i1 #bdg2 ,,iii1 #ahjv4 ,bisschoppelk ambt1 b ,rome enz4 ,,iv1 #iv41 #ifv41 #abfv42 ontstaan1 ,,iv1 #hbv42 kritiek1 ,,iv1 #ifv42 verh4 tot andere ambten1 ,,iv1 #abgv42 tot den ,paus1 ,,iv1 #adgv41 #aejv42 b somm4 ,geref41 ,,iv1 #ii1 #acj4 ,bloed van ,christus1 ,,iii1 #cgg4 ,boek des levens1 ,,ii1 #cadv41 #cah4 1 van den wil ,gods gebruikt1 ,,ii1 #cae4 ,boete in de #a;e ,chr4 kerk1 ,,iii1 #dcd2 b ,luther1 ,,iii1 #dddv41 #dhj2 b de ,geref41 ,,iii1 #dhj2 als sacrament in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #aciv41 #afcv41 #agj1 #bdi4 ,boom der kennis des goeds en des kwaads1 ,,ii1 #eei2 ,,iii1 #cev4 ,boom des levens1 ,,ii1 #eei4 ,borgtocht van ,christus1 ,,iii1 #bjdv4 ,bovennatuurlk1 ,opvatting in de ,theol41 ,i1 #bbb1 #bgcv4 ,breedkerkelke part in ,engeland1 ,i1 #accv4 ,buddhisme1 ,,iii1 #da1 #dbf2 ,,iv1 #b4 ,c4 ,calvinisme1 ,,ii1 #cgav4 ,calvinistische ,theologie in ,frankrk1 ,i1 #aac1 #abbv41 #abg1 #aca2 in ,nederland1 ,i1 #aad1 #aaf1 #abev41 #abiv42 in ,engeland en ,schotland1 ,i1 #aadv41 #aagv41 #abcv41 #abh1 #acbv42 in ,duitschland1 ,i1 #aae1 #acj2 in ,amerika1 ,i1 #acev4 ,canonisatie in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #djj4 ,cartesianisme in de ,theol4 ,i1 #abjv4 ,catechese1 b de ,reform4 ,,iv1 #ceb4 ,causa sui1 op ,god toegepast1 ,,ii1 #abb1 #abc1 #abd4 ,causae secundae1 ,,iii1 #bb1 #bev4 ,cesareopapisme1 ,,iv1 #ahi2 in het ,oosten1 ,,iv1 #adb4 ,chaldeeuwsche ,genesis1 ,,ii1 #chh4 ,character indelebilis b ,rome1 ,,iv1 #bdav4 ,charismata in de gemeente ,,iv1 #bi1 #aag2 verhouding tot de ambten1 ,,iv1 #fc4 ,cherubim1 ,,ii1 #dcjv4 ,chiliasme1 ,,iv1 #dcfv4 ,chochma b ,israel1 ,,ii1 #afi4 ,christendom1 in betrekking tot het ,heidendom1 ,i1 #bdj1 #bdgv42 ,,iii1 #bbhv42 en natuurwetenschap1 ,,ii1 #dbbv41 #dfe2 ,,iii1 #bcv42 volgens ,rome1 ,,ii1 #ebhv4 ,christus1 ,is h causa electionis8 ,,ii1 #chj2 ,,iii1 #cef2 als object van praedestinatie en electie ,,ii1 #chbv42 in zn relatie tot de engelen ,,ii1 #dddv42 ,,iii1 #djev42 zn zondeloosheid1 ,,iii1 #ade1 #biev41 #cff2 zn persoon1 ,,iii1 #bbhv42 zn ,godheid1 ,,iii1 #bci1 #bfdv42 zn ontvangenis van den ,h4 ,geest1 ,,iii1 #bfhv1 #bgbv42 als ,davidide1 ,,iii1 #bgd2 als openbaring ,gods1 ,,iii1 #cdb2 zn menschheid1 ,,iii1 #bgev41 #bhgv41 #biav42 zn getuigenis over het ,o4 ,t41 ,i1 #ccc2 ,,iii1 #bie2 zn werk1 ,,iii #cjbv42 zn verhouding tot de ,wet1 ,,iv1 #bjav42 heeft ,h ook iets voor zichzelven verdiend8 ,,iii1 #cabv41 #daav42 in de nieuwere ,theol4 en ,philos41 ,,iii1 #bdgv41 #bgf1 #cbh4 ,chronologie der ,schrift1 ,,ii1 #dgjv41 #dhh4 ,clerus b ,rome1 ,,iv1 #hf1 #iev41 #abfv42 indeeling1 ,,iv1 #abgv4 ,coadamitisme1 ,,ii1 #eja4 ,coccejanisme1 ,i1 #aba4 ,zie voorts ,coccejus4 ,communicatio apotelesmatum1 ,,iii1 #bij4 ,communicatio charismatum1 ,,iii1 #bij4 ,communicatio idioimatum1 ,,iii1 #bij3 b ,rome en de ,lutherschen1 ,,iii1 #bdcv41 #bijv4 ,communisme1 ,,ii1 #efa4 ,concilie van ,constanz1 ,i1 #hg4 ,concilie van ,trente1 ,i1 #hh2 over de verhouding van bisschopp4 en pauselk ambt1 ,,iv1 #adg4 ,concordistische theorie tot verzoening van ,schrift en natuurwetenschap1 ,,ii1 #dgcv41 #dgi4 ,concupiscentia1 ,,iii1 #hfv41 #abe2 b ,augustinus1 ,,iii1 #hf1 #abj2 b ,rome1 ,,iii1 #hf1 #abb2 ,,iv1 #bgg4 ,concursus1 ,,iii1 #h1 #af1 #bjv41 #bev42 verschillende opvatting in de ,roomsche ,theol41 ,,iii1 #aav4 ,confucianisme1 ,,iii1 #da4 ,congruisten in de ,roomsche kerk1 ,i1 #ic2 ,,iii1 #dda1 #digv4 ,constantinopel als mededingster van ,rome1 ,i1 #gj2 ,,iv1 #ijv4 ,creatianisme1 ,,ii1 #efev42 met het oog op de voortplanting der erfzonde1 ,,ii1 #efg2 ,,iii1 #add4 ,creatio prima et secunda1 ,,ii1 #dei4 ,cultus ,dei en religie b de ,geref41 ,i1 #agi1 #ahb4 ,cultuur en religie1 ,i1 #bja4 ,d4 ,dag des ,heeren in de profetie1 ,i1 #bfav42 ,,iv1 #dbg1 #dha2 in de ,joodsche ,theol4 en het ,n4 ,t41 ,,iv1 #dhav4 1 als naam ,gods1 ,,ii1 #ajc4 ,darwinisme1 ,,ii1 #dibv41 #eacv42 als polygenisme1 ,,ii1 #ejb1 #ejfv42 beteekenis voor de handhaving van de eenheid van het menschelk geslacht1 ,,ii1 #ejc4 ,david als theocratisch koning1 ,,iii1 #bcj4 ,decretum horribile1 van ,calvn1 ,,ii1 #cga4 ,deisme1 ,alg4 karakter1 ,i1 #ag2 ,,ii1 #cjh2 ,,iii1 #acv42 over de religie ,i1 #aid2 over de eeuwigh4 ,gods1 ,,ii1 #abh2 over de alomtegenwoordigh4 ,gods1 ,,ii1 #acd1 #acgv42 over de voorzienigh4 ,gods1 ,,iii1 #aav42 over de causae secundae1 ,,iii1 #bf2 over den oorsprong der zonde1 ,,iii1 #dcv4 ,deisme in ,engeland1 ,i1 #abdv42 betreffende het histor4 karakter der openb41 ,i1 #big2 over de genoegzaamh4 der alg4 openb41 ,i1 #bcb4 ,determinisme1 in zn onderscheiding van de praedestinatie1 ,,ii1 #cdav42 ,,iii1 #iv4 ,deugden ,gods1 ,,ii1 #ghv42 als hypostasen opgevat1 ,,ii1 #hev42 in verh4 tot het wezen ,gods1 ,,ii1 #hfv42 subjectieve opvatting1 ,,ii1 #iav42 indeelingen1 ,,ii1 #iev4 ,deugden der ,heidenen en ongeloovigen1 ,i1 #bchv42 ,,iii1 #adi1 #aeb1 #bajv4 in ,,lxx en ,n4 ,t4 ,,iii1 #aie4 ,diakonaat1 ,,iv1 #ghv41 #afe1 #aggv42 b ,rome1 ,,iv1 #abh4 1 in het ,n4 ,t4 ,,iv1 #hj4 ,dicta duriora b ,augustinus en de ,geref41 ,,ii1 #cgbv42 ,,iii1 #egv4 b ,paulus1 ,,iii1 #eccv4 ,diocese b ,rome1 ,,iv1 #he4 ,doctorenambt1 ,,iv1 #acj4 ,dogma1 ,i1 #cv42 ontstaan v4 h41 ,i1 #eadv42 volg4 ,harnack en ,hatch1 ,i1 #eaav4 ,dogmatiek1 ,naam ,i1 #av42 formeel begrip1 ,i1 #f2 materieel begrip1 ,i1 #fv42 ,,ii1 #a2 plaats in de ,encyclopedie1 ,i1 #iv42 methode1 ,i1 #adv42 indeeling1 ,i1 #cav42 geschiedenis1 ,i1 #eav42 kerkelk karakter1 ,i1 #ad1 #bc2 persoonl4 karakter1 ,i1 #bhv42 kritische richting in de ,i1 #afv4 ,dogmatische terminologie1 ,i1 #ebh2 ,,ii1 #bfh2 ,,iv1 #bbe4 1 ,,ii1 #aia4 ,donatisme1 over de lapsi ,,iv1 #aci4 ,donum superadditum b ,rome2 in de engelenwereld1 ,,ii1 #dda2 b de menschen1 ,,ii1 #eagv41 #eee4 ,dood als straf der zonde1 ,,iii1 #agfv42 ,,iv1 #cfg1 #cgb1 #chc1 #eje2 voor de geloovigen1 ,,iv1 #daav4 ,dood van ,christus4 ,zie ,kruis1 werk van ,christus4 ,doodenvereering in de versch4 godsdiensten1 ,,iv1 #cib2 in ,israel1 ,,iv1 #cfcv4 ,doodenvragen in de ,h4 ,s41 ,,iv1 #ciev4 ,doop1 ,,iv1 #bebv42 in verband tot de wedergeboorte1 ,,iv1 #aigv41 #bff1 #bijv42 tot het ,avondmaal1 ,,iv1 #cddv41 #cej2 van ,joh4 den ,dooper1 ,,iv1 #bedv41 #ddg2 bedienaren1 ,,iv1 #bicv42 plaats v4 bediening1 ,,iv1 #biev42 td van bediening1 ,,iv1 #bifv42 wettigh41 ,,iv1 #bii2 objecten1 ,,iv1 #bii2 b ,rome1 ,,iii1 #ddb2 ,,iv1 #bdh1 #bfbv41 #bgj1 #bge1 #bgg4 ,doop van ,christus1 ,,iii1 #cge4 ,doopgetuigen1 ,,iv1 #bigv4 en 1 ,,ii1 #debv42 ,,iv1 #cicv41 #djjv4 ,drie4 ,getal in natuur en ,schrift1 ,,ii1 #bihv41 #caa4 ,drieenheid1 ,,ii1 #bbgv42 in verband met de eenvoudigheid ,gods1 ,,ii1 #addv42 met de leer v4 d4 mensch1 ,,ii1 #eci2 als onderstelling van de vleeschwording1 ,,iii1 #bedv42 belang voor de heilsorde1 ,,iii1 #dfiv4 ,droomen als openbaringsmiddel1 ,i1 #becv4 ,dualisme op metaphys4 gebied in betr4 tot den persoon van ,christus1 ,,iii1 #bghv42 van gelooven en weten in de ,n4 ,theol41 ,i1 #dfcv41 #dhb1 #eab2 ,,ii1 #def4 ,duidelkheid der ,schrift4 ,zie ,schrift4 ,duivelen1 ,,iii1 #ijv42 aard hunner zonde1 ,,iii1 #ibv42 macht over de wereld1 ,,iii1 #aiiv4 ,duizendjarig rk4 ,zie ,chiliasme4 ,e4 ,ebionitisme over ,christus1 ,,iii1 #bdj2 over ,zn werk1 ,,iii1 #cbj2 over de toekomst1 ,,iv1 #cge4 1 ,,ii1 #ajd4 1 ,,ii1 #ajd1 #bbh4 1 ,,ii1 #ajf4 ,eenheid der kerk1 ,,iv1 #gv41 #ca1 #ecv4 ,eenvoudigheid ,gods1 ,,ii1 #hh1 #id1 #adjv4 ,eeuwigheid ,gods1 ,,ii1 #abhv41 #dab4 ,eeuwigh4 en td1 ,,ii1 #abhv41 #dajv41 #dabv4 ,eigennamen ,gods1 ,,ii1 #ajbv4 ,eigenschappen ,gods4 ,zie ,deugden ,gods4 ,eigenschappen der ,schrift4 ,zie ,schrift4 4 ,beteekenis en gebruik1 ,,iv1 #d1 #f1 #be1 #ddh4 1 ,,ii1 #caf4 ,emanatie-leer1 ,,ii1 #djjv41 #dad4 ,empirisme1 ,i1 #aeav4 ,engel des ,heeren4 ,zie ,malak ,ihvh4 ,engelen1 ,,ii1 #dbev42 als bemiddelaars der openbaring1 ,i1 #bdi2 ,,ii1 #dbh1 #dde1 #ded2 gedacht als bewoners der planeten1 ,,ii1 #dbfv42 getal1 ,,ii1 #dca1 #dcc2 bestaan1 ,,ii1 #dbev42 namen1 ,,ii1 #dbiv42 rangorde onder de1 ,,ii1 #dcbv42 hun schepping1 ,,ii1 #dcdv42 geestelke natuur1 ,,ii1 #dcev42 verschningen1 ,,ii1 #dcg2 redelke natuur1 ,,ii1 #dchv42 zedel4 natuur1 ,,ii1 #ddjv42 vergeleken met de menschen1 ,,ii1 #ddbv41 #efgv42 dienst en werkzaamheid1 ,,ii1 #ddev42 voorbede1 ,,ii1 #ddhv42 ,,iv1 #cid1 #cih2 vereering1 ,,ii1 #deav42 heeft ,christus iets voor hen verdiend8 ,,ii1 #dddv42 ,,iii1 #djev42 zn z leden der kerk1 ,,ii1 #dde2 ,,iv1 #cjv42 beteekenis v4 h4 geloof aan de ,,ii1 #dbh1 #deav4 ,episcopaat4 ,zie ,bisschoppelk ambt4 ,episcopale stelsel van kerkregeering1 ,,iv1 #hbv41 #ifv4 en 1 ,,iv1 #gdv41 #igv4 ,erfelkheid volgens de nieuwere wetenschap1 ,,iii1 #adj v4 ,erfzonde1 ,,iii1 #ajhv42 b ,rome1 ,,ii1 #ebe12 ,,iii1 #aaf1 #abav4 ,ervaring als bews voor de waarheid der religie1 ,i1 #dehv4 ,esseners4 ,hun ,eschatologie1 ,,iv1 #cga4 ,essentia1 als aanduiding v4 h4 wezen ,gods1 ,,ii1 #bgj2 ,dei1 b de kerkvaders1 ,,ii1 #gi1 #hg1 #aag4 ,ethicisme1 ,i1 #aiav4 ,ethiek1 ,verb4 tot de ,dogmatiek1 ,i1 #abv4 ,evangelie en ,wet1 ,,iv1 #bjav42 b het eindgericht1 ,,iv1 #dibv4 ,evangelieprediking aan de overzde van het graf1 ,,iv1 #chb1 #djbv41 #dii4 ,evangelisten in het ,n4 ,t41 ,,iv1 #fgv4 ,evolutie theorie1 ,i1 #bcfv41 #cde2 ,,ii1 #diav41 #eacv42 over het bederf des menschen1 ,,iii1 #aecv4 ,examinatie1 ,,iv1 #abcv4 ,expromissio en fidejussio1 ,,iii1 #bjd4 ,extase b het profetisch visioen1 ,i1 #bee1 #bef4 ,f4 ,fatum4 ,zie ,noodlot4 ,fidejussio en expromissio1 ,,iii1 #bjd4 ,fides implicita b ,rome1 ,i1 #eahv4 ,filioque4 ,strd over het1 tusschen het ,o4 en het ,w41 ,,ii1 #biav4 ,foederalisme in de leer der erfzonde1 ,,iii1 #acav4 ,formula ,concordiae1 ,i1 #ii2 over de praedest4 en wilsvrheid1 ,,ii1 #cbhv42 ,,iii1 #ddf4 ,fundamenteele ,artikelen b do ,prot4 ,i1 #ebjv4 ,future probation theorie in ,engeland1 ,,iv1 #ejj4 ,g4 ,gabriel1 ,,ii1 #dca4 ,gallikanisme1 ,i1 #djc4 1 ,,iii1 #gdv41 #ie4 ,gaven1 geestelke4 ,zie ,charismata4 ,geest1 ,heilige ,,ii1 #bdfv41 #bhev42 als principe der openb4 ,i1 #befv42 ,,ii1 #bcjv42 als principe d4 schepping1 ,,ii1 #bbhv41 #dje2 zn uitgang1 ,,ii1 #bdfv41 #bhgv42 zn persoonlkh4 en ,godh41 ,,ii1 #bdg1 #bhev42 b den mensch in den staat der rechtheid1 ,,ii1 #edjv42 zonde tegen den1 ,,iii1 #ajav42 werkzaamheid in betr4 tot de menschel4 natuur van ,christus1 ,,iii1 #bfhv41 #bgbv41 #dafv41 #dcj1 #dgav42 in betrekking tot de uitverkorenen1 ,,iii1 #dcjv41 #dfiv41 #eefv42 ,,iv1 #cdb2 uitstorting op den ,pinksterdag1 ,,iii1 #bag1 #dcjv42 ,,iv1 #e2 zn werking ten opz4 van het ,woord1 ,,iv1 #bjiv42 als uitdeeler v4 d4 gaven in de kerk1 ,,iv1 #bi4 ,geest des menschen1 ,,ii1 #ecg2 en ziel1 ,,ii1 #ecgv4 ,geestenverschningen1 ,,iv1 #cie1 #cifv4 ,geestelke natuur ,gods1 ,,ii1 #adev4 ,geestelke wereld1 ,,ii1 #dbdv42 beteekenis v4 h4 geloof daaraan voor de religie1 ,,ii1 #dbh1 #dedv4 ,geestelk leven in verh4 tot natuurlk en zedelk leven1 ,,iv1 #ahh4 ,gehenna1 ,,iv1 #cgd1 #die4 ,gehoorzaamh4 van ,christus4 ,dadelke1 ,zie obedientia activa4 ,ldelke1 zie obedientia passiva4 ,geloof in alg4 zin1 ,i1 #dfiv42 ,,iii1 #ead2 in relig4 zin1 ,i1 #agd1 #ahav41 #dgbv42 ,,iii1 #dej1 #eadv42 als princ4 internum v4 d4 rel4 openb4 ,theol4 ,i1 #dfhv42 opvatting in de eerste ,chr4 kerk1 ,i1 #dgev42 b ,rome1 ,i1 #dgf1 #ebc2 ,,iii1 #ddb1 #ebav42 in de ,reform4 ,i1 #dggv41 #ebc2 ,,iii1 #ebb2 en ,theologie ,i1 #ejiv42 b ,christus1 ,,iii1 #bidv41 #eae2 eisch van ,,iv1 #bjfv42 in verh4 tot de rechtv4 making1 ,,iii1 #debv41 #ecev42 beteek4 voor de ,sacramenten ,,iv1 #bdav41 #cdd4 ,geloofsstandpunt1 onmisbaar voor den dogmaticus1 ,i1 #dfgv41 #ebd4 ,gelooven en weten1 ,i1 #dfcv41 #dhcv4 ,gelooven op gezag1 ,i1 #cgdv41 #cgfv4 ,gemeenschap der heiligen1 ,,iv1 #bhv41 #ebjv42 der strdende en triomf4 kerk1 ,,iv1 #dagv41 #ebj4 ,gemeente en kerk1 ,,iv1 #bev42 haar beteekenis en invloed in de regeering der kerk1 ,,iv1 #gc1 #gi1 #abbv41 #ahjv4 ,gemeente godsdienstoefeningen in den apost4 td en verv4 ,,iv1 #baev41 #caa4 ,genade ,gods1 ,,ii1 #aha2 hare openbaring terstond na den val1 ,,iii1 #aee1 #ahgv41 #bjgv42 geen tegenstelling van de gerechtigheid ,gods1 ,,ii1 #bjjv42 ,,iii1 #cciv41 #cdfv41 #chav4 ,genade1 ,,iii1 #dgdv42 karakter b ,rome1 ,,ii1 #ebd1 #ebh2 ,,iii1 #ddcv41 #dgev42 b de ,geref4 ,,iii1 #dgfv41 #ejhv2 ,,iv1 #ahgv42 alg4 zie gratia communis2 voorber41 zie gratia praeparans4 ,generatie v4 d4 ,zoon1 ,,ii1 #bhbv42 in verband tot de schepping1 ,,ii1 #bhb1 #cajv41 #dja2 ,,iii1 #beg4 ,geologie over de ontwikkelingsgeschiedenis der aarde1 ,,ii1 #dfiv41 #dhbv42 ,,iii1 #bjh2 verschil met de openb4 ,,ii1 #dgjv42 waarde v4 d4 ,,ii1 #dgg4 ,geologische perioden1 ,bezwaren daartegen1 ,,ii1 #dhbv4 ,gerechtigheid ,gods1 ,,ii1 #aidv2 ,,iii1 #aeg1 #cdj1 #ecc4 ,vgl4 ook genade ,gods4 ,gerechtigheid b menschen1 ,,ii1 #aigv42 ,,iii1 #dbg4 ,gereformeerden1 verschil van de ,lutherschen1 ,i1 #aaa2 ,,ii1 #cbh1 #dah2 schakeeringen onder hen1 ,i1 #aae2 ,,ii1 #ccav42 over de ,heid4 religies1 ,i1 #bci2 over de inspiratie1 ,i1 #caev42 over de onbegrpelkh4 ,gods ,,ii1 #ajv42 over de nat4 ,godskennis1 ,,ii1 #cgv42 hun omschrving ,gods1 ,,ii1 #hav42 over de praedestinatie1 ,,ii1 #ccjv41 #cehv41 #cgc2 over het beeld ,gods1 ,,ii1 #eca1 #ece2 over den staat der rechtheid1 ,,ii1 #eegv42 over de erfzonde ,,iii1 #abfv42 hun verbondsleer1 ,,iii1 #aiiv42 hun ,christologie1 ,,iii1 #bdf1 #biav41 #bid1 #cjjv42 over de particul4 voldoening1 ,,iii1 #cidv42 over het koningschap van ,christus1 ,,iii1 #dbd2 over de heilsorde1 ,,iii1 #ddgv41 #dfcv42 verschillen met het oog op de heilsorde1 ,,iii1 #debv42 over de kerk1 ,,iv1 #afv42 over de kenteekenen der kerk1 ,,iv1 #dd2 over de onderscheidene ambten in de kerk1 ,,iv1 #acjv42 over de macht der kerk1 ,,iv1 #aecv41 #afdv42 hun verwerping van de biecht1 ,,iv1 #aed1 #agj2 over de genademiddelen1 ,,iv1 #aifv41 #aii2 over de wet1 ,,iv1 #bjh2 over de verhouding van ,woord en ,geest1 ,,iv1 #bajv42 over de ,sacramenten1 ,,iv1 #bbfv41 #bcfv42 over den ,doop1 ,,iv1 #bfev41 #bgev42 over den ,kinderdoop1 ,,iv1 #bhav41 #big1 #bih2 over het ,avondmaal1 ,,iv1 #cba1 #ccav41 #cdav42 over den tusschentoestand1 ,,iv1 #chj2 over de vroegsterv4 kinderen1 ,,iv1 #ebc4 ,gereform4 ,dogmatiek4 ,geschiedenis ,i1 #aaav1 vgl4 ,dogmatiek4 ,gevoel als kenbron der ,dogmatiek1 ,i1 #afv42 als zetel der religie1 ,i1 #aiev4 ,gevoelsrichting in ,duitschland in de #ah;e eeuw1 ,i1 #ajd4 ,geweten1 ,,iii1 #afd4 ,gezag in gezin en maatschapp1 ,i1 #cgf2 in wetenschap en kunst1 ,i1 #cgg2 in religie en ,theol4 ,i1 #cghv4 ,gezag der ,heilige ,schrift4 ,zie ,schrift4 ,giesseusche en ,tubinger theologen over de exinanitio ,christi ,,iii1 #bde4 1 ,,ii1 #aje4 ,gnesio lutheranen in de #af;e eeuw1 ,i1 #ihv4 ,gnosimachi1 ,i1 #eji4 ,gnosticisme1 ,i1 #edv42 over de ,schrift1 ,i1 #chj2 over de onbegrpelkh4 ,gods1 ,,ii1 #d2 over het ,oude ,test41 ,,iii1 #aifv42 over de schepping1 ,,ii1 #dja2 over ,christus1 ,,iii1 #bdj1 #bge2 over het werk van ,christus1 ,,iii1 #cbj2 over de kerk1 ,,iv1 #i2 over de ,eschatologie1 ,,iv1 #cgev4 ,god1 als de ,wordende in de panth4 philos41 ,,ii1 #abb1 #abdv42 als de ,znde1 ,,ii1 #aaev42 als ,geest1 ,,ii1 #adjv42 als ,licht1 ,,ii1 #aeev42 als de ,heilige1 ,,ii1 #agfv42 als ,souverein1 ,,ii1 #bjbv42 afleiding v4 d4 naam1 ,,ii1 #ajc2 als nomen personale v4 d4 eersten persoon1 ,,ii1 #bdjv42 toegepast op den ,zoon1 ,,ii1 #bdev42 ,,iii1 #bci1 #bfdv41 #bffv4 ,godheid van ,christus4 ,zie ,christus4 ,godsbegrip1 ,geschied4 v4 h4 ,,ii1 #ghv4 ,godsdienstwetenschap1 nieuwere ,i1 #ahcv42 methode1 ,i1 #ahev41 #bjhv42 over den oorsprong der religie1 ,i1 #bjdv41 #bcfv42 over oorspr4 karakter v4 h4 ,heidendom1 ,i1 #bcfv4 ,goede1 ,het ,,ii1 #agg4 ,goede werken1 ,,iii1 #efdv41 #egav4 ,goedertierenheid ,gods1 ,,ii1 #ahj4 ,goedheid ,gods1 ,,ii1 #agf2 in abs4 zin als volmaaktheid1 ,,ii1 #agh2 voor anderen1 ,,ii1 #agiv42 als motief der wereldschepping1 ,,ii1 #daev4 ,goedheid des menschen1 ,,ii1 #eciv4 ,gottschalksche strd1 ,,ii1 #cbbv4 ,graden in de zonde1 ,,iii1 #hiv42 in de helsche straffen1 ,,iv1 #dbav41 #eaj2 in de toek4 zaligheid1 ,,iv1 #dbav41 #ebfv4 ,gratia communis b de ,geref4 ,i1 #bci2 ,,iii1 #b,o#gv42 ,,iv1 #ahh1 #chd4 ,gratia praeparans1 ,,iii1 #dicv4 ,gratia praeveniens b ,rome1 ,,ii1 #cbf2 ,,iii1 #dci1 #ddjv4 ,grieksche kerk4 ,haar karakter en ,theol4 ,i1 #fhv42 ,,ii1 #bibv41 #cai1 #eci2 ,,iii1 #aaf1 #bdb2 over de nederdaling ter helle1 ,,iii1 #cgh2 over de kerkelke macht1 ,,iv4 #aec1 #afd4 ,gronden des geloofs4 ,moeilkheid v4 h4 onderzoek daarnaar1 ,i1 #dahv42 volg4 de histor4 apolog4 bewsvoering1 ,i1 #dbj1 #dbcv42 volg4 de speculatieve bewsvoering1 ,i1 #dbj1 #dcav42 volg4 de ethisch psycholog4 bewsvoering ,i1 #dbj1 #dddv42 in de ,christ4 kerk en ,theol4 ,i1 #dhdv4 ,groninger ,theologie1 ,i1 #abi2 haar ,godsbegrip1 ,,ii1 #hd2 over ,christus' werk1 ,,iii1 #ccj1 #ced4 ,grootheid ,gods1 ,,ii1 #aid4 ,h4 ,haat ,gods1 ,,ii1 #aif4 1 ,,ii1 #aia4 ,hades in het ,n4 ,t41 ,,iv1 #cgbv4 ,vgl4 verder ,scheol4 ,haeresie4 ,zie ketter4 ,handoplegging1 ,,iii1 #cjf2 ,,iv1 #abdv4 ,hart des menschen1 ,,ii1 #echv4 ,hattemisten1 ,,iii1 #deb4 ,hebren1 ,,iii1 #deb4 ,heerlkheid ,gods1 ,,ii1 #aiav4 ,heidendom1 ,oorspr4 en kar4 volg4 de ,schrift1 ,i1 #bcdv42 ,,iii1 #dbe2 volg4 de nieuwere godsdienstwetenschap1 ,i1 #bcfv42 elementen van waarheid in het1 ,i1 #bchv41 #bdgv41 ,,iii1 #bbhv42 vergeleken met de rel4 v4 ,israel1 ,i1 #bdgv41 ,,iii1 #baav42 met het ,christendom1 ,i1 #bdj1 #bdgv4 ,heidenen4 ,mogelkheid hunner zaligheid1 ,i1 #bcb2 ,,iv1 #ebbv4 ,heilig1 als attribuut van personen en zaken1 ,,ii1 #ahf2 ,,iii1 #eeg4 ,heiligen1 als daad ,gods1 ,,ii1 #ahfv4 ,heiligheid ,gods1 ,,ii1 #ahdv4 ,heiligheid der kerk1 ,,iv1 #edv4 ,heiligmaking1 ,,iii1 #eecv42 ,,iv1 #daa2 in betrekking tot de rechtvaardigmaking1 ,,iii1 #dcav41 #edj1 #eecv42 volkomene1 b den dood1 ,,iv1 #daav4 ,heiligverklaring in de ,roomsche kerk4 ,zie ,canonisatie4 ,heilsorde1 ,,iii1 #dbev4 ,hellenistisch ,grieksch in het ,n4 ,t41 ,i1 #cdh1 ,,ii1 #bcf4 ,helsche straffen1 ,,iv1 #difv4 ,vergel4 ,gehenna4 ,hemel in de ,h4 ,schrift1 ,,ii1 #dcdv4 ,hemelvaart van ,christus1 ,,iii1 #dajv4 ,herediteit4 ,zie ,erfelkheid4 ,herrnhutisme1 ,i1 #aja2 ,,ii1 #bffv42 ,,iii1 #cjj1 #cba1 #degv42 ,,iv1 #ba4 ,hexaemeron4 ,zie ,scheppingsdagen4 ,historische boeken des ,o4 ,t41 ,i1 #cbg4 ,historisch-kritisch onderzoek der ,h4 ,schrift in verb4 met de inspiratie1 ,i1 #cahv41 #cdjv41 #cfj4 1 ,,ii1 #aia4 ,hoog-kerkelke part in ,engeland1 ,i1 #acc4 ,huisgemeenten1 ,,iv1 #f1 #gc1 #aaf4 ,huwelk als ,sacr4 b ,rome1 ,,iv1 #bej4 ,i4 ,idee innatae4 ,zie ,aangeboren begrippen4 ,ideale theorie tot verzoening van ,schrift en natuurwetensch41 ,,ii1 #dgav41 #dgf4 ,idealisme4 ,zie ,rationalisme4 ,iden in 't alg41 ,,ii1 #agav42 in ,god1 ,,ii1 #agjv4 ver ,gods1 ,,ii1 #aig4 en 1 ,,iii1 #cac1 #chav41 #ebd4 ,immanentie ,gods4 ,physische en ethische1 ,,ii1 #achv4 ,independentisme1 ,i1 #abc2 ,,iv1 #bav41 #aae1 #aaf1 #ahc4 ,indifferentisme1 7religieus7 ,i1 #agd1 #ahdv4 ,infralapsarisme4 ,zie ,supra- en ,infralapsarisme4 ,inspiratie1 ,i1 #cjfv42 in ruimeren zin1 ,i1 #bea2 subsequens1 ,i1 #cac2 als negatieve assistentie des ,h4 ,geestes1 ,i1 #cac2 alleen v4 h4 religieus-ethische b ,rome1 ,i1 #cac2 onder de ,protest1 ,i1 #cahv41 #cdi1 #ceav42 realis b ,rome1 ,i1 #cad2 dynamische1 ,i1 #caiv41 #cea v42 organisch op te vatten1 ,i1 #cdfv42 bezwaren tegen de1 ,i1 #cecv4 ,irvingisme1 ,,iv1 #bc4 ,islam over praedest4 en wilsvrheid1 ,,ii1 #cah2 over de verlossing1 ,,iii1 #dbev42 over den ,mahdi1 ,,iv1 #dbf4 ,israel1 godsd4 v4 vergeleken met andere4 ,i1 #bdgv42 ,,iii1 #baav42 ,kerk en ,staat in1 ,,iv1 #c1 #acbv42 toekomst v4 volgens het ,o4 ,t41 ,,iv1 #dbfv42 volgens het ,n4 ,t41 ,,iv1 #ddfv42 vgl4 ook ,bedeeling des ,o4 ,verbonds4 ,j4 1 ,,ii1 #aaj4 1 ,,ii1 #ajgv41 #aaf4 ,jahvisme en volksgodsdienst in ,israel1 ,,iv1 #cfd4 ,jakobus en ,paulus over de rechtvaardigmaking1 ,,iii1 #edfv4 ,jezuten1 ,hun invloed op de schol4 beoefening der ,theol41 ,i1 #ia1 #ig2 ,hun leer v4 d4 inspiratie1 ,i1 #cabv42 v4 d4 scientia media1 ,,ii1 #afbv4 ,jezus1 ,beteekenis v4 d4 naam1 ,,iii1 #ccb4 ,vgl4 verder ,christus4 ,johannes de ,dooper1 ,,iv1 #bedv4 ,joodsche ,theologie over inspiratie en traditie1 ,i1 #cjfv42 over de versch4 hypostasen en sefiroth ,gods1 ,,ii1 #hf1 #abg1 #adg1 #bcd2 over den oorsprong der zonde1 ,,iii1 #da1 #de1 #aab2 over den tusschentoestand1 ,,iv1 #cgjv42 over de toekomst van ,israel1 ,,iv1 #dcfv4 ,judaisme1 ,,iii1 #aif4 ,judas1 ,zn tegenwoordigheid b het ,avondmaal1 ,,iv1 #cdg4 ,justitia originalis1 ,,ii1 #ebfv41 #ecb1 #edj4 ,k4 1 ,,ii1 #aia4 ,kant1 ,laplace'sche hypothese1 ,,ii1 #dfgv4 en 1 ,,iii1 #cac1 #chav41 #ebdv4 ,katholiciteit der kerk1 ,,iv1 #hv41 #eev4 ,kennisse ,gods als inhoud der ,dogm4 ,i1 #fv42 ,,ii1 #av41 #ggv42 haar grondslag3 openbaring ,,ii1 #bbv41 #bdv41 #dj1 #da1 #de2 niet adaequaat1 ,,ii1 #e1 #be1 #gc1 #gev42 niet symbolisch1 ,,ii1 #gfv42 ingeschapene1 ,,ii1 #bdv42 verkregene1 ,,ii1 #ddv4 1 ,leer v4 d41 in de nieuwere ,theologie1 ,,ii1 #abbv41 ,,iii1 #beb1 #bhcv4 ,kerk1 ,haar wezen1 ,i1 #dbb2 ,,iv1 #av42 zichtbare en onzichtbare1 ,,iv1 #aev4 #ccv41 #cgv42 als instituut1 ,,iv1 #cdv41 #fjv41 #aigv42 kenteekenen1 ,,iv1 #chv42 gedeeldheid1 ,,iv1 #dav41 #div42 eigenschappen1 ,,iv1 #ecv42 ware en valsche1 ,,iv1 #dgv41 #eb2 regeering1 ,,iv1 #eiv42 macht1 ,,iv1 #acbv42 beldend karakter1 ,,iv1 #afhv42 in haar verhouding tot de ,schrift1 ,i1 #bd1 #cjd1 #cfcv41 #cffv41 #chj1 #chc1 #che1 #dbdv42 ,,iv1 #ci1 #dcv41 #aie2 als grond v4 h4 geloof aan de ,schrift1 b ,rome1 ,i1 #dbd1 vgl4 #dca2 ,,iv1 #civ42 hare roeping in betr4 tot de uitlegging der ,schrift1 ,i1 #cii2 ,,iv1 #afgv42 in hare verhouding tot de ,theol41 ,i1 #eag1 #ebe2 tot den ,staat1 zie ,staat2 tot het ,godsrk1 ,,iv1 #bg2 tot de wereld1 ,,iv1 #ahfv4 ,kerkenorde1 ,beteekenis1 ,,iv1 #aaj4 ,kerkeraad1 ,,iv1 #abg1 #agiv4 ,kerkvaders1 ,over de ,heilige ,schrift1 ,i1 #cjhv4 ,kerkverband1 ,,iv1 #aae4 ,kerspelvorming1 ,,iv1 #aafv4 ,ketterdoop1 ,,iv1 #bii4 ,ketter1 ,,iv1 #eb4 ,kinderdoop1 ,,iv1 #bfe1 #bghv4 ,kinderen1 jongstervende4 ,hun toekomstig lot4 ,zie zaligheid4 ,knecht des ,heeren b ,jesaja1 ,,iii1 #bcav41 #cjhv4 1 ,,ii1 #ahe4 ,koningschap ,gods1 ,,iii1 #bv41 #bhv4 ,koningschap onder ,israel1 ,,iii1 #bcj4 ,koninkl4 ambt van ,christus1 ,,iii1 #ccev41 #dbav42 ,,iv1 #aaav42 als ,materialprinzip v4 d4 ,geref4 kerkregeering1 ,,iv1 #aacv4 ,koninkrk ,gods in de profetien1 ,,iv1 #dcev42 in de ,joodsche ,theol4 ,,iv1 #dcfv42 b ,jezus1 ,,iii1 #bccv41 #dbi2 ,,iv1 #ddgv41 #ead2 en kerk1 ,,iv1 #bg4 ,kopernikaansche wereldbeschouwing1 ,,ii1 #dfe4 ,kosmogonien der ,heidenen1 ,,ii1 #chgv41 #deg4 ,kosmologisch bews voor het bestaan van ,god1 ,,ii1 #edv4 ,kritiek1 nieuwere1 ,over de bondsidee1 ,,iii1 #aiav42 over het ,o4 ,test4 in 't alg41 ,,iii1 #bjbv4 ,kruisdood van ,christus1 ,,iii1 #cgfv4 ,kunst en religie1 ,i1 #aiiv4 1 als naam ,gods1 ,,ii1 #ajc1 #aac4 ,l4 ,lankmoedigheid ,gods1 ,,ii1 #aha4 ,lastering tegen d4 ,h4 ,geest1 ,,iii1 #ajav4 en 1 ,,ii1 #debv42 ,,iv1 #cicv41 #djjv4 ,leeraarsambt1 ,,iv1 #gfv41 #affv4 ,leger des heils1 ,,iv1 #bb4 ,leven in de ,h4 ,schrift1 ,,iv1 #cef1 #cfgv41 #chc1 #chdv41 #eje4 ,levens van ,jezus4 ,oordeel daarover1 ,,iii1 #cgdv4 ,levensduur1 langere1 der menschen vr den zondvloed1 ,,iii1 #bjh4 ,lezen der ,schrift1 door de leeken b ,rome1 ,i1 #cid1 #cif4 ,libertinisme1 ,,iii1 #ee4 ,lichaam des menschen1 ,,ii1 #edav42 vereeniging met de ziel1 ,,ii1 #edav4 ,lichamelkheid der gestorven zielen1 ,,iv1 #cha1 #chiv4 ,licht1 van ,god gebruikt1 ,,ii1 #aee1 #aibv42 natuur van het ,,ii1 #dfjv4 ,liefde ,gods1 ,,ii1 #ahcv42 en de voldoening van ,christus1 ,,iii1 #ceg1 #chav4 ,liefde in de gemeente1 ,,iv1 #cj1 #afi4 ,lden1 het1 in betr4 tot de regeering ,gods1 ,,iii1 #cbv41 als straf der zonde1 ,,iii1 #aeiv41 #afgv4 ,lkenverbranding1 ,,iv1 #dhe4 ,limbus infantum b ,rome1 ,,iv1 #cgh1 #dba4 ,limbus patrum b ,rome1 ,,iv1 #cgh1 #dba2 b anderen1 ,,iv1 #chb4 ,loci1 ,beteekenis dezer uitdrukking in de ,roomsche ,theol41 ,i4 #b4 ,loci ,communes1 ,beteekenis b ,cicero1 ,i1 #a2 als naam d4 ,dogmatiek1 ,i1 #b4 ,logos1 als benaming van ,christus in de ,schrift1 ,i1 #cci2 ,,ii1 #bcdv41 #bdav41 #bhc1 #djgv42 b de ,stoa1 ,,ii1 #bcb2 b ,philo1 ,,ii1 #bccv42 b de ,apolog41 ,,ii1 #dje2 opgevat als de wereldidee1 ,,ii1 #djev4 ,loon in de ,h4 ,schrift1 ,,ii1 #eecv42 ,,iii1 #efcv42 ,,iv1 #ebfv4 ,lot als openbaringsvorm1 ,i1 #beb4 ,luthersche ,dogmatiek1 ,geschiedenis1 ,i1 #ihv4 ,lutherschen1 ,verschil van de ,geref41 ,i1 #aajv42 ,,ii1 #cbhv41 #dah1 #eefv41 #efgv42 ,,iii1 #ddfv42 verwantschap met de ,remonstranten1 ,,ii1 #cbiv42 over de duo hemisphaeria1 ,i1 #bbc2 ,,ii1 #cev41 #ecdv42 ,,iii1 #aeb2 ,,iv1 #aef1 #ahg2 over de cognitio ,dei insita1 ,,ii1 #cfv42 over de deugden ,gods 7indeeling71 ,,ii1 #ih2 over de praedestin41 ,,ii1 #cbhv42 over het beeld ,gods1 ,,ii1 #ebiv41 #ecjv41 #ecdv41 #eefv41 #efe1 #efgv42 over de erfzonde1 ,,ii1 #efg1 #efi2 ,,iii1 #abev42 over de verhouding van ,o4 en ,n4 ,test41 ,,iii1 #aii2 over de twee naturen in ,christus1 ,,iii1 #bddv41 #bij1 #bid1 #cej1 #dabv42 over de aanbidding van ,christus1 ,,iii1 #cjj2 over de nederdaling ter helle1 ,,iii1 #cgi2 over de verhooging van ,christus1 ,,iii1 #dabv42 over de heilsorde ,,iii1 #ddfv42 over de kerk1 ,,iv1 #bc2 over de regeering der kerk1 ,,iv4 #ajhv41 #abhv41 #aef1 #afd2 over het episcopaat1 ,,iv1 #ii2 over de genademiddelen1 ,,iv1 #aif2 over de wet1 ,,iv1 #bjgv41 vgl4 ,,ii1 #eef2 ,,iii1 #cej2 over ,woord en ,geest1 ,,iv1 #bajv42 over de ,sacram4 ,,iv1 #bbh1 #bcb1 #bcev41 #bdb1 #bdc2 over den ,doop1 ,,iv1 #bfdv41 #bga1 #bha2 over het ,avondm41 ,,iv1 #cah1 #ccav41 #cdav42 over den tusschentoestand1 ,,iv1 #cgiv42 over de wederkomst van ,christus1 ,,iv1 #dhj4 1 van ,christus gebruikt1 ,,iii1 #cfc4 ,m4 ,magie1 ,i1 #bdf4 ,mahdi1 volgens het ,mohammedanisme1 ,,iv1 #dbf4 ,majesteit ,gods1 ,,ii1 #aid4 ,mal'ak ,ihvh1 ,i1 #bej2 ,,ii1 #bbiv4 ,manicheisme1 ,,ii1 #chh2 ,,iii1 #ed4 ,mantiek1 ,i1 #bdf4 ,maria1 ,,iii1 #bfav42 ,haar onbevlekte ontvangenis1 volg4 ,rome ,,iii1 #adev4 #bfbv42 haar voortdurende virginiteit1 ,,iii1 #bga4 ,marrow ,controversy in ,schotland1 ,i1 #abh2 ,,iii1 #ciev4 ,materialisme1 ,i1 #bhe2 ,,ii1 #cia1 #cibv41 #cidv41 #daiv42 over het zedelke leven1 ,,ii1 #ei4 ,mensch ,de1 ,vergeleken met de engelen1 ,,ii1 #ddbv41 #efgv42 met de dieren1 ,,ii1 #dij1 #eegv42 zn oorsprong1 ,,ii1 #dijv42 ouderdom1 ,,ii1 #dihv42 eenheid1 physisch en ethisch1 ,,ii1 #ejjv41 #efcv41 #efhv42 ,,iii1 #abiv42 oorspronk4 woonplaats1 ,,ii1 #ejdv41 #edc2 wezen1 ,,ii1 #ejhv42 heerschapp over de aarde1 ,,ii1 #edcv42 zn verhouding tot de natuur1 volgens de christelke wereldbeschouwing1 ,,ii1 #dbbv42 ,,iii1 #bdv42 zn bestemming1 ,,ii1 #edev42 verlossingsvatbaarheid1 ,,iii1 #ahh4 ,menschwording van den ,zoon1 ,,iii1 #becv42 als centrum der openbaring1 ,i1 #bfh1 #bfi2 ,,iii1 #begv42 buiten de zonde1 ,,ii1 #djf2 ,,iii1 #behv42 voorbereiding daartoe1 ,,iii1 #bajv1 #baav41 #befv42 in haar verband tot de religie1 ,,iii1 #bhev42 was ze een vernedering8 ,,iii1 #bia1 #cge4 ,meritum ex congruo b ,rome1 ,,ii1 #cbd1 #cef2 ,,iii1 #ddb4 ,messiasverwachting in de profetien1 ,,iii #bcjv41 #cjhv42 ,,iv1 #dbgv42 in de apocr4 litteratuur1 ,,iii1 #bcbv42 b de ,joden in ,jezus' dagen1 ,,iii1 #bcbv4 ,metaphysisch bews voor de onsterfelkheid der ziel1 ,,iv1 #cfjv4 ,methodisme1 ,i1 #acb2 ,,iii1 #deh1 #dffv41 #dhav41 ,,iv1 #bav4 ,michael1 ,,ii1 #dca4 ,middelaarschap van ,christus1 ,,iii1 #ccbv42 van eeuwigheid1 ,,iii1 #bjf1 #ccd4 ,vgl4 verder verbond der genade1 werk van ,christus4 ,middelen der genade1 ,,iv1 #aicv4 ,mis in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #bdi1 #cag1 #ccgv42 voor gestorvenen1 ,,iv1 #cag1 #cdi4 ,modernen in ,nederl41 ,i1 #abiv42 ethische1 ,i1 #aib1 #dea2 hun ,godsbegrip1 ,,ii1 #hd2 ,,iii1 #ac2 hun positie tusschen creatie en evolutie1 ,,ii1 #eadv42 over het werk van ,christus1 ,,iii1 #cbh2 over de heilsorde1 ,,iii1 #dfj4 ,molinisten1 ,i1 #ic2 over de praedestinatie1 ,,ii1 #cbf1 #cbg2 over den concursus1 ,,iii1 #aa2 over de genade1 ,,iii1 #ddav4 ,monarchianisme1 ,i1 #fa4 ,monisme1 ,i1 #bhev4 ,monophysitisme in het ,oosten1 ,i1 #fd1 ,,iii1 #bdb4 ,montanisme1 ,i1 #cha2 ,,iii1 #cbj2 over de kerk1 ,,iv1 #i2 over de lapsi1 ,,iv1 #aci4 ,morale indpendante1 ,i1 #aib1 ,,ii1 #ei4 ,moreel bews voor het bestaan ,gods1 ,,ii1 #ehv42 voor de onsterfelkh4 der ziel1 ,,iv1 #cfav4 ,moreele theorie over het werk van ,christus1 ,,iii1 #cbi1 #cehv41 #cfd4 ,motazelieten1 ,,ii1 #cah4 ,motiva credibilitatis in de ,roomsche ,theol4 ,i1 #cf1 #dbdv41 #dhev4 1 ,i1 #ecjv42 ,,iv1 #bag4 ,mysterien volg4 ,rome1 ,i1 #bba2 ,,iv1 #bag4 ,mysticisme1 ,i1 #chjv42 ,,ii1 #cd1 #ci1 #eci2 ,,iii1 #cbjv41 #dejv42 ,,iv1 #aic1 #aiev4 ,mystiek in de ,middeleeuwen1 ,i1 #hev42 vgl4 ,mysticisme4 ,mystische theorie over het werk van ,christus1 ,,iii1 #cbjv41 #cbh1 #cehv41 #cfd4 ,n4 ,naam ,gods in de ,h4 ,schrift1 ,,ii1 #fbv4 ,naturalisme1 ,i1 #bbg2 over de bzondere openb41 ,i1 #bgiv42 over het beeld ,gods1 ,,ii1 #eacv4 ,naturen1 ,twee1 van ,christus1 ,,iii1 #bdjv41 #bgiv4 ,natuur1 ,de1 en hare orde volgens de theistische wereldbeschouwing1 ,i1 #bei1 #bgc1 #bhfv41 #bijv42 ,,ii1 #dbjv42 ,,iii1 #aj1 #bav42 invloed van den val des menschen op de1 ,,ii1 #edhv41 #eeh1 #efjv42 ,,iii1 #agcv42 als kenbron der ,theologie1 ,zie ,theol4 naturalis4 ,natuur en genade1 ,i1 #bdjv41 #bghv42 ,,ii1 #ecdv42 ,,iii1 #dga1 #dgfv42 ,,iv1 #aeev41 #ahfv42 b ,rome1 ,i1 #bgfv42 ,,ii1 #ebd2 ,,iii1 #dgev42 ,,iv1 #afb1 #ahf1 #bdh2 b de ,luth4 ,,ii1 #ecdv42 in het ,anabapt4 ,i1 #bbb2 ,,iv1 #afb1 #ahf1 #bhi4 ,natuurwetenschap en ,christendom1 ,i1 #bhiv42 ,,ii1 #dbbv41 #dfe2 ,,iii1 #bcv4 ,natuurwetten1 ,i1 #bhgv42 ,,iii1 #bav4 ,navolging van ,christus4 ,opvatting daarvan in de chr4 kerk1 ,,iii1 #cdi1 #dcd4 ,nederdaling ter helle1 ,,iii1 #cggv42 b de ,lutherschen1 ,,iii1 #cgi1 #dac4 ,ned4 ,geloofsbeld41 ,art4 #ae1 ,,iv1 #bgg4 ,neokantianisme1 ,i1 #aji2 ,,ii1 #ae1 #hd4 ,vgl4 verder ,ritschl4 ,neolutheraansche opvatting v4 d4 werking der ,sacr41 ,,iv1 #bbd2 van den ,doop1 ,,iv1 #bfh2 v4 h4 ,avondmaal1 ,,iv1 #cbbv41 #ccdv41 #cdf4 ,neonomianisme in ,engeland1 ,i1 #aah2 ,,iii1 #ded1 #dee2 in 't alg4 in betr4 tot de heilsorde1 ,,iii1 #dedv4 ,neo-,scholastiek na ,trente1 ,i1 #hhv42 in de #ai;e eeuw1 ,i1 #ig4 ,nestorianisme1 ,,iii1 #bhav4 ,new-,england ,theology in ,amerika1 ,i1 #acg1 #ach2 ,,iii1 #abg1 #cbf1 #cif4 ,nieuw-,jeruzalem1 ,,iv1 #eae4 ,nieuw-,testament1 ,gezag1 ,i1 #cccv42 over het ,oude ,test41 ,i1 #cbiv4 ,vgl4 verder ,bedeeling des ,o4 ,v4 en ,oude ,testament4 ,nominalisme in de ,middeleeuwen1 ,i1 #hcv41 #aff2 over de kennisse ,gods1 ,,ii1 #i2 over ,gods wil en macht1 ,,ii1 #bajv41 #bbdv4 ,nomisme1 ,,iii1 #eec2 ,,iv1 #bjcv41 #bji4 ,nooddoop1 ,,iv1 #bidv4 ,noodlot1 ,,iii1 #iv4 ,noodzakelkheid der ,schrift4 ,zie ,schrift4 ,novatianisme over de lapsi1 ,,iv1 #aci4 ,o4 ,obedientia activa van ,christus1 ,,iii1 #cdiv42 vgl4 met de obed4 passiva1 ,,iii1 #cfav4 ,obedientia passiva van ,christus1 ,,iii1 #cecv42 vgl4 met de obed4 activa1 ,,iii1 #cfav4 ,oecumenische concilin1 ,,iv1 #ib1 #ahb4 ,offerande1 ,oorsprong en wezen1 ,,iii1 #cjcv42 b ,israel1 ,,iii1 #cjev41 #cfbv42 van ,christus1 ,,iii1 #caav41 #cfd2 ,,iv1 #cch4 ,offermaaltden1 ,,iv1 #cjjv4 ,oliesel1 heilig1 b ,rome1 ,,iv1 #bdi4 ,onafhankelkheid ,gods1 ,,ii1 #aafv4 ,onbegrpelkheid ,gods1 ,,ii1 #av4 ,onderdompel4 b den ,doop1 ,,iv1 #bgbv4 ,oneindig4 ,opvatting in de ,n4 ,phil41 ,,ii1 #ag1 #bj1 #abg1 #add4 ,oneindigheid ,gods1 ,,ii1 #abfv4 ,onfeilbaarheid van de kerk en den ,paus b ,rome1 ,i1 #cfd1 #chg1 #djcv4 #djf2 ,,iv1 #ehv41 #idv41 #addv42 van de kerk in goeden zin1 ,,iv1 #ei4 ,onmacht des menschen ten goede1 ,,iii1 #adgv41 #dggv4 ,onschuld der kinderen1 ,,iii1 #aad4 ,onsterfelkh4 van den eersten mensch1 ,,ii1 #edbv42 van de ziel1 ,,iv1 #cecv41 #chd2 conditioneele1 b de kerkvaders1 ,,iv1 #cef1 #eja2 in den nieuweren td1 ,,iv1 #ejav4 ,onthouding van de kelk in het ,avondmaal b ,rome1 ,,iv1 #ccf4 ,ontologisch bews voor het bestaan van ,god1 ,,ii1 #ecv42 voor de onsterfelkheid der ziel1 ,,iv1 #ceiv4 ,ontologisme1 ,i1 #if2 ,,ii1 #ca1 #ce4 ,ontvangenis van den ,heiligen ,geest4 ,zie ,christus4 ,onveranderlkheid ,gods1 ,,ii1 #aaiv42 ,,iii1 #chb2 in verband tot de schepping1 ,,ii1 #djiv4 ,onzienlkheid ,gods1 ,,ii1 #aejv4 ,oordeel1 ,laatste1 ,,iv1 #dijv4 ,oostersche kerk en ,theologie in onderscheiding van de ,westersche1 ,i1 #fi2 ,,ii1 #bhiv42 ,,iii1 #bdb2 ,,iv1 #ij1 #adb2 invloed op het ,westen1 ,i1 #gav42 ,,iii1 #bdbv4 ,openbare ,beldenis1 ,,iv1 #ceb4 ,openbaring4 ,begrip1 ,i1 #bagv42 verh4 tot de religie1 ,i1 #agev41 #bajv41 #baev41 #bbf2 ,,ii1 #dbh2 altd supranatureel1 ,i1 #bah1 #bbe2 ,,ii1 #dbh2 in zekeren zin ook natuurlk1 ,i1 #bijv42 onderscheiding in de1 ,i1 #baiv42 volgens de ,schrift1 ,i1 #bbdv42 altd middellk1 ,i1 #bbh2 ,algemeene ,i1 #bbiv42 ,bzondere ,i1 #bddv42 middelen1 ,i1 #bdev42 begrip1 ,i1 #bfcv42 bovennat4 kar4 ,i1 #bgcv42 bestrding door het ,naturalisme1 ,i1 #bgiv42 historisch karakter1 ,i1 #bfh1 #bigv41 #cgav42 menschelk kar41 ,i1 #bbhv41 #bfhv41 #cdhv41 #ceh2 ,,ii1 #fev42 verhouding tot de ,schrift1 ,i1 #biiv42 tot de natuur1 ,i1 #bgh1 #bhiv42 geschied4 der1 ,i1 #bgj1 #cjbv41 #dba4 ,opleiding van dienaren des ,woords1 ,,iv1 #afg4 ,opstanding van ,christus1 ,,iii1 #djiv4 ,opstanding der dooden1 ,,iv1 #dhbv4 ,opzieners4 ,zie ouderlingenambt4 ,ordinatie tot het ambt1 ,,iv1 #abdv42 b ,rome1 ,,iv1 #abe1 #ach1 #aci1 #bdiv4 ,orthodoxe ,theol4 in ,duitschl4 in de #ai;e eeuw1 ,i1 #ajh4 ,oude ,testament4 ,gezag b ,israel1 ,i1 #cjfv41 #cbh2 b ,jezus en de ,apostelen1 ,i1 #cjg1 #cbiv42 citaten in het ,n4 ,test41 ,i1 #cbi1 #ccav42 gesch4 van het1 in de ,chr4 kerk1 in zn verhouding tot het ,n4 ,t41 ,,iii1 #aifv42 ,,iv1 #bjc2 verhouding tot het ,n4 ,t41 ,i1 #ccb2 ,,iii1 #bjfv41 #bafv42 ,,iv1 #bjb1 #ddcv41 #eacv4 ,ouderlingenambt4 ,instelling1 ,,iv1 #gdv42 taak1 ,,iv1 #gev41 #afiv42 verkiezing door de gemeente1 ,,iv1 #gi2 b ,rome1 ,,iv1 #abgv42 b de ,luth4 ,,iv1 #abi2 b de ,geref1 ,,iv1 #abiv4 1 ,gebruik van dit woord in de ,theol41 ,,ii1 #bfi1 #bga4 ,overheid als regeerder der kerk volgens de ,lutherschen enz41 ,,iv1 #ajhv41 #aaa1 #afjv41 #ahi4 ,oxforder beweging in ,engeland1 ,i1 #acc4 ,p4 ,pactum salutis1 ,,iii1 #bjcv41 #bef2 verh4 tot het ,genadeverbond1 ,,iii1 #bbav4 ,palaeontologie1 ,,ii1 #dhev42 ,,iii1 #agd4 ,pantheisme4 ,alg4 karakter1 ,i1 #ag1 #adi1 #bhe2 ,,ii1 #abav41 #bbg1 #cjh1 #cibv42 ,,iii1 #bghv42 over de religie en openb41 ,i1 #aid1 #baf2 over de onveranderlkh4 ,gods1 ,,ii1 #abav42 over de eeuwigh4 ,gods1 ,,ii1 #abi2 zn ,godsbegrip1 ,,ii1 #bjv41 #hbv41 #ia1 #abg1 #add2 over het bewustzn ,gods1 ,,ii1 #aefv42 over de geestel4 natuur ,gods1 ,,ii1 #adf1 #adh2 over den oorspr4 der dingen1 ,,ii1 #chhv41 #cibv41 #dji1 #daav41 #dadv41 #daiv42 in betrekking tot het ,voorzienigheidsgeloof1 ,,iii1 #i2 tot de causae secundae1 ,,iii1 #bev42 ,dualisme in het1 ,,iii1 #bgh4 ,papale stelsel1 ,i1 #djcv42 ,,iv1 #hgv41 #addv1 #ahiv4 ,parads1 ,,ii1 #ejdv42 ,,iv1 #cgc4 ,parochie b ,rome1 ,,iv1 #aae4 ,paroesie4 ,zie wederk4 van ,christus4 ,parzisme1 ,verh4 tot het ,judaisme1 ,,ii1 #dbe2 over oorsprong der zonde1 ,,iii1 #da1 #ed2 over de toek41 ,,iv1 #dbf4 ,pascha4 ,,iv1 #biiv4 ,pasi-tigris hypothese over de ligging van het ,parads1 ,,ii1 #eje4 ,paulus als ,apostel1 ,i1 #ccev42 ,,iv1 #fev4 ,paus4 ,zn primaat1 ,i1 #djcv42 ,,iv1 #hgv42 zn macht1 ,i1 #djg2 ,,iv1 #adcv42 ,vgl4 verder onfeilbaarheid1 ,papale stelsel4 ,pelagianisme1 ,,ii1 #caiv41 #cdiv41 #cga1 #cggv41 #eab1 #eacv41 #eci2 ,,iii1 #dcv41 #fcv41 #aab1 #acf1 #dfdv41 #dif1 #ejev42 over de genoegzaamh4 der algem4 openb41 ,i1 #bcb2 over den wil ,gods1 ,,ii1 #bbj2 over de volgorde der besluiten1 ,,ii1 #cccv4 ,peremtoir examen1 ,,iv1 #abc1 #abd4 ,permissio1 ,,ii1 #ccd1 #ccfv41 #cfcv42 ,,iii1 #ca1 #eev4 ,persoon in de ,triniteitsleer1 ,,ii1 #bgcv4 ,persoonlk karakter der ,dogmatiek4 ,zie ,dogmatiek4 ,persoonlkh4 ,gods1 ,,ii1 #ag1 #bav42 in verband tot de geestelke natuur ,gods1 ,,ii1 #aej4 ,pessimisme1 ,,iii1 #dg1 #ee1 #afiv42 ,,iv1 #dbe4 ,petrus als ,apostel1 ,,iv1 #gav42 zn primaat volg4 ,rome1 ,,iv1 #icv41 #ajjv42 zn verblf in ,rome2 ,,iv1 #ajc4 ,pharisen4 ,hun eschatol4 denkbeelden1 ,,iv1 #cga4 ,phraseologia sacramentalis1 ,,iv1 #bchv4 ,pietisme in ,duitschl41 ,i1 #ajjv42 ,,iii1 #defv42 in de ,geref4 kerk1 ,,iii1 #deev42 beoordeeling1 ,,iii1 #dffv41 #dhav42 over de kerk1 ,,iv1 #ba4 ,pilatus1 ,pontius als rechter v4 ,jezus1 ,,iii1 #cgf4 ,plaatselke kerken in hare verh4 tot de algem4 kerk1 ,,iv1 #g1 #cb1 #aadv42 hun gelkheid1 ,,iv1 #aae4 ,plaatsvervanging op zedelk gebied1 ,,iii1 #acdv41 #cfiv4 ,planeten4 ,zn z bewoond8 ,,ii1 #dbfv4 ,poetische boeken des ,o4 ,t41 ,i1 #cbgv4 ,polygenisme1 ,,ii1 #eja1 #ejb4 ,potentia absoluta ,dei1 volg4 het ,nominalisme1 ,,ii1 #bab1 #bbd2 volg4 de ,geref41 ,,ii1 #bbf1 #cgc4 ,potestas docendi der kerk1 ,,iv1 #afev42 b ,rome1 ,,iv1 #achv41 #afc4 ,potestas gubernationis1 ,,iv1 #afdv41 #afiv4 ,potestas juris-dictionis b ,rome1 ,,iv1 #aciv4 ,potestas misericordiae1 ,,iv1 #afe1 #aggv4 ,potestas ordinis b ,rome1 ,,iv1 #aci4 ,praeadamitisme1 ,,ii1 #eja1 #ejb4 ,praedestinatie1 ,,ii1 #cafv42 plaats in de ,dogmatiek1 ,,ii1 #ccbv42 complete en incomplete sumpta b ,rome1 ,,ii1 #cbe4 ,praedestinatio gemina1 ,,ii1 #cbc1 #cce1 #ceh1 #cfe1 #cfi1 #cgb4 ,praedestinatus1 ,het boek1 ,,ii1 #cbb1 #cbd4 ,praeexistentianisme1 ,,ii1 #efdv42 ,,iii1 #gjv41 #abi4 ,praeparatoir examen1 ,,iv1 #abd4 ,praescientia ,dei1 ,,ii1 #afav42 in verband met 's menschen vrheid1 ,,ii1 #afav41 #ceav4 en in het ,n4 ,t41 ,,iv1 #gdv41 #igv4 ,presbyterale kerkregeering1 ,,iv1 #abiv4 ,priesterschap1 ,,iii1 #cjb2 van ,christus1 ,zie werk van ,christus4 ,princeton ,college en ,theology in ,amerika1 ,i1 #ach4 ,principium4 ,beteek4 dezer uitdr4 in de ,philos41 ,i1 #ada2 in de ,theol4 ,i1 #ada2 essendi der ,theol41 ,i1 #adav42 cognoscendi der ,theol41 ,i1 #adbv42 externum en internum1 ,i1 #adcv42 in de wetenschap1 ,i1 #adev42 in de religie1 ,i1 #agav42 externum der ,dogm41 ,i1 #bdv41 #baev42 internum1 ,i1 #dafv4 1 ,,ii1 #caf1 #cea4 ,proefgebod in het ,parads1 ,,ii1 #eee1 #eehv4 ,profeten des ,o4 ,t41 ,hun zelfbewusth4 ,i1 #cbcv42 hun schrven1 ,i1 #cbdv42 hun verh4 tot de ,thora1 ,i1 #cbe2 hun geschiedbeschrving1 ,i1 #cbg1 vgl4 ,profetie4 ,profeten in het ,n4 ,t41 ,,iv1 #fh4 ,profetie1 ,i1 #beav41 #cbcv4 ,profetin des ,o4 ,t4 over ,israels toek4 en herstel1 ,,iv1 #dbfv41 #ddav4 ,profetisch ambt van ,christus1 ,i1 #begv42 ,,iii1 #cajv41 #chh2 in de verhooging1 ,,iii1 #dah4 1 ,,ii1 #caf4 1 als aanduiding van de #c personen1 ,,ii1 #bgcv4 1 ,,ii1 #caf4 ,q4 ,quakerisme1 ,i1 #abd2 ,,iii1 #cba1 #dja1 #djc2 ,,iv1 #bav42 over de ,sacr41 ,,iv1 #bbc1 #bfg4 ,r4 ,raad des vredes4 ,zie ,pactum ,salutis4 ,raad ,gods1 ,,ii1 #cacv4 ,ratio ratiocinans et ratiocinata4 ,beteek4 dezer onderscheiding1 ,,ii1 #ge1 #ic4 ,rationalisme in de kenleer1 ,i1 #adev4 ,rationalisme der #ah;e eeuw1 ,i1 #aja1 #dbgv42 ,,iii1 #dea2 verschillende vormen1 ,i1 #bgiv42 over de openb4 ,i1 #bhjv42 over de kenbaarh4 ,gods1 ,,ii1 #aav42 over de heilsorde ,,iii1 #dea2 over de kerk1 ,,iv1 #bj2 over de ,sacram41 ,,iv1 #bbc2 over het ,avondm41 ,,iv1 #cbb4 ,realisme in de ,erkenntnistheorie1 ,i1 #aegv42 in de verklaring d4 erfzonde1 ,,ii1 #efi2 ,,iii1 #abiv42 in de beschouwing van het lden van ,chr41 ,,iii1 #cgav4 ,reatus culpae et poenae b ,rome1 ,,iii1 #afb4 ,reatus potentialis et actualis b de ,geref4 ,,iii1 #afb1 #edi4 ,recht en religie1 ,,ii1 #hdv42 ,,iii1 #cdev4 ,rechtsorde1 ,,ii1 #bja2 ,,iii1 #aegv41 #cdfv4 ,rechtvaardigmaking1 ,,iii1 #ebiv42 ,,iv1 #daj2 in haar verhouding tot het geloof1 ,,iii1 #debv41 #dhav41 #ebbv41 #ecev41 #eddv4 ,rede1 ,haar natuur1 ,i1 #afi2 taak in de ,theol41 ,i1 #ebev4 ,reformatie1 ,de1 over natuurl4 en bovennat4 openb41 ,i1 #bbav42 over het geloof1 ,i1 #dgg2 over de verhoud4 van geloof en ,theol41 ,i1 #ebjv42 over de mysterin des geloofs1 ,i1 #eca2 over het werk van ,christus1 ,,iii1 #caiv42 over de kerk1 ,,iv1 #adv41 #ccv42 haar oordeel over de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #dg2 over de genademidd41 ,,iv1 #aidv42 over ,wet en ,evang1 ,,iv1 #bjev42 over de ,sacram4 ,,iv1 #bbjv41 #bga2 over den tusschentoestand1 ,,iv1 #cgiv4 ,reformatie der kerk1 ,,iv1 #aahv4 ,regeering ,gods1 ,,iii1 #bhv4 ,regeering der kerk4 ,zie kerk4 ,religie1 ,principia1 ,i1 #agav42 wezen1 ,i1 #agav42 ,,ii1 #eebv42 objectieve1 ,i1 #agbv41 #agev42 subjectieve1 ,i1 #agbv41 #aggv42 zetel1 ,i1 #ahcv42 ,,iv1 #a2 intellectualist4 opvatting1 ,i1 #ahfv42 moralistische opvatting1 ,i1 #aijv42 aesthetische opvatting1 ,i1 #aiev42 en wetenschap1 ,i1 #ahi1 #baj1 #cgf2 en zedelkheid1 ,i1 #aicv41 #dfb2 ,,iii1 #eec2 en kunst1 ,i1 #aiiv41 #baj2 oorsprong1 ,i1 #bjbv42 in hare verhouding tot de openb41 ,i1 #age1 #baj4 vgl4 openbaring2 tot het verbond1 ,,ii1 #eeav42 tot de vleeschwording1 ,,iii1 #bhe2 tot het recht1 ,,ii1 #hd2 ,,iii1 #cdfv42 sociaal element in de ,,iv1 #av4 ,remonstrantisme1 over de inspiratie1 ,i1 #cah2 over de kenbaarh4 ,gods1 ,,ii1 #aa2 over de eenvoudigh4 ,gods1 ,,ii1 #adb2 over de praedest41 ,,ii1 #cdjv42 over de voorzienigh41 ,,iii1 #ab2 over het ,o4 ,v41 ,,iii1 #aii2 over de aanbidding van ,christus1 ,,iii1 #bih2 over het werk van ,chr41 ,,iii1 #cbe1 #dja2 hun acceptilatie-theorie1 ,,iii1 #cfg2 over de heilsorde1 ,,iii1 #dea2 over de kerk1 ,,iv1 #bj2 over de kerk4 macht1 ,,iv1 #aee2 over de synoden1 ,,iv1 #ahc2 over de genademidd41 ,,iv1 #aic2 over de confessie1 ,,iv1 #afgv42 over de sacr41 ,,iv1 #bbc1 #bfg4 ,restitutie-theorie tot verzoening van ,schrift en natuurwetenschap1 ,,ii1 #dgc1 #dgh4 ,reveil4 ,karakter1 ,i1 #aca4 ,rk der zonde1 ,,iii1 #if1 #afg1 #ahd4 ,ritualisme in de ,eng4 kerk1 ,,iv1 #bc4 ,roeping1 ,,iii1 #dhev42 object1 ,,iii1 #cii1 #dhh2 in verband tot de wedergeb41 ,,iii1 #dhj1 #dhcv41 #ejjv42 niet universeel1 ,,ii1 #ced2 ,,iii1 #dhh4 ,roeping tot het ambt1 ,,iv1 #abav4 ,romantiek1 ,i1 #aif1 #dca4 ,rome4 ,grondgedachte1 ,i1 #bba1 #bgf1 #bgg1 #dbfv42 ,,ii1 #eagv41 #ebf2 ,,iii1 #bdc1 #ddcv42 ,,iv1 #afb1 #ahf1 #bdh2 over het principium der ,dogm41 ,i1 #agv42 over de inspiratie1 ,i1 #cabv42 over de verh4 van ,schrift en kerk1 ,zie kerk2 over de noodzakelkh4 der ,schrift1 ,i1 #chjv42 over de duidelkh4 der ,schrift1 ,i1 #cibv42 over de motiva credibilitatis1 ,i1 #cfv41 #dbdv41 #dhev42 over het geloof1 ,i1 #dgfv42 ,,iii1 #ddb1 #ebav42 over den grond des geloofs1 ,i1 #dhev42 ,,iv1 #dj2 over de fides implicita1 ,i1 #eahv42 over de verhouding van geloof en ,theol41 ,i1 #eagv42 over de mysterin ,i1 #eca2 over de visio ,dei per essentiam1 ,i1 #aebv41 #eah2 over de praedestinatie1 zonde en genade1 ,,ii1 #cbcv42 ,,iii1 #cid1 #dciv41 #ddbv41 #dgev42 ,,iv1 #daj2 over de kenbron v4 d4 leer der schepping1 ,,ii1 #chg2 over en 1 ,,ii1 #debv42 ,,iv1 #cicv41 #djjv42 over het beeld ,gods en het donum superadditum1 ,,ii1 #eahv41 #eee1 #egj2 over de erfzonde1 ,,ii1 #ebe2 ,,iii1 #aafv42 over de concupiscentia1 ,,iii1 #hf1 #abb2 over de onderscheiding van peccata venialia en mortalia1 ,,iii1 #ihv42 over de onbevlekte ontvangenis van ,maria1 ,,iii1 #adev41 #bfb v42 over reatus culpae et poenae ,,iii1 #afb2 zn bescherming van het bgeloof1 ,,iii1 #ahav42 over het onderscheid van ,o4 en ,n4 ,test41 ,,iii1 #aih2 over de twee naturen van ,chr41 ,,iii1 #bdcv41 #bia1 #dad2 over de aanbidding van ,chr41 ,,iii1 #bdcv41 #biiv42 over het werk van ,chr41 ,,iii1 #cahv41 #cccv42 over de obed4 activa1 ,,iii1 #cdi2 over de nederdaling ter helle1 ,,iii1 #cghv42 over de heilsorde1 zie praedest41 zonde en genade2 over de kerk1 ,,iv1 #aav41 #cbv41 #ce2 over de kenteekenen der kerk1 ,,iv1 #abv41 #chv42 over de eigenschappen der kerk1 ,,iv1 #ecv42 over het extra ecclesiam nulla salus01 ,,iv1 #dbv42 over de macht der kerk1 ,,iv1 #achv41 #afbv42 over de genademidd41 ,,iv1 #aicv42 over ,wet en ,evangelie1 ,,iv1 #bjdv42 over het getal der sacr41 ,,iv1 #bahv42 over de sacr4 in 't alg41 ,,iv1 #bahv41 #bbf1 #bcb1 #bcfv41 #bciv41 #bdgv42 over den ,doop1 ,,iv1 #bdh1 #bfbv41 #bgj1 #bge1 #bgg1 #bha2 over het ,avondmaal1 ,,iv1 #caev41 #ccav42 over het vagevuur1 ,,iv1 #cghv42 over de aanroeping en vereering der heiligen1 ,,iv1 #cibv41 #cihv42 over den toekomstigen staat der kinderen1 ,,iv1 #ebc4 ,roomsche ,theologie1 na ,trente4 ,i1 #hhv4 ,ruimte1 ,begrip v4 d4 ,,ii1 #acev4 ,russische kerk1 ,i1 #fhv42 ,,iv1 #bb1 #adb4 ,zie voorts ,grieksche kerk4 ,ruste ,gods op den #g;en dag1 ,,ii1 #dfb2 ,,iii1 #a4 ,s4 ,sabbatsgebod in den staat der rechtheid1 ,,ii1 #eei4 ,sabellianisme1 ,,ii1 #bfb1 #bfdv41 #caj4 ,sacramentalin b ,rome1 ,,iv1 #bdg4 ,sacramenten1 ,,iv1 #baev42 verhoud4 tot het ,woord1 ,,iv1 #aff1 #aiiv41 #bbj1 #bcbv42 getal der1 ,,iv1 #bagv41 #bdfv4 ,sadducen1 ,,iv1 #cga4 b ,paulus1 ,,iii1 #div41 #ffv4 ,satan1 ,leer v4 d4 in de ,schrift1 ,,iii1 #ijv42 als verleider van den mensch1 ,,iii1 #chv42 zn macht1 ,,iii1 #ahbv42 ,christus en1 ,,iii1 #dbav4 ,saumursche ,theologie1 ,i1 #abbv42 ,,ii1 #cda2 ,,iii1 #abg1 #ded2 in ,engeland1 ,,iii1 #cie4 ,savoy ,declaration1 ,i1 #abc4 ,schaamte1 ,,iii1 #afd2 gemis van1 b den eersten mensch1 ,,ii1 #eae4 ,sche'ol in de ,h4 ,s41 ,,iv1 #cfev41 #chev4 ,schepping1 ,,ii1 #chfv42 als grondslag der openbaring1 ,i1 #bbe2 in verband tot de ,triniteit1 ,,ii1 #bbh1 #bhb1 #cajv41 #dja1 #djbv42 uit niets1 ,,ii1 #cigv42 in hare verh4 tot den ,zoon1 ,,ii1 #djev42 ,,iv1 #dge2 tot den td1 ,,ii1 #djhv42 tot de voorzienigheid1 ,,iii1 #afv42 einddoel1 ,,ii1 #dl#ev42 haar infralapsarisch karakter1 ,,ii1 #edf2 ,,iii1 #age1 #beh2 als onderstelling der vleeschwording1 ,,iii1 #befv4 ,scheppingsdagen4 ,volgorde1 ,,ii1 #dfjv42 volg4 de ideale theorie1 ,,ii1 #dfd1 #dgav42 duur van de1 ,,ii1 #dgcv41 #dghv4 ,scheppingsverhaal1 ,,ii1 #deg1 #dij4 ,schisma1 ,,iv1 #eb4 ,scholastiek in alg4 zin1 ,i1 #hj2 in de ,geref4 ,theol41 ,i1 #aaev42 fout der ,i1 #afa4 ,scholastiek1 ,middel-,eeuwsche1 ,i1 #hjv42 invloed op de verdeeling der dogmat4 stof1 ,i1 #cf2 over de mensch4 kennis1 ,i1 #afev42 over de onderscheiding van ,theol4 natur4 en supranat41 ,i1 #bbjv42 over de onbegrpelkh4 ,gods1 ,,ii1 #h2 over de aangeboren begrippen1 ,,ii1 #ce2 over de praedestinatie1 ,,ii1 #cbcv42 over de uitgestrektheid der voldoening van ,chr41 ,,iii1 #cibv42 over de genade1 ,,iii1 #dchv4 ,schrift ,het1 in algem4 zin1 ,i1 #bif4 ,schrift ,heilige1 als principium der ,theol41 ,i4 #bev41 #bda2 beteekenis der ,i1 #cjev42 geen wetboek1 ,i1 #bj1 #cgbv41 #ebg2 kerk en1 ,i1 #bd1 #cjd1 #cfc1 #cffv41 #chj1 #chc1 #che1 #dbd2 ,,iv1 #aiev42 in hare verhouding tot de openbaring1 ,i1 #biiv41 #cdd2 haar tdelk karakter1 ,i1 #adcv41 #cjj1 #chiv41 #dbb2 hare beteekenis voor de wetenschappen1 ,i1 #ceiv42 ,,ii1 #dfe1 #dgf2 eigenschappen der ,i1 #cfcv42 gezag1 ,i1 #cffv42 noodzakelkheid1 ,i1 #chjv42 duidelkh41 ,i1 #cibv42 genoegzaamh4 ,i1 #djjv42 strd tegen de ,i1 #cedv4 ,schriften ,heilige1 in de godsdiensten1 ,i1 #bie4 ,schuld der zonde1 ,,iii1 #afav42 in verb4 tot de smet1 ,,iii1 #acgv41 #afdv4 ,schuldbewustzn1 geen maatstaf der zonde1 ,,iii1 #ie1 #afc2 in verband tot de object1 schuld1 ,,iii1 #afcv4 ,scientia media1 ,,ii1 #afbv41 #cbf4 ,semipelagianisme1 ,,ii1 #cbj2 ,,iii1 #dcv41 #aaev41 #ciav41 #dcev4 ,serafim4 ,,ii1 #dca4 ,simplicitas ,dei4 ,zie eenvoudigh4 ,gods4 ,slang in het ,parads1 ,,iii1 #cgv4 ,sleutelmacht1 ,,iv1 #acev42 b ,rome1 ,,iv1 #achv42 b ,lutherschen en ,geref4 ,,iv1 #aebv4 ,smet der zonde1 ,,iii1 #afdv42 in verb4 tot de schuld1 ,,iii1 #acgv41 #afdv4 ,socialisme1 ,,ii1 #efa4 ,socinianisme1 ,i1 #abj2 over de nat4 ,godskennis1 ,i1 #bbb2 over de inspiratie1 ,i1 #cah2 over de kenbaarheid ,gods1 ,,ii1 #aa1 #hb2 over de eenvoudigh4 ,gods1 ,,ii1 #ada1 #adg2 over ,gods alwetendh4 in verband met 's menschen vrheid1 ,,ii1 #afav41 #ceb2 over de ,triniteit1 ,,ii1 #bfcv42 over de praedestinatie1 ,,ii1 #cdj1 #ceb2 over de schepping1 ,,ii1 #cij2 over het beeld ,gods1 ,,ii1 #eab1 #edc2 over de voorzienigheid1 ,,iii1 #aav42 over het ,o4 ,t41 ,,iii1 #aihv42 over de menschwording1 ,,iii1 #bed2 over de ,godheid van ,christus1 ,,iii1 #bff1 #dab1 #dad1 #dbd2 over de aanbidding van ,chr41 ,,iii1 #bih2 over de satisfactio vicaria1 ,,iii1 #cbbv41 #cdev42 over het priesterambt van ,christus1 ,,iii1 #cbc1 #dahv42 over de heilsorde1 ,,iii1 #dea2 over de kerk1 ,,iv1 #bj2 over de genademiddelen1 ,,iv1 #aic1 #bbc2 over den ,doop1 ,,iv1 #bfg2 over den tusschentoestand1 ,,iv1 #cha2 over de toek4 vernietiging der goddeloozen1 ,,iv1 #eja4 ,solidariteit onder menschen1 ,,iii1 #acbv4 ,soorten1 onveranderlkheid der1 b de organische wezens1 ,,ii1 #die4 ,spiratie des ,h4 ,geestes4 ,zie ,h4 ,geest4 ,spiritisme1 ,,ii1 #dbg2 ,,iv1 #ciev41 #cigv4 ,spiritualisme1 over de toek4 zaligheid1 ,,iv1 #eacv4 ,spraakverwarring van ,babel4 ,beteekenis1 ,i1 #bce2 ,,ii1 #ejbv4 ,staat en kerk1 ,,iv1 #aaa1 #afav41 #ahiv42 onder ,israel1 ,,iv1 #c1 #acbv42 in de oudheid1 ,,iv1 #acb2 b ,rome1 ,,iv1 #adav41 #adhv42 in het ,oosten1 ,,iv1 #adb2 in de ,ref41 ,,iv1 #aebv42 b de ,geref41 ,,iv1 #aefv4 ,staten van ,christus1 ,,iii1 #cgdv42 staat van vernedering1 ,,iii1 #cgdv42 van verhooging1 ,,iii1 #djhv41 #dcj4 ,status integritatis b de ,heid41 ,,ii1 #ejh2 volg4 het ,naturalisme1 ,,ii1 #eabv41 #edh2 volg4 de supranatur4 opv41 ,,ii1 #eagv41 #edh2 juiste opv41 ,,ii1 #ebiv41 #edf1 #eefv42 ,,iii1 #fd1 #agc4 ,status gloriae1 ,,ii1 #ebbv42 ,,iv1 #eahv4 ,stellige straffen der zonde1 ,,iii1 #aeiv4 ,sterfdag van ,jezus1 ,,iv1 #cjb1 #cjc4 ,stoffelke wereld1 ,,ii1 #defv4 ,straf1 wezen der1 ,,iii1 #aefv42 der zonde1 ,,iii1 #aeev4 ,straffen1 helsche4 ,zie ,helsche straffen4 ,straffen1 wereldlke1 in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #adav41 #afd4 ,subjectief uitgangspunt der christel4 ,theol41 ,i1 #dfg1 #did4 ,subordinatianisme in de ,trin4 leer1 ,,ii1 #bee1 #bfc4 ,sufisme1 ,,ii1 #chi4 ,supra- en infralapsarisme1 ,,ii1 #cccv41 #cehv4 ,supranaturalisme der #ah;e eeuw in ,duitschland1 ,i1 #ajb1 #dbh2 in ,nederland1 ,i1 #abf1 #abi1 #dbh4 ,supranaturalistische opvatting van het beeld ,gods4 ,zie ,beeld ,gods4 ,symboliek1 ,i1 #aj2 verh4 tot de ,dogmat4 ,i1 #bg4 ,symbolisch karakter der ,chr4 ,theol4 volg4 de nieuwere opvatting1 ,,ii1 #gg4 ,symbolische handelingen der profeten1 ,i1 #bfa4 ,synagogen onder ,israel1 ,,iv1 #cv41 #acd4 ,synode van ,dordr4 in betr4 tot het vraagstuk van supra- en infralapsarisme1 ,,ii1 #cci4 ,synode van ,orange1 ,i1 #gf2 ,,ii1 #cbb2 ,,iii1 #dch4 ,synoden1 ,,iv1 #ahjv42 in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #ib1 #aha4 ,synthetische indeeling der ,dogmatiek4 ,zie ,dogmatiek4 ,t4 ,taal1 ,beteekenis v4 d41 ,i1 #bif4 ,teekenen1 ,,iv1 #bbi4 ,teleologisch bews voor het bestaan van ,god4 ,,ii1 #efv41 #aegv4 ,teleologische- en mechanische wereldbeschouwing1 ,,ii1 #efv4 ,testament4 ,gebruik van dit woord in de ,stat4 vert41 ,,iii1 #aie4 ,testimonium ,spiritus ,sancti1 ,i1 #dbav41 #dijv4 ,tetradisme1 ,,ii1 #bfe4 ,theisme1 ,i1 #bah1 #bbg1 #bhfv42 ,,iii1 #afv4 ,theistische wsgeeren4 ,hun ,godsbegr41 ,,ii1 #ba1 #hc4 ,theologia archetypa en ectypa1 ,i1 #adb1 #add4 ,theologia ,biblica1 ,i1 #ae1 #aiv41 #ajh4 ,theologia naturalis1 volgens de zuivere ,geref4 opv41 ,i1 #bev41 #bbav42 ,,ii1 #dfv42 #ejv42 in lateren td1 ,i1 #dc1 #bbbv41 #dbgv42 ,,ii1 #df1 #ea4 ,theologie1 als wetenschap1 ,i1 #ejiv42 haar principium cogn4 internum1 ,i1 #eafv42 en kerk1 ,i1 #eag1 #ebe2 en geloof1 ,i1 #ejiv41 #eagv42 en ,philosophie1 ,zie ,wsbegeerte4 ,theophanie1 ,i1 #bdhv4 ,theopneustie1 als element der openb41 ,i1 #cja1 #cjb1 #cdd2 als eigenschap der ,schrift1 ,i1 #cjb1 #cje1 #ced4 1 als naam van ,god1 ,,ii1 #ajc4 ,theosophie4 ,alg4 karakter1 ,i1 #ajg2 over de lichamelkh4 ,gods1 ,,ii1 #adgv41 #aibv42 haar speculatie over de ,trin4 leer1 ,,ii1 #cjdv42 ,,iii1 #dg4 ,thomisten1 over de praedest41 ,,ii1 #cbf2 over de genade1 ,i1 #ib2 ,,iii1 #dda1 #dig2 over de werking der sacr41 ,,iv1 #bci4 ,thora1 ,i1 #cbev4 ,td1 ,begrip v4 d41 ,,ii1 #abiv41 #daa2 in verb4 tot de schepping1 ,,ii1 #djhv4 ,toepassing der zaligh4 in hare relatie tot de verwerving1 ,,iii1 #ciiv41 #dcjv41 #ddi1 #dfiv42 b de ,antinomianen1 ,,iii1 #deav41 #dfgv4 ,toeval1 ,,iii1 #ad4 ,toleranten in ,nederland1 ,i1 #abe4 ,toorn ,gods1 ,,ii1 #aif4 ,tractarianisme in ,engeland1 ,,iv1 #bfh4 ,traditie1 volg4 ,rome1 ,i1 #djjv42 b de ,joden1 ,i1 #cjfv42 volg4 de ,reform4 ,i1 #dacv4 ,traditionalisme1 ,i1 #iev41 #bifv4 ,traducianisme1 ,,ii1 #efev4 ,transsubstantiatie1 ,,iv1 #cac1 #caev41 #ccav4 ,trichotomisme1 ,,ii1 #ecg4 ,tridentinum1 over de praedest41 ,,ii1 #cbe4 ,trinitarische formule b den ,doop1 ,,iv1 #bgdv4 ,tritheisme in de ,chr4 kerk1 ,,ii1 #bfdv4 ,tubinger school1 ,roomsche over de inspiratie1 ,i1 #cacv4 ,tucht1 ,kerkelke1 ,,iv1 #agav42 in de #a;e ,chr4 kerk1 ,,iv1 #aciv42 b ,rome1 ,,iv1 #adj2 b de ,luth41 ,,iv1 #aedv42 b ,calvn en de ,geref41 ,,iv1 #aeev4 1 ,,ii1 #aidv4 ,u4 ,uitgang des ,heiligen ,geestes4 ,zie ,heilige ,geest4 ,unio mystica1 ,,iii1 #ddh1 #eeev42 ,,iv1 #cdb4 ,unitarisme in ,engeland1 ,i1 #ace4 ,universalisme1 in de leer der voldoening1 ,,iii1 #cijv41 #dhiv42 hypothetisch1 ,,iv1 #dii1 #ejjv41 #ebav4 1 ,gebruik van dit woord in de ,theol41 ,,ii1 #bfi1 #bgc4 ,urim en ,thummim1 ,i1 #beb4 ,v4 ,vader naam van ,god1 ,,ii1 #aacv41 #bciv41 #bgiv42 ,,iii1 #bi4 ,vagevuur b ,rome1 ,,iv1 #cggv41 #djgv42 buiten ,rome1 ,,iv1 #chjv41 #djh4 ,val der engelen1 ,,iii1 #civ41 #ff1 #gb2 td van dien1 ,,iii1 #fi1 #ga4 ,val des menschen1 ,,iii1 #cgv41 #gbv42 td van dien1 ,,iii1 #fhv41 #ga2 invloed op de natuur1 ,,ii1 #eehv42 ,,iii1 #agc1 #djg4 ,vgl4 voorts zonde4 ,vaticaansch ,concilie1 over den ,paus1 ,,iv1 #idv4 ,verbeelding4 ,haar invloed op het ontstaan der zonde1 ,,iii1 #fe4 ,verbond1 in de ,h4 ,s41 ,,iii1 #aiav42 als vorm der religie1 ,,ii1 #eeav42 leer v4 h4 in de ,chr4 ,theol41 ,,ii1 #edi2 ,,iii1 #aifv42 b de ,geref41 ,,ii4 #eejv42 ,,iii1 #aiiv41 #bbav4 ,verbond der genade1 ,,iii1 #ahgv42 in ruimeren zin 7,noachitisch71 ,,iii1 #bjiv41 #bah2 met ,abraham1 ,,iii1 #bab2 met ,israel1 ,,iii1 #babv41 #dbf2 monopleurisch karakter1 ,,iii1 #aid1 #bbe2 twee zden v4 h41 ,,iii1 #bbgv42 ,,iv1 #bde2 in zn verh4 tot de verkiezing1 ,,iii1 #bbdv41 #bbfv42 ,,iv1 #bhev42 tot het verbond der werken1 ,,ii1 #eed1 #efd1 #ega2 ,,iii1 #bai1 #bbjv42 tot het pactum salutis1 ,,iii1 #bbav41 #cgbv42 weldaden1 ,,iii1 #dbev42 in betrekk4 tot kinderen1 ,,iv1 #bfev41 #bhbv41 #bhfv4 ,verbond der werken1 ,i1 #bbf2 ,,ii1 #edgv42 ,,iii1 #acav41 #bai2 in hoeverre verbroken door de zonde1 ,,iii1 #hc1 #afe1 #bai2 in zn verh4 tot het verbond der genade1 ,,ii1 #eed1 #efd1 #ega2 ,,iii1 #bai1 #bbjv4 ,vereering der martelaren en heiligen1 ,,iv1 #cibv41 #cihv4 ,vergeving der zonden1 ,,iii1 #edhv42 in verh4 tot de voldoening1 ,,iii1 #cdh1 b ,rome1 ,,iii1 #ddc4 ,verharding ,gods1 ,,ii1 #cfiv4 ,verkiezing1 ,,ii1 #cggv42 van ,israel1 ,,ii1 #cad2 in het ,n4 ,test41 ,,ii1 #cagv42 verh4 tot het verbond der genade1 ,,iii1 #bbdv41 #bbfv42 ,,iv1 #bhev42 haar object1 het mensch4 geslacht1 ,,ii1 #cff1 #chd4 ,verkiezing tot de ambten door de gemeente1 ,,iv1 #gc1 #gi1 #abbv4 ,verlichting1 inw41 als openbaringsvorm1 ,i1 #befv42 des ,h4 ,geestes1 ,,iii1 #eac4 ,verlossingsvatbaarheid des menschen1 ,,iii1 #ahh4 ,vermittlungstheologie van ,clemens en ,origenes1 ,i1 #fj1 #fa2 in de ,roomsche kerk1 ,i1 #if2 in de ,luth4 kerk der #ai;e eeuw1 ,i1 #ajev41 #dccv41 #dchv42 over de ,heilige ,schrift1 ,i1 #bf1 #cai1 #cgc1 #chc1 #chg2 over de heilsorde1 ,,iii1 #dfa4 ,vernieuwing der wereld1 ,,iv1 #eaav4 ,verwerping1 ,,ii1 #cfiv42 b ,augustinus1 ,,ii1 #cba1 #ccdv41 #ceh2 b ,rome1 ,,ii1 #cbfv42 negatieve en positieve1 ,,ii1 #cbc1 #cce1 #cfd1 #cfi4 ,verzekerdheid des geloofs1 ,,iii1 #ebfv41 #eg,ov4 ,verzoeking van ,christus1 ,,iii1 #big1 #cgf4 ,verzoening als vrucht der voldoening1 ,,iii1 #chav42 b ,ritschl1 ,,iii1 #cbiv41 #chfv4 ,viae1 de drie1 in de kennisse ,gods1 ,,ii1 #if4 ,visioenen1 als openbaringsmiddel1 ,i1 #bedv4 ,visio ,dei per essentiam1 ,,ii1 #aeav41 #eah1 #ebb2 ,,iv1 #eai4 ,vleescheten vor den zondvl41 ,,ii1 #efjv4 ,vloek ,gods1 ,,iii1 #afbv4 ,voldoening4 ,noodzakelkh4 ,,ii1 #bji1 #bad2 ,,iii1 #cdav42 td der ,,iii1 #cejv42 in verb4 tot ,gods liefde1 ,,iii1 #cefv41 #chav42 als plaatsvervangende1 ,,iii1 #ceiv42 hare aequivalentie1 ,,iii1 #cffv42 vruchten1 ,,iii1 #chjv42 uitgestrektheid1 ,,iii1 #cijv42 bestrding v4 d4 leer der ,,iii1 #cbjv41 #cfev4 ,voleinding der eeuwen1 ,,iv1 #dhav4 ,volharding der heiligen1 ,,iii1 #efev4 ,volheid d4 tden1 ,,iii1 #baj1 #baev41 #bfjv4 ,volkeren4 ,hun ontstaan1 ,,ii1 #ejbv4 ,volksgodsdienst en ,jahvedienst in ,israel1 ,,iv1 #cfd4 ,volmaakbaarheid der geloovigen1 ,,iii1 #eeiv4 ,volmaaktheid ,gods1 ,,ii1 #abh1 #agh4 ,voorbede voor de afgestorvenen1 ,,iv1 #dadv4 ,voorbereidende genade4 ,zie gratia praeparans4 ,voorbidding van ,christus1 ,,iii1 #daiv42 ,,iv1 #cch2 der zaligen1 ,,iv1 #cihv4 ,zie ook engelen4 ,voortplanting van het menschelk geslacht1 ,,ii1 #efdv4 ,voorzienigheid ,gods1 ,,iii1 #av42 als besluit opgevat1 ,,ii1 #cdgv42 ,,iii1 #e4 ,vormsel in de ,roomsche kerk1 ,,iv1 #bdh1 #cea4 ,vrouw1 ,schepping der1 ,,ii1 #efc4 ,w4 ,waarachtigheid ,gods1 ,,ii1 #agcv4 ,waarheid1 begrip1 in het ,n4 ,test41 ,,iv1 #ddd4 ,waarneming1 zinnelke1 ,i1 #afav4 ,waarzeggen in het ,o4 ,t41 ,,iv1 #ciev4 ,wederdoopers1 ,i1 #abj4 ,vgl4 verder ,anabaptisme4 ,wedergeboorte1 ,,iii1 #dgiv41 #ejjv42 ,,iv1 #badv42 b ,paulus en ,johannes1 ,,iii1 #ejjv42 en ,doop1 ,,iv1 #aig1 #bff1 #bijv4 ,wederherstelling aller dingen1 ,,iv1 #ejjv41 #ejev4 ,wederkomst van ,christus1 ,,iv1 #dbbv42 td1 ,,iv1 #dgev42 wze1 ,,iv1 #dgiv4 ,wederzien na den dood1 ,,iv1 #dagv4 ,wereld1 ,begrip1 volgens het ,theisme1 ,i1 #bhf1 #bijv42 ,,ii1 #daiv42 ,,iii1 #bav42 kan ze eeuwig zn8 ,,ii1 #dajv42 ,,iv1 #dbbv42 is ze de beste8 ,,ii1 #bac1 #dbcv42 verh4 tot ,gods wezen1 ,,ii1 #aeiv41 #cdf2 als object van verkiezing1 ,,ii1 #chd2 van ,christus' werk1 ,,iii1 #cij1 #djcv42 hare vernieuwing1 ,,iv1 #eaav4 ,werkverbond4 ,zie verbond der werken4 ,werthurtheile1 als inhoud en bews der ,chr4 religie1 ,i1 #ded1 #dfjv4 ,westersche kerk en ,theol41 in onderscheiding van de ,oostersche4 ,zie ,grieksche1 ,oostersche kerk4 ,wet ,gods1 haar kar41 ,,ii1 #bji1 #bad2 ,,iii1 #cdcv42 in het ,parads1 ,,ii1 #eehv42 verschill4 gedaante1 ,,iii1 #ge2 als maatstaf van zedelk handelen1 ,,iii1 #gev41 #hdv41 #aea2 als kenbron der zonde1 ,,iii1 #hdv42 haar eenheid1 ,,iii1 #id2 hare beteekenis in het ,o4 ,verb41 ,,iii1 #bae2 als deel van het woord ,gods1 ,,iv1 #bjav42 b ,paulus1 ,,iv1 #bjbv41 #bje2 en ,evangelie1 ,,iv1 #bjav42 b het eindgericht1 ,,iv1 #dibv4 ,wetenschap1 ,principia in de1 ,i1 #adev42 in hare verh4 tot de religie1 ,i1 #ahi1 #baj1 #cgf4 ,wetenschap ,gods1 ,,ii1 #aeev4 ,wezen ,gods1 in abstracto1 ,,ii1 #gh2 op onderscheidene wze bepaald in de ,chr4 ,theol41 ,,ii1 #hjv42 en onderscheiden van de eigenschappen ,gods1 ,,ii1 #hfv42 in betr4 tot de eigenschappen1 ,,ii1 #ij1 #aae2 in de ,trin4 leer1 ,,ii1 #bgjv4 ,wider hope theorie in ,engeland1 ,,iv1 #ejj4 ,wil1 karakter v4 d41 ,,ii1 #bjev42 ,,iii1 #hg2 als subject der zonde1 ,,iii1 #ec1 #hev4 ,wil ,gods1 ,,ii1 #bjbv42 ,,iii1 #cdav42 in betr4 tot z4z41 ,,ii1 #agh1 #bjf1 #dah2 tot het geschapene1 ,,ii1 #bjg1 #dacv41 #dai2 als antecedens en consequens1 ,,ii1 #bahv41 #cbe1 #ced2 ,,iii1 #cid2 des besluits en des bevels1 ,,ii1 #bafv4 ,wilsvrheid in ,pelag4 zin1 ,,ii1 #afdv42 in ,ger4 zin1 ,,ii1 #afg2 in verband met de praescientia ,dei1 ,,ii1 #afgv42 met de praedest41 ,,ii1 #cahv4 ,wsbegeerte4 ,hare verh4 tot de ,theol41 ,i1 #eafv42 ,,ii1 #def2 haar gebruik in de ,theol4 b de ,apolog4 en ,kerkvaders1 ,i1 #ee1 #egv41 #eiv41 #eaav42 ,,ii1 #beb2 standpunt der ,reformatie tegenover haar1 ,i1 #eafv42 haar invloed op de ,dogmatiek in de #ah;e en #ai;e eeuw1 ,i1 #dbv4 ,wsheid ,gods1 ,,ii1 #afhv42 als hypostase1 ,,ii1 #bbhv41 #bcb1 #bdb1 #dje4 ,wonderen1 ,i1 #behv41 #bge1 #bhiv42 ,,iii1 #bb2 ,,iv1 #bbi2 interpretatie door het ,ration41 ,i1 #bhav42 van ,christus1 ,,iii1 #caa1 #cgf2 geestelke1 als element der openb41 ,i1 #bgdv41 #cjcv4 ,woord en feit in de openb4 ,gods1 ,i1 #behv41 #bhcv41 #cjd1 #ceb4 ,woord ,gods4 ,beteekenis in de ,heilige ,schrift1 ,i1 #cchv41 #cgb1 ,,iv1 #bja2 en ,schrift1 ,,iv1 #bjjv42 als naam van ,christus1 zie ,logos2 als kenteeken der kerk1 ,,iv1 #ddv41 #ea2 als genademiddel1 ,,iv1 #fb1 #aicv42 en ,geest1 ,,iv1 #bjiv42 en sacramenten1 ,,iv1 #aff1 #aiiv41 #bbj1 #bcbv41 #bga2 zn efficacia1 ,,iv1 #baav4 ,wraak ,gods1 ,,ii1 #aif4 ,z4 ,zaligheid ,gods1 ,,ii1 #aghv41 #bjf4 ,zaligheid1 als vrucht van ,christus' werk1 ,,iii1 #chjv42 toekomstige1 ,,iv1 #eagv42 der jongstervende kinderen1 ,,iv1 #ebbv4 ,zalving1 ,,iii1 #cce2 van ,christus1 ,,iii1 #ccf4 ,zebaoth1 als naam ,gods1 ,,ii1 #aaa4 ,zedelke wereldorde1 ,,ii1 #ei2 ,,iii1 #aegv41 #cdd1 #cdg4 ,zedelkheid en religie1 ,i1 #aicv41 #dfb1 ,,iii1 #eec4 ,zegel in de ,h4 ,schrift1 ,,iv1 #bcj4 ,zekerheid1 ,soorten van ,i1 #aeh1 #dgjv41 #dghv42 des geloofs1 ,i1 #aeh1 #dfiv41 #dghv42 ,,iii1 #ebfv41 #egav42 der zaligheid volgens ,rome1 ,i1 #dgi2 ,,iii1 #egjv42 ,,iv1 #bea2 moreele1 b ,kant1 ,i1 #dhav4 ,zelfbewustzn ,gods1 ,,ii1 #aehv4 ,zelfbewustzn van ,jezus als ,messias en ,zone ,gods1 ,,iii1 #bcgv4 ,ziel des menschen1 ,,ii1 #ecf2 en geest1 ,,ii1 #ecg2 vermogens der1 ,,ii1 #ech2 vereeniging met het lichaam1 ,,ii1 #edav4 ,zieleslaap1 leer v4 d41 ,,iv1 #cha1 #chfv4 ,zielsverhuizing1 leer v4 d41 in de oudheid1 ,,iv1 #djg2 in den nieuweren td1 ,,iv1 #chav4 ,zielzorg b de ,gereform41 ,,iv1 #agjv4 ,zoenoffer1 ,,iii1 #cjdv4 ,zonde1 ,in betr4 tot de verwerping1 ,,ii1 #cgc2 tot de regeering ,gods1 ,,ii1 #cfiv41 #cgcv42 ,,iii1 #cjv41 #cdv41 #eev41 #fav42 oorsprong1 ,,iii1 #cdv42 invloed op de natuur1 ,,ii1 #eehv42 ,,iii1 #agc1 #djg2 ethisch karakter1 ,,ii1 #ec1 #hj1 #ha2 wezen1 ,,iii1 #gbv42 ,,iv1 #ejfv42 b engelen en b menschen1 ,,iii1 #ea1 #ffv41 #ib1 #ahh2 graden in de1 ,,iii1 #hiv42 principe1 ,,iii1 #ifv42 onderscheiding in vergeeflke en doodel4 b ,rome1 ,,iii1 #ihv42 tegen den ,h4 ,geest1 zie lastering2 verbreiding1 ,,iii1 #ajdv42 straf1 ,,iii1 #aeev42 als straf v4 zonde1 ,,iii1 #acev4 ,zondvloed4 ,zn geolog4 beteekenis1 ,,ii1 #dgdv41 #dhgv4 ,zoon ,gods4 ,gebruik van dezen naam in de ,h4 ,schrift1 ,,ii1 #bdc2 als naam van den #b;en persoon1 ,,ii1 #bdcv42 ,,iii1 #bch2 in betrekking tot de schepping1 ,,ii1 #djev42 ,,iv1 #dge4 ,zoon des menschen4 ,beteekenis van dezen naam1 ,,iii1 #bcev4 99 99 99 99 99 ,correcties3 ,pag4 #e3 verkoor0 vervangen door verkoos0 7maar ,h verkoos ook een aantal jongeren74 ,pag4 #cc3 ingevoegd niet0 7z behooren niet tot het rk van ,christus74 ,pag4 #cf3 institnut0 vervangen door instituut0 7dat ook instituut en organisme der kerk74 ,pag4 #de3 uitsprekcn0 vervangen door uitspreken0 7die klaar en duidelk dit uitspreken 74 ,pag4 #df3 one0 tweemaal vervangen door ohne0 7,gottes ,wort kann nicht ohne ,gottes ,volk sein1 wiederum ,gottes ,volk kann nicht ohne ,gottes ,wort sein74 ,pag4 #fh3 ,huyper0 vervangen door ,kuyper0 7,dr4 ,h4 ,h4 ,kuyper1 ,de opleiding tot den dienst des ,woords74 ,pag4 #hf3 toestemmiag0 vervangen door toestemming0 7die met toestemming der gemeenten verkoren werden74 ,pag4 #ajj3 de elven0 vervangen door dezelven0 7dat h met dezelven gemeen had74 ,pag4 #adc3 ,poutif0 vervangen door ,pontif0 7,bellarminus1 de ,rom4 ,pontif4 ,v4 de membris eccl4 ,,iii4 ,hergenrther74 ,pag4 #ade3 snbordinationis0 vervangen door subordinationis0 7officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntu74 ,pag4 #aeb3 tnsschen0 vervangen door tusschen0 7,evenzoo maakte ,calvn tusschen kerk en staat onderscheid74 ,pag4 #aee3 qaalitatieve0 vervangen door qualitatieve0 7het wisselde de quantitatieve tegenstelling 444 voor de qualitatieve1 ethische tegenstelling74 ,pag4 #aeg3 pessim0 vervangen door passim0 7,voetius1 ,pol4 ,eccl4 ,i #abd sq4 en passim4 ,disp4 sel4 ,,ii74 ,pag4 #ahe3 venlent0 vervangen door veulent0 7contre ceux qui veulent abolir l'usage et l'autorit74 ,pag4 #ahg3 elkandar0 vervangen door elkander0 7kunnen dus niet als lager en hooger tegenover elkander staan74 ,pag4 #bbj3 ,confessionsknnde0 vervangen door ,confessionskunde0 7,kattenbusch1 ,vergl4 ,confessionskunde ,i74 ,pag4 #bba3 eu0 vervangen door en0 7op ,gods genade in ,christus richten en daardoor dat geloof oefenen74 ,pag4 #bdd3 ,lomhardus0 vervangen door ,lombardus0 7sacramentum1 non rem1 suscipiunt1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iv74 ,pag4 #bdf3 de paragraafnummering is gecorrigeerd1 #f0 vervangen door #g0 7#g4 ,het getal der sacramenten74 ,pag4 #bec3 ,bedentung0 vervangen door ,bedeutung0 7,die ,beschneidung in ihrer geschichtl4 ethnogr4 relig4 u4 medic4 ,bedeutung74 ,pag4 #bfa3 in0 vervangen door im0 7,die ,bedeutung der ,taufe im ,n4 ,t474 ,pag4 #bid3 zue0 vervangen door zne0 7dat h geheel buiten zne schuld ongedoopt stierf74 ,pag4 #cfh3 anszeichnende0 vervangen door auszeichnende0 7ist in ,wahrheit ihre auszeichnende ,strke gewesen74 ,pag4 #cid3 unitied0 vervangen door united0 7,ryle1 ,knots united p4 #dia74 ,pag4 #cif3 #ah0 vervangen door #bh0 7welke hiertegen aangevoerd kan worden1 is #a ,sam4 #bh1 waar ,saul74 ,pag4 #dja3 venerirt0 vervangen door veneriert0 7die ,heiligkeit auf ,erden religis veneriert werde74 ,pag4 #dad3 ,,iii#a0 vervangen door ,,iii #a0 7,jansen1 ,prael4 ,,iii #a #jcj enz474 ,pag4 #dbd3 ,deisseits0 vervangen door ,diesseits0 7en alles van het ,diesseits1 van immanente1 kosmische krachten74 ,pag4 #dce3 nimmen0 vervangen door nimmer0 7en den staat der verhooging nimmer vann74 ,pag4 #dea3 strak0 vervangen door straks0 7maar het zal straks duidelk worden74 ,pag4 #eja3 znsters0 vervangen door zusters0 7de broeders en zusters van den vren geest74 ,pag4 #eja3 van0 vervangen door von0 7,die ,lehre von der ,apokatastasis ,magdeburg74 ,pag4 #ejd3 dikwerk0 vervangen door dikwerf0 7en wordt dan inzonderheid zeer dikwerf met verbonden74 ,pag4 #ecb3 cogu40 vervangen door cogn40 7maar miskent het princ4 cogn4 internum74 ,pag4 #ece3 ,vermittelungstheologie0 vervangen door ,vermittlungstheologie0 7door ,hegel #a1 door de ,vermittlungstheologie #b74 ,pag4 #ede3 zooodat0 vervangen door zoodat0 7#ab1 zoodat ,god en mensch1 twee onderscheidene naturen74 ,pag4 #edh3 geregtigheid0 vervangen door gerechtigheid0 7van de toerekening van ,christus' gerechtigheid #f74 ,pag4 #eeg3 #ah0 vervangen door #bh0 7#a ,sam4 #bh 444 ,,iv1 #cifv47 ,pag4 #eeg3 #b,s0 vervangen door #bh0 7,matth4 #bj3bh ,,iii1 #cfc47 ,pag4 #efj3 #giv40 vervangen door #bgiv40 7,augustinus 444 over den ,kinderdoop ,,iv1 #bfb1 #bgiv47 ,pag4 #efj3 alomtetegenwoordigheid0 vervangen door alomtegenwoordigheid0 7,augustinus ,steuchus1 over de alomtegenwoordigheid ,gods74 ,pag4 #efa zu0 vervangen door zn0 7,doedes1 ,zn drierlei ,dogmatiek ,i1 #aa2 zn scheiding van gelooven en weten ,i1 #dea2 zn verdeeling v4 d4 eigenschappen ,gods ,,ii1 #hi274 ,pag4 #efd3 ,max ,mller0 vervangen door ,mller1 ,max0 7,mller1 ,max1 ,over den oorsprong der religie74 ,pag4 #efe3 sehepselen0 vervangen door schepselen0 7,origenes 444 over de oorspronkelke gelkheid aller schepselen74 ,pag4 #efi3 vau0 vervangen door van0 7,acceptilatie in de voldoening van ,christus74 ,pag4 #egf3 #caav40 vervangen door #daav40 7,heiligmaking 444 volkomene1 b den dood1 ,,iv1 #daav47 ,pag4 #ehh3 verh40 vervangen door verk40 7,verkiezing1 444 verk4 tot het verbond der genade74