---------------------------------------- ---------------------- ,,opmerkingen ,,van ,,de ,,bewerker4 ,alle moeite is gedaan om in dit bestand een getrouwe afbeelding te geven van de originele versie4 ,in het origineel wordt als ae weergegeven1 als oe2 deze schrfwze is hier gehandhaafd4 ,cursieve tekst is weergegeven als cursief4 ,hier en daar zn spatiring of punctuatie stilzwgend gecorrigeerd4 ,ook zijn sommige samengestelde uitdrukkingen zoals afaan01 afteleiden01 toetevoegen0 enz4 stilzwgend gesplitst tot af aan01 af te leiden01 toe te voegen0 enz4 ,overduidelke zet- en spelfouten in het origineel zn gecorrigeerd4 ,aan het eind van het boek volgt een overzicht van de aangebrachte correcties4 ,eventuele zetfouten in het ,grieks zn onveranderd weergegeven4 ,duidelke zetfouten in het ,hebreeuws zn gecorrigeerd1 en waar nodig zn de diakritische tekens stilzwgend verbeterd of aangevuld4 ---------------------------------------- ---------------------- ,,gereformeerde ,,dogmatiek4 ,,typ4 ,,der ,,weesinrichting ,,te ,,neerbosch4 ,,gereformeerde ,,dogmatiek4 ,,door ,,dr4 ,h4 ,,bavinck4 ,,derde ,,deel4 ,,kampen4 -- ,j4 ,h4 ,,bos4 -- #ahih4 ,onder de bewerking der uitgebreide stof is het m onmogelk gebleken1 om de belofte te houden1 welke ik in de voorrede van het eerste deel afgelegd had4 ,deze ,gereformeerde ,dogmatiek0 is niet in drie1 maar wordt in vier deelen compleet4 ,het vierde deel zal van gelken omvang als de vorige zn1 en waarschnlk na verloop van een jaar verschnen kunnen4 ,ik hoop1 dat deze uitbreiding voor de inteekenaren en lezers van dit werk geen teleurstelling zal zn4 ,b4 ,,inhoud4 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,,over ,,de ,,wereld ,,in ,,haar ,,gevallen ,,staat4 ,paragraaf4 ,bladz4 #ce4 ,de ,voorzienigheid #a #cf4 ,de oorsprong der zonde #cd #cg4 ,het wezen der zonde #gb #ch4 ,de verbreiding der zonde #ajd #ci4 ,de straf der zonde #aee ,,hoofdstuk ,,vii4 ,,over ,,christus4 #dj4 ,het verbond der genade #ahg #da4 ,de persoon des ,middelaars #bbh #db4 ,het werk van den ,middelaar #cjb ,,hoofdstuk ,,viii4 ,,over ,,de ,,weldaden ,,des ,,verbonds4 #dc4 ,de heilsorde #dbe #dd4 ,roeping en wedergeboorte #dhe #de4 ,geloof en rechtvaardigmaking #eaa #df4 ,heiligmaking en volharding #eec ,,hoofdstuk ,,vi4 ,over de wereld in haar gevallen staat4 #ce4 ,,de ,,voorzienigheid4 #a4 ,als ,god op den zevenden dag volbracht had zn werk1 dat ,h gemaakt had1 heeft ,h gerust op den zevenden dag van al zn werk1 dat ,h gemaakt had1 ,gen4 #b3b1 ,ex4 #bj3aa1 #ca3ag4 ,zoo duidt de ,schrift den overgang aan van het werk der schepping tot dat der onderhouding4 ,dat dit rusten ,gods zn oorzaak niet heeft in vermoeienis noch ook in een ledig toezien bestaat1 wordt door de ,h4 ,schrift telkens klaar en duidelk uitgesproken1 ,jes4 #dj3bh1 ,joh4 #e3ag4 ,het scheppen is voor ,god geen werk en het onderhouden geen rust4 ,het rusten ,gods geeft alleen te kennen1 dat ,h aan het voortbrengen van nova genera een einde maakte1 ,pred4 #a3i1 #aj2 dat het werk der schepping in eigenlken en engeren zin1 als productio rerum e nihilo1 was afgeloopen2 en dat ,h in dit voltooide werk met ,goddelk welgevallen zich verlustigde1 ,gen4 #a3ca1 ,ex4 #ca3ag1 ,ps4 #ajd3ca1 cf4 ,august41 de civ4 ,,xi #h4 ,,xii #ag4 de ,gen4 ad lit4 ,,iv #h sq4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #ae4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #gc4 ,calvn op ,gen4 #b3b4 ,zanchius1 ,op4 ,,iii #ecg enz4 ,het scheppen gaat nu in onderhouden over4 ,beide zn in de ,schrift zoo wezenlk onderscheiden1 dat ze als arbeid en rust tegenover elkander kunnen worden geplaatst4 ,en z zn toch ook zoo innig verwant en verbonden1 dat het onderhouden zelf een scheppen kan heeten1 ,ps4 #ajd3cj1 #adh3e1 ,jes4 #de3g1 ,am4 #d3ac4 ,de onderhouding is immers zelve ook een ,goddelk werk1 niet minder groot en heerlk dan de schepping4 ,god is geen ,deus otiosus1 ,h werkt altd1 ,joh4 #e3ag1 en de wereld heeft geen bestand in zichzelve4 ,van het oogenblik van haar ontstaan af bestaat ze alleen in en door en tot ,god1 ,neh4 #i3f1 ,ps4 #ajd3cj1 ,hd4 #ag3bh1 ,rom4 #aa3cf1 ,col4 #a3ae1 ,hebr4 #a3c1 ,op4 #d3aa4 ,ofschoon onderscheiden van zn wezen1 is ze in haar bestaan nooit onafhankelk2 onafhankelkheid ware niet-zn4 ,de gansche wereld met alwat in haar is en geschiedt1 staat onder ,gods bestuur2 zomer en winter1 dag en nacht1 vruchtbare en onvruchtbare jaren1 licht en duisternis1 alles is zn werk en wordt door ,hem geformeerd1 ,gen4 #h3bb1 #i3ad1 ,lev4 #bf3cv41 ,deut4 #aa3abv41 ,job #ch1 ,ps4 #h1 #bi1 #fe1 #ajd1 #ajg1 #adg1 ,jer4 #c3c1 #e3bd1 ,mt4 #e3de enz4 ,de ,schrift kent geen onafhankelk schepsel2 het ware eene tegenspraak in zichzelve4 ,god zorgt voor alle schepselen1 voor dieren1 ,gen4 #a3cj1 #f3ai1 #g3b1 #i3aj1 ,job #ch3da1 ,ps4 #cf3g1 #ajd3bg1 #adg3i1 ,jol #a3bj1 ,mt4 #f3bf enz41 en inzonderheid ook voor menschen4 ,h ziet hen allen1 ,job #cd3ba1 ,ps4 #cc3ac1 #ad1 ,spr4 #ae3c1 formeert hun aller hart en let op al hunne werken1 ,ps4 #cc3ae1 ,spr4 #e3ba2 z zn allen zner handen werk1 ,job #cd3ai1 de armen en de rken1 ,spr4 #bb3b4 ,h bepaalt aller woning1 ,deut4 #cb3h1 ,hd4 #ag3bf1 neigt aller hart1 ,spr4 #ba3a1 bestuurt aller gangen1 ,spr4 #e3ba1 #af3i1 #ai3ba1 ,jer4 #aj3bc enz4 doet met het heir des hemels en de inwoners der aarde naar zn welgevallen1 ,dan4 #d3ce4 ,z zn in zne handen als leem in de hand des pottebakkers1 als eene zaag in de hand desgenen1 die haar trekt1 ,jes4 #bi3af1 #de3i1 ,jer4 #ah3e1 ,rom4 #i3bj1 #ba4 ,zeer bzonder gaat zn voorzienig bestuur nog over zn volk4 ,heel de geschiedenis van de aartsvaders1 van ,isral1 van de gemeente1 en van ieder geloovige is daarvoor ten bewze4 ,wat menschen hun ten kwade hebben gedacht1 denkt ,god hun ten goede1 ,gen4 #ej3bj2 alle instrument1 tegen hen bereid1 zal niet gelukken1 ,jes4 #ed3ag2 zelfs de haren huns hoofds zn alle geteld1 ,mt4 #aj3cj2 alles werkt hun ten goede mede1 ,rom4 #h3bh4 ,zoo staat al het geschapene in de macht en onder het bestuur ,gods2 beide1 toeval en noodlot1 zn der ,schrift onbekend1 ,ex4 #ba3ac1 ,spr4 #af3cc4 ,het is ,god1 die alles werkt naar den raad van zn wil1 ,ef4 #a3aa1 en alles dienstbaar maakt aan de openbaring zner deugden1 aan de eere zns naams1 ,spr4 #af3d1 ,rom4 #aa3cf4 ,dit alles vat de ,schrift op schoone wze daarin saam1 dat z telkenmale van ,god spreekt als van een ,koning1 die alle dingen regeert1 ,ps4 #aj3af1 #bd3g1 #h1 #bi3aj1 #dd3e1 #dg3g1 #gd3ab1 #aae3c1 ,jes4 #cc3bb enz4 ,god is een ,koning1 de ,koning der koningen en de ,heere der heeren2 een ,koning1 die in ,christus een vader is voor zne onderdanen1 en een ,vader1 die tevens koning is over zne kinderen4 ,alwat er onder schepselen1 in dieren- en menschen- en engelenwereld1 in gezin en maatschapp en staat gevonden wordt van zorge voor1 van liefde tot1 van bescherming van den een door den ander1 is eene zwakke afschaduwing van ,gods voorzienig bestel over alle werken zner handen4 ,zne volstrekte macht en zne volmaakte liefde zn het eigenlk object van het voorzienigheidsgeloof in de ,h4 ,schrift4 ,b dit getuigenis der ,schrift komt dat van alle volken4 ,de leer van de voorzienigheid ,gods is een articulus mixtus1 uit ,gods openbaring in de natuur aan alle menschen ten deele bekend4 ,z is een geloofsartikel in iederen1 ook in den meest verbasterden godsdienst2 wie haar ontkent1 ondermnt de religie2 zonder haar is er voor gebed en offerande1 voor geloof en hope1 voor vertrouwen en liefde geen plaatse meer4 ,waarom ,god dienen1 vraagt ,cicero1 ,nat4 ,d4 ,i #b1 indien ,h zich in het geheel niet om ons bekommert8 ,daarom stemmen alle godsdiensten in met het woord van ,sophocles1 ,elect4 #agc3 1 4 ,en ook de wsbegeerte heeft deze voorzienigheid ,gods menigmaal erkend en verdedigd1 b4 v4 ,socrates b ,xenophon1 ,mem4 ,i #d ,,iv #c4 ,plato in ,timaeus1 ,leges ,x #ija1 ,rep4 ,x #fac ,a4 ,aristoteles in ,eth4 ,nic4 ,x #i4 de ,stoa b ,cicero1 ,nat4 ,d4 ,,ii4 ,seneca1 de providentia en de beneficiis1 ,cicero1 ,nat4 ,d4 ,i #b ,,iii #bf1 ,plutachus1 de fato1 ,plotinus1 en 1 cf4 ook ,philo's geschrift 1 ,wendland1 ,philo's ,schrift ber die ,vorsehung1 ,berlin #ahib4 ,toch was daarom de leer der voorzienigheid in de heidensche religie en philosophie niet dezelfde1 welke ze in het ,christendom is4 ,b de ,heidenen was het voorzienigheidsgeloof meer theorie dan practk1 meer wsgeerige beschouwing dan religieus dogma2 het reikte niet toe in nood en in dood2 het slingerde tusschen toeval en noodlot altd heen en weer4 ,wl ,god bv4 b ,plato geen schepper maar alleen formeerder der wereld was1 vond zne macht in de eindige materie haar grens1 ,zeiler1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #ibh4 ,ofschoon ,aristoteles zn geloof aan ,gods voorzienigheid meermalen uitspreekt1 valt deze toch voor hem geheel met de werking der natuuroorzaken samen2 de ,godheid als staat in eenzame zelfbeschouwing buiten de wereld1 zonder wil1 zonder handeling1 en het schepsel heeft van haar geen hulpe of liefde te wachten1 ib4 ,,iii #cfh f4 #gij f4 ,b de ,stoa was de met de en de identisch1 ib4 ,,iv #adc2 en volgens ,epicurus was de voorzienigheid met de zaligheid der ,goden in strd1 ib4 #dbh4 ,en wel spanden sommigen1 zooals ,plutarchus en ,plotinus1 zich in1 om aan toeval en noodlot beide te ontkomen2 maar feitelk verhief zich het noodlot altd weer achter en boven de ,godheid1 en drong het toeval van beneden weer in de lagere schepselen en de kleinere gebeurtenissen in2 magna ,dii curant1 parva negligunt1 ,cicero1 ,nat4 ,d4 ,,ii #afg4 ,cf4 ,pfanner1 ,syst4 theol4 gent4 c4 #h4 ,creutzer1 ,philosophorum veterum loci de provid4 divina ac de fato #ahjf4 ,schneider1 ,christl4 ,klnge aus den gr4 u4 rm4 ,klassikern1 #ahfe ,s4 #bca f4 #b4 ,van dien aard is echter het christelk geloof aan ,gods voorzienigheid niet4 ,dit is integendeel eene bron van troost en hope1 van vertrouwen en moed1 van ootmoed en berusting1 ,ps4 #bc1 #cc3ajv41 #dd3ev41 #abg3a1 #b1 #adf3bv4 enz4 ,het voorzienigheidsgeloof steunt in de ,schrift volstrekt niet alleen op ,gods openbaring in de natuur maar veel meer op zn verbond en toezeggingen2 het heeft tot grondslag niet alleen ,gods gerechtigheid maar bovenal ook zne ontferming en genade2 het onderstelt de kennis der zonde1 veel dieper dan b de ,heidenen1 maar ook de ervaring van ,gods vergevende liefde2 het is geen kosmologische speculatie maar eene heerlke beldenis des geloofs4 ,en daarom ziet het door alle smart en lden heen weer blde de toekomst in2 al worden de raadselen niet opgelost1 het geloof aan ,gods vaderlke hand heft altd zich uit de diepte weer op en doet zelfs roemen in de verdrukkingen4 ,in verband hiermede is het opmerkelk1 dat de ,schrift het abstracte woord voorzienigheid niet kent4 ,men heeft aan dit woord wel een ,schriftuurlk karakter willen geven door beroep op ,gen4 #bb3h1 #a ,sam4 #af3a1 ,ezech4 #bj3f1 ,hebr4 #aa3dj2 enkele malen komt het woord ook van menschelke voorzorg voor1 ,hd4 #ac3ad1 ,rom4 #ab3ag1 #ac3ad1 #a ,tim4 #e3h4 ,maar dat alles neemt niet weg1 dat de ,schrift1 over ,gods voorzienigheid handelend1 gansch andere woorden bezigt4 ,z vat de werkzaamheid ,gods1 door dit woord uitgedrukt1 niet saam in een abstract begrip en houdt er geen theologische verhandeling over4 ,maar z schildert haar zelve op de rkste en levendigste wze en laat haar ons zien in de historie2 de ,schrift in haar geheel is het boek der voorzienigheid ,gods4 ,en zoo die voorzienigheid teekenend1 spreekt z van scheppen1 ,ps4 #ajd3cj1 #adh3e1 levendmaken1 ,job #cc3d1 ,neh4 #i3f1 vernieuwen1 ,ps4 #ajd3cj1 zien1 schouwen1 letten1 ,job #bh3bd1 ,ps4 #cc3ac1 #ae1 behouden1 behoeden1 bewaren1 ,num4 #f3bd1 ,ps4 #cf3g1 #aba3g1 leiden1 leeren1 regeeren1 ,ps4 #be3e1 #i1 #ic3a enz41 werken1 ,joh4 #e3ag1 dragen1 ,hebr4 #a3c1 zorgen1 #a ,petr4 #e3g4 ,het woord voorzienigheid1 is aan de philosophie ontleend4 ,volgens ,laertius was ,plato de eerste1 die het woord in dezen zin bezigde1 cf4 ,zeller1 ,philos4 der ,gr4 ,,ii #ibi4 ,de apocriefe boeken gebruiken het reeds1 ,sap4 #ad3c1 #ag3b1 #c ,mk4 #d3ba1 #e3cj1 #d ,mk4 #i3bd1 #ac3ah1 #ag3bb1 naast 1 ,sap4 #aa3be1 1 #c ,mk4 #f3b1 1 ,sap4 #h3a enz4 ,en de kerkvaders namen het over en gaven er burgerrecht aan in de christelke theologie1 cf4 ,suicerus4 s4 v4 ,daarb onderging het woord echter eene niet onbelangrke wziging4 ,oorspronkelk beteekent voorzienigheid toch het vooruitzien1 providentia1 of het vooruitkennen1 1 van wat in de toekomst geschieden zal4 ,providentia est1 per quam futurum aliquid videtur1 ,cic4 ,inv4 ,,ii #ec4 ,zoo verstaan1 was het woord volstrekt niet geschikt1 om alles te omvatten wat het christelk geloof in de leer van ,gods voorzienigheid beldt4 ,als vooruitweten van het toekomstige1 zou de voorzienigheid ,gods toch alleen behooren tot de scientia ,dei en in den locus over de deugden ,gods volledig afgehandeld zn4 ,het christelk geloof verstaat onder de voorzienigheid ,gods echter niet eene nuda praescientia1 maar beldt1 dat alle dingen door ,god niet alleen te voren geweten maar ook te voren bepaald en verordend zn4 ,daarom werd de voorzienigheid al spoedig gerekend niet slechts tot het verstand maar ook tot den wil ,gods1 en door ,damascenus omschreven als 1 ' 1 de fide orthod4 ,,ii #bi4 ,in dezen zin opgevat1 zou de voorzienigheid ,gods thuis behooren in de leer van de besluiten ,gods en daar geheel en al afgehandeld zn4 ,maar wederom beldt het christelk geloof meer1 dan door het woord in dezen zin wordt aangeduid4 ,de besluiten ,gods worden immers uitgevoerd2 en de schepselen1 die tengevolge daarvan het aanzn ontvangen1 bestaan geen oogenblik van zichzelve1 maar ze worden van oogenblik tot oogenblik alleen gedragen door ,gods almachtige hand4 ,ontstaan en bestaan van alle schepselen hebben hun oorsprong1 niet in eene voorwetenschap noch ook in een besluit maar bepaaldelk in eene almachtige daad ,gods4 ,en de voorzienigheid is dus naar de leer der ,schrift en de beldenis der kerk die daad ,gods1 waardoor ,h alle dingen van oogenblik tot oogenblik in stand houdt en regeert1 niet alleen ,frsehung maar ook ,vorsehung4 ,deze verschillende beteekenissen1 waarin het woord voorzienigheid verstaan werd1 waren echter oorzaak1 dat de plaats en de inhoud van dit leerstuk in de christelke dogmatiek telkens wisselden en aan allerlei veranderingen waren onderworpen4 ,nu eens wordt z tot de deugden1 dan tot de besluiten 7opera ,dei ad intra71 dan tot de opera ad extra gerekend1 cf4 deel ,,ii #cgdv4 ,damascenus definieert ze als 1 de fide orth4 ,,ii #bi1 en behandelt ze wel na de schepping maar toch in nauw verband met de praescientia en praedestinatio1 ,,ii #cj4 ,lombardus bespreekt ze in het hoofdstuk over de praedestinatie1 maar vr de schepping1 ,sent4 ,i dist4 #ce4 ,eene zeer duidelke uiteenzetting geeft ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #bb art4 #a2 h omschrft ze eerst in het algemeen als ratio ordinis rerum in finem en houdt ze voor principalis pars prudentiae1 wier taak het juist is1 ordinare alia in finem2 maar dan zegt h nader dat ad providentiae curam duo pertinent1 scilicet ratio ordinis1 quae dicitur providentia et dispositio1 et executio ordinis1 quae dicitur gubernatio1 cf4 ook ,bonaventura1 ,sent4 ,i dist4 #ce en ,hugo ,vict4 ,s4 ,sent4 tr4 #a c4 #ab4 ,naar deze en andere voorbeelden werd de leer der voorzienigheid in de ,roomsche theologie behandeld f met de praedestinatie b den wil ,gods1 ,petavius1 de ,deo ,,viii c4 #a-e4 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,i c4 #ac4 ,theol4 ,wirceb4 ,paris #ahhj ,,iii #age4 ,perrone1 ,prael4 ,theol4 ,,ii #ahch p4 #bcc4 ,c4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,,ii #aeh2 f alleen als conservatio of gubernatio afzonderlk na de schepping1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #ajc-aje1 c4 ,gent4 ,,iii #fe en commentatores op ,sent4 ,,ii dist4 #cg4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iii #dig2 f geheel en al in den ruimsten zin na den locus de creatione1 ,schwetz1 ,theol4 dogm4 ,i #dje4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,,ii #cbi4 ,simar1 ,dogm4 #beb4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,ii #ab4 ,en evenzoo werd in de theologie der ,hervorming de voorzienigheid nu eens opgevat als een consilium1 waarnaar ,god alles regeert1 ,conf4 ,helv4 post4 art4 #f4 ,ursinus1 ,explic4 qu4 #bg4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #dbe4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,iv #ai4 ,alsted1 ,theol4 schol4 #agd1 dan weer als een werk ,gods naar buiten1 ,calvn1 ,inst4 ,i #af1 #c4 #d4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vi #a4 ,junius1 ,theses ,theol4 ,,xvii #a4 #b4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xi #c4 ,heidegger1 ,corpus ,theol4 ,,vii #c enz4 ,het verschil betreft natuurlk meer den naam dan de zaak1 gelk ,alsted1 ,theol4 schol4 #age en ,baier1 ,comp4 theol4 ,i #e1 #b1 terecht opmerken4 ,indien ,god de wereld werkelk in stand houdt en regeert1 dan moet ,h ze te voren kennen 7providentia71 haar ook willen en kunnen verzorgen 7prudentia7 en in den td alles ook zoo metterdaad onderhouden en regeeren1 dat het door ,hem voorgestelde einde wordt bereikt4 ,zoo in ruimen zin genomen1 omvat de voorzienigheid #a een actus internus1 die dan verder nog wel weer in 1 en onderscheiden werd1 cf4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi c4 #b1 en #b een actus externus1 die als executio ordinis1 als conservatio1 concursus1 gubernatio omschreven werd4 ,de actus internus van deze providentia is echter vroeger reeds volledig in de leer der deugden en der besluiten ,gods behandeld2 hier1 na de leer der schepping1 kan dus de voorzienigheid alleen als actus externus1 als daad ,gods naar buiten1 ter sprake komen4 ,al moge nu de voorzienigheid in dezen zin van den actus internus1 de 1 en nooit los te maken noch ook te denken zn1 ze is er toch van onderscheiden1 zooals de executio ordinis van de ordo zelve4 ,het woord voorzienigheid heeft daarmede eene geheele wziging ondergaan4 ,en de vraag kan rzen1 of het woord nog wel ter aanduiding van de zaak geschikt is4 ,toen vroeger de voorzienigheid nog in de leer der deugden of der besluiten ,gods behandeld werd1 behield het zne oorspronkelke beteekenis2 maar sedert z meer en meer als conservatio en gubernatio opgevat wordt en na de schepping ter sprake komt1 is die oorspronkelke beteekenis schier geheel te loor gegaan4 ,de voorzienigheid in dezen laatsten1 engeren zin is geen eigenlke providentia meer1 geen ratio ordinis rerum in finem1 want deze gaat eraan vooraf en wordt door haar ondersteld2 zelve is z executio ordinis4 ,deze laatste werd dan ook in de dogmatiek nader omschreven door conservatio of door gubernatio of door beide saam1 ,lactantius1 de ira ,dei c4 #aj4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #ajc4 #ajd4 ,bonaventura1 ,brevil4 ed4 ,frib4 #ahha p4 #ic4 ,ned4 ,geloofsbel4 art4 #ac4 ,heid4 ,cat4 ,x4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #dbe4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xi #c enz4 ,tusschen deze beide werd later nog1 ter afwering van het pantheisme en het deisme1 de concursus of cooperatio ingevoegd1 die zakelk wel altd b de leer der voorzienigheid behandeld werd1 b4 v4 b ,aug4 de trin4 ,,iii #d4 de civ4 ,v #h-aa4 ,theodoretus1 de provid4 or4 ,x4 ,bothius1 de cons4 ,,iv en ,v4 ,damasc41 de fide ,,ii #bi4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,i qu4 #dh4 #di4 #ajd art4 #b1 qu4 #aje art4 #e ,i #b qu4 #ai art4 #d ,cat4 ,rom4 ,i c4 #b qu4 #bj4 ,zwingli1 de provid4 c4 #c4 ,op4 ,,iv #hf4 ,calvn1 ,inst4 ,i #af4 #b4 ,contre la secte des libertins1 ,c4 ,r4 #ce p4 #ahf1 de aet4 ,dei praed41 ,c4 ,r4 #cf p4 #cdg-cff4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #ddi4 ,martyr1 ,loci ,c4 p4 #ef4 #ei4 ,wollebius1 ,theol4 c4 #cj4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xi #ac4 ,gerhard ,loc4 ,,vi c4 #i enz41 maar die later ook formeel tusschen conservatio en gubernatio in eene eigene plaats bekwam1 ,mastricht1 ,theol4 ,,iii #aj1 #aj4 #bi4 ,turret41 ,theol4 ,el4 ,,vi qu4 #d4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vi #bgj4 ,,ix #baj4 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 ,,xi #f4 ,marck1 ,godg4 ,x #i4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #eca4 ,hollaz1 ,ex4 theol4 #dba4 ,buddeus1 ,inst4 #dji4 ,hieruit blkt1 dat het woord voorzienigheid ter aanduiding van de executio ordinis niet voldoende werd geacht en door onderhouding en regeering nader bepaald werd4 ,deze zn ook ongetwfeld juister gedacht1 levendiger van voorstelling en meer in overeenstemming met het spraakgebruik der ,h4 ,schrift4 ,vooral wanneer het woord voorzienigheid abstract genomen en in de plaats van ,god zelf geschoven wordt1 zooals ,plutarchus hiermede reeds begon1 cf4 ,cremer s4 v4 1 en het rationalisme der vorige eeuw dit navolgde1 is het aan bedenking onderhevig4 ,toch moge het woord1 dat in de taal der theologie en der religie burgerrecht verkreeg1 behouden blven1 mits de zaak1 die erdoor aangeduid wordt1 maar in ,schriftuurlken zin wordt verstaan4 #c4 ,de christelke leer van de voorzienigheid als eene almachtige daad ,gods1 waardoor ,h alle dingen onderhoudt en regeert1 is niet alleen van het heidensche noodlot en toeval maar daarom ook van het telkens in de christelke eeuwen weer oplevend pantheisme en deisme te onderscheiden4 ,immers1 there are but three alternatives for the sum of existence1 chance1 fate or ,deity4 ,with chance there would be variety without uniformity1 with fate uniformity without variety1 but variety in uniformity is the demonstration of primal design and the seal of the creative mind4 ,in the world as it exists1 there is infinite variety and amazing uniformity1 ,james ,douglas b ,u4 ,b4 ,smith1 ,system of ,christian ,theol4 ,new-,york1 ,armstrong #ahij p4 #ajg4 ,het pantheisme kent geen onderscheid tusschen het zn ,gods en het zn der wereld en laat idealistisch de wereld in ,god of materialistisch ,god in de wereld opgaan4 ,op dit standpunt is er geene plaats voor de schepping en daarom in eigenlken zin ook niet voor de onderhouding en de regeering4 ,de voorzienigheid valt met den natuurloop samen2 de wetten der natuur zn identisch met de besluiten ,gods2 en de regeering ,gods is niets dan fixus et immutabilis naturae ordo sive rerum naturalium concatenatio1 ,spinoza1 ,tract4 theol4 pol4 c4 #c1 cf4 ,strauss ,gl4 ,,ii #chd4 ,schleiermacher1 ,gl4 #df en verder deel ,,ii #chh-cif4 ,vanzelf valt daarmede het wonder1 de zelfwerkzaamheid der causae secundae1 de persoonlkheid1 de vrheid1 het gebed1 de zonde1 heel de godsdienst4 ,het pantheisme moge in nog zoo schoonen en verleidelken vorm zich voordoen1 het voert feitelk in de armen van een heidensch noodlot4 ,er is dan geen ander zn dan het zn der natuur2 er is geen hoogere kracht1 dan die in de wereld werkt naar vaste wet2 er is geen ander1 beter leven dan waartoe in deze zienlke schepping de gegevens aanwezig zn2 een td lang moge de mensch zich vleien met de idealistische hope1 dat de wereld door immanente ontwikkeling zichzelve volmaken zal1 straks slaat dit optimisme in pessimisme1 dit idealisme in materialisme om4 ,tegenover dit pantheisme had de christelke theologie het onderscheid van schepping en onderhouding1 de zelfwerkzaamheid der causae secundae1 de vrheid der persoonlkheid1 het karakter der zonde1 de waarheid der religie te handhaven4 ,en z deed dit1 door het fatum te verwerpen en de beldenis van ,gods voorzienigheid in onderscheiding daarvan duidelk in het licht te stellen4 ,het kenmerkende van de leer van het fatum bestaat niet daarin1 dat alwat in den td is en geschiedt in ,gods eeuwigen raad gegrond en bepaald is1 maar het is hierin gelegen1 dat alle zn en geschieden gedetermineerd is door eene met de wereld samenvallende macht1 welke zonder bewustzn en zonder wil alles met blinde noodwendigheid bepaalt4 ,volgens ,cicero was het fatum der ,stoa een ordo seriesque causarum1 cum causa ex se causam gignit1 de divin4 #a1 cf4 ,seneca1 de benef4 ,,iv #g4 ,nat4 ,qu4 ,,ii #cf4 ,gewoonlk werd het dan nog onderscheiden in een fatum mathematicum of astrale1 wanneer de gebeurtenissen op aarde gedacht werden1 door de sterren1 en in een fatum physicum1 wanneer ze gedacht werden1 door het natuurverband bepaald te zn4 ,in den laatsten vorm treedt de leer van het fatum thans b het pantheisme en materialisme op2 maar opmerkelk is1 dat ook het fatum astrale in den jongsten td vernieuwd wordt en warme verdedigers vindt1 cf4 ,wetensch4 ,bladen #ahif ,,iv #dec4 ,de christelke theologie bestreed nu geenszins1 dat alles door ,god eeuwig was gekend en bepaald2 in zooverre erkende z zelfs een fatum en sommigen meenden ook het woord in goeden zin te kunnen bezigen4 ,als w bedenken1 zegt ,augustinus1 dat fatum van fari komt1 en indien w daarmede dan aanduiden het eeuwige1 onveranderlke woord1 waardoor ,god alle dingen draagt1 dan is de naam te billken1 de civ4 ,v #i4 ,bothius sprak van het fatum als inhaereus rebus mobilibus dispositio1 per quam providentia suis quaeque nectit ordinibus1 de cons4 philos4 ,,iv pros4 #f4 ,en zelfs ,maresius meende met het woord een christelken zin te kunnen verbinden1 ,syst4 ,theol4 p4 #adi4 ,maar gewoonlk was men voorzichtiger2 het geloof aan het noodlot ging toch uit van de gedachte1 dat alles geschiedt tengevolge van eene blinde1 onweerstaanbare macht zonder bewustzn en wil1 en fatalia werden die gebeurtenissen genoemd1 welke praeter ,dei et hominum voluntatem cujusdam ordinis necessitate contingunt1 ,aug4 de civ4 ,v #c4 ,in dezen zin werd het fatum door alle christelke theologen ten stelligste bestreden1 door ,augustinus en de znen niet minder dan door hen1 die den vren wil verdedigden4 ,omnia vero fato fieri non dicimus1 imo nulla fieri fato dicimus1 ,aug4 de civ4 ,v #i4 ,de eenige ordinis necessitas op christelk standpunt is de wze1 almachtige1 liefderke wil van ,god4 ,daarmede werd niet ontkend1 gelk later blken zal1 dat er in de wereld der schepselen een verband van oorzaken en gevolgen is en dat er vaste ordinantin zn1 maar de natuurorde staat niet achter en boven en evenmin buiten en tegenover ,gods wil1 maar z is in dien wil van een almachtig en liefderk ,god en ,vader gegrond1 door dien wil bepaald1 aan dien wil dienstbaar2 en ze staat ook niet als eene blinde1 dwingende macht buiten en tegenover onzen wil1 want ipsae nostrae voluntates in causarum ordine sunt1 qui certus est ,deo ejusque praescientia continetur1 ,aug4 ib4 en voorts comment4 op ,sent4 ,i dist4 #ce4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #aaf4 c4 ,gent4 ,,iii #ic4 ,petavius1 de ,deo ,,viii #d4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi #ac4 ,calvn1 ,inst4 ,i #af1 #h4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cac sq4 ,alting1 ,theol4 elenct4 nova p4 #bij4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,vii #b4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,vi #b4 ,m4 ,vitringa ,,ii #agj4 #agg-aha4 ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #dgb enz4 ,aan den anderen kant staat het deisme1 dat ,god en wereld scheidt2 de schepselen1 nadat ze eenmaal geschapen zn1 geheel of gedeeltelk en dan weer voor een grooter of kleiner deel laat bestaan en werken door eigene1 in de schepping meegekregene kracht2 en dus wezenlk de heidensche leer van het toeval vernieuwt4 ,in den zin van het magna ,dei curant1 parva negligunt1 sprak ,hieronymus eenmaal uit1 dat ,gods voorzienige zorg niet over alle kleine insecten zich uitstrekte1 cf4 deel ,,ii #afj4 ,het pelagianisme schreef evenals ,cicero1 ,nat4 ,d4 ,,iii #cf1 de deugd aan 's menschen eigen wil en kracht toe1 en het semipelagianisme verdeelde den arbeid en schreef aan ,god en mensch beiden wat toe4 ,toen later dit systeem in de ,roomsche theologie indrong1 kwam er over ,gods medewerking in de voorzienigheid een niet gering verschil2 de ,thomisten vatten haar op als eene praedeterminatio physica1 eene applicatio ad operandum1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #i art4 #f ad #c4 qu4 #gi4 #aji4 c4 ,gent4 ,,iii #fg-gj4 #afb2 de ,molinisten daarentegen verstonden eronder een concursus simultaneus1 mere cooperans1 quo ,deus cum alio concurrente in eundem actum et effectum influit1 cf4 ,daalman1 ,summa ,s4 ,thomae ,,ii #bhf-cad4 ,theol4 ,wirceb4 ,i c4 #b4 ,dens1 ,theol4 ,i #ff sq4 ,liberatore1 ,instit4 philos4 ,,iii c4 #d a4 #a1 #b4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,ii #bb f4 ,jansen1 ,prael4 ,,ii #ccd4 ,het ,socinianisme stelde het oneindige en het eindige zoo abstract en dualistisch tegenover elkaar1 dat ,god de wereld zelfs niet uit niets maar alleen uit eene eeuwige en eindige materie kon scheppen2 en dienovereenkomstig onttrok het ook een groot deel der wereld aan de voorzienigheid ,gods en liet het over aan het eigen inzicht en oordeel van den mensch4 ,de wil is van nature ook zoo vr1 dat ,god zelfs van te voren niet zeker berekenen kan1 wat een mensch in een gegeven geval doen zal2 eerst als de beslissing gevallen is1 richt ,god daarnaar zn handelen in2 de vre oorzaken staan daarom geheel zelfstandig naast en buiten ,god4 ,de verhouding van ,god tot de wereld is als die van een werkmeester tot de machine2 nadat h ze gemaakt en op gang heeft gebracht1 laat h ze aan zichzelve over en grpt alleen in als er iets te herstellen valt1 ,volkelius1 de vera relig4 ,,ii c4 #g4 ,crell1 de ,deo et ejus attrib4 c4 #b-f4 cf4 ,fock1 ,der ,socin4 #dif f4 ,de ,remonstranten waren evenzoo van oordeel1 dat er in de creatie aan de schepselen krachten waren geschonken1 waarop z nu teren konden4 ,de onderhouding was daarom eene negatieve daad ,gods1 waardoor ,h essentias1 vires ac facultates rerum creatarum non vult destruere sed eas vigori suo relinquere1 quoad vigere ac durare possunt ex vi per creationem ipsis indita1 of althans werd deze opvatting niet onjuist genoemd4 ,in verband daarmede werd de concursus als eene naturalis quaedam influentia in res omnes ex naturae divinae perfectione emanens verworpen2 de praedestinatie van het getal menschen1 van de huwelken1 van het levenseinde1 van de verkorenen en verlorenen bestreden2 de vre wil verdedigd en alle providentia efficax circa peccatum vervangen door eene negatieve permissio of non-impeditio1 ,conf4 ,rem4 c4 #f1 ,apol4 ,conf4 ib4 ,episc4 ,inst4 ,theol4 ,,iv sect4 #d4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,ii #be sq4 ,het ,arminianisme werd wel te ,dordrecht veroordeeld en buiten de ,gereformeerde erve geplaatst1 maar vond als geestesrichting allerwege ingang en drong in alle christelke landen en kerken door4 ,de periode1 die met de helft der #ag;e eeuw een aanvang nam1 kenmerkte zich door een machtig streven1 om natuur1 wereld1 mensch1 wetenschap enz4 te emancipeeren van en zelfstandig te maken tegenover ,god1 ,christendom1 kerk1 theologie1 latitudinarisme1 deisme1 rationalisme1 pietisme1 ,aufklrung enz4 komen daarin overeen4 ,deze wereld is de best mogelke1 de mensch is met zn verstand en wil zichzelf genoeg2 natuurwet1 natuurkracht1 natuurrecht1 natuurlke religie1 natuurlke moraal maken saam een fonds van krachten uit1 door ,god b de schepping aan de wereld medegegeven en nu voor bestaan en ontwikkeling volkomen voldoende2 openbaring1 profetie1 wonder1 genade zn geheel overbodig4 ,het deisme ontkende het bestaan ,gods niet1 en ook de schepping en de voorzienigheid niet2 integendeel1 het sprak gaarne over het ,opperwezen en hield breede vertoogen over de voorzienigheid4 ,maar de kracht uit dit geloof was weg4 ,het deisme ontkende in principe1 dat ,god in de schepping anders werkte dan naar en door de natuurlke wetten en krachten2 het was van huis uit antisupranaturalistisch4 ,de conservatio was genoeg2 eene cooperatie of een influxus ,dei b iedere handeling van het schepsel was onnoodig1 ,reinhard1 ,dogm4 #fa4 ,wegscheider1 ,inst4 theol4 #ajf4 ,in zn #ah;e-eeuwschen vorm behoort dit deisme nu wel tot het verleden4 ,maar feitelk heerscht het ook thans nog in breeden kring1 beide in theorie en practk4 ,sedert vooral in deze eeuw de kennis der natuur uitgebreid en de vastheid harer ordeningen erkend is1 zn velen geneigd1 om de meedoogenlooze1 onveranderlke natuur aan ,gods regeering te onttrekken1 zelfstandig in zichzelve te laten rusten en de voorzienigheid ,gods tot het religieus-ethisch terrein te beperken4 ,maar natuurlk kan dan ook hier de voorzienigheid niet absoluut worden opgevat2 z vindt haar grens in de menschelke vrheid1 cf4 ,kreibig1 ,die ,rthsel der gttl4 ,vorsehung1 ,berlin #ahhf4 ,schmidt1 ,die gttl4 ,vorsehung und das ,selbstleben der ,welt #ahhg4 ,beyschlag1 ,zur ,verstndigung ber den christl4 ,vorsehungsglauben1 ,halle #ahhh4 ,geen wonder1 dat b zulk eene beschouwing de oude leer van den concursus niet meer verstaan en als overbodig of onjuist terzde gesteld wordt1 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #ed4 ,mller1 ,snde ,i #cah4 ,vilmar1 ,dogm4 ,i #bee4 ,lipsius1 ,dogm4 #cig f4 ,oosterzee1 #ei1 #e4 #g1 cf4 ook ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,ii #bff4 ,zelfs ligt dan de gevolgtrekking voor de hand1 om met de ethische modernen hier te lande de natuurmacht en de zedelke macht als het ware als twee ,goden op manicheesche wze naast en tegenover elkander te plaatsen1 op gevaar af1 dat het gebied der laatste evenals dat der ,roodhuiden in ,amerika hoe langer zoo meer ingekrompen en ten slotte door de blinde1 redelooze macht geheel in beslag genomen wordt1 cf4 deel ,i #dea4 ,want dat is zeker wel het voornaamste bezwaar tegen het deisme3 door ,god en wereld1 het oneindige en het eindige te scheiden en dualistisch naast elkander te plaatsen1 maakt het beide tot twee concurreerende machten1 die in voortdurenden strd gewikkeld zn en elkander de heerschapp betwisten4 ,wat aan ,god gegeven wordt1 wordt aan de wereld ontnomen4 ,hoe meer ,gods voorzienigheid zich uitbreidt1 des te meer verliest het schepsel zne zelfstandigheid en vrheid1 en omgekeerd kan het schepsel zne zelfwerkzaamheid slechts handhaven als het ,god terugdringt en ,hem de heerschapp ontneemt4 ,vrede is er dus tusschen beiden alleen b volledige scheiding4 ,het deisme is in den grond irreligieus4 ,niet in gemeenschap met maar in scheiding van ,god ligt de zaligheid van den mensch2 de deist voelt zich alleen gerust1 als h los van ,god1 d4 i4 practisch atheist is2 en omdat h beseft dit nooit te kunnen zn1 is h een vreesachtig schepsel1 altd bezorgd1 dat hem een stuk van zn terrein ontnomen zal worden4 ,vandaar dat er in het deisme allerlei graden zn2 de grenzen tusschen ,gods werkzaamheid en die der wereld worden telkens verschillend getrokken4 ,er zn heele1 halve1 driekwart ,pelagianen enz41 al naarmate wereld en mensch geheel of voor een grooter of kleiner deel aan ,gods bestuur worden onttrokken4 ,principieel is het deisme altd hetzelfde1 het zet ,god op nonactiviteit1 maar de een bewandelt dien weg verder dan de ander4 ,een deist is een mensch1 die in zn kort bestaan niet den td heeft gevonden atheist te worden1 ,quack1 ,port ,royal #ahj4 ,dat terrein nu1 dat door het deisme aan ,gods regeering ontnomen wordt1 komt dan te staan onder de macht1 hetz van het noodlot1 hetz van het toeval4 ,ook in dit opzicht raakt het deisme telkens met zichzelf in strd4 ,vooral tegenwoordig1 nu allen zoo diep overtuigd zn van de vastheid der natuurorde1 is daarin voor het toeval geen plaats en valt het deisme in de handen van het oude noodlot terug2 het toeval blft hoofdzakelk alleen voor het religieus-ethische terrein bewaard4 ,maar de leer van het toeval is niet beter dan die van het noodlot4 ,fatum kon desnoods nog eene goede beteekenis hebben in de christelke levens- en wereldbeschouwing2 maar casus en fortuna zn door en door onchristelk4 ,toevallig is iets alleen in der menschen oog1 wl z op dat oogenblik de oorzaak niet weten4 ,maar objectief toevallig is er niets en kan er niets zn4 ,alles moet eene oorzaak hebben en heeft dien ter laatste instantie in den almachtigen en alwzen wil van ,god1 cf4 ,augustinus1 qu4 #hc qu #bd4 c4 ,acad4 ,i #a4 de ord4 ,i #b4 de civ4 ,v #c4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #bb art4 #b4 qu4 #ajc art4 #e4 c4 ,gent4 ,,iii #gb4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi #c4 ,calvn1 ,inst4 ,i #af1 #b4 #i4 ,chamier1 ,panstr4 ,cathol4 ,,ii #b1 #d sq4 ,turret41 ,theol4 ,el4 ,,iii qu4 #ab4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iii #aj1 #cj4 ,j4 ,mller1 ,snde ,,ii #cd f4 ,weisse1 ,philos4 ,d4 ,i #eah4 ,kirchner1 ,ueber den ,zufall1 ,halle1 ,pfeffer #ahhh4 ,g4 ,rmelin1 ,ueber den ,zufall1 ,deutsche ,rundschau ,mrz #ahij ,s4 #cec-cfd1 en voorts over het deisme3 ,lechler1 ,gesch4 des engl4 ,deismus #ahda en art4 in ,herzog4 ,pnjer1 ,gesch4 d4 chr4 ,relig4 ,philos4 ,i #bji f4 ,hanne1 ,die ,idee der absol4 ,persnl4 ,,ii #gf f4 ,pesch1 ,die grossen ,weltrthsel ,,ii #ecd f4 ,doedes1 ,inl4 tot de leer v4 ,god #hjv4 #d4 ,de voorzienigheid ,gods1 alzoo van de kennis en het besluit ,gods onderscheiden en tegenover het pantheisme en deisme gehandhaafd1 is naar de schoone verklaring van den ,heid4 ,catech4 die almachtige en alomtegenwoordige kracht ,gods1 door welke ,h hemel en aarde1 mitsgaders alle schepselen1 gelk als met zne hand nog onderhoudt en regeert4 ,ook zoo is het leerstuk der voorzienigheid nog van zeer wden omvang4 ,z omvat eigenlk de gansche uitvoering van alle besluiten1 welke op het eenmaal door de schepping in het aanzn geroepene betrekking hebben4 ,indien de scheppingsdaad uitgezonderd wordt1 is z even rk als de scientia libera1 als de besluiten ,gods1 als alwat in den td bestaat en geschiedt4 ,z strekt zich uit over alles1 wat na de schepping verder in de dogmatiek behandeld wordt en besluit in zich beide de werken der natuur en der genade2 alle werken ,gods naar buiten1 die op de schepping volgen1 zn werken zner voorzienigheid4 ,alleen maar1 de locus de providentia gaat niet op die werken zelve in1 maar beschrft in het algemeen den aard der relatie1 waarin ,god tot de geschapene wereld staat en die altd dezelfde is in weerwil van de vele verschillende werken1 welke ,h in zne voorzienigheid in de wereld tot stand brengt4 ,daarom is het ook niet wenschelk1 om in dezen locus allerlei onderwerpen1 zooals het wonder1 het gebed1 het levenseinde1 de wilsvrheid1 de zonde1 de theodicee enz4 ter sprake te brengen1 want ten deele zn deze onderwerpen reeds vroeger b de leer van de deugden en de besluiten ,gods behandeld1 deels komen ze later op hunne eigene plaats breedvoerig aan de orde4 ,niet op den locus de providentia1 alleen1 maar op heel de dogmatiek rust de taak der theodicee4 ,de leer der voorzienigheid neemt dus de stof voor de volgende loci niet in zich op1 maar bepaalt zich tot de beschrving van de onder alle verschillende werken zichzelve gelkblvende relatie1 waarin ,god tot de schepselen staat4 ,die relatie wordt uitgedrukt door de woorden onderhouding1 medewerking en regeering1 welke langzamerhand als deelen der voorzienigheid werden opgevat4 ,wat ,god in natuur en genade ook doe1 ,h is het altd1 die alle dingen onderhoudt1 er met zne mogendheid invloeit en ze regeert4 ,onderhouding1 medewerking en regeering zn daarom geen deelen of stukken1 waarin het werk der voorzienigheid gesplitst wordt1 en die1 zakelk en tdelk gescheiden1 de eene op de andere volgen4 ,z verschillen onderling ook niet zoo1 dat de onderhouding alleen betrekking zou hebben op het zn der schepselen1 de medewerking slechts op de werkzaamheden en de regeering uitsluitend op de leiding naar het einddoel heen4 ,maar ze staan altd met elkaar in verband1 ze grpen elk oogenblik in elkaar in1 de onderhouding is van het eerste begin af aan ook regeering1 en de regeering medewerking1 en de medewerking onderhouding4 ,de onderhouding zegt ons1 dat er niets bestaat1 niet alleen geen substantie1 maar ook geen kracht1 geen werkzaamheid1 geen eigenschap1 geen idee1 of het bestaat alles uit1 door1 tot ,god4 ,de medewerking doet ons diezelfde onderhouding kennen als eene zoodanige1 welke het zn der schepselen niet opheft maar juist poneert en handhaaft4 ,en de regeering wst ons beide aan als zoo alle dingen leidende1 dat het door ,god vastgestelde einddoel wordt bereikt4 ,en altd1 van het begin tot het einde1 is de voorzienigheid ne eenvoudige1 almachtige en alomtegenwoordige kracht4 ,als zulk eene kracht en daad ,gods opgevat1 staat de voorzienigheid in het nauwste verband met en is z toch ook wezenlk onderscheiden van de werkzaamheid ,gods in de schepping4 ,het pantheisme en het deisme zoeken de oplossing van het probleem1 dat hier zich voordoet1 daardoor1 dat z of de schepping of de voorzienigheid ontkennen4 ,het theisme handhaaft beide en tracht hare eenheid en haar onderscheid zoowel voor de theorie als voor de practk van het leven in het licht te stellen4 ,altd in vollen1 waren zin theist te wezen1 d4 i4 in alles ,gods raad en hand en werk te zien en toch tegelkertd1 ja juist daarom1 alle kracht en gave tot de hoogste activiteit te ontwikkelen1 dat is de heerlkheid van het christelk geloof1 dat het geheim van het christelk leven4 ,de ,schrift gaat ons hierin voor4 ,z duidt de voorzienigheid ter eener zde aan als een scheppen1 ,ps4 #ajd3cj1 een levendmaken1 ,neh4 #i3f1 een spreken1 ,ps4 #cc3i1 #aje3ca1 #cd1 #ajg3be1 ,job #cg3f1 een uitzenden van zn ,woord en ,geest1 ,ps4 #ajd3cj1 #ajg3bf1 een bevelen1 ,ps4 #adg3ae1 ,klaagl4 #c3cg1 een werken1 ,joh4 #e3ag1 een dragen1 ,hebr4 #a3c1 een willen1 ,op4 #d3aa1 zoodat alles zonder uitzondering uit ,god is en door en tot ,hem bestaat1 ,hd4 #ag3bh1 ,rom4 #aa3cf1 ,col4 #a3ag4 ,god is nooit ledig4 ,h ziet nimmer passief toe4 ,h werkt altd met ,goddelke mogendheid in natuur en genade4 ,de voorzienigheid is daarom eene positieve daad1 niet een laten maar een doen bestaan en werken van oogenblik tot oogenblik4 ,indien z slechts in een non-destruere bestond1 ware het niet ,god1 die de dingen in stand hield1 maar bestonden deze in en door zichzelve1 z het dan ook door eene b de schepping geschonkene kracht4 ,en dit is ongermd te denken2 een schepsel is vanzelf een volstrekt afhankelk wezen2 wat niet van zichzelf bestaat1 kan ook geen oogenblik door zichzelf bestaan4 ,als ,god niets doet1 dan is er niets en geschiedt er niets4 ,virtus ,dei1 ab eis quae creata sunt regendis si aliquando cessaret1 simul et illorum cessaret species omnisque natura concideret1 ,aug4 de ,gen4 ad litt4 ,,iv #ab4 ,conf4 ,,iv #ag1 cf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #ajd art4 #a-d4 c4 ,gent4 ,,iii #fe sq4 ,calvn1 ,inst4 ,i #af1 #d4 ,leydecker1 ,fax verit4 ,,viii #b4 ,alsted1 ,theol4 schol4 #cjd enz4 ,en gelk de voorzienigheid eene kracht en eene daad is1 zoo is z ook eene almachtige en alomtegenwoordige kracht4 ,god is immanent met zn wezen in alle schepselen tegenwoordig4 ,zne voorzienigheid breidt tot alle schepselen zich uit2 alles bestaat in ,hem4 ,de ,schrift spreekt het ten stelligste uit1 dat niets1 hoe gering ook1 buiten ,gods voorzienigheid valt4 ,niet alleen alle dingen in het gemeen1 ,ef4 #a3aa1 ,col4 #a3ag1 ,hebr4 #a3c1 maar ook zelfs de haren des hoofds1 ,mt4 #aj3cj1 de muschjes1 ,mt4 #aj3bi1 de vogelen des hemels1 ,mt4 #f3bf1 de lelin des velds1 ,mt4 #f3bh1 de jonge raven1 ,ps4 #adg3i zn voorwerp van zn zorge4 ,wat is ook klein of groot voor ,hem1 die alleen groot is8 ,in het wereldverband is het kleine evengoed op zne plaats als het groote1 even onmisbaar en noodzakelk1 en menigmaal nog van rker beteekenis en van gewichtiger gevolgen4 ,de voorzienigheid mag daarom wel in generalis1 ,ps4 #ajd1 #adh3a-c1 specialis1 ,ps4 #aci3aev41 ,job #aj3i-ab1 ,mt4 #ab3ab1 ,luk4 #ab3g1 en specialissima1 #a ,tim4 #d3aj onderscheiden worden4 ,maar z strekt toch als kracht ,gods tot alle en tot ieder schepsel zich uit4 ,habakuk klaagt er hoofdst4 #a3ad wel over1 dat ,god door zne kastding de menschen maakt als visschen der zee1 die in het net gevangen worden en 1 als gewormte1 dat geen heerscher heeft1 nl4 om het te beschermen tegenover zne vanden1 maar spreekt daarmede in het minst niet uit1 dat ,gods voorzienigheid niet over deze schepselen gaat4 ,met meer schn van recht beroept men zich voor de beperking van ,gods voorzienigheid op #a ,cor4 #i3i2 toch ontkent ,paulus1 die overal elders ,gods souvereiniteit zoo absoluut opvat1 b4 v4 ,hd4 #ag3bh1 ,rom4 #aa3cf1 ,col4 #a3ag1 hier ter plaatse geenszins1 dat ,god ook voor de ossen zorg draagt1 maar geeft alleen te kennen1 dat de reden1 waarom dit woord in de wet ,gods is opgenomen1 niet ligt in de ossen maar in de menschen4 ,ook dit woord betreffende de ossen zegt ,god ' 1 vs4 #aj1 cf4 ,rom4 #d3bc1 #bd1 #ae3d1 #b ,tim4 #c3af1 opdat w eruit leeren zouden1 dat de arbeider in het evangelie zn loon waardig is4 ,zoo is dan de voorzienigheid een even groote1 almachtige en alomtegenwoordige daad ,gods als de schepping2 z is eene creatio continua of continuata2 ze zn beide ne daad en verschillen alleen ratione1 ,aug4 de ,gen4 ad litt4 ,,iv #ae4 ,conf4 ,,iv #ab de civ4 ,,xii #ag4 ,thomas ,i qu4 #ajd art4 #b4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i p4 #cea4 ,ursinus1 ,explic4 ,cat4 qu4 #bg4 ,m4 ,vitringa ,,ii #ahc4 ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #aij4 ,aldus sprekende1 hebben vroegere theologen toch geenszins het onderscheid willen te niet doen4 dat tusschen schepping en voorzienigheid bestaat1 gelk b4 v4 ,hodge ,i #egg vreest4 ,de ,schrift immers stelt anderzds de voorzienigheid voor als een rusten van het werk der schepping1 ,gen4 #b3b1 ,ex4 #bj3aa1 #ca3ag en voorts als een zien1 ,ps4 #ad3b1 als een schouwen1 ,ps4 #cc3ac1 als een letten1 ,ps4 #cc3ae1 als een gadeslaan1 ,ps4 #acj3c enz41 hetwelk altemaal het bestaan1 de zelfwerkzaamheid1 de vrheid van het schepsel onderstelt4 ,ook deze gegevens der ,schrift mogen niet verwaarloosd4 ,schepping en voorzienigheid zn niet hetzelfde4 ,indien de voorzienigheid eene ieder oogenblik vernieuwde schepping ware1 zouden de schepselen elk oogenblik ook uit het niet te voorschn worden gebracht4 ,de samenhang1 het verband1 de ordo causarum ging dan geheel te loor1 en van ontwikkeling1 geschiedenis zou er geen sprake kunnen zn4 ,alle schepselen zouden dan niet werkelk1 maar slechts in schn bestaan en alle zelfstandigheid1 vrheid1 verantwoordelkheid missen2 ,god zelf zou de oorzaak der zonde zn4 ,ofschoon velen de voorzienigheid eene creatio continua noemden1 zoo bedoelden ze toch daarmede geenszins het onderscheid tusschen beide uit te wisschen2 veeleer vatten z allen de voorzienigheid tegelk op als een doen volharden in het bestaan1 als eene conservatio1 die de schepping onderstelt4 ,zoo zegt b4 v4 ,augustinus1 dat ,god op den zevenden dag gerust heeft en geen nieuwe genera meer geschapen heeft1 en h omschrft dan het werk der voorzienigheid in onderscheiding van dat der schepping aldus3 movet itaque occulta potentia universam creaturam suam444444 explicat secula1 quae illi cum primum condita sunt tanquam implicita indiderat1 quae tamen in suos cursus non explicarentur1 si ea ille qui condidit provido motu administrare cessaret1 de ,gen4 ad lit4 ,v #bj4 ,de voorzienigheid moge dus soms eene creatio heeten1 z is van de eerste en eigenlke schepping altd daarin onderscheiden1 dat z eene creatio continua is4 ,beide komen dus hierin met elkander overeen1 dat het dezelfde ,goddelke1 almachtige en alomtegenwoordige kracht is1 die in schepping en in onderhouding werkzaam is2 deze is geen mindere daad dan gene2 tot beide wordt macht1 ,goddelke almacht vereischt4 ,voorts zn schepping en onderhouding natuurlk ook niet in ,god zelven onderscheiden1 want in ,hem1 den ,eeuwige1 valt geen verandering noch schaduw van omkeering2 ,h is niet overgegaan van niet-scheppen tot scheppen noch ook van scheppen tot onderhouden2 ,h is onveranderlk dezelfde1 cf4 deel ,,ii #daa4 ,schepping en onderhouding zn dus niet objectief en zakelk1 als daden ,gods1 in ,gods wezen1 maar alleen ratione onderscheiden4 ,dat wil echter niet zeggen1 dat ons denken zoo maar willekeurig tusschen beide onderscheid maakt2 neen1 dat onderscheid is wel ter dege in de openbaring ,gods gegrond en daaruit door ons denken afgeleid4 ,er is verschil tusschen schepping en onderhouding1 maar dat verschil ligt niet in ,gods wezen an sich1 maar in de relatie1 waarin ,god zich tot de schepselen stelt4 ,iets anders is het1 wat met de dingen door de schepping1 en iets anders1 wat ermede door de onderhouding gebeurt4 ,de relatie1 waarin door beide daden de schepselen tot ,god geplaatst worden1 is eene verschillende4 ,dit verschil is niet zoo aan te geven1 dat de schepping uit niets is en de onderhouding uit het bestaande2 maar de schepping roept de dingen die niet zn1 die geen ander zn hebben dan dat van ideen en besluiten in het wezen ,gods2 door de onderhouding roept ,god met dezelfde mogendheid die dingen1 die een van zn wezen onderscheiden bestaan hebben ontvangen en nogtans enkel en alleen uit en door en tot ,god zn4 ,de schepping geeft het zn2 de onderhouding1 de volharding in het zn4 ,de moeilkheid voor het denken1 om schepping en onderhouding beide te handhaven1 ligt altd weer hierin1 dat schepselen door de schepping een eigen1 van ,gods wezen onderscheiden zn hebben ontvangen1 en dat toch dat zn geen oogenblik kan of mag beschouwd worden als een van ,god onafhankelk1 in zichzelf rustend zn4 ,w staan hier voor een mysterie1 dat ons begrip verre te boven gaat1 en altd zn we geneigd1 om aan het eene of aan het andere te kort te doen4 ,op die neiging berust het pantheisme en het deisme4 ,beide gaan uit van dezelfde dwaling en stellen ,god en wereld als twee grootheden tegenover elkaar4 ,het eerste offert de wereld aan ,god1 de schepping aan de onderhouding op en meent1 dat het zn ,gods dan alleen een ,goddelk oneindig zn is1 wanneer het zn der wereld ontkend1 in schn opgelost1 in het ,goddelk zn verzwolgen wordt4 ,en het tweede offert ,god aan de wereld1 de onderhouding aan de schepping op en oordeelt1 dat het schepsel te meer tot zn recht komt1 naarmate het minder afhankelk wordt van ,god en meer van ,hem zich verwdert4 ,de ,christen echter beldt1 dat de wereld en ieder schepsel in haar een eigen zn ontvangen heeft maar toch in diezelfde mate toeneemt in realiteit1 in vrheid1 in waarachtig zn1 als het meer afhankelk is van ,god1 en van oogenblik tot oogenblik uit en door en tot ,hem is4 ,een schepsel staat te hooger1 naarmate ,god het meer inwoont en het met zn wezen doordringt4 ,de onderhouding gaat in zooverre zelfs de schepping te boven2 want deze gaf slechts den aanvang van het zn1 maar gene is de voortgaande en altd toenemende mededeeling ,gods aan zne schepselen4 ,de voorzienigheid is the progressive expression in the universe of his divine perfection1 the progressive realization in it of the archetypal ideal of perfect wisdom and love1 ,sam4 ,harris1 ,god the ,creator and ,lord of all1 ,edinb4 ,clark #ahig ,i #ecb4 #e4 ,hiermede is ook reeds de wze aangegeven1 op welke ,god zne voorzienigheid in de wereld uitoefent1 en die oudtds door de leer van den concursus uitgedrukt werd4 ,deze is even rk als de verscheidenheid1 welke b de schepping in de schepselen is aangebracht1 ,sicut creationis magna est varietas1 ita et gubernationis1 ,alsted1 ,theol4 schol4 #cae4 ,door de schepping is eene wereld in het aanzn geroepen1 die tegelk een en verdient te heeten en beide in ruimte en td een speculum lucidissimum gloriae divinae is1 cf4 deel ,,ii #dbjv4 ,de voorzienigheid dient nu1 om de wereld van haar aanvang heen te leiden naar haar einddoel1 z treedt terstond b de schepping in werking en handhaaft en brengt tot ontwikkeling wat in die schepping gegeven is4 ,omgekeerd is de schepping op de voorzienigheid aangelegd2 de creatie geeft aan de schepselen zulk een zn1 dat in en door de voorzienigheid tot ontplooiing kan worden gebracht4 ,immers1 de wereld werd niet geschapen in den toestand van zuivere potentie1 als een chaos of nevelmassa1 maar als een kosmos1 en de mensch werd daarin geplaatst niet als een hulpeloos wicht maar als man en vrouw2 alleen van zulk een gereede wereld kon de ontwikkeling uitgaan en zoo werd ze door de schepping aan de voorzienigheid aangeboden4 ,voorts was die wereld een harmonisch geheel1 waarin de eenheid zich paarde aan de rkste verscheidenheid2 elk schepsel ontving zn eigen aard en daarin een eigen zn1 een eigen leven en levenswet4 ,gelk in ,adams hart de zedewet was ingeschapen1 als regel voor zn leven1 zoo droegen alle schepselen in hun eigen natuur de principia en de wetten voor hunne ontwikkeling4 ,alle dingen zn geschapen door het woord4 ,alles berust op gedachte4 ,de gansche schepping is een systeem van ordinantin ,gods1 ,gen4 #a3bf1 #bh1 #h3bb1 ,ps4 #ajd3e1 #i1 #aai3ij1 #ia1 ,pred4 #a3aj1 ,job #ch3ajv41 ,jer4 #e3bd1 #ca3bev41 #cc3bj1 #be4 ,h gaf aan alle schepselen eene orde1 eene wet1 die ze niet overtreden1 ,ps4 #adh3f1 cf4 deel ,i #bei1 #bhgv4 ,z berust in al hare deelen op den raad ,gods1 en deze komt uit in het kleine en in het groote2 het komt alles voort van den ,heere der heirscharen1 ,h is wonderlk van raad1 ,h is groot van daad1 ,jes4 #bh3bc-bi4 ,zoo leert ons de ,schrift de wereld verstaan1 en zoo heeft ook de christelke theologie het begrepen4 ,augustinus zeide1 dat er in de schepselen semina occulta1 originales regulae1 seminariae rationes waren ingeplant1 die1 in den geheimen schoot der natuur verborgen1 de principia aller ontwikkeling zn4 ,quaecunque nascendo ad oculos nostros exeunt1 ex occultis seminibus accipiunt progrediendi primordia1 et incrementa debitae magnitudinis distinctionesque formarum ab originalibus tamquam regulis sumunt1 de trin4 ,,iii #g4 de ,gen4 ad lit4 ,,iv #cc4 ,de wereld is daarom zwanger van de oorzaken der wezens2 sicut matres gravidae sunt foetibus1 sic ipse mundus gravidus est causis nascentium1 quae in illo non creantur1 nisi ab illa summa essentia1 ubi nec oritur nec moritur aliquid nec incipit esse nec desinit1 de trin4 ,,iii #i4 ,z is een arbor rerum1 die tak en bloesem en vrucht uit zichzelve voortbrengt1 de ,gen4 ad lit4 ,,viii #i4 ,god houdt de dingen toch zoo in stand en werkt zoo in hen1 dat z zelve als causae secundae medewerken4 ,dat zegt niet1 dat men b deze tweede oorzaken moet blven staan2 w moeten altd opklimmen tot de oorzaak van alle zn en beweging1 en dat is alleen de wil ,gods2 voluntas conditoris conditae rei cujusque natura est1 de civ4 ,,xxi #h1 cf4 de trin4 ,,iii #f-i4 ,in zoover is de voorzienigheid niet alleen eene positieve1 maar ook eene onmiddellke daad ,gods4 ,zn wil1 zne kracht1 zn wezen is in ieder schepsel en in elke gebeurtenis onmiddellk present4 ,alles bestaat en leeft te zamen in ,hem1 ,hd4 #ag3bh1 ,col4 #a3ag1 ,hebr4 #a3c4 ,gelk ,h de wereld door zichzelven schiep1 zoo onderhoudt en regeert ,h haar ook door zichzelven4 ,al werkt ,god ook door de causae secundae1 dit is met het deisme niet zoo te duiden1 dat z tusschen ,god en de werkingen met hare gevolgen zouden instaan en deze van ,hem verwderen4 ,immediate ,deus omnibus providet1 quoad ordinis rationem1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #bb art4 #c4 qu4 #ajc art4 #f4 qu4 #ajd art4 #b4 c4 ,gent4 ,,iii #gf sq4 ,daarom is ook een wonder geen verbreking der natuurwet en geen van buiten af ingrpen in de natuurorde4 ,het is van ,gods zde een daad1 die niet meer onmiddellk en rechtstreeks ,god tot oorzaak heeft dan iedere gewone gebeurtenis1 en in den raad ,gods en in de wereldidee neemt het een even geordende en harmonieuse plaats in als elk natuurlk verschnsel4 ,in het wonder brengt ,god alleen eene bzondere kracht in werking1 die1 gelk iedere andere kracht1 werkt overeenkomstig haar eigen aard en wet en dus ook een eigen product ten gevolge heeft1 cf4 deel ,i #bhi4 ,maar b de schepping heeft ,god in de dingen zne ordinantin gelegd1 een ordo rerum1 waardoor de dingen zelve onderling met elkaar in verband staan4 ,niet ,god hangt van die oorzaken af1 maar wel hangen de dingen van elkander af4 ,dat verband is velerlei2 ofschoon het in het algemeen causaal kan worden genoemd1 is causaal in dezen zin dan toch geenszins met mechanisch te vereenzelvigen1 gelk het materialisme wil4 ,het mechanisch verband is maar ne wze1 waarop een gedeelte der dingen in de wereld tot elkaar in betrekking staat4 ,gelk de schepselen in de creatie een eigen aard ontvingen en onderling verschillen1 zoo is er ook onderscheid in de wetten1 waarnaar z werken1 en in de verhoudingen1 waarin z tot elkander staan4 ,deze zn onderscheiden op physisch en op psychisch terrein1 in de intellectueele en in de ethische wereld1 in huisgezin en maatschapp1 in wetenschap en kunst1 in de koninkrken der aarde en in het koninkrk der hemelen4 ,het is de voorzienigheid ,gods1 welke in aansluiting aan de schepping al deze onderscheidene naturen1 krachten1 ordinantin handhaaft en tot volle ontplooiing brengt4 ,in de voorzienigheid doet ,god niet te niet maar eerbiedigt en ontwikkelt ,h1 wat ,h in de schepping ten aanzn riep4 ,zoo onderhoudt en regeert ,h dus alle schepselen overeenkomstig hun aard1 de engelen anders dan de menschen en deze wederom anders dan dieren en planten4 ,maar inzoover ,god nu in zne voorzienigheid de onderlinge verhoudingen der dingen in stand houdt en de schepselen onderling aan elkanders bestaan en leven dienstbaar maakt1 kan z middellk heeten4 ,immediate ,deus omnibus providet1 quoad ordinis rationem1 quoad executionem ordinis vero per aliqua media providet1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #bb art4 #c4 ,zoo schiep ,h de engelen allen tegelk maar laat ,h de menschen uit nen bloede voortkomen2 zoo houdt ,h sommige schepselen individueel1 andere als soort en geslacht in stand2 zoo bedient ,h telkens zich van allerlei schepselen als middelen in zne hand1 om zn raad uit te voeren en zn doel te bereiken4 ,de christelke theologie ontkende dit niet2 integendeel heeft z altd op voorgang der ,schrift met nadruk de natuurorde en het causaalverband der verschnselen gehandhaafd4 ,het is onwaar1 dat het ,christendom met zn supranaturalisme aan eene natuurorde vandig zou zn en de wetenschap onmogelk zou maken1 gelk ,draper's geschiedenis van de worsteling tusschen godsdienst en wetenschap1 #b;e uitg4 ,haarlem #ahhg met kennelk genot tracht aan te toonen4 ,veel juister is het oordeel van ,du ,bois ,reymond1 als h zeide3 die neuere ,naturwissenschaft1 wie paradox dies klinge1 verdankt ihren ,ursprung dem ,christenthum1 ,kulturgesch4 und ,naturw4 ,leipzig #ahgh ,s4 #bh1 cf4 ook ,lange1 ,gesch4 des ,mater4 #ahhb ,s4 #abi f4 en anderen b ,martensen ,larsen1 ,die ,naturwiss4 in ihrem ,schuldverhltnis zum ,christenthum1 ,berlin #ahig4 ,in elk geval heeft het ,christendom de wetenschap1 bepaaldelk die van de natuur1 mogelk gemaakt en daarvoor den bodem bereid4 ,hoe meer toch de natuurverschnselen1 gelk in het polytheisme1 vergood worden en beschouwd als zichtbare beelden en dragers der ,godheid1 des te onmogelker wordt een wetenschappelk onderzoek1 dat vanzelf het karakter van heiligschennis verkrgt en het mysterie der ,godheid verstoort4 ,maar het ,christendom heeft ,god en wereld onderscheiden en door zne beldenis van ,god als den ,schepper aller dingen ,god losgemaakt uit den natuursamenhang en hoog boven dezen geplaatst2 onderzoek der natuur is geen aanranding der ,godheid meer4 ,voorts heeft het daardoor tegelk den mensch vr gemaakt van en zelfstandig geplaatst tegenover de natuur1 gelk de schoone natuurbeschouwing b psalmisten en profeten1 b ,jezus en de apostelen zoo klaar bewst2 de natuur is voor den geloovige geen voorwerp van aanbidding en vreeze meer2 terwl h in diepen ootmoed voor ,god zich buigt en van ,hem volstrekt afhankelk is1 heeft h juist de roeping1 om de aarde te beheerschen en alle dingen zich te onderwerpen1 ,gen4 #a3bf4 ,afhankelkheid van ,god is heel iets anders dan convenienter naturae vivere en zich schikken naar de omstandigheden4 ,velen redeneeren zoo1 dat z f alle dingen en gebeurtenissen aan ,gods wil toeschrven en verzet ongeoorloofd achten1 f dat ze ,gods voorzienigheid beperken en vele dingen stellen in handen van den mensch1 cf4 b4 v4 ,beyschlag1 ,zur ,verstndigung ber den christl4 ,vorsehungsglauben #ahhh ,s4 #bd f4 ,doch de ,schrift waarschuwt ons beide tegen dit antinomianisme en dit pelagianisme en sndt alle valsche1 fatalistische berusting en alle hoogmoedig zelfvertrouwen b den wortel af4 ,bukken voor de natuurmacht is iets gansch anders dan zich ,gode kinderlk te onderwerpen2 en het beheerschen der aarde is een dienen van ,god4 ,de kapitein1 die b een storm in zne hut ging bidden en in den bbel lezen1 onderwierp zich wel aan de macht der elementen maar niet aan ,god1 ,harris1 ,god the ,creator and ,lord of all ,i #ede4 ,er ligt veel meer ware vroomheid in ,cromwell's woord3 trust ,god and keep your powder dry4 ,vervolgens is het de beldenis van ,god als den ,schepper van hemel en aarde1 welke aanstonds de gedachte meebrengt van de ne1 absolute1 nimmer tegen zichzelve verdeelde waarheid2 van de harmonie en de schoonheid van den raad ,gods2 en dus ook van de eenheid van het wereldplan en van de orde der gansche natuur4 ,wenn in freier und grossartiger ,weise dem einen ,gott auch ein einheitliches ,wirken aus dem ,ganzen und ,vollen zugeschrieben wird1 so wird der ,zusammenhang der ,dinge nach ,ursache und ,wirkung nicht nur denkbar sondern er ist sogar eine nothwendige ,consequenz der ,annahme1 ,lange1 ,gesch4 d4 ,mater4 #acj4 ,de ,schrift zelve gaat in de erkenning van zulk een natuurorde1 van allerlei ordinantin en wetten voor de geschapene dingen ons voor4 ,en het wonder maakt daar zoo weinig inbreuk op1 dat het die vaste natuurorde veeleer onderstelt en bevestigt4 ,de christelke kerk en theologie hebben zulk een ordo rerum ten allen tde gaarne erkend2 ,augustinus beriep zich telkens op het woord in ,wsh4 #aa3bj1 omnia mensura numeroque et pondere ordinasti4 ,ze hebben althans in den eersten td tegen het schrikkelk bgeloof1 dat in de derde en vierde eeuw tot een buitengewone hoogte steeg1 met kracht zich verzet1 en met name ook de astrologie bestreden1 ,aug4 de civ4 ,v #a-h4 ,thomas1 ,s4 c4 ,gent4 ,,iii #hd sq4 ,calvn1 ,contre l'astrologie1 ,c4 ,r4 #ce p4 #eji-edd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,vi qu4 #b4 ,moor ,,ii #dce4 ,m4 ,vitringa ,,ii #ahj enz4 ,de strd1 die er menigmaal uitbrak1 werd niet gevoerd tusschen ,christendom en natuurwetenschap2 de parten waren gansch anders gegroepeerd2 het was meestentds een strd tusschen oude en nieuwe wereldbeschouwing1 waarb er geloovige ,christenen stonden aan beide kanten1 cf4 deel ,,ii #dfe4 ,deze principieel juiste natuurbeschouwing1 welke de theologie voorstond1 blkt nergens duidelker uit dan uit hare leer van den concursus en de causae secundae4 ,in het pantheisme en in het deisme kan deze leer niet tot haar recht komen4 ,daar zn er geen causae en hier geen causae secundae meer4 ,in het pantheisme worden de causae secundae1 d4 i4 de binnen den kring van het geschapene naastliggende oorzaken der dingen met de causa prima1 dat is ,god1 vereenzelvigd4 ,er is tusschen beide geen onderscheid van substantie en werking2 ,god is materialiter en formaliter het subject van alwat geschiedt1 dus ook van de zonde2 hoogstens zn de zoogenaamde tweede oorzaken gelegenheden en passieve instrumenten voor de werkingen ,gods4 ,vroeger slechts sporadisch voorkomende1 kwam deze leer in de nieuwere philosophie van ,cartesius tot heerschapp en leidde zoo tot het idealisme van ,berkeley en ,malebranche en tot het pantheisme van ,spinoza1 ,hegel1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #df1 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #chd enz4 ,zoo zegt b4 v4 ,malebranche1 qu'il n'y a qu'une vraie cause parce qu'il n'y a qu'un vrai ,dieu1 que la nature ou la force de chaque chose n'est que la volont de ,dieu1 que toutes les causes naturelles ne sont point de vritables causes1 mais seulement des causes occasionnelles4 ,ware oorzaak kan ,god alleen zn1 omdat ,h alleen scheppen en deze macht aan geen schepsel mededeelen kan2 indien schepselen werkelk oorzaak konden zn van bewegingen en verschnselen1 dan zouden ze zelf ,goden zn1 maar toutes ces petites divinits des payens et toutes ces causes particulires des philosophes ne sont que des chimres1 que le malin esprit tche d'tablir pour ruiner le culte du vrai ,dieu1 ,de la recherche de la vrit1 l4 #f p4 #b ch4 #c cf4 ook ,eclaircissement #ae4 ,er zn dus slechts phaenomena1 voorstellingen1 en de eenige realiteit1 kracht1 substantie1 die daarachter schuilt1 is die van ,god zelven1 cf4 ook ,kleutgen1 ,philos4 der ,vorzeit ,,ii #ccf-cdg4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,i #eib4 ,omgekeerd worden in het deisme de causae secundae van de causa prima gescheiden en zelfstandig gemaakt2 de causa prima wordt geheel tot de schepping1 tot het geven van het posse1 beperkt en b het velle en facere geheel buitengesloten1 gelk in het oorspronkelk pelagianisme2 of de beide causae worden gedacht als causae sociae1 die naast en met elkaar werken1 gelk twee paarden een wagen voorttrekken1 al is het eene dan misschien sterker dan het andere1 gelk in het semipelagianisme en synergisme2 het schepsel wordt hier schepper van zn eigen daden4 ,nu zegt echter de ,schrift1 n dat ,god alles werkt1 zoodat het schepsel slechts een instrument is in zne hand1 b4 v4 ,jes4 #dd3bd1 ,ps4 #bi3c1 #fe3aa1 #adg3af1 ,mt4 #e3de1 ,hd4 #ag3be enz41 n dat de voorzienigheid van de schepping onderscheiden is en het bestaan en de zelfwerkzaamheid der schepselen onderstelt1 b4 v4 ,gen4 #a3aa1 #bj1 #bb1 #bd1 #bh enz4 ,daarmede in overeenstemming leert de christelke theologie1 dat de causae secundae volstrekt aan ,god als prima causa gesubordineerd zn en toch in die subordinatie echte1 ware causae blven4 ,een enkele week hier wel is waar zwaarts af1 zooals de nominalist ,biel in de ,middeleeuwen1 ,zwingli in den td der ,hervorming1 die de tweede oorzaken ten onrechte zoo genoemd achtte en ze liever instrumenten heeten wilde1 de provid4 ,op4 ,,iv #ie sq41 en de ,amerikaansche theoloog ,emmons in later td1 cf4 ,strong1 ,syst4 ,theol4 ,new-,york #ahij p4 #bje4 ,hodge ,i #eid4 ,h4 ,b4 ,smith1 ,syst4 of christ4 ,theol4 #ahij p4 #ajc4 ,maar desniettemin was het constante leer der christelke kerk1 dat de tweede oorzaken wel geheel en al van de eerste oorzaak dependent maar tegelk toch ook ware1 wezenlke oorzaken zn4 ,god vloeit met zne almachtige kracht in iedere causa secunda in en is met zn wezen in haar tegenwoordig b haar begin1 voortgang en einde4 ,h is het1 die haar poneert en tot handelen brengt 7praecursus71 en voorts ook in haar werking tot op haar effect toe begeleidt en leidt 7concursus72 ,h werkt het willen en het werken naar zn welbehagen4 ,maar deze inwerking der causa prima in de causae secundae is zoo ,goddelk groot1 dat ,h juist daardoor die causae secundae tot eigene werkzaamheid brengt4 ,providentia ,dei causas secundas non tollit sed ponit1 ,wollebius b ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #aia4 ,de concursus is juist de oorzaak van de zelfwerkzaamheid der tweede oorzaken2 en deze1 door ,gods mogendheid van het begin tot het einde gedragen1 werken met eene propria et insita virtus4 ,zoo weinig doet de werkzaamheid ,gods de werkzaamheid van het schepsel te niet1 dat deze laatste te krachtiger wordt1 naarmate de eerste rker en voller zich openbaart4 ,de causa prima en secunda blven dus twee onderscheidene oorzaken2 de eerste vernietigt de tweede niet maar schenkt haar juist realiteit1 en de tweede is er alleen door de eerste4 ,ook zn de causae secundae geen instrumenta slechts1 geen organa1 geen stokken en blokken1 maar echte1 wezenlke oorzaken1 met eigen natuur1 kracht1 spontaniteit1 werking en wet4 ,sathan et les mechans ne sont pas tellement instrumens de ,dieu1 que cependant ils n'operent aussi bien de leur coste4 ,car il ne faut pas imaginer1 que ,dieu besongne par un homme inique comme par une pierre ou par un tronc de bois1 mais il en use comme d'une creature raisonnable1 selon la qualit de sa nature1 qu'il luy a donne4 ,quand donc nous disons1 que ,dieu opere par les mechans1 cela n'empeche pas que les meschans n'operent aussi en leur endroict1 ,calvn1 ,c4 ,r4 #ce1 #ahh4 ,ten opzichte van ,god kunnen de causae secundae b instrumenten worden vergeleken1 ,jes4 #aj3ae1 #ac3e1 ,jer4 #ej3be1 ,hd4 #i3ae1 ,rom4 #i3bj-bc2 ten aanzien van hare effecten en producten zn ze causae in eigenlken zin4 ,en juist omdat de eerste en tweede oorzaak niet dualistisch naast elkander staan en werken1 maar de eerste werkt door de tweede heen1 daarom is de werking1 die van beide uitgaat1 ne en ook het product is n4 ,er heeft geen arbeidsverdeeling plaats tusschen ,god en zn schepsel1 maar dezelfde werking is geheel en al werking van de causa prima en evenzoo geheel en al werking van de causa proxima2 en het product is in dienzelfden zin geheel product van de eerste en geheel product van de tweede oorzaak4 ,omdat echter de causa prima en de causa secunda niet identisch zn maar in wezen verschillen1 daarom is wel de werking en het product realiter geheel en al werking en product van beide oorzaken2 maar formaliter zn ze toch alleen werking en product van de tweede oorzaak4 ,het hout brandt1 en het is ,god alleen1 die het branden doet1 maar formeel mag het branden niet aan ,god maar moet het alleen aan het hout als subject worden toegeschreven4 ,de mensch spreekt1 handelt1 gelooft1 en het is ,god alleen1 die hem spreken1 handelen1 gelooven doet1 doch niet ,god maar de mensch is het formeele subject van al deze daden4 ,en zoo is het ook ,god alleen1 die den zondaar alle leven en kracht verleent1 welke h tot het bedrven eener zonde van noode heeft2 maar de zonde heeft niet ,god maar den mensch tot subject en auteur4 ,op deze wze trekt de ,h4 ,schrift de lnen1 binnen welke de verzoening van ,gods souvereiniteit en van 's menschen vrheid gezocht worden moet4 #f4 ,in de voorzienigheid1 als onderhouding of als medewerking gedacht ligt de regeering reeds opgesloten4 ,wie zoo de dingen in stand houdt1 dat h niet alleen het zn maar zelfs de krachten en werkingen draagt door zn wil en zn wezen1 die is absoluut souverein1 koning in waren zin4 ,de regeering is daarom geen nieuw element1 dat b onderhouding en medewerking bkomt2 z is1 evenals elk van deze beide1 op zichzelve de gansche voorzienigheid1 alleen nu maar beschouwd van uit het standpunt van het einddoel1 waar ,god al het geschapene door zne voorzienigheid henenleidt4 ,het is eene schoone1 rke gedachte1 als de ,h4 ,schrift ,god telkenmale ,koning noemt en zne voorzienigheid als eene regeering beschrft4 ,er zn er velen in dezen td1 die elk denkbeeld van souvereiniteit in gezin1 staat1 maatschapp verwerpen en van niets willen weten dan van democratie en anarchie4 ,onder invloed van deze beschouwingen zn er ook1 die in de theologie de voorstelling van ,god als ,koning oud-testamentisch en verouderd vinden en hoogstens nog van ,god als ,vader willen spreken4 ,maar dit oordeel is oppervlakkig en onwaar4 ,vooreerst is de ,vadernaam voor ,god niet nieuwtestamentisch maar ook reeds in het ,oude ,testament en zelfs b de ,heidenen gebruikelk2 het ,n4 ,test4 moge de beteekenis ervan rker en dieper hebben opgevat1 het heeft dien naam niet het eerst aan ,god gegeven1 cf4 deel ,,ii #aac4 ,omgekeerd komt de naam van ,koning voor het ,goddelk wezen niet alleen in het ,oude1 maar ook in het ,nieuwe ,testament herhaaldelk voor1 ,mt4 #f3aj1 #ac1 #cc1 #a ,tim4 #a3ag1 #f3ae1 ,op4 #ai3f enz4 ,en ten tweede is de benaming van ,koning ,gode niet minder waardig dan die van ,vader4 ,alle in hemel en op aarde wordt genoemd uit ,hem1 die de ,vader is van onzen ,heere ,jezus ,christus1 ,ef4 #c3ae4 ,alle verhoudingen1 die er onder schepselen tusschen meerderen en minderen bestaan1 zn eene gelkenis van die ne oorspronkelke relatie1 waarin ,god staat tot de werken zner handen4 ,wat een vader is voor zn gezin1 wat een opvoeder is voor de jeugd1 wat een bevelhebber is voor het leger1 wat een vorst is voor zn volk1 dat alles en zooveel meer is ,god op gansch oorspronkelke wze voor zne schepselen4 ,niet ne1 maar al zne deugden komen in de wereld tot openbaring en behooren dus door ons te worden geerd4 ,en nu is vooral ook het koningschap eene heerlke ,goddelke instelling4 ,het geeft aan het volk niet alleen eene persoonlke eenheid1 maar neemt als erfelk koningschap ook het karakter van oorspronkelkheid1 verhevenheid1 onafhankelkheid en onveranderlkheid aan4 ,in dit alles is het een schoon1 z het dan ook zwak1 beeld van het koningschap ,gods4 ,alle souvereiniteit op aarde is ontleend1 afgeleid1 tdelk1 beperkt1 menigmaal niet ten zegen maar ten vloek4 ,maar ,god is ,koning in volstrekten en in waarachtigen zin4 ,de regeering der wereld is niet democratisch en niet aristocratisch1 niet republikeinsch en niet constitutioneel1 maar monarchaal4 ,godes is de ne1 ongedeelde1 wetgevende1 rechterlke en uitvoerende macht2 zne souvereiniteit is oorspronkelk1 eeuwig1 onbeperkt1 zegenrk4 ,h is de ,koning der koningen en de ,heer der heeren1 #a ,tim4 #f3ae1 ,op4 #ai3f4 ,zn koninkrk is het gansch heelal4 ,zns is hemel en aarde1 ,ex4 #ai3e1 ,ps4 #h3b1 #ajc3ai1 #adh3ac4 ,h bezit alle natin1 ,ps4 #hb3h1 regeert over de ,heidenen1 ,ps4 #bb3bi1 #dg3i1 #if3aj1 ,jer4 #aj3g1 ,mal4 #a3ad1 en is de ,allerhoogste over de gansche aarde1 ,ps4 #dg3c1 #h1 #hc3ai1 #ig3i4 ,h is ,koning in eeuwigheid1 ,ps4 #bi3aj1 #a ,tim4 #a3ag2 geen tegenstand heeft iets tegenover ,hem te beduiden1 ,ps4 #ic3c1 #d4 ,zn koninkrk komt zeker1 ,mt4 #f3aj1 #a ,cor4 #ae3bd1 ,op4 #ab3aj2 zne heerlkheid zal geopenbaard en zn naam gevreesd worden van den opgang tot den ondergang der zon1 ,jes4 #dj3e1 #ei3ai2 ,h zal ,koning over de gansche aarde zn1 ,zach4 #ad3i4 ,ook in deze regeering handelt ,god met ieder ding naar zn aard4 ,deus regit res1 naturae ipsarum convenienter1 ,alsted1 ,theol4 schol4 #cja4 ,en daarom wordt die regeering ,gods ook in de ,schrift op verschillende wzen voorgesteld en met verschillende namen genoemd4 ,door zne regeering houdt ,h de wereld staande en bevestigt ze1 zoodat z niet wankelen zal1 ,ps4 #ic3a2 ,h beschikt het licht en de duisternis1 ,ps4 #ajd vs4 #ai1 #bj1 gebiedt den regen en houdt hem in1 ,gen4 #g3d1 #h3b1 ,job #bf3h1 #ch3bbv41 geeft rm en sneeuw en s1 ,ps4 #adg3af1 scheldt d4 i4 bestraft en stilt de zee1 ,nah4 #a3d1 ,ps4 #fe3h1 #ajg3bi1 zendt vloek en verderf1 ,deut4 #bh3aev41 alles doet zn woord1 ,ps4 #adh3h4 ,even machtig en souverein regeert ,h in de wereld der redelke schepselen1 ,h regeert onder de ,heidenen en bezit alle natin1 ,ps4 #bb3bi1 #hb3h1 acht de volken minder dan niets en delheid1 ,jes4 #dj3ag1 doet met de inwoners der aarde naar zn welgevallen1 ,dan4 #d3ce1 en leidt aller hart en gedachte1 ,spr4 #ba3a4 ,en deze regeering ,gods over zne redelke schepselen strekt zich niet alleen uit tot het goede1 waarvan ,h beide in natuur en genade de ,gever is1 ,jak4 #a3ag1 en ook niet alleen tot zne gunstgenooten1 die ,h verkiest1 roept1 bewaart1 verzorgt en tot de eeuwige zaligheid leidt1 maar strekt zich ook uit tot het kwade en tot degenen1 die het kwade liefhebben en doen4 ,wel staat het vast door de gansche ,schrift heen1 dat ,god de zonde met zn gansche wezen haat1 ,deut4 #cb3d1 ,ps4 #e3e-g1 ,job #cd3aj1 #a ,joh4 #a3e enz42 en zne regeering legt door het verbod der zonde in wet en conscientie1 door haar oordeelen en gerichten daarvan een onwedersprekelk getuigenis af4 ,maar desniettemin leert de gansche ,schrift tevens1 dat de zonde van het begin tot het einde onder zn ,goddelk regiment staat1 cf4 ,clemen1 ,die christl4 ,lehre von der ,snde1 ,gttingen #ahig ,i #abc-aea4 ,b haar aanvang treedt ,god soms verhinderend op2 ,h belet iemand te zondigen1 ,gen4 #bj3f1 #ca3g1 vernietigt den raad der goddeloozen1 ,ps4 #cc3aj1 schenkt kracht om in de verzoeking staande te blven1 #a ,cor4 #aj3ac1 en houdt in zoover altd de zonde tegen1 als ,h ze verbiedt en den zondaar door eenige angst en vreeze in de conscientie intoomt4 ,maar deze impeditio is lang niet de eenige vorm1 waarin ,god de zonde regeert4 ,menigmaal laat ,h ze toe en verhindert ze niet4 ,h heeft ,israel overgegeven in 't goeddunken zns harten1 ,ps4 #ha3ac1 liet de ,heidenen wandelen in hunne eigene wegen1 ,hd4 #ad3af1 #ag3cj en gaf ze over in een verkeerden zin1 ,rom4 #a3bd1 #bh2 en zoo kan gezegd worden1 dat ,god toeliet den val van ,adam1 den moord van ,abel1 de ongerechtigheid der menschen vr den zondvloed1 ,gen4 #f3c1 den verkoop van ,jozef1 ,gen4 #cg1 de veroordeeling van ,jezus enz4 ,maar deze permissio is zoo weinig negatief1 dat de zonde ook in haar allereersten aanvang onder ,gods besturende macht en souvereiniteit staat4 ,h schept en ordent de gelegenheden en aanleidingen tot zondigen1 om den mensch te beproeven en daardoor f te sterken en te bevestigen f ook te straffen en te verharden1 ,gen4 #b3g1 #b ,chr4 #cb3ca1 ,job #a1 ,mt4 #d3a1 #f3ac1 #a ,cor4 #aj3ac4 ,ofschoon de zonde eerst niets anders scheen dan eene willekeurige daad van menschen1 blkt het toch later1 dat ,god er zn hand in had en dat ze geschiedde naar zn raad1 ,gen4 #df3h1 #b ,chron4 #aa3d1 ,luk4 #bd3bf1 ,hd4 #b3bc1 #c3ag1 #ah1 #d3bh4 ,zelfs wordt z in haar aanvang wel niet formaliter en subjective maar toch materialiter ,gode toegeschreven4 ,god is de pottebakker en de mensch is het leem1 ,jer4 #ah3e1 ,klaagl4 #c3ch1 ,jes4 #de3g1 #i1 #fd3g1 ,am4 #c3f2 ,h verstokt1 verhardt1 verblindt1 ,ex4 #d3ba1 #g3c1 #i3ab1 #aj vs4 #bj1 #bg1 #aa3aj1 #ad3d1 ,deut4 #b3cj1 ,jos4 #aa3bj1 ,jes4 #f3aj1 #fc3ag1 ,mt4 #ac3ac1 ,mk4 #d3ab1 ,luk4 #h3aj1 ,joh4 #ab3dj1 ,hd4 #bh3bf1 ,rom4 #i3ah1 #aa3h2 ,h wendt het hart zoo1 dat het haat en ongehoorzaam is1 #a ,sam4 #b3be1 #a ,kon4 #ab3be1 #b ,chron4 #be3bj4 ,ps4 #aje3bd1 ,ezech4 #ad3i4 ,h zendt een boozen geest1 een leugengeest1 ,richt4 #i3bc1 #a ,sam4 #af3ad1 #a ,kon4 #bb3bc1 #b ,chron4 #ah3bb1 port door ,satan ,david aan1 #b ,sam4 #bd3a1 #a ,chr4 #ba3a1 doet ,simei vloeken1 #b ,sam4 #af3aj1 geeft de menschen over aan hunne zonden1 laat de maat hunner ongerechtigheid vol worden1 ,gen4 #ae3af1 ,rom4 #a3bd1 zendt eene kracht der dwaling1 #b ,thess4 #b3aa1 stelt ,christus tot een val en opstanding1 tot eene reuke des doods en des levens1 ,luk4 #b vs4 #cd1 ,joh4 #c3ai1 #i3ci1 #b ,cor4 #b3af1 #a ,petr4 #b3h enz41 cf4 deel ,,ii #caev41 #cfiv4 ,en niet alleen b den aanvang maar ook b den voortgang houdt ,god de zonde onder zn almachtig bestuur2 menigmaal bindt ,h ze in1 beperkt ze1 stuit ze in haar vaart en maakt er door oordeelen en gerichten een einde aan1 ,gen4 #g3aa1 ,ex4 #ae enz41 ,mt4 #bd3bb1 #b ,petr4 #b3i1 maar ook waar ,h ze laat voortgaan1 bestuurt ,h ze1 ,spr4 #af3i1 #ba3a1 en maakt ,h ze in haar einde1 hetz ,h haar vergeeft of haar straft1 tegen haar wil en bedoeling1 dienstbaar aan de uitvoering van zn raad1 aan de verheerlking van zn naam1 ,gen4 #de3g1 #h1 #ej3bj1 ,ps4 #ea3f1 ,jes4 #aj3e-g1 ,job #a3bj1 #bb1 ,spr4 #af3d1 ,hd4 #c3ac1 ,rom4 #h3bh1 #aa3cf4 ,evenals de zonde1 het malum culpae1 staat ook het lden1 het malum poenae1 onder de heerschapp ,gods4 ,h is de ,schepper van het licht en de duisternis1 van het goede en het kwade1 ,am4 #c3f1 ,jes4 #de3g1 ,job #b3aj4 ,de dood is zne straf en ingetreden op zn bevel1 ,gen4 #b3ag1 en alle rampen en tegenheden1 alle smart en lden1 alle bezoekingen en oordeelen komen den menschen toe van ,gods almachtige hand1 ,gen4 #c3adv41 ,deut4 #bh3aev4 enz4 ,reeds onder ,israel echter werd de disharmonie opgemerkt1 die in dit leven tusschen zonde en straf1 heiligheid en zaligheid bestaat1 ,ps4 #gc1 ,job1 ,pred4 ,het geloof worstelde met dit ontzettend probleem1 maar het hief daaruit toch weer zegevierend het hoofd op1 niet omdat het het probleem opgelost zag1 maar omdat het zich vastklemmen bleef aan de koninklke macht en de vaderlke liefde des ,heeren4 ,de voorspoed der goddeloozen is slechts schn en in elk geval slechts tdelk1 en de rechtvaardigen zn ook in het zwaarste lden nog ,gods liefde en gunst deelachtig1 ,ps4 #gc1 ,job4 ,het lden der vromen heeft menigmaal niet in hun persoonlke zonde maar in de zonde der menschheid zn grond en in het heil der menschheid en in de eere ,gods zn doel4 ,het lden dient niet alleen ter vergelding1 ,rom4 #a3ah1 #bg1 #b3e1 #f1 #b ,thess4 #a3i1 maar het dient ook ter beproeving en kastding1 ,deut4 #h3e1 ,job #a3ab1 ,ps4 #aah3h1 ,spr4 #c3ab1 ,jer4 #aj3bd1 #cj3aa1 ,hebr4 #ab3fv41 ,op4 #c3ai2 ter versterking en bevestiging1 ,ps4 #aai3fg1 #ga1 ,rom4 #e3c-e1 ,hebr4 #ab3aj1 ,jak4 #a3b-d2 tot getuigenis voor de waarheid1 ,ps4 #dd3bc1 ,hd4 #e3da4 ,phil4 #a3bi1 #b ,tim4 #d3f2 ter verheerlking ,gods1 ,joh4 #i3b4 ,in ,christus is recht en genade met elkander verzoend2 het lden is de weg tot de heerlkheid1 het kruis wst heen naar de kroon1 lignum crucis arbor vitae4 ,het einde1 waartoe alle dingen door de voorzienigheid ,gods worden heengeleid1 is de stichting van zn rk1 de openbaring zner deugden1 de eere van zn naam1 ,rom4 #aa3cb-cf1 #a ,cor4 #ae3ah1 ,op4 #aa3ae1 #ab3ac enz4 ,op deze vertroostende wze handelt de ,schrift over de voorzienigheid ,gods4 ,raadselen blven er genoeg over1 zoowel in het individueele leven als in de geschiedenis van wereld en menschheid2 de dogmatiek houdt zich van nu voortaan met niets anders bezig dan met de mysterin1 welke de voorzienigheid ,gods in zonde1 vrheid1 verantwoordelkheid1 straf1 lden1 dood1 genade1 verzoening1 gebed enz4 voor ons aan de orde heeft gesteld en behoeft hier dus op al die onderwerpen niet in te gaan4 ,maar over al die raadselen en mysterin laat ,god schnen het licht van zn ,woord1 niet om ze op te lossen1 maar opdat w door ldzaamheid en vertroosting der ,schriften hope hebben zouden1 ,rom4 #ae3d4 ,de leer der voorzienigheid is geen wsgeerig systeem maar eene beldenis des geloofs1 eene beldenis1 dat1 in weerwil dat de schn der dingen er dikwerf tegen spreke1 toch geen ,satan en geen mensch en geen enkel creatuur maar ,god en ,h alleen door zne almachtige en alomtegenwoordige kracht alle dingen onderhoudt en regeert4 ,zulk eene beldenis is in staat1 om ons te bewaren zoowel voor een oppervlakkig optimisme1 dat de raadselen des levens miskent1 als voor een hoogmoedig pessimisme1 dat vertwfelt aan wereld en lot4 ,want de voorzienigheid ,gods gaat over alle dingen1 over het goede niet alleen1 maar ook over de zonde en het lden1 de smart en den dood2 want indien deze aan ,gods leiding waren onttrokken1 wat bleef er dan nog in deze wereld voor zne regeering over8 ,z openbaart zich niet alleen en niet voornamelk in de buitengewone gebeurtenissen en in de wonderen1 maar evenzeer in de vaste orde der natuur en in de gewone voorvallen van het dagelksch leven2 want welk arm geloof zou het zn1 dat ,gods hand en raad wel van verre zag in enkele gewichtige gebeurtenissen1 maar niet bespeurde in eigen leven en lot8 ,en z leidt alle deze dingen1 niet tegen maar overeenkomstig hun natuur1 niet buiten de middelen om maar door deze heen2 want welke kracht zou er schuilen in een geloof1 dat stoicnsche onverschilligheid of fatalistische berusting als de ware ,godsvrucht prees8 ,zoo echter1 als de almachtige en alomtegenwoordige kracht ,gods1 maakt z ons in voorspoed dankbaar en in tegenspoed geduldig2 doet z ons met kinderlke onderwerping in de leiding des ,heeren berusten en wekt z toch tegelk uit onze traagheid tot de hoogste activiteit ons op2 en schenkt z ons onder alles een goed toevoorzicht op onzen getrouwen ,god en ,vader1 dat ,h ons met alle nooddruft des lichaams en der ziel verzorgen1 en dat ,h al het kwaad1 dat ,h ons in dit jammerdal toeschikt1 ons ten beste keeren zal1 wl ,h zulks doen kan als een almachtig ,god en ook doen wil als een getrouw ,vader4 #cf4 ,,de ,,oorsprong ,,der ,,zonde4 #a4 ,de voorzienigheid ,gods gaat als regeering der zonde het verst al ons denken en begrpen te boven en viert tegelk als zoodanig haar hoogsten triumf4 ,nauwelks had ,god de wereld goed en volmaakt geschapen1 of de zonde drong in haar in4 ,het mysterie van het zn wordt nog onbegrpelker door het mysterie van het kwaad4 ,bna op hetzelfde oogenblik1 als de schepselen rein en heerlk voortkomen uit de hand van hun ,maker1 worden z van al hun glans beroofd en staan z bedorven en onrein voor zn heilig aangezicht4 ,de zonde heeft de gansche schepping verwoest1 haar gerechtigheid in schuld1 haar heiligheid in onreinheid1 haar heerlkheid in schande1 haar zaligheid in ellende1 haar harmonie in wanorde1 haar leven in dood1 haar licht in duisternis verkeerd4 ,vanwaar dan dat kwaad1 en wat is de oorsprong der zonde8 ,de ,schrift rechtvaardigt ,god1 en geeft eene doorloopende theodicee1 als z uitspreekt en handhaaft1 dat in geen geval ,god de oorzaak der zonde is4 ,immers1 ,h is rechtvaardig en heilig en verre van goddeloosheid1 ,deut4 #cb3d1 ,job #cd3aj1 ,ps4 #ib3af1 ,jes4 #f3c1 ,hab4 #a3ac1 een licht zonder duisternis1 #a ,joh4 #a3e1 niemand verzoekende1 ,jak4 #a3ac1 overvloedige fontein van alwat goed en rein en zuiver is1 ,ps4 #cf3aj1 ,jak4 #a3ag2 ,h verbiedt de zonde in zn wet1 ,ex4 #bj1 en in het geweten van iederen mensch1 ,rom4 #b3ad1 #ae1 heeft geen lust aan goddeloosheid1 ,ps4 #e3e1 maar haat ze en toornt er tegen1 ,ps4 #de3h1 ,rom4 #a3ah2 ,h oordeelt en verzoent ze in ,christus1 ,rom4 #c vs4 #bd-bf1 reinigt er zn volk van door vergeving en heiligmaking1 #a ,cor4 #a3cj1 en wil ze beide tdelk en eeuwiglk straffen1 ,rom4 #a3ah1 #b3h4 ,voor den oorsprong der zonde wst de ,schrift ons altd naar het schepsel heen4 ,maar daarom is ,gods bestuur van de zonde1 ook in haar oorsprong1 niet uitgesloten4 ,het is ,god zelf1 die de mogelkheid der zonde schiep4 ,niet alleen formeerde ,h den mensch zoo1 dat h vallen kon4 ,maar ,h plantte ook den boom der kennis des goeds en des kwaads1 stelde den mensch door het proefgebod voor de keuze tusschen goed en kwaad1 en liet de verleiding door de slang toe4 ,het was zn wil1 om met den mensch den gevaarlken weg der vrheid te bewandelen1 liever dan hem in eens boven de mogelkheid der zonde te verheffen4 ,de boom der kennis des goeds en des kwaads heet ongetwfeld zoo1 wl de mensch1 daarvan etende1 eene kennis van goed en kwaad zou verkrgen1 die h tot dusver niet bezat1 die hem verboden was en die h niet krgen mocht4 ,de vraag is1 wat onder die kennis van goed en kwaad te verstaan z4 ,de gewone verklaring is1 dat de mensch door het eten van den boom eene proefondervindelke kennis van het goede en kwade zou krgen2 maar terecht is daartegen het bezwaar ingebracht1 dat deze kennis van goed en kwaad den mensch ,gode gelk zou maken1 ,gen4 #c3e en ,god toch geen empirische kennis van het kwade heeft of hebben kan2 voorts1 dat de mensch door het eten van den boom juist de proefondervindelke kennis van het goede verloren heeft2 en eindelk1 dat ,gen4 #c3bb;a dan als ironie moet worden opgevat1 wat op zichzelf reeds onaannemelk en met vs4 #bb;b bepaald in strd is4 ,anderen hebben daarom gemeend1 dat ,gen4 #c de ontwikkeling des menschen verhaalde uit den dierlken toestand tot zelfbewustzn en rede1 en hebben daarom in den val het eerste waagstuk der rede1 den aanvang van het zedelke leven1 den oorsprong der cultuur1 de gelukkigste gebeurtenis in de geschiedenis der menschheid gezien2 zoo reeds in vroeger td sommige ,ophieten1 die de slang hielden voor eene incarnatie van den ,logos1 en later ,kant1 ,mutmassl4 ,anfang der ,menschengesch4 #aghf4 ,schiller1 ,ueber die erste ,menschengesellschaft #agij4 ,hegel1 ,werke ,,vii #a ,s4 #ad f4 ,,ix #cij f4 ,,xi #aid4 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #bi1 cf4 ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #hi4 ,deze opvatting is echter met de bedoeling van het verhaal zoozeer in strd1 dat ze tegenwoordig schier algemeen wordt prs gegeven4 ,immers zou ze onderstellen1 dat ,god den mensch in een toestand van kinderlke1 zelfs dierlke onnoozelheid schiep en hem daarin steeds had willen houden2 maar de kennis1 ook de zedelke1 was den mensch reeds b zne schepping geschonken1 gelk de schepping naar ,gods beeld1 de naamgeving aan de dieren1 het ontvangen en verstaan van het proefgebod bewst2 en die kennis1 welke de mensch door zn val verwierf1 was eene gansch andere1 die door ,god verboden was en hem allerlei straf waardig maakte4 ,gen4 #c verhaalt geen ,riesenfortschritt maar een val van den mensch1 ,wellhausen1 ,gesch4 ,israels #ahgh ,s4 #cdd f4 ,rtschi1 ,gesch4 u4 ,krit4 der k4 ,leben v4 d4 urspr4 ,vollkommenheit1 ,leiden #ahha ,s4 #h4 ,smend1 ,altt4 ,relig4 #abj4 ,marti1 ,gesch4 d4 israel4 ,relig4 #ahig ,s4 #agi4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #aea f4 ,dezen staan dan ook het gevoelen voor1 dat onder de kennis van goed en kwaad niet de allereerste verstandelke of zedelke kennis is te verstaan1 maar wel1 met beroep op #b ,sam4 #ai3ce1 #cf die intellectuelle ,welterkenntniss1 die metaphysische ,erkenntniss der ,dinge in ihrem ,zusammenhange1 ihrem ,werth oder ,unwerth1 ihrem ,nutzen oder ,schaden fr den ,menschen1 m4 a4 w4 de wsheid1 de kunst der wereldbeheersching1 die feitelk den mensch zelfstandig en ,gode gelk maken en dezen de heerschapp ontnemen zou4 ,dit gevoelen wordt echter door dezelfde bezwaren als het vorige gedrukt2 alleen bevat de wze1 waarop ,marti het ontwikkelt1 eene vingerwzing naar de juiste uitlegging4 ,het komt n4l4 in ,gen4 #c niet allereerst op den inhoud der kennis aan1 welke de mensch door ongehoorzaamheid verwerven zou1 maar op de wze1 waarop h haar verkrgen zou1 cf4 ,kuyper1 ,heraut #iej1 #iea4 ,duidelk wordt de aard van de kennis van goed en kwaad1 hier bedoeld1 daardoor omschreven1 dat de mensch erdoor gelk zou worden aan ,god1 ,gen4 #c3e1 #bb4 ,door te eten van den boom1 zou h zich van ,god losmaken1 zelf oordeelen en bepalen1 wat goed en wat kwaad was1 zn inzicht en zne wsheid stellen tegenover de wsheid ,gods1 en zoo zichzelven ,gode gelk maken4 ,in plaats van in afhankelkheid van ,god1 in onderwerping aan zne wet te leven en te handelen1 zou de mensch1 etende van den boom en het gebod overtredende1 op eigen voeten gaan staan1 zelf den weg kiezen1 dien h gaan wilde1 en zelf zn eigen geluk zoeken4 ,toen de mensch viel1 kreeg h dan ook wat h wenschte1 h maakte zich ,gode gelk1 zelfstandig1 door eigen inzicht en oordeel kennende het goed en het kwaad2 ,gen4 #c3bb is ontzettende ernst4 ,maar deze emancipatie van ,god leidde niet en kan niet leiden tot het ware geluk4 ,daarom verbiedt ,god in het proefgebod dezen vrheidsdrang1 deze zucht naar onafhankelkheid4 ,maar de mensch bezweek voor de proef en sloeg vrwillig en moedwillig zn eigen weg in4 ,nog maar korten td had h waarschnlk in den staat der onschuld verkeerd1 toen h van buitenaf door eene slang1 die schranderder 71 ,,lxx 1 prudens1 cf4 ,mt4 #aj3af1 #b ,cor4 #aa3c7 was dan al het gedierte des velds1 verzocht en ten val gebracht werd4 ,de slang richt zich niet tot den man maar tot de vrouw1 die het verbod van het eten van den boom niet zelve rechtstreeks van ,god maar door middel van haar man had ontvangen en daarom ontvankelker was voor redeneering en twfel4 ,allereerst beproeft de slang dan ook in het hart der vrouw twfel te wekken aan het gebod ,gods1 en stelt dit daartoe ook voor1 als door ,god uit hardheid en zelfzucht gegeven4 ,de vrouw toont in de wze1 waarop z het gebod teruggeeft en uitbreidt1 duidelk1 dat haar dat gebod ,gods als eene scherpe grens en als eene beperkende bepaling tot het bewustzn gekomen is4 ,nadat de twfel gewekt en de lastigheid van het gebod tot het bewustzn gebracht is1 gaat de slang voort1 om beide ongeloof en hoogmoed te zaaien in het toebereide gemoed van de vrouw2 z ontkent nu beslist1 dat de overtreding van dat gebod den dood ten gevolge zal hebben en ze geeft te verstaan1 dat ,god dat gebod slechts uit zelfzucht heeft gegeven2 als de mensch eet van den boom zal h1 in plaats van te sterven1 ,gode gelk worden en eene volmaakte1 ,goddelke kennis ontvangen4 ,de verzekering van de slang en de hooge verwachting1 die z opwekte1 deden de vrouw zien naar den boom2 en naarmate z langer zag1 werd ze bekoord door zne vrucht4 ,begeerlkheid der oogen1 begeerlkheid des vleesches1 grootschheid des levens maakten de verzoeking onweerstaanbaar2 ten slotte nam z van de vrucht en z at1 en z gaf ook haren man met haar en h at4 ,het spreken der slang heeft velen op de gedachte gebracht1 dat dit verhaal eene allegorie was1 of dat althans de slang geen werkelk dier was1 maar een naam en beeld voor de begeerlkheid1 ,philo1 ,clemens ,alex41 ,strom4 ,,iii #ad1 #ag2 of voor den geslachtslust1 ,schopenhauer1 ,die ,welt als ,w4 u4 ,v4 ,,ii #fed1 #fff2 of voor de dwalende rede1 ,bunsen in zn ,bibelwerk2 of ook voor ,satan1 ,cajetanus1 ,eugubinus1 ,junius1 ,rivetus1 ,amyraldus1 ,vitringa vader en zoon1 ,venema e4 a41 cf4 ,marck1 ,hist4 ,parad4 ,,iii #e1 #e4 ,m4 ,vitringa1 ,,ii #bef1 en ook ,j4 ,p4 ,val d',eremas1 ,the serpent of ,eden1 a philol4 and crit4 essay on the text of ,gen4 #c and its various interpretations1 ,london #ahhh4 ,maar deze verklaring is niet aannemelk2 de slang wordt in ,gen4 #c3a onder de dieren gerekend2 de straf vs4 #ad1 #ae onderstelt eene werkelke slang1 en in #b ,cor4 #c3aa is ,paulus van dezelfde meening4 ,ook de mythische opvatting1 die later opkwam en b velen ingang vond1 is met de bedoeling van het verhaal1 met heel de omgeving1 waarin het voorkomt1 en met de doorloopende leer der ,schrift in strd2 bovendien loopen de mythische verklaringen onderling ook zeer uiteen1 ,hengstenberg1 ,christol4 ,i #e4 ,khler1 ,bibl4 ,gesch4 ,i #f4 ,delitzsch op ,gen4 #c3a4 ,het spreken der slang is daarom op eene andere wze te verklaren2 echter niet met ,josephus1 ,ant4 ,i #a1 #d1 uit de meening van den verhaler1 dat de dieren vr den val de gave der taal hadden1 want h heeft pas verhaald dat de mensch wezenlk van de dieren onderscheiden is1 hun namen gaf en onder hen geen hulpe vond2 maar ongetwfeld uit de inwerking eener geestelke1 bovenaardsche macht4 ,van welken aard die macht is geweest1 wordt in het verhaal zelf met geen woord gezegd2 ,gen4 #c houdt zich aan de zichtbare feiten1 beschrft maar verklaart niet4 ,velen zn nu wel van meening geweest1 dat ,gen4 #c niets anders verhaalt dan het ontstaan der vandschap tusschen mensch en dier4 ,maar behalve dat deze verklaring om hare platheid niet bevredigt1 is ze in strd met wat in ,gen4 #b over de verhouding van mensch en dier is verhaald1 en zegt z ons niet1 hoe en waarom de slang als eene verleidende macht tegenover den mensch optrad4 ,vandaar dat velen thans weer1 tot de oude exegese teruggaan1 al is het alleen1 omdat deze in de aprocriefe litteratuur des ,o4 ,t4 gehuldigd wordt1 ,clemen1 ,chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #aeh f4 ,voorts is het begrpelk1 dat ,gen4 #c van den geestelken achtergrond der gebeurtenissen geen gewag maakt4 ,eerst langzamerhand wordt b het voortschrdend licht der openbaring de diepte der duisternis onthuld4 ,schnbaar onschuldig begonnen1 wordt de zonde in haar wezen en macht eerst in den loop der geschiedenis bekend4 ,de afwking van den rechten weg is b den aanvang gering en nauwelks merkbaar1 maar voert1 voortgezet1 in eene geheel verkeerde richting en leidt tot eene gansch tegenovergestelde uitkomst4 ,daaruit is ook te verklaren1 dat de ,schrift1 beide in ,oud en ,nieuw ,testament1 betrekkelk zoo zelden naar het verhaal van den val terugziet2 de voornaamste plaatsen1 die hiervoor in aanmerking komen1 zn ,job #ca3cc1 ,spr4 #c3ah1 ,jes4 #dc3bg1 ,hos4 #f3g1 ,ezech4 #bh vs4 #ac-ae1 ,rom4 #e3abv41 #h3bj1 #a ,cor4 #ae3bav41 #dbv41 #b ,cor4 #aa3c1 #a ,tim4 #b3ad1 ,op4 #b3g1 #bb3b1 cf4 ,krabbe1 ,die ,lehre v4 d4 ,snde und vom ,tode1 ,hamburg #ahcf ,s4 #hc-ajj4 ,hofmann1 ,schriftbeweis1 ,i #cfd f4 ,kurtz1 ,gesch4 d4 ,a4 ,bundes ,i #ahec ,s4 #fi en voor de aanhalingen in de aprocriefe litteratuur1 ,clemen t4 a4 p4 #afi f4 #agc4 ,eerst ,paulus stelt tegenover den persoon van ,christus de beteekenis van ,adam in het licht4 ,zoo wordt ook eerst allengs in de geschiedenis der openbaring de geestelke macht bekend1 die achter de verschning en verleiding der slang zich verbergt4 ,dan wordt langzamerhand onthuld1 dat in de worsteling van het kwaad hier op aarde ook een strd der geesten gemengd is1 en dat de menschheid en de wereld de buit is1 om welke tusschen ,god en ,satan1 tusschen hemel en hel wordt gekampt4 ,heel de macht der zonde hier op aarde staat in verband met een rk der duisternis in de wereld der geesten4 ,ook daar heeft een val plaats gehad4 ,jezus zegt zelf in ,joh4 #h3dd1 dat de duivel een menschenmoorder is ' 1 d4 i4 van den aanvang van het bestaan der menschheid af1 dat h in de waarheid 1 zich niet gesteld heeft en dus niet staat1 omdat er geen waarheid in hem is1 en h1 leugen sprekende1 spreekt4 ,evenzoo leert #a ,joh4 #c3h1 dat h zondigt van den beginne2 in #a ,tim4 #c3f waarschuwt ,paulus den neophyt tegen opgeblazenheid1 opdat h niet valle 1 in eenzelfde oordeel1 als den duivel getroffen heeft2 en ,judas spreekt in vs4 #f van 1 d4 i4 van engelen1 die hun beginsel1 oorsprong1 of ook heerschapp niet bewaard en de hun toegewezen woonplaats verlaten hebben4 ,er ligt hier duidelk in opgesloten1 dat vele engelen niet tevreden waren met den staat1 waarin z door ,god waren geplaatst4 ,hoogmoed heeft zich van hen meester gemaakt1 om te streven naar een anderen1 hoogeren stand4 ,de zonde is het eerst uitgebroken in de wereld der geesten2 z is opgekomen in het hart van wezens1 van wie w slechts geringe kennis bezitten2 onder verhoudingen1 die ons zoo goed als geheel onbekend zn4 ,maar dit is op grond der ,h4 ,schrift zeker1 dat de zonde niet eerst op aarde maar in den hemel is aangevangen1 aan den voet van ,gods troon1 in zne onmiddellke tegenwoordigheid1 en dat de val der engelen heeft plaats gehad vr dien van den mensch4 ,de ,schrift zwgt er over1 of er verband bestaat tusschen dien val der engelen en de schepping van den mensch2 z zegt ook niet1 wat de gevallen engelen dreef1 om den mensch te verleiden4 ,maar om wat reden dan ook1 ,satan is 1 1 van het menschelk geslacht1 1 ,mt4 #d3c1 ,joh4 #h3dd1 ,ef4 #f3aa1 #a ,thess4 #c3e1 #b ,tim4 #b3bf1 1 1 ,op4 #ab3i1 #ad1 #ae1 #bj3b4 ,zoo kwam h tot ,christus1 den tweeden ,adam2 en zoo kwam h ook tot den eersten mensch4 ,dat h niet zelf rechtstreeks en persoonlk tot hem kwam1 maar zich bediende van eene slang1 is wel daaruit te verklaren1 dat h beter hoopte te slagen1 wanneer de verleiding geschiedde door een wezen1 dat aan den mensch als goed bekend was4 ,zonder twfel moet het spreken der slang aan de vrouw vreemd zn voorgekomen1 maar juist dit vreemde sterkte de verleiding2 zelfs een dier1 ,gods bevel verwerpende1 kwam tot hoogere volmaaktheid4 ,overigens leert ons de ,schrift1 dat ook de onreine geesten bovenmenschelke dingen kunnen doen en van lichamen en spraakorganen zich tdelk kunnen meester maken1 ,mt4 #h3bhv41 ,mk4 #e3gv41 ,luk4 #h3bhv41 ,hd4 #ai3ae4 ,de verleiding door ,satan had b den mensch den val ten gevolge4 ,de ,schrift zoekt den oorsprong der zonde alleen in den wil van het redelk schepsel4 #b4 ,de traditie van zulk een val komt ook nog b andere volken voor4 ,het ,avesta verhaalt1 dat de eerste booze daad van ,ahriman bestaan heeft in het voortbrengen van eene groote slang1 ,dahaka1 met drie hoofden1 drie monden1 zes oogen en duizend krachten1 om door haar de wereld te verderven4 ,ahriman1 die ook wel zelf de slang1 de leugenaar1 de bedrieger der stervelingen heet1 heeft door haar den vrede gestoord1 het parads verwoest1 twfel en ongeloof in de harten der menschen gezaaid1 ziekte en lden op de aarde gebracht1 want ,jima1 de edele heerscher in het gouden tdperk is aan ,god ongehoorzaam geweest2 h viel door hoogmoed en zelfverheffing in zonde1 ,ahuramazda verliet hem en h werd gedood4 ,ook de ,babylonisch-,assyrische overlevering staat met het bbelsch verhaal in onmiskenbaar verband2 de slang heet daar ,tiamat1 brengt door haar verleiding den mensch ten val1 maar wordt daarvoor ook door ,merodach vervloekt en bestreden1 cf4 ,fischer1 ,heidenthum u4 ,offenbarung #ahgh ,s4 #acg f4 #bjh f4 ,delitzsch op ,gen4 #c3a4 ,overigens is1 gelk het wezen1 zoo ook de oorsprong der zonde aan de ,heidenen onbekend4 ,zelfs de ,joden1 die den val en de verleiding door ,satan1 ,wsh4 #b3bd1 erkenden en hem daarom dikwerf de oude slang noemden1 leerden soms1 dat ,satan op den zesden dag tegelk met ,eva was geschapen1 dat h door zinnelken lust geprikkeld1 den mensch trachtte te verleiden1 en dat de mensch ook reeds vr den val naast den een 1 eene neiging ten kwade ontving1 om deze te overwinnen en alzoo zne werken recht verdienstelk te maken1 ,weber1 ,system #baj f4 #bdb f4 ,en zoo werd elders in de ,heidenwereld de oorsprong der zonde niet in den wil van de redelke schepselen maar in het wezen der dingen gezocht4 ,de val is onbekend4 ,het ,confucianisme is een ondiep rationalisme en moralisme1 dat den mensch voor van nature goed hield en in een deugdzaam leven1 in overeenstemming met de wereldorde1 den weg der zaligheid zocht1 ,saussaye1 ,religionsgesch4 ,i #bdi4 ,volgens het ,buddhisme is het ,atman of ,brahman1 de goddelke substantie1 het eenig reele2 de wereld der verschnselen is maar een droom1 heeft de illusie1 ,maya1 tot principe1 en is in voortdurende wording en verandering4 ,daarom is het lden en de smart algemeen1 want alles is aan de vergankelkheid1 aan geboorte1 ouderdom1 dood onderworpen2 en de oorzaak van dat lden is te zoeken in de begeerten1 in de begeerte naar het zn1 in het willen zn2 verlossing bestaat dus in uitdooving van het bewustzn of ook in vernietiging van het zn1 nirvana1 ib4 #daa f4 ,het ,parzisme leidde het kwaad terug tot een oorspronkelk boozen geest1 ,ahriman1 die tegenover den hoogsten ,god1 ,ahuramazda staat1 een eigen rk der duisternis heeft1 de schepping ,gods verderft1 maar aan ,ahuramazda ondergeschikt is en eens voor hem zal onderdoen1 ib4 ,,ii #cd f4 ,de ,grieken en ,romeinen hebben wel in de sagen van eene aurea aetas1 van ,prometheus en ,pandora iets1 dat aan de bbelsche verhalen herinneren kan2 maar z kenden oorspronkelk geen booze geesten1 die tegenover de goede stonden1 en schreven aan de goden allerlei booze begeerten en euveldaden toe4 ,het menschelk geslacht was ook niet in eens gevallen maar langzamerhand ontaard1 en nog bezat des menschen wil de kracht om deugdzaam te leven1 binnen de perken zich te houden1 en alzoo de zonde1 die wezenlk was1 te overwinnen1 ib4 #aia1 cf4 ,g4 ,baur1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahdh4 ,s4 #cbj4 ,de philosophie nam gewoonlk hetzelfde standpunt in4 ,volgens ,socrates ligt de oorzaak en het wezen der zonde alleen in onkunde2 niemand is vrwillig boos1 d4 i4 ongelukkig2 wie dus goed weet1 is goed en handelt goed2 er is niets anders dan ontwikkeling van noode1 om den mensch1 die van nature goed is1 te brengen tot beoefening der deugd1 ,xen4 ,mem4 ,,iii #i1 #d sq4 ,,iv #f1 #f4 ,plato en ,aristoteles zagen het ongenoegzame dezer beschouwing wel in2 de rede was toch lang niet altd b machte1 om de hartstochten te beheerschen2 de zonde wortelde dieper in de menschelke natuur1 dan dat ze alleen door kennis kon worden overwonnen2 ,plato kwam zelfs tot eene geheel andere leer over den oorsprong van de zonde en zocht dezen in een val der praexistente zielen4 ,maar beiden handhaafden toch den vren wil en bleven van oordeel1 dat de deugd in onze macht staat2 het uitwendig lot moge bepaald zn1 de deugd is en hangt alleen aan den wil des menschen1 ' 1 1 ,zeller1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #heb ,,iii #ehh4 ,de ,stoa kon op haar pantheistisch en deterministisch standpunt de oorzaak der zonde niet zoeken in den wil van den mensch en trachtte daarom het physische en moreele kwaad in te voegen in de orde en schoonheid van het geheel4 ,het was zelfs der ,godheid niet mogelk1 om de menschelke natuur vr van alle gebrek te houden2 de zonde is even noodzakelk als ziekten en rampen1 en is in zooverre iets goeds1 als z het goede dient en dit tot openbaring brengt1 ,zeiler1 ib4 ,,iv #age f4 ,toch wist ook de ,stoa geen anderen weg1 om de zonde te overwinnen en de deugd te oefenen1 dan des menschen wil1 ib4 #afg f4 ,en ten slotte keerde b ,cicero1 ,seneca1 ,plotinus enz4 altd weer de gedachte terug1 dat de zonde eene daad was van den wil en ook door den wil weer kon te niet gedaan worden1 ib4 #ffg4 #gag4 #gbb4 ,v #ehe4 ,buiten het gebied der bzondere openbaring werd de zonde daarom altd of deistisch uit 's menschen wil verklaard en als eene zuivere wilsdaad opgevat1 of ook pantheistisch uit het wezen der dingen afgeleid en als iets noodzakelks in de orde van het geheel begrepen4 #c4 ,beide deze opvattingen keerden telkens in de christelke eeuwen terug4 ,de eerste werd vernieuwd door ,pelagius1 cf4 ,augustinus1 c4 duas ep4 ,pel4 en c4 ,jul4 ,pelag41 en vond dan in den verzwakten vorm van het semipelagianisme hoe langer hoe meer ingang4 ,na de ,hervorming werd z weder opgenomen door het ,socinianisme1 ,fock1 ,der ,socin4 #dhd f4 #fec f41 won door het ,remonstrantisme1 ,episcopius1 ,inst4 ,theol4 ,,iv #c c4 #f4 #g ,,iv #e c4 #a4 #b4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,ii #bd ,,iii #b sq41 belangrk aan invloed en werd dan in het deisme van ,locke1 ,tindal1 ,rousseau enz4 en in het rationalisme van ,wegscheider1 ,inst4 #ii4 #aab1 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #ag f4 de heerschende beschouwing van dien td4 ,thans heeft ze weer beteekenis erlangd in de theologie van ,ritschl en zne school1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #bda-bdf ,,iii #cjd-ceg4 ,kaftan1 ,wesen der christl4 ,relig4 #ahha ,s4 #bdf f4 ,dogmatik #ahig #cd4 #dj4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #cai f4 ,siebeck1 ,lehrb4 der ,religionsphilos4 #dcf f4 ,hoezeer in allerlei wzigingen voorgedragen1 is de grondgedachte toch altd deze1 dat de zonde niet wortelt in eene natuur1 geen hebbelkheid en geen toestand is maar altd eene daad van den wil4 ,het beeld ,gods heeft b den mensch dan voornamelk of uitsluitend bestaan in de heerschapp2 voorzoover een status integritatis wordt aangenomen1 bestond deze vooral in kinderlke onschuld1 in de vrheid der indifferentie1 in de mogelkheid om het goede of het kwade te kiezen4 ,de val zelf1 indien nog als een historisch feit erkend1 verliest zne ontzettende beteekenis en wordt eene gebeurtenis1 vr gelk aan die1 welke ieder oogenblik in het menschelk leven plaats grpt1 als het kwade in plaats van het goede gekozen wordt4 ,en de gevolgen van den val zn daarom ook gering4 ,de kinderen worden geboren in een zelfden toestand als die1 waarin ,adam leefde vr zne ongehoorzaamheid2 de vrheid van wil1 d4 i4 het beeld ,gods is gebleven2 hoogstens wordt er van mensch op mensch eene zekere neiging tot de zonde overgeplant1 maar zulk eene neiging is eigenlk niet het gevolg van de eerste zonde van ,adam maar van al de zonden van al onze voorouders2 z is ook geen zonde op zichzelve maar wordt dit eerst1 als de vre wil aan die neiging gehoor geeft2 er is dus onderscheid tusschen zonde 7smet1 zondige neiging7 en schuld 7booze daad1 opzettelke1 vrwillige overtreding72 alleen de laatste heeft verzoening en vergeving van noode1 de eerste1 de neiging tot zonde1 en de onbewuste1 onvrwillige inwilliging is eigenlk geen zonde1 ze is meer onwetendheid1 die geen schuld meebrengt4 ,en evenzoo als zonde en schuld1 moeten ook zonde en lden onderscheiden worden2 er is velerlei lden1 dat onafhankelk van de zonde bestaat en ook bestaan zou1 al ware er geen zonde2 de dood is wezenlk geen gevolg van de zonde maar van nature aan den mensch eigen2 de geestelke en eeuwige dood is in 't geheel geen straf op de eerste zonde geweest2 hoogstens bestaat die straf in de moriendi necessitas1 welke b ,adam1 indien h ware staande gebleven1 door een wonder zou voorkomen zn1 of in de wze van sterven1 die zonder zonde minder smartelk en minder vroegtdig zou geweest zn4 ,het is te begrpen1 dat deze opvatting van de zonde op den duur verstand noch hart bevredigen kan4 ,z lokt te vele en te ernstige bedenkingen uit4 ,z rekent niet met den ernst en de macht der zonde1 gelk elk die in zne dagelksche ervaring kennen leert2 z gaat uit van eene atomistische beschouwing van het menschelk geslacht en verklaart niet1 hoe allen zonder onderscheid der zonde onderworpen zn2 z miskent het priesterlk en koninklk ambt van ,christus en heeft aan den leeraar en profeet van ,nazareth genoeg2 z beperkt de werking der zonde en dies de heerschapp der verlossing tot het religieus-ethische terrein en stelt de gansche cultuur los naast het ,christendom4 ,b de voorstanders zelven ontwaakt telkens aan eene andere1 diepere opvatting behoefte2 zoo b het semipelagianisme tegenover ,pelagius1 b ,volkelius1 de vera religione ,,ii c4 #f tegenover het ,socinianisme1 b ,wegscheider #aaf tegenover het rationalisme1 en b ,kaftan1 ,nitzsch1 ,schultz e4 a4 tegenover ,ritschl1 cf4 ,james ,orr1 ,the ,ritschlian ,theology and the evang4 faith ,london #ahig p4 #bac4 ,g4 ,ecke1 ,die ,theol4 ,schule ,albr4 ,ritschl's und die evang4 ,kirche der ,gegenwart1 ,berlin #ahig ,i4 ,hoe dieper de zonde wordt ingedacht1 des te minder wordt ze iets toevalligs en willekeurigs1 des te meer neemt ze in macht en beteekenis toe1 niet alleen voor het religieuse en ethische1 maar ook voor het intellectueele en aesthetische1 voor het physische en heel het kosmische leven4 ,indien echter b dit inzicht naar den oorsprong der zonde wordt gevraagd1 doen zich wederom verschillende antwoorden voor4 ,niet allen gaan even ver4 ,sommigen verklaren haar uit de menschelke natuur1 anderen uit den kosmos1 nog anderen uit ,god4 #d4 ,tot de eersten behooren z1 die den oorsprong der zonde zoeken in de overheersching des menschen door de materie4 ,de ,grieksche philosophie was over het algemeen de meening toegedaan1 dat de rede tot taak had1 om de zinnelke driften en hartstochten te beteugelen4 ,de ,joden namen in den mensch van nature een aan1 die b de lichamelke ontwikkeling steeds in kracht won1 in den geslachtslust zn hoogtepunt bereikte en aan alle ongehoorzaamheid aan ,gods geboden ten grondslag lag1 ,weber #di4 #ej4 ,in de ascetische richtingen keert deze gedachte telkens weer2 de ,roomsche theologie erkende zelfs haar betrekkelk recht1 als z b den mensch zonder den teugel van het donum superadditum van een natuurlken strd tusschen vleesch en geest1 van een morbus en languor naturae humanae sprak1 ,bellarminus1 de gratia primi hom4 c4 #e4 ,in de nieuwere philosophie en theologie wordt de zonde telkens op dezelfde wze afgeleid uit eene oorspronkelke tegenstelling tusschen natuur en rede1 zinnelkheid en verstand1 lager en hooger ik1 vleesch en geest1 egoistische en sociale neigingen4 ,de zinlkheid wordt op dit standpunt nog wel niet zelve voor zonde gehouden1 maar toch aangezien als de aanleiding en de prikkel tot het zondigen4 ,alle zonde bestaat dus wezenlk daarin1 dat de geest de zinnelkheid dient en over zich heerschen laat2 en alle deugd is daarin gelegen1 dat de mensch door zne rede heersche over de natuur en alzoo tot vre1 zelfstandige persoonlkheid worde4 ,zelfs beroept deze opvatting zich gaarne op de ,paulinische leer van de 1 en verbldt zich over dezen ,schriftuurlken steun4 ,cf4 ,cartesius1 ,wolff1 ,fichte1 ,hegel1 ,werke ,,xi #aij f4 ,,xii #bji f4 b ,jodl1 ,gesch4 der ,ethik in der neuern ,philos4 ,i #ahhb ,,ii #ahhi en v4 ,hartmann1 ,das sittliche ,bewustsein #ahcf ,s4 #bfe f41 en voorts ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ff4 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #dei f4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 #gfc f4 ,pfleiderer1 ,grundriss #ajj f4 ,lipsius1 ,dogm4 #dfh f4 #dgg f4 ,schultz1 ,grundriss d4 ev4 ,dogm4 #ahib ,s4 #fa4 ,scholten1 ,de vre wil #agg4 ,l ,h ,k4 ,,ii #dbbv4 #egdv4 enz4 ,maar deze verklaring der zonde ldt aan halfslachtigheid4 ,en van beide toch3 de zinnelke natuur van den mensch is op zichzelve geen zonde1 maar zonde ontstaat eerst1 als de rede en de wil des menschen haar eischen inwilligt1 dan valt deze theorie in die van het pelagianisme terug2 of de zinnelke natuur is op zichzelve zondig en dan is zonde eigen aan de materie als zoodanig en moet de anthropologische verklaring voortschrden tot de kosmische4 ,dit is dan ook door velen geschied4 ,plato nam eene eeuwige aan naast en tegenover ,god4 ,de wereld was wel een werk der rede1 maar van den beginne af werkte in haar ook eene andere1 blinde macht1 die door den niet geheel kon beheerscht worden4 ,god kon de wereld daarom niet zoo goed maken1 als ,h wilde2 ,h was aan de eindigheid1 aan de gebonden4 ,de oorzaak van zonde1 lden en dood ligt dus in het 2 de houdt de in- en doorwerking der idee tegen2 het lichaam is een kerker voor de ziel1 bron van vreeze en onrust1 van begeerte en hartstocht1 ,zeiler1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #gfe f4 #hee f4 ,gelke beteekenis heeft de in het neoplatonisme en gnosticisme en in velerlei ascetische en theosophische richtingen1 cf4 ,zeller1 ib4 ,v #abe4 #aga4 #bcf4 #big4 #chf4 #edg4 ,en aan deze leer van ,plato zn verwant alle theorien1 die de zonde afleiden uit eene wel door ,god geschapene maar toch tegenover ,hem staande materie1 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #eda f4 #efa f4 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #ee1 of uit de eindigheid en beperktheid1 l'imperfection originale des cratures1 ,leibniz1 ,theodice #aef1 of in het algemeen uit de realiseering der wereldidee4 ,deze verklaring van de zonde uit den aard van het creatuurlke zn kan echter niet aan de consequentie ontkomen1 om op de eene of andere wze tot ,god terug te gaan en in zn natuur of werk den oorsprong der zonde te zoeken4 ,b ,plato had de zelve een eeuwig en zelfstandig bestaan naast ,god4 ,in het ,parzisme en ,manicheisme stonden twee persoonlke ,goddelke wezens als scheppers van het licht en de duisternis eeuwig tegenover elkander en gaven aan de bestaande wereld haar tweezdig karakter1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ejc f4 ,neoplatonisme en gnosticisme maakten schepping1 val1 verlossing enz4 tot momenten in eene emanatie1 die van ,god als de 1 het absolute pleroma1 in steeds dalende formatin uitgaat1 ten slotte aan de materieele wereld met haar onwetendheid1 duisternis1 zonde1 lden1 dood het aanzn geeft1 maar dan die uitgestroomde en van ,god afgevallen wereld weer in het verlossingsproces tot ,god terugvoert1 ,stckl1 ,die spekulative ,lehre v4 ,menschen ,,ii #eb f4 ,met deze ideen heeft zich de theosophie b ,bhme en ,schelling gevoed1 als z persoonlkheid ,gods1 drieenheid1 schepping1 val1 verlossing uit het wezen ,gods trachtte te verklaren1 cf4 deel ,,ii #cjd1 #cic4 ,de drie ,potenzen1 die in ,god worden aangenomen1 opdat ,h persoon1 geest worde1 zn ook tegelk de principia van een ander zn1 n4l4 de wereld4 ,als persoon heeft ,god de vrheid en de macht1 om de ,potenzen1 die in ,hem zn maar die ,h eeuwiglk beheerscht1 ook buiten zich in spanning te zetten1 ,schelling1 ,werke ,,ii #c ,s4 #bgb f4 #caj4 #cch f4 ,in die spanning ligt de mogelkheid der zonde4 ,in de oorspronkelke schepping1 hetz alleen ideel of ook reel de eerste1 waren deze ,potenzen in rust4 ,zonde1 ellende1 duisternis1 dood enz4 waren er wel maar alleen potentieel2 ze sluimerden in den ,urgrund der schepping4 ,maar de mensch1 in wie die ,potenzen ook aanwezig waren1 verbrak die eenheid en ontketende de booze machten1 die in de schepping potentieel aanwezig waren4 ,eene wereld als de tegenwoordige met zooveel woestheid en ellende1 is alleen uit een val te verklaren2 deze is de ,urthatsache der ,geschichte1 cf4 ,joh4 ,claassen1 ,jakob ,bhme ,,ii #ahe f4 ,schelling1 ,werke ,i #g ,s4 #ccf-daf4 ,i #h ,s4 #cca f4 ,,ii #c ,s4 #cdd f4 #ceh f4 ,nog sterker beschouwde ,hegel het als een afval1 dat de idee van het absolute zich in de wereld als haar anders-zn verwerkelkte4 ,hoezeer de natuur b ,hegel een product der rede was1 kon h toch niet loochenen1 dat ze onmachtig was1 om de idee ten volle te realiseeren en verklaarde h daarom dat de idee1 aan zulk een wereld het bestaan gevende1 aan zichzelve ontrouw geworden en van zichzelve afgevallen was1 ,werke ,,vi #dac4 ,,vii #a ,s4 #bc f4 ,,vii #b ,s4 #ae f4 ,zoo werd de weg voor het pessimisme gebaand1 dat op de wze van het ,buddhisme het zn zelf voor de grootste zonde houdt1 bedreven door den blinden1 alogischen wil1 die de ,urschuldige is1 ,schopenhauer1 ,die ,welt als ,w4 u ,vorst4 ,i #aic f4 ,,ii #cih f4 v4 ,hartmann1 ,philos4 d4 ,unbew4 ,,ii #aih f4 #bgc f4 #bie f4 #e4 ,de oorsprong van het kwaad is na dien van het zn het grootste raadsel des levens en het zwaarste kruis des verstands4 ,de vraag3 1 heeft alle eeuwen de gedachten der menschen bezig gehouden en wacht nog steeds te vergeefs op een antwoord1 dat beter bevredigt dan dat der ,h4 ,schrift4 ,voorzoover de philosophie in dezen iets van beteekenis leerde1 is z in haar geheel genomen een krachtig bews voor de waarheid der ,h4 ,schrift1 dat deze wereld zonder een val niet is te verklaren4 ,alle groote denkers hebben1 al kenden z ,gen4 #c niet of al verwerpen z het als eene mythe1 huns ondanks aan dit eenvoudig verhaal stilzwgend of uitdrukkelk hulde gebracht4 ,en voorzoover de wsbegeerte op eene andere wze naar oplossing zocht van het probleem1 is z het spoor bster en jammerlk aan het dwalen geraakt4 ,dat geldt allereerst van de pelagiaansche verklaring der zonde1 tegen welke de vele bezwaren boven bl4 #dd reeds met een enkel woord werden genoemd en later b het wezen en de verbreiding der zonde nog breeder ter sprake komen4 ,maar het geldt voorts ook van al die stelsels1 die het kwade herleiden1 niet tot eene wilsdaad van het schepsel maar tot het zn of de natuur van mensch1 wereld of ,god4 ,in de eerste plaats is de zonde niet af te leiden uit de zinnelke natuur van den mensch4 ,dan toch zou de zonde altd en overal een zinnelk1 vleeschelk karakter dragen2 dit is echter lang niet altd het geval2 er zn ook geestelke zonden1 zonden met een daemonisch karakter1 zooals hoogmoed1 nd1 haat1 vandschap tegen ,god1 die meer verborgen maar volstrekt niet minder in graad zn dan de vleeschelke zonden2 en deze worden door de zinlkheid niet verklaard1 evenmin als op dit standpunt het bestaan van gevallen engelen mogelk is4 ,indien de zonden voortkwamen uit 's menschen zinnelke natuur1 zou men ook verwachten1 dat z in de eerste levensjaren het sterkst en het veelvuldigst zouden zn2 dat de geest1 naarmate h zich meer ontwikkelt1 ook te krachtiger over haar heerschen en eindelk haar geheel overwinnen zou4 ,maar de ervaring leert gansch anders4 ,naarmate de mensch opwast1 wordt de zonde1 ook de zinnelke1 machtiger over hem2 niet het kind nog maar de jongeling en de man is dikwerf slaaf van zne lusten en hartstochten2 en de ontwikkeling van den geest is menigmaal zoo weinig in staat1 om de zonde te beteugelen1 dat ze veeleer de middelen aan de hand doet1 om in nog sterker mate en op meer verfnde wze bevrediging der begeerten te zoeken4 ,en zelfs1 wanneer de zinnelke zonden in later leeftd haar heerschapp hebben verloren1 blven ze nog heimelk in het hart als begeerten bestaan of maken voor andere plaats1 die1 ofschoon meer geestelk van aard1 toch niet minder schrikkelk zn4 ,indien deze verklaring der zonde uit de zinnelkheid dan ook in ernst is bedoeld1 moet z ertoe leiden1 om in onderdrukking van het vleesch de verlossing te zoeken2 maar juist de geschiedenis der ascese is het best in staat1 om voorgoed van de dwaling te genezen1 dat de zonde op die wze overwonnen kan worden4 ,ook in het klooster gaat het hart der menschen mede1 en uit dat hart komen allerlei zonden en ongerechtigheden voort4 ,ten onrechte eindelk tracht deze theorie zich staande te houden met een beroep op de notie en in de ,h4 ,schrift1 bepaaldelk b ,paulus4 ,dit woord duidt allereerst de stof1 de substantie van het menschelk lichaam aan1 #a ,cor4 #ae3ci1 dan het uit die stof georganiseerde lichaam zelf in tegenstelling met 1 1 1 ,rom4 #b3be1 #b ,cor4 #g3e1 ,col4 #b3e1 voorts meer in ,oudtest4 zin den mensch als aardsch1 zwak1 broos1 vergankelk wezen1 ,gen4 #f3c1 #ah3bg1 ,job #d3ag-ai1 #ae3ad1 #ae1 #be3d-f1 ,ps4 #gh3ci1 #ajc3ad1 ,jes4 #dj3f1 ,jer4 #ag3e1 ,rom4 #c3bj1 #a ,cor4 #a3bi1 ,gal4 #b3af1 en eindelk dan b ,paulus de zondige levensrichting van den mensch4 ,zoo spreekt h van 1 1 1 1 1 van 1 1 ,rom4 #c3g1 #g3ad1 #h3cv41 #a ,cor4 #c3c1 #b ,cor4 #aj3b1 #c enz4 ,in dezen zin vormt eene tegenstelling met 1 doch niet met het menschelk 1 dat immers ook zondig is en heiliging behoeft1 ,rom4 #ab3a1 #b1 #a ,cor4 #g3cd1 #b ,cor4 #g3a1 ,ef4 #d3bc1 #a ,thess4 #e3bc1 maar met het of 1 ,rom4 #h3b1 #i1 #aa1 hetwelk het menschelk vernieuwt1 ,rom4 #g3f1 #h3ad1 ,gal4 #e3ah1 ook het lichaam heiligt en in den dienst der gerechtigheid stelt1 ,rom4 #f3ac1 #ai1 #ab3a1 #a ,cor4 #f3ac1 #ae1 #ai1 #bj1 en alzoo in den mensch een plaatst tegenover de oude1 zondige levensrichting1 de 1 van den 1 ,rom4 #g3ev41 #h3av41 ,gal4 #e3ac-be1 ,ef4 #b3c1 #aa1 ,col4 #b3d4 ,sommigen hebben nu gemeend1 dat het vleesch naar deze beschouwing niet alleen zetel en orgaan maar ook bron en oorsprong der zonde is1 ,baur1 ,holsten1 ,ldemann1 ,zeller1 ,pfleiderer1 ,der ,paulinismus #ahij ,s4 #fj f4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 #ahig ,,ii #ac f41 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #ahh f41 ,matthes1 ,theol4 ,tdsch4 #ahij blz4 #bbe-bci4 ,maar dit is niet te handhaven tegenover noch te rmen met deze onloochenbare gegevens1 dat ,paulus duidelk de zonde afleidt uit de verleiding der slang en de overtreding van ,adam1 ,rom4 #e3ab1 #b ,cor4 #aa3c2 dat h spreekt van eene besmetting des vleesches en des geestes en ten opzichte van beide reiniging verlangt1 #b ,cor4 #g3a2 dat h onder de vruchten des vleesches ook allerlei geestelke zonden noemt1 zooals afgoder1 twist1 toorn en zelfs ketter1 ,gal4 #e3aiv42 dat h de vandschap tegen ,god aanduidt als 1 ,rom4 #c3g2 dat h het bestaan van booze geesten aanneemt1 die toch in het geheel geen hebben1 ,ef4 #f3ab2 dat h ,christus1 schoon 1 ,gal4 #d3d en uit ,israel 1 ,rom4 #i3e1 toch als zonder eenige zonde erkent1 #b ,cor4 #e3ba2 dat h het lichaam een tempel ,gods noemt en alle leden opeischt voor den dienst der gerechtigheid1 ,rom4 #f3ac1 #ai1 #ab3a1 #a ,cor4 #f3ac-bj2 dat h eene opstanding der gestorvene lichamen leert1 #a ,cor4 #ae1 en de ascese in beginsel bestrdt1 ,col4 #b3af1 #a ,thess4 #d3d4 ,de voorstanders van het gevoelen1 dat ,paulus het vleesch voor het principe der zonde houdt1 keeren dan ook dikwerf halverwege terug en zeggen1 dat het vleesch niet zelf zonde is en niet vanzelf zonde meebrengt1 maar wel tot zonde prikkelt en verzoekt1 ,clemen #bjd4 ,holtzmann ,,ii #ch4 ,anderen hebben daarom geoordeeld1 dat ,paulus1 als h het woord in ethischen zin bezigt1 de oorspronkelke beteekenis ervan geheel uit het oog verliest1 ,neander1 ,gesch4 der ,pflanzung u4 ,leitung der christl4 ,kirche #ahfb ,s4 #ejh f4 ,tholuck1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahee ,s4 #dgg f4 ,weiss1 ,bibl4 ,theol4 #ahhj #fh4 ,wendt1 ,die ,begriffe ,fleisch u4 ,geist #ahgh cl4 ,theol4 ,stud4 van de la ,saussaye c4 s4 #ahgh blz4 #cfav4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #cae f4 ,dit is op zichzelf echter al niet waarschnlk en doet het verband1 dat de ,schrift telkens legt tusschen de aardsche1 zwakke1 vergankelke natuur van den mensch en zne zonde1 niet tot zn recht komen4 ,er is ongetwfeld een innige samenhang tusschen beide2 de zinnelke natuur des menschen is niet de zonde zelve noch ook bron of beginsel der zonde1 maar is toch haar woning1 ,rom4 #g3ag1 #ah en orgaan harer heerschapp over ons1 ,rom4 #f3ab4 ,de mensch is niet louter geest1 maar h is aardsch uit de aarde1 is geworden tot eene levende ziel1 #a ,cor4 #ae3dev41 staat daardoor met den kosmos in verband en heeft het lichaam altd tot zn werktuig en tot het orgaan van zn handelen1 ,rom4 #f3ac1 #h3ac4 ,deze zinnelke natuur geeft aan de zonde1 gelk die den menschen eigen is1 een eigen1 van die b de engelen onderscheiden karakter1 zoowel in haar oorsprong als in haar wezen4 ,de verzoekingen komen van buiten door de begeerlkheid der oogen1 de begeerlkheid des vleesches en de grootschheid des levens tot hem4 ,en het is de zinnelke natuur van den mensch1 die aan zne zonde dit karakter geeft1 dat h den buik maakt tot zn ,god1 dat h de dingen die beneden zn bedenkt1 dat h zichzelven zoekt en voor zichzelven leeft1 en dat h het schepsel eert boven den ,schepper1 ,rom4 #a3bav41 ,phil4 #b3d1 #ba1 #c3ai1 ,col4 #c3b1 enz4 duidt de zondige levensrichting aan van den mensch1 die naar ziel en lichaam zich van ,god af- en naar het schepsel heenwendt4 ,cf4 ,hofmann1 ,schriftbew4 ,i #eei4 ,mller1 ,snde ,i #ddg f4 ,ernesti1 ,die ,ethik des ,ap4 ,paulus #ahhj ,s4 #cb f4 ,cremer in ,herzog #d1 #egc4 ,glol1 ,der ,h4 ,geist #ahhh ,s4 #ad-fa1 #bdf4 #f4 ,de verklaring der zonde uit de zinnelke natuur des menschen kan echter1 gelk boven opgemerkt is1 hierb niet blven staan1 maar moet er toe komen1 om hare oorzaak te zoeken in de materie of in de eindigheid en beperktheid van het schepsel1 en zoo verder in eene eeuwige1 onafhankelke macht naast ,god of in eene donkere natuur of blinden wil in het ,goddelk wezen zelf4 ,deze meening over den oorsprong der zonde beveelt zich boven de vorige aan door haar dieper inzicht in de macht en heerschapp der zonde2 z heeft een open oog niet alleen voor hare ethische en anthropologische maar ook voor hare kosmische en theologische beteekenis2 z maakt ernst met de onmiskenbare waarheid1 dat eene macht1 zoo ontzettend als de zonde1 niet toevallig1 buiten ,gods wil en raad ontstaan kan zn4 ,z vindt steun in heel den tegenwoordigen toestand der wereld1 zoowel van de physische als van de ethische4 ,overal1 in natuur en geschiedenis1 zn er scherpe1 diepe tegenstellingen1 die voor leven en ontwikkeling noodzakelk schnen te zn4 ,hemel en aarde1 licht en duisternis1 dag en nacht1 zomer en winter1 storm en stilte1 oorlog en vrede1 arbeid en rust1 voorspoed en tegenspoed1 liefde en haat1 vreugde en smart1 gezondheid en krankheid1 leven en dood1 waarheid en leugen1 zonde en deugd1 ze zn de tegenstrdige factoren1 waaruit al het bestaande is samengesteld en zonder welke er schnbaar van geen voortgang en vooruitgang sprake kan zn4 ,wat de stormen zn in de natuur1 de oorlogen en revolutin in de maatschapp1 de boeren en slaven in een drama1 de soloecismen en barbarismen in de taal1 de antithesen in eene redevoering1 de wanklanken in de muziek1 de schaduw op eene schilder1 dat is de zonde in de wereld2 zie deze en dergel4 beelden reeds b ,plato1 de ,stoa1 ,plotinus1 cf4 ,zeller1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #gfe4 #ibi4 ,,iv #agc4 ,v #edh-efb en dan later ook b ,augustinus1 ,erigena1 ,leibniz enz4 ,alle werkzaamheid onderstelt ook hindernis2 eene duif zou wel kunnen meenen1 dat z in het luchtledige beter vliegen kon1 maar de tegenstand der lucht is juist voor hare vlucht noodzakelk 7,kant72 en zoo kan een mensch ook wel denken1 dat h zonder zonde beter leven kon1 maar de zonde is juist noodzakelk voor zne zedelke volmaking4 ,de wet van de tegenspraak is de grondwet van alwat is1 der ,quellbronn des ewigen ,lebens4 ,was zum ,handeln treibt1 ja zwingt1 ist allein der ,widerspruch4 ,ohne ,widerspruch also wre keine ,bewegung1 kein ,leben1 kein ,fortschritt1 sondern ewiger ,stillstand1 ein ,todesschlummer aller ,krfte1 ,schelling1 ,werke ,i #h ,s4 #bai4 #cba4 ,wat zou een leven zonder zonde zn8 ,het zou een bestaan zn zonder inhoud1 eene dele abstractie1 zonder gelegenheid voor strd en zegepraal1 voor conflict en verzoening2 zonder stof voor drama en lied1 voor wetenschap en kunst4 ,daarom kon ,dante zne hel schilderen met verven1 aan deze wereld ontleend2 maar voor de schildering van een hemel biedt deze aarde geen gegevens 7,schopenhauer74 ,zelfs beroepen de voorstanders van deze meening over den oorsprong der zonde zich gaarne op vele plaatsen der ,h4 ,schrift1 die van eene noodzakelkheid van zonden en onheilen spreken1 ,mt4 #ah3g1 ,luk4 #bd3bf1 ,joh4 #i3c1 #a ,cor4 #aa3ai1 #b ,tim4 #b3bj2 op de leer van ,augustinus en ,calvn1 die ,gods raad en voorzienigheid ook over de zonde laten gaan2 op de bekende woorden in de paaschvigilie van het missale romanum3 o certe necessarium ,adae peccatum1 quod ,christi morte deletum est6 o felix culpa1 quae talem ac tantum meruit habere ,redemptorem6 ,er is in deze voorstelling zooveel waars1 dat het niet behoeft te verwonderen1 dat z ten allen tde de geesten geboeid heeft4 ,de zonde is niet toevallig of willekeurig1 z is opgenomen in den raad ,gods4 ,z is zoo samengeweven met heel ons bestaan1 dat w van een heilig leven1 van eene zondelooze geschiedenis ons geene voorstelling kunnen maken4 ,z wordt tegen haar wil door ,god ,almachtig dienstbaar gemaakt aan de openbaring zner deugden en aan de eere zns naams4 ,en toch ondanks al het ware1 dat in deze voorstelling verscholen is en later nog duidelker in het licht zal treden1 toch kan en mag ze niet worden aanvaard4 ,in de eerste plaats berooft ze de zonde van haar ethisch karakter4 ,de zonde is zeker niet alleen en niet altd eene wilsdaad1 gelk het pelagianisme zegt1 maar wel ter dege ook een toestand1 eene natuur van den wil2 doch ze gaat nooit geheel buiten den wil om4 ,omne peccatum est voluntarium1 het is in den zin van ,augustinus verstaan1 ongetwfeld juist4 ,hier echter wordt de zonde op gnostische en theosophische wze met de physische verschnselen van duisternis1 ziekte1 dood enz4 geparalelliseerd en gedentificeerd2 uit het vleesch1 de materie1 het wezen der schepselen1 de natuur ,gods afgeleid1 en alzoo tot eene substantie of tot eene noodzakelke qualiteit van het bestaan der dingen gemaakt4 ,daarmede wordt de zonde van haar ethisch karakter beroofd en tot een physisch verschnsel verlaagd4 ,ten tweede wordt de zonde naar deze voorstelling eeuwig en onoverwinbaar4 ,wl z immers niet ethisch maar physisch is van aard1 is z noodzakelk eigen aan al het bestaande1 zoowel ,god als de wereld1 en is ze voor de existentie van alles onmisbaar4 ,het goede is niet alleen noodzakelk voor het kwade1 maar ook omgekeerd het kwade voor het goede4 ,het kwade is hier niet aan het goede en aan het zn1 maar het is zelf een znen zelf een goed1 zonder hetwelk ook het goede niet kan bestaan4 ,de mensch1 die naar verlossing van de zonde streeft1 zou een goddeloozen wensch koesteren en werken aan zn eigen ondergang4 ,eene wereld zonder zonde zou onbestaanbaar wezen2 een status gloriae niets dan een droom4 ,ten derde houdt de zonde hiermede op te zn eene tegenstelling1 ze wordt een lagere1 mindere graad van het goede1 op haar plaats even goed als het goede zelf4 ,z wordt een altd voor de verdwning bestemd en toch nooit verdwnend moment in het leven en de geschiedenis2 een nog-niet-zn van wat het schepsel behoort te wezen en toch nimmer wordt of worden kan2 eene zuivere negatie1 die eigenlk geen realiteit heeft maar alleen in onze gedachte bestaat4 ,bonum et malum quod attinet1 nihil etiam positivum in rebus1 in se consideratis1 indicant1 nec aliud sunt praeter cogitandi modos seu notiones1 quas formamus ex eo1 quod res ad invicem comparamus1 ,spinoza1 ,eth4 praef4 cf4 ,ep4 #cb en #cd4 ,cog4 metaph4 ,i #f1 #g1 en voorts ,hegel1 ,werke ,,viii #ahj f4 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #cfe-chd4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ha4 ,paulsen1 ,syst4 d4 ,ethik ,i #bea f4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #cdv4 #dbb4 #ehj4 ,ten vierde moet op dit standpunt ,god de auteur der zonde worden4 ,het ,parzisme en ,manicheisme deinsde hiervoor nog terug1 stelde het rk des lichts en het rk der duisternis lnrecht tegenover elkaar en plaatste aan het hoofd van beide een eeuwig1 ,goddelk wezen4 ,de ,god der natuur is een gansch andere dan de ,god van het goede1 de zedelke macht1 die in het geweten zich gelden laat4 ,maar de gnostische philosophie en theosophie nam de tegenstellingen in het ne ,absolute op4 ,god zelf moet1 om persoon1 geest te worden1 eene donkere natuur in zich dragen en eeuwig overwinnen4 ,zelf komt ,h door een strd1 een proces1 hetz dan vr en buiten of in en door de wereld heen1 tot zn ,goddelk bestaan4 ,an sich is ,h 1 donkere natuur1 blinde wil en als zoodanig de ,schepper der materie4 ,damit des ,bse nicht wre1 msste ,gott selbst nicht seyn1 ,schelling1 ,werke ,i #g ,s4 #djc4 ,hiertegen nu getuigt niet alleen de ,h4 ,schrift1 maar komt ook het zedelk besef b alle menschen in verzet4 ,de zonde moge zn wat ze wil1 maar dit ne staat vast1 dat ,god de ,rechtvaardige en de ,heilige is1 die in zne wet haar verbiedt1 in het geweten tegen haar getuigt1 in straffen en oordeelen haar bezoekt4 ,de zonde is niet redelk en niet wettelk1 z is 2 z is niet voor het bestaan der schepselen1 z is veel minder voor het bestaan ,gods noodzakelk4 ,het goede is noodzakelk1 opdat zelfs het kwade er zou kunnen wezen1 maar het goede heeft niet het kwade1 de heiligheid heeft niet de zonde1 de waarheid heeft niet de leugen1 ,god heeft ,satan niet van noode4 ,als desniettemin de zonde toch menigmaal dient om het goede tot meerdere openbaring te brengen en ,gods deugden te verheerlken1 dan geschiedt dit niet met en door maar tegen haar wil1 door de wsheid en de almacht ,gods4 ,tegen haar natuur in wordt dan de zonde gedwongen1 om aan de eere ,gods en aan de komst van zn koninkrk dienstbaar te zn4 ,zoo bewst menigmaal het kwade hulde aan het goede1 zoo wordt de leugen door de waarheid achterhaald1 zoo moet ,satan1 om te verleiden1 menigmaal verschnen als een engel des lichts4 ,maar dat alles is niet aan de zonde doch aan de almacht ,gods te danken1 die uit het kwade het goede kan doen voortkomen1 uit de duisternis het licht en uit den dood het leven4 ,ten laatste wreekt heel deze valsche voorstelling zich op schrikkelke wze in de practk van het leven4 ,indien de philosophie het met zooveel woorden verkondigt3 ,god draagt van alles de schuld1 de mensch gaat vr uit1 dan laat in de practk het libertinisme en het pessimisme niet lang op zich wachten4 ,het libertinisme1 dat de zonde voor een waan en dezen waan voor de eenige zonde houdt1 dat alle grenzen tusschen goed en kwaad uitwischt1 alle zedelke begrippen vervalscht of met ,nietzsche omsmelt en nieuw munt1 dat onder de leuze van de emancipatie des vleesches de bestialiteit als genialiteit verheerlkt4 ,het pessimisme1 dat1 blind voor de zonde1 alleen aan het lden denkt1 de schuld van al dat lden werpt op de alogische daad van een absoluten wil1 en in vernietiging van het bestaande de verlossing van het lden zoekt4 ,naar de uitkomst geoordeeld1 wordt ook de zoogenaamde onafhankelke philosophie geleid door het aan ieder mensch eigene streven1 om zichzelf te rechtvaardigen en ,god van onrecht aan te klagen4 ,cf4 ,mller1 ,snde ,i #cgd f4 ,weiszcker1 ,zu der ,lehre v4 ,wesen der ,snde1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahef ,s4 #aca-aie4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #dgh f4 ,vilmar1 ,theol4 ,moral ,i #adc f4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #aad f4 ,orr1 ,chr4 view of ,god and the world p4 #aic4 #g4 ,toch is daarmede1 dat ,god geen oorzaak der zonde is1 niet alles gezegd4 ,de ,schrift1 die ,god verre houdt van alle goddeloosheid1 spreekt ter anderer zde zoo beslist mogelk uit1 dat zn raad en bestuur ook over de zonde gaat2 zie de plaatsen vroeger reeds genoemd1 deel ,,ii #cae1 #cfi en boven bl4 #cjv4 ,god is de auteur der zonde niet1 maar ze gaat toch niet om buiten zne kennis1 zn wil en zne macht2 hoe is dan die verhouding ,gods tot de zonde te denken8 ,sommigen ontnamen ,god1 om ,hem van alle zonde vr te houden1 zelfs de alwetendheid1 deel ,,ii #afa4 ,anderen oordeelden1 dat de zonde wel niet omging buiten ,gods kennis maar wel buiten zn wil en stelden zich met het begrip der permissio tevreden4 ,god kende de zonde wel vooruit maar wilde ze niet2 ,h liet ze alleen toe en heeft ze niet verhinderd4 ,zoo spraken de kerkvaders1 ,clemens ,alex41 ,strom ,,iv c4 #ab4 ,orig41 de princ4 ,,iii #b1 #g4 ,damasc41 de fide orthod4 ,,ii #bi enz41 cf4 ,suicerus1 s4 v4 en 4 ,b dit spraakgebruik en b deze oplossing legden zich neer de ,pelagianen1 cf4 ,augustinus1 c4 ,julianum ,pelag4 ,v c4 #c2 vele ,roomsche theologen1 ,trid4 ,,vi c4 #f1 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et stat4 pecc4 ,,ii #af4 ,petavius1 de ,deo ,,vi c4 #f1 #e2 de ,remonstranten1 ,arminius1 ,op4 #fdd sq4 #fid sq4 ,episcopius1 ,inst4 theol4 ,,iv sect4 #d c4 #aj4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,ii #bi2 de ,lutherschen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi c4 #i4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #ecc ,hollaz1 ,ex4 theol4 #ddi4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 #efj1 ,bretschneider1 ,dogm4 ,i #ejf1 en vele nieuwere theologen1 ,ebrard1 ,dogm4 #bfe4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #dai4 #ddd enz4 ,nu werd van deze zde dikwerf wel erkend1 dat de permissio geen gebrek aan kennis en macht in ,god was1 dat ze ,hem ook niet maakte tot een ledig toeschouwer der zonde1 maar altd werd toch de permissio omschreven als een actus negativus1 als eene suspensio impedimenti1 als noch een positief willen noch een positief niet-willen van de zonde maar als een non velle impedire4 ,het is duidelk1 dat deze voorstelling niet alleen geen oplossing geeft maar ook dubbelzinnig is en de eigenlke kwestie ontwkt4 ,de vraag1 waarop het aankomt1 is deze3 stel1 dat zulk eene min of meer negatieve daad van ,goddelke permissio in een bepaald geval voorafgaat1 volgt dan de zonde al of niet1 staat ze dan nog in de keuze van den vren wil des menschen of niet1 kan h ze dan nog evengoed nalaten als doen8 ,indien de beslissing dan nog staat b den vren wil des menschen1 dan heeft ,pelagius gelk en is het bestuur der zonde feitelk geheel aan ,god ontnomen en is ,h hoogstens een otiosus peccatorum spectator4 ,indien daarentegen de permissio ,gods van dien aard is1 dat de mensch1 in die omstandigheden geplaatst1 niet door dwang maar krachtens de ordinantin1 die speciaal voor het zedelk leven gelden1 de zonde doen moet1 dan is het recht aan de zde van ,augustinus1 men moge over het woord permissio oordeelen gelk men wil4 ,alzoo dit vraagstuk stellende1 had ,augustinus al ingezien1 dat de toelating niet zuiver negatief kon zn maar eene daad moet zn van ,gods wil4 ,non fit aliquid nisi omnipotens fieri velit1 vel sinendo ut fiat vel ipse faciendo4 ,god doet al wat ,hem behaagt2 ,h wil niet iets zonder het te doen1 maar wat ,h wil1 dat doet ,h2 en wat er geschiedt1 geschiedt nooit buiten zn wil4 ,miro et ineffabili modo non fit praeter ejus voluntatem1 quod etiam contra ejus fit voluntatem1 quia non fieret1 si non sineret 7nec utique nolens sinit sed volens7 nec sinere bonus fieri male nisi omnipotens et de malo facere posset bene1 ,ench4 #ie-ajj4 de trin4 ,,iii #d sq4 de civ4 ,,xiv #aa1 de gr4 et lib4 arb4 #bj4 #ba4 ,vele scholastieke en augustiniaansche theologen spraken nog in gelken geest2 al bedienden z zich ook van het woord toelaten1 het werd toch opgevat als velle sinere of velle permittere mala fieri1 ,lombardus1 ,sent4 ,i #df4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #ai art4 #i4 c4 ,gent4 ,i #ie4 ,,ii #be4 ,comment4 op ,sent4 ,i #df4 ,hugo ,vict4 ,s4 ,sent4 ,i c4 #ac4 de ,sacr4 ,i4 #d c4 #d-ae4 ,in het wezen der zaak hadden de ,gereformeerden geen andere overtuiging2 vandaar dat een zekere ,livinus de ,meyer terecht zeide3 ovum ovo non esse similius quam doctrinam ,calvinianam ,thomisticae1 b ,daelman1 ,summa ,s4 ,thomae ,,ii #cjh4 ,alleen maar1 z hadden de ervaring opgedaan1 dat het woord permissio in zeer dubbelzinnige beteekenis gebezigd en tot verberging van het ,pelagianisme misbruikt werd4 ,daarom waren z het woord niet genegen4 ,z hadden er op zichzelf zoo weinig tegen1 dat z het toch feitelk allen weer gebruikten1 cf4 b ,ebrard1 ,dogm4 #bfe4 ,maar de permissio was dan naar hunne overtuiging geen zuivere negatie1 geen mera cessatio voluntatis1 voortvloeiende uit ignorantia of impotentia of negligentia1 maar eene positieve daad ,gods1 eene volitio efficax1 echter niet efficiens of producens maar deficiens1 waarop naar den aard van het zedelk leven de zonde volgen moet1 ,zwingli1 ,op4 ,,iii #agj ,,iv de provid4 c4 #e4 ,calvn1 ,inst4 ,i #ag1 #aa4 #ah1 #a4 #b ,,ii #d1 #b-d ,,iii #bc1 #d4 #h4 #i4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cae4 #chg4 #cii4 ,,ii #cdg4 ,,iii #dbf4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #bfi4 ,martyr1 ,loci ,c4 p4 #eh4 ,gomarus1 de provid4 ,dei c4 #aa4 ,twissus1 de permissione ,op4 ,i #edd-ffh4 ,maccovius1 ,loci ,c4 p4 #bjf4 ,alting1 ,theol4 ,el4 nova p4 #caf4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vi #bgg4 ,m4 ,vitringa ,,ii #aif enz4 ,het is waar1 dat er in de hitte van den strd door de ,gereformeerden soms dicta duriora zn gebruikt1 cf4 bv4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #bc1 #g4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cai4 #cfj4 #dja ,zanchius ,op4 ,v #b4 ,en ,roomschen1 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,,ii c4 #c sq4 ,petavius1 de ,deo ,,vi c4 #e ,x c4 #h4 ,mhler1 ,symb4 #b-d1 ,socinianen1 ,cat4 ,racov4 ,x #af1 ,remonstranten1 ,apol4 ,conf4 c4 #b en #f1 ,episc4 ,op4 ,i #cge sq41 en ,lutherschen1 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi c4 #aj4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii #ig hebben niet nagelaten er gebruik van te maken en altd opnieuw de ,gereformeerden beschuldigd1 dat z ,god tot auteur der zonde maakten4 ,maar vooreerst zn die dicta duriora alle nog zachter1 dan die1 welke soms in de ,h4 ,schrift voorkomen1 b4 v4 ,ex4 #g3c1 #b ,sam4 #af3aj1 #bd3a1 ,mal4 #a3c1 ,luk4 #b3cd1 ,rom4 #i3ag1 #ah1 #b ,thess4 #b3aa enz42 voorts zn al dergelke harde uitdrukkingen ten allen tde door de ,judaisten aan ,paulus1 door de ,pelagianen aan ,augustinus1 door ,hincmar aan ,gottschalk1 door de ,jezuiten aan de ,jansenisten ten laste gelegd2 vervolgens zn ze door de ,gereformeerden in hunne confessies steeds vermeden1 ,maccovius werd er op de ,dordsche ,synode over onderhouden1 ,archief v4 ,kerk4 ,gesch4 ,,iii #ahca bl4 #fcb2 alverder zn ze door de meeste ,geref4 theologen nagelaten of ook toegelicht en verklaard1 ,voetius1 ,disp4 ,i #aaai-aacg1 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,iv #ah4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,vi qu4 #g4 #h4 ,trigland1 ,kerk4 ,gesch4 ,,iv #fgcv4 ,v #fid4 ,id4 ,antapologia c4 #h-aj1 ,chamier ,panstr4 ,cath4 ,,ii lib4 #c ,moor ,,ii #dhg enz42 en eindelk wordt hun beteekenis en bedoeling voor ieder1 die ze verstaan wil1 uit het verband met heel de ,gereformeerde leer volkomen doorzichtig4 ,de zaak is eenvoudig deze1 dat de permissio in negatieven zin opgevat b het vraagstuk van ,gods verhouding tot de zonde niet de minste oplossing biedt2 het bezwaar1 dat ,god haar auteur is1 volstrekt niet uit den weg ruimt1 en feitelk heel de zonde aan ,gods voorzienig bestuur onttrekt4 ,immers wie een kwaad verhinderen kan en het toch stil toeziende laat gebeuren1 staat even schuldig als wie het kwaad zelf bedrft1 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cae4 ,bovendien1 ook al heeft ,god de zonde enkel en alleen toegelaten1 er moet toch eene reden zn1 waarom ,h ze niet heeft willen verhinderen4 ,die reden kan b ,god niet liggen in een gebrek aan kennis of macht2 zoo moet ze dan liggen in zn wil4 ,dus is de permissio dan toch weer eene daad van zn wil2 ,h heeft ze willen toelaten2 en dit willen toelaten kan niet anders worden opgevat1 dan dat de zonde nu feitelk ook1 niet door ,god1 maar door het schepsel1 geschiedt4 ,trouwens1 de christelke theologie1 als ze ,gods bestuur over de zonde besprak1 is toch b deze permissio nooit blven staan4 ,indien n4l4 beide de ,schrift en het christelk denken het verboden1 om de zonde geheel of ten deele buiten den wil en de voorzienigheid te plaatsen1 dan kon alleen nog zoo eene oplossing worden beproefd1 dat in de wze van ,gods bestuur over het goede en over het kwade onderscheid werd gemaakt4 ,en inderdaad1 al kan in zekeren zin ook gezegd worden1 dat ,god de zonde gewild heeft1 d4 i4 dat ,h gewild heeft1 dat de zonde er zn zou1 ,h heeft het kwade dan toch op eene geheel andere wze dan het goede gewild2 in het goede heeft ,h welgevallen1 maar het kwade haat ,h met ,goddelken haat4 ,opdat dit verschil in het bestuur ,gods over het goede en over het kwade in het licht trede1 dient er ten eerste op gewezen1 dat ,god en mensch nooit gescheiden maar toch wel altd onderscheiden zn1 cf4 boven bl4 #bh4 ,het geloof is eene gave1 ,god doet gelooven1 maar toch is het formaliter niet ,god maar de mensch1 die gelooft4 ,veel meer geldt dit van de zondige daad4 ,materialiter is deze zeer zeker aan ,god toe te schrven1 maar formaliter blft deze voor rekening van den mensch4 ,als een moordenaar iemand doodslaat1 is al het overleg en de kracht1 die h daartoe noodig heeft1 van ,god afkomstig1 maar de daad is1 formeel beschouwd1 de zne en niet die van ,god4 ,ja het feit van het doodslaan is1 zuiver op zichzelf genomen1 nog geen zonde1 want hetzelfde heeft menigmaal in den oorlog en op het schavot plaats4 ,wat den doodslag tot zonde maakt1 is niet de materia1 het substraat1 maar de forma1 d4 i4 de vitiositas1 de 2 niet de substantia maar het accidens in de daad4 ,er is hiertegen ingebracht1 dat deze onderscheiding1 ook al is ze juist1 toch feitelk niets geeft1 wl z het formeele der daad1 d4 i4 juist het zondige in de zonde1 buiten ,gods regeering plaatst1 ,episcopius1 ,op4 ,i #ahj4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii #aja4 ,deze opmerking is slechts ten deele juist1 z bevat waarheid1 niet in het algemeen maar alleen in dit speciale geval1 rakende de zonde4 ,b het geloof toch zal niemand daaruit1 dat de mensch er formaliter het subject van is1 concludeeren1 dat het buiten ,gods voorzienigheid gaat4 ,maar het is waar1 dat het b het geloof gansch anders geschapen staat dan b de zonde4 ,het geloof toch is eene volstrekte gave en sluit alle verdienste uit2 de zonde daarentegen is 's menschen daad en brengt schuld mede4 ,daarom moet de zonde hier niet gesteld worden tegenover het geloof1 dat nu uit genade door ,god geschonken wordt1 maar tegenover het goede1 dat de mensch gedaan zou hebben1 indien h ware staande gebleven4 ,dat goede zou materialiter geheel ,gods werk zn geweest2 formaliter had het echter den mensch tot subject en bracht voor hem1 wel niet uit zichzelf maar naar het foedus operum1 aanspraak op loon mede4 ,evenmin als nu daardoor dat goede aan ,gods regeering onttrokken zou zn1 wordt de zonde buiten zne voorzienigheid geplaatst1 wl ze in formeelen zin niet ,god maar den mensch tot subject heeft4 ,doch er is meer4 ,b het goede is de voorzienigheid ,gods zoo te denken1 dat ,h zelf met zn ,geest inwerkt in het subject en dit positief tot het goede bekwaamt4 ,b de zonde kan en mag ze alzoo niet worden voorgesteld4 ,de zonde is 1 deformitas en heeft dus ,god niet tot causa efficiens maar hoogstens tot causa deficiens4 ,het licht kan uit zichzelf de duisternis niet voortbrengen2 de duisternis ontstaat alleen1 als het licht wordt weggenomen4 ,god is dus hoogstens de negatieve oorzaak1 de causa per accidens van de zonde2 in den mensch is haar werkelke1 positieve oorzaak te zoeken4 ,omdat echter de zonde slechts forma en geen substantia is1 wordt ze daardoor1 dat ze formaliter daad van den mensch is1 in geen enkel opzicht buiten ,gods voorzienigheid geplaatst4 ,h werkt in haar in1 doch op eene aan de natuur der zonde geheel beantwoordende wze4 ,gelk ,h in zne regeering alle dingen bestuurt overeenkomstig hun eigen aard1 zoo handhaaft ,h ook op zedelk gebied de ordinantin1 die ,h daarvoor in het bzonder vastgesteld heeft4 ,ook de zonde ontstaat en ontwikkelt zich naar vaste wet1 niet naar de wetten der natuur of der logika1 maar naar die welke in het ethische leven zn ingeschapen en ook in de verwoesting nog doorwerken4 ,ziekte1 ontbinding1 dood zn de antipoden van gezondheid1 ontwikkeling1 leven1 maar zn niet minder dan deze van het begin tot het einde door vaste wetten beheerscht4 ,en zoo is er ook eene wet der zonde1 die heel haar geschiedenis in mensch en menschheid bepaalt4 ,en juist dat wetmatige in de zonde bewst1 dat ,god koninklk ook in en over haar regeert4 ,een mensch1 die zondigt1 maakt zich niet los en onafhankelk van ,god2 integendeel1 terwl h een zoon was1 wordt h een slaaf4 ,die de zonde doet1 is een dienstknecht der zonde4 ,cf4 over ,gods verhouding tot de zonde3 de kerkvaders ,orig41 ,athan41 ,basil41 enz4 b ,mnscher-v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,i #aeg1 en voorts ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #di art4 #b4 ,,ii #a qu4 #gi art4 #b4 ,s4 c4 ,gent4 ,,iii #c4 #ga4 ,comm4 op ,sent4 ,i dist4 #df-dh ,,ii dist4 #cg4 ,bellarm41 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,,ii #ah4 ,petavius1 de ,deo ,,vi c4 #f4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #ece4 ,hollaz1 #ddh4 ,calvn1 ,inst4 ,i #ah4 ,,ii #d4 de provid4 ,c4 ,r4 #cf1 #cdg-cff en #cg1 #bfi-cah4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cab sq4 #ccg sq4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #bei4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,ii lib4 #c4 ,twissus1 ,vindic4 gratiae ,i #cag sq4 #edd sq4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #i4 #aj4 ,gomarus1 de provid4 ,op4 p4 #acf4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iii #aj1 #ai1 sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,vi qu4 #h4 ,moor ,,ii #dib4 ,vitringa ,,ii #aif4 #h4 ,met de onderscheiding van het materieele en het formeele in de zonde is echter de vraag nog niet beantwoord1 waarom ,god de zonde in zn besluit en in de uitvoering daarvan heeft opgenomen4 ,het antwoord ligt in de voorzienigheid ,gods1 zooals ze ook over de zonde gaat1 opgesloten4 ,de ,schrift spreekt het herhaaldelk uit1 dat ,god de zonde als middel gebruikt1 tot straf van de goddeloozen1 ,deut4 #b3cj1 ,jos4 #aa3bj1 ,richt4 #i3bc1 #bd1 ,joh4 #ab3dj1 ,rom4 #a3ba-bh1 #b ,thess4 #b3aa1 #ab1 tot redding van zn volk1 ,gen4 #de3e1 #ej3bj1 tot beproeving en kastding van de geloovigen1 ,job #a3aa1 #ab1 #b ,sam4 #bd3a1 #a ,cor4 #aj3ac1 #aa3ai1 #b ,cor4 #ab3g1 tot verheerlking van zn naam1 ,ex4 #g3c1 ,spr4 #af3d1 ,rom4 #i3ag1 #aa3cc1 enz4 ,juist omdat ,god de volstrekt ,heilige en ,almachtige is1 kan ,h de zonde gebruiken als een middel in zne hand4 ,schepselen kunnen dat niet en worden b de minste aanraking zelve bezoedeld en onrein4 ,maar ,god is zoo oneindig verre van goddeloosheid1 dat ,h de zonde als niets dan een willoos instrument dienstbaar maken kan aan zne verheerlking4 ,er zn voorbeelden te over1 om te bewzen dat ook in dezen het spreekwoord geldt3 duo cum faciunt idem1 non est idem4 ,god wil1 dat ,simei ,david vloekt1 dat de ,satan ,job bezoekt1 dat ,joden en ,heidenen zn heilig kind ,jezus overgeven aan den dood--en toch staan in al deze ongerechtigheden de schepselen schuldig en ,god gaat vr uit4 ,want ook als ,h wil1 dat het kwade er z1 wil ,h dit nooit anders dan op heilige wze2 ,h gebruikt het maar pleegt het niet4 ,en daarom heeft ,h in zne schepping ook de zonde toegelaten4 ,h zou ze niet hebben gedoogd1 indien ,h ze niet op absoluut heilige en souvereine wze had kunnen regeeren4 ,h zou ze niet hebben geduld1 indien ,h niet ,god ware1 de ,heilige en de ,almachtige4 ,maar omdat ,h ,god is1 heeft ,h haar bestaan en hare macht niet gevreesd2 ,h heeft ze gewild1 opdat ,h in en tegenover haar zne ,goddelke deugden aan het licht brengen zou4 ,indien ,h haar het bestaan niet hadde gegund1 zou er altd plaats zn geweest voor de gedachte1 dat ,h niet in al zne deugden verheven was boven eene macht1 wier mogelkheid met de schepping zelve gegeven was4 ,want alle redelk schepsel sluit als creatuur1 als eindig1 beperkt1 veranderlk wezen1 de mogelkheid van afval in4 ,maar ,god heeft1 wl ,h ,god is1 den weg der vrheid1 de werkelkheid der zonde1 de uitbarsting der ongerechtigheid1 de macht van ,satan niet gevreesd4 ,en zoo regeert ,h altd over de zonde1 b haar ontstaan en b hare ontwikkeling4 ,h dwingt ze niet2 ,h stuit ze niet met geweld2 ,h verplettert ze niet door zne mogendheid2 maar ,h laat ze tot haar volle krachtsontwikkeling komen4 ,h blft koning en laat haar toch vr spel in zn rk2 ,h gunt haar alles1 zne wereld1 zne schepselen1 zn ,christus zelfs1 want mala sine bonis esse non possunt2 ,h staat haar toe1 om gebruik te maken van alwat het zne is2 ,h schenkt haar gelegenheid1 om te toonen wat ze vermag1 om dan toch aan het einde als ,koning der koningen uit het strdperk te treden4 ,want de zonde is van dien aard1 dat ze omkomt door de haar geschonkene vrheid1 dat ze sterft aan eigen krankheid1 dat z aan zichzelve den dood eet4 ,op het toppunt van haar macht wordt ze1 alleen door het kruis1 in haar machteloosheid in het openbaar tentoongesteld1 ,col4 #b3ae4 ,daarom heeft ,god gewild1 dat de zonde er zn zou4 ,quamvis ergo ea1 quae mala sunt1 in quantum mala sunt1 non sint bona1 tamen ut non solum bona sed etiam sint et mala1 bonum est4 ,nam nisi hoc esset bonum1 ut essent et mala1 nullo modo esse sinerentur ab omnipotente bono1 cui procul dubio quam facile est quod vult facere1 tam facile est1 quod non vult esse1 non sinere4 ,hoc nisi credamus1 periclitatur ipsum nostrae confessionis initium1 qua nos in ,deum omnipotentem credere confitemur1 ,aug41 ,enchir4 #if4 ,omdat ,h wist1 de zonde absoluut te kunnen beheerschen1 melius judicavit de malis bene facere quam mala nulla esse permittere1 ib4 #aa4 #bg4 de civ4 ,,xxii #a1 de ,gen4 ad litt4 ,,ii #i4 de ,gen4 ad ,manich4 ,,ii #bh4 ,h denkt en leidt het kwade ten goede en stelt het in dienst van zn glorie4 ,augustinus bedient zich zelfs van allerlei beelden1 om de zonde eene plaats aan te wzen in de orde van het geheel4 ,z heeft daar dezelfde beteekenis als de schaduw op eene schilder1 de civ4 ,,xi #bc1 de soloecismen en barbarismen in de taal1 de ord4 ,,ii #aa1 de tegenstellingen in een lied1 de civ4 ,,xi #ah4 ,god heeft de ordo seculorum als een pulcherrimum carmen uit eenige antithesen samengesteld1 om de schoonheid en de harmonie van het geheel te verhoogen1 de civ4 ,,xi #ah1 ,,xiv #aa1 de ,gen4 ad ,manich4 ,i #af1 cf4 ,erigena1 de div4 nat4 ,v #ce4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #dh art4 #b c4 ,gesch4 ,,iii #ga4 ,leibniz1 b ,pichler1 ,theol4 des ,leibniz ,i #bfd f4 en ook boven bl4 #ea4 ,deze beelden bevatten wel eenige waarheid1 maar ze geven licht aanleiding tot misverstand1 ze doen de zonde al te zeer voorkomen als noodzakelk en in het geheel der dingen juist op hare plaats1 ze offeren het bzondere aan het algemeene op en bieden daardoor ook aan wie met de zonde worstelt of onder lden gebukt gaat1 geen verzoening noch troost4 ,maar dit is waar1 dat ook en juist in de regeering der zonde ,gods deugden luisterrk tot openbaring komen4 ,de rkdom van ,gods genade1 de diepte zner ontferming1 de onveranderlkheid zner trouw1 de onkreukbaarheid zner rechtvaardigheid1 de heerlkheid zner wsheid en macht zn door de zonde heen te helderder in het licht getreden4 ,als de mensch het werkverbond verbroken had1 heeft ,h het zooveel betere verbond der genade in de plaats gesteld4 ,toen ,adam gevallen was1 heeft h ,christus gegeven als den ,heer uit den hemel4 ,dat nu is ,goddelke grootheid1 zoo de zonde te regeeren1 dat ze nog tegen haar natuur en streven dienstbaar wordt aan de eere van zn naam4 ,en daarom kan de zonde1 die in de wereld is1 ons zoo weinig het geloof in ,god1 in zne liefde en macht ontnemen1 dat ze1 wel beschouwd1 veeleer in dat geloof ons bevestigt en versterkt4 ,si malum est1 ,deus est4 ,non enim esset malum1 sublato ordine boni1 cujus privatio sit malum2 hic autem ordo non esset1 si ,deus non esset1 ,thomas1 c4 ,gent4 ,,iii #ga4 #i4 ,al staat de zonde zoo van haar begin af onder het bestuur ,gods1 z heeft haar oorsprong toch niet in ,god maar in den wil van het redelk schepsel4 ,maar hier rst terstond een nieuw probleem4 ,hoe is de zonde ooit te verklaren uit den wil van een wezen1 dat naar ,gods beeld geschapen werd in ware kennis1 gerechtigheid en heiligheid8 ,de pelagiaansche voorstelling1 dat de eerste mensch in een staat van kinderlke onnoozelheid1 van zedelke indifferentie verkeerde1 bleek ons reeds vroeger onaannemelk1 deel ,,ii #eag2 z verklaart den val des menschen niet maar verandert hem in een niets beteekenend ongeluk1 en maakt het onbegrpelk1 dat daaruit zoo ontzettende gevolgen en zoo schrikkelke ellenden voortgekomen zn voor heel het menschelk geslacht4 ,als eene bron zulk een stroom van onrein water voortbrengen kan1 moet z zelve innerlk bedorven zn4 ,het is daarom ongeoorloofd1 om den afstand tusschen den status integritatis en den status corruptionis zoo te verkleinen1 dat de overgang gemakkelk en geleidelk wordt4 ,de mensch werd niet zedelk indifferent maar positief heilig door ,god geschapen4 ,toch moet daarb het volgende worden bedacht4 ,ten eerste heeft ,god de mogelkheid der zonde zeer zeker gewild4 ,de possibilitas peccandi is van ,god4 ,de gedachte der zonde is allereerst geconcipieerd in zn bewustzn4 ,god heeft eeuwig de zonde gedacht als zn absoluut tegendeel1 en z1 met die natuur1 in zn besluit opgenomen2 anders hadde ze nooit in de werkelkheid kunnen ontstaan en bestaan4 ,niet ,satan en niet ,adam en ,eva zn het eerst op de gedachte der zonde gekomen2 deze heeft ,god zelf hun als het ware zichtbaar voor oogen gesteld4 ,door den boom der kennis des goeds en des kwaads en door het proefgebod heeft ,god den mensch duidelk twee wegen aangewezen1 welke h inslaan kon4 ,en vr zn val heeft ,god het zelfs gedoogd1 dat eene booze macht van buiten af doordrong in het parads1 de slang gebruikte als haar instrument en met ,eva begon te onderhandelen over de beteekenis van het proefgebod4 ,de mogelkheid der zonde is dus zonder twfel door ,god gewild4 ,in de tweede plaats3 in overeenstemming met die objectieve mogelkheid heeft ,god engelen en menschen zoo geschapen1 dat z zondigen en vallen konden4 ,z hadden het hoogste nog niet2 z werden niet aan het einde maar aan het begin van den weg geplaatst2 de gave der perseverantia1 die eene gave is en het altd blft1 die nooit in eigenlken zin verdiend kan worden en nooit tot de natuur van een schepsel kan behooren1 werd hun nog onthouden4 ,het zou anders ook den schn hebben gehad1 alsof ,god de zonde met geweld wilde keeren en vreesde voor hare macht4 ,engelen en menschen hadden dus de gratia1 qua potuerunt stare1 niet die qua vellent perpetuo stare1 ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #agh1 #agi4 ,z hadden de hoogste1 onverliesbare vrheid nog niet1 d4 i4 de vrheid van niet meer te kunnen willen zondigen4 ,het beeld ,gods was dus b den mensch nog beperkt2 het was niet in al zne volheid ontplooid2 het had nog eene grens in de mogelkheid der zonde4 ,de mensch stond wel in het goede1 maar de mogelkheid van het kwade lag er nog naast2 h wandelde wel op den goeden weg maar kon zwaarts afdwalen2 h was goed1 maar veranderlk goed1 mutabiliter bonus4 ,god alleen is de znde in al zne deugden en daarom onveranderlk4 ,alle schepsel echter wordt en kan daarom ook verworden4 ,indien materia en forma onderscheiden zn1 gelk b schepselen steeds het geval is1 dan blft de mogelkheid altd open1 dat de materia van forma verandert4 ,wat geformeerd is1 kan gedeformeerd en dus ook weder gereformeerd worden2 wat geschapen is1 kan wanschapen en dus ook weder herschapen worden4 ,zedelke vrheid1 hoe sterk ook1 is in zichzelve wezenlk van logische noodwendigheid en physischen dwang onderscheiden4 ,eene creatura naturaliter impeccabilis is daarom eene tegenstrdigheid1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #fc art4 #a4 c4 ,gent4 ,,iii #aji4 ,in de derde plaats komt b de vraag naar den oorsprong der zonde het vermogen en de werkzaamheid der verbeelding in aanmerking4 ,vroeger werd hiermede in de dogmatiek weinig rekening gehouden1 al was men zich ook bewust1 dat de verzoeking b den mensch zich eerst en meest richt tot de verbeelding en daardoor inwerkt op begeerte en wil1 ,voetius1 ,disp4 ,i #idc4 ,burmannus1 ,synopsis ,i #df1 #ed4 ,edwards1 ,works ,,iii #abb4 ,in de mystiek nam echter de verbeelding eene groote plaats in2 volgens ,bhme heeft ,lucifer zich door de ,phantasey in den afgrond der zonde hinein imaginiert2 er neigte sich in die ,phantasey1 also ergriff sie ihn auch und ergab sich ihm in sein ,leben1 b ,joh4 ,claassen1 ,j4 ,bhme ,,ii #ie4 ,en werkelk gaat het b het ontstaan der zondige daad altd zoo toe1 als ,thomas a ,kempis het beschrft3 primo occurrit menti simplex cogitatio1 deinde fortis imaginatio1 postea delectatio et motus pravus et assensio1 de imit4 ,chr4 ,i #ac1 #e4 ,het bewustzn neemt de gedachte der zonde in zich op1 de verbeelding siert ze en schept ze om tot een bekoorlk ideaal1 de begeerte strekt er zich naar uit en de wil volbrengt ze4 ,zoo is ook b engel en mensch de verbeelding het vermogen geweest1 dat de overtreding van het gebod deed voorkomen als weg tot ,godegelkheid1 cf4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,,ii #dbb f4 ,frank1 ,syst4 d4 chr4 ,wahrh4 ,i #dcc f4 ,kuyper1 ,heraut #ijf4 ,en eindelk dient er op gelet1 dat ,paulus in #a ,cor4 #ae3dev4 van den eersten mensch spreekt als aardsch uit de aarde1 als door de schepping geworden tot eene levende ziel en zoo hem stelt tegenover ,christus1 den ,heer uit den hemel1 die geworden is tot een levendmakenden geest4 ,deze vergelking en tegenstelling tusschen ,adam en ,christus heeft ook voor den val van den eersten mensch een diepe beteekenis4 ,adam was aardsch uit de aarde1 ook vr de overtreding van ,gods gebod2 door zne schepping werd h tot eene levende ziel2 het natuurlke is eerst1 daarna het geestelke4 ,hierin nu ligt uitgedrukt1 dat de oorsprong en de natuur der zonde b engelen en menschen zeer verschillen4 ,wel is waar weten w van den val der engelen weinig af2 maar met het oog op #a ,tim4 #c3f en #b ,petr4 #b3d mag het toch hoogstwaarschnlk heeten1 dat hoogmoed1 het ,gode gelk willen zn in macht en heerschapp1 het begin en het beginsel van hun val is geweest4 ,de engelen zn niet als de menschen verleid2 de verzoeking is niet van buiten tot hen gekomen2 z zn gevallen door zichzelven4 ,jezus zegt1 dat de duivel spreekt1 als h leugen spreekt4 ,h is uit zichzelf1 door eigen denken1 ontevreden geworden met zn stand en zne macht2 h heeft de leugen uit zichzelven voortgebracht en als een rk1 als een systeem tegenover de waarheid ,gods gesteld4 ,maar b den mensch is dat niet zoo4 ,h was geen zuivere geest2 h was zoo hoog niet geplaatst1 al stond h als naar beeld ,gods geschapen ,gode nog nader dan de engelen2 h kon zoo hoog niet denken en zoo stout zich niet verheffen2 h was aardsch uit de aarde1 eene levende ziel1 wel fner en teerder maar daarom ook tegelk zwakker en brozer georganiseerd4 ,als zulk een wel naar ,gods beeld geschapen maar toch aardsch1 zinnelk wezen bood h ,satan eene geschikte gelegenheid voor de verzoeking aan4 ,deze kwam van buiten tot hem1 schikte zich als het ware naar zne natuur1 wekte in hem de begeerlkheid der oogen1 de begeerlkheid des vleesches en de grootschheid des levens1 en bracht hem alzoo ten val4 ,oorsprong en wezen der zonde dragen b den mensch een geheel ander karakter dan b de engelen2 in beide komt het uit1 dat de mensch1 niet als een duivel1 maar als een mensch zondigt1 als een wezen1 dat aardsch is uit de aarde en dat door de schepping geworden is tot eene levende ziel4 ,om deze reden legt de ,schrift en inzonderheid ,paulus zulk een nauw verband tusschen de zinnelke natuur van den mensch en de zonde4 ,er ligt daaraan volstrekt niet ten grondslag de tegenstelling van zinnelkheid en rede1 en de gedachte1 dat de materie van lagere orde is en het principe der zonde4 ,deze tegenstelling en deze gedachte zn niet israelietisch maar grieksch van oorsprong4 ,de ,schrift weet van zulk een dualisme niets1 maar z weet wel van iets anders1 n4l4 hiervan1 dat de mensch van huis uit een zinnelk1 een psychisch wezen is4 ,h is terstond als een levende ziel geschapen1 aardsch uit de aarde4 ,dat was h dus ook reeds in den status integritatis2 en daarom was h1 in weerwil van de kennis en de gerechtigheid1 die h bezat1 voor verleiding en verzoeking vatbaar4 ,reeds b de eerste zonde kwam het uit1 dat de mensch was2 en alle volgende zonden hebben zne verzoekbaarheid1 zwakheid1 onbetrouwbaarheid slechts altd klaarder aan het licht gebracht4 ,alle zonde des menschen1 ook de geestelke1 draagt een karakter1 dat met zne psychische natuur overeenkomt en van dat der zonde b de engelen verschilt4 ,beeld ,gods was de mensch vr den val niet ondanks1 maar in zne eigenaardige1 psychische natuur2 en daarvan ontvangt ook zne zonde haar stempel4 ,met dit alles is niets anders en niets meer dan de mogelkheid der zonde aangetoond4 ,hoe die mogelkheid tot werkelkheid is geworden1 is eene geheimenis en zal dit wel blven4 ,w kunnen aanwzen1 dat de gedachte der zonde in ,gods verstand eeuwig heeft bestaan1 dat z in het proefgebod den mensch voor oogen is gesteld1 dat deze dus behalve van het goede1 ook kennis droeg van een verboden kwaad1 dat de verbeelding het vermogen is1 hetwelk gedachten tot idealen omschept4 ,maar daarmede is de overgang van de mogelkheid tot de werkelkheid1 van de bloote voorstelling tot de zondige daad nog niet verklaard4 ,deze verklaring ontgaat ons1 niet alleen b het ontstaan van de eerste zonde1 maar telkens b allerlei daden en handelingen van den mensch4 ,in psychologie en biografie stellen w ons wel met enkele gegevens tevreden2 als w iets weten van iemands voorgeslacht1 ouders1 opvoeding enz41 meenen w zne persoonlkheid1 zn leven en daden verklaard te hebben4 ,maar dit is toch eigenlk vr oppervlakkig2 ieder mensch is een mysterie1 en elke handeling heeft nog een anderen en dieperen wortel dan dien van het milieu4 ,in veel sterker mate geldt dit b de zonde4 ,hier betreden w het geheimzinnig gebied der zedelke vrheid en komen we voor een verschnsel te staan1 dat uit den aard der zaak in zn oorsprong aan eene verklaring ontsnapt4 ,immers1 eene zedelke handeling is nooit aan eene conclusie uit praemissen noch ook aan een physisch of chemisch resultaat gelk4 ,z is van beide wezenlk onderscheiden en heeft eene eigene natuur2 het zedelk leren is geheel eigensoortig1 het is altd een leven der vrheid1 en deze is uit den aard der zaak een raadsel4 ,maar nog veel meer is dit het geval b eene zondige en dan nog bepaaldelk b de eerste zondige daad4 ,de zonde kan niet uit voorafgaande omstandigheden1 redeneeringen1 overleggingen1 logisch of physisch worden gededuceerd2 z kan vooral niet afgeleid worden uit eene heilige1 naar ,gods beeld geschapen natuur4 ,wie de zonde begreep en verklaarde1 d4 i4 aantoonen kon1 dat z uit het voorafgaande noodzakelk volgen moest1 zou aan haar natuur te kort doen1 de grenzen tusschen goed en kwaad uitwisschen1 en het kwade tot iets goeds herleiden4 ,de zondige daad heeft tot oorzaak den zondigen wil1 maar wie wst de oorzaak aan van dezen zondigen wil8 ,causas defectionum istarum1 cum efficientes non sint sed deficientes1 velle invenire1 tale est1 ac si quisquam velit videre tenebras vel andire silentium1 ,aug4 de civ4 ,,xii #g4 ,de zonde is met leugen begonnen1 ,joh4 #h3dd1 z berust op eene valsche inbeelding1 op eene onware voorstelling1 op eene imaginatie van een goed1 dat geen goed was2 z is dus in haar ontstaan eene dwaasheid en eene ongermdheid2 z heeft geen oorsprong in eigenlken zin1 maar alleen een aanvang4 ,niet ten onrechte is ,satan daarom genoemd eene ,ironie aller ,logik1 cf4 ,tholuck1 ,die ,lehre v4 d4 ,snde1 #hte ,aufl4 #ahfb ,s4 #ae4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #bef4 ,h4 ,schmidt1 ,herz4 #ae1 #bb4 ,vilmar1 ,theol4 ,moral ,i #cg4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #aef4 ,deze onmogelkheid1 om den oorsprong der zonde te verklaren1 is daarom ook niet op te vatten als eene uitvlucht1 als een asylum ignorantiae4 ,veeleer is ze open en duidelk uit te spreken2 w staan hier aan de grenzen onzer kennis4 ,de zonde is er1 maar nooit zal z haar bestaan kunnen rechtvaardigen2 z is onwettig en onredelk4 #aj4 ,aangaande den td van den val is geen nauwkeurige bepaling mogelk4 ,voor het manicheisme en het pantheisme heeft de vraag daarnaar ook geen beteekenis4 ,de zonde is dan eeuwig2 ze wortelt in een boos wezen of in ,god zelf en valt met het bestaan van het eindige saam4 ,tusschen schepping en val is geen onderscheid1 de schepping is zelve een afval ,gods van zichzelf als het zuivere zn4 ,volgens de theosophen heeft de val der engelen plaats gehad in den td1 die er ligt tusschen ,gen4 #a3a en #b4 ,de woestheid1 ledigheid en duisternis der aarde kan niet door ,god1 die de ,god des levens en des lichts is1 geschapen zn2 ze onderstellen reeds een val en een daarop gevolgden vloek4 ,de engelen woonden eerst op deze aarde1 deze was hun 1 ,jud4 #f2 dat blkt ook daaruit1 dat ,satan nu nog de overste der wereld heet1 dat h haar aan den mensch1 die ze later van ,god ter erve ontving1 wil ontrooven1 dat h ze aan ,christus in de verzoeking voor eene aanbidding wilde afstaan1 dat h nu nog woont in de lucht en dat de wereld ligt in den ,booze4 ,de hemel en aarde echter1 die in ,gen4 #a3a geschapen en den engelen toegewezen werden1 waren van eene gansch andere natuur1 dan die later in de zes dagen1 ,gen4 #a3cv4 werden toebereid4 ,z waren een geestelk1 onstoffelk lichtrk4 ,de stoffelke1 materieele aarde1 die in de zes dagen ontstond1 onderstelt reeds den val der engelen1 evenals de woestheid1 ledigheid en duisternis van ,gen4 #a3b4 ,de materie is in zichzelve onrein1 zelfzuchtig1 en kan daarom niet rechtstreeks door ,god zn voortgebracht4 ,nur ein ungeheures ,verbrechen1 weniger ein ,abfall als eine ,emprung1 konnte diese materielle ,offenbarung als ,krisis1 ,hemmungs- und ,wiederherstellungsanstalt veranlassen1 und nur die ,fortdauer dieses ,verbrechens macht den ,fortbestand oder die ,forterzeugung dieser ,materie begreiflich 7,baader72 cf4 ,joh4 ,claassen1 ,jakob ,bhme1 ,sein ,leben u4 seine theos4 ,werke ,,ii #ahhe ,s4 #abg f4 ,id4 ,franz von ,baader1 ,leben u4 theos4 ,werke ,,ii #ahhg ,s4 #aeg f4 ,keerl1 ,der ,mensch das ,ebenbild ,gottes ,i #aff f41 en vele anderen1 ,hamberger1 ,schubert1 ,k4 v4 ,raumer1 ,r4 ,wagner1 ,kurtz1 ,delitzsch enz41 cf4 ,reusch1 ,bibel u4 ,natur1 #ahgf ,s4 #hh4 ,maar deze theorie1 hoe bekoorlk ook1 heeft toch geen genoegzamen grond in de ,h4 ,schrift4 ,in ,gen4 #a3b staat niet1 dat de aarde woest en ledig werd1 maar dat ze dat was2 met geen enkel woord wordt gezegd1 dat deze woestheid en ledigheid eene verwoesting was1 die op een geordenden toestand volgde2 en veel minder is er nog sprake van1 dat de val der engelen vr dien td heeft plaats gehad en van die woestheid de oorzaak was4 ,voorts is niet in te zien1 wat verband er bestaan kan tusschen den val der engelen--onderstel1 dat deze al vr ,gen4 #a3b plaats had--en de woestheid der aarde4 ,om zulk een verband te leggen1 moet men tot allerlei gnostische ideen de toevlucht nemen2 men moet dan leeren1 dat de engelen in zekeren zin lichamelke wezens zn en de oorspronkelke aarde tot woonplaats ontvingen1 gelk z nu dan ook volgens sommigen nog op de vaste sterren wonen2 dat de eerste aarde1 die in ,gen4 #a3a geschapen werd1 eene wezenlk andere was1 dan die in de zes dagen werd toebereid en uit eene fnere substantie bestond2 dat de grove materie1 waaruit ze nu bestaat1 schoon door ,god geschapen1 toch den val onderstelt1 iets ongoddelks en van nature onrein en zelfzuchtig is--al te zamen meeningen1 die niet aan de ,schrift maar aan het gnosticisme zn ontleend4 ,even weinig grond is er voor de meening1 dat de val des menschen reeds vr ,gen4 #c1 hetz dan in den praexistenten toestand der zielen1 hetz in ,gen4 #b b en vr de schepping der vrouw plaats had4 ,dit was de leer van ,pythagoras en ,plato3 de zielen bestonden eerst in den 1 waaruit ze door een val verdreven en tot straf in aardsche lichamen als in kerkers werden opgesloten1 ,zeller1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #hai f4 ,origenes nam dit gevoelen over1 om er de ongelkheid onder de schepselen door te verklaren1 deel ,,ii #ddb4 ,de theosophie verbond er dikwerf nog de meening mede1 dat de mensch eerst androgyn werd geschapen en dat de schepping der vrouw reeds bews was van een vooraf geschieden val1 deel ,,ii #edh1 en voorts nog ,m4 ,vitringa ,,ii #bfe4 ,verwant hiermede is de leer van ,kant1 die van eene intelligibele daad spreekt als oorzaak van den radicalen ,hang zum ,bsen en van de angeborne ,schuld1 ,religion ed4 ,rosenkranz #cd4 #db4 #dd f41 en zoo ook ,schelling1 ,werke ,i #g ,s4 #che4 ,mller1 ,snde ,,ii #ii f4 ,steffens1 ,renouvier1 ,scrtan1 ,dr4 ,edw4 ,beecher e4 a4 ,maar deze beweringen missen allen theologischen en ook allen wsgeerigen grond4 ,vooreerst sluiten z het praexistente bestaan der zielen in1 dat om verschillende redenen niet aannemelk is1 deel ,,ii #efe4 ,voorts wordt de val1 die in ,gen4 #c verhaald wordt1 van zn karakter en beteekenis beroofd2 h houdt op een val te zn en wordt slechts de verschning van iets1 dat reeds lang geleden heeft plaats gehad2 in verband daarmede verliest de tdelke1 empirische vrheid des menschen al hare waarde2 de ziel alleen is gevallen en is tot straf in het lichaam geplaatst4 ,verder is deze leer ook in strd met den organischen samenhang van het menschelk geslacht4 ,ieder mensch bepaalt zn eigen lot1 das ,wesen des ,menschen ist wesentlich seine eigene ,that 7,schelling74 ,daarb baart het verwondering1 dat alle menschen individueel1 zonder eenige uitzondering1 zich ten kwade bepalen1 en dat alleen de eerste mensch1 ofschoon gevallen1 toch nog een proef ontving1 of h misschien nog wilde staande blven en zn val herstellen4 ,en eindelk is het duidelk1 dat de menschheid1 alzoo in een aggregaat van individuen opgelost1 noch een gemeenschappelk hoofd kan hebben in ,adam noch ook in ,christus4 ,er is geen gemeenschappelke val1 er is dus ook geen gemeenschappelk herstel2 ieder valt voor zichzelf1 ieder moet zichzelf dus ook oprichten2 in weerwil van het radicale ,bse besloot ,kant dan ook uit het du sollst tot het du kannst4 ,w moeten daarom b de gegevens der ,schrift1 hoe weinig deze ook zn1 blven staan4 ,de td van den val der engelen wordt in het geheel niet vermeld4 ,met het oog op het ' 1 ,joh4 #h3dd1 waren vele theologen van oordeel1 dat de engelen wel niet in het moment hunner schepping zelve1 in primo instanti1 maar dan toch terstond daarna1 in secundo instanti1 door hunne eerste wilsdaad f in het goede bevestigd f in zonde gevallen waren1 ,aug4 de civ4 ,,xi #ac4 ,thomas4 ,s4 ,th4 ,i qu4 #fb art4 #e4 qu4 #fc art4 #e en #f4 ,anderen namen aan dat er een korte td na hun schepping verliep1 en dat hun val dan f nog vr de schepping van hemel en aarde in ,gen4 #a3a1 ,episcopius1 ,inst4 ,theol4 ,,iv #c1 #a2 f binnen de zes scheppingsdagen1 ,coccejus op ,joh4 #h3dd2 f met het oog op ,gen4 #a3ca eerst na afloop van heel het scheppingswerk plaats had1 ,voetius1 ,disp4 ,i #iai4 #ibj4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #e4 ,m4 ,vitringa ,,ii #bfa4 ,even weinig valt er met zekerheid te zeggen van den td van 's menschen val4 ,sommigen spreken van jaren na zne schepping2 anderen meenen1 wl ,genesis na het verhaal van de schepping terstond overgaat tot dat van den val en ook op grond van ,gen4 #d3a1 dat de val des menschen slechts enkele dagen na of zelfs op denzelfden dag als zne schepping heeft plaats gehad1 ,marck1 ,hist4 ,parad4 ,,iii #g4 ,moor1 ,comm4 ,,iv #aff ,m4 ,vitringa ,,ii #bfa4 ,zckler1 ,urstand des ,menschen #ce f4 ,deze tdsbepalingen zn ook van minder gewicht4 ,wat wel van belang is1 is dit1 dat volgens de ,schrift de val van de schepping zelve wezenlk onderscheiden is4 ,de zonde is een verschnsel1 waarvoor de mogelkheid wel in de schepping van eindige1 veranderlke wezens gegeven was1 maar welks werkelkheid alleen door den wil van het schepsel tot aanzn geroepen kon worden4 ,z is eene macht1 die niet tot het wezen der schepping behoort1 die er oorspronkelk niet was1 die er gekomen is door ongehoorzaamheid en overtreding1 die wederrechtelk in de schepping is binnengedrongen en die er niet behoorde te zn4 ,z is er1 en haar zn is geen toeval2 zelfs mag met het oog op den raad ,gods1 die haar opnam en eene plaats aanwees1 tot op zekere hoogte en in zekeren zin gezegd1 dat z er moest wezen4 ,maar z moest er dan toch altd wezen als iets1 dat niet behoorde te zn en dat geen recht heeft van bestaan4 #cg4 ,,het ,,wezen ,,der ,,zonde4 #a4 ,de vraag naar het wezen der zonde is niet identisch met die naar haar aanvang1 want eerst b de ontwikkeling wordt ten volle openbaar1 wat in een beginsel verscholen ligt4 ,maar toch is in de eerste zonde de zonde zelve reeds werkzaam en daarin dus ook reeds eenigermate te kennen4 ,over karakter en aard der eerste zonde1 waaraan engelen en menschen zich schuldig maakten1 is echter verschil4 ,de meening1 dat de zonde der engelen met wellust begon1 is reeds vroeger weerlegd1 dl4 ,,ii #dcf4 ,veel waarschnlker is het1 met het oog op den aard der verzoeking in ,gen4 #c3e en ,mt4 #d3c1 #f1 #i en de vermaning #a ,tim4 #c3f1 om niet opgeblazen te worden en alzoo in eenzelfde oordeel te vallen als de duivel1 dat de eerste zonde der engelen in hoogmoed heeft bestaan2 maar er is van hun val toch te weinig geopenbaard1 dan dat w hier met volstrekte zekerheid kunnen spreken2 anderen dachten dan ook aan leugen1 ,joh4 #h3dd1 nd1 ,wsh4 #b3bd1 of eene andere zonde1 ,heppe1 ,dogm4 der ev4 ref4 ,k4 #aeg4 ,volgens de ,roomschen bestond ook de eerste zonde b den mensch in hoogmoed1 ,bellarminus1 de amiss4 grat4 et statu pecc4 ,,iii c4 #d1 die zich beroept op ,sir4 #aj3ac1 #ad1 ,tob4 #d3ac1 ,rom4 #e3ai1 ,august41 de ,gen4 ad litt4 ,,xi #cj4 ,enchir4 #de4 de civ4 ,,xiv #ac4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #b qu4 #afc enz4 ,krachtig zn deze bewzen niet2 ,sirach en ,tobias spreken alleen van den hoogmoed in het algemeen1 ,paulus noemt de eerste zonde juist ongehoorzaamheid1 en kerkvaders en scholastici bestrden1 als ze de eerste zonde hoogmoed noemen1 vooral de opvatting1 die haar in zinlken lust laat bestaan4 ,de ,protestanten lieten echter gewoonlk de zonde b ,eva reeds met den twfel en het ongeloof aanvangen1 die dan werden gevolgd door hoogmoed en begeerlkheid1 ,luther op ,gen4 #c4 ,gerhard1 ,loci ,,ix c4 #b4 ,calv4 ,inst4 ,,ii #a1 #d4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #cj4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xiv #i sq4 ,marck1 ,hist4 ,parad4 ,,iii #b4 ,m4 ,vitringa ,,ii #bfg4 ,terecht werd echter door ,tertullianus1 adv4 ,jud4 #b en ,augustinus1 ,enchir4 #de1 opgemerkt1 dat de eerste zonde reeds velerlei zonden in zich sloot en in beginsel eene overtreding was van alle geboden2 ze was immers ongehoorzaamheid aan ,god1 twfel1 ongeloof1 zelfverheffing1 hoogmoed1 doodslag1 diefstal1 begeerlkheid enz42 en dienovereenkomstig werden er ook verschillende gedachten1 aandoeningen1 lusten1 bewegingen in den mensch gewekt2 verstand en wil1 ziel en lichaam namen er aan deel4 ,z was eene bewuste en vre daad1 1 1 1 in eigenlken zin1 ,rom4 #e3abv4 ,ofschoon verleid1 zn de eerste menschen toch niet als onnoozele kinderen1 zonder beter te weten1 ten val gebracht4 ,z hebben ,gods gebod met bewustheid en vrheid overtreden2 z wisten en wilden wat ze deden4 ,verontschuldigingen komen hier niet te pas4 ,de omstandigheden1 waaronder de eerste zonde door engelen en menschen bedreven werd1 strekken niet tot vergoelking maar vermeerderen de schuld4 ,z werd begaan tegen ,gods uitdrukkelk en duidelk gebod2 door een mensch die naar ,gods beeld was geschapen2 in eene zaak van zeer geringe beteekenis1 die schier geen zelfverloochening vorderde2 en wellicht korten td1 nadat het gebod ontvangen was4 ,ze is de bron geworden van alle ongerechtigheden en gruwelen1 van alle rampen en onheilen1 van alle krankheid en dood1 die sedert in de wereld bedreven en geleden zn4 ,hinc illae lacrimae6 ,de zonde van ,adam kan geen kleinigheid zn2 ze moet eene principieele omkeering van alle verhoudingen zn geweest1 eene revolutie1 waarb het schepsel zich losmaakte van en stelde tegenover ,god1 een opstand1 een val in den meest eigenlken zin1 die voor heel de wereld beslissend was en haar leidde in eene richting en op een weg1 van ,god af1 de goddeloosheid en het verderf te gemoet1 ineffabiliter grande peccatum1 ,aug4 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,i #afe4 ,zoo ernstig werd in de christelke kerk en theologie de eerste zonde opgevat1 ,august4 de civ4 ,,xiv #aa-ae4 ,,xxi #ab4 ,enchir4 #bf4 #bg4 #de4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #b qu4 #afc art4 #c4 ,conc4 ,trid4 ,v #a4 ,bellarminus4 de am4 gr4 et st4 pecc4 ,,iii c4 #h-aj4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,ii #eid4 ,ned4 ,gel4 art4 #ad4 ,heid4 ,cat4 qu4 #g4 #i4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iv #a1 #ae4 ,marck1 ,hist4 ,parad4 ,,iii #b1 #aj enz4 #b4 ,de velerlei namen1 welke de ,h4 ,schrift voor de zonde bezigt1 wzen haar ontzettend karakter en hare veelzdige ontwikkeling aan4 heet de zonde als eene handeling1 die haar doel mist en in afdwaling van den rechten weg bestaat2 of duidt haar aan als ombuiging1 verdraaidheid1 verkeerdheid1 als afwking van de goede richting2 doet haar kennen als overtreding van de gestelde grenzen1 als verbreking van de verbondsverhouding tot ,god1 als afval en opstand2 als eene verkeerde daad1 die onopzettelk1 uit vergissing is geschied2 als een goddeloos1 van de wet afwkend1 schuldig handelen en wandelen4 ,voorts wordt ze door geteekend als schuld1 door als nietigheid1 door als valschheid1 door als dwaasheid1 door als een kwaad1 malum1 enz4 ,de ,grieksche woorden zn vooral 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 ze spreken voor zichzelf en beschrven de zonde als afwking1 onrecht1 ongehoorzaamheid1 overtreding1 afval1 onwettelkheid1 schuld2 en bovendien wordt de zondige macht in den mensch nog door 1 en en in de wereld door aangeduid4 ,het latnsche peccatum is van onzekere afleiding2 het nederl4 woord zonde1 dat waarschnlk met het lat4 sons1 d4 i4 nocens1 samenhangt1 ,mller1 ,snde ,i #aad f41 is in het christelk spraakgebruik een door en door religieus begrip geworden2 het duidt eene overtreding aan1 niet van eene menschelke1 maar van eene ,goddelke wet2 stelt den mensch in verhouding1 niet tot zne medemenschen1 tot maatschapp en staat1 maar tot ,god1 den hemelschen ,rechter2 is daarom ook in vele kringen niet geliefd en wordt dan liefst door zedelk kwaad enz4 vervangen4 ,verreweg de meeste dezer namen doen de zonde kennen als eene afwking1 overtreding van de wet4 ,de ,schrift vat de zonde steeds op als 1 #a ,joh4 #c3d2 haar maatstaf is de wet ,gods4 ,deze wet had in verschillende tden ook eene verschillende gedaante4 ,adam verkeerde in een gansch bzonder geval2 niemand kan na hem zondigen in de gelkheid zner overtreding1 ,rom4 #e3ad4 ,van ,adam tot ,mozes was er geen positieve1 door ,god afgekondigde wet4 ,de tegenwerping kan dus gemaakt worden1 dat als er geen wet is1 er ook geen overtreding1 zonde en dood kan zn1 ,rom4 #e3ac1 #d3ae4 ,in ,rom4 #e3abv4 geeft ,paulus daarop geen ander antwoord1 dan dat door de ne overtreding van ,adam de zonde als macht in de wereld is ingekomen en allen beheerscht heeft en alzoo de dood tot alle menschen is doorgegaan4 ,de overtreding van ,adam heeft allen tot zondaren gesteld en allen den dood onderworpen4 ,deze invloed van ,adams overtreding sluit niet uit maar sluit in1 dat alle menschen zelf ook persoonlk zondaren zn4 ,want juist omdat door de ne overtreding van ,adam de zonde in de menschenwereld is gaan heerschen en allen dientengevolge ook zelf persoonlk zondaren waren1 daarom is de dood ook tot allen doorgegaan4 ,meer zegt ,paulus in ,rom4 #e3abv4 niet4 ,dat was daar1 in dat verband1 voldoende4 ,maar van elders kan dit antwoord worden toegelicht en aangevuld4 ,als er van ,adam tot ,mozes zonde en dood is geweest1 ,rom4 #e3ac1 #ad1 dan moet er ook eene wet hebben bestaan1 wel geen positieve1 die met hoorbare stem door ,god is afgekondigd zooals in het parads en op den ,sinai1 maar toch wel eene wet1 die ook de menschen toen persoonlk bond en schuldig stelde4 ,dat zegt ,paulus ook duidelk in ,rom4 #b3ab-af4 ,de ,heidenen hebben de ,mozaische wet niet1 maar ze zondigen toch en gaan verloren 1 omdat z zichzelven eene wet zn en hun conscientie zelve hen beschuldigt4 ,er is eene openbaring ,gods in de natuur beide van religieusen en ethischen inhoud1 welke genoegzaam is1 om alle onschuld te benemen1 ,rom4 #b3ahv41 #a ,cor4 #a3ba4 ,terwl ,god echter de ,heidenen wandelen liet op hun eigen wegen1 maakte ,h aan ,israel zne wetten en rechten op duidelke wze bekend4 ,en deze wet is nu voor ,israel de maatstaf van alle zedelk handelen4 ,in den laatsten td is dit wel bestreden1 ,stade1 ,gesch4 des ,volkes ,israel ,i #ahhg ,s4 #ejg f4 ,clemen1 ,chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #ba f4 ,men meent1 dat oorspronkelk slechts beteekende3 in het ongelk zn of gesteld worden tegenover een machtigere1 ,ex4 #e3af1 #a ,kon4 #a3ba1 #b ,kon4 #ah3ad2 dat het daarna te kennen gaf een handelen in strd met de volkszede1 ,gen4 #ai3gv41 #cd3g1 ,jos4 #g3ae1 ,richt4 #ai3bc1 #bj3f1 #b ,sam4 #ac3ab1 #ba3a-ad1 en dat het eerst langzamerhand eene ethische overtreding aanduidde van de wet ,gods4 ,door de profeten toch kreeg ,ihvh eerst een ethisch karakter2 terwl zn toorn vroeger dikwerf ontbrandde1 zonder dat er eenige schuld was van de zde des menschen1 #b ,sam4 #af3aj en men dus zondaar worden kon1 zonder het te weten of te willen1 ,num4 #bb3cd1 #a ,sam4 #ad3dc f41 kon nu ,ihvh alleen toornen over de zonde2 deze bestond van nu voortaan waarlk in aberratio a lege divina4 ,deze meening wordt echter door de feiten weersproken4 ,ook al zou op de eerstgenoemde drie plaatsen de ruimere beteekenis hebben van onrecht lden in juridischen zin1 zonder dat er van ethische schuld sprake was1 dan zou dat nog niets bewzen voor de stelling1 dat dit het oudste en oorspronkelke begrip van zonde onder ,israel was4 ,het woord beteekent eigenlk missen1 ,richt4 #bj3af1 en kan dus naast de ethische ook de ruimere beteekenis gehad hebben van3 onrecht lden1 in het ongelk gesteld worden4 ,maar ook dat is in ,ex4 #e3af1 #a ,kon4 #a3ba1 #b ,kon4 #ah3ad nog niet het geval4 ,in ,ex4 #e3af zeggen de ,israelieten eenvoudig tot ,farao3 w krgen geen stroo en moeten toch tichelsteenen maken1 en als w ze niet maken1 worden w toch geslagen en krgen w de schuld1 4 ,in #a ,kon4 #a3ba zegt ,bathseba tegen ,david3 als g niet beslist en ,adonia koning wordt1 dan zullen w1 ,bathseba en ,salomo1 straks de schuldigen zn1 die door ,adonia worden gedood omdat w hem niet erkennen4 ,en feitelk hebben w toch gelk1 op grond van uw eed vs4 #ag4 ,in #b ,kon4 #ah3ad doet ,hiskia eene beldenis van schuld1 die hem in den nood wordt afgeperst en die h zelf later niet erkent4 ,voorts is het wel een feit1 dat de volkszede overal als een maatstaf van het zedelk handelen geldt1 maar dit is volstrekt niet daarmede in strd1 dat toch de wet ,gods in laatster instantie de norma is van goed en kwaad4 ,jos4 #g3ae leert1 hoe beide1 het overtreden van het verbond en het doen van eene dwaasheid in ,israel saam kunnen vallen4 ,de volkszede is op zichzelve even weinig met ,gods wet in strd1 als het geweten1 dat ook eene ondergeschikte1 subjectieve norma is van het zedelk leven2 altd is z en blft z1 ook in de meest christelke maatschapp1 eene norma normata2 en ook in ,israel is de volkszede1 b4 v4 van de gastvriendschap1 door de wet niet vernietigd maar wel erkend en geheiligd4 ,alleen1 waar z in conflict komt1 moet z voor de wet ,gods wken4 ,dat nu feitelk de volkszeden in ,israel steeds met ,gods wet overeenkwamen of door haar werden gereinigd1 beweert niemand1 evenmin als het geweten der ,christenen naar ,gods wet reeds ten volle is geconformeerd4 ,vele daden der heiligen in ,o4 en ,n4 ,t41 van ,noach1 ,abraham1 ,izak1 ,jakob1 ,rachel1 ,david1 ,petrus enz4 zn daarom ook beslist te veroordeelen en niet1 omdat ze geloovigen waren1 met de ,rabbnen te verontschuldigen4 ,het wezen der zonde wordt ten slotte niet bepaald door wat onder ,israel1 in de gemeente1 al of niet gebruikelk is1 maar door de wet ,gods4 ,en dit is het standpunt1 dat de ,h4 ,schrift steeds inneemt4 ,de zonde moge groot of klein zn1 z is altd slechts daarom zonde1 wl z tegen ,god en zne wet ingaat1 ,gen4 #ac3ac1 #bj3f1 #ci3i1 ,ex4 #aj3af1 #cb3cc1 #a ,sam4 #g3f1 #ad3cc1 #b ,sam4 #ab3ac1 ,ps4 #ea3f1 ,jes4 #db3bd1 ,jer4 #ad3g1 #bj enz4 ,het komt altd aan op des ,heeren wil en woord en wet1 op zne rechten en inzettingen1 op zne geboden en ordinantin2 ,god te kennen en te dienen is de allesomvattende roeping van ,israel1 en daaraan wordt het door de profeten getoetst4 ,en evenzoo is het in het ,n4 ,t4 ,jezus stelt niemand minder dan ,god zelven tot voorbeeld1 ,mt4 #e3dh1 en beoordeelt alles naar zne wet1 ,mt4 #ai3ag-ai1 ,mk4 #aj3ag-ai1 ,luk4 #ah3ah-bj4 ,deze is voor ,hem de inhoud van wet en profeten1 en ,h handhaaft haar ten volle1 zonder er iets af te doen1 ,mt4 #e3ag-ai1 #bcv41 #f3afv41 #ba3abv41 #bc3c1 #bc1 #bd3bj en beoordeelt juist van uit dat standpunt de menschelke inzettingen1 ,mt4 #e3bjv1 #ae3bv41 ,mk4 #b3bcv41 #g3h1 #ac enz4 ,in ,mt4 #g3ab stelt h dan ook geen nieuw ethisch principe maar geeft h niets anders dan eene practische interpretatie van het gebod der naastenliefde4 ,de ,mozaische wet heeft wel in ,christus haar doel en haar einde bereikt1 ,rom4 #aj3d1 ,gal4 #c3bd1 en de geloovige is vr van haar en staat in de genade1 ,rom4 #f3ad1 #g3d1 #aj3d1 ,gal4 #b3ai1 #c3aev41 #e3ah1 maar deze vrheid heft de wet toch niet op doch bevestigt haar1 ,rom4 #c3ca2 haar recht wordt juist vervuld in dengene1 die wandelt naar den ,geest1 ,rom4 #h3d4 ,die ,geest immers vernieuwt ons en leert ons onderzoeken en kennen en doen1 wat ,gods wil is1 ,rom4 #ab3b1 ,ef4 #e3aj1 ,phil4 #a3aj4 ,die wil is kenbaar uit het ,o4 ,test41 ,rom4 #ac3h-aj1 #ae3d1 #a ,cor4 #a3ca1 #aj3aa1 #ad3cd1 #b ,cor4 #i3i1 #aj3ag1 ,gal4 #e3ad1 is in ,christus openbaar1 #a ,cor4 #aa3a1 #b ,cor4 #c3ah1 #h3i1 #aj3a1 ,phil4 #b3e1 #a ,thess4 #a3f1 #d3b1 #a ,thess4 #b3ba1 en vindt ook in het eigen geweten weerklank1 #a ,cor4 #h3g1 #aj3be1 #b ,cor4 #a3ab2 z wordt geschreven in het hart der geloovigen1 ,hebr4 #h3aj1 #aj3i4 ,overal in de ,schrift is het wezen der zonde 1 #a ,joh4 #c3d1 afwking van den wil ,gods1 geopenbaard aan ,adam of ,mozes of ,christus of aan de gemeente door den ,h4 ,geest4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #bj-db4 ,schultz1 ,altt1 ,theol4 #fei f4 ,smend1 ,altt4 ,religionsgesch4 #ajf f4 #aai f4 #aib f4 enz4 #c4 ,door deze leer der ,schrift werd de opvatting der zonde in de christelke theologie bepaald4 ,eenerzds kon daarom die meening niet aangenomen worden1 welke het wezen der zonde zocht in eenige substantie en ze daarom herleidde tot een principe van toorn in ,god 7,bhme71 of tot eene booze macht naast ,god 7,mani71 of tot eene of andere stof1 zooals de 1 de 7,plato1 de ,joden1 ,flacius1 enz474 ,en andererzds was ook de theorie te verwerpen1 dat de zonde bestond in een nog-niet-zn1 dat ze behoorde tot de noodzakelke tegenstellingen in het leven en van nature eigen was aan den eindigen1 zichzelf ontwikkelenden1 naar volmaaktheid strevenden mensch 7,spinoza1 ,hegel enz471 cf4 boven bl4 #dev4 ,daartegenover hield de christelke theologie van den beginne af staande1 dat de zonde geen substantie was4 ,er is hierover nooit verschil of strd geweest4 ,petavius haalt tal van kerkvaders aan1 die allen in dit opzicht hetzelfde leeren4 ,er was hier ook geen twfel of aarzeling mogelk4 ,indien de zonde eene substantie ware1 zou er een wezen zn1 dat ,god niet tot auteur had of ,god zou ook haar oorzaak zn4 ,de zonde moest dus opgevat en omschreven als 1 als eene 1 1 1 als 1 1 evenals blindheid eene berooving is van het gezicht1 ,athan4 c4 ,gent4 #c sq4 ,greg4 ,nyss41 ,catech4 c4 #e4 ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #d4 ,damasc41 de fide orthod4 ,,ii c4 #cj4 ,in het westen heeft vooral ,augustinus dit privatief karakter der zonde in het licht gesteld en tegenover de ,manichen gehandhaafd1 cf4 ,nirschl1 ,ursprung und ,wesen des ,bsen nach der ,lehre des ,h4 ,aug4 ,regensburg #ahed4 ,alle zn is in zichzelve goed4 ,omnis natura1 in quantum natura est1 bona est4 ,het kwade kan daarom slechts zn aan het goede1 non potest esse ullum malum nisi in aliquo bono1 quia non potest esse nisi in aliqua natura4 ,het is zelfs nulla natura1 maar amissio1 privatio1 corruptio boni1 vitium1 defectus naturae2 bonum minui1 malum est4 de civ4 ,,xi #ag4 #bb4 ,enchir4 #aa-ac c4 ,jul4 ,i c4 #c4 enz4 ,het heeft daarom ook geen causa efficiens1 maar alleen deficiens1 de civ4 ,,xii #g4 #i4 ,en evenzoo werd door de scholastici1 door de ,roomsche1 ,luth4 en ,geref4 godgeleerden het begrip der zonde in metaphysischen zin tot dat der privatio herleid1 cf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #cd en #ce en comm4 van ,thomas1 ,bonaventura1 enz41 voorts ,thomas1 ,s4 ,th4 ,i qu4 #dh4 #di4 c4 ,gent4 ,,iii #g sq4 ,bonav41 ,brevil ,,iii #a4 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et stat4 pecc4 ,i c4 #a4 ,,ii c4 #ah4 ,v c4 #a4 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,,ii #a tract4 #a cap4 #e qu4 #a4 ,melanchton1 ,loc4 de peccato4 ,gerhard1 ,loc4 ,x c4 #a4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii p4 #ej4 ,hollaz1 ,ex4 theol4 #eja4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 p4 #edf4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #f sq4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 p4 #cce4 ,ursinus1 ,tract4 ,theol4 #aehd p4 #aii4 ,hoornbeek1 ,theol4 practica ,,iv c4 #a4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 loc4 ,,ix enz4 ,aan de andere zde is het echter duidelk1 dat de zonde door het begrip privatio niet voldoende omschreven is4 ,z is toch geen bloot gemis1 niet een louter niet-zn2 maar z is een werkzaam en verdervend beginsel1 eene ontbindende1 verwoestende macht4 ,de ,schrift spreekt van haar meestal in zeer positieven zin als overtreding1 verkeerdheid1 ongehoorzaamheid1 onwettelkheid enz41 en schrft haar de werkzaamheid van getuigen1 heerschen1 bewegen1 bedenken1 strden toe enz4 ,verschillende theologen hebben daarom ook de onderscheiding tusschen materia en forma in de zonde verworpen4 ,z beriepen er zich b4 v4 op1 dat ,godsbelastering1 afgoder1 haat tegen ,god enz4 als daden zondig waren en nooit eene goede forma konden aannemen1 en z omschreven de zonde daarom liever als eene entitas quaedam realis ac positiva1 als een reale quid1 ,cajetanus b ,becanus t4 a4 p4 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #ae4 ,vitringa ,sr41 ,observ4 ,sacr4 ,,vi c4 #ae4 #af4 ,m4 ,vitringa1 ,,ii #bhh-bij en voorts ook ,arminius1 ,op4 #afbi p4 #gcj4 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,v #d4 #b4 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #cfj f4 ,mller1 ,snde ,i #cif-dji4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #cga4 ,tot recht verstand z hierb echter het volgende opgemerkt4 #a4 ,als de meeste christelke theologen de zonde als privatio opvatten1 hadden z daarmede allereerst de bestrding van het manicheisme op het oog4 ,in zoover is hunne meening ook volkomen juist en zonder voorbehoud te aanvaarden4 ,de zonde is geen substantie1 noch geestelke noch stoffelke1 want dan zou z ,god tot oorzaak hebben1 of ,god zou niet de ,schepper aller dingen zn4 #b4 ,ook het wezen der zonde zelve verbiedt haar als een substantie te denken4 ,want zonde is geen physisch maar een ethisch verschnsel4 ,z is een toestand en een daad van den wil en heeft in dezen haar oorzaak2 z is niet met de schepping gegeven maar na de schepping door ongehoorzaamheid ontstaan4 ,z kan dus geen materia zn1 welke eeuwig bestond of in den td door ,god werd geschapen1 maar heeft alleen realiteit als deformatie van het znde2 in zoover kan z zelfs een 1 een nihilum heeten4 #c4 ,daarmede is dan geenszins bedoeld1 dat de zonde een nihil negativum is4 ,veeleer is de pantheistische opvatting van de zonde als eene zuivere negatie1 als een nog-niet-zn1 als een noodzakelk moment in de ontwikkeling van een eindig en beperkt wezen1 als een waan der gedachte1 door de christelke theologie ten allen tde zoo beslist mogelk bestreden4 ,de zonde was geen mera negatio maar eene privatio4 ,het onderscheid tusschen beide bestaat daarin1 dat negatie alleen gemis 7carere71 privatie daarentegen gebrek 7egere7 aanduidt2 dat een steen niet ziet1 is eene negatie1 dat een mensch niet ziet1 is eene privatie1 wl het zien tot de hoedanigheden van een mensch behoort4 ,zonde is eene berooving van die zedelke volmaaktheid1 welke de mensch behoorde te bezitten4 #d4 ,de omschrving der zonde als privatio sluit daarom in het minst niet uit1 dat z ook1 van andere zde beschouwd1 eene actio is4 ,z is geen 1 substantia1 res1 maar wel in hare berooving van het goede eene 1 gelk het hinken van den kreupele geen niet-loopen maar een verkeerd loopen is4 ,augustinus1 die de zonde telkens als eene privatio beschrft1 noemt ze daarom eene transgressio legis1 de cons4 ,ev4 ,,ii c4 #d1 voluntas retinendi vel consequendi quod justitia vetat1 de duab4 an4 c4 ,man4 ,i4 c4 #aa4 ,retract4 ,i #aa1 een deficere1 dat een tendere insluit1 deficere autem non jam nihil est sed ad nihilum tendere1 c4 ,secund4 ,man4 c4 #aa1 inclinatio ab eo quod magis est ad id1 quod minus est1 ib4 c4 #ab1 cf4 de lib4 arb4 ,i #af ,,ii #ai1 en geeft dan van de zonde deze definitie3 peccatum est factum vel dictum vel concupitum aliquid contra aeternam legem2 lex vero aeterna est ratio divina vel voluntas ,dei1 ordinem naturalem conservari jubens1 perturbari vetans1 c4 ,faust4 ,man4 ,,xxii #bg4 ,deze definitie werd later door allen overgenomen1 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #ace4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #ga art4 #f2 zonde is geen mera of pura privatio sed actus debito ordine privatus1 ib4 qu4 #gb art4 #a ad #b4 qu4 #ge art4 #a ad #a1 eene privatio cum positiva qualitute et actione1 eene actuosa privatio1 ,zanchius1 ,op4 ,,iv p4 #a sq4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vi #c4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,x #h4 ,bucanus1 ,inst4 ,theol4 ,,xv #g4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xvi #d-i enz4 #d4 ,op grond der ,h4 ,schrift en in overeenstemming met de beldenis des christelken geloofs kan daarom het wezen der zonde op de volgende wze nader worden omschreven en toegelicht4 #a4 ,wl de zonde geen physische of metaphysische maar eene ethische tegenstelling van het goede is1 heeft z geen eigen1 zelfstandig1 van het zn der dingen onafhankelk bestaan4 ,wie de zonde voor eene substantie houdt1 schnt wel diep doordrongen van haar macht en beteekenis1 maar verzwakt ze feitelk1 brengt ze van ethisch op physisch terrein over1 en maakt den strd tusschen goed en kwaad tot eene worsteling tusschen licht en duisternis1 geest en stof1 een goeden en een kwaden ,god1 die nimmer eindigt en alle verlossing van de zonde onmogelk maakt4 ,daarom is het van het hoogste belang1 om de zonde altd te beschouwen als een ethisch verschnsel4 ,de straffen en gevolgen der zonde breiden zeer zeker ook over het physisch terrein zich uit1 maar de zonde zelve is en blft van ethischen aard4 ,dan kan z ook geen eigen principe en geen zelfstandig bestaan hebben2 z is ontstaan na en bestaat slechts door en aan het goede4 ,het kwade is wel van het goede afhankelk1 maar niet omgekeerd4 1 ,plato1 ,protag4 p4 #cdd4 1 ,arist41 ,categ4 c4 #i4 ,bonum 7verum7 index sui et mali 7falsi74 ,het goede is door vre keus de oorzaak van het kwade geweest1 en blft er het substraat van4 ,gevallen engelen en menschen zn en blven als schepselen goed1 en bestaan van oogenblik tot oogenblik alleen door en in en tot ,god4 ,en evenals in haar oorsprong en in haar zn1 blft de zonde ook in haar werken en strden van het goede afhankelk4 ,z vermag alleen iets met en door middel van de krachten en gaven1 die door ,god geschonken zn4 ,satan is daarom terecht de simia ,dei genoemd2 als ,god eene kerk sticht1 bouwt h eene kapel2 tegenover een waren1 wekt h een valschen profeet2 tegenover den ,christus stelt h den antichrist4 ,zelfs kan eene rooversbende alleen bestaan1 als z in eigen kring het recht eerbiedigt4 ,een leugenaar tooit zich met den schn der waarheid4 ,een zondaar jaagt het kwade na sub ratione boni4 ,satan verschnt als een engel des lichts4 ,de zonde is altd gedoemd1 om in haar werking en verschning haars ondanks te leenen van de deugd4 ,z ligt onder de onverbrekelke fataliteit1 om naar vernietiging van al het goede strevende1 tegelk ook te werken aan haar eigen dood4 ,z is een parasiet van het goede4 #b4 ,ofschoon de zonde alzoo krachtens haar aard streeft naar het niet-zn1 heeft z toch over het zn zelf geene macht4 ,z kan niet scheppen1 ze kan ook niet vernietigen4 ,door de zonde is daarom noch het wezen der engelen1 noch dat der menschen1 noch dat der natuur veranderd4 ,het zn wezenlk dezelfde schepselen vr en na den val1 met dezelfde substantie1 dezelfde vermogens1 dezelfde krachten4 ,vr en na den val heeft de mensch ziel en lichaam1 verstand en wil1 aandoeningen en hartstochten4 ,wat veranderd is1 is niet de substantie1 de materia1 maar de forma1 waarin deze zich vertoont1 de richting waarin z werkt4 ,met dezelfde kracht der liefde1 waarmede de mensch oorspronkelk ,god liefhad1 mint h nu het schepsel4 ,hetzelfde verstand1 waarmede h vroeger bedacht de dingen die boven zn1 doet hem nu met bewonderenswaardige scherpzinnigheid en diepzinnigheid de leugen als waarheid huldigen4 ,met dezelfde vrheid1 waarmede h eertds ,god diende1 dient h nu de wereld4 ,substantieel is er door de zonde niets uit den mensch weggenomen en niets in hem ingebracht4 ,het is dezelfde mensch1 maar nu wandelend1 niet naar ,god heen1 maar van ,god af1 het verderf te gemoet4 ,peccatum non est essentia aliqua sed defectus et corruptela1 qua scilicet corrumpitur modus1 species et ordo1 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iii #a4 #c4 ,ook het verlies van het beeld ,gods en de verbreking van het werkverbond is met deze opvatting der zonde niet in strd4 ,het beeld ,gods toch1 ofschoon geen donum superadditum en den mensch van nature eigen1 was geen substantia maar een accidens2 d4 w4 z4 de mensch1 gelk h geschapen werd1 was zoo ingericht1 dat zne natuur vanzelve1 zonder bovennatuurlke genade1 echter niet zonder ,gods goede voorzienigheid1 die kennis en heiligheid en gerechtigheid meebracht en openbaarde1 welke de voornaamste inhoud van het beeld ,gods waren4 ,toen de mensch echter viel1 heeft h niets substantieels verloren1 geen vermogen zelfs en geen kracht1 maar wl de zonde de forma van heel zne natuur1 van al zne vermogens en krachten heeft geschonden1 werken deze alle nu zoo1 dat ze niet meer de kennisse ,gods en de gerechtigheid maar juist het tegendeel voortbrengen4 ,de mensch heeft dus door den val niet maar een onwezenlk toevoegsel aan zne natuur1 een donum superadditum1 verloren1 terwl overigens zne natuur intact is gebleven2 h is ook geen duivel geworden1 die voor herschepping onvatbaar nooit meer de trekken van het beeld ,gods vertoonen kan2 maar terwl h wezenlk en substantieel dezelfde1 d4 i4 mensch1 gebleven is en alle menschelke bestanddeelen1 vermogens en krachten behouden heeft1 is van die alle de forma1 de natuur en aard1 de gezindheid en richting zoo veranderd1 dat z nu1 in plaats van ,gods wil1 de wet des vleesches volbrengen4 ,het beeld is veranderd in eene caricatuur4 ,en evenzoo is het foedus operum verbroken1 in zoover door de werken der wet geen vleesch meer gerechtvaardigd kan worden1 ,rom4 #c3bj1 ,gal4 #c3b1 maar het is zoo weinig vernietigd en afgeschaft1 dat de wet van dat foedus operum nog ieder mensch tot volstrekte gehoorzaamheid verplicht1 dat z in het genadeverbond door ,christus opgenomen en volkomen vervuld is1 en nu voor de geloovigen nog een regel der dankbaarheid blft4 #d4 ,afgedacht van het goede substraat1 waardoor de zonde gedragen wordt en waaraan z zich vasthoudt1 kan deze daarom nooit anders dan als privatio boni omschreven worden4 ,men bedenke echter wel1 dat dan van de zonde abstractive en metaphysice gesproken wordt4 ,en zoo beschreven1 heeft ze geen zn1 is ze geen substantie1 maar een nihil1 niets positiefs maar alleen iets privatiefs2 wie haar anders wilde opvatten1 zou daardoor in manicheeschen zin het kwade zelfstandig en eeuwig maken en tegen het summum bonum een summum malum overstellen4 ,het bovengenoemde bezwaar1 tegen de bepaling der zonde als privatio ingebracht1 berust dan ook eigenlk op misverstand4 ,abstractive en metaphysice is de zonde eene privatio en kan en mag ze op christelk standpunt niet anders worden opgevat4 ,maar concretive komt ze niet anders voor dan als verkeerde forma van een bepaalden toestand of handeling en maakt dien toestand of die handeling zelve zondig1 evenals eene ziekte1 zonder eene substantie te wezen1 toch het lichaam krank maakt4 ,in concreto is de zonde dus altd in en aan iets1 dat substantieel goed is4 ,het moge moeilk zn1 om in bepaalde gevallen van zonde tusschen materia en forma te onderscheiden1 en nog veel moeilker1 om ze te scheiden1 evenals op een gegeven oogenblik de warmte van de kachel niet te scheiden is4 ,toch1 evenmin als daarom de kachel de warmte zelve is1 is het zn of de daad1 waaraan de zonde zich hecht1 met de zonde te vereenzelvigen4 ,zelfs in de ,godslastering is de kracht1 noodig om haar te uiten en de taal waarvan z gebruik maakt1 op zichzelve goed2 wat deze en wat alle dingen verkeerd en zondig maakt1 dat is de deformitas1 de aberratio a lege divina4 #e4 ,want maatstaf der zonde is ,gods wet alleen4 ,wat zonde is1 wordt ter laatste instantie bepaald1 niet door de kerk 7,rome7 of den staat 7,hobbes17 niet door de onafhankelke zedewet 7,grotius7 of het autonome ik 7,kant71 niet door de menschheid 7,comte7 of de sociale instincten 7,darwin71 maar enkel en alleen door de wet ,gods4 ,het begrip zonde drukt dit duidelk uit en wordt daarom vermeden door allen1 die geen hoogeren maatstaf voor het zedelk kwaad kennen dan een menschelken4 ,god is ook de eenige1 die volstrekt gezag over ons heeft en ons in de conscientie binden en verplichten kan4 ,nu gaf ,h vele wetten voor de onderscheidene schepselen1 wetten voor zon en maan1 hemel en aarde1 plant en dier1 mensch en engel2 en1 wat den mensch aangaat1 wederom onderscheidene wetten voor zn lichamelk1 geestelk1 intellectueel1 aesthetisch leven enz41 eigen wetten ook voor zn zedelk leven4 ,nader is het nu deze zedewet1 welke de maatstaf aller zonde is4 ,overtreding van alle andere wetten1 logische1 aesthetische1 sociale1 politieke1 kerkelke enz41 is slechts dan en in zoover zonde1 als ze direct of indirect eene overtreding van de zedewet1 van het gebod ,gods insluit4 ,deze zedewet1 die den mensch b zne schepping werd ingeplant1 na den val in zne conscientie nawerkt1 door ,god op den ,sinai werd afgekondigd en ook voor de geloovigen regel des levens blft1 is de kenbron der zonde1 ,rom4 #c3bj1 #d3ad1 #e3bj1 #g3g4 ,wel is zeer zeker het christelk geloof noodig1 om de zonde recht te leeren kennen1 en wel wordt ons in het evangelie als b wze van tegenstelling de aard en de grootte der zonde openbaar1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #aab #e4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #chd f4 ,kaftan4 ,wesen der chr4 ,relig4 #bej1 maar dat alles doet toch niets daarvan af1 dat niet het evangelie maar de wet de ,erkenntnissgrund der zonde is4 ,in die zedewet komt ,god tot ons niet alleen als ,vader met vaderlke vermaningen en kastdingen1 maar1 gelk de kategorische imperatief b een ieder getuigt1 ook als ,wetgever en ,rechter met bevelen en straffen4 ,ofschoon niet dwingend als de logische en niet onverbreekbaar als de natuurwetten1 gaat de zedewet in majesteit alle andere te boven2 z richt zich tot den wil1 ademt in de vrheid1 verlangt vervulling uit liefde2 en toch wendt z zich tot alle menschen zonder onderscheid1 komt tot hen in alle omstandigheden1 breidt zich uit over hun woorden en daden niet alleen maar ook over hun toestand1 weet van geen toegeven en van geene vergoelking1 spreekt onverbiddelk1 kategorisch1 met souverein gezag en wreekt elke van hare overtredingen in strenge straf4 ,z is een decretum ,numinis1 openbaring van ,gods wil1 uitdrukking van zn wezen4 #f4 ,uit dit karakter der zedewet volgt1 dat de zonde alleen wonen kan in een redelk schepsel4 ,de redelooze natuur kan lden onder de gevolgen der zonde1 maar zonde valt er alleen in een wezen1 met verstand en wil begaafd4 ,nader bepaald1 is de wil het eigenlk subject1 van de zonde4 ,de zedewet is juist de wet voor den wil van het schepsel2 het zedelk goede is van dien aard1 dat het alleen door den wil kan worden gerealiseerd4 ,wat volstrekt en beslist buiten elken invloed van den wil omgaat1 kan geen zonde zn4 ,in dien zin zeide ,augustinus terecht3 adeo peccatum voluntarium est malum ut nullo modo sit peccatum1 si non sit voluntarium1 de vera relig4 #ad4 ,maar dit woord is voor misverstand vatbaar4 ,en toen de ,pelagianen er gebruik van maakten ten bewze1 dat zonde nooit anders dan in eene wilsdaad kan bestaan1 gaf ,augustinus er later eene zoodanige verklaring van1 dat onwetendheids-1 begeerlkheids- en erfzonde er niet door werden uitgesloten1 ,retract4 ,i #ac2 en elders zegt h uitdrukkelk1 dat de wet ook de motus concupiscentiae involuntarios verbiedt1 de spir4 et lit4 c4 #cf4 de nupt4 ,i #ag4 #bc4 c4 ,jul4 ,,iv c4 #b4 ,,vi c4 #h4 de civ4 ,,xiv #aj4 ,daarmede in overeenstemming leerden nog vele scholastici1 dat de zonde wel in den wil haar laatste oorzaak had1 en dus in dien zin wel altd zetelde in den wil1 maar dan toch niet in voluntate sicut in subjecto sed sicut in causa1 ,thomas1 ,sent4 ,,ii dist4 #bd qu4 #c art4 #b ad #b4 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #gd art4 #b4 ,,ii #b qu4 #aj art4 #b2 zonde kan daarom ook zetelen in de sensualitas1 al is z dan ook slechts een peccatum veniale1 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #bd1 #h4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #gd art4 #c4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iii c4 #h ,sent4 ,,ii dist4 #bd pars4 #b art4 #b qu4 #b4 ,maar verschillende redenen brachten allengs wziging in deze leer4 ,de concupiscentia was een onduidelk begrip2 ze kon evengoed in bonam als in malam partem worden verstaan1 wl vele natuurlke1 vanzelf in ons opkomende begeerten1 zooals bv4 van den hongerige naar spze1 toch geen zonde zn2 ,augustinus sprak daarom van de concupiscentia somtds zoo1 dat ze geen zonde was en niet schaden kon1 indien ze maar niet in strd met de wet werd ingewilligd1 c4 ,jul4 ,,vi #e4 de ,gen4 c4 ,manich4 ,,ii #ad enz4 ,voorts ging de scholastiek allengs onderscheiden tusschen motus primo-primi1 secundo-primi en plane deliberati1 d4 i4 tusschen zulke gedachten en begeerten1 die vr alle toestemming van den wil1 geheel onwillekeurig in ons opstgen en in het geheel geen zonde zn2 zulke1 waartegen de wil zich wel verzet maar waardoor h overmand wordt en die vergefelke zonden zn2 en zulke1 waarin de wil bewust en ten volle toestemt en die doodzonden zn4 ,en daarb kwam dan nog1 dat de erfzonde steeds zwakker opgevat en als door den doop geheel tenietgedaan beschouwd werd2 wat er overbleef1 de concupiscentia1 was zelf geen zonde maar kon alleen aanleiding tot zondigen worden4 ,zoo stelde ,rome dan ook vast1 dat schuld en smet der erfzonde door den doop geheel worden weggenomen1 dat de concupiscentia wel blft maar hun niet schaadt1 die haar niet inwilligen1 en alleen zonde heeten kan1 quia ex peccato est et ad peccatum inclinat1 ,trid4 ,v #e1 en voorts ,cat4 ,rom4 ,,ii #b1 #g4 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,,ii #aeai p4 #ade-aej4 ,sylvius1 ,comm4 in totam primam sec4 ,s4 ,thomae1 ed4 #d ,,ii p4 #ccf sq4 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,i #a4 ,v #ebj4 ,daelman1 ,theol4 ,,ii #agei p4 #agd sq4 ,dens1 ,theol4 ,i #ahbh p4 #cad sq4 ,kleutgen1 ,theol4 d4 ,vorz4 ,,ii #fdd4 ,de ,hervorming trad daartegen op en beweerde1 dat ook onreine gedachten en begeerten1 die vr en zonder onzen wil in ons opstgen1 zonde zn2 z bedoelde daarmede niet1 dat alle begeeren in psychologischen en philosophischen zin zonde was1 maar wel1 dat de concupiscentia in ,schriftuurlke en theologische beteekenis1 ons schuldig maakte voor ,god4 ,en hierin had ze ongetwfeld gelk4 ,want zeker is de zonde begonnen met eene bewuste en vre wilsdaad4 ,maar die eerste zondige daad is niet spoorloos aan ons voorbgegaan1 z heeft heel de menschelke natuur bedorven en een toestand nagelaten1 die in alle opzichten in strd is met de wet ,gods4 ,al ontstond de zonde dus door den wil1 z bestaat nu feitelk wel buiten den wil en heeft haar zetel ook in alle andere vermogens en krachten van den mensch1 in ziel en lichaam1 in lager en hooger ken- en begeervermogen1 ,gen4 #f3c1 #h3ba1 ,ex4 #bj3ag1 ,ps4 #ai3ac1 #ea3g1 ,jer4 #ag3i1 ,mt4 #e3bh1 ,mk4 #g3ba1 ,rom4 #g3g1 #ae-ag1 #h3g1 ,gal4 #e3g enz4 ,sine voluntate non potest esse peccatum1 quia sine voluntate non potest existere ut sit2 sine autem voluntate potest esse1 quia sine voluntate potest manere quod existit1 ,aug4 b ,dorner1 ,augustinus #abi4 ,luthersche en ,gereformeerde theologen bestreden daarom gewoonlk de stelling1 dat alle peccatum voluntarium was4 ,daarmede bedoelden z echter geenszins1 dat er ook zonde kon zn1 die geheel en volstrekt buiten het wilvermogen omging4 ,alleen komt het er op aan1 om van de natuur en werking van den wil zich eene juiste voorstelling te vormen4 ,de wil is n4l4 volstrekt niet het gansche begeervermogen1 maar daarvan slechts eene bzondere kracht en werkzaamheid1 cf4 mne ,beginselen der ,psychologie #ahig bl4 #affv4 ,de wil in dezen engeren zin gaat slechts aan de dadelke zonden vooraf1 gelk ,jak4 #a3ae daarvan spreekt1 maar volstrekt niet aan de toestands- en onwillekeurige zonden4 ,indien het voluntarium in dezen zin een noodzakelk element der zonde ware1 zouden niet alleen alle onreine gedachten en begeerten ophouden zonde te wezen1 maar zouden met de leus tout comprendre serait tout pardonner ook schier alle dadelke zonden te verontschuldigen zn4 ,ten einde de onschuld der concupiscentia te kunnen handhaven1 kwam ,bellarminus dan ook reeds tot de verklaring3 non omne quod repugnat legi peccatum est1 de motus involuntarii zn wel in strd met de wet maar toch geen zonden1 de amiss4 gr4 et st4 pecc4 ,v #aj4 ,maar al is het1 dat het voluntarium in dezen engen zin niet steeds het begrip der zonde mede constitueert1 toch gaan daarom de toestands- en de onwillekeurige zonden niet geheel buiten den wil om2 er is niet alleen eene voluntas antecedens1 maar ook eene voluntas concomitans1 consequens1 approbans2 de wil keurt later in sterker of zwakker graad de zondigheid van onze natuur1 van onze gedachten goed en schept er behagen in4 ,en ook wanneer later de wil1 door de rede voorgelicht1 zich daartegen verzet1 of de wedergeborene met ,paulus getuigen kan1 dat h het kwade1 dat h doet1 niet wil1 dan wordt daardoor zeker de graad der zonde verminderd1 maar niet de natuur der zonde bepaald4 ,want deze heeft haar maatstaf alleen in ,gods wet2 ,paulus noemt hetgeen h niet wil maar toch feitelk doet1 wel terdege zonde en stemt de wet toe1 dat z goed is4 ,ook dan echter gaat zelfs de zonde1 die bedreven wordt zonder gewild te zn1 niet geheel buiten den wil om4 ,want zeer zeker kan ,paulus zeggen3 ik doe hetzelve niet meer maar de zonde die in m woont1 en alzoo eene tegenstelling maken tusschen zn herboren ik en zn onherboren vleesch1 maar terecht heeft ,augustinus deze woorden reeds aldus verklaard3 etsi concupiscentiae non consentio1 etsi post concupiscentias meas non eo1 tamen adhuc concupisco et utique etiam in ipsa parte ego sum4 ,non enim ego alius in mente et alius in carne4 ,sed quid igitur ipse ego8 ,quia ego in mente1 ego in carne4 ,non enim duae naturae contrariae sed ex utroque unus homo1 quia unus deus a quo factus est homo1 de verbis apost4 serm4 #e4 ,het is toch niet een ander wezen1 dat in het vleesch de zonde doet1 en een ander1 dat ze toch niet wil4 ,maar het is beide malen dezelfde mensch1 die eenerzds in de concupiscentia op onreine wze naar het verbodene jaagt en toch andererzds in het diepst van zn wil er zich van afwendt en er tegen strdt4 ,en daarom1 wl de mensch1 ook de wedergeborene zoolang h in het vleesch is1 altd in zwakker of sterker mate nog het verbodene begeert1 al is het1 dat h met zn wil in enger zin daartegen ingaat1 daarom kan gezegd worden1 dat alle zonde toch in den diepsten grond vrwillig is4 ,er is niemand of niets1 dat den zondaar dwingt om de zonde te dienen4 ,de zonde zetelt niet buiten hem maar in hem en heeft zn denken en begeeren in haar richting geleid4 ,z is zne zonde1 inzoover h ze1 door middel van zne verschillende vermogens en krachten tot de zne gemaakt heeft4 ,cf4 ,melanchton1 ,apol4 ,conf4 art4 #b4 ,loci ,c4 de peccato4 ,form4 ,conc4 ,,ii #a4 ,gerhard1 ,loc4 ,x c4 #f en #aa4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii #fj4 #ib4 #aci4 ,hollaz p4 #eja4 #ebe4 ,calvn1 ,iust4 ,,ii #a4 ,,iii #c4 ,,iv #ae1 #aj4 #aa4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #ef sq4 ,beza1 ,tract4 ,,ii #cde4 ,polanus1 ,synt4 p4 #ccf1 ,martyr1 ,l4 ,c4 #gj4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix qu4 #b4 ,,xi qu4 #ba4 ,mastricht ,,iv #b1 #bb4 ,burmannus1 ,synopsis ,,ii #g1 #i4 ,c4 ,vitringa1 ,observ4 ,sacr4 ,i #efc4 ,m4 ,vitringa ,,ii #bic4 ,moor ,,iii #acb4 ,vele ,comm4 op ,ex4 #bj3ag1 ,rom4 #g3g1 ,gal4 #e3af1 ,heid4 ,cat1 ,vr4 #aac enz4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #aca4 #bjb4 ,mller1 ,snde ,i #bea f4 ,mne ,beginselen der ,psychol4 #ade-adh4 ,zoo blkt dan eindelk #g de zonde een onbegrpelk raadsel te zn4 ,w weten niet vanwaar ze is1 noch wat z is4 ,z is er en heeft geen recht van bestaan4 ,z bestaat en niemand verklaart haar oorsprong4 ,z is zelve zonder motief in de wereld gekomen en is toch het motief voor alle denken en handelen der menschen geworden4 ,z is abstract beschouwd1 niets dan eene privatie en is toch in concreto eene macht1 die allen en alles beheerscht4 ,z heeft geen eigen1 zelfstandig principe en is toch een beginsel1 dat heel de schepping verwoest4 ,z leeft van het goede en bestrdt het tot vernietiging toe4 ,z is niets en heeft niets en kan niets zonder de wezens en krachten1 welke ,god heeft geschapen1 en organiseert deze toch alle tot den opstand tegen ,hem4 ,z bestrdt met wat ,godes is alwat ,godes is4 ,z is de wil van het zwakke1 eindige schepsel in verzet tegen den ,schepper2 de afhankelkheid1 in vandschap tegen den ,onafhankelke en zelve naar onafhankelkheid jagend2 het bestandlooze worden in worsteling met den eeuwiglk ,znde2 de grootste tegenspraak1 door ,god in zne schepping geduld en door ,hem in den weg van recht en gerechtigheid tot een instrument voor zne glorie gebruikt4 ,cf4 ,voorts over het wezen der zonde3 ,tholuck1 ,die ,lehre v4 d4 ,snde u4 vom ,vershner #ahfb4 ,mller1 ,snde #ahfg4 ,weiszcker1 ,zu der ,lehre v4 ,wesen der ,snde1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahef ,s4 #aca-aie4 ,krabbe1 ,die ,lehre v4 d4 ,snde u4 v4 ,tode #ahcf4 ,vilmar1 ,theol4 ,moral ,i #adc f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii4 ,thomasius1 ,christi ,person und ,werk ,i #aha f4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #d f4 ,frank1 ,syst4 d4 chr4 ,wahrheit ,i #dag f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #bhg f4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i ,die biblische ,lehre #ahig4 ,walther1 ,das ,wesen der ,snde1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 ,april #ahih ,s4 #bhd-cbe enz4 #e4 ,ofschoon de zonde altd n is in beginsel en wezen en steeds in bestaat1 zn er in hare openbaringen en werkingen zeer verschillende graden4 ,allereerst is er een groot onderscheid tusschen de duivelsche en de menschelke zonde4 ,in het ,oude ,test4 vinden w nog geen ontwikkelde daemonologie4 ,dat er in ,gen4 #c eene booze1 geestelke macht optreedt1 weten w eerst uit het ,n4 ,t42 de 1 ,lev4 #ag3g1 #b ,chron4 #aa3ae1 ,jes4 #ac3ba1 #cd3ad1 1 ,deut4 #cb3ag1 ,ps4 #ajf3bg1 1 ,jes4 #cd3ad1 en 4 ,spr4 #cj3ae zn zeker niet als elementen der openbaring te beschouwen2 en dat er b 1 ,lev4 #af1 aan een boozen geest moet worden gedacht1 is onbewsbaar4 ,van booze geesten is er alleen sprake #a ,sam4 #af3ad-bc en #a ,kon4 #bb3aiv41 en van ,satan in ,job #a1 #a ,chr4 #ba3a1 ,zach4 #c4 ,de scheiding tusschen goede en kwade engelen is nog niet voltrokken2 de booze geest gaat nog van ,god uit1 ,satan bevindt zich nog onder de zonen ,gods2 eerst langzamerhand wordt de tegenstelling scherper4 ,het woord satan beteekent wederpartder en kan op zichzelf een goeden zin hebben2 het komt voor van menschelke tegenstanders1 #a ,sam4 #bi3d1 #a ,kon4 #e3d1 #aa3ad1 #bc3be1 van hindernissen op den weg1 #b ,sam4 #ai3bc1 van een menschelk aanklager1 ,ps4 #aji3f1 #bj1 #bi1 zelfs van den ,malak ,ihvh1 die ,bileam in den weg treedt1 ,num4 #bb3bb1 #cb4 ,maar toch wordt ,satan in het ,o4 ,t4 al gedacht als een wezen1 dat vandig tegen ,god en zn volk overstaat4 ,en als de openbaring zich voltooit en ,christus komt1 om de werken des duivels te verbreken1 dan worden ook de openbaar4 ,het ,n4 ,test4 doet ons eene 1 ,mt4 #ab3bf1 ,mk4 #c3bd1 ,luk4 #aa3ag1 #ah1 kennen van booze geesten1 welke de antithese vormt van ,christus en zn rk4 ,aan het hoofd staat ,satan1 met verschillende namen genoemd1 1 1 1 ,mt4 #ac3ci1 ,luk4 #aj3ai1 1 ,op4 #ab3aj1 7syr4 voor 1 nietswaardigheid71 1 ,mt4 #ac3ai1 ,ef4 #f3af1 #b ,thess4 #c3c1 #a ,joh4 #b3ac1 #ad1 #c3ab1 #e3ah1 7lett4 heer der woning1 maar waarschnlk ontstaan uit 1 vliegengod1 art4 ,herzog #b1 #ead7 ,mt4 #aj3be1 1 ,mt4 #i3cd1 1 ,ef4 #b3b1 1 ,joh4 #ab3ca1 1 #b ,cor4 #d3d1 1 1 ,op4 #ab3i1 #bj3b enz4 ,en onder hem staan vele 1 1 1 1 1 die weer in allerlei klassen en rangen onderscheiden zn1 #a ,cor4 #ae3ba1 ,ef4 #f3ab1 ,col4 #b3ae1 ,jud4 #f1 ook in boosheid de een nog den ander overtreffen1 ,mt4 #ab3de1 ,luk4 #aa3bf1 en samen ,satans zn1 ,mt4 #be3da1 #b ,cor4 #ab3g1 ,op4 #ab3g1 #i4 ,cf4 ,hofmann1 ,schriftbeweis #a #dah f4 ,sander1 ,die ,lehre der ,h4 ,schrift vom ,teufel #aheh4 ,oehler1 ,theol4 des ,a4 ,t4 #bjj4 ,knenen1 ,g4 v4 ,i4 ,,ii #befv4 ,hahn1 ,theol4 des ,n4 ,t4 #abh f4 ,schwartzkopff1 ,der ,teufels- und ,daemonenglaube ,jesu1 ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,kirche von ,gottschick1 ,,vii #ahig ,s4 #bhi-ccj4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #ec f4 #afg4 ,,ii #bch f4 enz4 ,weser1 ,die verschiedenen ,auffassungen vom ,teufel in ,n4 ,t41 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhb ,s4 #bhd f4 ,everling1 ,die paulin4 ,angelologie und ,daemonologie1 ,gttingen #ahhh4 ,al is er zoo onder hen nog eenig verschil in sterkte en boosheid1 alle te zamen worden z toch als door en door bedorven voorgesteld4 ,z zn altd en overal de tegenstanders ,gods1 de verstoorders van zn rk1 de bestrders van ,christus1 de verleiders der menschen1 de aanklagers van ,gods kinderen2 z leven in de zonde als in hun element4 ,nooit komen z voor als object van ,gods liefde1 ofschoon ze zne schepselen zn2 ,christus heeft hunne natuur niet aangenomen2 voorwerp van onze liefde1 van onze voorbede mogen z niet zn2 er is voor hen geen hope op herstel en behoud4 ,er is in het wezen en begrip der duivelen iets volkomen onbegrpelks4 ,wir knnen des absolute bse ,wesen immer nur unter der ,bedingung denken1 dass wir entweder an der absoluten ,bosheit oder an der wahren ,existenz etwas fehlen lassen1 ,c4 ,j4 ,nitzsch1 ,syst4 d4 chr4 ,lehr #aaf4 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #ccg4 ,absoluut boos kunnen z niet zn1 want z zn schepselen ,gods en dus als zoodanig goed2 en toch zn z alleen voorwerp van ,gods haat en van zn eeuwigen toorn4 ,om deze onbegrpelkheid van de natuur der duivelen hebben velen hun bestaan ontkend1 en hen voor zielen van gestorven menschen of voor personificaties van onze booze zonden of voor onpersoonlke principia van het kwade gehouden1 ,bekker1 ,betov4 ,werelt ,,ii c4 #bjv4 ,semler1 de daemoniacis #agfj4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #dd4 #de4 ,schelling1 ,werke ,,ii #d ,s4 #bda f4 ,rothe1 ,ethik #ejc4 ,martensen1 ,dogm4 #ii f4 ,mallet1 art4 ,teufel in ,herzog4 ,strauss1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #a f4 ,biedermann1 ,dogm4 #fad f4 ,lipsius1 ,dogm4 #eba-ebd enz4 ,maar de realiteit van ,satan en zne engelen is door de ,schrift buiten twfel gesteld2 aan accommodatie valt er in het minst niet te denken2 ,jezus heeft zich in een zeer gewichtig punt der religie geheel en al vergist of het is alzoo1 als ,h heeft gezegd4 ,en de leer van ,satan is voor heel de christelke leer ook verre van onverschillig4 ,z is van waarde tegenover het manicheisme1 want ,satan is geen oorspronkelk wezen maar een gevallen engel2 tegenover het pelagianisme1 want ,satan is door ne wilsbeslissing geheel en al bedorven2 tegenover de opvatting der zonde als zwakheid en zinlkheid1 want ,satan is een hooge1 heerlke1 rke geest2 tegenover de meening1 dat de zonde een voorbgaand moment in de ontwikkeling is1 want ,satan blft ,satan en wordt nimmer hersteld2 tegenover de verlaging van den mensch tot een duivel1 want ,satan is uit zichzelf ten val gekomen1 de mensch werd door hem verleid1 is niet unschuldig maar ook niet urschuldig2 tegenover de opvatting van de verzoening als een ethisch proces1 want ,christus is gekomen om de werken des duivels te verbreken4 ,het geloof aan ,satans bestaan is geen element van het zaligmakend geloof in ,christus2 maar het hangt er toch wel mee samen4 ,er ligt waarheid in het3 nullus diabolus1 nullus redemptor6 ,indien er geen zonde ware1 zou er geen verlosser zn1 en de ernst der zonde komt juist in de leer van ,satan het duidelkst uit4 ,uit alles1 wat de ,schrift van de engelen getuigt1 blkt toch1 dat het zedelk leven b hen een ander karakter draagt dan b de menschen4 ,menschen zn op ieder terrein en zoo ook in het zedelke1 aan ontwikkeling onderworpen2 z worden klein geboren1 in kennis1 kracht1 deugd of ondeugd1 en groeien in alle deze langzamerhand op4 ,maar zoo is het b de engelen niet4 ,z zn allen tegelk met elkaar en volwassen geschapen2 degenen1 die staande bleven1 werden in eens bevestigd in het goede1 en z1 die vielen1 werden terstond verhard en voleind in het kwade4 ,satan is niet verleid1 maar h bracht de leugen1 de zonde uit zichzelven voort1 ,joh4 #h3dd1 en is daarin in eens verstokt geworden4 ,de aard zner zonde is zoo1 dat h voor geen berouw meer vatbaar is2 van een zedelk bewustzn1 van een geweten is b hem geen sprake2 h leeft van den haat4 ,der eigentlich satanische ,charakter besteht in einem ,hass alles dessen1 was ber ihm und bloss weil es ber ihm ist 7,baader74 ,de zonde ook in de duivelen is geen materia maar forma2 er is geen summum malum1 gelk er een summum bonum is2 maar de forma der zonde is met de engelennatuur zoo n geworden1 dat er geen scheiding meer mogelk is4 ,het is wel is waar al te stout1 om te beweren1 dat de gevallen engelen ook voor ,gods almacht onverlosbaar zn2 en beter is het1 hier in ,gods welbehagen te rusten1 ,voetius1 ,disp4 ,i #ibj4 ,turret41 ,th4 ,el4 ,,ix #e1 #h4 ,heidegger1 ,corp4 ,th4 ,,viii #di4 ,moor ,,ii #dad4 ,maar toch blkt genoeg dat dat welbehagen geen willekeur is4 ,hier op aarde is er reeds onder menschen eene zonde1 die onvergefelk is1 n4l4 de lastering tegen den ,h4 ,geest2 met den dood1 d4 i4 met die eigenaardige bedeeling1 waarin w hier op aarde leven1 houdt de vergeving aller zonden op2 de aard der zonde sndt b de gevallen engelen den weg der verlossing af4 ,waarb dan nog komt1 dat de engelen niet zn n geslacht4 ,menschen konden vallen en zn gevallen in nen2 en z kunnen gered worden en worden gered in nen4 ,maar de duivelen zn niet in nen1 niet in een ander1 maar ieder voor zich en hoofd voor hoofd gevallen2 er was onder hen geen foedus operum1 en daarom is er ook voor geen foedus gratiae plaats4 ,de satanische zonde is dus b alle overeenkomst toch in oorsprong1 natuur1 gevolgen eene geheel andere dan de menschelke4 ,z draagt een absoluut karakter1 ,satan is de hoogste openbaring van het kwaad4 ,daarom wordt h in de ,schrift met zoo machtige1 hooge namen als overste der wereld1 god dezer eeuw enz4 genoemd4 ,maar daarom is ook de overwinning van ,satan de volkomen triumf van de zonde4 ,god heeft haar in ,satan alle gelegenheid gegeven1 om te toonen wat z is en vermag4 ,het hoogste en beste1 het edelste en grootste in ,gods schepping heeft z zich dienstbaar gemaakt4 ,en toch blkt z ten slotte in den strd van macht tegen recht onmachtig te zn4 ,es ist der ,charakter des ,bsen1 dass es immer mit ,energie anfngt und mit ,schwche aufhrt 7,baader74 ,de zonde is niet1 z wil zn2 z heeft geen waarachtige realiteit en komt daar nooit toe2 z is leugen in haar oorsprong en leugen in haar einde4 ,en daarom is ,satan ten slotte met al zne macht aan ,gods verheerlking dienstbaar4 ,luzifer ist1 kann man sagen1 durch die ,probe inne geworden1 dass nichts wahrhaft ist als ,gott4 ,darum ist ,luzifer so gut ein ,beweis ,gottes als ein ,engel4 ,wenn der ,gute beweist1 dass ,gott ist1 so beweist der ,bse1 dass nur ,gott ist 7,baader74 ,cf4 ,augustinus1 de civ4 ,,xi en ,,xii4 ,anselmus1 de casu diaboli4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #b-g4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #fc4 #fd4 ,petavius1 de ,angelis l4 ,,iii4 ,gerhard1 ,loc4 ,v c4 #d4 sect4 #aj sq4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #dej sq4 ,zanchius1 ,op4 ,,iii #afg-baf4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ijf sq4 ,daub1 ,judas ,ischarioth1 ,heidelb4 #ahaf4 #ahah4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #bea f4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #eei f4 ,dorner ,,ii #ahh f4 ,oosterzee #gf4 ,frank1 ,syst4 d4 chr4 ,wahrh4 ,i #dbh4 #f4 ,behalve tusschen de duivelsche en de menschelke zonden1 is er ook onder de laatste wederom groot onderscheid4 ,de ,stoa1 ,novatianus1 ,seb4 ,franck1 ,deurhof e4 a4 hebben dit ten onrechte ontkend1 ,m4 ,vitringa ,,ii #cgg4 ,wel is in beginsel de zonde en de deugd ondeelbaar2 wie er ne heeft1 heeft ze alle en wie er ne mist1 mist ze alle2 tusschen goed en kwaad is geen geleidelke overgang1 iemand stemt met de wet ,gods al of niet overeen3 en de wet ,gods is een organisme1 dat1 in n van zne geboden overtreden1 in zn geheel geschonden wordt1 want ,god1 die het gebod gaf1 dat overtreden werd1 is de auteur van alle andere geboden1 ,jak4 #b3aj1 cf4 ,vinet1 ,l'unit de la loi1 in zne ,nouvelles tudes vangliques4 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #gcj4 #gca4 ,maar daarom zn toch niet alle zonden gelk4 ,de verschillende namen1 voor de zonde in gebruik1 wzen daar reeds op4 ,b de offerande van ,kain en ,abel in ,gen4 #d komt het uit1 dat de gezindheid van meer waarde is dan de gave4 ,de wet1 aan ,israel gegeven1 bevat wel allerlei ceremonieele geboden1 maar door heel het ,o4 ,t4 heen staat het ethische handelen toch ver boven het cultische en liturgische2 het geloof wordt tot gerechtigheid gerekend1 ,gen4 #ae3f1 gehoorzaamheid is beter dan offerande1 #a ,sam4 #ae3bb1 ,am4 #b3f1 #e3ad1 #bav41 ,hos4 #d3av41 #ab3g1 ,mich4 #f3f1 #h1 ,jes4 #a3aav41 #e3hv41 ,jer4 #g3c1 #bb3c1 ,ezech4 #af3di1 #ah3ev41 ,zach4 #g3ev41 ,mal4 #c3e enz41 cf4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #gj4 ,als na de ballingschap het farizeisme opkomt en deze verhouding omkeert1 gaan ,jezus en de apostelen weder tot wet en profeten terug1 ,mt4 #e-g1 #ai3ahv41 ,mk4 #g3bav41 ,rom4 #a3biv41 #a ,cor4 #e3ajv41 #f3iv41 #b ,cor4 #ab3bjv41 ,gal4 #e3aiv41 enz4 ,de wet zelve maakt bovendien onderscheid tusschen zonden 1 die zonder boos opzet1 uit onkunde of zwakheid bedreven zn1 het verbond niet verbreken en binnen het verbond verzoend kunnen worden1 en zonden 1 die met bewustheid en opzettelk gepleegd zn1 den dader buiten het verbond stellen en des doods waardig maken1 ,lev4 #d1 #e1 #bb3ad1 ,num4 #ae3bbv41 #ce3aav41 ,jos4 #bj3c1 #i4 ,de ,schrift verlaat nooit het objectieve standpunt1 dat den maatstaf der zonde alleen zoekt in de wet ,gods4 ,maar desniettemin is de schuld der overtreding toch kleiner of grooter1 alnaarmate het gebod met zwakker of sterker bewustheid en wil geschonden werd4 ,eenerzds leidt ,stade1 ,gesch4 des ,volkes ,israel ,i #eab f1 uit ,gen4 #ab3ag1 #bj3c4 #bf3aj1 ,num4 #bb3cd1 #a ,sam4 #ad3bdv41 #cfv41 ten onrechte af1 dat aan het oude ,israel het onderscheid tusschen bewuste en onbewuste overtredingen onbekend was en men dus geheel buiten zn weten en willen schuldig worden kon2 want al deze plaatsen houden de onkunde voor eene selbstverschuldete of spreken van geen schuld4 ,maar andererzds is het toch ook niet waar1 dass ,snde im ,allgemeinen nur ist1 sofern auch ein ,bewusstsein derselben ist1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #fh1 #b4 ,wel onderstelt zonde eenige kennis der wet2 een mensch zonder het minste zedelk besef zou ontoerekenbaar zn maar ook ophouden mensch te zn1 ,rom4 #b3ad1 #ae2 en wel gaat zonde gewoonlk met eenig schuldbesef gepaard1 maar toch is de maatstaf der zonde niet het schuldbewustzn maar de wet ,gods4 ,er zn zonden1 die niet alleen voor anderen1 maar ook voor onszelven verborgen zn1 ,job #aa3dv41 ,ps4 #ai3ac1 #ij3h1 of eerst later als schuld worden erkend en beleden1 ,ps4 #be3g1 #ea3g4 ,onkunde is ook dikwerf zelve zonde1 en het schuldbewustzn verzwakt1 naarmate de zonde langer wordt gediend1 ,am4 #b3aa1 ,hos4 #d3f1 ,mich4 #c3a1 #f3h1 ,spr4 #bd3ab1 ,pred4 #d3ag4 ,daarom kan het subjectieve bewustzn van schuld het karakter der zonde niet bepalen4 ,al kan onwetendheid dus nooit de zonde zelve goedmaken1 z strekt toch dikwerf1 wanneer ze niet moedwillig is1 tot verontschuldiging4 ,paulus zegt1 dat h te voren een lasteraar1 vervolger en verdrukker was1 maar voegt eraan toe1 dat hem barmhartigheid is geschied wl h het onwetende deed1 #a ,tim4 #a3ac4 ,en zoo spreekt de ,h4 ,schrift meermalen van de zonden der ,joden en der ,heidenen1 als gedaan in onwetendheid1 ,luk4 #bc3cd1 ,hd4 #c3ag-ai1 #ac3bg1 #ag3cj1 ,ef4 #d3ah1 ,hebr4 #e3b1 #a ,petr4 #a3ad1 #b3be4 ,daarmede worden die zonden wel niet van haar schuldig karakter ontdaan1 gelk ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #ch4 #bda-bdf4 ,,iii #cej-ced schnt te meenen2 want ,rom4 #a-c1 #e3abv41 ,ef4 #d3ag-ai1 ,col4 #c3e-g1 #a ,cor4 #ae3i1 #a ,tim4 #a3ac1 #ae enz4 leeren dit anders4 ,maar toch worden deze zonden1 in onwetendheid gedaan1 daardoor onderscheiden van zonden1 uit verharding voortgekomen2 de onwetendheid biedt een pleitgrond voor vergeving aan4 ,en gelk de zonden in graad en mate verschillen1 naargelang z uit onwetendheid en zwakheid of uit opzet en boosheid bedreven zn1 zoo zn ze ook onderscheiden naar het object1 waartegen z gericht zn3 zonden tegen de eerste tafel zn zwaarder dan tegen de tweede1 ,mt4 #bb3cg1 #ch2 naar het subject1 dat ze bedrft3 naarmate iemand rker met gaven bedeeld is1 neemt de schuld zner overtreding toe1 ,mt4 #aa3ba1 ,luk4 #ab3dg1 #dh1 ,joh4 #i3da1 #ae3bb1 #bd2 naar de omstandigheden1 waaronder z gepleegd worden3 wie uit armoede steelt1 zondigt minder zwaar dan wie het doet uit hebzucht1 ,spr4 #f3cj1 ,jes4 #bf3aj2 naar de mate1 waarin iemand aan de zonde toegeeft3 wie overspel pleegt met gedachte en woord1 staat schuldig maar verzwaart zn oordeel1 als h de zonde voleindt in de daad1 ,mt4 #e3bh4 ,er is ook in de zonde eene ontwikkeling1 er is eene wet der zonde4 ,eene bepaalde zonde komt allengs tot stand door suggestio1 delectatio1 consensus1 operatio2 in suggestione peccati semen est1 in delectatione fit nutrimentum1 in consensu perfectio1 ,gregorius ,m41 cf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii #bd1 #h4 ,bonav41 ,brevil4 ,,iii #h4 ,en zoo ontwikkelt zich ook de zonde langzamerhand b een persoon1 in een gezin en familie1 b eene maatschapp en volk1 en ook in de geheele menschheid4 ,de zonde is wel niet in zich zelve zoo rk1 dat z zoo vele gedaanten aannemen kan1 want z is geen zelfstandig principe en is metaphysisch niets dan privatio boni4 ,maar gelk in haar oorsprong1 zoo bestaat z ook in hare ontwikkeling alleen aan en door het goede4 ,z verbindt zich met den eindeloozen rkdom van het geschapene1 verwoest al het bestaande1 strdt met de gansche wereld als haar instrument tegen ,god en zne heilige wet1 en neemt daardoor al die verschillende vormen en gedaanten aan1 welke al te zamen haar het karakter geven van een welbestuurd rk1 van een door n principe bezield organisme1 van een 1 staande onder de leiding van den 1 den 4 ,wl de zonde in haar wezen privatio is1 kan aan haar zelve noch een principium dividendi1 noch ook eene divisio worden ontleend4 ,privatio accipit speciem a forma1 cui opponitur4 ,de vroegere dogmatiek en ethiek sprak daarom wel over het karakter der eerste zonde maar deed overigens geen moeite1 om een zoogenaamd principe der zonde op te sporen en daartoe alle overtredingen der zedewet te herleiden4 ,eerst in later td heeft men zulk een principe trachten vast te stellen1 en het beurtelings gezocht in de zinnelkheid1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ff e4 a4 of in de zelfzucht1 ,mller1 ,snde ,i #agh4 ,tholuck1 ,snde #ah4 #ih4 ,vilmar1 ,moral ,i #acf4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #c4 ,lange1 art4 ,selbstsucht in ,herzog en voorts ,thomasius1 ,kahnis1 ,frank1 ,zckler enz41 of ook in beide1 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #dfa4 ,lipsius1 ,dogm4 #dhj4 ,inderdaad vertoonen de menschelke zonden ook meestal het karakter van zinnelkheid of zelfzucht1 van vleeschelke begeerlkheid of geestelken hoogmoed1 van zwakheid of boosheid2 soms schnt de zonde te bestaan in de heerschapp van de materie over den geest1 soms ook in een misbruik der vrheid1 in opstand tegen ,gods ordeningen4 ,maar toch is het noch aan ,rothe gelukt1 om de zelfzucht uit de zinnelkheid1 noch ook aan ,j4 ,mller met zn praexistentianisme1 om de zinnelkheid uit de zelfzucht te verklaren1 cf4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #ij-ih4 ,en dat is ook goed te begrpen4 ,metaphysisch en abstract kan de zonde niet anders en niet nader omschreven worden dan als privatio boni2 dan heeft z geen eigen principe1 geen reel bestaan2 ze bestaat slechts aan het goede4 ,de vormen die z aanneemt1 ontleent z aan het goede1 waarin z woont en dat z verderft4 ,ze zal dus in gedaante verschillen naar gelang van de schepselen1 in welke z zetelt4 ,ofschoon altd privatio boni1 draagt ze b engelen en menschen en zelfs b ieder van deze weder een bzonder karakter4 ,en wl de mensch van huis uit noch alleen een zinnelk noch alleen een geestelk wezen is maar altd beide te zamen1 daarom zal alle zonde b hem ook dit karakter vertoonen4 ,geene enkele zonde des menschen is uitsluitend zinnelkheid of uitsluitend zelfzucht4 ,evenals aan de eerste zonde b ,adam1 zn er aan elke zonde verschillende zden op te merken1 al is het ook dat meestal de eene meer in het oog springt dan de andere4 ,elke zonde is b den mensch aversio a ,deo1 ongehoorzaamheid1 opstand1 anarchie1 anomie en tegelkertd wl h aan zichzelf nooit genoeg heeft1 conversio ad creaturam1 afgoder1 hoogmoed1 zelfzucht1 zinnelkheid enz41 ,bonaventura1 ,sent4 ,,ii dist4 #db art4 #c qu4 #b4 ,en wl de schepselen1 waar de mensch zich heenwenden kan1 zoovele zn1 daarom kan de zonde b hem ook zoo velerlei vormen aannemen4 ,er zn zooveel soorten van zonden1 als er verschillende geboden1 plichten1 deugden1 zedelke goederen zn4 ,thomas deelde de zonden in naar de objecten1 op welke z zich richten1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #gb art4 #a1 ,scotus naar de deugden1 aan welke z tegengesteld zn1 ,sent4 ,,ii dist4 #cg qu4 #a1 #i1 cf4 ,liguori1 ,theol4 mor4 de pecc ,,ii4 n4 #cb4 ,en daarnaast bestonden nog vele andere indeelingen1 zooals die in zeven hoofdzonden1 superbia1 avaritia1 luxuria1 via1 gula1 invidia1 acedia 7vox memorialis3 saligia72 naar de norma in zonden tegen de verschillende geboden der wet of in zonden tegen ,god1 den naaste en onszelven2 naar het instrument1 waarmede ze geschieden1 in zonden met gedachten1 woorden en werken1 of in zonden des geestes en des vleesches1 of overeenkomstig #a ,joh4 #b3af in peccata sentiendi1 sciendi et dominandi1 of in zonden van zwakheid1 onwetendheid en boosheid2 naar den vorm in zonden van nalatigheid en van bedrf1 of in zonden per se en per accidens2 naar de adjuncta in verborgen en openbare1 heerschende en niet heerschende1 stille en roepende zonden enz41 cf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #db4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #gb4 ,gerhard1 ,loc4 ,x c4 #e sq4 ,ursinus1 ,tract4 ,theol4 #bjb4 ,moor ,,iii #cac4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iv #c1aj4 ,heidegger1 ,corpus ,theol4 ,x #fa4 ,vilmar1 ,theol4 ,moral ,i #bba4 ,zckler1 ,das ,lehrstck v4 d4 sieben ,hauptsnden1 ,mnchen #ahic enz4 ,verdere uitwerking aan de ethiek overlatende1 bespreken w hier alleen nog de ,roomsche onderscheiding der zonden in peccata mortalia en venialia4 ,deze heeft haar oorsprong in de practk der boete1 cf4 ,pper1 ,gesch4 der boete en biecht in de ,chr4 ,kerk ,i #ahia bl4 #cjfv41 en komt zakelk reeds voor b ,tertullianus1 de pudic4 #b4 #c4 #ai4 adv4 ,marc4 ,,iv #i1 en b ,augustinus1 die van peccata levia1 brevia1 minuta1 minima1 quotidiana sprak1 welke in de geloovigen nog overblven1 ,enchir4 #dd4 #ga4 de civ4 ,,xxi #bg4 de nat4 et gr4 #ci4 de spir4 et litt4 #cf4 ,door de scholastiek uitgewerkt1 ,lombardus en anderen op ,sent4 ,,ii dist4 #db4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #hh4 #hi1 werd ze door de kerk vastgesteld1 ,trid4 ,,vi c4 #aa can4 #bg ,,xiv #e4 ,cat4 ,rom4 ,,ii #e qu4 #dj1 en sedert door alle theologen met ver tegen alle bestrding verdedigd1 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 ,i c4 #c sq4 ,becanus1 ,theol4 ,schol4 ,,ii #afai p4 #aag4 ,liguori1 ,theol4 ,mor41 de pecc4 n4 #ea sq4 ,busenbaum1 ,theol4 mor41 de pecc4 qu4 #ca sq4 ,antoine1 ,theol4 ,mor41 de pecc4 c4 #b enz4 ,naar deze onderscheiding zn er zonden1 die de ontvangen genade doen verliezen en des doods waardig zn1 en andere1 zooals een del woord1 een al te luidruchtige lach1 een onwillekeurig opwellende begeerte1 drift1 toorn1 een zeer kleine diefstal enz41 die de genade niet doen verliezen1 niet zoozeer contra als praeter legem1 en van nature vergefelk zn4 ,de onderscheiding wordt daarop gegrond1 dat de ,schrift van verschillende zonden en straffen spreekt1 ,mt4 #e3bb1 #g3c1 #bc3bc1 ,luk4 #f3da1 #a ,cor4 #c3ab-ae1 soms aan de zonden den dood verbindt1 ,rom4 #a3cb1 #f3bc1 #a ,cor4 #f3i1 ,gal4 #e3ba1 #a ,joh4 #c3ad1 en toch de geloovigen dikwerf als zoodanig blft erkennen1 ook al struikelen z in velen1 ,spr4 #bd3af1 ,mt4 #a3ai1 ,luk4 #a3f1 ,jak4 #c3b1 en voorts ook op de overweging1 dat er geneeslke en ongeneeslke ziekten bestaan en dat er kleine beleedigingen zn1 die de vriendschap niet opheffen4 ,de ,hervormers verwierpen deze onderscheiding als met ,gods ,woord in strd4 ,z ontkenden niet1 dat er graden in de zonden waren2 en ook hielden z de termen peccata mortalia en venialia nog wel b1 maar z hechtten er eene andere beteekenis aan4 ,de ,lutherschen moesten tot op zekere hoogte de onderscheiding nog overnemen1 wl de geloovigen zonden konden doen1 waarb de genade bewaard bleef1 en andere1 waarb z verloren ging1 ,luther b ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #dgb f4 ,melanchton1 ,loci ,comm41 de peccato4 ,gerhard1 ,loc4 ,x c4 #bj1 cf4 ook ,bellarminus1 de amiss4 gr4 ,i c4 #d4 ,maar de ,gereformeerden gingen verder en wilden van heel de onderscheiding niets weten4 ,als z de woorden soms nog bezigden1 verstonden z eronder1 dat alle zonden1 behalve de lastering tegen den ,h4 ,geest1 door ,gods barmhartigheid vergeven kunnen worden en aan de geloovigen ook feitelk vergeven worden1 doch dat z alle in zichzelve des doods waardig zn1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #h1 #eh4 ,,iii #b1 #aa4 #d1 #bh4 ,antid4 conc4 ,trid4 ,,vi #ab4 ,ursinus1 ,tract4 theol4 #bji4 ,gomarus1 ,theses theol4 disp4 #ac4 ,moor ,,iii #cjh-cab4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #d4 ,mastricht ,,iv #c1 #bb4 ,pictet1 ,christ4 ,godg4 ,,vi #aa4 ,heppe1 ,dogm4 #beg4 ,de ,schriftuurplaatsen1 waarop de ,roomschen zich voor hunne distinctie beroepen1 zn dan ook alle zonder eenige bewskracht4 ,alleen ,mt4 #e3bb biedt eenigen schn van grond1 maar de bedoeling van ,jezus' woord is daar toch eene geheel andere1 dan om lichte van zware zonden te onderscheiden4 ,tegenover de ouden n4l41 die zeiden1 dat eerst de zondige daad1 de eigenlke doodslag1 schuldig en strafbaar maakte b het plaatselk gericht1 zegt ,jezus1 dat niet eerst de daad maar reeds de eerste opwelling van onrechtmatigen toorn1 ook al uit h zich nog niet in een woord1 b dat gericht schuldig en strafbaar maakt2 dat wanneer die toorn zich uit in een klein1 onwillig woord1 de zonde reeds zoo groot is1 dat z behandeld moet worden door het sanhedrin2 en dat z1 wanneer de toorn in een smaadwoord zich uit1 in eens1 zonder vorm van proces1 het helsche vuur waardig is4 ,er is hier dus zoo weinig sprake van vergefelke zonden1 dat ,jezus juist omgekeerd de geringste zonde ten hoogste strafbaar acht1 zoo strafbaar als de ouden de zondige daad1 d4 i4 den moord4 ,jezus stelt den opwellenden1 onrechtmatigen toorn1 met den doodslag gelk2 h zegt dat de lichtste zonde juist al eene zeer zware zonde is1 die zoo groote straf verdient als volgens de ouden de doodslag4 ,welke straf deze opwelling van toorn hiernamaals waardig is1 zegt ,jezus met geen woord2 maar als die toorn met een smaadwoord gepaard gaat1 dan is deze zonde zoo groot1 dat z op datzelfde oogenblik de helsche straf waardig is2 er is geen rechtbank meer noodig1 om eene straf te bepalen4 ,goed verstaan is deze tekst dus eer een argument tegen dan voor de onderscheiding van peccata mortalia en venialia4 ,en zoo staat heel de ,schrift tegen deze indeeling over4 ,de wet is een organisch geheel ,jak4 #b3aj1 wie n gebod overtreedt1 is in beginsel schuldig aan alle2 z moet in haar geheel worden vervuld1 ,mt4 #e3ag-ai2 z eischt ons geheel met heel het hart en verstand1 met ziel en lichaam1 ,mt4 #bb3cg2 voor haar is niets onverschillig en gering1 vervloekt is wie niet blft in al hetgeen geschreven is in het boek der wet1 dat h dat doe1 ,deut4 #bg3bf1 ,gal4 #c3aj2 zelfs de kleinste en geringste overtredingen der wet1 zooals een opwellende toorn1 een onreine begeerte1 een overtollige bevestiging1 een del woord1 ,mt4 #e3bb1 #bh1 #cg1 #ab3cf1 ,ef4 #e3d zn zonde1 in beginsel aan zondige daden gelk1 en dus als zonde ook 1 vandschap tegen ,god4 ,naar het beginsel beschouwd1 zn er geen kleine en geringe zonden4 ,nullum peccatum contemnendum ut parvum1 cum revera nullum sit parvum1 quando ,paulus de omni peccato generatim pronuntiaverit1 stimulum mortis esse peccatum1 ,basilius b ,gerhard t4 a4 p4 ,wanneer eene zonde1 b4 v4 een del woord1 op zichzelve gesteld en uit heel haar verband met den persoon1 de omstandigheden enz4 losgemaakt wordt1 schnt de bewering bovenmate streng1 dat z den eeuwigen dood verdient4 ,maar het is juist die abstracte1 atomistische beschouwing1 welke1 als in strd met de ,schrift en met de werkelkheid tevens1 door de ,hervormers principieel verworpen werd4 ,zonde is geen quantum1 dat1 van den dader geisoleerd1 op de vingers geteld of in de weegschaal gewogen kan worden4 ,de ,roomsche onderscheiding heeft feitelk dan ook tot allerlei kwade practken geleid4 ,niet alleen zn de theologen het er niet over eens1 of de vergefelke zonde ,god al dan niet beleedigt2 of z al dan niet behoort gebiecht te worden2 of tot haar herstel werkelk berouw van noode is dan wel het volbrengen van een of ander verdienstelk werk voldoende is4 ,maar allen erkennen ook1 dat de onderscheiding beide in theorie en practk zeer moeilk en schier niet te handhaven is4 ,men moet daarom tot allerlei subtiele redeneeringen de toevlucht nemen1 die onder de hand heel het karakter der zonde verliezen doen4 ,waar redeneeringen in den steek laten1 telt men de meeningen der doctores op en stelt men zich met eene kleinere of grootere mate van waarschnlkheid tevreden4 ,zoo komt men tot eene atomistische1 casuistische1 mechanische1 materialistische schatting van de zonden en van de voldoeningen1 en houdt de zielen voortdurend in angst1 of z misschien eene doodzonde hebben bedreven1 of brengt ze tot lichtzinnigheid en onverschilligheid1 wl de zonden meestal van zeer lichten aard en zeer gemakkelk goed te maken zn4 #g4 ,slechts van ne zonde maakt de ,h4 ,schrift gewag1 welke in dit en het toekomende leven onvergefelk is1 n4l4 de lastering tegen den ,h4 ,geest4 ,in het ,o4,t4 is er geen sprake van1 ofschoon er in de wet voor de zonden geen zoenoffer ingesteld was1 wl z de wet zelve teniet deden1 ,hebr4 #aj3bh4 ,jezus spreekt er het eerst van1 ,mt4 #ab3ca1 ,mk4 #c3bh1 ,luk4 #ab3aj4 ,toen ,h eenmaal een bezetene1 die tevens blind en stom was1 volkomen genas1 werden de scharen door dit wonder zoo ontzet1 dat z ,jezus erkenden als den ,zone ,davids1 als den ,christus4 ,maar de ,farizen werden daardoor opgevoerd tot een toppunt van haat1 die hen zeggen deed1 niet alleen dat ,h de duivelen uitwierp door den duivel1 maar dat ,h zelf ook van den duivel bezeten was1 ,mk4 #c3bb1 4 ,deze beschuldiging werd enkel en alleen ingegeven door den haat1 z sproot uit loutere1 bewuste1 gewilde vandschap voort4 ,dat toont ,jezus ook aan1 ,mt4 #ab3be-cj2 een koninkrk1 tegen zichzelf verdeeld1 kan niet bestaan1 ,satan werpt zichzelven niet uit1 maar de uitwerping van ,satan is een bews1 dat het koninkrk ,gods tot hen gekomen is1 ,jezus werpt den duivel uit door den ,geest ,gods4 ,de tegenstelling tusschen ,jezus en de ,farizen is hier dus op 't sterkst gespannen2 z zeggen1 dat ,jezus bezeten is1 door den duivel zne wonderen doet1 en het rk des duivels sticht4 ,en ,jezus verklaart1 dat ,h de ,christus is1 dat ,h door den ,geest ,gods den duivel uitwerpt en dat ,h alzoo het koninkrk ,gods tot hen brengt4 ,en in dit verband1 naar deze aanleiding spreekt ,jezus van de lastering tegen den ,h4 ,geest als de onvergefelke zonde4 ,hetz men nu denkt1 dat de ,farizen in dat oogenblik deze zonde bedreven hadden1 hetz men meent1 dit te moeten ontkennen1 o4 a4 omdat de ,h4 ,geest toen nog niet uitgestort was1 ,joh4 #g3ci1 altd maakt het verband toch duidelk1 dat de zonde tegen den ,h4 ,geest bestaan moet in eene bewuste1 moedwillige1 opzettelke lastering van de klaar erkende1 en toch uit haat en vandschap aan den duivel toegeschreven openbaring van ,gods genade in ,christus door den ,h4 ,geest4 ,de lastering tegen den ,h4 ,geest bestaat dus niet in eenvoudig ongeloof1 noch in het in het algemeen weerstaan en bedroeven van den ,h4 ,geest1 noch in de loochening van de persoonlkheid of ,godheid des ,h4 ,geestes1 noch in het zondigen tegen beter weten in en ten einde toe1 zonder meer4 ,z is ook niet eene zonde tegen de wet alleen1 maar bepaald ook tegen het evangelie1 en wel tegen het evangelie in zne duidelkste openbaring4 ,er gaat dus veel aan vooraf1 objectief eene openbaring van ,gods genade in ,christus1 de nabheid van zn koninkrk1 eene krachtige werking des ,h4 ,geestes1 en subjectief eene verlichting en overtuiging des verstands1 zoo levendig en krachtig1 dat men de waarheid ,gods niet loochenen kan1 dat men ze als ,goddelk erkennen moet4 ,en dan bestaat z zelve niet in een twfelen aan of eenvoudig ontkennen van die waarheid1 maar in eene loochening1 die tegen de overtuiging des verstands1 tegen de verlichting des gewetens1 tegen de inspraak van het hart ingaat2 in een welbewust1 moedwillig en opzettelk toeschrven van hetgeen klaar als ,gods werk erkend is aan den invloed en de werking van ,satan1 d4 i4 in eene besliste lastering van den ,h4 ,geest1 in een met moedwil verklaren1 dat de ,heilige ,geest de ,geest uit den afgrond1 dat de waarheid de leugen1 dat ,christus ,satan zelf is4 ,haar wortel is dus de welbewuste1 opzettelke haat tegen ,god en het als ,goddelk erkende2 haar wezen is het zondige in zne hoogste openbaring1 de voltooide1 de voleindigde revolutie1 het zetten van ,god op de plaats van ,satan en van ,satan op de plaats van ,god2 haar karakter is niet menschelk meer maar daemonisch4 ,al is het ook1 dat de duivelen deze zonde in dezen bepaalden vorm niet doen1 wl ,gods genade hun niet verschenen is1 ,christus hunne natuur niet aangenomen heeft1 de ,h4 ,geest onder hen niet uitgestort en het koninkrk ,gods niet tot hen gekomen is2 toch draagt de daemonische zonde hetzelfde karakter1 dat de lastering tegen den ,h4 ,geest onder menschen vertoont4 ,daarom is z ook onvergefelk2 ,gods genade is er wel niet te klein en te machteloos toe2 maar er zn ook in het rk der zonde wetten en ordinantin1 die door ,god erin gelegd zn en door ,hem worden gehandhaafd4 ,en die wet bestaat hier b deze zonde daarin1 dat z alle berouw uitsluit1 het geweten toeschroeit1 den zondaar ten eenemale verstokt en verhardt en in dezen weg zne zonde onvergefelk maakt4 ,behalve in de evangelin1 is er nergens in de ,schrift met rechtstreeksche woorden van deze zonde sprake4 ,maar deze lastering tegen den ,h4 ,geest kan in verschillende omstandigheden bedreven worden4 ,en zoo zegt ,hebr4 #f3d-h1 #aj3be-bi cf4 #ab3ae-ag1 dat degenen1 die eens verlicht geweest zn en de hemelsche gave gesmaakt hebben en des ,h4 ,geestes deelachtig geworden zn en die dan tot het ,jodendom terugvallen1 den ,zoon ,gods vertreden en kruisigen en te schande maken1 het bloed des ,n4 ,t4 onrein achten en den ,geest der genade smaadheid aandoen1 dat dezulken niet wederom tot bekeering kunnen gebracht worden4 ,en evenzoo getuigt #a ,joh4 #e3af1 dat er eene zonde is1 die noodzakelk krachtens hare natuur tot den dood zonder bekeering leidt1 en voor welke ,johannes niet zegt1 d4 i4 niet gebiedt1 dat men bidden zal4 ,het gebed1 zoo niet ongeoorloofd1 is toch vruchteloos4 ,waarschnlk denkt ,johannes hier in verband met heel zn brief aan de besliste en moedwillige loochening van den ,christus als den vleeschgeworden ,zoon van ,god4 ,in beide deze plaatsen hebben w dus te doen met zonden1 die den mensch volkomen verharden1 en dus zelve onvergefelk zn4 ,feitelk en zakelk vallen deze met de lastering tegen den ,h4 ,geest samen4 ,voor de verbazend rke litteratuur over dit onderwerp z verwezen naar ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #b qu4 #ad art4 #a4 ,comm4 op ,sent4 ,,ii dist4 #dc4 ,m4 ,vitringa ,,ii #cgh4 ,walch1 ,bibl4 theol4 sel4 ,i #hh4 #bed4 ,schaff1 ,die ,snde wider den ,h4 ,geist1 ,halle #ahda4 ,muller1 ,snde ,,ii #eif f4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #hi-ajj4 #ch4 ,,de ,,verbreiding ,,der ,,zonde4 #a4 ,de zonde1 zoo schrikkelk reeds in haar wezen1 krgt nog ernstiger karakter door de uitgebreidheid harer heerschapp4 ,ook buiten de bzondere openbaring is de volstrekte algemeenheid der zonde erkend4 ,de verschillende godsdiensten met hun priesters en altaren1 hun offeranden en boetedoeningen zn alle op de beldenis der zonde gebouwd2 dogma en cultus1 gebed en lied1 religie en philosophie vertolken soms op roerende wze het algemeene zondebesef4 4 ,vitiis nemo sine nascitur4 ,communis hominum labes4 ,cf4 ,pfanner1 ,theol4 gent4 ,,ix #g4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,,ii #af4 ,lamennais1 ,essai sur l'indiffrence ,,iii p4 #cic-djh4 ,hettinger1 ,apol4 d4 ,christ4 ,,iii #cj4 #dab4 ,klaarder nog wordt deze algemeenheid der zonde in de ,h4 ,schrift uitgesproken1 ,gen4 #f3e1 #h3ba1 #a ,kon4 #h3df1 #b ,chr4 #f3cf1 ,job #d3ag-ba1 #ad3d1 #be3d-f1 ,ps4 #ad3c1 #ec3b1 #acj3c1 #adc3b1 ,spr4 #bj3i1 ,pred4 #g3bj1 ,jes4 #ec3f1 #eh3a1 #ei3d1 #ab enz41 cf4 ,sir4 #h3f1 #be3bf1 ,wsh4 #i3f1 #ac-ah1 #ab3aj1 #aa enz4 ,jezus onderstelt haar1 als ,h allen zonder onderscheid roept tot bekeering en den ingang in het koninkrk ,gods verbindt aan de wedergeboorte uit water en ,geest1 ,mt4 #d3ag1 ,mk4 #a3ae1 #f3ab1 ,luk4 #ab3dg1 ,joh4 #c3c1 #e4 ,wel spreekt ,h van gezonden en rechtvaardigen1 ,mt4 #i3ab1 #ac1 ,mk4 #b3ag1 ,luk4 #e3ca1 #cb1 maar ,h doet dat1 zonder over den aard dier gezondheid en rechtvaardigheid een oordeel te vellen1 objectief1 naar de meening dergenen1 die h alzoo beschrft4 ,hoe ,h zelf over die gerechtigheid denkt1 blkt uit andere plaatsen genoegzaam2 over de farizers roept ,h zn wee uit1 maar de vermoeiden en beladenen noodigt ,h tot zne rust4 ,evenzoo leeren de apostelen1 dat allen gezondigd hebben1 dat de gansche wereld in het booze ligt en voor ,god verdoemelk is1 dat allen behoefte hebben aan de vergevende liefde des ,vaders1 aan de verlossing door ,christus1 aan de vernieuwing des ,h4 ,geestes1 ,rom4 #c3i-bj1 #bc1 #e3ab1 #aa3cb1 #b ,cor4 #e3ai1 ,gal4 #c3bb1 #a ,joh4 #a3h1 #e3ai4 ,voorts is naar de ,schrift de zonde den mensch eigen van de jeugd1 van de geboorte1 zelfs van de ontvangenis af aan1 ,gen4 #f3e1 #h3ba1 ,joh #ad3d1 #ac3bf1 ,ps4 #be3g1 #ea3g1 #eh3d1 #ajc3ad1 ,jes4 #dc3bg1 #dh3h1 #eg3c1 ,ezech4 #af3c1 ,hos4 #e3g1 ,joh4 #c3f1 ,rom4 #g3gv41 ,ef4 #b3c4 ,david gaat in zne schuldbeldenis tot den diepsten grond zner zondigheid terug1 vindt die in de zonden zner ouders en verklaart daaruit1 dat h ook zelf van zne ontvangenis en geboorte af aan onrein voor ,god staat1 ,ps4 #ea3g4 ,in ,joh4 #c3f zegt ,jezus1 dat het vleesch1 d4 i4 de mensch als zinnelk wezen1 alleen vleesch voortbrengen kan1 dat een zoodanig mensch geen ingang heeft in het koninkrk ,gods en daartoe de wedergeboorte uit den ,geest behoeft1 dat de mensch als zulk een zinnelk wezen1 als 1 onrein en bedorven is van zne geboorte af4 ,en in ,ef4 #b3c verklaart ,paulus1 dat ,joden en ,heidenen zn2 h stelt zeer zeker hier niet tegenover de dadelke zonden1 waar h juist over spreekt1 vs4 #a-c1 maar zegt1 dat z kinderen van ,gods toorn waren1 terwl z nu1 nadat z levend en uit genade zalig gemaakt zn1 voorwerpen zner liefde zn1 en geeft dus te kennen1 dat hun vroegere toestand1 hun dood zn door de zonden en misdaden1 een natuurlke toestand was1 eene 1 die rustte in hun bestaan zelf1 cf4 ,rom4 #b3ad1 #aa3ba1 #b3ae1 #d3h4 ,voor het overige is het waar1 dat de ,h4 ,schrift de algemeenheid der zonde en het tot in de ontvangenis teruggaande bederf des menschen veel meer onderstelt dan breedvoerig en herhaaldelk beschrft4 ,de menschen zelven worden allerwege als zondaren geteekend2 niet alleen het geslacht vr den zondvloed en alle ,heidenen en goddeloozen1 maar ook het volk van ,israel2 en onder dat volk worden ook van de vromen vele zonden verhaald1 van de aartsvaders1 ,mozes1 ,job1 ,david1 ,salomo enz41 ja het zn juist de vromen1 die1 ook waar ze overtuigd zn van het rechtvaardige hunner zaak1 toch in ootmoedige schuldbeldenis voor ,god nedervallen en om ontferming en vergeving smeeken1 ,ps4 #f1 #be1 #cb1 #ch1 #ea1 #acj1 #adc1 ,jes4 #f3e1 #ec3d-f enz4 ,het is het hart van den mensch1 dat bedorven is1 ,gen4 #f3e1 #h3ba1 ,ps4 #ad3a1 ,jer4 #ag3i1 ,ezech4 #cf3bf1 ,mt4 #ae3ai2 daaruit zn de uitgangen des levens1 ,spr4 #d3bc1 daaruit komen alle ongerechtigheden en ook het onverstand voort1 ,mk4 #g3bb4 ,het verstand des menschen is verduisterd1 ,job #ba3ad1 ,jes4 #a3c1 ,jer4 #d3bb1 ,joh4 #a3e1 ,rom4 #a3ba1 #bb1 #a ,cor4 #a3ah-bh1 #b3ad1 ,ef4 #d3ah1 #e3h2 zn ziel is schuldig en onrein en heeft verzoening en bekeering van noode1 ,lev4 #ag3aa1 ,ps4 #ai3h1 #da3e1 ,spr4 #ai3b1 #ae1 ,mt4 #af3bf1 #a ,petr4 #a3bb2 zn geest is hoogmoedig1 dwalende1 besmet en moet daarom verbroken1 verlicht1 gereinigd worden1 ,ps4 #ea3ai1 ,spr4 #af3ah1 #cb1 ,pred4 #g3i1 ,jes4 #eg3ae1 #ff3b1 #a ,cor4 #g3cd1 #b ,cor4 #g3a1 #a ,thess4 #e3bc2 zn geweten is bevlekt en behoeft reiniging1 ,tit4 #a3ae1 ,hebr4 #i3i1 #ad1 #aj3bb2 zn begeerte1 genegenheid en wil strekt zich uit naar het verbodene en is machteloos ten goede1 ,jer4 #ac3bc1 ,joh4 #h3cd1 #cf1 ,rom4 #f3ag1 #h3g1 #b ,cor4 #c3e2 en het lichaam1 met al zne leden1 oogen1 ,deut4 #bi3d1 ,ps4 #ah3bh1 ,jes4 #ce3e1 #db3g1 #b ,petr4 #b3ad1 #a ,joh4 #b3af1 ooren1 ,deut1 #bi3d1 ,ps4 #aae3f1 #ace3ag1 ,jes4 #f3aj1 ,jer4 #e3ba1 ,zach4 #g3aa1 voeten1 ,ps4 #ch3ag1 ,spr4 #a3af1 #d3bg1 #f3ah1 ,jes4 #ei3g1 ,rom4 #c3ae1 mond en tong1 ,job #bg3d1 ,ps4 #ag3aj1 #ab3d1 #ae3c1 ,jer4 #i3c1 #e1 ,rom4 #c3ad1 ,joh4 #c3e-h enz4 staat in den dienst der ongerechtigheid4 ,in n woord1 de zonde zit niet aan en om maar in den mensch en breidt over den ganschen mensch en over heel de menschheid zich uit1 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #fgj f4 ,van de plaatsen1 die voor het tegenovergestelde gevoelen worden aangehaald1 behoeft alleen ,rom4 #g3g-bf eenige nadere bespreking4 ,ten allen tde hebben de ,pelagianen zich op dezen pericoop beroepen ten bewze1 dat de of het in den mensch vr van zonde is gebleven en deze alleen zetelt in de 2 in den nieuweren td is deze exegese bna algemeen aangenomen4 ,augustinus echter in zne latere periode en al zne volgelingen zoowel in de ,roomsche als in de ,protestantsche kerken1 hebben steeds deze uitlegging weersproken en de verzen #ad-be verstaan1 als door ,paulus als wedergeborene en aangaande het heden gesproken1 eene verklaring1 die tegenwoordig nog voorgestaan wordt door ,delitzsch1 ,philippi1 ,luthardt1 ,harless1 ,thomasius1 ,umbreit1 ,kohlbrugge1 e4 a41 cf4 ,tholuck in zn ,comm4 zum ,brief an die ,rmer1 #ahef ,s4 #ccc-cfi1 en voorts ,meyer1 ,philippi enz4 ,de laatste exegese verdient om verschillende redenen de voorkeur4 #a ,paulus betoogt in ,rom4 #g3g-bf1 dat de wet1 van welke de geloovige1 door gestorven te zn met ,christus1 ontslagen is1 zelve niet zondig is4 ,en dat doet h door aan te wzen1 dat z den geloovige eerst tot kennis van zne zonde en zn dood gebracht heeft1 #g-ac en dat z nu nog de instemming heeft van znen inwendigen mensch1 al is het ook1 dat zn vleesch zich tegen haar verzet1 #ad-bf4 ,in dit verband is het betoog1 dat de wet nu nog de instemming van den geloovige heeft1 al is h ook van haar ontslagen1 noodzakelk4 ,want voor de stelling1 dat de wet zelve heilig is1 is het niet genoeg1 dat de onwedergeborene1 maar is het juist noodzakelk1 dat de wedergeborene haar goedkeurt4 ,en zoo spreekt ,paulus dan ook van vers #ad af in den tegenwoordigen td1 niet uit levendigheid van voorstelling1 maar wl h juist als wedergeborene de wet liefheeft en goedkeurt4 ,wl de wet hem middellk de smartelke ervaring schonk van zne zonde en dood1 wl h in de gemeenschap met ,christus1 vs4 #d1 ,gal4 #b3ai1 #bj door de wet der wet is gestorven en van haar vloek is bevrd1 ,gal4 #c3ac1 daarom en daardoor heeft h ze als heilig en rechtvaardig en goed leeren kennen1 geeft h haar getuigenis en bevestigt h de wet door het geloof1 ,rom4 #c3cj4 #b ,omdat ,paulus naar den gang van zn betoog de wet in haar heilig karakter wil eeren1 werpt h alle schuld op de zonde1 die in hem woont1 en maakt h een scherp onderscheid tusschen het centrum en de peripherie van zn wezen4 ,innerlk1 naar zn wil1 naar zn inwendigen mensch heeft h ,gods wet lief1 maar in zne leden woont eene andere macht en eene andere wet1 n4l4 de zonde4 ,zulk een diep onderscheid wordt in de ,schrift nergens b den onwedergeborene aangenomen4 ,b dezen is er wel eene kennis van ,god en van de wet en ook een van nature doen van de dingen die der wet zn1 ,rom4 #a3ai1 #b3ad1 #ae1 d4 i4 dus een strd tusschen rede en zinnelkheid1 geweten en lust1 verstand en hart2 maar een strd tusschen vleesch en geest1 gelk ,paulus dien hier teekent1 is er alleen b de wedergeborenen1 ,gal4 #e3ag2 alleen z kunnen zeggen1 de wet ,gods lief te hebben1 haar goed te keuren1 haar te willen met heel hun hart4 #c ,ofschoon ,paulus als wedergeborene zichzelf nog noemt 1 1 h zegt daarmede toch niet1 dat h is1 #h3h1 #i of wandelt1 #h3a1 want h noemt zich alleen zoo1 wl h van wege de in zne leden wonende zonde niet doen kan wat h wil en dus door die wet der zonde in zne leden gevangen gehouden wordt4 ,ofschoon ellendig1 wl h met het vleesch de wet der zonde dient1 dient h toch met zn de wet ,gods1 vs4 #bf1 en het is juist dit laatste1 wat in ,rom4 #h nader uitgewerkt wordt4 ,in ,christus is h rechtvaardig en wandelt h naar den ,geest4 #d ,daarb komt nog1 dat1 indien ,rom4 #g3adv4 van den onwedergeborene ware te verstaan1 de wedergeboorte zelve onnoodig1 eene helpende genade voldoende zou wezen en heel de leer der ,schrift over zonde en genade1 over rechtvaardigmaking en heiligmaking1 over geloof en bekeering omvergeworpen zou worden4 ,veeleer is ,rom4 #g3g-be een sterk bews voor de algeheele bedorvenheid der menschelke natuur2 want indien de wedergeborene nog zoo heeft te klagen over de macht der zonde1 die in hem woont1 dan is de onwedergeborene geheel en al1 zonder het te weten1 een dienstknecht der zonde1 znde in het vleesch en wandelend naar het vleesch1 en het bedenken van dat vleesch is vandschap tegen ,god4 ,deze algemeenheid der zonde wordt in ,gen4 #c afgeleid uit den val van den eersten mensch4 ,wel staat dit er niet met even zooveel woorden2 ,gen4 #c let veel meer op de verandering in de omstandigheden1 die tengevolge van den val intreedt 7smart der vrouw1 vervloeking van het aardrk1 verdrving uit den hof71 dan op den zedelken omkeer1 die er b ,adam en b zne nakomelingen plaats greep4 ,maar toch verhaalt het1 dat terstond na het bedreven kwaad schaamte en vrees zich van hen meester maakt1 dat het schuldbewustzn ontwaakt1 dat z wegvluchten van ,god4 ,de straffen1 ,gen4 #c3afv4 uitgesproken1 hebben niet alleen op ,adam en ,eva maar zonder twfel ook op hunne nakomelingen betrekking1 en deze straffen onderstellen naar heel de beschouwing des ,o4 ,t4 ook gemeenschappelke schuld4 ,het eerste feit1 dat na den val wordt bericht1 is ,kains broedermoord2 de historie zelve wordt eene andere1 ook zonder dat dit nader wordt gezegd1 z wordt eene geschiedenis van zonde1 ellende en dood4 ,de mensch is nu van nature boos1 ,gen4 #f3e1 #h3ba4 ,evenzoo brengen de verdere ,o4 ,t4 ,schriften de algemeenheid der zonde niet uitdrukkelk met den val van den eersten mensch in verband4 ,z blven b het feit van de algemeenheid der zonde staan of herleiden deze ook tot de vergankelke1 zinnelke natuur van den mensch1 ,job #d3agv41 #ad3d1 #ae3adv41 #be3dv41 ,ps4 #gh3chv41 #ajc3acv41 ,mk4 #ad3ch1 ,joh4 #c3f1 ,rom4 #f3gv4 enz41 cf4 boven bl4 #div4 ,eerst ,paulus is het1 die in #a ,cor4 #ae3bav41 ,rom4 #e3abv4 de algemeenheid der zonde uit ,adams ongehoorzaamheid verklaart1 cf4 ook ,wsh4 #a3ac1 #ad1 #b3bc1 #bd1 ,apoc4 ,baruch #bc3d1 #ed3ae1 #ef3e1 #i1 #d ,ezra #g3fh4 ,in #a ,cor4 #ae3bav4 zegt h1 dat de dood van alle menschen op dezelfde wze zn oorzaak heeft in den mensch ,adam1 als de opstanding uit de dooden in den mensch ,christus4 ,er ligt hier duidelk in1 dat de dood van alle menschen niet eerst veroorzaakt is door hunne persoonlke zonden1 maar reeds over alle menschen uitgesproken en tot alle menschen doorgegaan is1 enkel en alleen om de ongehoorzaamheid van ,adam2 op dezelfde wze1 als de opstanding niet door de persoonlke goede werken1 het geloof enz4 van de geloovigen1 maar uitsluitend door de gehoorzaamheid van ,christus verdiend is4 ,niet in en door zichzelven maar in ,adam sterven z2 en niet in en door zichzelven staan z op maar alleen in ,christus4 ,hoe en waarom die dood tot allen is doorgegaan1 wordt nader uiteengezet in ,rom4 #e3abv4 ,wl w door den dood van ,christus als vanden verzoend zn1 zn w zeker1 dat w met ,hem ook eeuwig leven zullen2 ja zoo zeker zn w1 dat w nu reeds roemen door ,christus1 die de verzoening ons schonk1 vs4 #aj1 #aa4 ,de genade en het leven van ,christus gaan daarom 7 1 vs4 #ab7 de zonde en dood van ,adam verre te boven4 ,dit is het thema van den pericoop vs4 #ab-ba1 en het wordt op deze wze uitgewerkt en bewezen4 ,door n mensch is de zonde1 als machtig en allesbeheerschend beginsel1 in de wereld gekomen1 en op die wze en in dien weg is ook de dood tot alle menschen doorgegaan1 nademaal allen zondigden4 ,de woordjes ' zn niet met ,orig41 ,vulg41 ,aug41 enz4 door in quo te vertalen1 want ze staan te ver van af1 om daarop terug te kunnen gaan1 en ze beteekenen ook niet in welken1 ofschoon deze gedachte op zichzelve niet onschriftuurlk is1 ,hebr4 #g3aj1 #a ,cor4 #ae3bb1 maar ze zn eene conjunctie1 1 eo quod1 quia1 quandoquidem1 ,calvn1 ,martyr en de meeste nieuwere exegeten2 duidt niet aan een zondigen toestand1 maar eene daad4 ,paulus zegt dus in vers #ab3 ,adam overtrad1 daardoor kwam de zonde en de dood in de wereld en heerschte over allen4 ,de redengevende zin ' geeft niet te kennen1 dat ,paulus de oorzaak van den dood van ieder mensch in zne persoonlke1 dadelke zonden zoekt1 want in #a ,cor4 #ae3bb zegt h uitdrukkelk1 dat allen in ,adam sterven2 hier in vers #ad verklaart h1 dat de dood ook heerschte over hen1 die niet zondigden in de gelkheid van ,adams overtreding1 en--zoo mogen w er bvoegen--ook over de kinderen2 en in vs4 #ae en #ag spreekt h het zoo sterk mogelk uit1 dat door de misdaad van nen velen gestorven zn4 ,toch is ter andere zde b dien redengevenden zin niet stilzwgend b te denken1 dat allen in ,adam gezondigd hebben4 ,dit is op zichzelf al onwaarschnlk1 maar het wordt daardoor onmogelk gemaakt1 dat vs4 #ac en #ad juist handelen van de zonde1 die de menschen niet in ,adam maar zelf persoonlk bedreven1 al zondigden z toen ook niet in de gelkheid der overtreding van ,adam4 ,maar ,paulus wil zeggen1 dat door ,adams overtreding n de zonde n de dood1 beide in verband met elkaar1 in de menschheid tot heerschapp gekomen zn1 dat tengevolge van ,adams overtreding alle menschen zelf persoonlk zondaren geworden zn en allen hoofd voor hoofd sterven4 ,h betoogt deze stelling in de volgende verzen aldus3 de zonde1 die door ,adams overtreding in de wereld inkwam1 was er ook en heerschte ook in den td van ,adam tot ,mozes1 toen ,god zne wet nog niet had afgekondigd2 de menschen zondigden ook toen4 ,maar--zoo werpt ,paulus zichzelven als het ware tegen--de zonde wordt toch niet toegerekend als er geen wet is2 de wet van ,mozes was er nog niet1 dus kon toen de zonde ook niet toegerekend worden4 ,en daarop antwoordt h3 zeer zeker wel1 de dood heeft immers toch geheerscht van ,adam tot ,mozes toe1 al is het ook1 dat de menschen toen geen positieve1 door ,god uitdrukkelk en woordelk afgekondigde wet overtraden en dus niet zondigen konden in gelkheid der overtreding van ,adam4 ,z zondigden toch wel1 omdat z ook toen eene wet hadden1 die hun van nature bekend was1 ,rom4 #a3ahv41 #b3ab-ae4 ,als de dood dus toen toch geheerscht heeft1 dan moet ook toen de zonde geheerscht hebben4 ,en z heerschte toen1 niet doordat ieder persoonlk een positief gebod overtrad als ,adam en dus elk voor zichzelf en door zichzelf een zondaar werd2 neen1 maar omdat door de overtreding van ,adam de zonde in de wereld was gekomen en over allen heerschte en in het gevolg daarvan ook de dood4 ,adam is dus juist een type van ,christus4 ,het gaat met de zonde en den dood1 die uit ,adam ons toekomen1 op dezelfde wze toe1 als met de gerechtigheid en het leven1 welke ,christus verworven heeft4 ,er is verschil in intensiteit1 de genade is overvloediger en het leven is machtiger1 maar de modus quo1 waarop beide ons deel worden1 is dezelfde4 ,de misdaad van nen was de oorzaak van de schuld1 de zonde en den dood aller menschen1 en zoo is de gehoorzaamheid van nen de oorzaak van aller gerechtigheid1 vrspraak en leven4 ,in nen zn allen veroordeeld en gestorven2 in nen worden z allen gerechtvaardigd en behouden4 ,in beide gevallen gaat er een oordeel ,gods1 een 1 vooraf2 en uit dat worden eenerzds onze zonde en dood1 en andererzds onze gerechtigheid en ons leven afgeleid4 ,en zoo komt de gedachte1 welke ,paulus in dezen pericoop ontwikkelt1 hierop neer3 #a over de ne overtreding van ,adam heeft ,god een vonnis geveld1 bestaande in schuldigverklaring en veroordeeling tot den dood4 #b dat vonnis is in ,adam geveld over alle menschen1 omdat z op de eene of andere wze1 welke ,paulus hier niet nader verklaart maar uit zn redeverband vermoeden laat1 in ,adam begrepen waren2 allen zn in ,adam schuldig verklaard en ten doode veroordeeld4 #c krachtens dit voorafgaand oordeel ,gods zn alle menschen persoonlk zondaren geworden en sterven z allen ook feitelk4 ,god denkt en beschouwt1 beoordeelt en veroordeelt alle menschen in nen1 en daarom komen z ook allen als zondaren uit hem voort en zn z allen aan den dood onderworpen4 ,cf4 ,moor ,,iii #bee4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #i4 ,ontw4 v4 h4 ,ex4 v4 ,tol4 ,x #cgc4 ,dietzsch1 ,adam u4 ,christus1 ,bonn #ahga4 ,hnefeld1 ,rmer #e3ab-ba1 ,leipzig #ahie4 ,hofmann1 ,schriftbew4 ,i #ebd f4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 werk ,i #bab4 ,pfleiderer1 ,der ,panlin4 #ec enz4 #b4 ,op deze gegevens der ,schrift werd in de christelke kerk de leer der erfzonde gebouwd4 ,van den beginne aan werd een zekere samenhang erkend tusschen ,adams zonde en die zner nakomelingen1 cf4 vele aanhalingen b ,vossius1 ,hist4 ,pelag4 p4 #acd sq4 ,horn1 ,comm4 de sententiis eorum patrum1 quorum auctoritas ante ,aug4 plurimum valuit1 de peccato originali1 ,gott4 #ahja4 ,wiggers1 ,aug4 u4 ,pelag4 ,i #djc f4 ,mnscher-v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,i #cdc4 #cec4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #dci4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #ch4 #aea4 ,in zooverre is de bewering1 dat de leer der erfzonde eene uitvinding van ,augustinus is1 geheel onjuist1 en kon deze zelf getuigen3 non ego finxi peccatum originale1 quod catholica fides credit antiquitus1 de nupt4 ,,ii #ab4 ,maar toch is het waar1 dat de theologie in den eersten td1 vooral in het ,oosten1 den nadruk veel meer tegenover het ,gnosticisme legde op den vren wil en de persoonlke1 dadelke zonde dan op de erfzonde uit ,adam2 en waar erkend wordt1 dat een malum animae ex originis vitio antecedit1 ,tert4 de an4 #da1 wordt toch het wezen dier erfzonde niet nader bepaald en de wze harer verbreiding niet dieper ingedacht4 ,pelagius kon zich daarom met eenigen schn van recht op vele voorgangers beroepen1 maar h ging toch veel verder dan z1 leerde iets wezenlk anders en ontkende de erfzonde4 ,volgens ,pelagius bestond het beeld ,gods alleen in de vre persoonlkheid1 niet in positieve heiligheid1 onsterfelkheid enz4 ,de overtreding van ,adam heeft dat beeld ,gods niet ontnomen en feitelk in het geheel geen nadeelige gevolgen gehad4 ,er is geen erfzonde4 ,alleen in zoover heeft ,adams overtreding aan zne nakomelingen schade gedaan1 als z een kwaad voorbeeld stelde1 dat1 door anderen gevolgd1 de zonde tot eene macht in de menschheid maakte4 ,overerving van zonde is eene manicheesche dwaling2 zonde is geen toestand maar eene daad1 en draagt altd een persoonlk karakter2 het zou met ,gods rechtvaardigheid in strd zn om ons vreemde zonden toe te rekenen2 ook zou de voortplanting in het huwelk ongeoorloofd zn1 als de overerving der zonde in dien weg plaats greep2 bovendien kunnen gedoopte ouders de zonde niet meer voortplanten1 wl z immers in den doop is uitgedelgd4 ,de zonde wordt daarom niet voortgeplant door generatie maar door imitatie4 ,de menschen1 wier zielen rein door ,god worden geschapen1 worden nu nog in denzelfden toestand geboren1 als waarin ,adam zich bevond vr den val2 ziekte1 lden1 dood enz4 zn geen straffen der zonde2 de mensch is nog volkomen vr en kan uit zichzelf het goede kennen en doen1 h heeft geen genade van noode2 het is mogelk1 om van alle zonden zich te onthouden1 en enkele menschen hebben het inderdaad ook zoo ver gebracht1 cf4 de antipel4 geschriften van ,augustinus en de litt41 deel ,,ii #cbj4 ,pelagius kwam in deze loochening der erfzonde met de ,joden overeen1 die meenden1 dat de zielen rein door ,god werden geschapen en in staat waren om den in het vleesch wonenden tegen te gaan en zondeloos te leven1 ,weber1 ,system #bag f4 ,en later stemden met hem in de ,socinianen1 ,fock1 ,der ,socin4 #fed f41 sommige ,anabaptisten1 ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #aea sq41 vele humanisten en rationalisten1 ,wegscheider1 ,instit4 theol4 #aag1 en tegenwoordig ook ,ritschl en zne school4 ,volgens ,ritschl mogen w niet achter de bzondere1 actueele zonden een algemeen begrip van zonde aannemen1 want zulk een begrip is geheel onverstaanbaar2 een passief overgerfde toestand kan niet als zonde gedacht worden2 de ,schrift leert ze niet1 ,ps4 #ea3g is maar eene individueele beldenis1 ,ef4 #b3c ziet op de vroegere dadelke zonden van hen1 die nu ,christenen zn1 en ,rom4 #e3ab is te onduidelk om er iets uit af te leiden2 de erfzonde zou alle verantwoordelkheid wegnemen1 de opvoeding onmogelk maken1 het graadonderscheid in de zonden te niet doen2 elk mensch was dan in de erfzonde al tot den hoogsten graad van zonde gestegen en de persoonlke1 dadelke zonden zouden daarb haast niet meer in aanmerking komen4 ,neen1 de zonde is geen eenheid krachtens n principe maar eene collectieve eenheid als resultaat van alle individueele handelingen en neigingen2 en subject van de zonde is niet de menschheid als geslacht1 wat eene abstractie en slechts een herinneringsbeeld is1 maar de menschheid als som van alle individuen4 ,niet eerst de zondige toestand en dan de daad1 maar omgekeerd de zelfbepaling van den wil is de grond van alle zonden4 ,alleen krgt de wil1 die steeds het kwade doet1 wel allengs eene neiging1 een habitus1 en deze werkt dan weer op de wilsdaden in4 ,en zoo ontstaat er dan wel b den mensch een ,gesetz der ,snde1 een rk der zonde1 eene gemeenschappelke zonde1 maar deze is heel iets anders dan de erfzonde en werd door ,schleiermacher ten onrechte zoo genoemd4 ,eene zondelooze levensontwikkeling kan daarom ook apriori niet worden ontkend1 de wil der kinderen is niet op het kwade gericht1 veeleer is er in hen eene algemeene neiging ten goede1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #caa f4 ,unterricht in d4 chr4 ,rel4 #ahhf ,s4 #be4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #bef4 ,deze pelagiaansche verklaring van de algemeenheid der zonde ontmoet echter te vele en te ernstige bezwaren1 dan dat z langen td en b velen ingang kan vinden4 ,in de vorige eeuw met haar rationalisme1 individualisme en optimisme was er plaats voor2 ,rousseau maakte de gedachten uit veler hart openbaar1 als h de onbedorven natuur verheerlkte en de oorzaak van alle zonde en ellende in de maatschapp zocht4 ,maar de historische zin1 die na de revolutie ontwaakte2 het inzicht in de onberekenbare waarde van samenleving1 maatschapp en staat2 de organische beschouwing1 die overal is doorgedrongen2 de leer der erfelkheid bovenal1 wier beteekenis1 ook op geestelk en zedelk gebied1 meer dan vroeger in het licht is gesteld1 hebben aan de individualistische en atomistische opvatting van de menschheid en van de in haar heerschende zonde een einde gemaakt4 ,indien iets vaststaat1 dan is het wel dit1 dat de zonde niet maar een toevallig verschnsel is in het leven der individuen1 maar dat z is een toestand en leefwze van heel het menschelk geslacht1 eene eigenschap der species4 ,de zondige daden1 die niet nu en dan voorkomen maar allen menschen in alle leeftden en omstandigheden eigen zn1 wzen op eene zondige hebbelkheid terug1 evenals kwade vruchten een kwaden boom onderstellen en troebel water terugwst naar eene onreine bron4 ,daaruit immers wordt alleen verklaard1 dat alle kinderen van der jeugd aan een lust tot het verbodene toonen en eene neiging tot allerlei kwaad4 ,wel hebben de ,pelagianen menigmaal met beroep op ,jon4 #d3aa1 ,ps4 #ajf3ch1 ,mt4 #ah3c1 #ai3ad1 ,luk4 #ah3ag1 ,joh4 #i3c1 #a ,cor4 #g3ad van de onschuld der kinderen gesproken4 ,en in relatieven zin is dat ook juist2 er is onderscheid in graad tusschen de zonden2 in verband met leeftd en ontwikkeling1 is ook de zonde b kinderen nog niet tot haar volle openbaring gekomen en kan z zich nog niet in zulke schrikkelke vormen vertoonen als op lateren leeftd2 maar ook leert de ervaring van alle ouders en onderwzers1 dat met de toeneming in kennis enz41 b de kinderen ook de zondige neiging zich ontwikkelt4 ,en als w zelf ons eigen leven nagaan1 vinden w de zonde zoover als w ons kunnen herinneren2 en hoe dieper ons schuldbewustzn afdaalt1 des te meer gaat het tot de zonden der jeugd1 ja der geboorte en ontvangenis terug1 ,ps4 #be3g1 #ea3g4 ,de bovengenoemde ,schriftplaatsen bieden dan ook aan de ,pelagianen geen steun2 z spreken hoogstens van eene relatieve onschuld1 maar leeren de zondeloosheid der kinderen niet4 ,voorts is de bewering dat er menschen zonder zonde geleefd hebben of kunnen leven1 van alle waarschnlkheid en van allen grond ontbloot4 ,xenophons getuigenis van ,socrates1 ,mem4 ,i #a1 #aa4 ,,iv #h1 #aa1 wordt wel door niemand in absoluten zin verstaan2 van de vromen in ,o4 en ,n4 ,test4 worden ons tal van zondige daden bericht2 de verstgevorderden op den weg der heiligmaking hebben in diezelfde mate hun schuld en onvolkomenheid te dieper gevoeld4 ,en zoo sterk en algemeen is de overtuiging van de zondigheid van heel het menschelk geslacht1 dat1 als iemand optrad met de bewering van zondeloos te zn1 w allen dit terstond zouden toeschrven aan gebrek aan zelfkennis1 hoogmoed of krankzinnigheid1 ,mller1 ,snde ,,ii #cgj4 ,deze volstrekte algemeenheid der zonde is door imitatie niet te verklaren4 ,z gaat aan alle bewuste en opzettelke wilsdaad vooraf1 en is b ons allen een toestand1 lang voordat z in daden overgaat4 ,dat ,ritschl dit niet erkent1 hangt ook b hem met het nominalisme samen2 de menschheid is geen organisme maar de som van alle individuen2 zonde is geen toestand maar bestaat alleen in wilsdaden2 de dingen in het algemeen zn of zn in elk geval slechts kenbaar in hunne werkingen4 ,toch blft ,ritschl zelf aan zn uitgangspunt niet getrouw2 want ofschoon h de aangeboren zonde ontkent en de integriteit der menschelke natuur leert1 geeft h toch evenals ,pelagius aan het kwade voorbeeld en den invloed der maatschapp zulk eene macht1 dat daardoor de algemeenheid der zonde verklaard wordt en er zelfs eene gemeenschappelke zonde ontstaat4 ,en van beide nu3 deze invloeden van buiten werken slechts toevallig en dan verklaren z niets en is de algemeenheid der zonde een raadsel2 of z veroorzaken de algemeene zondigheid feitelk1 maar dan zn z nog van veel erger natuur dan de ,schriftuurlke leer der erfzonde4 ,voorts bestrdt ,ritschl deze leer wel daarmede1 dat z alle graden in de zonde opheft1 maar dit berust op misverstand2 zelf heeft h maar twee klassen van zonden1 die van onwetendheid en van definitieve boosheid1 welke zeker de veelzdigheid van het zondige leven niet omvatten4 ,en de pogingen1 om deze leer uit de ,h4 ,schrift te verwderen1 dragen b al hunne scherpzinnigheid toch een te gewelddadig karakter1 dan dat z geslaagd kunnen heeten4 ,cf4 ,pfleiderer1 ,die ,ritschl'sche ,theologie1 in ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahhi4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #adi4 ,orr1 ,the ,ritschlian ,theology1 ,london #ahig p4 #ade4 #c4 ,het pelagianisme werd door de christelke kerk veroordeeld4 ,van den beginne aan namen de kerkvaders een zeker verband aan tusschen ,adams zonde en die van zn geslacht4 ,al werd dit verband nog niet ingedacht1 ,adams overtreding bracht toch eene groote zedelke verandering aan voor hemzelf en voor zne nakomelingen4 ,de aard dier zedelke verandering werd echter zeer verschillend opgevat4 ,volgens het semipelagianisme bestonden de gevolgen van ,adams val voor hem en voor zne nakomelingen behalve in den dood1 vooral in verzwakking der zedelke kracht4 ,eene eigenlke erfzonde1 die schuld ware1 is er wel niet1 maar er is toch een ,erbbel2 door ,adams val is de mensch zedelk krank geworden2 zn wil is verzwakt en ten kwade geneigd2 er is een strd in hem ontstaan tusschen vleesch en geest1 die het onmogelk maakt1 dat er een mensch zonder zonde leeft2 maar h kan toch het goede willen1 en als h dit wil1 komt hem de genade in het volbrengen ter hulp1 ,wiggers1 ,aug4 u4 ,pelag4 ,,ii #ed-hb4 ,op dit standpunt staat de ,grieksche kerk1 deel ,,ii #cai1 en ofschoon in het ,westen ,augustinus veel invloed had1 de kerk dwaalde toch hoe langer hoe verder naar het semipelagianisme af1 en leerde te ,trente1 dat de wilsvrheid wel verzwakt naar niet vernietigd en dat de concupiscentia op zichzelve geen zonde is1 cf4 deel ,,ii #cbbv4 ,geheel in overeenstemming hiermede is het gevoelen van de ,anabaptisten1 b ,moor ,,iii #bje1 van ,zwingli1 cf4 mne ,ethiek van ,zwingli bl4 #ag4 #ah1 van de ,remonstranten1 ,conf4 c4 #g en ,apol4 ,conf4 ib41 ,episcopius1 ,inst4 theol4 ,,iv sect4 #e c4 #b4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,iii c4 #b41 de ,herrnhutters1 ,plitt1 ,zinzendorfs ,theol4 ,,ii #bac f41 de ,supranaturalisten1 ,reinhard1 ,dogm4 #ha-hd1 ,krabbe1 ,lehre v4 d4 ,snde u4 v4 ,tode #adh f4 en vele nieuwere theologen1 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #dhe f4 ,h4 ,schmidt b ,herzog #ae1 #ca4 ,kaftan1 ,wesen der chr4 ,rel4 #bfj f4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #cbe4 ,oosterzee1 ,dogm4 ,,ii #bghv4 ,doedes1 ,leer der ,zaligheid n4 #bg en ,ned4 ,gel4 art4 #ae enz4 ,allen stemmen hierin overeen1 dat ,adams val ook voor zne nakomelingen gevolgen had1 omdat z in physischen samenhang met hem staan4 ,maar de zedelke toestand1 die tengevolge van ,adams overtreding b het menschelk geslacht is ingetreden1 is niet een toestand van zonde en schuld1 maar van zwakte1 gebrek1 krankheid4 ,op zichzelve kan deze erfzonde den mensch niet verdoemen en heeft z hoogstens eene poena damni1 zonder poena sensus1 tengevolge2 z is eene aanleiding tot zonde maar niet zonde zelve in eigenlken zin4 ,daar echter de wil verzwakt is1 geeft h lichtelk aan de verleiding1 die van het vleesch uitgaat1 gehoor2 en dan1 als de wil toestemt en de begeerlkheid inwilligt1 wordt de erfzonde tot persoonlke zonde1 die schuldig stelt en strafwaardig maakt4 ,zakelk komt deze leer over de erfzonde geheel overeen met de theorie1 dat de zonde uit de zinlkheid voorkomt1 ,biedermann1 ,dogm4 ,,ii #egc4 ,deze semipelagiaansche opvatting van de erfzonde is echter in den grond niet veel beter dan die van ,pelagius en stuit op even groote bezwaren4 #a4 ,z miskent het karakter en den ernst der zonde4 ,zonde toch is 1 dislegalitas4 ,de toestand waarin de menschen geboren worden1 komt f met ,gods wet overeen f wkt daarvan af2 h is goed of kwaad1 niet of wel zondig2 een derde is er niet4 ,dat die toestand goed is en in alle deelen met ,gods wet overeenkomt1 durven ook de ,semipelagianen niet beweren4 ,toch noemen z hem ook niet zondig in eigenlken zin4 ,en zoo scheppen z een tusschentoestand1 en spreken van de erfzonde als een ziekte1 gebrek1 krankheid1 die geen eigenlke zonde is maar alleen aanleiding kan wezen tot zonde2 of z scheiden zonde en schuld en zeggen1 zooals ,rothe en ,kaftan1 dat de erfzonde wel zonde is maar geen schuld4 #b4 ,dit is beide onmogelk4 ,zonde en schuld zn onlosmakelk aan elkander verbonden1 ,gal4 #c3aj1 ,jak4 #b3aj1 #a ,joh4 #e3ag2 als zonde is1 dan is z strafbaar1 en omgekeerd1 waar schuld en straf is1 daar moet zonde wezen4 ,nu is echter de erfzonde van dien aard1 dat er de dood op volgt1 ,rom4 #e3ad1 dat z de gemeenschap ,gods en zn hemel onwaardig maakt 7,doedes71 dat z in zichzelve onrein is1 dat z de aanleiding en de bron van vele zonden is1 z moet dus zelve wel zonde zn4 ,anders ware ,god onrechtvaardig1 die met den dood1 de bezoldiging der zonde1 ,rom4 #f3bc1 straft wat geen zonde is en den dood niet verdient2 de wet verloor haar absolute geldigheid1 want er ware afwking1 die geen straf waardig was2 de gemeenschap met ,god wierd onthouden zonder dat er van schuld sprake was2 tusschen hemel en hel1 goed en kwaad1 licht en duisternis kwame een toestand in1 die geen van beide ware1 eene poena damni zonder poena sensus2 wat allerlei zonden voortbrengt1 zou zelf geen zonde zn2 de boom ware goed en h droeg toch kwade vruchten2 de bron ware rein maar onrein het water1 dat eruit voortvloeit4 #c4 ,dat die aangeboren zondigheid eerst tot zonde en schuld wordt1 als de wil erin toestemt1 verbetert de theorie niet maar maakt ze nog erger4 ,want n van beide3 de wil staat dan als het ware boven en buiten die aangeboren neiging1 en dan bestaat de erfzonde in niets dan de aangeboren zinnelke natuur en gaat heel het karakter der zonde te loor1 of de wil zelf is door die erfzonde in meerdere of mindere mate aangetast en verzwakt2 h wortelt zelf in de zondige natuur en komt daaruit op1 en dan verliest men juist in diezelfde mate1 als men den wil laat verzwakt zn1 datgene wat men met deze theorie wilde handhaven1 n4l4 dat er geen zonde is zonder vre wilsbeslissing4 ,maar bovendien1 al ware zulk een wil1 die geheel of ten deele buiten de aangeboren zondige natuur stond1 denkbaar2 h zou toch feitelk niet geven1 wat men ermede beoogt4 ,de eerste wilsbeslissingen1 die de aangeboren concupiscentia toestemmen1 vallen alle in de eerste jaren1 als de wil nog zwak en krachteloos is4 ,niemand is zich bewust1 dat h met die eerste wilsbeslissingen zulk eene schuld op zich laadde1 dat h feitelk toen eerst gevallen is en een kind des toorns is geworden4 ,tegenover wie dit beweert1 zou elk zich kunnen verontschuldigen1 dat h niet beter wist en niet anders kon1 dat h voor zulk eene gewichtige beslissing over zn eeuwig wel of wee al in zeer ongunstige omstandigheden was geplaatst2 ja1 indien de erfzonde geen zonde is1 dan kunnen alle andere latere zonden1 die zoo lichtelk en zoo noodzakelk daaruit voortvloeien1 ook geen zonde zn4 ,ook ,schleiermacher verwierp daarom de voorstelling1 dat de erfzonde niet eerder schuld kan zn1 dan voordat z in werkelke zonden uitbreekt1 indem ja der ,umstand1 dass es noch an ,gelegenheit und an usserer ,anreizung gefehlt hat1 den geistigen ,werth des ,menschen nicht erhhen kann1 ,chr4 ,gl4 ,i #chb4 #d4 ,de semipelagiaansche theorie lost niet alleen het probleem niet op1 dat hier voorligt1 maar z raakt het ook zelfs met de vingers niet aan en sluit er opzettelk de oogen voor4 ,de algemeenheid der zonde is een feit1 dat ook de ,semipelagianen erkennen2 z verwerpen de verklaring daarvan uit navolging2 z nemen aan1 dat een onreine1 gebrekkige1 zieke1 zondige 7z het dan ook niet zondige en strafbare7 toestand aan de zondige daden voorafgaat2 z erkennen1 dat die onreine1 kranke toestand b allen zonder onderscheid tot zondige1 schuldige1 strafbare daden leidt1 zoodat de verzwakte vre wil feitelk bitter weinig te beteekenen heeft4 ,welnu1 hoe is dat ontzettend verschnsel te verklaren8 ,hoe is het met ,gods rechtvaardigheid te rmen1 dat ,h1 afgedacht nu van het verbond der genade1 alle menschen in zulk een toestand geboren laat worden1 die voor de vroegstervende kinderen in elk geval den dood en de verbanning uit zne gemeenschap en voor alle anderen het eeuwige verderf medebrengt8 ,de semipelagiaansche theorie denkt dit probleem ganschelk niet in en stelt zich met eene oppervlakkige en nietsbeteekenende vre-wilsleer tevreden4 ,cf4 ,mller1 ,snde ,,ii #dde f4 #d4 ,op dit probleem had ,paulus echter1 door de tegenstelling van ,christus geleerd1 ten antwoord gegeven1 dat door de misdaad van nen de zonde en de dood in de wereld gekomen en tot alle menschen doorgegaan was4 ,allengs ging in de christelke theologie voor deze diepe leer het bewustzn open1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #dci f4 #dhj f4 ,irenaeus zeide3 in primo quidem ,adam 7,deum7 offendimus1 non facientes ejus praeceptum1 in secundo autem ,adam reconciliati sumus1 obedientes usque ad mortem facti1 adv4 haer4 ,v #af1 #c4 ,tertullianus sprak van een malum animae1 dat ex originis vitio tot ons gekomen en uit ,adams val is af te leiden2 omnis anima eo usque in ,adam censetur donec in ,christo recenseatur1 tamdiu immunda1 quamdiu recenseatur1 de an4 #dj4 #da1 cf4 ook ,cypr4 de op4 et eleem4 #a4 ep4 #fd1 #e4 ,het sterkst spreekt ,ambrosius1 die meer dan anderen vr hem op het schuldig karakter van alle zonde en op den zondigen toestand1 waarin w geboren worden den nadruk legt en dezen tot den val van ,adam terugleidt2 fuit ,adam et in illo fuimus omnes1 periit ,adam et in illo omnes perierunt1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #de4 ,maar toch was het vooral ,augustinus1 die de gedachte van ,paulus aangreep en verder ontwikkelde2 telkens doet h1 vooral in zne beide geschriften tegen ,julianus1 een beroep op ,rom4 #e3ab1 #a ,cor4 #ae3bb1 ,ef4 #b3c2 voorts haalt h ,cyprianus1 ,hilarius1 ,ambrosius1 ,gregorius ,naz41 ,chrysostomus e4 a41 tot verdediging van zn gevoelen aan2 dan ziet h ook in de practk van den kinderdoop een krachtig bews voor zne leer van de erfzonde2 en eindelk wst h erop1 dat de schrikkelke ellende van het menschelk geslacht niet anders dan als eene straf op de zonde te verklaren is4 ,hoe kan ,god1 die toch goed en rechtvaardig is1 alle menschen van hunne ontvangenis af aan onderwerpen aan zonde en dood1 als z volkomen onschuldig zn8 ,er moet op allen rusten eene oorspronkelke schuld2 het grave jugum1 dat alle kinderen van ,adam drukt1 is anders niet te begrpen2 wie de ellenden van het menschelk leven nagaat1 van het eerste schreien der kinderen af tot de laatste zuchten der stervenden toe1 moet met ,paulus tot de erkentenis komen van een originale peccatum4 ,quoniam ,dei non est iniquum judicium1 ideo in miseria generis humani1 quae incipit a fletibus parvulorum1 agnoscendum est originale peccatum1 ,op4 imperf4 c4 ,jul4 ,,iii #gg en zoo passim1 ,i #be4 #di4 ,,ii #ajg4 ,,iii #dd4 #bjb4 ,,vi #ag4 #bh enz4 ,de zonde van ,adam moet daarom opgevat worden als eene daad van hem en van al zne nakomelingen4 ,adam was niet een privaat persoon1 niet een individu naast anderen1 maar alle menschen waren in hem begrepen4 ,de wze hiervan wordt b ,augustinus niet volkomen duidelk2 wl h b de vraag naar den oorsprong der ziel van eene keuze tusschen traducianisme en creatianisme zich onthield1 laat h ook hier er zich niet beslist over uit1 of b het begrepen zn van het menschelk geslacht in ,adam alleen realistisch of ook foederalistisch denkt4 ,eenerzds zegt h telkens1 dat allen in ,adams lendenen waren1 gelk de ,israelieten in die van ,abraham1 dat ,adam geen beteren kon voortbrengen dan hzelf was1 dat ,adams zonde door propagatie en niet door imitatie wordt overgeplant1 dat de zonde van ,adam ons deel wordt door geboorte op dezelfde wze als de gerechtigheid en het leven van ,christus door wedergeboorte1 de civ4 ,,xiii #c4 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,i #dh enz4 ,maar andererzds is toch het feit van beteekenis1 dat h het traducianisme van ,tertullianus niet aanvaardt1 en dat h telkens zoo sterk mogelk uitspreekt1 dat allen in ,adam waren en in hem zondigden2 omnes ille unus homo fuerunt1 omnes fuimus in illo uno1 de pecc4 mer4 et rem4 ,i #aj4 de civ4 ,,xiii #ad enz4 ,de erfzonde is daarin van dadelke zonden onderscheiden1 dat z niet persoonlk door ons bedreven werd1 maar z is toch zonde1 wl z in zekeren zin weer onze daad was4 ,z is beide eene vreemde en eene eigene zonde2 aliena enim 7sunt peccata originalia71 quia non ea in sua vita quisque commisit2 nostra vero1 quia fuit ,adam et in illo fuimus omnes1 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,,iii #be1 cf4 ,i #dh4 #eg2 z is zelfs een peccatum voluntarium1 quia ex primi hominis mala voluntate contractum1 factum est quodam modo haereditarium1 ,retract4 ,i #ac4 c4 ,jul4 ,,iii #e4 de nupt4 et conc4 ,,ii #bh enz4 ,de zondige toestand1 waarin w ontvangen en geboren worden1 is een gevolg en straf van onze overtreding in ,adam1 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,i #dg ,,vi #ag2 ,god straft menigmaal zonde met zonde1 c4 ,jul4 ,v #c4 de nat4 et gr4 #bb4 ,en h bestaat feitelk in de concupiscentia4 ,soms neemt ,augustinus dit woord in ruimen zin en zegt h1 dat de overgerfde zondigheid niet alleen in den geslachtslust zetelt maar in quocunque corporis sensu cognosci1 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,,iv #bh2 dat de carnalis concupiscentia ook in de ziel haar zetel heeft1 ib4 ,v #g1 dat de erfzonde geen substantie is maar een affectionalis qualitas1 een vitium1 languor1 morbus1 substantiae accidens1 de nupt4 et conc4 ,i #bd4 #be ,,ii #cd4 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,,vi #g ,conf4 ,,vii #ab enz4 ,maar toch denkt h b de concupiscentia allereerst aan den geslachtslust2 in den zelfstandigen1 van den wil onafhankelken motus genitalium komt vooral de verdorvenheid der natuur uit1 en de schaamte strekt daarvoor ten bewze2 door den geslachtsdrift plant dan ook de zonde zich voort en maakt heel de menschheid tot eene massa corrupta1 die onderworpen is aan de misera necessitas non posse non peccandi1 cf4 vooral de nupt4 et conc4 passim1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #aij f4 ,wiggers1 ,aug4 u4 ,pelag4 ,i #ajg f4 ,deze concupiscentia heet beter peccatum originale quam naturale1 wl z niet van ,goddelken maar van menschelken oorsprong is1 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,v #i2 z is zonde1 quia peccato facta est appetitque peccare1 ib4 ,i #ga1 en maakt den mensch originaliter reum1 c4 ,jul4 ,,vi #e4 ,ongedoopt stervende kinderen gaan om haar verloren2 haar schuld wordt echter in den doop weggenomen1 zelve blft z over tot prikkel voor den strd1 reatus ejus regeneratione solutus est1 conflictus ejus ad agonem relictus est1 ,op4 imp4 ,i #ga4 #aja4 c4 ,jul4 ,,vi #e4 de pecc4 mer4 et rem4 ,,ii #d1 cf4 ook ,gangauf1 ,die metaph4 ,psych4 d4 h4 ,aug4 #dbj f4 ,scholastiek en ,roomsche theologie bouwden op dezen grondslag voort maar brachten in de voorstelling van ,augustinus toch eene niet onbelangrke wziging aan4 ,behouden bleef de gedachte1 dat ,adams overtreding de oorzaak was van aller menschen zonde en dood4 ,de erfzonde bestaat allereerst in de toerekening aan alle menschen van die overtreding1 welke ,adam beging1 wl z allen in hem begrepen waren2 z is in de eerste plaats schuld1 daarna straf4 ,de ,schrift sprak dit dan ook duidelk uit1 en de kerk nam het op in hare beldenis1 conc4 ,milev4 can4 #b4 conc4 ,araus4 c4 #b4 ,trid4 ,v #b4 ,cat4 ,rom4 ,i #c1 #b4 ,pighius en ,catharinus gingen zelfs zoover1 dat z in deze toerekening van ,adams overtreding geheel de erfzonde lieten opgaan en alwat daarop volgde1 verlies der oorspronkelke gerechtigheid1 bederf der natuur enz41 alleen als straf maar niet als zonde wilden opvatten1 b ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,v c4 #af4 ,maar ongetwfeld spraken deze theologen daarmede eene gedachte uit1 die uit de ontwikkeling van het leerstuk der erfzonde in de ,roomsche theologie voortvloeide4 ,er kwam n4l4 spoedig verschil over het karakter van dien zedelken toestand1 welke na ,adams ongehoorzaamheid b hem en b al zne nakomelingen is ingetreden4 ,b ,augustinus bestond deze in de concupiscentia1 die dan in den geslachtsdrift haar voornaamsten zetel en orgaan had4 ,hierb bleef ,lombardus nog staan1 ,sent4 ,,ii dist4 #cj4 #ca4 ,maar langzamerhand kwam de leer van het donum superadditum op1 dat aan ,adam geschonken maar door zn val verloren werd4 ,het eerste gevolg van ,adams overtreding was dus voor hem en alle menschen het verlies van de gratia supernaturalis 7justitia originalis72 dit was het eerste1 negatieve element in de erfzonde1 waar dan het tweede1 positieve1 n4l4 de concupiscentia nog bkwam4 ,zoo omschreef ,anselmus de erfzonde reeds1 de casu diaboli #bg1 en werd daarin door ,halesius1 ,bonaventura1 ,albertus1 ,thomas gevolgd4 ,de erfzonde bestond dus in privatio originalis justitiae en in quaedam inordinata naturae dispositio 7concupiscentia71 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #a qu4 #hb art4 #a en voorts ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #cic-dac4 ,maar b verder nadenken moest over deze laatste weer verschil ontstaan4 ,immers1 het beeld ,gods werd allengs opgevat als een donum supernaturale1 deel ,,ii #eah1 er was dus ook een mensch denkbaar en bestaanbaar zonder dat beeld en toch zonder zonde1 een homo naturalis2 in zulk een mensch zouden echter vleesch en geest toch uiteraard tegenover elkander staan en met elkander strd voeren2 d4 i4 de concupiscentia1 de begeerlkheid van het vleesch tegen den geest1 is van nature1 noodzakelk1 door schepping eigen aan den mensch en kan dus op zichzelf geen zonde zn4 ,het beeld ,gods was nu wel aan ,adam geschonken tot een remedium en frenum1 maar toen h dit verloor1 kwam de strd van vleesch en geest vanzelf weer op2 deze lag in zne natuur1 was wel onderdrukt maar werd nu weer vr4 ,de concupiscentia is een morbus seu languor naturae humanae1 qui ex conditione materiae oriebatur1 deel ,,ii #ebg2 z kan op zichzelf geen zonde zn en dus ook geen deel uitmaken van de erfzonde4 ,de ,roomsche leer van het domum superadditum wreekt zich hier op bedenkelke wze b de erfzonde4 ,het is historisch aan te wzen1 hoe daarom allengs in de ,roomsche theologie het zwaartepunt in de leer der erfzonde uit de concupiscentia in de privatio justitiae originalis1 uit het positieve in het negatieve is verlegd4 ,augustinus omschreef heel de erfzonde door concupiscentia2 de scholastici namen daarb op het verlies der oorspronkelke gerechtigheid1 maar handhaafden toch nog de erfzonde in positieven zin als eene inordinata dispositio1 languor naturae1 habitus corruptus1 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #a qu4 #hb art4 #a4 ,trente spreekt zeer voorzichtig2 het zegt dat ,adam niet alleen de gerechtigheid verloren heeft maar ook naar lichaam en ziel in deterius veranderd is2 dat h1 nadat h verontreinigd was1 niet alleen den dood en de straffen des lichaams maar ook vooral de zonde over zne nakomelingen heeft uitgestort2 dat de zonde van ,adam niet door navolging maar door voortplanting aan ieder eigen is1 inest unicuique proprium1 en alleen door ,christus' verdienste in den doop kan worden weggenomen1 sess4 #e4 ,maar de ,synode onthield zich met opzet van engere bepalingen1 ,mhler1 ,symb4 #eg2 de aard dezer zonde wordt niet nader omschreven2 de woorden in deterius zeggen weinig2 de concupiscentia1 die in de gedoopten overblft1 is zelve geen zonde maar is alleen ex peccato et ad peccatum inclinat1 ib4 #e2 de vre wil is niet verloren maar verzwakt1 ,,vi c4 #e1 en kan ook vr het geloof goede werken doen1 ib4 #g4 ,alles saam genomen1 is niet in te zien1 waarin1 afgedacht van de toerekening van ,adams overtreding en het verlies van de oorspronkelke gerechtigheid1 de erfzonde verder nog zou kunnen bestaan4 ,er blft niets voor haar over4 ,na ,trente wordt dan ook uitdrukkelk de meening van ,lombardus bestreden1 later nog omhelsd door ,henricus1 ,gregorius ,arim41 ,driedo1 dat de erfzonde formaliter of materialiter in concupiscentia1 in eene positieve qualitas zou bestaan1 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,v c4 #ae4 ,becanus1 ,theol4 schol41 de pecc4 orig4 qu4 #c en #d4 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #hd-id4 ,met beroep op ,thomas1 ,bonaventura1 ,scotus enz4 wordt de erfzonde alleen gesteld in het verlies der justitia originalis2 ,bellarminus sprak het open en duidelk uit3 non magis differt status hominis post lapsum ,adae a statu ejusdem in puris naturalibus1 quam differat spoliatus a nudo1 neque deterior est humana natura1 si culpam originalem detrahas1 neque magis infirmitate et ignorantia laborat1 quam esset et laborasset in puris naturalibus condita4 ,proinde corruptio naturae non ex alicujus doni naturalis carentia neque ex alicujus malae qualitatis accessu sed ex sola doni supernaturalis ob ,adae peccatum amissione profluxit1 de gr4 pr4 hom4 #e4 ,de toestand1 waarin de mensch na den val geboren wordt1 is volkomen gelk aan dien van ,adam vr den val zonder het donum superadditum4 ,van eene corruptio of vulneratio naturae kan er alleen in zoover gesproken worden1 als deze toestand er niet behoorde te zn1 wl ,adam het donum superadditum ontving en dat verloor2 het verlies ervan is schuld4 ,maar zakelk is die toestand niet verkeerd1 h is nackte ,natrlichkeit2 de erfzonde niets anders dan reductio ad statum mere naturalem2 supernaturalia amissa1 naturalia integra2 in den doop wordt dit verlies door de gratia infusa hersteld2 na den dood wordt de erfzonde alleen met poena damni gestraft4 ,sommigen trachten nog wel eene corruptio naturae vast te houden1 maar de supranaturalistische opvatting van het ,christendom maakt dit onmogelk4 ,alleen is er nog verschil over1 of de toerekening van ,adams zonde1 die het verlies van het donum superadditum voor al zne nakomelingen ten gevolge had1 berust op een nexus physicus dan wel op een nexus moralis 7foederalis74 ,sommigen zeggen1 dat alle menschen wel niet formaliter maar toch causaliter1 materialiter1 seminaliter in ,adam begrepen waren2 anderen meenen de toerekening niet anders te kunnen verklaren dan door aan te nemen1 dat ,adam niet alleen onze stamvader maar ook ons hoofd en onze vertegenwoordiger was2 nog anderen verbinden beide voorstellingen met elkander4 ,cf4 ,anselmus1 de conceptu originali et de originali peccato4 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #cj-cc en de comm4 van ,thomas1 ,bonaventura enz4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #ha sq4 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 ,v #ag-bj4 ,becanus1 ,theol4 ,schol4 ,,ii tr4 #b c4 #i de pecc4 orig4 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #fe sq4 ,vasquez1 ,suarez e4 a4 b ,schwane1 ,d4 ,g4 der neueren ,zeit #ahij ,s4 #aff-aih4 ,schwetz1 ,theol4 cath4 ,,ii #afc-agg4 ,dens1 ,theol4 ,i #cef sq4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ,,iii #ahci p4 #ahi4 #baf-bbc4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,ii #fcc f4 ,oswald1 ,relig4 ,urgesch4 der ,menschheit #ahhg ,s4 #aaj f4 ,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit ,,ii #faf-fge4 ,simar1 ,dogm4 #cea-cfg4 ,pesch1 ,prael4 theol4 ,,iii #aaa-aeb enz4 #e4 ,tegen deze ,roomsche verzwakking van de erfzonde kwam de ,reformatie in verzet4 ,op zichzelve vond de scholastieke definitie van de erfzonde als privatio justitiae originalis1 homini inesse debitae1 geen bezwaar1 indien z maar niet zuiver negatief werd verstaan4 ,dit werd echter in de ,roomsche theologie hoe langer hoe meer het geval1 en daarom legde de ,reformatie er juist nadruk op1 dat de erfzonde niet alleen eene privatio was maar daarin ook tegelk eene totale corruptie der menschelke natuur4 ,dikwerf werd in den eersten td deze corruptie nog met den naam van concupiscentia aangeduid1 doch dan werd deze toch niet eenzdig met ,augustinus en ,lombardus als geslachtslust opgevat1 maar als omnium appetitionum1 zetelend zoowel in de hoogere als in de lagere vermogens van den mensch4 ,calvn zegt zeer duidelk1 z1 die de erfzonde bepalen als verlies der oorspronkelke gerechtigheid1 omschrven haar wel geheel maar drukken haar kracht en werkzaamheid niet genoeg uit4 ,onze natuur is n4l4 niet alleen van iets goeds beroofd1 maar z is ook malorum omnium fertilis et ferax4 ,als de erfzonde daarom als concupiscentia omschreven wordt1 is dit goed1 mits men er bvoege1 quidquid in homine est1 ab intellectu ad voluntatem1 ab anima ad carnem usque hac concupiscentia inquinatum refertumque esse1 aut ut brevius absolvam1 totum hominem non aliud ex se ipso esse quam concupiscentiam1 ,inst4 ,,ii #a1 #h4 ,voorts leerden de ,hervormers1 dat deze begeerlkheid ook in haar primoprimi motus zonde was2 z wordt niet eerst tot zonde1 als de wil erin toegestemd heeft maar z is zonde in zichzelve1 niet eerst als formata dus maar ook reeds als informis4 ,calvn verklaart wederom1 dat h in dit punt van ,augustinus afwkt2 deze noemt de concupiscentia1 als in den doop de schuld ervan is weggenomen1 met den naam van infirmitas2 nos autem illud ipsum pro peccato habemus1 ,inst4 ,,iii #c1 #aj4 ,en eindelk was deze corruptie der menschelke natuur eene zoo totale1 dat de mensch van nature onbekwaam is tot eenig geestelk goed1 geneigd tot alle kwaad en om haar alleen reeds de eeuwige straf waardig4 ,het valt niet te ontkennen1 dat men soms1 uit reactie tegen ,rome1 vooral van ,luthersche zde zich al te sterk uitgedrukt heeft4 ,al was het niet zoo kwaad bedoeld1 het was toch zeker voor ernstig misverstand vatbaar1 als ,luther de erfzonde peccatum essentiale en essentia hominis noemde1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #cff f4 ,nog sterker sprak ,flacius van de erfzonde als substantia hominis4 ,en ook de ,formula ,concordiae zeide in ,luthers eigen woorden1 dat 's menschen verstand1 hart en wil in geestelke zaken prorsus corruptus atque mortuus was1 niets meer vermogend quam lapis1 truncus aut limus1 ed4 ,mller #ehi4 #eid1 cf4 ook ,frank1 ,theol4 d4 ,conc4 ,i #ach4 ,hoezeer de ,roomschen de ,lutherschen daarom van manicheisme trachtten te beschuldigen1 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et stat4 pecc4 ,v c4 #a sq4 ,becanus1 de pecc4 orig4 qu4 #b sq4 ,mhler1 ,symbolik ,s4 #ff f41 toch hebben z in de ,form4 ,conc4 uitdrukkelk beleden1 dat de zonde geen substantie was1 en alle theologen stemmen daarmede in4 ,ja1 al hebben de ,lutherschen over het algemeen het traducianisme gehuldigd en al waren z daarom geneigd1 om de erfzonde door de carnalis concupiscentia te laten voortplanten1 ,luther b ,kstlin ,,ii #cfg4 ,melanchton1 ,loci ,c4 de pecc4 orig4 ,c4 ,r4 ,,xxi4 p #ffh sq41 cf4 ,frank1 ,theol4 der ,concordienformel ,i #ej f41 toch zegt ,melanchton daar ook1 dat h er niet op tegen heeft1 natos etiam propter lapsum ,adae reos esse2 de ,form4 ,conc4 verklaart1 dat de erfzonde is culpa seu reatus1 quo fit1 ut omnes propter inobedientiam ,adae et ,hevae in odio apud ,deum et natura filii irae simus1 ,mller1 ,symb4 ,bcher #egf1 en later zeggen verscheiden ,luthersche theologen1 dat ,adam niet alleen te beschouwen is als caput physicum maar ook als caput morale seu foederale generis humani1 en dat daarom zne overtreding aan allen wordt toegerekend1 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii #ec4 #aah4 ,hollaz1 ,ex4 theol4 #eae4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4 #agb f4 ,de ,gereformeerden wachtten zich van den beginne af voor dergelke sterke uitdrukkingen1 als de ,lutherschen soms bezigden2 ,calvn keurde de bovengenoemde beelden volstrekt niet goed1 ,schweizer1 ,centrald4 ,i #che4 #cid4 ,maar toch leerden ook z1 dat de erfzonde negatief in carentia justitiae originalis maar ook positief in corruptio naturae bestond1 en dat z haar oorzaak had in de toegerekende overtreding van ,adam1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #a1 comm4 op ,ps4 #ea3g1 ,rom4 #e3ab enz4 ,beza1 ,tract4 ,theol4 ,i #cdd4 ,martyr1 ,loci ,c4 #fh sq4 ,polanus1 ,synt4 #ccf4 ,ursinus1 ,tract4 ,theol4 #bjb4 ,explic4 ,catech4 qu4 #g4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #cj4 ,junius1 ,theses ,theol4 #ai #bj4 ,heppe1 ,dogm4 #bde f4 ,er heerschte op dit punt eene zeer groote overeenstemming4 ,rivetus verzamelde eene lange reeks van uitspraken uit kerkelke beldenissen en theologische werken1 die alle hetzelfde leeren1 ,testimonia de imputatione primi peccati omnibus ,adami posteris1 ,op4 ,,iii #gih-hbf1 grootendeels in het engelsch vertaald in ,princeton ,theol4 ,essays #ahdf p4 #aie-bag4 ,er kwam echter bestrding dezer leer uit de school van ,saumur2 ,placaeus leerde n4l4 in zne theses de statu hominis lapsi ante gratiam1 ,synt4 thesium theol4 in acad4 ,salm4 ed4 #b #affe p4 #bje1 dat de ongehoorzaamheid van ,adam aan zne nakomelingen slechts middellk werd toegerekend1 d4 i4 slechts in zoover en op grond daarvan1 dat z al onrein uit hem geboren waren4 ,vroeger werd eenstemmig geleerd3 corrupti nascimur1 quia primum peccatum nobis imputatur2 ,placaeus keerde dit om en zeide3 primum peccatum nobis imputatur1 quia corrupti nascimur1 en lichtte zn gevoelen nog nader toe in ,disp4 bipartita de imputatione primi peccati ,adami #afee4 ,de ,synode te ,charenton veroordeelde zn gevoelen #afde1 ,rivetus zamelde op last der ,synode zne bovengenoemde testimonia1 verschillende theologen kwamen tegen de leer van ,placaeus op1 ,heidegger1 ,turretinus1 ,maresius1 ,driessen1 ,leydecker1 ,marck1 ,comrie1 ,holtius enz4 ,maar de td scheen voorb voor de reformatorische leer van de erfzonde4 ,placaeus vond overal ingang1 in ,frankrk1 ,zwitserland1 ,engeland1 ,amerika1 b theologen als ,wyttenbach1 ,endemann1 ,stapfer1 ,whitby1 ,john ,taylor1 ,roell1 ,vitringa1 ,venema enz4 cf4 ,m4 ,vitringa ,,ii #cdi1 en ook b de ,lutherschen1 ,walch1 ,bibl4 theol4 ,i #he4 ,in ,amerika schreef ,jonathan ,edwards nog wel zn beroemd tractaat ,original sin defended #ageg1 ,works ,,ii #cje-caj1 tegen ,whitby1 maar h huldigde zelf daarin reeds de middellke toerekening van ,adams zonde en bracht de ,new ,england ,theology van ,hopkins1 ,edwards ,jr41 ,dwight1 ,emmons enz4 geheel in de ln van ,placaeus4 ,het pelagianisme deed overal zn intocht2 het ,protestantisme viel1 in diezelfde mate als het ontrouw aan zn verleden werd1 in het ,romanisme terug2 de mensch was goed van nature maar bezweek zeer licht in den strd tegen de zinnelkheid4 ,zelfs de nieuwere theologen1 die een invloed van ,adams zonde op zne nakomelingen aannemen1 zn daarmede nog slechts ten deele tot de leer der ,reformatie teruggekeerd1 ,vilmar1 ,dogm4 ,i #bgj4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #dj4 ,ebrard1 ,dogm4 #cdj-cdd4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 #hb4 #hc4 ,frank1 ,system d4 chr4 ,wahrh4 ,i #dfj4 #dhb4 ,mller1 ,snde ,,ii #dbf-ejc enz4 ,toch is door allerlei oorzaken de diepe zin van de leer der erfzonde voor velen weer duidelk geworden4 ,in #ahde schreef ,gervinus3 wir sind der ,erbsndenangst entnommen1 die wie die ,gespensterfurcht nur die ,furcht einer aberglubischen ,religionslehre war1 b ,delitzsch1 ,christl4 ,apol4 #aai4 ,er zullen niet velen zn1 die thans nog met dit oppervlakkig oordeel instemmen4 ,de philosophie van ,kant1 ,schelling1 ,schopenhauer enz41 de leer der erfelkheid en der solidariteit1 de historische en sociologische studin hebben aan het dogma der erfzonde een onverwachten en belangrken steun geboden4 ,toen de theologie het verworpen had1 nam de wsbegeerte het weer op4 #f4 ,de leer van de erfzonde is een van de gewichtigste maar ook een van de moeilkste onderwerpen der dogmatiek4 ,peccato originali nihil ad praedicandum notius1 nihil ad intelligendum secretius1 ,augustinus1 de mor4 eccl4 cath4 ,i #bb4 ,chose tonnante1 que le mystre le plus loign de notre connaissance1 qui est celui de la transmission du pch1 soit une chose sans laquelle nous ne pouvons avoir aucune connaissance de nous-mmes4 ,car il est sans doute1 qu'il n'y a rien qui choque plus notre raison que de dire que le pch du premier homme ait rendu coupables ceux qui1 tant si loigns de cette source1 semblent incapables d'y participer4444 et cependant1 sans ce mystre1 le plus incomprhensible de tous1 nous sommes incomprhensibles nous-mmes4 ,le noeud de notre condition prend ses replis et ses tours dans cet abme1 de sorte que l'homme est plus inconcevable sans ce mystre que ce mystre n'est inconcevable l'homme 7,pascal74 ,le pch originel explique tout et sans lui on n'explique rien 7de ,maistre71 en toch behoeft z zelve meer dan iets verklaring4 ,van oudsher werd z in de theologie als peccatum originale aangeduid1 niet als ware z den mensch van zn oorsprong af krachtens schepping eigen1 maar wl z b alle menschen de oorsprong en bron van alle andere zonden is4 ,veel misverstand wordt voorkomen1 indien deze erfzonde duidelk onderscheiden wordt in peccatum originans 7imputatum1 culpa7 en peccatum originatum 7inhaerens1 poena74 ,eigenlk is onder erfzonde1 peccatum haereditarium1 alleen te verstaan1 die zedelke verdorvenheid1 welke de mensch terstond b zne ontvangenis en geboorte uit zondige ouders meebrengt4 ,maar deze zedelke verdorvenheid1 die allen menschen van nature eigen is en niet eerst later door hunne eigene verkeerde daden in hen ontstaat1 moet toch eene oorzaak hebben4 ,en deze oorzaak is naar de ,h4 ,schrift en kan ook voor het christelk denken geene andere zn1 dan de eerste overtreding van den eersten mensch1 waardoor de zonde en de dood kwam in de wereld4 ,adams ongehoorzaamheid is het peccatum originans2 de ,schrift zegt dat duidelk1 ,rom4 #e3ab1 #a ,cor4 #ae3bb2 en de ervaring bevestigt het ieder oogenblik1 alle menschen worden in zonden ontvangen en in ongerechtigheid geboren4 ,dit is nu niet anders denkbaar dan zoo1 dat die overtreding van ,adam ons allen op de eene of andere wze aangaat4 ,indien er volstrekt geen verband bestond tusschen ,adam en ons1 ware het onmogelk1 dat w in zonden geboren worden1 wl h ,gods gebod overtrad4 ,schrift en geschiedenis wzen dus samen ons heen naar een oorspronkelke1 gemeenschappelke schuld van het menschelk geslacht4 ,de hypothese toch van ,plato en anderen1 dat iedere ziel vr hare komst in het menschelk lichaam reeds lang bestaan had en daar reeds gevallen was1 is ons vroeger om afdoende redenen geheel onhoudbaar gebleken1 boven bl4 #gj2 er ligt alleen de onloochenbare waarheid aan ten grondslag1 dat ieder mensch onder schuld geboren wordt4 ,die schuld heeft niet ieder persoonlk1 individueel1 actueel zich op den hals gehaald2 z rust op elk mensch van ,adams wege2 o 1 ,rom4 #e3ai4 ,afgedacht daarvan1 of w het eenigermate begrpelk kunnen maken1 dat ,god alle menschen onmiddellk door en om ,adams ongehoorzaamheid tot zondaars stelt1 het feit zelf staat vast1 op grond van ,schrift en ervaring4 ,maar toch kan er daarom wel iets gezegd worden1 om deze handelwze ,gods indien niet te verklaren1 dan toch van den schn der willekeur te ontdoen4 ,in de eerste plaats immers1 is de menschheid geen aggregaat van individuen1 maar eene organische eenheid1 n geslacht1 ne familie4 ,de engelen staan allen onafhankelk naast elkander2 z werden allen tegelk geschapen en kwamen niet de een uit den ander voort2 onder hen zou een oordeel ,gods1 als in ,adam uitgesproken werd over alle menschen1 niet mogelk zn geweest2 ieder stond en viel voor zichzelf4 ,maar zoo is het onder de menschen niet4 ,god heeft hen allen uit nen bloede geschapen1 ,hd4 #ag3bf2 z zn geen hoop zielen op een stuk grond1 maar allen elkander in den bloede verwant1 door allerlei banden aan elkander verbonden1 en daarom in alles elkander bepalende en door elkander bepaald4 ,en bepaaldelk neemt de eerste mensch eene geheel eenige en onvergelkelke plaats in4 ,gelk rami in radice1 massa in primitiis1 membra in capite1 zoo waren alle menschen in ,adams lendenen begrepen en zn z allen voortgekomen uit zne heup4 ,h was geen privaat persoon1 geen los individu naast anderen1 maar h was radix1 stirps1 principium seminale totius generis humani1 ons aller caput naturale2 in zekeren zin kan gezegd1 dat nos omnes ille unus homo fuimus1 dat wat h deed door ons allen gedaan werd in hem2 zne wilskeuze en wilsdaad was die van al zne nakomelingen4 ,ongetwfeld is deze physische eenheid van de gansche menschheid in ,adam voor de verklaring der erfzonde reeds van groote beteekenis2 z is er de noodwendige onderstelling1 het praerequisitum van2 indien ,christus voor ons de zonde zou kunnen dragen en zne gerechtigheid ons deelachtig maken1 moest h allereerst onze menschelke natuur aannemen4 ,maar toch is het realisme zonder meer tot verklaring van de erfzonde ongenoegzaam4 ,immers1 in zekeren zin kan wel gezegd worden1 dat alle menschen in ,adam begrepen waren1 maar dan ook alleen in zekeren bepaalden zin2 het is repraesentative maar niet physice waar4 ,in het genadeverbond spreekt dan ook niemand zoo4 ,w kunnen en mogen wel zeggen1 dat ,god de gerechtigheid van ,christus ons zoo toeeigent1 als hadden w al de gehoorzaamheid volbracht1 die ,christus voor ons volbracht heeft1 ,heid4 ,cat4 vr4 #fj1 maar daarom zn w persoonlk en physice het nog niet1 die aan ,gods gerechtigheid hebben voldaan2 ,christus voldeed voor ons en in onze plaats4 ,en zoo is het ook met ,adam2 virtualiter1 potentialiter1 seminaliter mogen w in hem begrepen zn geweest1 doch personaliter en actualiter heeft h het proefgebod overtreden en niet w4 ,indien het realisme dit onderscheid niet zou willen erkennen1 en ten uiterste toe consequent zou willen zn1 dan zou het n b ,adam n b ,christus alle toerekening overbodig maken2 in beide gevallen was het dan ieder mensch zelf1 die persoonlk met de daad gezondigd en door zn lden en sterven voldaan had4 ,voorts indien ,adams overtreding in dezen realistischen zin de onze is geweest1 dan staat de mensch ook schuldig aan alle andere zonden van ,adam1 aan alle zonden van ,eva1 ja aan al de zonden van zne voorgeslachten1 waaruit h geboren werd1 want h was in dezen begrepen evengoed als in ,adam1 toen h het proefgebod overtrad2 het is dan ook niet in te zien1 hoe ,christus1 die physice1 d4 i4 zooveel het vleesch aangaat1 uit de vaderen en uit ,adam en ,eva is1 dan van de erfzonde vr kon zn2 de physische eenheid brengt toch op dit standpunt de moreele noodzakelk mede4 ,verder komt het realisme b het genadeverbond in niet geringe verlegenheid2 want indien er geen foedus operum is1 dan ook geen foedus gratiae2 het een staat en valt met het andere4 ,indien nu de gerechtigheid van ,christus niet in den weg des verbonds verworven en toegepast wordt1 maar op realistische wze1 dan bestaat deze b ,christus daarin1 dat ,h onze natuur aannam1 en in dat geval is de voldoening en de zaligheid het deel van alle menschen1 want ,christus nam hun aller natuur aan2 of ze bestaat daarin1 dat ieder deze physische1 realistische eenheid met ,christus eerst verkrgt door de wedergeboorte of het geloof1 en dan is niet in te zien1 hoe ,christus van te voren kon voldoen1 voor hen met wie ,h eerst n wordt door het geloof1 dan loopen wedergeboorte en geloof gevaar1 haar ethisch karakter te verliezen1 wordt het zwaartepunt uit den ,christus in den ,christen verlegd1 en komen de weldaden des verbonds eerst tot stand na en door het geloof4 ,eindelk1 het realisme verdedigt wel een uitnemend belang1 n4l4 de eenheid van het menschelk geslacht1 maar het verliest daarb een ander belang uit het oog1 dat van niet minder gewicht is1 n4l4 de zelfstandigheid der persoonlkheid4 ,een mensch is lid van het geheel1 zeer zeker1 maar h bekleedt in dat geheel toch ook eene eigene plaats2 h is meer dan een golf in den oceaan1 meer dan een voorbgaande verschningsvorm der algemeene menschelke natuur4 ,vroeger1 deel ,,ii #eeav41 is daarom reeds opgemerkt1 dat de relatin1 waarin de menschen tot elkander staan1 onderscheiden zn van die1 welke onder de engelen en onder de dieren worden gevonden2 want aan beide verwant1 is h toch ook van beide verschillend2 h is een schepsel met een eigen aard4 ,en daarom is physische eenheid b hem niet voldoende2 er komt nog eene andere1 eene ethische1 foederale b4 ,cf4 tegen ,shedd1 die een sterk voorstander van het realisme is1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii p4 #f etc41 ook ,arch4 ,alex4 ,hodge1 ,the atonement1 ,philad4 ,presb4 ,board of ,publication z4j4 p4 #ii etc4 ,zoodra men in de christelke kerk over het verband van ,adams en onze zonde ernstig begon na te denken1 had men aan de physische eenheid niet genoeg4 ,shedd beweert wel1 dat ,augustinus1 de scholastici1 de oudste ,geref4 theologen allen realist waren1 t4 a4 p4 ,,ii #cg4 ,maar dit is onjuist2 de leer van het verbond was niet uitgewerkt1 maar de gedachte komt al b de kerkvaders en de ,middeleeuwsche theologen voor1 cf4 deel ,,ii #edi1 boven bl4 #abd en voorts ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,iii #cic f4 ,,iv #aff f4 ,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit ,,ii #gaa4 ,oswald1 ,relig4 ,urgesch4 d4 ,menschheit #afe4 #afg4 ,scheeben1 ,dogm4 ,i #ejj4 ,pesch1 ,prael4 ,,iii #acf enz4 ,reeds het eene feit1 dat z bna allen het creatianisme huldigden1 spreekt genoeg1 want een creatianist kan geen realist zn4 ,het foederalisme sluit daarom de waarheid niet uit1 die in het realisme verborgen ligt2 integendeel het aanvaardt die ten volle2 het gaat ervan uit maar het blft er niet b staan2 het erkent eene unitas naturae1 cui unitas foederalis est innixa4 ,in de menschheid treffen w allerlei vormen van gemeenschap aan1 die volstrekt niet alleen en zelfs niet hoofdzakelk op physische afstamming1 maar op eene andere1 hoogere1 zedelke eenheid berusten4 ,er zn zedelke lichamen01 gezin1 familie1 maatschapp1 volk1 staat1 kerk1 en vereenigingen en genootschappen van allerlei aard en voor allerlei doel1 die een eigen leven leiden1 aan bzondere wetten onderworpen zn1 in het bzonder ook aan de wet1 welke ,paulus formuleert1 als h zegt3 1 1 1 1 ,i ,cor4 #ab3bf4 ,al de leden van zulk een lichaam kunnen voor elkander ten zegen zn of ten vloek1 en dat te meer1 naarmate z zelve uitnemender zn en eene gewichtiger plaats in het organisme bekleeden4 ,een vader1 moeder1 voogd1 verzorger1 onderwzer1 leeraar1 patroon1 gids1 vorst1 koning enz4 hebben den grootsten invloed op degenen1 over wie z gesteld zn4 ,hun leven en handelen beslist over het lot hunner onderhoorigen1 heft hen op en brengt hen tot eere of stort hen neer en sleept hen mede ten verderve4 ,het gezin van een dronkaard wordt verwoest en met schande beladen om de zonde van den vader4 ,de familie van een misdadiger wordt in wden kring en gedurende langen td met dezen gerekend en veroordeeld4 ,eene gemeente kwnt onder de trouweloosheid van haar leeraar4 ,een volk gaat te gronde om de dwaasheid van zn vorst4 ,quidquid delirant reges1 plectuntur ,achivi4 ,er is tusschen de menschen eene solidariteit in het goede en in het kwade2 eene gemeenschap aan zegeningen en aan oordeelen4 ,w staan op de schouders der voorgeslachten en erven hetgeen z aan stoffelk en geestelk kapitaal hebben saamgegaard2 w gaan tot hunnen arbeid in1 rusten op hunne lauweren1 genieten van hetgeen z menigmaal door strd en lden hebben verkregen4 ,dat alles ontvangen w onverdiend1 zonder erom gevraagd te hebben1 het ligt alles b onze geboorte gereed1 het wordt ons geschonken uit genade4 ,niemand1 die daartegen bezwaar heeft en tegen deze wet in verzet komt4 ,maar als diezelfde wet nu ook in het kwade gaat heerschen en ons deelgenooten maakt aan de zonde en het lden van anderen1 dan komt het gemoed in opstand en wordt de wet van onrecht aangeklaagd4 ,de zoon1 die de erfenis van zn vader aanvaardt1 weigert de schuld van zn vader te betalen4 ,zoo klaagden de ,israelieten ook in de dagen van ,ezechiel4 ,er gold in het ,o4 ,t4 eene wet der solidariteit1 ,gen4 #i3be1 ,ex4 #bj3e1 ,num4 #ad3cc1 #af3cb1 ,jos4 #g3bd1 #be1 #a ,sam4 #ae3b1 #c1 #b ,sam4 #ab3aj1 #ba3av41 #a ,kon4 #ba3ba1 #bc1 ,jes4 #f3e1 ,jer4 #cb3ah1 ,klaagl4 #c3djv41 #e3g ,ezr4 #i3f1 ,mt4 #bc3ce1 #bg3be4 ,maar als ,israel in zne vermeende gerechtigheid daarover klaagt1 laat de ,heere door den profeet verkondigen1 niet wat ,h rechtvaardig kan doen1 maar wat ,h zal doen1 als ,israel zich bekeert en den weg der vaderen niet bewandelt4 ,er is eene solidariteit van zonde en lden1 maar ,god laat het toe en schenkt de kracht menigmaal1 om die zedelke gemeenschap te breken en zelf de aanvang te worden van een geslacht1 dat wandelt in de vreeze des ,heeren en zne gunst geniet4 ,maar daardoor wordt de solidariteit zelve zoo weinig opgeheven1 dat z er veeleer door bevestigd wordt4 ,christus heeft nog op andere en betere wze de waarheid der solidariteit van het menschelk geslacht bewezen dan ,adam4 ,indien deze solidariteit ook verbroken kon worden1 zou niet alleen alle mede-lden1 maar ook alle liefde1 vriendschap1 voorbede enz4 ophouden te bestaan2 de menschheid viel in levenlooze atomen uiteen2 er ware geen mysterie1 geen mystiek1 geen menschelk leven meer4 ,toch is het waar1 wat ,shedd beweert1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #ahg1 dat deze solidariteit des ldens nog niet de toerekening van ,adams zonde aan al zne nakomelingen verklaart2 om de zonde van een ander te lden is niet hetzelfde als om de zonde van een ander gestraft en dus ook zelf als dader van die zonde beschouwd te worden2 er is lden zonder persoonlke overtreding1 ,luk4 #ac3a-e1 ,joh4 #i3c4 ,maar deze solidariteit1 die w dagelks zien1 slaat ons toch het argument uit de hand1 om ,god van onrecht aan te klagen1 als ,h in ,adams straf de gansche menschheid deelen doet4 ,zoo handelt ,h toch ieder oogenblik1 beide in zegeningen en in gerichten4 ,indien zulk eene handelwze met zne gerechtigheid bestaanbaar is1 dan is dit en moet dit ook het geval zn b ,adams overtreding4 ,maar daar komt nog b1 dat er eene bzondere reden is1 waarom de bovengenoemde wet der solidariteit in het geval van ,adam niet geheel en al opgaat noch ook zelfs op kan gaan4 ,de wet der solidariteit verklaart het werk- en het genadeverbond niet1 maar is er op gebouwd en wst er henen terug4 ,z heerscht altd binnen engere kringen dan door de menschheid zelve gevormd wordt4 ,hoe groot de zegen of vloek van ouders en voogden1 van wsgeeren en kunstenaars1 van godsdienststichters en hervormers1 van vorsten en veroveraars enz4 ook moge geweest zn2 er waren toch altd omstandigheden0 van plaats1 td1 land1 volk1 taal enz41 die er perk en paal aan stelden2 de kring1 waarin hun invloed heerschte1 was altd door andere en grootere omsloten4 ,slechts twee menschen zn er geweest1 wier leven en werken zich uitgestrekt heeft tot de grenzen der menschheid zelve1 wier invloed en heerschapp doorwerkt tot aan de einden der aarde en tot in eeuwigheid toe4 ,het zn ,adam en ,christus2 de eerste bracht de zonde en den dood1 de tweede de gerechtigheid en het leven in de wereld4 ,uit deze gansch exceptioneele plaats1 door ,adam en ,christus ingenomen1 volgt1 dat z alleen met elkander te vergelken zn1 en dat alle andere verhoudingen1 aan kringen binnen de menschheid ontleend1 wel tot opheldering kunnen dienen en van groote waarde zn1 maar toch slechts analogie bieden en geen identiteit4 ,dat wil zeggen1 dat ,adam en ,christus beiden onder eene gansch bzondere ordinantie ,gods zn gesteld1 juist met het oog op de bzondere plaats1 die z in de menschheid innemen4 ,als een vader zn gezin1 een vorst zn volk1 een wsgeer zne leerlingen1 een patroon zne arbeiders met zich in de ellende stort1 dan kunnen w achter hunne personen teruggaan en in de solidariteit1 die binnen de menschheid en hare verschillende kringen heerscht1 tot op zekere hoogte eene verklaring en bevrediging vinden4 ,maar alzoo kunnen w b ,adam en ,christus niet doen4 ,z hebben de menschheid niet achter maar vr zich2 z komen er niet uit voort maar brengen haar tot stand2 z worden niet door haar gedragen maar dragen haar zelven2 z zn geen product maar1 ieder op zne wze1 aanvang en wortel der menschheid1 caput totius generis humani2 z worden niet door de wet der solidariteit verklaard maar verklaren deze alleen door zichzelven2 z onderstellen niet1 z constitueeren het organisme der menschheid4 ,indien de menschheid werkelk beide in physischen en in ethischen zin eene eenheid zou blven1 gelk ze bestemd was te zn2 indien er dus werkelk in die menschheid niet alleen gemeenschap des bloeds1 gelk b de dieren1 maar op dien grondslag ook gemeenschap van alle stoffelke1 zedelke1 geestelke goederen zou bestaan2 dan was dat niet anders tot stand te brengen en in stand te houden1 dan door in nen allen te oordeelen4 ,zooals het met hen ging1 zou het gaan met heel het menschelk geslacht4 ,indien ,adam viel1 viel de menschheid2 indien ,christus staande bleef1 werd in hem de menschheid opgericht4 ,werk- en genadeverbond zn de vormen1 waardoor het organisme der menschheid ook in religieusen en ethischen zin gehandhaafd wordt4 ,omdat het ,gode niet om enkele individuen maar om de menschheid te doen is als zn beeld en gelkenis1 daarom moest z vallen in nen en ook in nen worden opgericht4 ,zoo is de ordinantie1 zoo het oordeel ,gods4 ,h verklaart in nen allen schuldig en daarom wordt de menschheid onrein en stervende uit ,adam geboren2 ,h verklaart in nen allen rechtvaardig1 en daarom wordt diezelfde menschheid uit ,christus herboren en ten eeuwigen leven geheiligd4 ,god heeft hen allen onder de gehoorzaamheid besloten opdat ,h hun allen zoude barmhartig zn4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #i4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement p4 #gh-aba4 ,ch4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #aib4 ,princeton ,theol4 ,essays #ahdf p4 #abh-aid4 ,kleutgen1 ,theol4 der ,vorzeit ,,ii #gjd f4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,i #baa4 ,e4 ,bersier1 ,la solidarit4 ,paris #ahgj4 ,vercueil1 ,etude sur la solidarit dans le ,christianisme d'aprs ,st4 ,paul1 ,montauban #ahid4 #g4 ,gevolg van het peccatum originans is het peccatum originatum4 ,omdat allen in ,adam als zondaren gerekend worden1 worden z ook allen uit hem in zondigen toestand geboren4 ,de erfsmet is eene straf voor de erfschuld4 ,onder dit gezichtspunt is de erfzonde het eerst beschouwd door ,augustinus1 wat een krachtig protest uitlokte van de zde der ,pelagianen1 cf4 ,august41 c4 ,jul4 ,v #c1 evenals later van de ,remonstanten1 ,apol4 ,conf4 ,,vii #d4 ,maar de ,schrift spreekt menigmaal in dien geest en ziet in volgende zonden eene straf voor de vorige1 #b ,sam4 #ab3aa1 #ab1 #a ,kon4 #aa3aa-ca1 #bb3cj1 ,jes4 #f3i1 #aj1 #g3ag1 #aj3e-g1 #ad3c1 ,jer #ej3f-h1 ,rom4 #a3bd-bh1 #b ,thess4 #b3aa1 #ab enz4 ,ook de zonden staan onder ,gods bestuur2 de wetten en ordinantin1 die voor het leven der zonde gelden1 zn door ,god vastgesteld en worden door hem gehandhaafd4 ,en onder die wetten is ook deze3 ,das eben ist der ,fluch der bsen ,that1 dass sie fortwhrend ,bses muss gebhren4 ,de zonde heeft die natuur1 dat z den zondaar hoe langer hoe meer verdwaast en verhardt1 steeds vaster in haar strikken verwart en steeds sneller langs een hellend vlak in den afgrond vallen doet4 ,het is waar1 dat zonde op zichzelve beschouwd nooit straf der zonde kan zn1 want beide verschillen wezenlk en staan tegenover elkaar2 zonde komt op uit den wil en straf ondergaat iemand tegen zn wil2 zonde is overtreding1 straf is handhaving der wet2 straf heeft ,god tot auteur maar zonde niet4 ,maar toch mag volgende zonde eene straf der vorige heeten1 wl z den zondaar nog verder van ,god verwdert1 ellendiger maakt en aan allerlei begeerlkheid en hartstocht1 angst en wroeging overgeeft1 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #cf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #hg art4 #b1 qu4 #ge art4 #d4 qu4 #hd art4 #a-d4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vi c4 #aj n4 #adj4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #ae4 ,spanheim1 ,op4 ,,iii #abfh-abgj4 ,moor ,,iii #ccb-cce4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ga1 #b4 ,mller1 ,snde ,,ii #ehi f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,i #dhi4 ,christ1 ,die sittl4 ,weltordnung ,s4 #ei4 ,naar deze wet is b ,adam en al zne nakomelingen op de zondige daad een zondige toestand gevolgd4 ,de ,pelagianen stellen het zoo voor1 dat eene of andere wilsdaad hoegenaamd geen gevolgen nalaat2 de wil1 die het eene oogenblik het kwade deed1 kan terstond daarop1 indien het hem lust1 weer het goede doen2 de wil heeft en krgt b hen nooit eene zekere natuur1 een bepaald karakter1 h is en blft neutraal1 indifferent1 zonder innerlke neiging1 altd tusschen tegengestelde dingen in geplaatst en met onberekenbare willekeur nu eens naar den eenen1 dan naar den anderen kant zich richtende4 ,maar zulk eene voorstelling vindt weerspraak van alle zden4 ,er had b ,adam en ,eva1 toen z ,gods gebod overtraden1 eene groote zedelke verandering plaats2 schaamte en vreeze voor ,god maakte zich van hen meester2 de rust1 de vrede1 de onschuld was weg1 z verbergden zich voor ,god in het geboomte des hofs2 z wierpen de schuld op elkaar2 ,kain maakte zich schuldig aan broedermoord2 en straks zag de ,heere1 dat de boosheid des menschen menigvuldig was op de aarde1 dat al het gedichtsel der gedachten zns harten boos was van der jeugd aan4 ,b ,adams overtreding neemt eene ontzettende degeneratie van het menschelk geslacht haar aanvang4 ,w staan hier voor eene schrikkelke werkelkheid1 waarvan de verklaring ons ontgaat4 ,hoe is het mogelk1 dat ne enkele zondige daad zulke ontzettende gevolgen had en een radikalen omkeer bracht in heel de menschelke natuur8 ,in het algemeen kan opgemerkt1 dat de verhouding tusschen eene daad en hare gevolgen ons telkens in het leven zeer onevenredig voorkomt4 ,en uur van onbedachtzaamheid kan maken dat men jaren schreit4 ,ene kleine vergissing1 een enkele misstap geeft aan het leven van vele menschen eene geheel andere richting2 kleine onbeteekenende voorvallen werken tot in geslachten door2 van een zoogenaamd toeval hangt menigmaal ons geluk of ongeluk af4 ,de ne overtreding van ,adam bracht een algeheele verandering in de overleggingen1 gezindheden en neigingen zner natuur4 ,immers1 de ervaring leert1 dat alwat een mensch doet1 in meerder of minder mate op hemzelf terugwerkt en een spoor in zn karakter achterlaat4 ,in den grond der zaak is niets onverschillig en niets gaat spoorloos aan ons voorb4 ,elke wilsdaad1 opkomende uit voorafgaande neigingen en begeerten1 werkt op deze terug en versterkt ze4 ,iedere zonde kan op die wze tot eene hebbelkheid1 eene neiging1 een hartstocht worden1 die over den mensch heerscht als een tiran4 ,een mensch is zoo veranderlk1 zoo vormen plooibaar2 h schikt zich naar alle gelegenheden1 h past zich aan b elk milieu1 h went aan alles en gaat overal naar staan4 ,wie de zonde doet1 wordt terstond een dienstknecht der zonde4 ,eene misdaad1 een leugen1 een diefstal1 een moord is nooit voorb met het oogenblik1 waarin z gepleegd worden4 ,de ongehoorzaamheid van ,adam heeft heel zne natuur veranderd4 ,bovendien1 zne overtreding had niet alleen eene uit- maar ook eene inwendige zde4 ,het is niet zoo1 dat de zondige daad van ,adam1 bestaande in het eten der verboden vrucht1 eensklaps geschiedde zonder eenige voorbereiding en eerst daarna allerlei zedelke veranderingen in zne natuur ten gevolge had4 ,op die wze staan b ,adam schuld en smet niet tot elkaar in verband4 ,de daad van het eten was zelve reeds openbaring van eene geheele zedelke verandering1 die er in het binnenste had plaats gehad4 ,strikt genomen was z niet de eerste zonde maar de eerste voldragen zonde in den zin van ,jak4 #a3ae4 ,aan de zondige daad gingen zondige overleggingen des verstands 7twfel1 ongeloof7 en zondige neigingen des harten 7begeerlkheid1 hoogmoed7 vooraf1 welke haar aanleiding hadden in de verzoeking der slang en gekweekt werden door den wil van den mensch4 ,zoowel vr als onder en na het eten van den verboden boom werd 's menschen verhouding tot ,god en zne wet veranderd4 ,h werd1 niet eerst het eene en daarna het andere1 maar tegelkertd en in verband met elkaar beide schuldig en onrein voor het aangezicht van zn ,maker4 ,schuld en smet zn beide gelktdige gevolgen der ne en zelfde zonde1 twee zden van dezelfde zaak4 ,eindelk1 de verandering1 die b ,adam intrad1 bestond niet daarin1 dat er eenig zondig beginsel in hem ingeplant of eenig bestanddeel van zn wezen1 van zn ziel of lichaam1 van zne vermogens of krachten hem ontnomen werd4 ,maar z bestond hierin1 dat de mensch door zn twfel en ongeloof1 door zn hoogmoed en begeerlkheid en eindelk door de zondige daad zelve steeds meer van ,god en van zne wet zich losmaakte1 zich buiten zne gunst en gemeenschap stelde en al zne gaven en krachten juist tegen ,god en zn gebod gebruiken ging4 ,en dan als dit geschiedt1 als de mensch buiten ,gods gemeenschap en buiten ,gods wet zich stelt1 dan treedt de zondige toestand vanzelf in1 zooals de duisternis intreedt wanneer het licht verdwnt4 ,fieri nequit quin maxime sese amet creatura1 quam non absorpserit amor ,dei 7,melanchton74 ,de mensch1 zich onttrekkende aan de gemeenschap ,gods1 in welke h geschapen werd1 is niet anders denkbaar dan als een zondaar1 schuldig en verdorven voor zn aangezicht4 ,diezelfde religieuse en ethische verandering1 welke b ,adam plaatsgreep onder en b zn val1 is ook het deel van al zne nakomelingen4 ,dezen worden allen in dienzelfden zedelken toestand geboren als waarin ,adam viel door zne overtreding4 ,dit feit is haast voor geen ontkenning vatbaar4 ,de ,schrift leert het niet alleen maar ervaring en geschiedenis bewzen het dag aan dag4 ,indien iets zeker is1 dan is het wel dit1 dat menschen niet als rechtvaardigen en heiligen maar als zondaren ontvangen en geboren worden4 ,dat wst erop1 dat z ne schuld met ,adam gemeen hebben1 want schuld en smet gaan in de zonde altd samen4 ,gelk het b ,adam niet alzoo is toegegaan1 dat h eerst de zondige daad bedreef1 daardoor schuld op zich laadde en ten gevolge daarvan nu ook zedelk onrein en verdorven werd1 zoo komen ook zne nakomelingen niet als het ware met eene dubbele schuld ter wereld1 eerst met die van ,adams overtreding en daarna nog met die van hunne zedelke verdorvenheid4 ,want deze zedelke verdorvenheid is niet een later bkomend1 uitwendig toevoegsel en niet een toevallig gevolg van de eerste overtreding1 maar in deze een wezenlk element en daarvan niet te scheiden4 ,gelk ,adam door zne overtreding tegelkertd en in dezelfde mate zich schuldig maakte en onrein werd1 zoo zn ook b zne nakomelingen het schuldig staan in hem en het onrein uit hem geboren worden twee zden van dezelfde zaak1 ,edwards1 ,works ,,ii #dhb4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #agj4 ,onjuist is het1 daaruit met ,edwards af te leiden1 dat de smet aan de schuld voorafgaat4 ,er is hier geen vr en geen na4 ,de onreinheid1 waarin alle menschen geboren worden is de keerzde van de schuld dier overtreding1 die door ,adam als caput foederale begaan werd4 ,schuld1 smet1 dood staan b ,adams nakomelingen in dezelfde verhouding als b hemzelven en zn zoo1 in dat onderling verband1 tot allen doorgegaan4 #h4 ,de weg1 waarin dit peccatum originatum het deel aller menschen wordt1 is niet die van imitatie maar van generatie4 ,er gaat een 1 een oordeel ,gods aan vooraf1 en krachtens dat oordeel worden alle menschen schuldig1 onrein en stervende uit ,adam geboren4 ,z worden dit alles niet eerst op lateren leeftd door hunne dadelke zonden1 maar zn het van hunne ontvangenis en geboorte af aan4 ,de dood is ten bewze1 want deze heerscht niet alleen over de volwassenen maar veel sterker nog over de kinderkens1 zelfs de ongeborene2 en die dood is naar de ,schrift geen natuurproces maar eene bezoldiging der zonde4 ,nu heeft deze leer der erfzonde1 hoezeer z vroeger als onredelk veroordeeld werd1 in den laatsten td weer genade gevonden in de oogen der dusgenaamde wetenschap4 ,z bleek toch zoo dwaas en ongermd niet1 als vroegere tolken der wetenschap haar hadden tentoongesteld4 ,wetenschappelk is nu vlak het tegendeel van wat in vroeger eeuw daarvoor gold4 ,de leer van de aangeboren goedheid van den mensch en van de maatschapp als oorzaak van alle kwaad heeft afgedaan2 men leert thans juist het omgekeerde3 de mensch1 afkomstig van een dier1 blft in zn hart een dier2 in ieder mensch schuilt la bte humaine1 vitium hominis natura pecoris2 en de heilige0 maatschapp en de ,goddelke0 staat zn het1 die hem gelukkig in band houden en dwingen tot deugd2 alle ondeugd is aangeboren1 alle deugd is verworven1 cf4 b4v4 ,brunetire1 ,la moralit de la doctrine volutive1 ,paris #ahif4 ,het zn niet de nieuw ontdekte feiten1 die deze verandering in de beschouwing hebben aangebracht4 ,want dat elke soort haars gelken voortbrengt1 dat kinderen naar hun ouders aarden1 dat niet alleen lichamelke maar ook allerlei geestelke eigenschappen overerven1 dat is geen ontdekking der #ai;e eeuw maar was1 blkens de leer van het traducianisme1 ook vroeger wel bekend4 ,en dat toch ook weer niet alle eigenschappen overerven1 dat elk individu toch nog iets anders en iets meer is dan de optelsom of het product van zne ouders1 ook dat was blkens de leer van het creatianisme aan vroegere geslachten niet onbekend4 ,wel is zeer zeker de kennis der feiten uitgebreid en vermeerderd1 maar dit was lang niet van dien aard1 dat het alleen eene gansche beschouwing radikaal veranderen kon4 ,deze verandering is voornamelk daaraan toe te schrven1 dat men zoo ongeveer dezelfde feiten bezag uit een ander gezichtspunt en met een ander oog1 n4l4 uit het standpunt van het monisme en met het oog van een dogmaticus der evolutie4 ,in strd met allen nuchteren wetenschappelken zin1 heeft men op enkele feiten eene reeks van diep ingrpende conclusies gebouwd en deze op allerlei manier in populaire geschriften aan den man gebracht3 de mensch--dat was duidelk gebleken--was hoegenaamd geen zelfstandig wezen1 maar niets dan een product van bestaande factoren1 een speelbal der omstandigheden2 van vrheid b hem te spreken1 is dwaasheid1 h is een willoos instrument van het noodlot2 misdadigers zn een eigen type1 die reeds als zoodanig geboren worden en onverbeterlk en ontoerekenbaar zn2 elk mensch moet met noodwendigheid wezen wat h is4 ,een leger van deels talentvolle schrvers1 zooals ,zola1 ,ibsen1 ,nietzsche enz4 hebben deze beschouwing in roman en drama geschilderd voor de verhitte verbeelding4 ,en wie nu in dat koor niet meezingt en aan de wetenschappelkheid dezer beschouwing twfelt1 wordt in den ban gedaan4 ,en toch komt voor den nuchteren beschouwer alwat de wetenschap op dit terrein aan het licht heeft gebracht op dit weinige neer3 #a ,er is niet alleen herediteit maar ook variatie1 niet alleen eenheid maar ook verandering1 niet alleen herinnering maar ook verbeelding4 ,vele eigenschappen gaan over van ouders op kinderen1 alle soorten brengen immers huns gelken voort2 maar toch gaan niet alle eigenschappen over1 want elk individu is iets nieuws2 geen enkel kind lkt precies op zne ouders4 ,hiermede is niets nieuws gezegd en slechts eene oude bekende1 door niemand ooit geloochende waarheid herhaald4 #b4 ,deze beide feiten worden zeer gaarne met den naam van wetten bestempeld2 maar hoe die wetten heerschen1 is nog zoo goed als ten eenenmale onbekend4 ,herediteit en variatie staan voortdurend met elkaar in verband1 z werken saam en kruisen elkaar1 en vandaar dat de verklaring der feiten zoo moeilk is4 ,en deze moeilkheid wordt nog daardoor verhoogd1 dat de overerving b alle hoogere wezens plaatsgrpt door de vermenging van twee individuen 7amphimixis1 gelk ,weismann ze noemde74 #c4 ,dit blkt1 zoodra men eenigszins nader specialiseert4 ,dat soorteigenschappen overerven1 d4 w4 z41 dat ouders kinderen van dezelfde soort voortbrengen1 staat vast maar brengt niet veel verder4 ,dat ras- en varieteitseigenschappen constant worden overgeplant1 is aan rechtmatigen twfel onderhevig2 door selectie kan het ras1 bv4 van dieren of planten1 wel worden verbeterd2 maar deze verbetering is beperkt en tdelk2 na vier of vf generaties is de hoogte der verbetering bereikt2 zoodra men met de selectie ophoudt1 keeren de nakomelingen tot het oude type terug2 de eigenschappen worden niet in de natuur van de schepselen opgenomen1 z houden de neiging1 om in den oorspronkelken vorm terug te slaan4 ,dat eindelk individueele1 verworvene eigenschappen van ouders op kinderen overgaan1 is wel door ,darwin e4 a4 beweerd1 maar wordt door ,a4 ,weismann1 hoogleeraar te ,freiburg1 zoo sterk mogelk bestreden1 en zne theorie vindt tegenwoordig hoe langer hoe meer instemming4 #d4 ,de poging1 om de verschnselen1 die zich hier voordoen1 onder eenige wetten saam te voegen1 is niet alleen niet gelukt maar is voorshands zeer voorbarig te achten4 ,de verschnselen zn veel te talrk en te gecompliceerd1 evenals b4v4 die van het weder1 om ons reeds nu van vaste wetten te kunnen doen spreken4 ,de wet van het atavisme maakt dan ook al den indruk van slechts uitgevonden te zn1 om aan de vele gevallen1 waarin de gunstige eigenschappen niet overerven en dus de wet0 der herediteit niet doorgaat1 een schn van regelmatigheid te geven4 ,nicht begriffene ,thatsachen scheinen schliesslich bekannt1 sobald man sie mit einem bekannten ,worte bezeichnet1 ,dr4 ,kohlbrugge1 ,der ,atavismus1 ,utrecht #ahig1 ,s4 #c1 die het atavisme dan ook evenals ,emery voor eene sage houdt4 ,de hypothese van ,lombroso over den misdadigerstype behoort thans reeds weer tot het verleden4 ,en de statistiek1 al moge z ook eene zekere regelmatigheid in geboorten1 huwelken1 misdaden enz41 aanwzen1 is daarmede toch nog geenszins gerechtigd tot de conclusie1 dat elk mensch tot zne daden gedwongen wordt1 evenmin als het feit1 dat de ouderdom eener bevolking in doorsnede dertig jaren bedraagt1 ieder dertigjarige tot sterven dwingt1 ,wundt1 ,grundzge der physiol4 ,psych4 ,,ii #cig4 ,a4 v4 ,oettingen1 ,die ,moralstatistik #ahhb ,s4 #bd f4 ,eindelk #e4 de verschillende theorien ter verklaring van herediteit en variatie zn alle tot op den huidigen dag onvoldoende gebleken4 ,reeds het groote aantal1 dat er opgesteld is1 bewst1 dat geen van alle bevredigt4 ,alle natuurphilosofen en biologen hebben er hunne krachten aan beproefd1 zonder dit geheim des levens ontsluierd te hebben4 ,de hoogleeraar aan de ,sorbonne1 ,yves ,delage1 heeft in zn geleerd werk3 ,la structure du protoplasma et les thories sur l'hrdit et les grands problmes de la biologie gnrale1 ,paris ,reinwald et ,cie #ahie alle theorien breedvoerig besproken en komt dan tot de slotsom3 aprs avoir tudi et discut les nombreuses thories mises pour rsoudre les problmes de l'hrdit et de l'volution1 nous sommes obligs de reconnatre1 qu'aucune ne prsente une solution acceptable4 ,toutes pchent en quelques points1 non pas accessoires mais fondamentaux1 et la plupart sont1 en outre1 appuyes sur des hypothses gratuites et tout fait improbables1 p4 #gdc4 ,zelf waagt h dan ook niet eene thorie complte aan den lezer aan te bieden2 nos connaissances sont loin d'tre assez avances pour que cela soit possible1 p4 #gdg2 cf4 ook nog ,hugo de ,vries1 ,eenheid in veranderlkheid1 ,album der ,natuur #ahih bl4 #fe-hj4 ,ribot1 ,l'hrdit psychol4 ,paris ,alcan #ahid4 van ,bemmelen1 ,de erfelkheid van verworven eigenschappen1 #ahij4 ,r4 ,schfer1 ,die ,vererbung1 ,berlin1 ,reuther u4 ,reichard #ahig4 ,dr4 ,jonker1 ,erfel4 en ,toerekenb4 in ,theol4 ,stud4 v4 ,dr4 ,daubanton #ahid bl4 #bia-cbb enz4 ,met dit alles ontkennen w echter de feiten der erfelkheid niet noch ook haar uitgebreide heerschapp4 ,de christelke theologie heeft er niet het minste belang b1 om aan deze ook maar eenigszins te kort te doen2 integendeel erkent z ten volle en eerbiedigt de wetten1 die op dit gebied door ,god zn vastgesteld2 hoe meer in de erfelkheid vaste wetten worden opgespoord1 des te grooter wordt de heerlkheid van ,hem1 die de ,schepper aller ordinantin en geen ,god van verwarring maar van orde is4 ,ook is het volkomen waar1 dat w bna nooit met juistheid de grenzen kunnen aanwzen1 die de persoonlke schuld scheiden van de gemeenschappelke schuld4 ,wat ,schleiermacher zegt van de erfzonde1 is heel iets anders dan wat ,schrift en kerk aangaande haar uitspreken1 maar op zichzelf is het van de zonde in het algemeen toch volkomen waar1 dat z eene ,gesammtthat und ,gesammtschuld des menschlichen ,geschlechtes is1 d4 i43 de zondige toestand en de zondige daden van ieder mensch zn eenerzds veroorzaakt door die van het voorgeslacht en anderzds ook weer oorzaak van de zondige toestanden en daden der nakomelingen2 de zonde is in ,jedem das ,werk ,aller und in ,allen das ,werk eines ,jeden1 ,chr4 ,gl4 #ga1 #a4 #b4 ,maar hoe waar dit alles ook z1 zoolang de biologie naast de herediteit ook de variatie erkennen moet1 ontbreekt alle recht1 om den mensch zne zelfstandigheid en vrheid te ontnemen en hem voor te stellen als een willoos instrument van booze machten4 ,zulk eene voorstelling berust niet op gezonde wetenschap maar is eene vrucht van kranke verbeelding en richt door het dooden van alle wilskracht in den mensch onberekenbare verwoestingen aan4 ,en voorts1 al mag de steun1 door de wetenschap van den dag aan de kerkelke leer der erfzonde geboden1 tot op zekere hoogte dankbaar erkend1 z zelve wordt er niet sterker door evenmin als z er zwakker door wordt1 als het diezelfde wetenschap misschien morgen weer behagen mocht om ze als dwaas en onzinnig ten toon te stellen4 ,de erfzonde is nog iets anders dan wat heden ten dage onder herediteit wordt verstaan4 ,immers is z geen soorteigenschap1 die tot het wezen des menschen behoort1 want z is door overtreding van ,gods gebod in de menschelke natuur ingekomen en kan er door wedergeboorte en heiligmaking weder uit weggenomen worden2 en z is ter andere zde ook geen individueele verworvene eigenschap1 want z is allen menschen zonder uitzondering eigen en z is zoo inhaerent aan de menschelke natuur1 dat wedergeborenen zelfs nog kinderen voortbrengen1 die van nature kinderen des toorns zn2 justus non generat unde ipse regeneratus sed unde generatus est 7,augustinus74 ,de erfzonde neemt daarom eene bzondere plaats in2 de tegenwoordige leer der herediteit moge haar van hare schnbare ongermdheid hebben ontdaan1 verklaren doet z haar niet4 ,oudtds werd dit door het traducianisme of het creatianisme beproefd4 ,maar welk standpunt men b den oorsprong der zielen ook inneme1 de voortplanting der erfzonde blft altd even moeielk4 ,de erfzonde is toch geen substantie1 die zetelt in het lichaam en door generatie kan worden overgeplant2 z is eene zedelke qualiteit van den mensch1 die de gemeenschap met ,god mist1 welke h naar zne oorspronkelke natuur bezitten moest en bezeten heeft4 ,adams verdorvenheid trad vanzelf in en op hetzelfde oogenblik1 toen h in twfel en ongeloof1 in hoogmoed en begeerlkheid van ,god zich losscheurde4 ,en op dezelfde wze treedt de zedelke verdorvenheid in b zne nakomelingen van het eerste oogenblik van hun bestaan af4 ,zooals ,god aan ,adam om zne overtreding zne gemeenschap onttrok1 zoo doet ,h dit ook aan al zne kinderen4 ,en evenmin als ,h1 ,adam na zne overtreding toch nog onderhoudende1 door het onttrekken zner gemeenschap de positieve oorzaak van zne verdorvenheid werd1 evenmin is ,h dit b zne nakomelingen1 hetz men den oorsprong der zielen traducianistisch of creatianistisch denke4 ,ieder mensch wordt krachtens de physische en ethische relatie1 waarin h tot ,adam staat1 onder schuld en in smet geboren4 ,est ergo quisque sui individui peccati originalis et proximum principium et subjectum et auctor1 ,voetius1 ,disp4 ,i #aajd1 cf4 ,martyr1 ,l4 ,c4 p4 #gj4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #c4 ,zanchius1 ,op4 ,,iv #ej4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ajgh sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,ix #ab4 ,moor ,,iii #bhi4 ,m4 ,vitringa ,,ii #ceh4 ,edwards1 ,works ,,ii #dgh4 #i4 ,de erfzonde is eene eigenschap der menschelke natuur en daarom eigen aan alle schepselen1 die deze natuur deelachtig zn4 ,in ,adamo persona corrumpit naturam1 in aliis hominibus natura corrumpit personam1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #h art4 #e qu4 #fi art4 #c4 ,de pelagiaansche bewering1 dat er menschen zn of althans kunnen zn zonder eenige zonde1 wordt door de ,schrift1 door de ervaring1 door de getuigenissen aller godsdiensten en volken weersproken4 ,op den regel1 dat ieder mensch een zondaar is1 is maar ne uitzondering1 n4l4 ,christus1 maar ,h was dan ook de eeniggeboren ,zoon van ,god1 de tweede ,adam1 hoofd van een ander en beter verbond1 en op bzondere wze ontvangen van den ,h4 ,geest4 ,de ,roomschen maken echter ook nog eene uitzondering voor ,maria1 de moeder van ,jezus4 ,de drie privileges1 in de ,roomsche theologie allengs aan ,maria toegekend1 n4l4 de vrheid van de erfzonde 7immaculata conceptio71 de vrheid van alle dadelke zonde 7perfectio justitiae7 en de vrheid van den dood 7assumptio in coelum7 zn eenvoudig gevolgtrekkingen uit den hoogen rang van middelares1 waartoe z op grond van haar virginitas en deipartus door de kerk verheven is4 ,ten aanzien van de onbevlekte ontvangenis stelde ,pius ,,ix in de bul ,ineffabilis vast1 beatissimam virginem ,mariam in primo instanti conceptionis suae fuisse singulari omnipotentis ,dei gratia et privilegio1 intuitu meritorum ,christi ,jesu ,salvatoris humani generis1 ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem4 ,er ligt hier niet in opgesloten1 dat ,maria niet onder ,adam begrepen en in hem gevallen zou zn1 want ,maria werd alleen vr van de erfzonde bewaard door eene bzondere genade ,gods en met het oog op ,christus' verdiensten4 ,maar er wordt ook niet in uitgesproken1 dat ,maria eerst in zonden ontvangen en daarna terstond geheiligd werd1 want er wordt uitdrukkelk verklaard1 dat z in het allereerste moment van haar ontvangenis vr van erfzonde is bewaard4 ,voor dit dogma is echter in de ,schrift niet de zwakste grond aanwezig4 ,thomas zeide ronduit1 quod de sanctificatione ,b4 ,mariae1 quod scilicet fuerit sanctificata in utero1 nihil in ,scriptura canonica traditur1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #bg art4 #a4 ,de ,roomsche theologen zn hiermede dan ook in niet geringe verlegenheid1 zoeken allerlei redenen1 om deze verborgenheid van ,maria0 in de ,schrift te verklaren1 en dwingen de vreemdste teksten tot een schn van bews4 ,zoo beroepen z zich op ,gen4 #c3ae1 ,ps4 #de3aav41 ,hoogl4 #a3h-af1 #b3b1 #c3f1 #d3av41 #f3i1 ,wsh4 #a3d1 ,luk4 #a3bh1 #da1 #dh1 ,op4 #ab en op typen als de ark van ,noach1 de duif met den olftak1 den brandenden doornbosch enz42 maar al deze aanhalingen en redeneeringen dienen slechts om hun armoede aan argumenten te bedekken en hebben geen weerlegging van noode1 cf4 b4v4 ,spencer ,northcote1 ,maria in den ,evang4 ,mainz #ahhi4 ,schaefer1 ,die ,gottesmutter in der h4 ,schrift1 ,mnster #ahfg4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #dee-dgb4 ,veeleer leert de ,schrift beslist1 dat alle menschen1 behalve ,christus alleen1 zondaren zn2 voor ,maria wordt nooit eene uitzondering gemaakt2 al staan er geen bepaalde zondige woorden of daden van haar opgeteekend1 ook niet in ,mk4 #c3ba1 ,joh4 #b3c1 toch verheugt z zich in ,god haren ,zaligmaker1 ,luk4 #a3dg1 wordt wel om haar moederschap van ,christus maar nooit om haar zondeloosheid zalig gesproken1 ,luk4 #a3bh1 #dh1 wordt ook in dit moederschap op zichzelf achtergesteld b wie ,jezus' moeder en broeders en zusters zn in geestelken zin1 ,mt4 #ab3dfv41 ,mk4 #c3cav41 ,luk4 #h3ba1 en volhardt met de apostelen in bidden en smeeken1 ,hd4 #a3ad4 ,ook de kerkvaders leeren noch de onbevlekte ontvangenis noch ook de zondeloosheid van ,maria2 ,irenaeus1 adv4 haer4 ,,iii #af1 #g1 ,tertullianus1 de carne ,chr4 #g1 ,origenes1 hom4 in ,luc4 #ag enz4 spreken b haar van dadelke overtredingen2 en zelfs ,roomsche godgeleerden kunnen dit niet loochenen4 ,dr4 von ,lehner1 ,die ,marienverehrung der ersten ,jahrh4 ,stuttgart #ahha ,s4 #aea zegt1 dat dit de toenmaals heerschende beschouwing was2 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,i #chb erkent1 dat de traditie uit dien td evenmin stringente bewzen levert als de ,h4 ,schrift2 en ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #dgd1 #dgf stemt toe1 dat de persoon van ,maria in de eerste vier eeuwen op den achtergrond treedt en in relatieve ,dunkelheit verkeert4 ,hoogstens werd alleen propter honorem ,domini geloofd1 dat ,maria door bzondere genade vr van dadelke zonden was gebleven1 ,augustinus1 de nat4 et gr4 #cf4 ,damasc41 de fide orthod4 ,,iv #ad4 ,zelfs toen sedert de vfde eeuw de vereering van ,maria hoe langer hoe meer toenam en later nog het feest van hare ontvangenis opkwam1 leerden de voornaamste theologen--gelk ,canus1 ,loci ,,vii c4 #a1 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #eda f4 e4 a4 ook erkennen--wel eene sanctificatio ,b4 ,virginis post animationem et contractionem peccati in anima maar bestreden eene praeservatio1 die apriori ,maria van alle erfzonde vrhield1 ,anselmus1 ,cur ,deus homo ,,ii #af4 ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura op ,sent4 ,,iii dist4 #c4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #ha art4 #c4 ,,iii qu4 #bg art4 #a4 #b4 ,comp4 ,theol4 c4 #bbd enz4 ,maar ,duns ,scotus bracht hierin wziging2 h betoogde dat1 al was ,maria ook in ,adam begrepen1 ,god haar toch wel in het allereerste oogenblik van hare ontvangenis de gratia schenken kon1 die van alle zonde haar vrhield4 ,en wl dit ,gode1 ,christus en ,maria waardiger en met het gezag der ,schrift en der kerk niet in strd was1 achtte h het probabile1 quod excellentius est attribuere ,mariae1 ,sent4 ,,iii dist4 #c qu4 #a4 ,en daarmede is ook de grond aangegeven1 waarop b ,rome dit dogma rust4 ,het heeft geen steun in de ,schrift noch in de traditie der oude kerk1 maar het is1 evenals de hemelvaart van ,maria1 eenvoudig eene gevolgtrekking uit het middelaarschap1 dat haar allengs toegekend werd4 ,het is niet passend1 niet conveniens1 dat ,maria in zonde ontvangen is1 zonde gedaan heeft en gestorven is4 ,z moet zondeloos zn1 en daarom is z het1 al wordt het door ,schrift noch traditie geleerd4 ,cf4 ,preuss1 ,die rm4 ,lehre v4 d4 unbefleckten ,empfngniss #ahfe4 ,benrath1 ,zur ,gesch4 der ,marienverehrung1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhf4 ,art4 ,maria in ,herzog4 ,bolland1 ,rome en de geschiedenis1 ,leiden #ahig bl4 #a-ec4 #aj4 ,even uitgebreid als de erfzonde is in de menschheid1 is z het ook in den enkelen mensch4 ,z heerscht over den ganschen mensch1 over verstand en wil1 hart en geweten1 ziel en lichaam1 over alle vermogens en krachten4 ,zn hart is boos van der jeugd aan en bron van allerlei zonden1 ,gen4 #f3e1 #h3ba1 ,ps4 #ea3g1 ,jer4 #ag3i1 ,ezech4 #cf3bf1 ,mk4 #g3ba2 h kan zichzelf niet vernieuwen1 ,jer4 #ac3bc1 ,ezech4 #af3f1 de dingen ,gods niet verstaan1 #a ,cor4 #b3ad1 aan de wet ,gods zich niet onderwerpen1 ,joh4 #h3cd1 #cf1 ,rom4 #f3ag1 #bj1 #h3g1 is dood door de zonden en misdaden1 ,ef4 #b3a4 ,wedergeboorte is daarom noodig tot ingang in het koninkrk ,gods1 ,joh4 #c3c2 heel de zaligheid is objectief en subjectief een werk van ,gods genade1 ,joh4 #f3dd1 #ae3e1 #a ,cor4 #d3g1 #ae3aj1 ,phil4 #b3ac enz4 ,op deze stellige uitspraken der ,h4 ,schrift werd door ,augustinus en zne volgelingen en later door de ,hervormers de leer van de onbekwaamheid des menschen ten goede gebouwd4 ,wl in ,adam de gansche menschelke natuur is bedorven1 kan er uit haar niets waarlk goeds meer voortkomen1 evenmin als een kwade boom goede vruchten voortbrengen kan4 ,veeleer verkeert de mensch thans onder de dura necessitas non posse non peccandi1 zne deugden zn vitia potius quam virtutes1 h is van nature geneigd tot alle kwaad1 geneigd zelfs om ,god en znen naaste te haten4 ,deze rede is ongetwfeld hard1 en het is geen wonder1 dat z ten allen tde besliste tegenspraak heeft ontmoet4 ,de ,heidenen kenden dit diepe bederf der zonde niet2 hoezeer z ook menigmaal hare algemeene verbreiding uitspraken1 z bleven toch gelooven aan de natuurlke goedheid van den mensch en aan de mogelkheid der deugd1 ,sunt ingeniis nostris semina innata virtutum1 quae si adolescere liceret ipsa nos ad beatam vitam natura perduceret1 ,cic4 ,qu4 ,tusc4 ,,ii #a4 ,erras1 si existimas1 nobiscum nasci vitia1 supervenerunt1 ingesta sunt1 ,seneca1 ,ep4 #if4 ,in het pelagianisme werd deze paganistische leer vernieuwd1 het loochende de erfzonde geheel en al4 ,door hare mechanische opvatting van het beeld ,gods kwam de ,roomsche kerk tot de leer1 dat de homo naturalis na verlies van het donum superadditum nog waarlk goede werken kan doen1 wel niet in bovennatuurlken maar toch in natuurlken zin1 ,trid4 ,,vi can4 #e4 #g4 ,socinianen1 ,remonstranten1 ,wederdoopers1 ,kwakers1 ,rationalisten1 enz4 vielen tot dit ,roomsche standpunt terug4 ,coornhert ergerde zich aan de #e;e en #h;e vraag van den ,heid4 ,catechismus4 ,rousseau predikte de natuurlke goedheid van den mensch4 ,en ,allard ,pierson getuigde van zichzelven1 dat h volstrekt niet geneigd was tot alle kwaad maar wel tot veel goeds1 ,gids ,nov4 #ahie bl4 #bei4 ,aan den natuurlken afkeer1 die onwillekeurig in het hart opkomt tegen de leer van de algeheele zedelke verdorvenheid des menschen1 paart zich b hare bestrders ongetwfeld ook veel misverstand4 ,indien toch deze leer duidelk in het licht gesteld wordt1 wordt z door aller ervaring dag aan dag bevestigd en door de getuigenissen van hare tegenstanders zelven gerechtvaardigd4 #a4 ,de leer van ,schrift en kerk is toch niet1 dat ieder mensch in alle mogelke dadelke zonden leeft en actu schuldig staat aan de overtreding van alle geboden4 ,z spreekt alleen van de diepste neiging1 de innerlkste gezindheid1 de grondrichting der menschelke natuur en beldt1 dat deze niet naar ,god toe-1 maar van ,hem afgekeerd is4 ,indien de mensch eene organische eenheid is1 dan zal toch een van beide het geval moeten wezen4 ,velen maken er zich van af door te zeggen1 dat de mensch van nature geen van beide of beide tegelk is1 ,hegel1 ,werke ,,xii #bji f41 maar dit verraadt gebrek aan nadenken1 is in strd met de natuur van het goede en werd daarom ook door ,kant zeer ernstig bestreden1 ,religion1 ed4 ,rosenkranz #bc-bf4 ,wie ne zonde doet1 staat in beginsel schuldig aan de overtreding aller geboden1 en wie ne deugd in waarheid bezit1 heeft ze in beginsel alle4 ,de mensch is in den wortel van zn wezen of goed of kwaad--een derde is er niet4 #b4 ,de zonde is echter geen substantie1 z woont wel in en aan en b den mensch1 maar z is niet en kan niet zn het wezen van den mensch4 ,de mensch is ook na den val mensch gebleven1 h heeft eene rede1 geweten en wil behouden1 kan daardoor zne lagere zinnelke driften en neigingen beheerschen en zich alzoo dwingen tot deugd1 ,augustinus1 die de deugden der ,heidenen splendida vitia noemde1 heeft dit toch volmondig erkend2 vele hunner daden zn niet alleen geen berisping maar veeleer onzen lof en onze navolging waard1 cf4 ,wiggers1 ,aug4 u4 ,pelag4 ,i #aai-abc4 ,de ,lutherschen spraken van den natuurlken mensch als een blok en een stok op geestelk gebied1 maar schreven hem in de zoo genoemde lagere hemispheer van het burgerlke leven nog wel allerlei krachten ten goede toe1 ,frank1 ,theol4 der ,conc4 ,i #add f4 ,en meer dan z allen hebben ,calvn en de ,gereformeerden de deugden der ongeloovigen geerd en ze aan de ,christenen zelven menigmaal ten voorbeeld gesteld1 cf4 mne rede over de ,algemeene ,genade bl4 #bgv4 ,de leer van het totale bederf der menschelke natuur1 houdt dus geenszins in1 dat de zondige geneigdheid1 die ligt op den bodem van het hart1 altd in zulke daden uitbreekt1 welke duidelk vandschap en haat tegen ,god en den naaste verraden4 ,er zn verschillende omstandigheden1 die tusschen beide treden en de neiging beletten zich ten volle te uiten4 ,niet alleen worden vele zondige daden door het zwaard der overheid1 het burgerlk fatsoen1 de publieke opinie1 de vrees voor schande en straf enz41 tegengehouden2 maar allerlei factoren1 zooals de ieder mensch nog eigene natuurlke liefde1 het door opvoeding en strd gekweekte zedelk karakter1 gunstige omstandigheden van constitutie1 omgeving1 werkkring enz41 leiden den mensch menigmaal tot beoefening van schoone1 lofwaardige deugden4 ,alleen maar1 daarmede is de zondige geneigdheid des harten onderdrukt doch niet uitgeroeid2 in allerlei booze overleggingen1 gedachten1 begeerten komt ze telkens naar boven2 als de gelegenheid gunstig is en de nood dringt1 breekt z dikwerf alle dammen en dken1 die haar inhielden1 door2 en z1 die in schrikkelke woorden en daden toonen ,god en den naaste te haten1 dragen geen andere natuur dan welke alle menschen deelachtig zn4 #c4 ,als geleerd wordt1 dat de mensch door de zonde onbekwaam is tot eenig goed en deze onbekwaamheid eene natuurlke wordt genoemd1 dan is daarmede geen physische noodzakelkheid of fatalistische dwang bedoeld4 ,de mensch heeft door de zonde zn wil en de hem ingeschapen vrheid niet verloren2 de wil sluit krachtens zne natuur allen dwang uit en kan niet anders dan vr willen4 ,maar de mensch heeft wel verloren de vre neiging van den wil tot het goede2 h wil nu niet meer het goede doen2 h doet thans vrwillig1 uit neiging1 het kwade3 de neiging1 de richting van den wil is veranderd2 semper est in nobis voluntas libera1 sed non semper est bona1 ,aug41 de gr4 et lib4 arb4 #ae1 cf4 ook de ,geref4 b ,heppe1 ,dogm4 #bcg1 #bfd4 ,de onmacht ten goede is in dezen zin niet physisch maar ethisch van aard2 z is eene onmacht van den wil4 ,sommigen spraken daarom liever van zedelke dan van natuurlke onmacht1 ,amyraldus1 ,testardus1 ,venema b ,moor ,,iii #bca-bcc1 en vooral ,jonathan ,edwards4 ,edwards had n4l4 in zne dagen de onmacht des menschen te verdedigen tegen ,whitby en ,taylor1 die de erfzonde loochenden en den mensch in staat achtten om ,gods wet te onderhouden4 ,z wierpen hem tegen1 dat1 indien de mensch ,gods wet niet kon onderhouden1 h het ook niet behoefde te doen en1 als h het dan niet deed1 ook niet schuldig was4 ,om daartegen zich te verdedigen1 maakte ,edwards onderscheid tusschen natuurlke en zedelke onmacht1 en zeide1 dat de gevallen mensch wel de natuurlke1 maar niet de zedelke kracht had1 om het goede te doen4 ,en h voegde eraan toe1 dat alleen natuurlke onmacht werkelk onmacht was1 maar zedelke onmacht slechts in oneigenlken zin zoo heeten kon4 ,de zonde is n4l4 geen physiek gebrek in de natuur of de krachten van den wil2 maar ze is een ethisch gebrek1 een gebrek aan genegenheid1 liefde tot het goede1 zie zn ,freedom of the will1 ,works ,,ii #a-aij passim4 ,nu zeide ,edwards wel1 dat de mensch zichzelf die genegenheid tot het goede niet schenken en zn wil niet veranderen kon2 in dit opzicht stond h geheel aan de zde van ,augustinus en ,calvn4 ,maar door zne weigering1 om dezen onwil ten goede natuurlke onmacht te noemen1 heeft h veel misverstand gekweekt en feitelk het pelagianisme bevorderd4 ,de ,gereformeerden hebben daarom vr en na van natuurlke onmacht gesproken4 ,dit woord natuurlk kan echter verschillenden zin hebben4 ,men kan er mede het oog hebben op de oorspronkelke1 door ,god in ,adam naar zn beeld geschapen menschelke natuur1 zooals de ,protestanten zeiden dat het beeld ,gods natuurlk was1--dan is de onmacht ten goede niet natuurlk4 ,men kan er ook mede bedoelen de physische substantie of kracht van eenig schepsel1 en ook dan is de onmacht1 wl alle substantie en kracht door ,god geschapen is1 niet natuurlk te noemen4 ,de onbekwaamheid ten goede is geen physische onmogelkheid1 zooals het bv4 voor een mensch onmogelk is1 om met zne hand aan de sterren te raken4 ,maar men kan1 sprekende van natuurlke onmacht1 ook denken aan de eigenschappen der gevallen menschelke natuur en ermede te kennen geven1 dat de onbekwaamheid ten goede nu in den gevallen toestand aan ieder mensch van nature0 eigen is1 hem van het eerste oogenblik van zn bestaan af aangeboren is en niet eerst door gewoonte1 opvoeding1 navolging van buiten af in hem aangebracht is4 ,in dezen zin is de naam van natuurlke onmacht volkomen juist1 en die van zedelke onmacht voor misverstand vatbaar4 ,zedelk onmogelk heet immers menigmaal datgene1 wat op grond van iemands karakter1 gewoonte1 opvoeding voor onmogelk door hem te geschieden gehouden wordt2 het is zedelk onmogelk1 dat een deugdzaam mensch in eens een dief wordt1 een moeder haar kind haat1 een moordenaar een onschuldig kind worgt4 ,dat zedelk onmogelke heeft desniettemin in sommige omstandigheden wel terdege plaats4 ,zoo is het met de onbekwaamheid ten goede niet4 ,z is wel ethisch van aard en eene onmacht van den wil1 maar z is den mensch van nature eigen1 z is hem aangeboren1 z is eene eigenschap van zn willen zelf4 ,en juist1 omdat de wil ook thans in den gevallen toestand krachtens zne natuur niet anders dan vr willen kan1 kan h niet anders willen dan wat h wil1 dan datgene waartoe h van nature geneigd is1 cf4 ,thomas1 ,s4 c4 ,gent4 ,,iv #eb4 ,calvn op ,ef4 #b3c4 ,ursinus en andere comm4 op ,heid4 ,cat4 vr4 #e4 #h4 ,form4 ,conc4 ,i #ab4 ,cons4 ,helv4 #ba4 #bb4 ,turret41 ,theol4 ,el4 ,x #d4 #ci4 ,moor ,,iii #bcb4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #beg-bgb4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 #bai-beg4 ,,iii #cfd-cgd4 #d4 ,eindelk moet men in het oog houden1 dat ,schrift en kerk1 het geheele bederf des menschen leerende1 daarb den hoogsten maatstaf aanleggen1 n4l4 de wet ,gods4 ,de leer van de onbekwaamheid ten goede is eene religieuse beldenis4 ,naar den maatstaf1 dien menschen gewoonlk gebruiken in het dagelksch leven of ook in de philosophische ethiek1 kan volmondig erkend1 dat er veel goeds en schoons door menschen geschiedt4 ,de volgeling van ,augustinus kan met dezen maatstaf in de hand in de beoordeeling en waardeering van menschelke deugden nog milder en ruimer zn dan de overtuigdste ,pelagiaan4 ,er is echter nog een ander1 hooger ideaal voor den mensch2 er is eene ,goddelke wet1 waaraan h beantwoorden moet4 ,deugden en goede werken zn onderscheiden4 ,goed1 waarlk goed1 goed in het oog van den heiligen ,god1 is alleen datgene1 wat uit het geloof1 naar ,gods wet en tot ,gods eere geschiedt4 ,en aan dezen maatstaf getoetst1 wie durft dan zeggen1 dat er eenig werk door menschen geschiedt1 dat volkomen rein is en geen vergeving en vernieuwing behoeft8 ,met ,rome en ten deele ook met de ,lutherschen den mensch in tween te deelen en te zeggen1 dat h in het bovennatuurlke en geestelke niets goeds vermag maar in het natuurlke iets volkomen goeds kan doen1 dat is in strd met de eenheid der menschelke natuur1 met de eenheid der zedewet1 met de leer der ,schrift1 dat de mensch altd beeld ,gods moet zn1 alwat h doet tot ,gods eere moet doen en ,god liefhebben moet altd en overal met geheel zn hart en verstand en kracht4 ,indien dit nu zoo is1 indien het wezen van den mensch daarin bestaat dat h beeld en gelkenis ,gods is1 dan kan in den mensch1 gelk h thans leeft en werkt1 niets voor ,gods aangezicht bestaan4 ,gewogen in de weegschaal van ,gods heiligdom1 wordt al zn doen te licht bevonden4 ,men kan over dezen maatstaf verschillen1 en de wet ,gods1 ten einde tot gunstiger slotsom te komen1 neerhalen van hare hoogte en pasklaar maken naar der menschen gedragingen4 ,maar gegeven deze maatstaf1 is er geen ander oordeel mogelk dan dat der ,schrift1 dat er niemand is1 die goed doet1 ook niet tot n toe4 ,en dit oordeel der ,schrift wordt bevestigd door allerlei getuigenissen4 ,laten z1 die de ,schrift niet gelooven1 luisteren naar de stemmen van de grootsten van ons geslacht4 ,zoodra men b zichzelf of b anderen niet b de woorden of daden blft staan maar naar de verborgen motieven1 de geheime bedoelingen onderzoek doet1 komt de zondige aard van alle menschelk streven aan het licht4 ,nos vertus ne sont le plus souvent que des vices dguiss 7,rochefoucauld74 ,l'homme n'est que dguisement1 que mensonge et hypocrisie1 et en soi-mme et l'gard des autres 7,pascal74 ,homo homini lupus2 zonder den staat zou de menschelke samenleving een bellum omnium contra omnes zn 7,hobbes74 ,volgens ,kant is de mensen von ,natur bse2 er is in hem een natuurlke ,hang zum ,bsen1 ein radicales1 angebornes ,bse2 de schrikkelke feiten1 die de geschiedenis der menschheid ons kennen doet1 bewzen dit genoegzaam4 ,ein jeder ,mensch hat seinen ,preis1 fr den er sich weggiebt4 ,wat de apostel zegt1 is algemeene waarheid3 er is niemand1 die goed doet1 er is er ook niet tot n toe1 ,kant1 ,relig4 ed4 ,rosenkranz #ce f4 ,diejenigen1 welche ein servum arbitrium behaupteten und den ,menschen als einen ,stock und ,klotz charakterisirten4444 hatten vollkommen ,recht1 ,fichte1 ,syst4 der ,sittenlehre #agih ,s4 #bfe4 ,das natrliche ,herz1 worin der ,mensch befangen ist1 ist der ,feind1 der zu bekmpfen ist1 ,hegel1 ,werke ,,xii #bgj4 ,der ,mensch hat sich von ,ewigkeit in der ,eigenheit und ,selbstsucht ergriffen und alle1 die geboren werden1 werden mit dem anhngenden finstern ,princip des ,bsen geboren4 ,dieses ursprngliche ,bse im ,menschen1 das nur derjenige in ,abrede ziehen kann1 der den ,menschen in sich und ausser sich nur oberflchlich kennen gelernt hat1 ist in seinem ,ursprung eigne ,that1 ,schelling1 ,werke ,i #g ,s4 #chh4 ,die ,haupt- und ,grundtriebfeder im ,menschen1 wie im ,thiere ist der ,egoismus1 d4 h4 der ,drang zum ,daseyn und ,wohlseyn4 ,dieser ,egoismus ist im ,thiere wie im ,menschen mit dem innersten ,kern und ,wesen desselben aufs genaueste verknpft1 ja eigentlich identisch4 ,dit egoisme wordt wel door allerlei banden van fatsoen1 vrees1 straf1 overheid enz41 beteugeld2 maar als deze worden weggenomen1 springen die unersttliche ,habsucht1 die niedertrchtige ,geldgier1 die tief versteckte ,falschheit1 die tckische ,bosheit te voorschn4 ,kriminalgeschichten und ,beschreibungen anarchischer ,zustnde muss man lesen1 um zu erkennen1 was in moralischer ,hinsicht der ,mensch eigentlich ist4 ,diese ,tausende1 die da vor unseren ,augen in friedlichen ,verkehr sich durcheinander drngen1 sind anzusehen als eben so viele ,tiger und ,wlfe1 deren ,gebiss man durch einen starken ,maulkorb gesichert hat4 ,zelfs het geweten is meest samengesteld uit #a_/e menschenvrees1 #a_/e deisidaemonie1 #a_/e vooroordeel1 #a_/e delheid en #a_/e gewoonte1 ,schopenhauer1 ,die beiden ,grundprobleme der ,ethik1 #c;e ,aufl4 #ahha ,s4 #ahf f4 ,welt als ,wille u4 ,v4 ,i #cia f4 ,parerga u4 ,paral4 ,,ii #bbi f4 ,de aanhangers der evolutie zn teruggekeerd tot de leer van ,mandeville1 ,helvetius1 ,diderot1 d',alembert enz41 dat egoisme de basis is der moraal en de norma van alle menschelk handelen2 de mensch is van de dieren afkomstig en h blft in den grond een dier1 door egoistische instincten geleid2 beschaving kan temmen maar nooit van den mensch iets anders maken dan wat h oorspronkelk en naar aanleg is2 wat w zedelk leven noemen1 is een toevallig product van de omstandigheden1 van het leven der menschen in eene bepaalde maatschapp2 onder andere omstandigheden en in eene andere maatschapp zouden goed en kwaad een geheel anderen inhoud hebben1 ,darwin1 ,afst4 des menschen1 hoofdst4 #c-e4 ,bchner1 ,kraft u4 ,stoff #af;e ,aufl4 #dgh-dib4 ,in zn ,ethisch idealisme ,amst4 #ahge maakt de ,bussy een groot onderscheid tusschen den moreelen mensch1 wiens egoistische natuur door de gemeenschap bedwongen is in haar willekeur maar niet vernietigd1 wiens deugden menigmaal splendida vitia zn1 #bbv41 en den zedelken mensch1 in wien een nieuw beginsel is geplant4 ,het is waarlk de ,schrift niet alleen1 die hard over den mensch oordeelt4 ,het zn menschen1 die over menschen het hardste en strengste oordeel hebben geveld4 ,en dan is het altd nog beter1 in de hand des ,heeren dan in die des menschen te vallen1 want zne barmhartigheden zn vele4 ,immers als ,god ons veroordeelt1 dan biedt ,h tegelk in ,christus zne vergevende liefde aan1 maar als menschen menschen veroordeelen1 stooten z hen menigmaal van zich en geven hen aan hunne verachting prs4 ,als ,god ons veroordeelt1 dat laat ,h dit oordeel ons brengen door menschen1 profeten en apostelen en dienaren1 die niet hoog als heiligen zich boven ons stellen maar met allen zich samenvatten in gemeenschappelke beldenis van schuld2 maar de wsgeeren en moralisten1 de menschen verachtend1 vergeten daarb meestal dat z zelven menschen zn4 ,als ,god ons veroordeelt1 dan spreekt ,h van zonde en schuld1 die wel groot is en zwaar maar die toch weggenomen kan worden wl z niet behoort tot het wezen van den mensch2 maar de moralisten spreken menigmaal van egoistische1 dierlke neigingen1 die den mensch krachtens zn oorsprong eigen zn en tot zn wezen behooren2 z slaan hem wel neer maar beuren hem niet op2 indien w van huis uit dieren zn1 waarom behooren w dan te leven als kinderen ,gods8 #ci4 ,,de ,,straf ,,der ,,zonde4 #a4 ,de straf der zonde kan in deze paragraaf nog niet volledig behandeld worden4 ,de gansche1 verdiende straf is door ,god van te voren wel op de zonde bedreigd1 maar nadat z gepleegd was niet voltrokken2 ook treedt z b niemand in dit leven volkomen in1 zelfs wordt z b den dood nog niet ten volle toegepast2 eerst na het oordeel ten jongsten dage treft z den schuldige in haar gansche zwaarte4 ,in ,gen4 #b3g had ,god uitdrukkelk gezegd3 ten dage als g daarvan eet zult g zekerlk sterven4 ,deze stellige bedreiging is echter niet volvoerd4 ,er is een element tusschen beide getreden1 dat deze straf gematigd en uitgesteld heeft4 ,adam en ,eva zn nog vele jaren na den val blven leven2 ,eva werd zelfs de moeder der levenden2 er is een menschelk geslacht uit hen voortgekomen1 dat door de aarde gedragen en gevoed wordt4 ,de aanvangen der geschiedenis zetten na den val1 z het ook in zeer gewzigden vorm1 zich voort4 ,dit alles is niet aan ,gods gerechtigheid1 maar1 gelk later duidelker blken zal1 aan zne genade te danken4 ,deze treedt aanstonds na den val in werking4 ,z krgt de leiding der geschiedenis1 niet ten koste van maar in verbinding met het recht ,gods4 ,alle gevolgen en straffen1 die na de zonde intreden1 dragen dan ook aanstonds een dubbel karakter4 ,z zn niet louter gevolgen en straffen1 door ,gods gerechtigheid ingesteld1 maar alle zonder onderscheid onder een ander gezichtspunt ook middelen der genade1 bewzen van ,gods lankmoedigheid en ontferming4 ,er is hier niet tegen in te brengen1 dat ,god dan in ,gen4 #b3g onwaarheid zou hebben gesproken4 ,daar toch wordt alleen de ware1 volle straf aangekondigd1 die de zonde verdient2 de zonde verbreekt de gemeenschap met ,god1 is geestelke dood en verdient den dood4 ,dat die straf gematigd1 uitgesteld1 zelfs kwtgescholden zou worden1 was uit den aard der zaak vr de overtreding voor mededeeling niet vatbaar4 ,god maakt daarom in ,gen4 #b3g alleen van de ne1 groote straf der zonde1 d4 i4 den dood1 gewag4 ,daarmede houdt toch in eens alles op1 leven1 vreugde1 ontwikkeling1 arbeid1 ook de mogelkheid van bekeering en vergeving1 van herstel der gemeenschap met ,god4 ,de zonde verdient niet anders dan den ganschen1 vollen dood4 ,alle andere straffen1 die na den val feitelk ingetreden en uitgesproken zn1 zooals schaamte1 vrees1 verberging voor ,god1 vloek over de slang1 over de aarde enz41 zn wel straffen maar onderstellen toch tevens1 dat ,god zne bedreiging niet aanstonds en ten volle uitvoert1 dat ,h nog een ander plan heeft met menschheid en wereld en deze daarom in zne lankmoedigheid en genade laat bestaan4 ,toch zn z onder een bepaald gezichtspunt zeer zeker ook straffen en behooren in zoover hier ter sprake te komen4 ,gods genade spreekt er zich in uit1 maar ook zne gerechtigheid4 ,straf toch heeft1 naar de algemeene gedachte der ,schrift1 de bedoeling1 om het recht ,gods1 dat door de zonde geschonden is1 te herstellen4 ,onder ,israel had z de strekking1 om de door ,god ingestelde wetten staande te houden en het booze uit het midden des volks weg te doen1 ,deut4 #ac3e1 #ag3g1 #ab1 #bb3bav41 #bd3g1 en dan voorts1 om dergelke overtredingen te voorkomen en ,israel in vreeze in des ,heeren inzettingen te doen wandelen1 ,deut4 #ac3aa1 #ag3ac1 #ai3bj1 #ba3ba4 ,het doel der straf was dus tweeledig1 had betrekking op het verleden en de toekomst1 moest begane overtredingen herstellen en toekomstige voorkomen4 ,de maatstaf der straf was niet willekeur of wraak1 ,lev4 #ai3ah1 ,spr4 #bd3bi1 maar de aard van het misdrf1 ,ex4 #ba3bc-be1 ,lev4 #bd3ai1 #bj1 ,deut4 #ai3ba1 zonder dat echter het jus talionis altd streng1 letterlk1 beide qualitatief en quantitatief1 toegepast werd1 b4v4 ,ex4 #ba3cjv4 ,het farizeisme paste dezen regel1 die alleen voor de overheid geldt1 ook in het private leven toe1 in strd met het ,o4 ,test4 zelf1 ,lev4 #ai3ah1 ,deut4 #cb3ce1 ,spr4 #bd3bi4 ,daartegen komt ,jezus op1 ,mt4 #e3ch2 ,h verbiedt alle zucht naar wraak1 hetz men deze privaat of langs publieken weg zoekt1 en beveelt ldzaamheid en barmhartigheid aan4 ,vergelding is echter wel door heel de ,schrift heen de objectieve maatstaf der straf1 niet alleen voor de aardsche overheid maar ook voor ,god zelven4 ,niet alleen bedreigt ,h straf op de zonde1 ,gen4 #b3g1 ,deut4 #bg3aev41 ,ps4 #b3iv1 #e3e1 #aa3e1 #f1 #ej3ba1 #id3aj1 ,am4 #f3h1 ,jes4 #aj3ac-bc1 ,jer4 #be3ab1 ,mt4 #ba3db1 #bc3ac1 #bd3ae1 ,rom4 #b3c1 ,joh4 #h3bd1 ,rom4 #f3ba1 #bc1 ,gal4 #f3h1 #b ,petr4 #b3ab1 #c3g enz41 maar ,h bepaalt de mate der straf ook naar den aard van het misdrf en vergeldt een iegelk naar zn werk1 ,ex4 #bj3e-g1 ,deut4 #g3i1 #aj1 #cb3ce1 ,ps4 #fb3ac1 ,spr4 #bd3ab1 ,jes4 #ce3d1 ,jer4 #ea3ef1 ,mt4 #af3bg1 ,rom4 #b3a-ac1 ,hebr4 #aj3cj1 ,op4 #bb3ab4 #b4 ,hiermede in overeenstemming sprak de christelke theologie van eene justitia judicialis1 onderscheiden in justitia remunerativa en vindicativa1 deel ,,ii #aiiv41 en leidde daaruit af het recht en het wezen der straf4 ,inderdaad is er geen ander laatste en diepste beginsel1 waaruit de straf kan worden gededuceerd1 dan de gerechtigheid ,gods4 ,alle straf onderstelt1 dat h1 die de straf uitspreekt en oplegt1 met gezag is bekleed over hem die de wet overtrad4 ,dit gezag1 dit recht kan zn oorsprong niet hebben in den mensch1 noch in zne physische natuur1 want deze schept alleen het recht van den sterkste1 noch in zne ethische natuur1 want alle menschen zn zondaren en het recht tot straffen rust nooit daarin1 dat iemand zedelk hooger staat dan de schuldige4 ,alle zoogenaamde relatieve theorien1 die er buiten de ,goddelke gerechtigheid om voor de handhaving van het strafrecht uitgedacht zn1 zooals de noodweer-1 de praeventieve1 de afschrikkings-1 de verbeteringstheorie1 zn onvoldoende1 om het recht van straffen te vindiceeren en zn ook met het wezen der straf in strd2 z zn misschien momenten in1 maar kunnen niet zn principe van de straf2 straf is altd in de eerste plaats poena vindicativa en daarna eerst poena medicinalis en exemplaris4 ,utiliteit schept geen recht4 ,al de genoemde theorien1 die het strafrecht bouwen op het belang van den staat1 de maatschapp1 de overtreders1 vallen daarom alle in de theorie van het recht van de sterkste terug2 recht wordt ingewisseld voor macht4 ,als er geen zedelke en rechtsorde is1 boven en onafhankelk van den mensch1 en als hare handhaving aan niemand door eene hoogere autoriteit is opgedragen1 dan moge het straffen voor sommige personen1 voor eene toevallige meerderheid nuttig zn maar recht ertoe bestaat niet4 ,het atheisme is de ondermning en vernietiging van alle recht en moraal2 ni ,dieu ni matre4 ,alleen dan is er recht tot straffen1 als er eene rechtsorde bestaat1 door ,god vastgesteld en in zn naam door de overheid ten koste zelfs van het leven harer overtreders te handhaven1 wl z kostelker is dan eenig goed en alle schepsel in waarde verre overtreft4 ,wel schnt het b het eerste hooren vreemd1 dat de rechts- en daarachter de zedelke orde van zoo onvergelkelke waarde is en goed en leven van den mensch tot hare handhaving en herstelling opeischt4 ,maar deze zedelke wereldorde is geen idee van den mensch1 geen staat van zaken1 door hem geproduceerd2 z is ook geen zelfstandige1 in zichzelve rustende macht1 waarvan niemand zeggen kan wat z is2 maar z is de openbaring en werking der gerechtigheid ,gods in deze wereld1 z rust in den volmaakten1 heiligen wil van ,hem die alle dingen onderhoudt en regeert2 wie haar aantast tast ,god zelven aan4 ,daarom staat z hoog boven den mensch en is ze meer waard dan alle schepselen samen2 als het tot een conflict komt1 gaat de mensch erb te gronde2 fiat justitia1 pereat mundus2 wenn die ,gerechtigkeit untergeht1 so hat es keinen ,werth mehr1 dass ,menschen auf ,erden leben 7,kant74 ,om haar te handhaven1 is de straf ingesteld2 z bedoelt rechtsherstel1 handhaving van ,gods gerechtigheid2 indien z daartoe niet dient1 wordt ze dwang en overmacht4 ,cf4 ,lombardus1 ,sent ,,ii4 dist4 #cf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i #b qu4 #hg4 ,stckl1 ,lehrb4 d4 ,philos4 ,,iii #ec4 #ig4 ,polanus1 ,synt4 p4 #cdj4 ,hoornbeek1 ,theol4 pract4 ,i #dab4 ,moor ,,iii #cbi4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 mor4 ,i #fab-fbi4 ,stahl1 ,philos4 d4 ,rechts ,,ii #a ,s4 #afj f4 #b ,s4 #fha f4 ,ulrici1 ,gott u4 d4 ,mensch ,,ii #cia f4 ,dorner1 ,gl4 ,i #bhf ,,ii #cbd4 ,kohler1 ,das ,wesen der ,strafe1 ,wrzburg #ahhh4 ,h4 ,seuffert1 ,was will1 was wirkt1 was soll die staatliche ,strafe8 ,bonn #ahig4 ,caro1 ,problmes de morale sociale #ahhg p4 #aic4 ,dale1 ,the atonement1 #ahth ed4 #ahif p4 #cgc4 ,harris1 ,god the ,creator and ,lord of all1 ,edinb4 #ahig ,,ii #ddb4 ,f4 ,c4 ,domela ,nieuwenhuis1 ,het wezen der straf ,i ,utrecht #ahfg4 ,h4 ,l4 ,lindaal ,jacobs1 ,beschouwingen over straf en straffen1 ,amst4 #ahhd4 ,kuyper1 ,ons ,program #ahgi bl4 #gch4 ,straf bestaat altd in zeker lden1 in berooving van eenig goed1 hetz aan vermogen of vrheid1 aan lf of leven2 ze is een malum passionis1 quod infligitur ob malum actionis4 ,waarom de rechtsorde bepaald van dengene1 die haar schendt1 lden eischt en hoe z daardoor hersteld en bevredigd wordt1 is moeilk te zeggen4 ,willekeur en toeval is dit zeker niet4 ,achter die rechtsorde staat de levende1 waarachtige1 heilige ,god1 die den schuldige geenszins onschuldig houdt2 en b ,hem rust de straf niet op een dominium absolutum in den zin van ,duns ,scotus1 cf4 deel ,,ii #bjg4 #baf1 maar op den eisch zner gerechtigheid4 ,indien ,h de zonde niet strafte1 zou ,h aan het kwade gelke rechten toekennen als aan het goede en zichzelven verloochenen4 ,opdat ,god ,god blve1 is de straf der zonde noodzakelk4 ,zoodra dus de zedelke of de rechtsorde aangetast is1 verheft z zich en roept om herstel4 ,z wreekt zich in de straf1 zoowel in- als uitwendige1 drukt den overtreder neer en toont daarin hare onvergelkelke majesteit4 ,god kan niet dulden1 dat de zondaar1 in plaats van onder zne wet te staan en haar te gehoorzamen1 zich boven haar verheft en in beginsel zich ,gode gelk maakt4 ,en daarom handhaaft ,h in de straf zne ,goddelke souvereiniteit2 ,h drukt door het lden den zondaar neer op de plaats1 waar h behoort te staan1 en brengt hem1 waar h het niet vrwillig aanvaarden wil1 door de straf tot de gedwongen erkentenis1 dat h de mindere1 dat h niet ,god maar een schepsel is4 ,wie niet hooren wil1 moet voelen4 ,de straf is een machtig bews1 dat alleen de gerechtigheid recht heeft van bestaan1 dat ,god alleen goed is en groot4 ,ten deele vloeit de straf uit de zonde zelve voort2 zonde brengt uit haar aard scheiding van ,god1 en dus duisternis1 onkunde1 dwaling1 leugen1 vreeze1 onvrede1 schuldbesef1 berouw1 ellende1 slavern mede2 de dienst der zonde is zoo onuitsprekelk hard4 ,maar ten deele wordt de straf ook van buiten af door de bevoegde autoriteit aan de overtreding toegevoegd4 ,zoo geschiedt het in het huisgezin1 in de school1 in de maatschapp en den staat1 en zoo is het ook b de straffen1 die ,god op de zonde volgen laat4 ,velen hebben dit laatste ontkend en op dit gebied alleen van natuurlke1 maar in geen geval van stellige straffen willen weten1 ,spinoza1 ,eth4 ,v prop4 #db1 vele rationalisten in de vorige eeuw1 cf4 b ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #cia en ,dogm4 ,i #ebg4 ,strauss1 ,gl4 ,i #fjc4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #ajhv4 #efiv4 ,vre ,wil #bcf1 cf4 ook ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #hd1 ,biedermann1 ,dogm4 ,,ii #ege f4 ,lipsius1 ,dogm4 4 #cic4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #cig ,,iii #cbf f4 ,kaftan1 ,dogm4 #cf enz4 ,op dit standpunt is er eigenlk geen loon en geen straf2 de deugd draagt haar loon1 de ondeugd haar straf in zichzelve2 een hemel of hel bestaat er niet dan alleen in het gemoed van den mensch zelf2 die ,weltgeschichte ist das ,weltgericht2 hoogstens bestaat er eene subjectieve noodzakelkheid voor den schuldigen mensch1 om zn lden op te vatten als straf4 ,nu is het woord van den dichter waarachtig3 ,das ,leben ist der ,gter grsstes nicht1 ,der ,uebel grsstes ist die ,schuld4 ,puniri non est malum1 sed fieri poena dignum4 ,culpam quam poenam plus de ratione mali habere certum est1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #dh art4 #f4 ,de schuld maakt het lden tot straf2 als z eruit weggenomen is1 kan het lden hetzelfde blven en toch geheel van karakter veranderen4 ,de dood is als feit voor geloovigen en ongeloovigen hetzelfde1 maar voor de laatsten is h een straf1 voor de eersten een doorgang tot het eeuwige leven4 ,daarom mag ook uit het lden1 dat iemand treft1 niet tot zne persoonlke zonde worden besloten1 ,luk4 #ac3d1 ,joh4 #i3a2 het lden dient n4l4 in ,gods hand naar zne genade en wsheid niet alleen tot straf1 maar ook tot beproeving1 kastding1 opvoeding2 ,h is zoo machtig1 dat ,h dengenen1 die ,hem liefhebben alles kan doen medewerken ten goede1 ,rom4 #h3bh4 ,maar met dit alles wordt het objectief1 door ,god gelegd verband tusschen zonde en lden niet verbroken4 ,de ,schrift levert er bna op iedere bladzde bewzen voor4 ,de geschiedenis is wel niet het1 maar z is toch een wereldgericht2 z doet ons feiten kennen1 die zelfs den ongeloovigste tot de beldenis dwingen3 dit is de vinger-,gods4 ,het lden moge dikwerf niet in eene persoonlke zonde zn oorzaak hebben1 het heeft die toch wel in de zonde van geslacht1 volk of menschheid4 ,het eigen geweten getuigt b een iegelk mensch1 dat er verband bestaat en bestaan moet tusschen heiligheid en zaligheid1 tusschen deugd en geluk4 ,kant was daarvan zoo overtuigd1 dat h uit de disharmonie1 die hier op aarde tusschen beide bestaat1 tot een hiernamaals besloot4 ,niet om het loon dient de vrome ,god1 maar h is er evenmin onverschillig voor1 gelk de voorstanders van een amour desintress dat beweren te zn2 ,paulus zegt dat de geloovigen de ellendigste van alle menschen zouden zn1 indien z alleen in dit leven op ,christus waren hopende4 ,god heeft na den val tusschen ethos en physis1 tusschen zedelke en natuurorde1 tusschen den gevallen mensch en de verwoeste aarde een zoodanig verband gelegd1 dat ze samen dienstbaar zn aan de eere zns naams en de komst van zn rk4 ,de positieve straffen1 die ,god dikwerf reeds in dit leven op de zonde volgen laat1 zn dan ook geen willekeur maar nemen1 al doorzien w het niet1 in de geschiedenis der menschelke zonde en schuld haar geordende plaats in4 ,wie ze ontkent of er slechts een subjectief bestaan aan toeschrft1 loopt gevaar1 ook in de zonde zelve niet veel meer te zien dan eene inbeelding en een waan2 de geschiedenis wordt hem een wanklank1 die nimmer in een hooger accoord opgelost wordt4 ,cf4 ,stapfer1 ,wederl4 ,godg4 ,,iv #ddhv4 ,bretschneider1 ,dogm4 ,i #ebe f4 ,van ,voorst1 ,over de ,goddelke straffen1 ,haagsch ,gen4 #agih4 ,v4 d4 ,wnpersse1 ,over de straffende gerechtigheid1 ib4 #agih4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,i #bhg f4 ,,ii #bbd f4 #c4 ,de straffen1 welke ,god in dit leven op de zonde gesteld heeft1 zn schuld1 smet1 lden1 dood en heerschapp van ,satan4 ,schuld is de eerste en zwaarste straf4 ,het woord1 dat met zullen samenhangt1 duidt eerst alleen aan1 dat iemand ergens de bewerker van is1 evenals 1 causa4 ,meest sluit het al de gedachte in1 dat iemand de oorzaak is van iets1 dat niet behoorde te zn of te geschieden 7het is zn schuld74 ,in dezen zin onderstelt schuld1 dat w verplicht waren iets te doen of na te laten2 w zn schuldig1 de gansche wet te houden1 ,luk4 #ag3aj1 ,gal4 #e3c4 ,en indien w dat dan niet gedaan hebben1 staan w schuldig2 wl w de oorzaak der wetsovertreding zn1 verkeeren w in staat van beschuldiging 71 accusare1 reus71 de daad wordt ons toegerekend1 w moeten er ons voor verantwoorden en zn verplicht1 om aan de wet te voldoen2 w zn gehouden tot straf4 ,schuld is de van wege wetsovertreding op iemand rustende verplichting1 om aan de wet door een evenredig straflden te voldoen4 ,z bindt den zondaar terstond na zne overtreding aan de wet1 aan haar eisch om voldoening en straf4 ,de mensch meent door overtreding vr te worden van de wet1 maar juist het tegendeel heeft plaats1 h wordt op andere wze veel vaster gebonden aan haar eisch4 ,god die niet ophouden kan ,god te zn1 ook al geeft h den mensch vrheid om zich tegen ,hem te stellen1 laat den mensch nooit los1 en deze wordt nimmer los van ,god4 ,op hetzelfde oogenblik1 dat h zich buiten de wet1 d4 i4 buiten de liefde plaatst1 treft z hem met haar vloek en bindt hem aan haar straf4 ,schuld is obligatio ad poenam justam sustinendam1 subjectio peccatoris ad poenam1 ,polanus1 ,synt4 p4 #cch4 ,moor ,,iii #ace4 ,turret41 ,theol41 ,el4 ,,ix qu4 #c4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iv #b1 #g4 ,mller1 ,snde ,i #bfd4 ,vilmar1 ,moral ,i #aie4 ,art4 ,schuld in ,herzog en ,wuttke1 ,ethik ,,ii #ig4 ,scholten1 ,vre wil #bagv4 ,hoekstra1 ,vrheid #cjcv4 ,de ,roomsche theologie maakt onderscheid tusschen reatus culpae en poenae1 ,lombardus1 ,sent4 ,,ii dist4 #db4 ,thomas1 ,i #b qu4 #hg art4 #f4 ,trid4 ,,vi c4 #ad can4 #cj ,,xiv de poenit41 c4 #h en can4 #ab-ae4 ,bellarminus1 de amiss4 gr4 et statu pecc4 ,v #ai4 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #bg4 ,maar deze onderscheiding verraadt kennelk hare bedoeling1 om de satisfactorische straffen voor de geloovigen hier op aarde en in het vagevuur te rechtvaardigen1 en is met den aard van schuld en straf in lnrechten strd4 ,wel is het waar1 dat de zonden der geloovigen1 d4 i4 van hen1 die volle vergeving hebben ontvangen1 in zichzelve altd zonden en strafwaardig blven2 tegen de ,antinomianen1 die dit loochenden en daarom het gebed om vergeving voor de geloovigen onnoodig achtten1 hebben de ,gereformeerden dit steeds gehandhaafd en de distinctie gemaakt van reatus potentialis en reatus actualis1 ,moor ,,iii #ace4 ,maar wanneer van de zonden de schuld is weggenomen1 dan vervalt daarmede vanzelf ook alle voldoening en straf1 want schuld is niets anders dan verbintenis tot straf4 ,god is dan geen ,rechter meer maar een ,vader2 kastdt wel den zoon1 dien h liefheeft1 #b ,sam4 #ab3ac1 #ad1 maar straft hem niet2 en eischt geen voldoening van hem1 voor wien de gansche gerechtigheid door ,christus aangebracht is4 ,zoo zegt ook ,augustinus van den gedoopte3 omni peccato caret1 non omni malo1 quod planius ita dicitur1 omni reatu omnium malorum caret1 non omnibus malis1 c4 ,jul4 ,,vi c4 #af1 cf4 ,alting1 ,theol4 el4 nova ,,xvii #e4 ,turret41 ,theol4 ,el4 ,,ix qu4 #c4 ,moor ,,iii #acf4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #dad4 ,dat de zonde nu waarlk schuld medebrengt1 staat vast door het getuigenis ,gods in de ,schrift zoowel als in de conscientie4 ,in de ,schrift zn zonde1 schuld en straf zoo onderling samenhangende begrippen1 dat de woorden voor zonde1 zooals 1 1 ongemerkt de beteekenis van schuld verkrgen1 ,gen4 #d3ac1 ,ex4 #cd3g1 ,lev4 #bd3ae1 ,num4 #i3ac enz4 ,het eigenlk woord1 dat de zonde als schuld aanduidt1 is 1 ,gen4 #bf3aj1 ,lev4 #d3ac1 #e3b1 ,num4 #e3g enz41 en 1 ,mt4 #f3ab1 cf4 #e3bf1 ,luk4 #g3da1 #db1 #ac3d41 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #fhd f4 ,god houdt den schuldige geenszins onschuldig en spreekt den vloek uit over al wie niet blft in het boek der wet1 ,deut4 #bg3bf1 ,gal4 #c3aj4 ,vloek1 1 1 1 1 1 maledictum1 is het tegendeel van zegen1 1 1 benedictio1 ,deut4 #aa3bf1 #cj3ai4 ,gelk ,gods zegen iemand allerlei heil en leven toeschikt1 zoo is de ,goddelke vloek de overgave van iemand aan het verderf1 den ondergang1 den dood1 het oordeel1 ,satan4 ,menschen kunnen alleen zegen en vloek toewenschen1 maar ,gods zegenen en vloeken is altd exhibitief1 het zendt wat het wenscht4 ,eerst rustte ,gods zegen op de schepping1 ,gen4 #a3bb1 #bh1 #b3c1 maar die zegen is in een vloek verkeerd1 ,gen4 #c3ag4 ,wel is later wederom de zegen ,gods over de aarde en de menschheid uitgesproken1 maar deze vloeit uit ,gods genade voort4 ,de ,heidenen kennen dan ook het begrip van den ,goddelken zegen niet4 ,des te meer weten z van den ,goddelken vloek2 de klassieke oudheid wordt beheerscht door de vrees voor de wraak van de ,erinyen 7,moiren1 ,furin71 de godinnen van den vloek4 ,in alle heidensche godsdiensten overweegt de angst 71 religio7 verre het vertrouwen op de goden2 de religie gaat meer en meer in superstitie over2 overal acht men zich omgeven en beheerscht door verderfbrengende goden1 die men vergeefs door offeranden en pnigingen te verzoenen zoekt4 ,er rust waarlk een vloek ,gods op menschheid en wereld4 ,uit de liefde ,gods alleen het leven en de geschiedenis te willen verklaren1 is onmogelk4 ,er is een principe des toorns ,gods in heel de schepping werkzaam1 dat slechts door den oppervlakkige kan worden ontkend4 ,er is geen gemeenschap maar scheiding tusschen ,god en den mensch2 het verbond is verbroken2 ,god heeft een twist met zn schepsel4 ,allen staan schuldig en strafbaar voor zn aangezicht1 1 ,mt4 #e3ba1 #bb2 ,mk4 #c3bi1 ,jac4 #b3aj4 ,de gansche wereld is 1 ,rom4 #c3ai2 z staat onder het gericht ,gods en heeft niets te antwoorden4 ,art4 ,segen in ,herzog1 b ,cremer4 ,subjectief wordt dit bevestigd door de getuigenis ,gods in de conscientie van iederen mensch4 ,schuld en schuldbewustzn zn niet hetzelfde4 ,wie uit het schuldbewustzn tot de schuld wil opklimmen1 sndt zich den weg af1 om de schuld in haar eigenlke beteekenis en zwaarte te verstaan4 ,onwetendheid kan de zonde tot op zekeren hoogte verontschuldigen1 ,luk4 #bc3cd1 ,hd4 #ag3cj1 gelk bewuste en opzettelke overtreding de zonde verzwaart1 ,luk4 #ab3dg1 ,joh4 #ae3bb1 #i3da1 maar er zn ook voor onszelf en anderen verborgen zonden1 ,ps4 #ai3ac2 en ook onwetendheidszonden zn zonden1 ,hd4 #ag3bg-bi1 ,rom4 #a3ai-ba1 #bh1 #a ,tim4 #a3ac-ae4 ,toch reflecteert de objectieve schuld zich zwakker of sterker in het bewustzn van den mensch4 ,terstond na den val werden aan ,adam en ,eva de oogen geopend en z werden gewaar1 dat ze naakt waren4 ,hierin ligt dat z ook weten en erkennen1 kwaad gedaan te hebben4 ,schaamte is vrees voor schande1 een onaangenaam pnlk gevoel over iets verkeerds of onbehoorlks4 ,en b die schaamte komt de vrees voor ,god en de zucht1 om zich voor ,hem te verbergen4 ,dat is1 in den mensch is het geweten ontwaakt4 ,vr den val was er in den mensch1 strikt genomen1 geen geweten2 er was geen klove tusschen hetgeen h was en hetgeen h wist1 dat h moest wezen4 ,zn en zelfbewustzn vielen saam4 ,maar door den val komt er scheiding4 ,de mensch houdt1 door ,gods genade1 nog de bewustheid1 dat h anders behoorde te zn1 dat h in alle deelen met ,gods wet moest overeenkomen4 ,maar de werkelkheid getuigt anders2 h is niet die h wezen moest4 ,en dit getuigenis is de conscientie4 ,het geweten is dus niet het bewustzn van de gemeenschap ,gods met den mensch1 gelk ,schenkel het opvatte1 art4 ,gewissen in ,herzog en ,die christl4 ,dogm4 vom ,standpunkt des ,gewissens aus #aheh4 ,het is veeleer het tegendeel1 het is juist een bews1 dat de gemeenschap met ,god verstoord is1 dat er een afstand en klove is tusschen ,god en den mensch1 tusschen zne wet en onzen toestand4 ,duidelk komt dit uit1 als het geweten beschuldigend optreedt1 maar ook waar het ontschuldigt in een gegeven geval1 d4 i4 feitelk zwgt1 ligt er die scheiding van ,god aan ten grondslag1 ,rom4 #b3ad1 #ae4 ,het geweten is het subjectief bews voor 's menschen val1 de getuige van zne schuld voor het aangezicht ,gods4 ,god klaagt den mensch niet alleen aan2 in het geweten veroordeelt de mensch zichzelf en kiest h voor ,god en zn vonnis tegen zichzelven part4 ,hoe fner en nauwgezetter het geweten oordeelt1 hoe meer het ,gods gedachte over den mensch in de ,schrift rechtvaardigt4 ,de besten en edelsten van ons geslacht hebben ,gods waarachtigheid bevestigd en het schuldig uitgesproken over hun eigen hoofd4 ,cf4 over het geweten mne ,beginselen der ,psychologie #ahig bl4 #aaa4 #bjc4 #d4 ,eene andere straf van de zonde is de smet4 ,evenals b de eerste zonde1 zoo is ook b de zonden in het algemeen de uitwendige overtreding openbaring en bews der inwendige4 ,zonde bestaat niet alleen in de daad maar ook in de gedachte1 lust1 neiging enz4 ,op elk van die trappen is de zonde beide schuld en smet tegelk4 ,adam werd niet eerst schuldig toen h at1 maar h laadde ook reeds schuld op zich1 toen h begeerde naar de vrucht van den boom4 ,schuld en smet zn altd de beide zden der zonde1 ze gaan onverbrekelk saam2 waar de eene is1 is de andere4 ,zonde is schuld1 wl z strdt met ,gods gerechtigheid2 z is smet1 omdat z tegengesteld is aan zne heiligheid4 ,schuld verbindt ons tot straf1 smet verontreinigt ons4 ,door schuld wordt de objectieve relatie tot ,god1 door smet de subjectieve gemeenschap met ,god verstoord4 ,zonde is tegelk verbreking van het werkverbond en verwoesting van het beeld ,gods4 ,het eerste houdt in1 dat ,god 's menschen bondgenoot niet meer is2 ,h kan zich niet in gunst en liefde keeren tot den schuldige1 en de zondaar staat niet meer in dat verbond1 kan de wet niet meer liefhebben en onderhouden en dus langs dezen weg het leven niet meer verwerven4 ,uit de werken der wet kan geen vleesch meer gerechtvaardigd worden1 ,ps4 #adc3b1 ,rom4 #c3bj1 #b ,cor4 #c3fv41 ,gal4 #c3b1 #aj4 ,al is het ook1 dat de wet van het werkverbond ons behalve tot herstel van het bedreven kwaad door straflden1 ook nog steeds tot algeheele gehoorzaamheid aan hare geboden verplichten blft1 ,mt4 #e3dh1 #bb3cg2 ofschoon ,god zelf zne belofte houdt en aan de onderhouding van de wet het leven blft verbinden1 ,lev4 #ah3e1 ,mt4 #ai3ag1 ,luk4 #aj3bh2 ja1 al is het werkverbond in dien zin onverbrekelk1 dat ,god in het genadeverbond den eisch tot voldoening en volstrekte gehoorzaamheid aan de wet op ,christus legt1 toch is het verbroken in dit opzicht1 dat de mensch onbekwaam is om langs dezen weg het leven in te gaan4 ,het parads is voor hem gesloten1 de boom des levens hem ontzegd4 ,cf4 ,moor ,,iii #aje-ajh4 ,marck1 ,hist4 ,parad4 ,,ii c4 #ae4 ,ex4 v4 h4 ontw4 v4 ,tol4 ,x #dgh-dhj4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,i c4 #i4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iii #ab1 #bb4 ,en tegelk daarmede is door de zonde het beeld ,gods verwoest4 ,rome verstaat daaronder1 dat de bovennatuurlke gaven verloren en de natuurlke ongeschonden gebleven zn4 ,de ,lutherschen leerden oorspronkelk1 dat de mensch het beeld ,gods1 wl alleen bestaande in de zedelke eigenschappen1 geheel verloren had en dat de mensch nu een stok en een blok gelk was4 ,maar de ,gereformeerden handhaafden1 dat het beeld ,gods in enger zin wel verloren en in ruimer zin geheel geschonden en bedorven1 maar toch niet vernietigd was1 ,ned4 ,gel4 art4 #ad4 ,het beeld ,gods is geen uitwendig1 mechanisch toevoegsel aan den mensch1 maar hangt organisch met zn wezen samen2 het is de gezondheid van den mensch4 ,de mensch1 die ,gods wet overtreedt1 houdt niet op mensch te zn2 h behoudt zn lichaam1 zne ziel1 zne vermogens1 zne krachten1 zn verstand1 wil enz41 maar z staan alle in den dienst der zonde en werken in eene verkeerde richting4 ,als berooving en verstoring van het beeld ,gods1 is de smet der zonde aan alle menschen1 behalve ,christus1 van nature eigen1 qualitatief is er geen onderscheid4 ,maar daarom is er nog wel quantitatief verschil4 ,allen zn wel van ,god afgekeerd en wandelen van nature op het pad1 dat ten verderve leidt4 ,maar niet allen zn evenver voortgeschreden op dien verkeerden weg en niet evenver in quantitatieven zin verwderd van het koninkrk der hemelen4 ,er is een eindelooze variatie en overgang tusschen den aanvang en de hoogste ontwikkeling van het zondige leven4 ,menschen1 gezinnen1 geslachten1 familin1 klassen1 standen1 volken loopen ook in de zonde verre uiteen4 ,er zn1 die niet verre zn van het koninkrk ,gods2 er zn ook1 die de zonde indrinken als water1 in de ongerechtigheid overgegeven1 verhard1 verstokt zn en voor elken goeden indruk onvatbaar4 ,en dit quantitatieve verschil komt onder de menschen niet eerst tot stand door hunne persoonlke daden en individueele handelingen1 maar is ook reeds met de ontvangenis en de geboorte gegeven4 ,de erfzonde1 die van ,adams wege ons toekomt1 is wel de algemeene onderstelling en bron van alle individueele1 dadelke zonden1 maar de zondige daden der individun werken ook weer op die aangeboren zedelke verdorvenheid terug1 versterken haar en ontwikkelen haar in eene bepaalde richting4 ,evenals eene zondige daad1 telkens herhaald1 b ons eene zondige neiging kweekt1 b4v4 tot drank1 zingenot1 wellust2 zoo ook kunnen zondige zeden en gewoonten in gezin1 familie1 geslacht1 volk de aangeboren verdorvenheid versterken en naar eene bepaalde zde ontwikkelen4 ,en ook die eigenaardige wziging der aangeboren verdorvenheid plant zich menigmaal over van ouders op kinderen1 van het eene op het andere geslacht4 ,de mensch is geen individu4 ,das ,individuum ist eine ,fiktion so gut wie das ,atom1 ,natorp1 ,archiv f4 syst4 ,philos4 ,,iii #a ,s4 #ha4 ,de mensch wordt uit de gemeenschap geboren en leeft van stonde aan in een bepaalden kring1 toestand en td4 ,gezin1 familie1 maatschapp1 volk1 klimaat1 levenswze1 cultuur1 eeuw1 enz4 alles oefent invloed op den individueelen mensch en wzigt zne aangeboren zedelke verdorvenheid4 ,de zonde is daarom wezenlk wel altd dezelfde1 maar z vertoont zich b verschillende personen1 familin1 standen1 volken en in verschillende toestanden en tden telkens op eene andere wze en in eene andere gedaante4 ,elk mensch draagt ook als zondaar een eigen physionomie4 ,de zonden in het ,oosten dragen een ander karakter dan die in het ,westen1 in de heete zone een ander dan in eene koude luchtstreek2 op het platte land een ander dan in de steden1 in den cultuurtoestand een ander dan in een staat van verwildering1 in de negentiende eeuw een ander dan in de achttiende1 enz4 ,er zn gezins-1 geslachts-1 familie-1 volks-1 maatschappelke zonden4 ,de statistiek heeft bewezen1 dat er in bepaalde tden en toestanden en kringen ook eene huiveringwekkende regelmaat van misdaden heerscht1 b4v4 van doodslag1 zelfmoord1 buitenechtelke geboorten enz41 ,a4 von ,oettingen1 ,die ,moralstatistik in ihrer ,bedeutung fr eine ,socialethik1 #cte ,aufl4 ,erlangen #ahhb4 ,w staan allen op elk terrein onder den invloed van verkeerde gewoonten1 zondige voorbeelden1 van den tdgeest en de publieke opinie4 ,er is behalve de eigenlk gezegde erfzonde ook nog eene ,gesammtschuld en ,gesammtthat der ,snde4 ,gelk de menschen1 zoo staan ook hunne zondige neigingen en daden met elkander in verband4 ,indringende in den eindeloozen rkdom van al het geschapene1 vormt ook de zonde een rk1 dat1 van n levensprincipe bezield1 in velerlei vormen en verschningen zich organiseert4 ,cf4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ga4 #gb4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #caa f4 ,frank1 ,syst4 der chr4 ,wahrh4 ,i #dfc f4 ,h4 ,schmidt in ,herzog #ae1 #cc f4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #aeh f4 en boven bl4 #if4 #e4 ,behalve schuld en smet is naar de ,h4 ,schrift ook het lden eene straf voor de zonde4 ,door haar verloor de mensch niet alleen de ware kennis1 gerechtigheid en heiligheid maar ook de heerschapp en de heerlkheid4 ,dat blkt reeds terstond na den val en wordt voorts door heel de ,schrift bevestigd4 ,god zet vandschap tusschen den mensch en de slang en ontneemt hem daarmede in beginsel de heerschapp1 welke oorspronkelk over de dierenwereld hem geschonken was1 ,gen4 #a3bf1 #b3ai4 ,voorts spreekt ,god over de vrouw de straf uit van smartvolle zwangerschap en van eene desniettegenstaande haar immer kwellende begeerte naar den man4 ,de man zelf krgt zn deel van het lden in den vloek1 die over het aardrk wordt uitgesproken en die hem tot moeitevollen arbeid voor het brood zns bescheiden deels verplicht4 ,hiermede is voor de menschheid en voor heel de aarde de ldensgeschiedenis geopend4 ,en al het lden1 dat hier op aarde de menschen treft1 een kort leven1 een plotselinge gewelddadige dood1 hongersnood1 pest1 oorlog1 nederlaag1 kinderloosheid1 smartelke verliezen1 berooving van goederen1 verarming1 misgewas1 sterfte van het vee enz41 het heeft alles zne oorzaak1 wel niet steeds in personeele zonden1 want er is ook een sparen der goddeloozen1 ,gen4 #ah3bfv41 en een straffen ter beproeving der rechtvaardigen1 ,job #a1 ,luk4 #ac3ba1 ,joh4 #i3a1 #aa3d1 #b ,cor4 #ab3g1 maar toch in de zonde in het algemeen2 zonder zonde ware er ook geen lden1 ,lev4 #bf3adv41 ,deut4 #bh3aev41 ,ezech4 #d3ba1 ,hos4 #b3hv41 ,openb4 #ah3h1 #ba3d4 ,zelfs de redelooze schepping is door ,god om 's menschen zonde aan de en onderworpen1 en zucht nu gemeenschappelk1 als in barensnood verkeerend1 de openbaring der heerlkheid van ,gods kinderen te gemoet1 op hope van dan ook zelve bevrd te worden van de dienstbaarheid der verderfenis1 ,rom4 #h3ai-bb4 ,de ,schrift is niet pessimistisch in den gangbaren zin van het woord1 maar z kent en erkent het lden en vertolkt het in de roerendste klachten1 ,gen4 #dg3i1 ,job #c1 #f1 #g1 #i1 #ad enz41 ,ps4 #bb1 #ch1 #ci1 #fi1 #gc1 #gd1 #gi1 #hi1 #ij enz4 ,pred41 ,klaagl41 ,mt4 #f3cd1 ,rom4 #g3bd1 #h3aiv41 #a ,cor4 #ae3ai enz4 ,en dergelke klachten stgen voortdurend uit heel de menschheid op4 ,godsdienstleeraars1 zedemeesters1 wsgeeren1 dichters1 kunstenaars1 rkbegaafden en misdeelden1 allen spreken in denzelfden geest4 ,de luchthartigen en oppervlakkigen zetten er zich over heen1 maar alle ernstigen van zin hebben steeds iets van den geheimzinnigen samenhang van leven en lden beseft4 ,ook de ,grieksche oudheid maakt daar geen uitzondering op2 de grondstemming was daar niet zoo vroolk1 als men vroeger wel dacht1 ze was veeleer bitter en droef4 ,in smart te leven1 is het lot1 dat de goden den onsterfelken hebben beschikt2 alleen z zelven zn van zorgen vr 7,homerus74 ,behalve ,god1 is niemand gelukkig 7,euripides74 ,geen sterfelke blft van ongeluk vr1 niemand ontgaat zn lot2 de mensch is vergankelk als eene schaduw1 del als een droom1 zn geluk is schn2 het beste is1 niet geboren te zn1 en als men geboren is1 zoo spoedig mogelk te sterven 7,sophocles74 ,de dood is misschien het grootste goed 7,socrates74 ,een plotselinge dood is het grootste geluk1 een kort leven de grootste weldaad1 het verlangen naar den dood de diepste wensch 7,plinius71 cf4 ,pfanner1 ,theol4 gent4 c4 #ag de morte4 ,ngelsbach1 ,homer4 ,theol4 #caj f4 ,paulsen1 ,ethik ,i #hj f4 ,weiss1 ,apol4 d4 ,christ4 ,i #dge-eja ,,ii #dfd-eag4 ,het optimisme der vorige eeuw sloeg reeds b ,voltaire1 ,candide #agei in pessimisme om1 en ,hegels rationalisme maakte plaats voor de wsbegeerte van ,schelling1 welke niet de rede maar den wil tot principe der wereld verhief1 deel ,,ii #bjd4 ,de rede moge verklaren kunnen1 wat en hoe de dingen zn2 dat ze zn1 is alleen af te leiden uit een wil2 en deze existentie der dingen is het eigenlk positieve1 is de irrationale ,rest1 die ten slotte op den bodem van al het bestaande overblft4 ,nach der ewigen ,that der ,selbstoffenbarung ist nmlich in der ,welt1 wie wir sie jetzt erblicken1 alles ,regel1 ,ordnung und ,form2 aber immer liegt noch im ,grunde das ,regellose1 als knnte es einmal wieder durchbrechen1 und nirgends scheint es1 als wren ,ordnung und ,form das ,ursprngliche1 sondern als wre ein anfnglich ,regelloses zur ,ordnung gebracht worden4 ,dieses is an den ,dingen die unergreifliche ,basis der ,realitt1 der nie aufgehende ,rest1 das1 was zich mit der grssten ,anstrengung nicht in ,verstand auflsen lsst1 sondern ewig im ,grunde bleibt44444 ,ohne diess vorausgehende ,dunkel giebt es keine ,realitt der ,creatur2 ,finsternis ist ihr notwendiges ,erbtheil44444 ,alle ,geburt ist ,geburt aus ,dunkel ans ,licht1 ,werke ,i #g ,s4 #cei f4 ,om deze reden had ,schelling ook een geheel anderen blik op leven en wereld dan ,hegel2 voor dezen was alles redelk1 maar ,schelling zag aan alles het irrationeele1 het regellooze1 de duisternis1 het chaotische ten grondslag liggen en erkende den ldensweg van het wereldproces4 ,es ist vergebliches ,bemhen1 aus friedlicher ,ineinsbildung verschiedener ,krfte die ,mannichfaltigkeit in der ,natur zu erklren4 ,alles was wird1 kann nur im ,unmuth werden1 und wie ,angst die ,grundempfindung jedes lebenden ,geschpfs1 so ist alles was lebt1 nur im heftigen ,streit empfangen und geboren4 ,wer mchte glauben1 dass die ,natur so vielerlei wunderliche ,produkte in dieser schrecklichen ussern ,verwirrung und chaotischen innern ,mischung44444 anders als im heftigsten ,widerwillen der ,krfte habe erschaffen knnen8 ,sind nicht die meisten ,produkte der unorganischen ,natur offenbar ,kinder der ,angst1 des ,schreckens1 ja der ,verzweiflung8 ,werke ,i #h ,s4 #cbb1 cf4 #cbh4 #cce ,,ii #a ,s4 #ehb4 ,zelfs is er in ,god ein ,quell der ,traurigkeit1 die aber nie zur ,wirklichkeit kommt1 sondern nur zur ewigen ,freude der ,ueberwindung dient4 ,daher der ,schleier der ,schwermuth1 der ber die ganze ,natur ausgebreitet ist1 die tiefe unzerstrliche ,melancholie alles ,lebens2 ,freude muss ,leid haben1 ,leid in ,freude erklrt werden1 ,i #g ,s4 #cii4 ,de tegenwoordige wereld1 in welke w leven1 is slechts als eene aussergttliche te begrpen4 ,van haar is de mensch door zn val de oorzaak1 ,,ii #c ,s4 #ceb f41 diese aussergttliche ,welt ist die ,welt des gttlichen ,unwillens1 alle ,menschen1 ,juden und ,heiden1 sind 1 von ,natur ,kinder des gttlichen ,unwillens1 ib4 #cgb enz41 cf4 v4 ,hartmann1 ,ges4 ,stud4 u4 ,aufs4 #ahgf ,s4 #fhc f4 ,al deze gedachten keeren in systematischen samenhang b de wsgeeren ,schopenhauer en von ,hartmann1 in dichterlken vorm b ,rckert1 ,lenau1 ,byron1 ,shelley1 ,george ,sand1 ,alfred de ,musset1 ,leopardi en bovenal ook in de nieuwere fin-de-sicle litteratuur terug2 het ,buddhisme1 dat in den wil om te leven1 in het zn zelf1 de oorzaak van alle lden ziet1 wordt als de hoogste wsheid geerd4 ,leven is lden1 het slingert heen en weer tusschen smart en verveling1 het is de moeite van het leven niet waard4 ,de wereld met hare hospitalen1 lazareths1 chirurgische martelingen1 gevangenissen1 folterkamers1 slavenstallen1 slagvelden1 gerechtshoven1 woningen van ellende enz41 biedt eene geschikte stof voor de beschrving der hel en is zelve een hel1 waarin de eene mensch een duivel voor den ander is4 ,indien z een weinig slechter ware1 zou z van ellende niet kunnen bestaan4 ,alwat bestaat is daarom waard1 dat het te gronde gaat1 ,schopenhauer1 ,die ,welt u4s4w4 ,i #cff f4 ,,ii #feg f4 ,parerga ,,ii #cjc f4 v4 ,hartmann1 ,philos4 d4 ,unb4 ,,ii #bgc-cij enz41 en verdere litt4 over het pessimisme b ,ueberweg-,heinze1 ,gesch4 d4 ,philos4 #ahig ,s4 #ahc f4 #dha4 ,over oorsprong en doel van het lden zn de beschouwingen vele geweest4 ,de philosophie is er bna altd op uit1 om de schuld ervan1 evenals van de zonde1 rechtstreeks of zdelings te werpen op ,god4 ,het lden wordt dan afgeleid uit een zelfstandig1 boos principe 7,parzisme1 ,manicheisme71 uit een oorspronkelk boos wezen 7,daub71 uit eene donkere natuur in ,god 7,bhme1 ,schelling71 uit den blinden1 alogischen wil om te zn 7,buddhisme1 ,schopenhauer1 von ,hartmann71 uit de zelfobjectiveering en ,entusserung ,gods 7,hegel71 uit de materie 7,plato1 ,aristoteles1 ,philo71 uit natuurnoodwendigheid 7,weisse1 ,rothe71 uit de eindigheid van het schepsel 7,leibniz71 uit den ontwikkelingstoestand der wereld 7,ulrici71 uit het zondig bewustzn des menschen1 dat de op zichzelf noodzakelke onvolkomenheden der wereld als ,uebel opvat 7,schleiermacher1 ,lipsius1 ,ritschl7 enz4 ,dat echter het lden niet in dien zin aan ,god is toe te schrven1 dat het met de schepping zelve gegeven was1 staat vast op grond van de leer der ,h4 ,schrift1 van de getuigenis onzer conscientie1 en het wezen der religie1 dat heiligheid en zaligheid ten nauwste verbindt4 ,toch schnt een bestaan en ontwikkeling van wereld en menschheid zonder lden eene onmogelke gedachte te zn4 ,van eene geschiedenis zonder zonde en ellende kunnen w ons geene voorstelling vormen2 zoodra w deze wegdenken1 blft er in het ledige raam van den td en de ruimte geene gebeurtenis meer over4 ,aan het physisch organisme schnt smart en dood van nature1 noodwendig eigen te zn2 de impassibilitas is eene eigenschap1 die in een zinnelk schepsel niet te denken valt4 ,van menschen geldt dit reeds1 veel meer nog van planten en dieren2 de nieuwere natuurwetenschap heeft ons overal in de organische en anorganische natuur een struggle for life doen aanschouwen1 waarin alle schepselen vandig staan tegenover elkaar en het op elkanders dood hebben toegelegd4 ,en toch1 hoe natuurlk smart en lden ook schnen1 tegen de voorgaande beschouwing is met grond het volgende in te brengen3 #a4 ,indien w uit wereld en menschheid eens verwderen konden alle lden1 dat zonder eenigen twfel direct of indirect door de zonde is veroorzaakt1 dan zou in eens verreweg het meeste en zwaarste lden verdwenen en het probleem des ldens tot zeer kleine afmetingen teruggebracht zn4 ,niemand kan ontkennen1 dat er tusschen zonde en ellende een allernauwst verband bestaat2 vele zonden slepen naar aller oordeel allerlei schrikkelke gevolgen na zich1 niet alleen geestelk1 zooals vrees1 spt1 schaamte1 schande1 berouw enz41 maar ook stoffelk1 zooals ziekte1 ellende1 pn1 armoede1 verwildering enz4 ,en niet alleen is dit het geval b vleeschelke zonden1 zooals zingenot1 dronkenschap1 wellust enz41 maar ook b zulke zonden die een meer geestelk karakter dragen1 zooals afgoder1 bgeloof1 ongeloof1 leugen1 hebzucht1 delheid1 hoogmoed1 haat1 nd1 drift enz4 ,z werken alle in meerder of minder mate ook op het lichaam in en brengen er verwoestingen aan4 ,een stroom van geestelke en lichamelke ellende in de individueele personen1 in gezinnen1 familin1 geslachten1 volken1 in staat1 kerk1 maatschapp1 wetenschap1 kunst neemt in de zonde zn oorsprong4 ,neem deze weg1 en er blft volgens aller instemming bna geen lden meer over4 ,die ,welt ist vollkommen berall1 wo der ,mensch nicht hinkommt mit seiner ,qual 7,schiller74 ,die ,hauptquelle der ernstlichsten ,uebel1 die den ,menschen treffen1 ist der ,mensch selbst1 homo homini lupus1 ,schopenhauer1 ,die ,welt ,,ii #ffc4 #b4 ,toch1 hoeveel waarheid er ook ligge in ,schillers woord1 heelemaal waar is het niet4 ,al denken w het lden weg1 dat naar aller oordeel rechtstreeks of zdelings in de zonde zne oorzaak heeft1 de wereld zou er toch niet in eens volmaakt door worden4 ,er zouden nog overblven al die rampen1 welke den mensch van buiten af overkomen en niet voor ieders bewustzn in verband met de zonde staan1 zooals aardbeving1 storm1 onweder1 watersnood1 hongersnood1 pest1 spoorwegongeluk enz4 ,ook hier is er wel naar de getuigenis der ,schrift verband met de zonde1 maar het is toch anders dan b het bovengenoemde lden4 ,farizen en ,motazelieten zochten ook daarvan de verklaring in persoonlke zonden1 maar ,jezus oordeelde anders1 ,luk4 #ac3d1 ,joh4 #i3a4 ,niet in persoonlke zonden1 maar in de zonde der menschheid heeft de disharmonie en vandschap der natuur hare oorzaak4 ,god heeft om de zonde des menschen de aarde met den vloek getroffen en al het schepsel der delheid en verderfenis onderworpen4 ,de gevallen mensch hoort niet meer thuis in een parads2 met zn toestand komt de aarde overeen1 die tusschen hemel en hel instaat4 ,de mensch heeft met de kennis en gerechtigheid ook de heerschapp en heerlkheid verloren2 de krachten en elementen der natuur staan menigmaal vandig tegen hem over2 h kan ze nu niet anders aan zich onderwerpen dan door moeitevollen1 inspannenden arbeid4 ,in haar geheel is de menschheid geen betere plaats dan deze aarde waardig2 en voor haar ontwikkeling1 opvoeding1 behoudenis is er ook geen betere mogelk4 ,van bzondere rampen kunnen w bna nooit de bedoeling aangeven1 waarmee ,god ze zond1 al zn ze zeker nooit volstrekt sprakeloos voor dengene1 dien ze treffen4 ,maar des te vermeteler is het1 met ,schopenhauer en von ,hartmann de schaal in de hand te nemen1 daarin het lief en het leed der gansche wereld tegen elkander af te wegen1 om dan het oordeel op te maken1 dat de straf de vreugde zeer verre overtreft4 ,want elk schepsel en ieder mensch1 ook de volleerdste pessimist1 geeft feitelk aan het smartvolle zn boven het smartlooze niet-zn de voorkeur en tracht in zn bestaan te volharden4 ,en de menschheid in haar geheel heeft in de worsteling met de natuur een prikkel voor haar energie1 een materiaal voor haar arbeid1 een spoorslag voor hare ontwikkeling gevonden4 ,de vloek over de aarde is haar door ,gods genade in een zegen verkeerd4 #c4 ,dat de gansche natuur deelt in den val van den mensch1 staat niet alleen vast op grond van de ,schrift1 maar vloeit uit de centrale plaats1 welke de mensch in de schepping inneemt1 als vanzelve voort1 en is ook met het oog op de hedendaagsche natuurwetenschap meer dan waarschnlk4 ,er is over den toestand der wereld vr den val en over hare verandering door en na den val soms zeer wonderlk geredeneerd1 deel ,,ii #edh4 #edi1 maar de ,gereformeerden hebben hier over het algemeen eene wze soberheid betracht1 ib4 #eei4 #efj1 en den gulden regel gevolgd1 dat wel de forma der dingen door de zonde is veranderd maar de materia dezelfde is gebleven4 ,de zonde is immers geen substantie en kan de substantie der dingen1 die alleen ,god tot auteur heeft1 noch vermeerderen noch verminderen4 ,gelk de mensch na den val wezenlk mensch is gebleven1 zoo is het met de gansche natuur4 ,er zn geen nieuwe species in planten- of dierenrk bgekomen2 doornen en distelen zn niet door een woord ,gods nieuw geschapen gelk het gras en het kruid en het geboomte op den derden dag1 ,gen4 #a3aa2 en kruipend en wild gedierte bestond er ook reeds vr den val1 ,gen4 #a3bd4 ,maar gelk b den mensch dezelfde vermogens en krachten1 door de zonde bedorven1 in eene andere richting gingen werken1 zoo is het ook met de gansche schepping1 nadat ze door ,god met den vloek getroffen werd4 ,overgelaten aan zichzelve1 gemancipeerd van de heerschapp en de verzorging van den mensch1 beladen met ,gods vloek1 is de natuur allengs verwilderd en verbasterd en heeft doornen en distelen1 allerlei ongedierte en verscheurende beesten voortgebracht4 ,de mogelkheid van zulk eene verbastering wordt door de nieuwere natuurwetenschap boven alle bedenking verheven4 ,de palaeontologie levert slechts zeer weinig fossilen van verscheurende dieren2 de groote dieren van den oudsten td1 rhinoceros1 mammuth1 mastodon waren allen plantenetend4 ,van de zoogenaamde saurirs1 die men voor hagedissen houdt1 is het onzeker2 maar zelfs de walvisschen leven ten deele van planten4 ,insecten zn alle plantenetend2 alleen zn er sommige1 die in onontwikkelden toestand1 zooals rupsen1 larven1 sluipwespen 7ichneumon7 zich voeden met de bestanddeelen van animale wezens1 maar kevers1 mieren1 ben1 vlinders enz41 leven alle van plantaardig voedsel4 ,onder de vogels zn er wel vele1 die dierlk voedsel gebruiken1 maar z kunnen toch ook van planten leven4 ,tot de verscheurende dieren behooren de drie genera van felis 7leeuw1 tger1 kat1 panther1 luipaard enz471 canis 7hond1 wolf1 vos7 en ursus 7beer enz74 ,maar van al deze dieren is het minstens twfelachtig1 of het vleescheten tot hunne natuur behoort4 ,darwin heeft in zn ook in dit opzicht voor theologen zeer leerzame werk1 ,het varieeren der huisdieren en cultuurplanten1 vert4 door ,dr4 ,h4 ,hartogh ,heys van ,zouteveen1 ,arnh4 ,nm4 ,cohen1 bewezen1 dat dieren zich aan veranderde voeding kunnen gewennen en haalt daarvoor verschillende voorbeelden aan1 ,,ii #cddv4 ,en evenzoo kunnen door verwildering takken in dorens1 en door cultivatie dorens in takken veranderen1 ,,ii #cfa4 ,de natuur is nu in veel opzichten eene antithese geworden van den mensch1 #b ,kon4 #ag3be1 ,job #e3bb1 #bc1 ,hos4 #b3bj1 ,jes4 #aa3fv4 #g3bc1 #fe3bjv41 ,ezech4 #ad3ae1 #ba1 ,op4 #ba1 ,sir4 #ci3cbv42 planten en dieren zn geworden tot levende beelden van menschelke zondige neigingen en hartstochten2 dierenvrees en dierenvereering bewzen de abnormale verhouding van den mensch tot de wereld rondom hem heen4 ,maar de nu en dan b menschen nog voorkomende wondere macht over de dieren2 de vele veranderingen1 die blkens de palaeontologie in planten- en dierenrk zn ingetreden2 de domesticatie en de langzame variabiliteit b planten en dieren leveren bewzen te over1 dat een toestand1 als ,jesaja in hoofdst #aa en #fe ons teekent1 volstrekt niet tot de onmogelkheden behoort4 ,er is niets ongermds in de gedachte1 dat1 evenals b den mensch1 zoo ook b de natuur tengevolge van het oordeel ,gods eene belangrke verandering is ingetreden4 ,in elk geval is de ,schrift heel wat rationeeler dan wat soms onder den naam van wetenschap aan de markt wordt gebracht2 volgens ,lindenschmitt waren de menschen vroeger verscheurende dieren geweest1 die zich tegenover elkander door in het water gebouwde paalwoningen moesten beschermen1 maar de roofdieren waren toen hoogst onschuldige schepsels geweest1 b ,weiss1 ,apol4 ,,ii #dig4 #d4 ,daarb vergete men eindelk niet1 dat1 theologisch gesproken1 de schepping zelve in zekeren zin infralapsarisch was1 ,delitzsch1 ,genesis #ahhg ,s4 #fg4 ,de val is voor ,god geen verrassing en geen teleurstelling geweest4 ,h zag hem vooruit1 had hem opgenomen in zn raad en rekende er reeds mede b de schepping4 ,deze heeft daarom zoo plaats gehad1 dat de gansche wereld1 ingeval de mensch als haar hoofd viel1 zoo worden kon als z thans is4 ,de toestand van den mensch en van heel de aarde was vr den val een voorloopige1 die zoo niet blven kon4 ,h was van dien aard1 dat h opgevoerd kon worden tot hooger heerlkheid maar ook1 in geval van 's menschen overtreding1 aan delheid en verderfenis kon onderworpen worden4 ,door de zonde en den vloek ,gods kwam overal van onder en van achter de harmonie het regellooze1 het chaotische1 het daemonische te voorschn1 dat ons verwart en beangst4 ,er is over de gansche schepping een ,schleier der ,schwermuth uitgebreid4 4 ,cf4 ,naville1 ,le problme du mal1 ,genve #ahfh4 ,delitzsch1 ,syst4 d4 chr4 ,apol4 #ahfi ,s4 #ada f4 ,ebrard1 ,apolog4 ,i #bge f4 ,pressens1 ,le problme de la douleur1 ,etudes vang4 #ahfg p4 #a-afh4 ,keppler1 ,das ,problem des ,leidens in der ,moral1 ,freiburg ,herder #ahie4 ,sterling ,berry1 ,das ,problem menschl4 ,leidens im ,lichte des ,christ4 ,aus d4 ,engl4 ,heilbronn #ahie4 ,holliday1 ,the effect of the fall of man on nature1 ,presb4 and4 ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahif p4 #faa-fba4 ,paul ,cadne1 ,le pessimisme lgitime1 ,montauban #ahid4 ,james ,orr1 ,christian view #bag4 #die4 ,harnisch1 ,das ,leiden beurteilt vom theist4 ,standpunkt1 ,halle #ahha4 ,kbel1 in ,herzog #ae1 #gjb f4 ,lamers1 ,het probleem des ldens1 ,theol4 ,stud #ahif4 ,illingworth1 ,the problem of pain1 #c;d essay in ,lux ,mundi ed4 by ,ch4 ,gore1 #ac ed4 #ahib p4 #hb-ib4 ,henry ,hayman1 ,why we suffer and other essays1 ,london #ahij p4 #a-aji4 #f4 ,dit lden voleindt zich in die andere straf op de zonde1 welke de dood heet4 ,velen zn van meening1 dat de ,schrift1 behalve op enkele plaatsen1 den dood niet beschouwt als gevolg en straf der zonde4 ,wel is in ,gen4 #b3ag de plotselinge1 terstond intredende dood als straf op de zonde bedreigd1 en deze wordt ook altd als eene ramp en eene straf beschouwd4 ,maar de dood op zichzelf is veelmeer natuurlk en is met het stoffelk organisme van den mensch vanzelf gegeven1 ,gen4 #c3ai1 #ah3bg1 ,job #d3ai1 ,ps4 #hi3dhv41 #ij3c1 #ajc3adv41 #adf3d1 ,pred4 #c3bj1 #ab3g4 ,zoo oordeelden vroeger reeds de ,pelagianen1 ,socinianen1 ,rationalisten en oordeelen thans nog vele theologen1 zooals ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ei ,zusatz4 ,lipsius1 ,dogm4 #dad4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #cjh f4 ,smend1 ,altt4 ,rel4 #ejd4 ,marti1 ,gesch4 d4 israel4 ,rel4 #aic4 ,clemen1 ,die chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #bcc f4 ,matthes1 ,theol4 ,tdschr4 #ahij bl4 #bci-bed enz4 ,er ligt in deze voorstelling eenige waarheid4 ,in ,gen4 #b3ag is inderdaad niet de dood in het algemeen1 maar bepaald de terstond na de overtreding intredende dood op de zonde bedreigd4 ,gen4 #c3ai verhaalt daarom ook niet de volle uitvoering der bedreigde straf2 maar wzigt deze en stelt haar uit4 ,dientengevolge ziet het ,o4 ,t4 in den plotselingen1 in den bloei der jaren intredenden dood juist eene straf voor de zonde1 ,gen4 #f3c1 ,num4 #af3bi1 #bg3c1 ,ps4 #ij3g-aj1 gelk ook de doodstraf zoo opgevat wordt4 ,deze beschouwing hangt samen met de toenmalige oeconomie des verbonds en met de paedagogie van het volk ,israels4 ,god verbond aan de onderhouding zner geboden in de dagen des ,o4 ,t4 een lang en gelukkig leven en stelde op de overtreding allerlei straffen aan deze zde des grafs4 ,zoo was het oog van de rechtvaardigen vooral op de lotsbedeeling van dit leven gericht en binnen den kring van het aardsche bestaan beperkt2 slechts zelden drong het door tot de overzde des grafs4 ,het onderscheid tusschen rechtvaardigen en goddeloozen lag daarom niet allereerst in den dood als zoodanig1 want deze was voor allen gelk1 maar in de verschillende bedeeling van het lot1 dat aan den dood voorafging4 ,en als die bedeeling ook dikwerf zoo weinig verschilde1 dan werd het onderscheid tusschen de rechtvaardigen en de goddeloozen gezocht in de onderscheidene bedoeling1 die het lden voor de eersten en de laatsten had1 ,deut4 #h3bv41 ,hos4 #b3ev4 ,jes4 #a3bev41 ,jer4 #e3c1 #i3g1 #ca3ah1 ,klaagl4 #c3bgv41 ,ps4 #aai3fg1 #ga1 #ge1 ,spr4 #c3aav41 ,job #a enz4 ,de gerechtigheid ,gods1 die de zonden bezoekt1 wordt voor het vrome ,israel ook wederom principe van verlossing en heil1 deel ,,ii #aigv4 ,maar hieruit volgt nog geenszins1 dat de dood zelf natuurlk en noodzakelk werd geacht4 ,immers sluit de beschouwing1 dat de dood gevolg is van het stoffelk organisme des menschen1 geenszins uit1 dat die dood straf is der zonde4 ,alleen daarom kan voor den mensch de straf der zonde in den dood bestaan1 wl h stof is en uit de aarde genomen4 ,paulus leert evenzoo1 dat ,adam aardsch is uit de aarde en dat desniettemin de dood door de zonde in de wereld is gekomen4 ,en alle ,christenen spreken op dezelfde wze2 de mensch is stof1 vleesch1 vergankelk1 en toch is zn dood gevolg der zonde4 ,voorts is er geen volk1 dat de schrikkelkheid en de onnatuurlkheid des doods dieper heeft gevoeld dan ,israel2 de mensch is stof en moet tot stof wederkeeren1 maar natuurlk is dit niet1 de zonde heeft de levenskracht der menschen allengs verzwakt1 ,henoch en ,elia zn den dood ontkomen1 het is in strd met de innerlke natuur van den mensch1 ,job #ad3a-ab1 rechtvaardigheid en leven zn innig verbonden1 ,lev4 #ah3e1 ,deut4 #d3a1 #cj3ae1 ,jer4 #ba3h1 ,hab4 #b3d1 ,ezech4 #cc3af1 ,ps4 #cf3aj1 ,spr4 #c3b1 #ah1 #d3d1 #ac1 #bb1 #h3ce enz41 in de vergankelkheid des levens wordt een gericht ,gods openbaar1 ,ps4 #ij3g-ab1 cf4 ,krabbe1 ,die ,lehre v4 d4 ,snde u4 v4 ,tode #ahcf4 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #fij f4 ,oehler1 ,theol4 d4 ,a4 ,t4 #gg4 ,in de apocriefe en joodsche litteratuur1 ,sir4 #be3bf1 #ci3bi1 #dj3i1 ,henoch #fi3aa1 ,wsh4 #a3abv41 #b3bd1 #d ,ezr4 #c3g1 ,apoc4 ,bar4 #bc3d1 ,weber1 ,system #bch f41 en in het ,n4 ,t41 ,joh4 #h3dd1 ,rom4 #a3cb1 #e3ab1 #f3bc1 #a ,cor4 #ae3bb1 #ee1 #ef1 ,hebr4 #b3ad1 #a ,petr4 #d3f1 ,jak4 #a3ae1 #e3bj1 ,op4 #bj3ad1 #ba3d enz41 wordt dan duidelk uitgesproken1 dat de dood bezoldiging der zonde is4 ,allerminst bestaat er dus voor hen1 die het ,n4 ,t4 steeds verheffen ten koste van het ,o4 ,t41 reden1 om den samenhang van zonde en dood te loochenen4 ,toch geschiedt dit menigmaal op grond van getuigenissen der historie en uitspraken der natuurwetenschap4 ,er zn n4l4 velen1 die alle vreeze des doods schnen overwonnen te hebben en zeer kalm ontslapen2 anderen maken door zelfmoord zelfs een einde aan het leven2 ,rousseau beweerde1 dat de natuurmenschen allen in vrede en zonder vreeze sterven2 ,lessing meende1 dat de ouden den dood hielden voor een broeder van den slaap en er niets schrikwekkends in zagen2 de romantiek dweepte menigmaal op sentimenteele wze met den dood4 ,en toch1 al hebben enkelen in stoische apathie het zoover gebracht1 dat z den dood als een lot met kalmte tegemoet zien1 vreeze des doods is al het levende aangeboren4 ,w gelooven in den grond niet1 dat w sterven moeten4 ,de dood speelt in het menschelk leven zulk eene groote rol1 dat de philosophie terecht eene kan heeten1 ,schopenhauer1 ,die ,welt ,i #cbd f4 ,,ii #ebh f4 ,de dood is voor den mensch altd de laatste en grootste vand geweest2 allen erkennen in hem ten slotte eene onnatuurlke macht en ontvluchten hem zoo lang mogelk4 ,wel heeft de natuurwetenschap menigmaal den dood natuurlk en noodzakelk genoemd2 ,lauvergne zeide b4 v41 la mort de l'homme est une consquence logique et naturelle de son tre4 ,tout prend fin1 dura lex sed lex1 b ,delitzsch1 ,apol4 #acb1 cf4 ook ,h4 ,wagner1 ,de dood toegelicht van het standpunt der natuurwet1 ,utrecht #ahef4 ,maar zoo sprekende1 heeft de wetenschap meer beweerd1 dan z verantwoorden kon4 ,de dood is een mysterie in vollen zin4 ,volgens de natuurwetenschap zn stof en kracht1 en volgens ,weismann en anderen zn ook de ncellige protozon onsterfelk4 ,waarom is dan sterfelk het physisch organisme1 dat uit zulke stoffen en krachten en cellen samengesteld is8 ,dat organisme wordt bovendien volgens de wetenschap b een mensch alle zeven jaren vernieuwd2 het wordt van dag tot dag gevoed en versterkt2 waarom kan dit proces niet doorgaan en houdt het na enkele tientallen van jaren reeds op8 ,men spreke niet van ouderdom en verval van krachten1 want dit zn namen1 die de verschnselen wel aanduiden maar niet verklaren1 en zelve juist verklaring van noode hebben4 ,weshalb die ,zellen sich abnutzen und dahinsiechen1 weshalb sie im ,alter ,vernderungen unterliegen1 von denen sie in der ,jugend bewahrt bleiben1 das ist uns bis jetzt noch verborgen1 ,h4 de ,varigny1 ,wie stirbt man8 ,was ist der ,tod8 ,uebers4 von ,s4 ,wiarda1 ,minden z4 j4 #eb4 ,vele planten en dieren voorts overtreffen den levensduur des menschen tot soms met honderden jaren toe2 waarom is de levenskracht b den mensch zoo spoedig uitgeput en brengt h het hoogstens tot zeventig of tachtig jaren1 als h zeer sterk is8 ,daarb komt nog1 dat de dood door verval van krachten zoo goed als nooit voorkomt1 noch b menschen1 noch b planten en dieren4 ,bna altd treedt de dood in tengevolge van een ziekte1 een ramp1 een ongeval enz42 zelfs als eene enkele maal een mensch zoogenaamd aan verval van krachten sterft1 draagt de dood toch nog een pathologisch karakter en wordt h door eene of andere storing van bepaalde cellen in het lichaam veroorzaakt4 ,wat is dan de reden1 dat de dood bna alle menschen wegneemt vr den td en dikwerf zelfs in de kracht der jaren1 in den bloei der jeugd1 in de eerste uren van hun bestaan8 ,de wetenschap kent de oorzaak niet1 welke den dood tot eene noodwendigheid maakt1 de ,varigny #ah4 ,dat de mensch sterft1 zegt daarom ,prof4 ,pruys van der ,hoeven in zne ,studie der ,christ4 ,anthropologie1 is een raadsel1 dat zich alleen verklaren laat door de ontaarding zner natuur1 b ,delitzsch1 ,apol4 #abf4 ,le mystre de la mort reste aussi intact que celui de la vie1 ,delage1 ,la structure du protoplasme etc4 #ahie p4 #ced4 #gga1 en cf4 voorts ,sabatier1 ,le problme de la mort1 #b ed4 #ahif4 ,bourdeau1 ,le problme de la mort1 ses solutions imaginaires et la science positive1 #b ed4 ,paris #ahif4 ,newman ,smyth1 ,the place of death in evolution1 ,london ,unwin #ahig4 #g4 ,de laatste1 hier te bespreken straf der zonde bestaat daarin1 dat de wereld in ethischen zin in de macht van ,satan en zne engelen gekomen is4 ,sedert ,satan den mensch verleid en ten val heeft gebracht1 ,joh4 #h3dd1 #b ,cor4 #aa3c1 #a ,tim4 #b3ad1 ,op4 #ab3i1 #ad1 #ae1 #bj3b1 #aj1 is de wereld in zne macht en ligt in den booze1 #a ,joh4 #e3ai1 h is de overste der wereld en de god dezer eeuw1 ,joh4 #ab3ca1 #af3aa1 #b ,cor4 #d3d4 ,al is het ook1 dat de duivelen na hun val in de hel geworpen zn1 om tot het oordeel bewaard te worden1 #b ,petr4 #b3d1 ,jud4 #f2 z zn toch nog niet door dat oordeel getroffen1 ,mt4 #h3bi1 ,luk4 #h3ca1 ,jak4 #b3ai4 ,z komen nog in de vergadering der engelen1 ,job #a1 ,luk4 #aj3ah1 ,op4 #ab3g1 houden zich op in de lucht1 ,ef4 #b3b1 #f3ab1 zwerven rond1 wonen en werken op deze aarde1 en hebben hier groote macht4 ,vooral de ,heidenwereld is het gebied hunner werkzaamheid1 ,hd4 #af3af1 #bf3ah1 ,ef4 #b3b1 #f3ab1 ,col4 #a3ac1 #a ,cor4 #aj3bj1 #h3e1 ,op4 #i3bj2 maar toen ,christus op aarde kwam1 hebben z ook binnen de grenzen van het volk ,gods den strd tegen ,hem aangebonden4 ,satan heerschte en werkte in de ,christus vandige ,joden1 ,joh4 #h3ddv41 verzocht ,jezus1 ,mt4 #d3a-aa1 zond onreine geesten1 voer in ,judas1 ,luk4 #bb3c1 ,joh4 #f3gj1 #ac3b1 #bg enz42 het was toen zne ure1 ,luk4 #bb3ec1 ,joh4 #ad3cj4 ,maar ,christus was de sterkere1 ,luk4 #aa3bb1 streed tegen hem heel zn leven1 ,luk4 #d3ac1 overwon hem en wierp hem buiten1 ,luk4 #aj3ah1 ,joh4 #ad3cj1 #ab3ca1 #af3aa1 ,col4 #b3ae1 ,hebr4 #b3ad1 ,joh4 #c3h1 en onttrekt in beginsel het gebied der gemeente aan zne heerschapp1 ,hd4 #bf3ah1 ,col4 #a3ac1 #a ,joh4 #b3ac1 #d3d1 ,op4 #ab3aa4 ,toch werkt h nog altd van buiten af in de gemeente in2 h zwerft rond over de aarde1 ,job #a1 verzoekt de geloovigen en werkt hun tegen1 ,luk4 #bb3ca1 #a ,cor4 #ab3g1 #a ,thess4 #b3ah1 tracht hen te verleiden en ten val te brengen1 #a ,cor4 #g3e1 #b ,cor4 #b3aj1 #aa3c1 #ac-ae1 #a ,petr4 #e3h1 #a ,thess4 #c3e1 ,op4 #ab3aj1 zoodat de gemeente geroepen is voortdurend tegen hem te strden1 ,mt4 #f3ac1 ,ef4 #f3abv41 ,rom4 #af3bj1 #a ,petr4 #e3i1 ,jak4 #d3g1 ,op4 #ab3aa4 ,eens aan het einde der dagen verheft h zich nog eenmaal in al zne kracht1 ,mt4 #bd1 ,mk4 #ac1 ,luk4 #ba1 #b ,thess4 #b3a-ab1 ,op4 #abv42 maar dan zal h ook door ,christus overwonnen en met al zne engelen in den poel des vuurs geworpen worden1 #b ,thess4 #b3h1 #a ,cor4 #ae3bd1 ,op4 #bj3aj1 cf4 ,litt4 boven bl4 #ia4 ,het geloof aan booze geesten komt b alle volken en in alle godsdiensten voor4 ,soms heeft de vrees voor de booze geesten het vertrouwen op de goede schier geheel verdrongen1 ,roskoff1 ,gesch4 des ,teufels #ahfi ,i #bj4 ,en in bna alle heidensche godsdiensten wordt het physisch kwaad aan een of meer geestelke wezens toegeschreven1 die in natuur en rang met de goede goden gelk staan1 ib4 #bd-age4 ,de ,schrift leert echter anders1 en het ,christendom heeft in den eersten td op allerlei wze het joodsche en heidensche bgeloof bedwongen en tegengegaan2 kerk en staat maakten allerlei bepalingen tegen toover1 waarzegging enz41 en pasten toch op hen1 die zich daaraan schuldig maakten1 tot de dertiende eeuw niet anders dan disciplinaire straffen toe1 ib4 ,i #bhg4 #bic4 ,zelfs toen men later tot de doodstraf de toevlucht nam1 had men daarmede toch eigenlk de uitroeiing der heidensche superstitie op het oog4 ,het gaat daarom niet aan1 christelke religie en kerk zonder meer aansprakelk te stellen voor al het bgeloof1 dat ook onder de ,christenen1 en voornamelk van de #ac;e tot de #ah;e eeuw1 heeft geheerscht4 ,er werkten daartoe allerlei oorzaken mede1 de ellendige toestanden in staat en maatschapp1 de schrikkelke bezoekingen van hongersnood en pest1 de grove onkunde van het volk1 de gebrekkige kennis van de natuur1 de magische1 kabbalistische richting onder de beoefenaren der natuurwetenschap enz41 ib4 ,,ii #cad f4 ,toch gaat de kerk in dezen niet vr uit4 ,menigmaal nam z in theorie en practk het heidensche bgeloof over4 ,reeds b de kerkvaders komt dat uit4 ,gelk ieder mensch zn beschermengel heeft1 zoo heeft h ook zn daemon4 ,buiten het ,christendom heeft de duivel schier onbeperkte heerschapp4 ,de verlossing in ,christus is in de eerste plaats eene bevrding van den duivel4 ,alle physisch kwaad in de wereld1 ziekte1 misgewas1 hongersnood1 pest1 dood wordt aan ,satan toegeschreven4 ,h is de onzichtbare oorzaak van alle afgoder1 magie1 astrologie1 ketter1 ongeloof2 de superstitie rust op eene daemonische realiteit4 ,toen de veelszins oppervlakkige bekeeringen der volken van ,europa onder christelk vernis allerlei heidensche leeringen en practken deden voortleven1 kwam in de ,middeleeuwen daar nog b het geloof1 dat de duivel in allerlei gedaanten1 van kater1 kat1 muis1 bok1 zwn1 weerwolf1 verschnen1 allerlei ongedierte scheppen1 als incubus of succubus aan hoerer zich schuldig maken1 menschen tot een met bloed bezegeld verbond overhalen1 hen beheksen1 in hen varen1 met hen door de lucht rden1 hen in dieren veranderen1 en ook in de natuur allerlei onheil aanrichten kon4 ,rome heeft de daemonische realiteit van dit bgeloof steeds in bescherming genomen1 niet alleen in de ,middeleeuwen 7bul van ,innocentius ,,viii #adhd4 ,malleus maleficarum #adhg71 maar ook na de ,hervorming tot op den huidigen dag toe2 in de ,roomsche theologie1 b4 v4 van ,suarez1 ,vasquez1 ,lessius1 ,liguori1 ,grres1 e4 a41 neemt het geloof aan de macht des duivels eene buitengewoon breede plaats in1 cf4 ,graf ,paul von ,hoensbroech1 ,religion oder ,aberglaube1 ,berlin ,walther #ahig ,s4 #ef f42 en hoezeer het bgeloof onder de ,roomsche ,christenen in de practk voortleeft1 is nog onlangs in de beruchte geschiedenis van ,leo ,taxil op droeve wze aan het licht getreden1 cf4 ,h4 ,gerber1 ,leo ,taxil's ,palladismusroman1 #b ,th4 ,berlin #ahig4 ,voor ,rome valt al het bestaande in een lager1 ongewd en een hooger1 gewd terrein uiteen2 op het eerste heerscht ,satan met bna onbeperkte macht1 het tweede moet door kruisteeken1 wwater1 bezweringen enz41 voor zn invloed en werking beveiligd worden1 ,de ,harbe's ,verklaring der ,kath4 ,geloofs- en zedeleer1 bew4 en verm4 door ,b4 ,dankelman1 ,utrecht ,,iv #ahhh bl4 #eihv42 de ,roomsche ,christen ziet zich overal van den duivel bedreigd en moet allerlei maatregelen nemen1 om hem te verjagen1 ,kolde1 ,die kirchl4 ,bruderschaften1 ,erlangen #ahie ,s4 #dg4 ,het is waar1 dat het ,protestantisme dit ,roomsche en in den grond heidensche bgeloof in den eersten td bna geheel onaangetast heeft gelaten2 heksengeloof en heksenprocessen werden door de ,protestanten even sterk als door de ,roomschen verdedigd en later door de ,roomschen 7,spina1 ,molitor1 ,loos1 ,tanner1 von ,spee7 evengoed als door de ,protestanten 7,weier #aefc1 ,godelmann #aefb1 ,reginald ,scott #aehd1 van ,dale #afhe1 ,bekker #afia1 ,thomasius #agja7 bestreden2 op voorgang van ,luther1 kenden de ,lutherschen eene zeer groote macht aan den duivel toe1 leidden alle kwaad uit hem af en handhaafden het exorcisme1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #cea f4 ,mller1 ,symb4 ,bcher #dgg4 #dhc4 #gga1 cf4 ,roskoff1 t4 a4 p4 ,,ii #cfd f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #cda4 ,maar toch bracht de ,reformatie1 vooral in haar ,calvinistische vertakking1 in het duivelgeloof wel terdege eene belangrke wziging aan4 ,teruggaande tot de ,schrift en b hare gegevens blvende staan1 beldende de volstrekte souvereiniteit ,gods1 kon z in ,satan en zne engelen1 hoe machtig ook1 toch niet anders zien dan schepselen1 die zonder ,gods wil zich noch roeren noch bewegen kunnen4 ,rationalistisch was de ,hervorming niet4 ,z hield staande1 dat er booze geesten waren1 die op de menschen1 vooral op hun verbeelding1 inwerken en hen zelfs tot hun instrument verlagen konden4 ,maar deze macht van ,satan over de menschheid was toch altd aan ,gods voorzienigheid onderworpen2 z was in de eerste plaats ethisch van aard en had in de zonde haar oorsprong2 z was bovendien binnen enge grenzen beperkt2 niet ,satan1 maar ,god is de ,schepper van het licht en de duisternis1 van het goede en het kwade2 ziekte en dood worden door ,hem ons toegezonden1 ,jes4 #de3g4 ,hebr4 #b3g zegt alleen1 dat ,satan het geweld des doods heeft1 wl h door de zonde den dood in de wereld tot heerschapp heeft gebracht en dus menschenmoorder is van den beginne1 ,joh4 #h3dd4 ,ons leven en levenseinde is niet in ,satans maar in ,gods hand4 ,luk4 #ac3aa1 #af en #b ,cor4 #ab3g geven geen recht1 om alle ziekte en kwaal aan ,satan toe te schrven4 ,en voorts kan ,satan niet scheppen en iets uit niet voortbrengen1 h kan noch als incubus noch als succubus kinderen voortbrengen1 h kan geen menschen in dieren veranderen1 ter dood brengen of in het leven terugroepen2 h kan niet onmiddelk op verstand en wil inwerken1 h kan de substantie en de qualiteit der dingen niet veranderen enz41 ,voetius1 ,disp4 ,i #ijf sq41 en voorts ,polanus1 ,synt4 ,v c4 #ab4 ,zanchius1 ,op4 ,,iii #afg-baf4 ,synopsis pur4 theol4 ,,xii #cf sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,vii qu4 #e4 ,mastricht1 ,theol4 ,,iii c4 #h4 ,brahe1 ,aanm4 over de vf ,walch4 art4 #ageh bl4 #aiev4 ,moor ,,ii #cbh4 ,m4 ,vitringa ,,ii #aag sq4 ,alleen door zulk een geloof1 dat zich eng aansluit b de ,h4 ,schrift1 is het bgeloof te overwinnen1 hetwelk zoo diepe wortelen geslagen heeft in het menschelk hart en trots alle zoogenaamde verstandelke ontwikkeling telkens weer bovenkomt4 ,het rationalisme bestreed eerst de inwerking der booze geesten op de menschen en daarna hun bestaan2 en het gevolg is geweest1 dat wel het geloof aan de ,schrift is prsgegeven1 maar niet het bgeloof is uitgeroeid4 ,integendeel doet dit thans onder allerlei vormen van magnetisme1 hypnotisme1 telepathie1 spiritisme1 astrologie enz41 juist in de kringen des ongeloofs zn intrede2 het occultisme1 dat alle eeuwen door en b alle volken gebloeid heeft1 cf4 ,kiesewetter1 ,gesch4 d4 ,occultismus1 #c ,bde1 ,leipzig #ahia1 ,a4 ,lehmann1 ,aberglaube und ,zauberei1 ,stuttgart #ahih1 telt ook in de laatste decennia dezer eeuw zne aanhangers b millioenen en wordt zelfs in kunst en wetenschap als de hoogste wsheid verheerlkt4 ,ook tegenover dit nieuwerwetsche bgeloof is het dwaze ,gods wzer dan de menschen4 ,want niet alleen is er tegen het bestaan van gevallen geesten niets redelks in te brengen1 maar ook de mogelkheid1 dat z menschen verleiden kunnen1 kan op geen enkelen grond worden betwist4 ,gelk menschen door woord en daad1 door voorbeeld en gedrag op anderen invloed oefenen1 zoo is er niets ongermds in de gedachte1 dat ook van de gevallen geestenwereld eene verleidende macht uitgaat op der menschen verbeelding1 verstand en wil4 ,er wordt hiertegen wel ingebracht1 dat dan de mensch altd zne schuld op den duivel werpen kan2 maar dit is ook het geval1 als iemand door zn medemensch verleid wordt2 voorts geschiedt de verzoeking altd in ethischen weg en heft de eigen schuld niet op2 en in de kringen1 waar aan het bestaan van gevallen engelen geloofd wordt1 is het schuldgevoel gewoonlk niet zwakker1 dan daar1 waar hun bestaan wordt ontkend4 ,het geloof aan den duivel handhaaft tegelk den ontzettenden ernst der zonde en de verlossingsvatbaarheid van den mensch2 entweder ein ,teufel ausserhalb der ,menschheit oder ,tausende von ,teufeln in ,menschengestalt1 ,weiss1 ,apol4 d4 ,christ4 ,,ii #eai4 ,er openbaart zich b menschen soms zulk een woeste1 welbewuste1 opzettelke haat tegen ,god en al het goddelke1 ib4 #egd-ehg2 kinderen ,gods1 en onder hen niet de zwakste en de kleinste1 maar de verst gevorderden1 zulke1 die vooraan staan in den strd1 die het nauwst leven in de gemeenschap met ,god1 z klagen menigmaal over zulke schrikkelke verzoekingen en aanvechtingen1 z gewagen van zoo goddelooze gedachten en neigingen1 die plotseling in hun hart opstgen1 dat het een voorrecht is1 aan het bestaan van duivelen te mogen gelooven4 ,er zn 1 welke in de ,schrift1 in de historie der menschheid1 in de worsteling der kerk van ,christus1 in de ervaring der geloovigen soms voor een oogenblik worden ontdekt4 ,en daarb bedenke men1 dat de zondige macht een rk vormt en in haar bestrding van ,god en zn rk systematisch te werk gaat4 ,wie haar geheel kon overzien1 zou zonder twfel in de geschiedenis harer worsteling een plan van aanval en verdediging ontdekken4 ,daar is in het zondige leven van den enkelen mensch1 maar veel meer nog in dat van gezinnen1 geslachten1 volken1 menschheid door alle eeuwen heen eene welbewuste1 planmatige bestrding van ,god en al wat ,godes is4 ,en de leiding van dezen strd rust b hem1 die in de ,schrift de overste dezer wereld en de god dezer eeuw heet4 ,zoo is h reeds terstond opgetreden b de verleiding en den val van den eersten mensch4 ,in het ,heidendom heeft h eene macht georganiseerd1 die tegen alle ware religie1 zedelkheid1 beschaving vandig overstaat4 ,als ,christus op aarde verscheen1 heeft h zne macht tegen ,hem geconcentreerd1 niet alleen door ,hem persoonlk aan te vallen en rusteloos te vervolgen1 maar ook door ,hem van alle kant met daemonische krachten te omringen en alzoo zn werk tegen te houden en af te breken4 ,de in het ,n4 ,t4 waren geen gewone kranken1 al komen ziekteverschnselen1 zooals doofheid1 stomheid1 epilepsie1 krankzinnigheid enz41 ook wel b hen voor4 ,want z worden telkens duidelk van gewone zieken onderscheiden1 ,mt4 #d3bd1 #h3af1 #aj3a1 ,mk4 #a3cb1 #c3ae1 ,luk4 #ac3cb4 ,het bzondere b de bezetenen is1 dat uit hen een ander subject spreekt1 dan z zelven zn1 dat dat subject ,jezus als den ,zone ,gods erkent1 geheel vandig tegenover ,hem staat1 en niet anders dan op zn bevel den lder verlaat1 ,mt4 #a3cd1 #h3bi1 #ca1 ,mk4 #a3bf1 #c3aa1 ,luk4 #d3cd1 #da1 #e3da1 #h3b1 #cj1 ,hd4 #af3ag1 #ai3ae4 ,deze obsessio nu1 hoe ontzettend ook1 is zoo weinig onmogelk1 dat w in het hypnotisme1 waarb de eene mensch aan gedachte en wil van den ander onderworpen wordt1 een analoog verschnsel zien optreden2 dat er nog heden ten dage zulke gevallen van bezetenheid zich voordoen2 en dat wie haar onmogelk acht1 ook alle inwerking van de ziel op het lichaam1 en van ,god op den mensch en de wereld zou moeten ontkennen4 ,satan bootst alles na2 ,god openbaart zich door theophanie 7incarnatie71 profetie1 wonder2 de daemonische caricatuur daarvan zn obsessio1 mantiek en magie1 aan welke de ,schrift daarom menigmaal realiteit toekent1 ,gen4 #da3h1 ,ex4 #g3ab1 #bb1 #h3g1 #ah1 #ai1 ,num4 #bb1 ,deut4 #cc3d1 ,jos4 #bd3aj1 #a ,sam4 #f3b1 #g1 #bh1 #b ,chr4 #cc3f1 ,jes4 #dg3i-ab1 ,jer4 #ci3ac1 ,nah4 #c3d1 ,dan4 #a3bj1 #b3aj1 ,hd4 #h3i1 #ac3f-aj1 #af3af enz41 die z ten stelligste afkeurt en verbiedt1 ,ex4 #bb3ah1 ,lev4 #bj3bg1 ,deut4 #ah3aj1 ,jer4 #bg3i1 #b ,chr4 #cc3f1 ,mich4 #e3aa1 ,gal4 #e3bj1 maar die nog eens tegen het einde der dagen door ,satan in al hare verleidende kracht zullen worden geopenbaard1 #a ,thess4 #b3ah1 #b ,thess4 #b3h-aa1 ,op4 #i3a-aa1 #ac3ac-ae1 #ai3bj4 ,cf4 behalve de reeds vroeger over de daemonologie genoemde litt41 boven bl4 #ia1 ,ebrard1 art4 ,dmonische in ,herzog4 ,joh4 ,weiss1 in ,herzog4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #bic4 ,hofmann1 ,schriftbew4 ,i #dde f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iii #ccd f4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #dde f4 ,beck1 ,vorles4 ber ,chr4 ,gl4 ,,ii #cij f4 ,weiss1 ,leben ,jesu ,i #ded f4 ,justinus ,kerner1 ,geschichten ,besessener neuer ,zeit1 nebst ,reflexionen von ,c4 ,a4 ,eschenmayer ber ,besessensein und ,zauber #ahcd1 en daarb ,strauss1 ,charakteristiken und ,kritiken #ahcj ,s4 #cja4 ,demon ,possession and allied themes1 being an inductive study of phenomena of our own times1 b ,rev4 ,john ,l4 ,nevius ,d4 ,d4 for forty years a missionary to the ,chinese4 ,with an introduction by ,rev4 ,f4 ,f4 ,ellinwood ,d4 ,d4 #b ed4 ,new-,york1 ,chicago and ,toronto1 ,fleming ,h4 ,revell ,company #ahif4 ,hafner1 ,die ,daemonischen im ,n4 ,t4 #ahid4 ,laehr1 ,die ,daem4 des ,n4 ,t4 ,leipzig #ahid4 ,zimmer1 ,snde oder ,krankheit1 ,leipzig #ahid4 ,j4 ,a4 ,h4 van ,dale1 ,bezetenheid en ,krankzinnigheid1 ,heusden #ahif4 ,florenz ,chable1 ,die ,wunder ,jesu1 ,strassb4 ,theol4 ,stud4 ,,ii #d4 #ahig ,s4 #de f4 ,bodelschwingh1 ,die ,mitarbeit der ,kirche an der ,pflege der ,geisteskranken1 #ahif ,s4 #ac f4 ,hoofdstuk ,,vii4 ,over ,christus4 #dj4 ,,het ,,verbond ,,der ,,genade4 #a4 ,zonde en ellende worden tot op zekere hoogte door alle menschen erkend4 ,en uit deze erkentenis wordt b allen een zwakker of sterker verlangen naar verlossing geboren2 ook de verlossingsbehoefte is algemeen4 ,zelfs zn alle menschen in meerder of minder mate zich bewust1 dat de verlossing moet komen van boven4 ' 4 ,maar de ,heidenen kenden toch de genade niet1 welke den mensch alleen van zonde en ellende verlossen kan2 z hadden slechts vermoedens en wenschen4 ,humana ad deos transferebat ,homerus2 divina mallem ad nos 7,cicero74 ,eerst in de ,h4 ,schrift treedt de genade ,gods in al haar rkdom en heerlkheid ons tegemoet4 ,terstond na den val neemt z al een aanvang4 ,de in ,gen4 #b3ag gedreigde straf is blkbaar niet ten volle uitgevoerd4 ,adam en ,eva zn niet op den dag hunner overtreding gestorven4 ,ware de rechtvaardige straf op de zonde terstond en ten volle voltrokken dan zou in het eerste menschenpaar geheel het menschelk geslacht vernietigd1 de aarde verwoest1 de kosmos tot een chaos1 ja tot het niet wedergekeerd zn4 ,maar dan had ook ,satan getriumfeerd en ,god het verloren4 ,daarom treedt er terstond na den val een ander beginsel in werking1 dat de zonde beteugelt1 bestrdt en verwint4 ,niet alleen wordt de straf niet ten volle toegepast2 maar ook die straf1 welke toegepast wordt1 is tegelk ook nog een zegen4 ,alwat terstond na den val plaats heeft1 is openbaring en bews van ,gods toorn en van ,gods genade tegelk4 ,het schuldbewustzn1 dat in ,adam en ,eva ontwaakt1 het geweten dat beschuldigend zich verheft1 de schaamte over hun naaktheid1 de vreeze en de verberging voor ,god1 ,gen4 #c3gv4 zn alle een bews1 dat z ,gods wet hebben overtreden en zn toorn en straf waardig zn2 maar z toonen toch ook1 dat de mensch niet verstokt of verhard is1 dat h geen duivel geworden maar mensch gebleven is4 ,met de engelen is het zoo1 dat z1 vallende1 ook in eens vallen ter helle toe1 ,jud4 #f1 ze zn terstond verstokt in het kwaad en onverlosbaar4 ,maar de mensch is zoo geschapen1 dat h1 vallende1 toch nog weer opgericht kan worden2 h blft vatbaar voor verlossing4 ,god houdt de volle doorwerking van het beginsel en de macht der zonde in den mensch tegen4 ,meer nog1 ,god trekt zich na den val niet terug en laat ook dan den mensch geen oogenblik los4 ,als terstond na de overtreding schuldgevoel1 schaamte1 vreeze in den mensch ontwaken1 dan is dit alles reeds eene werking van ,gods ,geest in den mensch1 eene openbaring van zn toorn maar ook van zne genade1 eene openbaring1 die de grondslag is van alle religieuse en ethische leven1 dat er nog in den mensch is na den val4 ,maar ,god openbaart zich ook nog op eene andere wze4 ,als de mensch zich voor ,hem verbergt1 zoekt ,h hem op en roept hem4 ,het is waar1 ,god komt uit de verte tot hem en de mensch wil uit vreeze zich verbergen en den afstand tusschen zichzelven en ,god nog grooter maken4 ,er is geen gemeenschap meer tusschen ,god en mensch maar verwdering en scheiding2 het verbond is verbroken4 ,en toch1 ,god komt tot den mensch en zoekt hem op2 ,h laat hem niet meer over aan zn eigen dwaasheid en angst1 welke hem in verberging voor ,god heil zoeken doet4 ,maar ,h zelf roept uit eigen beweging den mensch tot zich terug4 ,en daarb overvalt en verschrikt ,h den mensch niet4 ,h komt als het ware uit de verte2 ,h komt tot hem niet in storm of onweder maar in de 1 d4 i4 in de avondkoelte1 onder het plechtig ruischen der boomen in den avond4 ,en daaraan kenden z de stem ,gods en bemerkten z dat ,h naderde4 ,dat naderen was genade4 ,god laat den mensch td1 om tot zichzelf te komen en te overleggen wat h antwoorden zal4 ,nog duidelker komt in het verhoor en in de straf deze openbaring van ,gods genade uit1 ,gen4 #c3i-ac4 ,de ,heere roept bepaaldelk ,adam1 want deze is het hoofd en de verantwoordelke persoon4 ,god komt niet in eens met zn vonnis maar stelt een onderzoek in1 gaat aan het ondervragen1 en geeft den mensch alle gelegenheid1 om zich te verantwoorden4 ,als de mensch daarvan gebruik maakt1 en wel niet alle schuld ontkent maar toch ook niet ootmoedig en boetvaardig voor ,god neervalt1 doch zich te verontschuldigen zoekt1 dan ontsteekt ,god niet in toorn1 dan laat ,h die verontschuldiging tot op zekere hoogte gelden4 ,en dan richt ,h1 terwl ,h in het verhoor met ,adam begon1 nu b het uitspreken der straf het eerst zich tot de slang1 dan tot ,eva1 daarna tot ,adam4 ,en in die straf roemt de barmhartigheid tegen het oordeel4 ,de straf1 ,gen4 #c3ad1 #ae heeft allereerst op de slang als gewoon dier betrekking4 ,god vernedert de slang1 en zet vandschap tusschen haar en den mensch2 van nu voortaan zal er in plaats van de vroegen onderworpenheid der dieren aan den mensch een strd tusschen beide heerschen1 waarin de mensch wel overwinnen maar toch veel van de dieren1 bepaaldelk van de slang1 zal hebben te lden4 ,maar voorts gaat deze straf door de slang heen op de booze macht terug1 wier instrument z was4 ,met haar had de mensch een verbond gesloten en daarvoor het verbond met ,god verbroken2 ,god doet genadiglk dit verbond des menschen te niet1 zet vandschap tusschen slangenzaad en vrouwenzaad1 brengt het vrouwenzaad d4 i4 de menschheid weer aan zne zde over1 spreekt dus uit dat er uit ,eva nog eene menschheid voortkomen zal1 en dat die menschheid in den strd tegen de booze macht wel veel lden maar toch ten slotte triumfeeren zal4 ,de weg voor het menschelk geslacht zal van nu voortaan door lden tot heerlkheid gaan1 door strd tot overwinning1 door het kruis naar de kroon1 door den staat der vernedering tot dien der verhooging4 ,dit is de grondwet1 die ,god hier afkondigt voor den ingang in het koninkrk der hemelen4 ,de straf over de vrouw1 ,gen4 #c3af1 treft haar beide als moeder en als vrouw2 z zal juist als vrouw veel smart hebben te dragen2 het hoogste1 wat z wenscht1 n4l4 om moeder te zn1 zal z niet anders kunnen verkrgen dan in den weg van velerlei lden1 begeerte naar1 onderwerping aan den man1 baren met smart2 maar zoo zal z dan toch haar hoogsten wensch verkrgen1 en haar bestemming bereiken2 z zal een moeder van levenden zn1 ofschoon z door haar overtreding en verheffing boven den man den dood had verdiend1 en z zal zalig zn in kinderen te baren1 #a ,tim4 #b3ae4 ,de straf over den man1 ,gen4 #c3ag-ai bestaat daarin1 dat het aardrk om znentwil wordt vervloekt1 dat h brood eten zal in het zweet des aanschns en na een leven van arbeid en moeite tot stof zal wederkeeren4 ,daarmede in verband wordt h dan uit het parads verdreven en de wde wereld ingezonden1 ,gen4 #c3bb-bd4 ,maar ook deze straf is een zegen4 ,arbeid adelt2 h bewaart den mensch voor moreelen en physischen ondergang1 prikkelt zne energie en verhoogt zne activiteit4 ,al is het ook1 dat de mensch gebannen wordt uit het parads1 h wordt toch niet verwezen ter helle2 h wordt de wereld ingezonden1 opdat h deze door moeitevollen en ingespannen arbeid onderwerpe en beheersche4 ,hierin ligt de aanvang en het beginsel van alle cultuur2 de heerschapp des menschen is niet ganschelk verloren maar wordt door arbeid uitgebreid1 ,ps4 #h2 ook in den gevallen mensch is het beeld ,gods1 waarnaar h geschapen werd1 nog herkenbaar4 ,ja zelfs de tdelke dood is niet alleen eene straf maar ook eene weldaad2 ,god heeft den dood ingesteld1 opdat de zonde niet onsterfelk zou zn1 ,iren41 adv4 haer4 ,,iii #bc4 #f4 ,na den val treedt er dus aanstonds tweerlei principe in werking3 toorn en genade1 gerechtigheid en barmhartigheid4 ,daaruit is ook alleen eene wereld te verklaren1 gelk w die kennen4 ,deze is eene wereld vol van humor1 1 staande in het teeken des kruises1 en terstond na den val gegeven aan ,christus1 den man van smarten1 opdat ,h ze behouden en onderwerpen zou4 ,nadat ,god alzoo de straf heeft uitgesproken1 buigen ,adam en ,eva deemoedig het hoofd2 z brengen niets meer in1 leggen de hand op den mond1 en nemen het woord ,gods zonder eenige tegenwerping aan4 ,dat woord klinkt wel ongeloofelk1 de waarheid ervan kan eerst in verre toekomst blken1 maar toch gelooven z het1 blind in de toekomst en ziende in het gebod4 ,steunende op ,gods belofte noemt ,adam zne vrouw ,eva1 leven1 bron van leven1 moeder der levenden4 ,vr den val zag h in haar vooral de vrouw1 die hem ter hulpe werd gegeven1 en noemde ze daarom manninne4 ,maar nu aanschouwt h allereerst in haar de moeder en noemt ze ,eva4 ,dood en verderf zn wel verdiend1 maar ,gods zegen maakt toch de vrouw vruchtbaar1 en doet uit haar eene menschheid voortkomen1 die in haar grootsten zoon1 den ,zoon des menschen1 alle booze macht der zonde overwinnen zal4 ,adam ziet in de belofte ,gods de voortplanting1 het bestaan1 de ontwikkeling1 de behoudenis van het menschelk geslacht gewaarborgd en neemt haar als zoodanig aan met een echt kinderlk geloof4 ,en dit geloof werd hem gerekend tot rechtvaardigheid4 ,principieel bevat ,genesis #c heel de historie der menschheid1 alle wegen ,gods tot redding van het verlorene en tot overwinning der zonde4 ,zakelk is hier het gansche evangelie1 heel het verbond der genade aanwezig4 ,al het volgende is ontwikkeling van wat thans als kiem reeds geplant is4 #b4 ,toch wordt in ,gen4 #c het woord verbond nog niet genoemd2 eerst b ,noach1 ,abraham en ,israel aan den ,sinai is er sprake van4 ,de nieuwe kritiek meent1 dat het ook hier nog is geantedateerd1 en dat ,israels religie oorspronkelk niet verschilde van die van andere volken4 ,de verhouding van ,ihvh tot ,israel was als die van ,kamos tot ,moab4 ,de idee van een tusschen ,ihvh en zn volk bestaand verbond was aan het oude ,israel geheel vreemd4 ,dit wist er niets van1 dat ,god als de ,god van hemel en aarde ,israel uit alle volken verkoren1 zich ten eigendom gemaakt1 en met zich in een verbond gesteld had4 ,al deze gedachten zn eerst veel later opgekomen4 ,zelfs b ,amos komt de bondsverhouding nog niet voor2 ,hozea zegt alleen1 dat men ,israels ontrouw b een bondsbreuk vergelken kan1 #f3g4 ,eerst ,deuteronomium is in waarheid een bondsboek2 het werd verbondsgewze ingevoerd en aangenomen1 #b ,k4 #bc3c1 cf4 ,jer4 #cd3hv4 ,ezr4 #aj3c1 ,neh4 #aj3a4 ,maar nu werd dat verbond eerst1 toen het opkwam1 nog weer heel anders opgevat dan later4 ,men verstond er toen vooral onder de verplichting van ,israel tegenover ,ihvh1 om een heilig volk te zn en zne wetten te onderhouden4 ,als dus ,israel het verbond niet hield1 dan werd het verbroken en ,israel beladen met den vloek1 ,deut4 #bg en #bh4 ,maar ofschoon ,israel het verbond in de reformatie van ,josia formeel aanvaardde1 het hield er zich niet aan1 werd gestraft en in ballingschap gezonden4 ,en toen ontstond allengs de gedachte1 dat ,gods verbond bestond in eene wet1 die ,h had gegeven1 dat ,god zich zelf verplicht had om ,israel trouw te blven en ook1 als het afviel1 niet te verlaten2 ,god kon ,israel wel straffen1 maar het verbond niet vernietigen4 ,het uit de ballingschap teruggekeerde ,israel klemde zich aan deze bondsidee vast en legde ze in het verleden1 in de geschiedenis der aartsvaders1 terug1 cf4 ,wellhausen1 ,gesch4 ,israels ,i #dcd f4 ,smend1 ,altt4 ,theol4 #aaf f41 en vooral ,r4 ,kraetzschmar1 ,die ,bundesvorstellung im ,a4 ,t4 in ihrer gesch4 ,entw4 ,marburg ,elwert #ahif4 ,maar dit resultaat is verkregen door middel van eene gewelddadige kritiek1 die de feiten in het aangezicht slaat en ten slotte niets dan willekeur is4 ,zoo heeten b4v4 in ,gen4 #ah3ba de woorden3 zoo zal de ,heere m tot een ,god zn1 die werkelk aan een verbond doen denken1 zeker een later toevoegsel4 ,ex4 #ba-bc draagt wel den naam van het bondsboek en ,ex4 #cd bevat wel de bondswoorden1 maar deze stukken zn niet uit ,mozes' td1 en al zn ze vrdeuteronomisch1 z behelzen toch geen formeel verbond zooals daarvan sprake is in de dagen van ,josia2 misschien zn ze ook wel nadeuteronomisch4 ,hos4 #h3a is geinterpoleerd4 ,gen4 #ae3ah is het woord verbond maar de plechtige naam voor den eed1 waarmede ,god zich verplicht1 aan ,abrahams zaad het land ,kanan te geven2 van wederzdsche verplichtingen is geen sprake enz4 ,eene kritiek1 die op deze wze redeneert1 krgt geen zekerheid1 dan die z zelve hebben wil4 ,eerst construeert z op grond van de beweerde onechtheid der geschriften de historie der religieuse voorstellingen1 en later bezigt z deze zelfde gereconstrueerde historie1 om de onechtheid der tegen haar gerichte geschriften aan te toonen4 ,cf4 ,g4 ,vos1 ,recent ,criticism of the early prophets1 ,presb4 and ,ref4 ,rev4 ,april #ahih p4 #bad-bch1 ook ,strack in eene recensie van ,kraetzschmar's boek1 ,theol4 ,lit4 ,blatt #ahih n4 #e4 ,voorts is de hoofdvraag b het onderzoek naar de bondsidee in de ,h4 ,schrift volstrekt niet deze1 of het woord oorspronkelk verbond dan wel inzetting beteekende4 ,sommigen zooals ,delitzsch1 ,gesenius1 ,dillmann1 ,schultz1 ,oehler1 ,wellhausen1 ,guthe1 ,bredenkamp1 ,knig1 ,cremer zeggen het eerste1 nemen als tweede beteekenis verbondsvoorwaarde aan1 en laten zoo den zin overgaan in inzetting1 wet1 wl eene wet in den weg des verbonds rechtsgeldigheid verkrgt4 ,anderen1 zooals ,hofmann1 ,buhl1 ,friedrich ,delitzsch1 ,orelli1 ,strack1 ,siegfried1 ,stade1 ,nowack meenen1 dat bepaling1 inzetting de oudste beteekenis is1 en dat deze in die van verbond overging1 omdat eene wet eene wederkeerige verhouding regelt4 ,aannemelk zien deze verklaringen er niet uit2 ook is het onmogelk1 in de ,schrift den overgang van de eene tot de andere beteekenis historisch aan te wzen2 nu eens overweegt deze1 dan die beteekenis zonder dat men daarb oudere of jongere bronnen onderscheiden kan4 ,het begrip van is dan ook anders te bepalen4 ,de afleiding verspreidt hierover weinig licht4 ,volgens de meesten komt het van 1 snden en wst zoo terug op de oude ,oostersche gewoonte1 om b eene bondssluiting tusschen de tegenover elkander gelegde stukken van geslachte dieren door te gaan1 ter aanduiding daarvan1 dat gelk lot als deze dieren den verbreker van het verbond mocht treffen1 vandaar 1 1 foedus ferire1 cf4 ,gen4 #ae3hv41 ,jer4 #cd3ai2 volgens anderen komt het van een assyrischen stam1 die binden beteekent1 ,kraetzschmar #bde4 ,hoe dit ook z1 uit ,gen4 #ba3bbv41 #bf3bfv41 #ca3ddv41 blkt duidelk1 dat er tot een drie dingen behoorden1 een eed of belofte1 die de overeengekomen bepalingen inhield1 een vloek1 die de ,goddelke straf inriep over den verbreker1 en eene cultische ceremonie1 die den vloek zinnebeeldig voorstelde4 ,de sluiting van een was dus altd eene religieuse handeling4 ,wel was het woord eerst gebruikelk op profaan gebied van bepalingen en verdragen tusschen menschen4 ,lang voordat ,god met ,noach en ,abraham zn verbond opricht1 waren er al verbonden tusschen menschen opgericht4 ,en dit moest ook zoo zn1 als ,noach1 ,abraham1 ,israel de religie als een verbond zouden begrpen en waardeeren4 ,daarom komt het woord ook nog niet in ,gen4 #c3ae voor4 ,eerst toen in de zondige1 leugenachtige menschelke maatschapp telkens ter verdediging of verkrging van eenig goed verbonden noodig werden1 kon de beteekenis en de waarde van een verbond worden ingezien en de religie onder dit gezichtspunt worden opgevat4 ,maar ook al wordt eerst van menschelke verbonden gebezigd1 het duidt toch altd eene religieuse handeling aan4 ,de hoofdzaak in is niet1 of het een verbond of eene inzetting aanduidt4 ,maar het geeft in het algemeen te kennen zulk eene belofte1 overeenkomst1 verdrag1 verbond1 bepaling1 beschikking enz41 welke door eene plechtige ceremonie onder ,gods hoede gesteld wordt en zoo een karakter van onverbrekelkheid verkrgt1 ,kraetschmar t4 a4 p4 #bi4 #cj4 #ci-da4 ,of meer een tweezdig verbond of een eenzdige beschikking aanduidt1 hangt niet van het woord noch ook van de historische ontwikkeling van het begrip af1 maar wel eenvoudig van de parten1 die er b betrokken zn4 ,naarmate eene van beide parten ondergeschikter is en minder te zeggen heeft1 krgt het onwillekeurig het karakter van eene beschikking1 die door de eene part aan de andere opgelegd wordt2 wordt dan synoniem met 1 ,ex4 #cd3aj1 ,jes4 #ei3ba1 ,jer4 #cc3bj1 #ca3cf1 #cd3ac1 en wordt niet alleen met en maar ook met geconstrueerd1 ,jos4 #i3f1 ,jes4 #ee3c1 #fa3h1 ,jer4 #cb3dj4 ,als de overwinnaar met een overwonnene1 of een koning met zne onderdanen een sluit1 valt al de nadruk op de plichten1 die de laatsten daarb hebben na te komen1 ,jos4 #i1 #a ,sam4 #aa1 #b ,s4 #e3c1 #a ,kon4 #bj3cd1 ,ez4 #ag3ac4 ,nog sterker wordt de beteekenis van beschikking en inzetting1 als er overdrachtelk sprake is van een met de oogen1 ,job #ca3a1 met de steenen en de dieren1 ,job #e3bb1 #dj3bh1 met den dood1 ,jes4 #bh3ae1 van ,god met de natuur1 ,gen4 #h3bb1 ,jer4 #cc3bj1 #be1 of met de dieren1 ,gen4 #i3ab1 ,hos4 #b3ag-bb1 ,jes4 #aa3f enz4 ,maar ook als ,god en mensch een verbond sluiten1 treedt vanzelf het monopleurisch karakter telkens sterk op den voorgrond2 het zn toch geen gelke parten1 maar ,god is de ,souverein1 die aan de schepselen zne ordinantin oplegt4 ,als ,god in ,gen4 #ae3hv41 met ,abram een verbond sluit1 is dat geen eigenlke pactio maar eene sponsio2 ,god geeft zne belofte1 ,h verbindt zich tot hare vervulling en gaat tusschen de stukken van het offerdier door4 ,en elders zweert ,h b zichzelf1 ,gen4 #bb3af1 b zn leven1 ,deut4 #cb3dj1 b zne ziel1 ,am4 #f3h1 ,jer4 #ea3ad1 om maar den mensch te bewzen het onveranderlke van znen raad1 ,hebr4 #f3ag4 ,en dit monopleurisch karakter van het verbond moest in de historie steeds helderder in het licht treden4 ,want wel legde het verbond ,gods ook aan degenen1 met wie het gesloten werd1 verplichtingen op2 verplichtingen n4l41 niet als voorwaarden tot het ingaan in het verbond1 want het verbond was gesloten en rust alleen in ,gods ontferming1 maar wel als weg1 dien de uit genade in het verbond opgenomenen nu voortaan hadden te bewandelen1 ,gen4 #ag3a1 #b1 ,ex4 #ai3e1 #f1 #h1 #bd3c1 #g1 ,lev4 #bf3adv41 ,deut4 #e3bi1 #bg3ajv1 #bh3av41 #cj3av4 enz4 ,maar al nam ,israel het verbond ,gods telkens b vernieuwing aan1 ,ex4 #ai3h1 #bd3c1 #g1 ,deut4 #bi3aj-ac1 ,jos4 #bd3af1 #b ,kon4 #bc3c1 #b ,chr4 #ae3ab1 #bc3af1 #bi3aj1 #cd3ca1 ,neh4 #h enz41 het wandelde niet in den weg des verbonds en ontheiligde en verbrak het ieder oogenblik4 ,zoo rees de vraag1 of dit verbond der genade dan even wankel was als het verbond der werken vr den val4 ,en daarop gaf de openbaring ten antwoord1 en steeds krachtiger en luider1 naarmate de afval toenam3 neen1 dit verbond wankelt niet2 menschen mogen ontrouw worden1 maar ,god vergeet zne belofte niet1 het verbond ligt enkel en alleen vast in zne ontferming1 ,lev4 #bf3dj-dd1 ,deut4 #d3ca1 #cj3av41 #cb3cfv41 ,richt4 #b3a1 #b ,kon4 #ac3bc1 ,ps4 #ha3i1 #ab1 #hi3a-e1 #aje3h-aj1 #ajf3de1 #aaa3e1 ,jes4 #a3c1 #e3ac1 #ed3aj1 ,jer4 #ah3e-aj1 ,ezech4 #cc3aj-af1 ,hos4 #f3a-c1 #aa3g-i1 #ad3b-i1 ,joel #b3ab-ad4 ,god kan en mag zn verbond niet verbreken2 ,h heeft er zich vrwillig1 uit zichzelf1 met een duren eed toe verbonden2 zn naam1 zn eere1 zn wezen zelf hangt eraan1 ,ex4 #cb1 #cc1 ,num4 #ad3af1 ,deut4 #cb3bf1 #a ,sam4 #ab3bb1 ,jes4 #dh3h-aa1 ,jer4 #ad3g1 #bj1 #ba1 ,ezech4 #bj3i1 #ad1 #bb1 #dc1 #dd1 ,joel #b3ag-ai enz4 ,en hierin schittert de heerlkheid der religie1 welke w als ,christenen belden4 ,vroeger1 deel ,,ii #eeav4 is aangetoond1 waarom de ware religie de gedaante van een verbond moet dragen4 ,in haar daalt ,god tot den mensch af1 en neemt hem op in zne gemeenschap4 ,maar als ,god zich zoo geeft aan den mensch1 dan is deze ook gehouden1 zich geheel te geven aan ,god4 ,het verbond1 dat van ,god uitgaat en ons opneemt1 vermaant en verplicht ons tot eene nieuwe gehoorzaamheid4 ,maar als w dan somtds uit zwakheid in zonden vallen1 zoo moeten w toch daarom aan ,gods genade niet vertwfelen noch in de zonden blven liggen1 want het verbond der genade ligt vast in het onveranderlk welbehagen ,gods4 ,deze onverbrekelkheid1 die in het woord ligt opgesloten1 is waarschnlk ook de reden waarom het in de ,,lxx niet door maar door is weergegeven4 ,het ,n4 ,t4 nam dit over en paste het beide op de ,o4 en op de ,n4 ,t4 bedeeling van het genadeverbond toe4 ,opmerking verdient1 dat onze ,statenvertaling evenals ook de engelsche overzetting1 het woord in het eerste geval door verbond ,luk4 #a3gb1 ,hd4 #c3be1 #g3h1 ,rom4 #i3d1 #aa3bg1 ,gal4 #c3ae1 #ag1 #d3bd1 ,ef4 #b3ab1 ,hebr4 #i3d1 en in het tweede door testament vertaalt1 ,mt4 #bf3bh1 ,mk4 #ad3ad1 ,luk4 #bb3bj1 #a ,cor4 #aa3be1 #b ,cor4 #c3f1 ,hebr4 #i3ae1 #ab3bd1 #ac3bj4 ,er ligt daaraan de gedachte ten grondslag1 dat het begrip foedus meer past op de bedeeling des ,o4 ,t4 en het begrip testamentum meer op die des ,n4 ,t41 cf4 ,bengel op ,mt4 #bf3bh4 ,nadat het verbond met het vleeschelk ,israel is verbroken1 is daarvoor in de plaats getreden het geestelk ,israel1 dat naar ,gods verkiezing vergaderd wordt uit alle volken1 dat de goederen des heils als b testamentaire beschikking van den ,zoon ontvangt1 in kindschapsverhouding tot ,god staat en de hemelsche zaligheid als eene erfenis verwacht1 ,luk4 #bb3bi1 ,rom4 #h3af1 ,gal4 #c3ae-ag1 ,hebr4 #i3ae-ag1 #a ,joh4 #c3a1 #b1 #a ,petr4 #a3d4 ,litteratuur over de leer des verbonds in de ,schrift b ,kraetzschmar t4 a4 p4 #av4 #c4 ,uit de ,schrift ging deze bondsidee vanzelve over in de christelke theologie4 ,b de kerkvaders komt z1 vooral in hunne commentaren1 telkens voor4 ,maar dogmatische beteekenis kreeg de leer van het verbond daardoor1 dat de christelke religie begrepen moest worden in haar verband met en tegelk in haar onderscheid van de ,israelietische4 ,twee richtingen stonden hierin1 reeds van de dagen der apostelen af1 tegenover elkaar4 ,het ,judaisme1 dat in bna alle gemeenten tegen ,paulus' persoon en leer optrad1 eischte onderhouding van de ,mozasche wet1 bepaaldelk van de besndenis1 ook door de ,christenen uit de ,heidenen1 ,hd4 #ae1 ,rom4 #af3agv41 #a ,cor4 #g3ah1 ,gal4 #e3d1 #f3ac1 ,phil4 #a3aev41 #c3bv41 ,col4 #b3af1 #ba1 ,tit4 #a3aj1 #ad1 #b3i1 #a ,tim4 #a3gv41 en werd1 nadat de breuke tusschen ,joden en ,christenen voltrokken1 ,jeruzalem verwoest1 de christelke gemeente naar ,pella gevlucht1 eene heiden-christelke gemeente in ,jeruzalem #ace gesticht was enz41 meer en meer tot eene secte 7,nazarers1 ,ebionieten71 die joodsch werd in haar leer over ,god en de ,godheid van ,christus ontkende4 ,aan den anderen kant stond het ,gnosticisme1 dat ook reeds in den td der apostelen zne oorsprongen had 7,simon ,magus1 ,cerinthus71 maar vooral in de #b;e en #c;e eeuw van het ,oosten over het ,westen zich verbreidde en in den persoon van ,marcion zne scherpe aanvallen richtte op het ,o4 ,test4 ,uitgaande van een eeuwig dualisme tusschen ,god en de stof1 dacht h den overgang tusschen beide door allerlei aeonen bemiddeld1 en schreef de schepping der wereld aan een lageren god1 den demiurg of den ,jodengod toe4 ,deze was niet de hoogste1 ware ,god1 maar een ,god van lager rang1 de ,god der wet1 der gerechtigheid en der wraak4 ,het ,o4 ,t4 stond veel lager dan het ,n4 ,t41 want de ,god des ,o4 ,t4 is jaloersch1 wraakzuchtig1 schepper van het kwade2 ,h verstokt en verhardt1 beveelt allerlei zonden zooals het bestelen der ,egyptenaren1 het dooden der ,kananieten2 ,h gaf wetten1 die niet goed waren1 en trad in verbond met mannen als ,abraham1 ,izak1 ,jakob1 ,david enz41 die aan allerlei zonden van bedrog1 leugen enz41 zich schuldig maakten4 ,het is die ,jodengod1 de demiurg1 die zelfs ,christus aan het kruis liet slaan1 maar door ,christus zelf ter helle verwezen werd4 ,in ,christus heeft een geheel andere ,god zich geopenbaard1 de ,god der genade en der liefde4 ,heel het wettisch standpunt is daarom voorb4 ,de ,christen is vr van de wet en van heel het ,o4 ,test4 ,de eenige1 die dit terstond goed heeft ingezien1 is ,paulus2 h is de eenige1 ware apostel4 ,tegenover deze beide parten zag de christelke kerk en theologie zich geroepen tot eene dubbele taak4 ,z moest tegenover het ,gnosticisme de eenheid en tegenover het ,judaisme het onderscheid der beide testamenten handhaven1 cf4 vooral ,irenaeus1 adv4 haer4 ,,iv4 ,tertull41 adv4 ,marc4 ,,ii en ,,iii4 ,z bediende zich daartoe van ,paulus' leer aangaande de en 1 #b ,cor4 #c1 lat4 testamentum of instrumentum1 dat dan eerst op de oeconomien1 daarna op de ,schriften toegepast werd4 ,beide zn n in oorsprong en inhoud2 ,god of de ,logos is de auteur van beide1 en in beide wordt n geloof1 n verbond1 n weg ter zaligheid voorgesteld4 ,onderscheid is er alleen in den vorm1 en dit moest ook zoo zn4 ,want ,god is wel n maar de menschen verschillen en moeten daarom ook verschillend opgevoed worden2 ,god openbaart zne genade successief steeds rker en voller4 ,in de dagen des ,o4 ,t4 was er knechtschap1 maar nu vrheid1 toen beeld1 nu waarheid2 toen schemer1 nu licht2 toen genade voor n volk1 nu voor allen2 toen de ,messias beloofd1 nu gekomen enz4 ,dit onderscheid doet echter aan de wezenlke eenheid niet te kort1 want de wet werd speciaal aan ,israel gegeven en alleen gegeven om zne hardnekkigheid1 ,am4 #e3ag1 ,jer4 #g3ba1 ,ezech4 #bj3ai1 wees typisch naar ,christus heen1 voedde ,israel voor den ,christus op en heeft in ,christus haar doel en einde bereikt4 ,en daarom3 ,n4 ,t4 in ,vetere latet1 ,v4 ,t4 in ,novo patet4 ,vetus ,novum praeoccupat et ,vetus interpretatum est ,novum1 ,vetus ,t4 est occultatio ,novi1 et ,novum est revelatio ,veteris4 4 ,zelfs kreeg het ,o4 ,t4 in de hierarchie1 priesterschap en offeridee1 in de wettische opvatting van het evangelie1 in cultus1 schilderkunst enz4 eene groote macht over de kerk1 die in veel opzichten eene ,o4 ,t4 theocratie wilde zn1 cf4 art4 in ,suicerus4 ,diestel1 ,gesch4 des ,a4 ,t4 in der ,chr4 ,kirche ,jena #ahfi4 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #eca f4 ,maar toch werd daarb de kerk in de nieuwe bedeeling hoog boven de oude gesteld4 ,in de scholastieke en ,roomsche theologie werd het onderscheid van beide testamenten zoo aangegeven1 dat de promissa in het ,o4 ,t4 temporalia waren en nu coelestia zn2 dat de praecepta toen exterius regulantia waren1 maar nu pleniora zn1 non solum manum sed et mentem regulantia2 dat de sacramenta toen slechts waren figuralia1 nu gratiam conferentia1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #dj en andere comm4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #fj art4 #f ad #c4 qu4 #fa art4 #d ad #b4 ,in verband daarmede kwamen de geloovigen des ,o4 ,t4 ook niet aanstonds in den hemel1 maar in den limbus patrum1 waaruit z eerst door ,christus naar den hemel werden overgebracht1 ,thomas1 ,suppl4 ,s4 ,theol4 qu4 #fi art4 #d-f4 ,bellarminus1 de ,christo ,,iv #aj4 #aa4 ,catech4 ,rom4 ,i #c1 #d1 ,i #f1 #f4 #d4 ,de ,hervorming zag tegenover en naast zich allerlei richtingen1 tegenover welke z ook op dit punt hare verhouding moest bepalen4 ,judaistische en gnostische denkbeelden hadden in de ,middeleeuwen zich voortgeplant en lieten ook thans haar invloed gelden4 ,het ,anabaptisme was radikaal1 wilde niet alleen religieus-ethische maar ook sociale en politieke hervorming1 en verlangde met beroep op de ,schrift afschaffing der rente1 polygamie1 gemeenschap van goederen enz4 ,dezelfde tegenstelling van natuur en genade1 van waaruit het eerst invoering van allerlei ,o4 en ,n4 ,t4 verordeningen wenschte1 deed langzamerhand heel de ,schrift achterstellen b het inwendige woord4 ,de ,schrift was eene doode letter2 vooral het ,o4 ,t4 miste allen evangelischen inhoud2 ,israel werd als eene kudde zwnen alleen door tdelke goederen gevoed2 de wet heeft alle waarde en kracht voor ons verloren1 ,m4 ,vitringa ,,iv #bch4 ,diestel #cjg f4 ,het ,socinianisme kwam door zn rationalistisch beginsel tot gelk resultaat4 ,het ,o4 ,t4 staat veel lager dan het ,nieuwe2 het leert polygamie1 beperkt de naastenliefde1 schrft vele deugden in het geheel niet voor1 bepaalt op kleine zonden veel te zware straffen2 het kent alleen slaafsche vreeze en aardsche belofte2 het weet van geen volle gerechtigheid en vergeving2 het is daarom volkomen afgeschaft1 en ,christus is opgetreden als novus legislator1 ,fock1 ,der ,socin4 #cbe4 ,diestel #ece4 ,het ,arminianisme sprak niet zoo boud maar vatte het ,o4 ,t4 toch op als een verbond1 dat alleen tdelke goederen beloofde1 ,episcopius1 ,disp4 ,,ii disp4 #ah-bj4 ,,iv disp4 #ab-ad4 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,iii c4 #i4 ,m4 ,vitringa ,,iv #bdb4 ,zelfs ,luther stelde ,o4 ,t4 en ,n4 dikwerf als wet en evangelie tegenover elkaar1 maar werd later voorzichtiger en leerde1 dat er ook in het ,o4 ,t4 rke1 evangelische beloften waren1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i4 #hd f4 ,,ii #beh4 ,toch werkte deze opvatting in de ,luthersche theologie na4 ,wel neemt z aan1 dat er in ,o4 en ,n4 ,t4 slechts n ,messias1 n geloof1 n weg der zaligheid is1 maar z weigert toch te zeggen1 dat er maar n testament is4 ,het woord testament duidt b haar dat wettisch verbond aan1 hetwelk op ,sinai met ,israel werd opgericht2 en in dezen zin verschilt het wezenlk van1 is het tegengesteld aan en afgeschaft door het ,n4 ,test4 ,er zn in het ,o4 ,t4 wel vele beloften aan ,israel gegeven1 die ook ons nog gelden1 maar het ,o4 ,testament als wettisch verbond ,gods met ,israel was geen foedus gratiae4 ,de beloften des evangelies1 aan ,adam1 ,abraham enz4 gegeven1 mogen wel onder den naam van foedus gratiae worden samengevat1 maar ook dit foedus gratiae in het ,o4 ,t4 verschilt dan niet slechts in accidentia doch ook in substantia van het ,n4 ,test41 gelk de belofte van de vervulling1 de schaduw van het lichaam verschilt1 ,gerhard1 ,loci ,,xiv #aai sq4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iv p4 #bee-bhj4 ,hollaz1 ,examen #ajdc-ajec4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,pr4 ,,ii #beh4 ,het rkst is de verbondsleer ontwikkeld in de ,geref4 theologie4 ,de foederaaltheologie is niet afkomstig van ,coccejus1 gelk ,ypey meende1 ,beknopte letterk4 ,gesch4 der syst4 ,godg4 ,,ii #gjv41 en is ook geen eigenaardigheid van die ,duitsch-,geref4 theologie1 welke in ,melanchton haar vader zou hebben1 zooals ,heppe het voorstelde in zne ,geschichte en in zne ,dogmatik des deutschen ,protestantismus4 ,de onjuistheid van deze gevoelens wordt thans door allen erkend1 ,sepp1 ,godg4 ,ond4 ,,ii #bbj4 ,schweizer1 ,gl4 der ref4 ,k4 ,i #ajc4 ,gass1 ,gesch4 d4 prot4 ,dogm4 ,,ii #bfe4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 des luth4 u4 ref4 ,lehrbegriffs ,,ii #adf4 ,diestel1 ,studien zur ,foederaltheol41 in ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 ,x #bji4 ,van den ,bergh1 ,calvn over het ,genadeverbond bl4 #g v4 ,heppe1 ,gesch4 d4 ,pietismus u4 d4 ,mystik in der ref4 ,kirche #ahgi enz4 ,dezen gaan allen tot ,olevianus1 ,calvn of ,bullinger terug4 ,de bondsidee is echter al opgenomen door ,zwingli1 die in zn ,elenchus contra ,anabaptistas #aebg1 ,opera ,,iii #dab sq4 #dah sq4 #dba sq4 ,v #de de wezenlke eenheid handhaafde van ,oud en ,nieuw ,testament4 ,van ,zwingli werd ze dan overgenomen in de ,zwitsersche theologie1 ,bullinger1 de testamento seu foedere ,dei unico et aeterno #aecd1 ,comp4 relig4 ,christ #aeef1 ,decades #aediv41 ,calvn1 ,inst4 ,,ii c4 #aj4 #aa1 cf4 van den ,bergh1 ,calvn over het genadeverbond en de beoordeeling van deze dissertatie door ,dr4 van ,dk1 ,studien ,,vii #ahhj #a;e stuk2 in de ,duitsche ,geref4 theologie van ,olevianus1 ,ursinus1 ,sohnius1 ,eglin1 ,boquinus1 ,hyperius enz2 in de ,engelsche theologie van ,rollock1 ,howie1 ,cartwright1 ,preston1 ,thomas ,blake1 ,perkins1 ,amesius1 ,john ,ball1 ,james ,usher1 de ,westm4 conf4 c4 #g1 ,francis ,roberts1 ,thomas ,boston enz4 cf4 ,vos1 ,de verbondsleer in de ,geref4 ,theol4 #ahia2 in ,nederland door ,snecanus1 ,junius1 ,gomarus1 ,trelcatius vader en zoon1 ,nerdenus1 ,ravensperger enz4 ,lang vr ,cloppenburg en ,cocecjus was dus de leer der verbonden in de ,geref4 ,theol4 inheemsch4 ,maar deze beiden maakten de bondsidee tot uitgangspunt en beheerschend beginsel der gansche dogmatiek1 ,cloppenburg1 ,disp4 de fordere ,dei1 ,op4 ,i #dhg-egj1 ,coccejus1 ,summa doctrinae de foedere et test4 explicata #afdh1 en zoo ook ,burman1 ,synopsis #afga1 ,braun1 ,doctrina foederum #afhh1 ,witsius1 de oec4 foed4 #afgg4 ,de strd tegen ,coccejus liep rechtstreeks heel niet over de verbondsleer1 die door allen erkend werd1 maar over den sabbat b ,essenius en ,hoornbeek #afee-afei1 over den toestand der kerk in de tweerlei huishouding b ,maresius #affb1 over de in het ,o4 ,t4 b ,voetius #affe4 ,wat in ,coccejus bestreden werd1 was niet zn foedusbegrip1 maar zn bbelsche theologie en zne historische methode4 ,evenals ,cartesius in de philosophie1 zoo kwam ,coccejus in de theologie op tegen de scholastiek en het traditionalisme2 drong aan op ,schriftstudie en wilde eene summa theologiae ex ,scripturis repetita1 gelk de titel zner dogmatiek luidde4 ,om dat te verkrgen1 ging h niet uit van ,god en van zn eeuwigen raad1 maar nam h zn standpunt in de historie en het verbond ,gods met de menschen4 ,zne dogmatiek werd dus heilshistorie1 een bbelsche theologie in geschiedkundigen vorm1 waarvan de ,schrift niet principium en norma maar object en inhoud was4 ,dat verbond1 d4 i4 de ware religie ging h historisch na van zne eerste aanvangen af tot op den tegenwoordigen td toe2 en h wees overal de ontwikkeling en den vooruitgang van dat verbond1 van de ware religie1 aan4 ,er was dus niet alleen verschil1 gelk de ,gereformeerden zeiden1 in duidelkheid van openbaring1 d4 i4 in helderheid van inzicht en klaarheid van bewustzn4 ,neen1 er was verschil in de objectieve weldaden zelve onder de verschillende bedeelingen van het genadeverbond4 ,de zaligheid was in het ,o4 ,t4 objectief geringer dan in het ,n4 ,t4 ,in het ,o4 ,t4 bestond de sabbat in cessatio operis1 had ,israel nog geen vera et permanentia bona1 maar was het een volk der hope1 verlangend naar een lang aardsch leven1 en nog door vreeze des doods bevangen4 ,het had geen volle maar alleen 2 de rechtvaardigmaking was onvolkomen2 het dieroffer kon geen verzoening aanbrengen2 de troost der geloovigen was nog zwak1 hun geweten nog niet gerust1 de besndenis des harten werd wel beloofd maar werd eerst een goed des ,n4 ,t41 de wet werd bediend door engelen1 i4 4 w4 in het ,o4 ,t4 was alles wel aanwezig1 maar alleen in type en schaduw2 de realiteit der zaak zelve ontbrak of was althans veel geringer4 ,niet subjectief maar ook objectief1 niet alleen in accidentia maar ook in substantia was het ,o4 ,t4 een ander dan het nieuwe4 ,ja1 ,coccejus ondermnde zelfs heel de verbondsleer1 als h het genadeverbond uitsluitend negatief opvatte1 als een langzame1 historisch en successief zich voltooiende afschaffing van het werkverbond4 ,ten slotte bleef er van het verbond niets over2 het was maar een tdelke1 menschelke1 steeds zich wisselende vorm der religie4 ,cf4 ,gass1 ,gesch4 der prot4 ,dogm4 ,,ii #bff f4 ,art4 ,coccejus van ,ebrard in ,herzog4 ,heppe1 ,gesch4 des ,pietismus #bag f4 ,diestel1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahfe4 ,van der ,flier1 ,de ,johanne ,coccejo #ahei1 ook deel ,i #aba en ,dr4 ,geesink1 ,de ,ethiek in de ,geref4 theol4 #ahig bl4 #div4 ,coccejus verliet daarmede zonder twfel het uitgangspunt en de ln der ,geref4 theologie4 ,dit werd terstond door velen gevoeld1 en daarom ook min of meer bestreden4 ,maar het was meer een aanval op ondergeschikte punten dan eene principieele bestrding4 ,het ,coccejanisme1 straks met het ,cartesianisme in bond1 won steeds meer ingang en leidde niet alleen tot oppositie tegen verschillende dogmata maar droeg ook b tot degradeering van het ,o4 ,t4 ,overal drong onbewust de meening door1 dat het ,o4 ,t4 nog slechts historische waarde had en dogmatisch van geen belang meer was4 ,uit deze veranderde dogmatische beschouwing werd vanzelf te harer td de historische kritiek van het ,o4 ,t4 geboren1 sedert ,spinoza en ,r4 ,simon4 ,het rationalisme en supranaturalisme had van de beteekenis en waarde des ,o4 ,t4 niet het minste besef4 ,volgens ,kant was het ,jodendom slechts ein ,inbegriff bloss statutarischer ,gesetze1 auf welchen eine ,staatsverfassung gegrndet war2 de moralischen ,zustze waren maar een aanhangsel en er niet wezenlk aan eigen2 het ,jodendom wilde heel geen kerk maar alleen staat zn en vorderde daarom alleen uitwendige waarneming der geboden1 geen innerlke gezindheid4 ,het ,christendom is niet uit het ,jodendom voortgekomen1 maar is er de volle afschaffing van1 ,religion ed4 ,rosenkranz ,s4 #aej f4 ,b ,schleiermacher is het ,jodendom wegens zn particularisme nog verwant met het feticisme1 ,chr4 ,gl4 #h4 #d en staat het in zne verhouding tot het ,christendom gelk met het ,heidendom1 #ab1 cf4 #acb4 ,hegel plaatste het ,jodendom als de ,religion der ,erhabenheit nog beneden de ,grieksche religie der schoonheid en de ,romeinsche religie der doelmatigheid1 ,werke ,,xii #ci f4 ,vatke en ,bruno ,bauer1 beiden leerlingen van ,hegel1 zochten deze wsgeerige beschouwing van het ,o4 ,test4 door de historische kritiek der ,bbelboeken te bevestigen4 ,de ,schriftkritiek der laatste eeuw heeft niet de wereldbeschouwing veranderd1 doch de gewzigde wereldbeschouwing vergde een dikwerf zeer negatief oordeel over de groote feiten der ,heilige ,schrift1 v4 d4 ,bergh van ,eysinga1 ,levensbeschouwing1 ,zutphen ,thieme bl4 #be4 ,in de ,o4 ,t4 ,schriftkritiek zn dan ook heden ten dage alle beschouwingen teruggekeerd1 die vroeger door de ,gnostieken1 ,anabaptisten1 ,socinianen1 ,rationalisten over het ,o4 ,t4 werden voorgedragen4 ,jahveh is niet de ne1 ware ,god1 de ,vader van onzen ,heere ,jezus ,christus1 maar een volksgod van ,israel1 oorspronkelk een zonnegod4 ,het volk van ,israel is niet door ,god verkoren1 maar was oudtds eene woeste horde van verschillende stammen1 die aan allerlei polytheisme waren overgegeven4 ,de verhalen van schepping1 val1 zondvloed1 aartsvaders1 richters enz4 zn mythen en sagen1 ten deele aan andere volken ontleend4 ,de wet staat veel lager dan de profeten en draagt dikwerf een uitwendig1 zinnelk1 eudaemonistisch karakter4 ,de heiligen des ,o4 ,t41 zooals ,abraham1 ,izak1 ,jakob1 en vooral ,david zn dien naam niet waard en hebben in het geheel niet bestaan of zn door het nageslacht geidealiseerd4 ,het onderscheid van ware en valsche profeten is geheel subjectief4 ,het ,christendom is minstens evenzeer door het ,heidendom als door het ,jodendom voorbereid4 #e4 ,de leer des verbonds is voor de dogmatiek en tevens voor de practk van het christelk leven van de grootste beteekenis4 ,meer dan ,roomsche en ,luthersche1 heeft de ,gereformeerde kerk en theologie dit begrepen4 ,op grond van de ,h4 ,schrift vatte z de ware religie des ,o4 en ,n4 ,t4 steeds op als een verbond tusschen ,god en mensch1 hetz dit opgericht werd met den niet-gevallen mensch 7foedus operum71 of met de schepping in het algemeen b ,noach 7foedus naturale71 of met het volk der verkiezing 7foedus gratiae74 ,en zelfs hierb bleef z niet staan1 maar voor deze verbonden in den td zocht z een vasten1 eeuwigen grondslag in den raad ,gods1 en vatte dezen raad als bedoelende de behoudenis van het menschelk geslacht ook weder op als een verbond van de drie personen in het ,goddelk wezen zelf 7pactum salutis1 raad des vredes1 verbond der verlossing74 ,dit laatste verbond komt kort en zakelk reeds voor b ,olevianus1 ,wezen des ,genadeverbonds1 #b;e art4 #a4 ,junius1 ,theses ,theol4 c4 #be th4 #ba4 ,arminius1 de sacerdotio ,christi #afjc4 ,gomarus op ,mt4 #c3ac1 ,luk4 #b3ba4 ,theses ,theol4 ,,xix #a4 ,amesius1 de morte ,christi ,i #e4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bff4 ,essenius1 de subjectione ,christi ad legem ,x #b2 wordt dan verder in den breede ontwikkeld door ,cloppenburg1 de foedere ,dei ,,iii #d-bh en ,coccejus1 ,summa de foedere c4 #e2 krgt daarna eene bepaalde plaats in de dogmatiek b ,burman1 ,braun1 ,witsius1 ,vitringa1 ,turretinus1 ,leydecker1 ,mastricht1 ,marck1 ,moor1 ,brakel1 om dan door ,deurhof4 ,over natuurkundige en schriftuurlke samenstelling van de ,h4 ,godg4 ,i #ab1 ,wesselius in de voorrede voor ,pictets ,godgeleerdheid en anderen bestreden te worden en weder allengs geheel uit de dogmatiek te verdwnen4 ,de ontwikkeling van de leer van het pactum salutis b de ,gereformeerden was ook van scholastieke spitsvondigheid niet vr4 ,de locus classicus ,zach4 #f3ac1 die voor deze leer aangehaald werd1 bewst niets en zegt alleen1 dat de het koning- en het priesterschap in zich vereenigende ,messias den vrede van zn volk beraadslagen en bevorderen zal 7,keil74 ,uit ,job #ag3c1 ,jes4 #ch3ad1 ,ps4 #aai3abb1 die echter geen van alle op den ,messias zien1 en ,hebr4 #g3bb1 waar alleen staat1 dat ,christus1 omdat ,h eeuwig leeft1 borg is1 dat het nieuwe verbond eeuwig zal blven bestaan1 werd afgeleid1 dat ,christus van eeuwigheid in het pactum salutis borg was geworden2 en wel niet van ,god b ons1 gelk ,crell op ,hebr4 #g3bb1 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,iii #ba1 #g1 beweerden1 want ,god als de ,waarachtige heeft geen borg noodig1 maar van ons b ,god1 ,coccejus1 de foedere ,v #aej-afb1 ,owen op ,hebr4 #g3bb1 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii c4 #e1 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,xi #bc1 van den ,honert1 ,het ,hoogepr4 van ,christus #agab bl4 #djc1 ,boston4 ,eene beschouwing van het ,verbond der genade1 #b;e dr4 #ahfh bl4 #fh enz4 ,verder werd aan de juristen de onderscheiding ontleend van fidejussor en expromissor en de vraag behandeld1 of ,christus in het pactum salutis de zonden der ,o4 ,t4 uitverkorenen conditioneel1 dan wel absoluut had op zich genomen2 het eerste zeiden ,coccejus1 de foed4 #aej-afb1 ,wittichius1 ,theol4 pacif4 #bij1 ,allinga1 van ,til1 d',outrein1 ,perizonius e4 a4 cf4 ,heppe1 ,dogm4 #bgj2 het laatste zeiden ,leydecker1 ,fax ,verit4 ,v #g1 ,vis ,verit4 ,,ii #a1 ,filius ,dei sponsor #afgd1 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xii #i1 ,mastricht ,v #a1 #cd1 ,voetius1 ,disp4 ,v #cdf1 ,moor ,,iv #efi-ehj1 ,m4 ,vitringa ,,iii #ab enz4 ,en eindelk werd ook het geschilpunt besproken1 of dit pactum salutis meer het karakter droeg van een testament met beroep op ,luk4 #bb3ai1 ,joh4 #ag3bd1 ,hebr4 #f3ag1 #h3f1 #i3ae1 #ac3bj1 gelk ,coccejus1 ,burman1 ,heidegger1 ,schiere1 ,doctrina test4 et foed4 ,i c4 #aj beweerden1 dan wel van een verbond1 zooals ,leydecker1 ,fax ,verit4 ,v #f1 ,wesselius e4 a4 staande hielden4 ,toch rust deze leer van het pactum salutis1 trots haar gebrekkigen vorm1 op eene ,schriftuurlke gedachte4 ,als ,middelaar toch is de ,zoon aan den ,vader ondergeschikt2 noemt ,hem zn ,god1 ,ps4 #bb3c1 ,joh4 #bj3ag1 is ,h zn knecht1 ,jes4 #div41 wien een werk is opgedragen om te doen1 ,jes4 #ec3aj1 ,joh4 #f3ch-dj1 #aj3ah1 #ab3di1 #ad3ca1 #ag3d1 en die voor de volbrachte gehoorzaamheid ,mt4 #bf3db1 ,joh4 #d3cd1 #ae3aj1 #ag3d1 #e1 #ai3cj1 loon ontvangt1 ,ps4 #b3h1 ,jes4 #ec3aj1 ,joh4 #ag3d1 #aa1 #ag1 #bd1 ,ef4 #a3bjv4 ,phil4 #b3iv4 ,deze relatie tusschen ,vader en ,zoon1 ofschoon tdens de omwandeling van ,christus op aarde het duidelkst uitkomende1 is toch niet eerst ingegaan in het moment der vleeschwording1 want deze vleeschwording behoort reeds tot de uitvoering van het aan den ,zoon opgedragen werk2 maar z valt in de eeuwigheid en bestond dus ook reeds gedurende den td des ,o4 ,t4 ,de ,schrift leert dit ook duidelk1 als z de leiding van ,israel aan den ,malak ,ihvh toeschrft1 ,ex4 #c3bv41 #ac3ba1 #ad3ai1 #bc3bj-bc1 #cb3cd1 #cc3b1 ,num4 #bj3af1 ,jes4 #fc3h1 #i1 en ,christus ook reeds in de dagen des ,o4 ,t4 ambtelk werkzaam laat zn1 ,joh4 #h3ef1 #a ,cor4 #aj3d1 #i1 #a ,petr4 #a3aa1 #c3ai4 ,er is immers ook maar n ,middelaar ,gods en der menschen1 ,joh4 #ad3f1 ,hd4 #d3ab1 #a ,tim4 #b3e1 die gister en heden en eeuwig dezelfde is1 ,hebr4 #ac3h1 die van eeuwigheid tot ,middelaar is verkoren1 ,jes4 #db3a1 #dc3aj1 ,mt4 #ab3ah1 ,luk4 #bd3bf1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 #a ,petr4 #a3bj1 ,op4 #ac3h1 en als ,logos ook eeuwig bestond1 ,joh4 #a3a1 #c1 #h3eh1 ,rom4 #h3c1 #b ,cor4 #h3i1 ,gal4 #d3d1 ,phil4 #b3f enz4 ,de ,schrift geeft ons door dit alles eene rke en heerlke voorstelling van het werk der verlossing4 ,het pactum salutis doet ons de verhouding en het leven der drie personen in het ,goddelk wezen kennen als een verbondsleven1 als een leven der hoogste zelfbewustheid en der hoogste vrheid4 ,hier1 binnen het ,goddelk wezen1 heeft het verbond zne volle realiteit2 terwl het verbond van ,god en den mensch wegens beider oneindigen afstand altd min of meer het karakter draagt van eene souvereine beschikking1 1 is het hier tusschen de drie personen eene in vollen zin4 ,de hoogste vrheid en de volkomenste overeenstemming vallen hier samen4 ,het werk der zaligheid is een werk der drie personen1 waartoe allen medewerken en waarin elk zne bzondere taak verricht4 ,in de besluiten1 ook in die der praedestinatie1 trad de ne wil ,gods op den voorgrond en kwam het trinitarisch karakter nog niet zoo duidelk uit4 ,maar hier in het pactum salutis komt het verlossingswerk uit in zne volle ,goddelke schoonheid4 ,het is het ,goddelk werk b uitnemendheid4 ,gelk b de schepping des menschen ,god vooraf opzettelk met zichzelven te rade gaat1 ,gen4 #a3bf1 zoo treedt b de herschepping ieder der drie personen nog duidelker in zn onderscheiden karakter op4 ,de herschepping is evenals de schepping een werk van ,god alleen2 uit1 door1 tot ,hem zn alle dingen2 geen mensch is zn raadsman geweest of heeft ,hem eerst gegeven1 dat het hem zou wedervergolden worden4 ,het is ,god drieenig alleen1 ,vader1 ,zoon en ,geest1 die samen het gansche werk der zaligheid uitdenken1 vaststellen1 uitvoeren1 en ten einde brengen4 ,maar voorts legt dit pactum salutis ook verband tusschen het eeuwige werk ,gods ter zaligheid en datgene1 wat ,h daartoe doet in den td4 ,het verbond der genade1 dat in den td wordt geopenbaard1 hangt niet in de lucht1 maar rust op een eeuwigen1 onveranderlken grondslag4 ,het ligt vast in den raad en in het verbond van ,god drieenig1 en is daarvan de onfeilbaar volgende toepassing en uitvoering4 ,ja1 in het verbond der genade1 dat in den td door ,god met menschen opgericht wordt1 is de mensch niet de handelende en de actief optredende4 ,maar het is wederom ,god drieenig1 die het werk der herschepping1 na het ontworpen te hebben1 ook tot stand brengt4 ,het is niet zoo1 dat ,god eerst zn verbond met ,adam en ,noach1 met ,abraham en ,israel opricht en eindelk eerst met ,christus4 ,maar het verbond der genade ligt van eeuwigheid gereed in het pactum salutis der drie personen en wordt van stonde aan na den val door hen gerealiseerd4 ,christus begint niet eerst te werken met en na zne vleeschwording1 en de ,h4 ,geest vangt zn arbeid niet eerst aan met zne uitstorting op den ,pinksterdag4 ,maar gelk de schepping een trinitarisch werk is1 zoo is ook de herschepping van het eerste oogenblik af een werk der drie personen geweest4 ,alle genade1 die na den val der schepping toevloeit1 komt haar toe uit den ,vader door den ,zoon in den ,h4 ,geest4 ,de ,zoon is terstond na den val opgetreden als de ,middelaar1 als de tweede en laatste ,adam1 die de plaats des eersten inneemt en herstelt en volbrengt1 wat h verdierf en naliet4 ,en de ,h4 ,geest is terstond opgetreden als de ,trooster1 als de toepasser van het heil1 door den ,christus te verwerven4 ,alle verandering1 ontwikkeling1 vooruitgang in inzicht en kennis valt dus aan de zde van het schepsel4 ,in ,god is er geen verandering noch schaduw van omkeering4 ,de ,vader is eeuwig ,vader1 en de ,zoon eeuwig ,middelaar1 en de ,h4 ,geest eeuwig ,trooster4 ,daarom is het ,o4 ,t4 ook te begrpen als n in wezen en substantie met het ,n4 ,t4 ,want1 schoon ,god zne openbaring successief en historisch meedeelt en rker en voller maakt1 en de menschheid dus in kennis1 in bezit en genot der openbaring vooruitgaat1 ,god is dezelfde en blft dat4 ,de zon verlicht het aardrk langzamerhand1 maar z zelve is dezelfde1 des morgens en des avonds1 in den dag en den nacht4 ,al heeft ,christus zn werk eerst op aarde volbracht in het midden der historie en al is de ,h4 ,geest eerst op den ,pinksterdag uitgestort1 ,god kon de weldaden1 door hen te verwerven en toe te passen1 toch ook ten volle uitdeelen in de dagen des ,o4 ,t4 ,de geloovigen des ,o4 ,t4 zn op geen andere wze zalig geworden dan w4 ,er is n geloof1 n ,middelaar1 n weg des heils1 n verbond der genade4 ,cf4 ,schneckenburger1 ,verlg4 ,darst4 ,,ii #ace f4 ,dr4 ,vos1 ,de ,verbondsleer in de ,geref4 ,theol4 ,grandrapids #ahia4 #f4 ,b de uitvoering van het pactum salutis in den td is echter wel te onderscheiden tusschen het foedus gratiae in ruimer en in enger zin4 ,het is niet goed1 om b de bespreking van het verbond der genade in den td terstond tot ,israel en tot de gemeente des ,n4 ,t4 over te gaan4 ,immers1 de ,schrift gaat ook niet in eens van ,adam tot ,abraham over2 z laat de menschheid niet los1 maar beschrft in hoofdtrekken hare ontwikkeling tot den td van ,abraham toe4 ,als uit de menschheid ,abraham en ,israel wordt uitverkoren1 wordt de band met die menschheid niet doorgesneden2 ,israel zweeft niet als een oliedrop op de volkeren1 maar blft in allerlei verband met die volken staan1 en houdt ten einde toe de verwachting ook voor die volken vast4 ,in de volheid des tds worden ,jood en ,heiden in den nen mensch verzoend2 de menschheid schaart zich rondom het kruis2 en de gemeente1 uit die menschheid verkoren1 staat met die menschheid in het nauwste verband4 ,natuur en genade1 schepping en herschepping zn in die onderlinge relatie te stellen1 waarin de ,schrift ze plaatst4 ,en dan verdient het opmerking1 dat de eerste beloften der genade1 die na den val van ,gods mond tot ,adam en ,eva uitgaan1 gansch universeel zn en heel de menschheid aangaan4 ,boven is erop gewezen1 dat alle straf1 in ,gen4 #c over de zonde uitgesproken1 tegelk te erkennen is als eene openbaring van ,gods genade4 ,en die genade breidt daar zonder eenige beperking tot de gansche menschheid zich uit4 ,algemeene en bzondere genade stroomen nog in ne bedding4 ,in de straf1 welke ,god na de overtreding over de slang1 de vrouw en den man uitspreekt is meer nog de barmhartigheid dan de toorn aan het woord2 z is straf en belofte tegelk1 z is eine gndige frhliche ,strafe 7,luther74 ,daarom ligt in haar de oorsprong en de waarborg van het voortbestaan1 de uitbreiding en ontwikkeling1 den strd en de zegepraal der menschheid4 ,religie en zedelkheid1 cultus en cultuur nemen daar hun aanvang4 ,in de lange periode van ,adam tot ,noach ontwikkelen zich deze alle onder den invloed van ,gods algemeene en bzondere genade4 ,de oorspronkelke krachten1 door ,god b de creatie in de verschillende schepselen gelegd1 zn wel gebroken maar werken ook na den val nog langen td na4 ,vooral komt dit uit in de sterkte en den veel grooteren levensduur der menschen vr den zondvloed1 ,gen4 #e3ev41 en in de veel machtiger werking van de elementen der natuur1 die eerst na den zondvloed aan banden worden gelegd1 ,gen4 #h3bb4 ,deze historie der ,schrift wordt bevestigd door de traditie der volken1 die in haar gouden1 zilveren1 koperen en zeren eeuw van een langzaam verval der menschheid gewaagt1 en ook door de geologie1 volgens welke aan deze onze periode eene andere voorafging1 waarin er over geheel de aarde eene hoogere temperatuur heerschte1 de jaargetden nog niet waren begrensd en vuur en water eene veel grootere rol speelden dan tegenwoordig2 b den overgang van de mesozoische tot de kainozoische periode hadden er toch allerlei gewichtige veranderingen plaats1 eene groote uitbreiding van het vasteland1 door opheffing van uitgebreide stukken van den zeebodem boven het water2 de formatie der bergen zooals de ,alpen1 ,pyrenen1 ,karpaten1 ,himalaya1 ,cordilleros enz42 eene sterke verandering in het klimaat2 het uitsterven der groote1 praehistorische dieren en planten enz41 ,pfaff1 ,schpfungsgeschichte1 kap4 #aa-ae4 ,haeckel1 ,nat4 ,schpfungsgesch4 #cbj f4 ,wossidlo1 ,leitfaden der ,mineralogie und ,geologie1 ,berlin ,weidmann #ahhi ,s4 #aif f4 ,in verband met dit alles is de grootere sterkte en de langere levensduur der menschen in de periode van ,adam tot ,noach volstrekt niet onwaarschnlk2 de eenvoudiger levenswze1 de minder inspannende arbeid1 het geringer aantal kwaadaardige ziekten1 de nawerking van den toestand vr den val verklaren dit feit genoegzaam2 zelfs komen nu b wze van uitzonderingen nog leeftden van #abj tot #aej jaren voor2 en er is geen physische noodzakelkheid te bedenken1 waarom de menschelke levenskracht na #gj of #hj jaren uitgeput moet zn4 ,cf4 ,frer1 ,das ,lebensalter des ,menschen usw41 ,beweis des ,glaubens #ahfh ,s4 #ig f4 #ahd f4 ,zckler1 ,die ,lehre vom ,urstand des ,menschen #ahgi ,s4 #bdd-bhh4 ,schanz1 ,das ,alter des ,menschengeschlechts1 ,freiburg #ahif4 ,bchner1 's ,menschen ,levensduur1 holl4 door ,schwencke1 ,amst4 #ahib4 ,de religie blft ook na den val bestaan en krgt eene vaste gestalte in offerande1 ,gen4 #c3c1 gebed en prediking1 ,gen4 #d3bf2 de cultuur neemt een aanvang met landbouw1 veeteelt1 stedenbouw enz41 ,gen4 #d3b1 #ag2 kunsten en wetenschappen komen tot ontwikkeling1 ,gen4 #d3bjv4 ,maar deze eerste periode in de geschiedenis der menschheid kenmerkte zich ook reeds spoedig door de schrikkelkste goddeloosheid2 corruptio optimi pessima2 de buitengewone krachten en gaven werden in den dienst der zonde misbruikt4 ,met broedermoord werd deze periode ingeleid2 de ,kainieten scheidden van de ,sethieten zich af1 legden zich toe op de beheersching der aarde1 ,gen4 #d3bjv1 en zochten hun sterkte in het zwaard1 ,gen4 #d3bd4 ,maar eerst toen ,sethieten en ,kainieten zich vermengden1 steeg de goddeloosheid ten top2 de boosheid was menigvuldig op de aarde2 het gedichtsel der gedachten van 's menschen hart was ten allen dage alleenlk boos1 ,gen4 #f3e2 het was eene periode zoo vol ongerechtigheid1 als er later nooit ne geweest is en alleen in de toekomst van den ,zoon des menschen terugkeeren zal1 ,mt4 #bd3cg4 ,in den geweldigen zondvloed gaat dit gansche geslacht onder1 behalve ,noach's gezin1 dat dan de oorsprong eener tweede menschheid wordt4 ,de periode na den vloed onderscheidt zich wezenlk van de voorafgaande4 ,van ,adam tot ,noach droeg de natuur1 de planten- en dierenwereld1 de menschheid een geheel ander karakter dan na ,noach4 ,krachtig en rk van gaven voorzien1 werd de wereld in zekeren zin aan zichzelve overgelaten2 maar het bleek spoedig1 dat1 als ,god niet krachtig tusschenbeide trad1 de wereld in haar eigen goddeloosheid omkomen zou4 ,daarom begint er met ,noach eene andere periode4 ,de genade1 die terstond na den val zich openbaarde1 treedt thans krachtiger op in de beteugeling van het kwaad4 ,god sluit formeel een verbond met al zne schepselen4 ,dit verbond met ,noach1 ,gen4 #h3ba1 #bb1 #i3a-ag1 heeft wel in ,gods genade zn oorsprong2 het staat ook met het eigenlke foedus gratiae in het nauwste verband1 omdat het dit draagt en voorbereidt2 maar het is er niet identisch mede4 ,het is veeleer een foedus longanimitatis1 door ,god gesloten met alle menschen en zelfs met alle schepselen4 ,de vloek over de aarde wordt er door beperkt2 de natuur wordt aan banden gelegd2 haar verwoestende kracht wordt beteugeld2 het water wordt bedwongen in zn ontzettend geweld2 een geregelde wisseling van jaargetden wordt ingevoerd2 heel de redelooze natuur wordt aan vaste ordinantin gebonden1 die vastliggen in ,gods verbond2 en ten teeken en onderpand wordt de regenboog in de wolken gesteld1 ,gen4 #h3ba1 #bb1 #i3i-ag4 ,er treedt eene menschheid op1 die in vergelking met de vorige1 veel zachter is van aard1 veel kleiner van kracht1 veel korter van duur4 ,de zegen der vermenigvuldiging wordt uitdrukkelk weer uitgesproken1 ,gen4 #i3a1 de vreeze en verschrikking des menschen op alle dieren gelegd1 vs4 #b1 het groene kruid en het vleesch wordt den mensch tot spze gegeven1 vs #c4 ,het leven des menschen wordt gewaarborgd door de instelling van de doodstraf op menschenmoord1 en daarmee in beginsel van de overheid1 vs #e1 #f2 en als later de menschheid b ,babels torenbouw het plan vormt1 om saam te blven wonen en een wereldrk te stichten1 dan verdelt ,god dat plan1 doet de menschheid in volken en talen uiteengaan1 en gaat ook op die wze de ontwikkeling en de uitbarsting der goddeloosheid te keer4 ,de genade ,gods treedt dus na den vloed veel krachtiger op dan vr dien td4 ,aan haar is te danken het bestaan en het leven der menschheid1 de uitbreiding en ontwikkeling der volken1 de staten en maatschappen1 die allengs zich gevormd hebben1 de religie en zedelkheid1 die ook onder de verwilderdste volken niet ganschelk zn teloorgegaan1 de kunsten en wetenschappen1 die zich hoog hebben verheven2 alles1 wat er na den val ook in den zondigen mensch nog goeds is op alle terrein1 heel de justitia civilis1 is vrucht van ,gods algemeene genade4 ,god liet de ,heidenen wel wandelen op hunne eigene wegen1 ,hd4 #ad3af1 maar ,h onttrok zich niet aan hen2 ,h liet zich aan hen niet onbetuigd1 bepaalde hunne woning1 was niet ver van een iegelk van hen1 openbaarde zich hun in de werken zner handen1 ,hd4 #ad3af1 #ag1 #ag3bg1 #bh1 ,rom4 #a3ai1 ,jak4 #a3ag4 ,de ,logos verlicht een iegelk mensch1 komende in de wereld1 ,joh4 #a3i4 ,de ,h4 ,geest is auteur van alle leven1 kracht en deugd ook onder de ,heidenen1 ,gen4 #f3ag1 #g3ae1 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cj1 #aci3b1 ,job #cb3h1 ,pred4 #c3ai4 ,door deze genade1 en onder de bedeeling van dit foedus naturae is de menschheid vr ,christus geleid en voor zne komst voorbereid4 ,er valt inderdaad in goeden zin te spreken van eene opvoeding des menschdoms door ,god4 ,de vatbaarheid voor verlossing is gehandhaafd1 de behoefte aan verlossing is gewekt4 ,vergelk over het ,noachitisch verbond de oudere litt4 b ,m4 ,vitringa ,,iv #bhf2 over de deugden der ,heidenen de litt41 vroeger deel ,i #bci opgegeven en b ,m4 ,vitringa ,,iii #ccc2 over den laten td van ,christus' komst1 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv #d4 ,petavius1 de incarn4 ,,ii c4 #ag4 ,jansen1 ,prael4 ,theol4 ,,ii #efa2 over de ,goddelke opvoeding van de menschheid de werken van ,lessing1 ,herder1 van ,heusde1 ,hofstede de ,groot1 ,lotze1 ,mikrok4 ,,iii #bj f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u ,vers4 ,,iii #bhb f42 over de algemeene genade1 de beteekenis van het ,heidendom1 de voorbereiding van ,christus' komst en de volheid der tden mne ,rede over de ,algem4 ,genade1 ,kampen #ahid4 ,kuyper's art4 in de ,heraut #ibcv4 ,d4 ,zahn1 ,die natrliche ,moral1 ,gotha #ahha4 ,schelling1 ,werke ,,ii #d ,s4 #gd-aah4 ,a4 ,wuttke1 ,gesch4 des ,heid4 ,breslau #aheb-ec4 ,tholuck1 ,der sittl4 ,character des ,heid4 ,werke ,,viii #a-ia4 ,uhlhorn1 ,der ,kampf des ,christ4 mit dem ,heid4 c4 #a-b4 ,rocholl1 ,die ,flle der ,zeit1 ,hann4 #ahgb4 ,id4 ,philosophie der ,gesch4 ,gtt4 ,i #ahgh ,,ii #ahic4 ,kahnis1 die ,erfllung der ,zeiten1 ,leipzig #ahgg4 ,dorner1 ,gl4 ,i #fgb f4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,i #cjf4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #ce4 ,talbot1 ,the preparation in history for ,christ1 #dth essay in ,lux ,mundi ed4 by ,charles ,gore #ahib p4 #ic-aca4 ,h4 ,m4 van ,nes1 ,de adventstd1 ,rott4 #ahic4 #g4 ,van een wezenlk ander karakter was de voorbereiding des heils in ,israel4 ,toch mag de samenhang van het foedus gratiae en het foedus naturae1 van ,israel en de volken niet uit het oog worden verloren4 ,israel is uit de volken genomen2 het was niet anders en niet beter dan andere volken1 overtrof hen nog in hardnekkigheid en wederspannigheid en werd alleen uit genade verkoren1 ,deut4 #g3g1 #i3ac1 #cb3ev4 ,jer4 #e3bc1 ,ezech4 #af3cv4 ,am4 #i3g1 ,mt4 #aa3bav4 ,ook ligt het eigenaardige van ,israels religie niet daarin1 dat er allerlei elementen in voorkomen1 die in andere godsdiensten niet worden aangetroffen2 integendeel is er niets onder ,israel1 waarvan niet de analogie ook elders te vinden is2 besndenis1 sabbat1 feesten1 offerande1 gebed1 priesterschap1 tempel1 altaar1 ceremonin1 zeden1 gewoonten1 staatkundige en maatschappelke wetten enz41 komen ook b andere volken voor1 en omgekeerd worden instellingen1 die eerst na den val zn opgekomen1 zooals polygamie1 slavern enz4 ook b ,israel gevonden4 ,zelfs theophanie1 profetie en wonder hebben in het ,heidendom hun analogie en caricatuur1 cf4 ,schelling1 ,werke ,,ii #d ,s4 #aai-aea4 ,het is niet alleen het recht maar ook de plicht der ,oudtest4 wetenschap1 om dit alles in het licht te stellen4 ,maar toch worde om de verwantschap en samenhang het wezenlk onderscheid niet over het hoofd gezien4 ,en dat ligt in de genade1 de gratia specialis1 die aan de ,heidenen onbekend was4 ,al de godsdiensten der ,heidenen zn eigenwillig en wettelk4 ,ze zn alle nawerkingen en verbasteringen van het verbroken werkverbond4 ,de mensch tracht hier altd zelf zne verlossing tot stand te brengen1 door reiniging1 ascese1 boete1 offerande1 wetsonderhouding1 ceremonie enz4 ,maar dit is alles onder ,israel anders4 #a ,vooreerst is ,jahveh voor ,israel van den aanvang af ook ,elohim1 de ,schepper van hemel en aarde4 ,zelfs de volgens de nieuwere kritiek oudste stukken spreken dit geloof duidelk uit1 ,gen4 #b3d1 ,ex4 #bj3aa4 ,nooit is de verhouding van ,god en wereld in ,israel anders opgevat dan als die van ,schepper en schepsel1 ,schultz1 ,altt4 ,theol4 #efe4 ,met dit ne dogma is in beginsel alle paganisme gebannen2 het is de grondslag der ware1 zuivere religie4 #b ,deze ,schepper van hemel en aarde is ook degene die haar onderhoudt en regeert1 en die bepaaldelk tot ,israel vrwillig en genadig in eene bzondere verhouding is getreden4 ,israel is uit de volken genomen2 ,abraham was uit ,sem1 in wiens geslachten de kennis en dienst van ,god het langst en het zuiverst werd bewaard4 ,het verbond met ,abraham is voorbereid in de geschiedenis van ,adams dagen af4 ,israels religie is opgetrokken op den breeden grondslag van de oorspronkelke religie der menschheid4 ,maar toch is het verbond met ,abraham eene nieuwe en hoogere openbaring1 die wederom geheel en alleen van ,god uitgaat4 ,h neemt b dit verbond het initiatief4 ,h stelt het vast1 ,h verkiest ,abraham4 ,door de wondere geboorte van ,izaak toont ,h beide ,israels ,schepper en ,herschepper te zn4 ,in ,israels religie is het niet de mensch1 die ,god1 maar ,god1 die den mensch zoekt4 #c ,dit verbond met de vaderen blft1 ook als het later b ,sinai met ,israel eene andere gedaante aanneemt2 het is de grondslag en kern ook van het ,sinaietisch verbond1 ,ex4 #b3bd1 ,deut4 #g3h4 ,de belofte is door de wet1 die later kwam1 niet te niet gedaan1 ,gal4 #c3ag4 ,het verbond met ,israel was wezenlk geen ander dan dat met ,abraham4 ,zooals ,god zich eerst vrwillig en genadig aan ,abraham1 zonder eenige zner verdiensten1 geeft tot een schild en loon1 tot een ,god voor hem en zn zaad1 en nu op grond daarvan ook ,abraham roept tot een oprechten wandel voor zn aangezicht1 zoo is het ook ,god1 die het volk van ,israel verkiest1 redt uit ,egypte1 en zich aan dat volk geeft en nu ook op grond daarvan ,israel als volk verplicht1 om heilig te zn en zn volk te wezen4 ,het verbond op den ,sinai is en blft in wezen een genadeverbond4 ,ik ben de ,heere uw ,god1 die u uit ,egypteland1 uit het diensthuis1 uitgeleid heb1 ,ex4 #bj3b1 dat is de aanhef en de grondslag der wet1 dat is het wezen van het genadeverbond4 ,de ,heere is ,israels ,god vr en afgedacht van alle waardigheid van ,israel en ,h blft dat eeuwiglk4 ,het is een eeuwig verbond1 dat zelfs door geen zonden en ongerechtigheden van ,israels zde kan vernietigd worden1 ,deut4 #d3ca1 #cb3bfv41 ,richt4 #b3a1 ,ps4 #hi3a-e1 #aje3h1 #aaa3e1 ,jes4 #ed3aj1 ,rom4 #aa3a1 #b1 #b ,cor4 #a3bj4 #d ,de weldaden1 door ,god in zn verbond aan ,israel geschonken1 zn dezelfde als die aan ,abraham maar nader uitgewerkt en gespecialiseerd4 ,reeds ,gen4 #c3ae bevat in kiem het gansche verbond en alle weldaden der genade4 ,god verbreekt het verbond1 door den mensch met ,satan gesloten1 zet vandschap tusschen beide1 brengt den mensch aan zne zde over en belooft hem de zegepraal over de vandelke macht4 ,de ne groote belofte aan ,abraham is3 ,ik zal uw ,god zn1 en g en uw zaad zult mn volk zn1 ,gen4 #ag3h4 ,en deze is de hoofdinhoud ook van ,gods verbond met ,israel4 ,god is ,israels ,god en ,israel is zn volk1 ,ex4 #ai3f1 #bi3df enz42 en daarom ontvangt ,israel allerlei zegeningen1 niet alleen tdelke1 zooals het land ,kanaan1 vruchtbaarheid des huwelks1 een lang leven1 voorspoed en welvaart1 zege over de vanden1 maar ook geestelke en eeuwige1 zooals het wonen ,gods onder hen1 ,ex4 #bi3de1 ,lev4 #bf3ab2 de vergeving der zonden1 ,ex4 #bj3f1 #cd3g1 ,num4 #ad3ah1 ,deut4 #d3ca1 ,ps4 #cb1 #ajc enz42 het zoonschap1 ,ex4 #d3bb1 #ai3e1 #f1 #bj3b1 ,deut4 #ad3a1 ,jes4 #fc3af1 ,am4 #c3a1 #b enz42 de heiliging1 ,ex4 #ai3f1 ,lev4 #aa3dd1 #ai3b1 enz4 #e ,al deze weldaden worden echter in het ,o4 ,test4 niet klaar en duidelk voor oogen gesteld als in het ,n4 ,test4 ,z zouden dan niet verstaan en in haar geestelke natuur begrepen zn4 ,het natuurlke is eerst1 daarna het geestelke4 ,alle geestelke en eeuwige weldaden zn daarom onder ,israel ingekleed in zinnelke vormen4 ,de vergeving der zonden is gebonden aan offeranden van dieren4 ,het wonen ,gods onder ,israel is gesymboliseerd in den tempel op ,zion4 ,het zoonschap van ,israel heeft in de eerste plaats eene theocratische1 en de uitdrukking volk ,gods niet alleen eene religieuse maar ook eene nationale beteekenis4 ,de heiligmaking in ethischen zin is gesymboliseerd in de levietische1 ceremonieele reinheid4 ,het eeuwig leven verbergt zich voor het ,israelietisch bewustzn in de vormen van een lang leven op aarde4 ,dwaas ware het te meenen1 dat daarom die weldaden van vergeving en heiligmaking1 van wedergeboorte en eeuwig leven ook objectief in de dagen des ,o4 ,t4 niet bestonden4 ,z werden wel ter dege ook toen geschonken door ,christus1 die eeuwig dezelfde is4 ,maar het bewustzn en het genot van die weldaden was in het ,o4 ,t4 lang zoo rk niet als in de dagen des ,n4 ,t4 ,en opdat dit bewustzn der vromen allengs in den loop der tden voor den rkdom van ,gods weldaden ontsloten zou worden1 daartoe nam het verbond der genade onder ,israel zulk eene eigenaardige1 symbolische gestalte aan4 ,de religie onder ,israel sluit zich aan b de onder alle volken voorkomende godsdienstvormen van offerande1 altaar1 tempel1 priesterschap1 ceremonin enz42 het geestelke en eeuwige hult zich in het gewaad van het natuurlke en tdelke2 ,god zelf1 die ,elohim is1 ,schepper van hemel en aarde1 daalt als ,jahveh1 als ,god des verbonds1 tot het schepsel af1 gaat in de geschiedenis in1 neemt menschelke taal en aandoeningen en vormen aan1 om alzoo zichzelven met al zne geestelke zegeningen mede te deelen aan den mensch en zne vleeschwording1 zne duurzame en eeuwige woning in de menschheid voor te bereiden4 ,zelfs zouden w geen woorden hebben gehad1 om het geestelke te noemen1 indien dat geestelke niet eerst in den vorm van het natuurlke zich hadde geopenbaard4 ,het geestelke kunnen w1 zinnelke schepselen1 toch nooit anders dan analogisch uitdrukken4 ,indien daarom het eeuwige niet in het tdelke onder ons bereik ware gebracht1 indien ,god niet mensch ware geworden1 dan zouden zne gedachten ons ook niet in onze taal in de ,h4 ,schrift kunnen zn medegedeeld4 ,god ware dan eeuwig voor ons onkenbaar geweest1 en w hadden altd van ,hem moeten zwgen4 #f ,gelk ,abraham1 als ,god zich aan hem verbindt1 verplicht wordt tot een wandel voor zn aangezicht1 zoo wordt ook ,israel als volk door het verbond ,gods vermaand tot eene nieuwe gehoorzaamheid4 ,heel de wet1 welke het genadeverbond b den ,sinai in dienst neemt1 bedoelt1 om ,israel in den weg des verbonds te doen wandelen4 ,z is maar eene explicatie van het ne woord tot ,abraham3 wandel voor mn aangezicht en wees oprecht1 en daarom evenmin eene omverwerping van het genadeverbond en eene oprichting van het werkverbond1 als dit woord1 tot ,abraham gesproken4 ,de wet van ,mozes is daarom niet aan de genade tegengesteld maar aan haar dienstbaar en wordt zoo door ,israels vromen ook telkens verstaan en geprezen4 ,maar afgedacht en losgemaakt van het genadeverbond1 dan was z inderdaad eene letter1 die doodde1 eene bediening der verdoemenis4 ,nu nam het genadeverbond in de dagen des ,o4 ,t4 onder andere de wet ook daartoe in dienst1 opdat z het bewustzn van zonde wekken1 de behoefte aan verlossing vermeerderen1 de verwachting van eene nog rkere openbaring van ,gods genade versterken zou4 ,van die zde beziet ,paulus vooral de ,o4 ,t4 bedeeling van het genadeverbond4 ,en dan zegt h1 dat ,israel1 als onmondig kind onder de verzorging der wet gesteld1 naar ,christus moest worden heengeleid1 ,rom4 #aj3d1 ,gal4 #b3bcv41 #d3av41 en dat in verband daarmede de zonde vermeerderd1 de onwaarde der werken voor de rechtvaardigmaking en de noodzakelkheid des geloofs zou ingezien worden1 ,rom4 #d3ae1 #e3bj1 #g3gv41 #h3c1 ,gal4 #c3ai4 ,de wet stond dus eenerzds in dienst van het genadeverbond1 z was niet een verkapt werkverbond1 z bedoelde niet1 dat de mensch door eigen werken zne rechtvaardigmaking verkrgen zou4 ,maar andererzds bedoelde z toch1 om eene hoogere1 betere bedeeling van datzelfde genadeverbond1 in welks dienst z stond1 in de volheid des tds voor te bereiden4 ,de onmogelkheid1 om het ,sinaietisch verbond te houden en aan de eischen der wet te voldoen1 maakte eene andere1 betere bedeeling van het genadeverbond noodzakelk4 ,het eeuwig genadeverbond wordt door de onvolkomenheid van de tdelke gedaante1 welke het onder ,israel aannam1 geprovoceerd tot eene hoogere openbaring4 ,de zonde is meerder geworden1 opdat de genade te overvloediger zn zou4 ,christus kon niet terstond mensch worden na den val en de genade kon zich niet terstond in al haar rkdom openbaren4 ,er was voorbereiding en opvoeding van noode4 ,non decuit a principio humani generis ante peccatum ,deum incarnari1 cum non detur medicina nisi infirmis2 nec statim post peccatum1 ut homo per peccatum humiliatus recognosceret se liberatore indigere3 sed in plenitudine temporis quod ab aeterno disposuit1 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #a art4 #e4 ,de noodzakelkheid dezer opvoeding en voorbereiding ligt niet objectief in ,god1 alsof ,h veranderlk ware2 niet in ,christus1 alsof ,h niet gister en heden en eeuwig dezelfde ware2 niet in de geestelke weldaden1 alsof die niet bestonden en eertds niet door ,god konden worden meegedeeld4 ,maar z ligt subjectief in de gesteldheid van het menschelk geslacht1 dat juist als geslacht behouden moest worden1 en daarom langzamerhand voor het heil in ,christus moest voorbereid en opgevoed worden1 ,calv4 ,inst4 ,,ii #aa1 #ac4 #ad4 ,daarom is ,christus waarlk het keerpunt der tden1 het kruis het middelpunt der wereldgeschiedenis4 ,eerst wordt alles naar het kruis heengeleid1 daarna alles uit het kruis afgeleid4 #g ,als dan ook de volheid des tds gekomen is en ,christus zn werk op aarde heeft volbracht1 gaat het genadeverbond in eene hoogere bedeeling over4 ,de geloovigen in ,israel wisten wel1 dat de ,sinaietische bedeeling slechts tdelk was1 en zagen daarom verlangend uit naar den dag des ,n4 ,verbonds4 ,en ,jezus en de apostelen1 die zoo het ,o4 ,t4 lazen1 zagen daarin hetzelfde genadeverbond met dezelfde weldaden1 welke thans ten volle aan het licht traden4 ,oud en ,nieuw ,testament zn in wezen n verbond1 ,luk4 #a3fh-gi1 ,hd4 #b3ci1 #c3be2 z hebben n evangelie1 ,rom4 #a3b1 ,gal4 #c3h1 ,hebr4 #d3b1 #f1 #b ,tim4 #c3ae2 n ,middelaar1 n4l4 ,christus1 die ook in de dagen des ,o4 ,t4 bestond1 ,joh4 #a3a1 #ad1 #h3eh1 ,rom4 #h3c1 #b ,cor4 #h3i1 ,gal4 #d3d1 ,phil4 #b3f enz41 zn middelaarsambt bediende1 ,joh4 #h3ef1 #a ,cor4 #aj3d1 #a ,petr4 #a3aa1 #c3ai1 ,hebr4 #ac3h en de eenige ,middelaar is voor alle menschen en in alle tden1 ,joh4 #ad3f1 ,hd4 #d3ab1 #a ,tim4 #b3e2 n geloof als weg ter zaligheid1 ,mt4 #ac3ag1 ,hd4 #aj3dc1 #ae3aa1 ,rom4 #d3aa1 ,gal4 #c3f1 #g1 ,hebr4 #aa2 dezelfde beloften en weldaden van ,gods gemeenschap1 #b ,cor4 #f3af1 ,op4 #ba3c1 vergeving en rechtvaardigmaking1 ,hd4 #aj3dc1 ,rom4 #d3bb1 eeuwig leven1 ,mt4 #bb3cb1 ,gal4 #c3ah1 ,hebr4 #i3ae1 #aa3aj enz4 ,de weg was dezelfde1 waarop de geloovigen in ,o4 en ,n4 ,t4 wandelden1 maar het licht verschilde1 waarb z wandelden1 ,calvn op ,gal4 #c3bc4 ,daarom is er b de eenheid ook onderscheid4 ,oud en ,nieuw ,testament staan als verschillende bedeelingen van hetzelfde genadeverbond tegenover elkander als belofte en vervulling1 ,hd4 #ac3cb1 ,rom4 #a3b1 als schaduw en lichaam1 ,col4 #b3ag1 als letter1 die doodt en als ,geest1 die levend maakt1 #b ,cor4 #c3fv41 als dienstbaarheid en vrheid1 ,rom4 #h3ae1 ,gal4 #d3av41 #bbv41 ,col4 #b3bj1 ,hebr4 #ab3ahv41 als particulier en universeel1 ,joh4 #d3ba1 ,hd4 #aj3ce1 #ad3af1 ,gal4 #d3d1 #e1 #f3ae1 ,ef4 #b3ad1 #c3f4 #h ,het nieuwe in het ,nieuwe ,testament is dus het wegvallen van de niet-willekeurige1 maar toch tdelke1 zinnelke1 nationale vormen1 waaronder de ne en zelfde genade in den ouden dag geopenbaard werd4 ,de nieuwe bedeeling neemt in zekeren zin al een aanvang1 als met de geboorte van ,johannes den ,dooper en van ,jezus de ,oudtest4 beloften beginnen vervuld te worden4 ,toch bleef de oude bedeeling nog van kracht tot den dood van ,christus toe4 ,jezus zelf was ,israeliet1 vervulde alle gerechtigheid en wendde zich nog alleen tot de verlorene schapen van het huis ,israels4 ,maar b zn dood scheurt het voorhangsel1 ,mt4 #bg3ea1 sterft de testamentmaker1 ,hebr4 #i3ae-ag1 wordt het ,nieuwe ,testament gegrond in zn bloed1 ,mt4 #bf3bh1 wordt het handschrift der wet1 dat tegen ons was1 uitgewischt1 ,col4 #b3ad1 wordt de middelmuur des afscheidsels verbroken1 ,ef4 #b3ad enz4 ,feitelk moge de oude bedeeling nog lang nawerken1 rechtens is z afgeschaft4 ,of beter nog1 afgeschaft is er niets1 maar de vrucht is rp en breekt door den bolster heen2 de kerk1 die als een kindeke in ,israels moederschoot gedragen werd1 wordt tot een eigen zelfstandig leven geboren en ontvangt in den ,h4 ,geest een eigen1 immanent levensprincipe2 de zon der gerechtigheid is gerezen tot in het zenith des hemels en schnt over alle volken heen2 wet en profeten zn vervuld en hebben in ,christus als hun einde en doel hunne bestemming bereikt4 ,de wet is door ,mozes gegeven1 maar de genade en waarheid is door ,jezus ,christus geworden1 ,joh4 #a3ad2 ,h is de waarheid1 ,joh4 #ad3f1 het lichaam1 ,col4 #b3ag1 in wien alle beloften en schaduwen verwezenlkt zn4 ,in ,hem is alles vervuld4 ,h is de ware profeet1 priester en koning2 de echte knecht des ,heeren1 het ware 1 ,rom4 #c3be1 de ware offerande1 ,ef4 #e3b1 de ware besndenis1 ,col4 #b3aa1 het ware pascha1 #a ,cor4 #e3g1 en daarom is zne gemeente het ware zaad ,abrahams1 het ware ,israel1 het ware volk ,gods1 ,mt4 #a3ba1 ,luk4 #a3ag1 ,rom4 #i3be1 #bf1 #b ,cor4 #f3af-ah1 ,gal4 #c3bi1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #h3h-aj1 #a ,petr4 #b3i1 ,op4 #ba3c1 de ware tempel ,gods1 #a ,cor4 #c3af1 #b ,cor4 #f3af1 ,ef4 #b3bb1 #b ,thess4 #b3d1 ,hebr4 #h3b1 #i1 het ware ,zion en ,jeruzalem1 ,gal4 #d3bf1 ,hebr4 #ab3bb1 haar geestelke offerande de ware godsdienst1 ,joh4 #d3bd1 ,rom4 #ab3a1 ,phil4 #c3c1 #d3ah enz4 ,er gaat niets van het ,oude in het ,nieuwe ,testament teloor1 maar alles wordt vervuld1 is voldragen1 bereikt zn wasdom en brengt nu uit het tdelke omhulsel de eeuwige kern te voorschn4 ,het is niet zoo1 dat er onder ,israel een echte tempel en offerande en priesterschap enz4 waren1 en dat deze alle thans zn verdwenen4 ,neen1 veeleer omgekeerd1 onder ,israel was er van dat alles slechts de schaduw1 nu echter is er het lichaam zelf4 ,de dingen1 die men ziet1 zn tdelk1 maar de dingen1 die men niet ziet1 zn eeuwig4 #h4 ,dit foedus gratiae1 dat door verschillende bedeelingen heen nu in het ,n4 ,t4 ten volle is gerealiseerd1 werd van het eerste oogenblik zner openbaring af aan en wordt nu nog altd van alle zden door het foedus naturae1 dat ,god met alle schepselen heeft opgericht1 omgeven en gedragen4 ,de gratia specialis is wel wezenlk van de gratia communis onderscheiden1 maar staat er toch mede in het nauwste verband4 ,immers1 ofschoon het verbond b ,noach ter onderscheiding foedus naturae heet1 het is daarom toch niet uit ,gods natuur voortgevloeid of met der dingen natuur gegeven2 het berust ook op genade1 is uit ,gods lankmoedigheid voortgekomen en schenkt alle natuurlke weldaden en zegeningen uit ,gods algemeene goedheid2 het is een verbond der genade in ruimeren zin4 ,voorts is het de ,vader1 die niet buiten den ,zoon om maar bepaaldelk door den ,logos en den ,geest alle krachten en gaven in natuur en onherboren menschheid werkt1 ,joh4 #a3d1 #e1 #i1 #aj1 ,col4 #a3ag1 ,ps4 #ajd3cj1 #aci3g4 ,en deze ,logos en deze ,geest1 die in alle schepselen en menschen wonen en werken1 zn dezelfde1 die als ,christus en als ,geest van ,christus de verwerver en toepasser zn van alle weldaden in het verbond der genade4 ,vader1 ,zoon en ,geest bereiden dus in het foedus naturae het foedus gratiae voor en grpen als het ware uit het foedus gratiae telkens in het foedus naturae terug4 ,het wezenlke van het genadeverbond bestaat dus daarin1 dat het uit ,gods bzondere genade voortvloeit en niets dan genade1 onverdiende en verbeurde zegeningen tot inhoud heeft4 ,in zoover is het essentieel van het vr den val opgerichte maar door den val verbroken foedus operum onderscheiden4 ,zeker was ,god ook tot het oprichten van het werkverbond niet verplicht2 het is nederbuigende goedheid1 en alzoo ook genade in algemeenen zin1 die ,hem dit verbond aan den mensch schenken deed2 ,h heeft het dan ook vastgesteld en alle deelen ervan bepaald2 het is zne ordening en instelling4 ,maar in dat werkverbond kwam ,god toch tot den mensch met den eisch der gehoorzaamheid en beloofde ,h hem1 eerst in dien weg en na die volbrachte gehoorzaamheid1 de zaligheid des hemels1 het eeuwige leven1 de genieting zner aanschouwing te schenken4 ,het werkverbond rekende dus met den vren wil van den mensch1 het rustte ten deele in den mensch1 en daarom was het wankel en onvast4 ,feitelk is het dan ook verbroken1 niet door ,god maar door den mensch4 ,god houdt zich aan den regel1 dat wie de wet onderhoudt1 het eeuwige leven ontvangen zal4 ,h zegt dat in zne wet1 ,h getuigt het in ieders conscientie1 ,h doet dit woord in ,christus gestand4 ,maar de mensch heeft het werkverbond verbroken2 h kan znerzds thans niet meer door wetsonderhouding het leven verwerven2 uit de werken der wet kan geen vleesch gerechtvaardigd worden4 ,daarom heeft ,god in onderscheiding van en in tegenstelling met het werkverbond een ander1 beter verbond opgericht1 geen wettisch1 maar een evangelisch verbond4 ,maar dit heeft ,h opgericht niet met een1 die enkel mensch was1 maar met den mensch ,christus ,jezus1 die zn eigen1 eengeboren1 veelgeliefde ,zoon was4 ,en in dezen1 die der ,goddelke natuur en der ,goddelke eigenschappen deelachtig is1 ligt het onwankelbaar vast4 ,het kan niet meer verbroken worden1 het is een eeuwig verbond4 ,het rust niet in eenig werk van den mensch1 maar alleen in het welbehagen ,gods1 in het werk van den ,middelaar1 in den ,h4 ,geest1 die eeuwiglk blft4 ,het is van geen voorwaarde des menschen afhankelk1 het schenkt geen gave op eenige verdienste1 het wacht niet op eenige wetsvolbrenging van 's menschen zde4 ,het is uit en door en tot genade4 ,god zelf is de eenige en eeuwige1 de getrouwe en waarachtige1 in wien het rust2 die het opricht1 handhaaft1 uitvoert1 voltooit2 het verbond der genade is het ,goddelk werk b uitnemendheid1 ,zn werk alleen1 ,zn werk geheel4 ,alle roem is voor den mensch hier uitgesloten1 maar alle glorie komt toe aan ,vader1 ,zoon en ,h4 ,geest4 ,toch is hiermede de volle inhoud van het genadeverbond nog niet in het licht gesteld4 ,het genadeverbond moet daartoe niet alleen in zne onderscheidenheid van maar ook in zne verwantschap met het werkverbond in het licht worden gesteld4 ,god heeft na de verbreking van het werkverbond niet terstond een gansch ander verbond uitgedacht1 dat met het vorige niets te maken heeft en een geheel ander karakter draagt4 ,dat kan niet het geval zn1 omdat ,god onveranderlk is1 omdat de eisch in het werkverbond aan den mensch gesteld geen gril en geen willekeur is1 omdat het beeld ,gods1 de wet1 de religie in hun wezen slechts n kunnen zn1 omdat de genade de natuur1 het geloof de wet niet te niet kan of mag doen4 ,en het is ook niet zoo4 ,het genadeverbond is niet1 gelk ,coccejus leerde1 de successieve afschaffing1 het is veeleer de vervulling en herstelling van het werkverbond4 ,gratia reparat et perficit naturam4 ,god houdt zich aan den eisch1 dat alleen in den weg van gehoorzaamheid het eeuwig leven te verkrgen is2 en als de mensch zne wet overtreedt1 dan wordt die eisch nog met een anderen vermeerderd1 dat n4l4 de overtreding door straf moet worden geboet4 ,na den val heeft ,god dus een dubbelen eisch op den mensch1 dien van strafvordering voor het bedreven kwaad en dien van volkomen gehoorzaamheid aan zne wet1 satisfactio en obedientia4 ,arminius meende in een brief aan ,uytenbogaerdt1 dat de mensch vr den val wel tot gehoorzaamheid maar nu na den val alleen maar tot straf was verplicht1 omdat het contract verbroken en dus de part van zne verplichting ontslagen was4 ,maar de gehoorzaamheid aan ,gods wet is wel in het werkverbond in een bzonderen vorm gegoten en tot een bzonder doel aangewend1 n4l4 tot het verkrgen van het eeuwige leven1 doch z is op zichzelve in de natuur des menschen gegrond en daarom eene verplichting1 waarvan de mensch nooit los komen kan4 ,anders zou h ook door ne overtreding in het vervolg van het houden van al ,gods geboden1 en dus van alle zonden en straffen zich kunnen ontslaan4 ,de ,schrift spreekt daarom ook over den zondaar niet alleen ,gods oordeel uit1 ,deut4 #bg3bf1 ,gal4 #c3aj1 ,rom4 #f3bc1 ,hebr4 #aj3bg1 maar handhaaft ook voor den mensch na den val den eisch tot volmaakte gehoorzaamheid als weg tot het eeuwige leven1 ,lev4 #ah3e1 ,mt4 #ai3ag1 ,luk4 #aj3bh4 ,het verschil tusschen werkverbond en genadeverbond bestaat daarom hierin1 dat ,god in het laatste niet met n maar met een dubbelen eisch optreedt en dat ,h met dien dubbelen eisch niet tot de menschheid in ,adam maar tot de menschheid in ,christus komt4 ,het foedus operum en het foedus gratiae verschillen voornamelk daarin1 dat ,adam uitgewisseld wordt voor en vervangen wordt door ,christus4 ,paulus zegt in ,gal4 #c3af-ah1 dat het verbond met ,abraham door de later ingekomen wet niet vernietigd is maar eigenlk betrekking had op en wezenlk rustte in ,christus1 die alle belofte vervuld en de erfenis geschonken heeft4 ,nog verder gaat h in ,rom4 #e3ab-ba en #a ,cor4 #ae3bb1 #de-di terug2 uit ,adam vloeit der menschheid de zonde en de dood1 uit ,christus vloeit haar de gerechtigheid en het leven toe4 ,christus is de tweede en laatste ,adam1 die herstelt en overneemt wat de eerste bedorven en nagelaten heeft1 de middelaar van het genadeverbond1 het hoofd der nieuwe menschheid4 ,de ,geref4 theologie heeft deze gedachte der ,schrift in hare verbondsleer beter dan eenige andere tot haar recht doen komen4 ,de ontwikkelingsgang was daarb kortelk deze1 dat eerst ter handhaving van de wezenlke eenheid van ,oud en ,nieuw ,testament de leer van het genadeverbond opkwam2 dat dienovereenkomstig ook de verhouding van ,god en den mensch vr den val als een verbond en wel als een werkverbond werd voorgesteld2 dat het indenken van de overeenkomst en het verschil tusschen werk- en genadeverbond tot het inzicht leidde1 dat het genadeverbond1 in zoover het met ,christus was opgericht1 wezenlk een werkverbond was2 dat daarom in het genadeverbond wederom onderscheiden moest worden tusschen het verbond1 gelk het met ,christus van eeuwigheid was opgericht 7pactum salutis1 raad des vredes7 en het verbond1 gelk het als uitvoering van dien vrederaad in den td met de uitverkorenen of geloovigen wordt opgericht2 en dat eindelk deze onderscheiding weder werd teniet gedaan1 genadeverbond en vrederaad als wezenlk n werden opgevat1 en het genadeverbond zelve in de eeuwigheid werd verlegd1 als znde daar met ,christus en in ,hem met al de znen opgericht4 ,het laatste punt1 de vereenzelviging van vrederaad en genadeverbond1 kwam het eerst in ,engeland tot ontwikkeling1 b ,rollock1 ,preston1 ,blake1 ,westm4 ,catech4major1 cf4 ,vos1 ,de verbondsleer in de ,geref4 theol4 #ahia bl4 #bgv41 voorts ,th4 ,boston1 ,eene beschouwing van het verbond der genade1 uit het eng4 door ,al4 ,comrie #agda en dan van de ,engelschen overgenomen door ,comrie1 ,brahe1 ,verklaring van ,ps4 #hi1 voorrede bl4 ,v-,,xxxvi e4 a41 cf4 ook ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #cfj4 ,velen bleven echter tegen deze vereenzelviging bezwaar koesteren1 zooals ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xii #b1 #ab4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii #b1 #a4 ,misc4 ,sacra ,,ii #hbj-hbd4 ,r4 ,schutte1 ,tweetal verhandelingen over ,gods testament en verbond #aghe bl4 #adcv4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #ceh4 ,er is ook inderdaad onderscheid tusschen pactum salutis en foedus gratiae2 in het eerste is ,christus borg en hoofd1 in het tweede middelaar2 het eerste blft tot ,christus beperkt en eischt van ,hem het dragen der straf en het volbrengen der wet in de plaats der uitverkorenen1 het tweede breidt zich over en door ,christus tot de menschen uit en eischt van hen geloof en bekeering1 die ,christus niet in onze plaats heeft volbracht of kunnen volbrengen2 het eerste loopt over de verwerving der zaligheid1 is eeuwig en kent geen historie1 het tweede handelt over de toepassing der zaligheid1 neemt in den td een aanvang en heeft onderscheiden bedeelingen4 ,maar toch mag b dit onderscheid de samenhang en de eenheid niet over het hoofd gezien4 ,er zn in de ,schrift slechts twee verbonden1 twee wegen voor den mensch ten hemel1 n4l4 het werk- en het genadeverbond4 ,het werkverbond is de weg ten hemel voor den ongevallen1 het genadeverbond die voor den gevallen mensch4 ,het werkverbond werd met de menschheid gesloten in ,adam1 het genadeverbond in ,christus2 ,h en ,h alleen is het de menschheid vervangende en vertegenwoordigende ,hoofd4 ,als dan ook in de ,schrift gezegd wordt1 dat het verbond der genade opgericht is met ,adam1 ,noach1 ,abraham1 ,israel enz41 dan mag dit niet z verstaan1 alsof z de eigenlke parten en hoofden in dit verbond waren4 ,neen1 ,christus was toen en nu1 in ,o4 en ,n4 ,testament het hoofd1 de part in het genadeverbond en door zne bediening kwam het tot de aartsvaders en tot ,israel4 ,h die van eeuwigheid bestond en zich borg gesteld had1 is ook terstond na den val daadwerkelk opgetreden als profeet1 priester en koning1 als tweede ,adam1 als hoofd en vertegenwoordiger der gevallen menschheid4 ,in de verbonden met ,adam1 ,noach1 ,abraham1 ,david enz4 is ,h de middelaar1 de borg1 die voor de realiseering van het verbond instaat1 die het door zn ,geest verwezenlkt in de harten1 die het aan zondaren bedient1 die de weldaden ervan schenkt1 die de znen in het verbond opneemt4 ,heel het verbond is van het begin tot het einde ,hem toebetrouwd2 alleen in ,hem ligt het vast2 gelk de ,vader ,hem het koninkrk heeft verordineerd1 zoo verordineert ,h het hun1 die ,hem gegeven zn2 ,h deelt de door ,hem verworven weldaden als eene erfenis uit4 ,het verbond is vast als een testament1 het is een foedus testamentarium en een testamentum foederale4 ,het is betrekkelk onverschillig en raakt geen beginsel1 of men de tweeheid dan wel de eenheid van pactum salutis en foedus gratiae op den voorgrond plaatst2 indien maar vaststaat1 dat in het pactum salutis ,christus nooit n oogenblik is los te denken van de znen noch ook in het foedus gratiae de geloovigen n enkel oogenblik beschouwd kunnen worden buiten ,christus4 ,het is in beide de ,christus mysticus1 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #djj sq4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #a1 #d1 ,christus als de tweede ,adam1 die optreedt als de handelende part4 ,adam en ,abraham en ,david enz4 mogen typen zn1 maar de antitype is ,christus4 ,en wl ,adam reeds vr den val type was van ,christus1 zoo werd het genadeverbond niet eerst door ,noach en ,abraham1 en niet eerst door het verbond der genade met ,adam maar reeds in en door het werkverbond voorbereid4 ,god1 die alles weet en bepaalt en de verbreking van het werkverbond ook in zn raad opnam1 heeft b de schepping van ,adam en b de instelling van het werkverbond reeds op den ,christus en op zn genadeverbond gerekend1 deel ,,ii #edf4 #i4 ,zoo handhaaft de leer van het verbond op wonderschoone wze ,gods souvereiniteit in heel het werk der zaligheid4 ,het gaat het werkverbond zeer verre te boven1 zoo ver als ,christus ,adam overtreft4 ,veel klaarder dan in de schepping komt ,gods drievuldig wezen in de herschepping tot openbaring4 ,het is de ,vader1 die de verlossing voorneemt en wil2 het is de ,zoon die er voor instaat en ze feitelk verwerft2 het is de ,geest1 die ze uitwerkt en toepast4 ,en in dat gansche werk der zaligheid komt er van het begin tot het einde niets in van den mensch4 ,het is ,gods werk geheel en alleen2 het is louter genade en onverdiende zaligheid4 ,maar des te meer is het van belang1 om op te merken1 dat deze leer des verbonds1 in weerwil dat z of liever juist omdat z in het werk der zaligheid ,gods souvereiniteit zoo zuiver en ten volle handhaaft1 tegelkertd de redelke en zedelke natuur des menschen op zoo schoone wze tot haar recht doet komen4 ,b het werkverbond is dit reeds breedvoerig in het licht gesteld1 deel ,,ii #eec4 ,maar in het genadeverbond komt dit nog treffender uit4 ,in dit opzicht is het grootelks onderscheiden van de verkiezing4 ,wel zn beide niet zoo onderscheiden1 dat de verkiezing particulier en het genadeverbond universeel is1 dat gene den vren wil ontkent en dit hem leert of onderstelt1 dat het laatste terugneemt wat de eerste beldt4 ,maar wel verschillen z zoo1 dat in de verkiezing de mensch volstrekt passief1 in het genadeverbond echter ook actief voorkomt4 ,de verkiezing zegt alleen zonder meer1 wie verkoren zn en onfeilbaar de zaligheid zullen erlangen2 het genadeverbond beschrft den weg1 waarlangs deze verkorenen tot hunne bestemming zullen geraken2 het is de bedding1 in welke de stroom der verkiezing zich voortbeweegt naar de eeuwigheid heen4 ,christus treedt in het genadeverbond wel als hoofd en vertegenwoordiger der znen op1 maar ,h effaceert en vernietigt hen niet4 ,h staat voor hen in1 maar zoo1 dat z ook zelven1 door zn ,geest geleerd en bekwaamd1 bewust en vrwillig in het verbond toestemmen4 ,het verbond der genade is wel met ,christus gesloten1 maar het breidt zich over en door ,hem heen ook tot de znen uit en neemt dezen geheel en al met lf en ziele in zich op4 ,het pactum salutis breidt zich uit tot een foedus gratiae2 het hoofd van het genadeverbond is tevens de middelaar ervan4 ,en daarom treedt het aanstonds b zne promulgatie ook op met den eisch van geloof en bekeering1 ,mk4 #a3ae4 ,in den eersten td spraken de ,gereformeerden vrmoedig van voorwaarden des verbonds4 ,calvn1 ,inst4 ,,iv #ae1 #ag1 op ,gen4 #ae3f1 #ag3d1 ,mt4 #c3g1 #i1 ,gomarus1 de foedere1 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,viii #e1 ,trigland1 ,antopologia c4 #ah1 ,voorrede van de ,statenvert4 voor het ,n4 ,test41 ,voetius1 ,disp4 ,v #bgb4 #bgc enz4 ,maar toen de natuur van het genadeverbond dieper ingedacht werd en tegen ,roomschen1 ,lutherschen en ,remonstranten moest verdedigd worden1 voelden velen daartegen bezwaar1 ,olevianus1 ,wezen des genadeverbonds ,i #ac4 #ad4 ,junius1 ,disp4 ,theol4 ,,xxv #ab4 #ac4 #ai4 ,coccejus1 de foedere #hg1 ,id4 ,summa ,theol4 #da1 #e4 #ab4 #ac4 ,cloppenburg1 de foedere #bi4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #a1 #h-af4 ,franken1 ,kern c4 #bc4 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 ,,xvi #ag4 ,comrie1 ,heid4 ,catech4 ,i #ceb enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iv #bbd1 in ,engeland vooral ook de ,antinomianen1 ,tobias ,crisp e4 a4 tegen wie ,r4 ,baxter1 ,dan4 ,williams e4 a4 optraden4 ,eigenlk zn er in het foedus gratiae1 d4 i4 in het evangelie1 hetwelk de bekendmaking van het genadeverbond is1 geen eischen en geen voorwaarden4 ,want ,god geeft wat ,h eischt2 ,christus heeft alles volbracht en ook wedergeboorte1 geloof en bekeering1 schoon ,h ze niet in onze plaats volbracht1 toch voor ons verworven2 en de ,h4 ,geest past ze toe4 ,maar toch neemt het genadeverbond in zne bediening door ,christus dezen eischenden1 voorwaardelken vorm aan1 om den mensch te erkennen in zne redelke en zedelke natuur1 om ook als gevallen hem nog te behandelen als naar ,gods beeld geschapen1 om ook op dit hoogste terrein1 waar het gaat om de eeuwige zaligheid en het eeuwig verderf1 hem verantwoordelk en onontschuldigbaar te stellen1 om hem met bewustheid en vrheid te doen intreden in dit verbond en dat met de zonde te doen verbreken4 ,het verbond der genade is daarom wel monopleurisch1 het gaat van ,god uit2 ,h heeft het ontworpen en vastgesteld4 ,h handhaaft en verwezenlkt het2 het is een werk van ,god drieenig en volkomen afgewerkt binnen de drie personen onderling4 ,maar het is bestemd om dupleurisch te worden1 om in de kracht ,gods door den mensch bewust en vrwillig aanvaard en bewaard te worden4 ,dit is de wille ,gods1 die in het verbond zoo duidelk en zoo schoon aan het licht treedt1 dat het werk der genade zich klaar afspiegele in het menschelk bewustzn1 en 's menschen wil opwekke tot krachtige energie4 ,het verbond der genade doodt den mensch niet1 en behandelt hem niet als een stok en blok2 maar het neemt den mensch geheel en al op met al zne vermogens en krachten1 naar ziel en lichaam1 voor td en eeuwigheid2 het omvat hem geheel1 vernietigt zne kracht niet maar ontneemt hem zne onmacht2 doodt zn wil niet maar maakt hem vr van de zonde2 verdooft zn bewustzn niet maar verlost het van de duisternis2 het herschept den ganschen mensch en doet hem dan1 door de genade vernieuwd1 vr en zelfstandig met heel zn ziel en geest en lichaam ,god liefhebben en ,hem zich wden4 ,het verbond der genade spreekt uit1 dat ,gods eere en roem niet ten koste maar ten bate van den mensch wordt verkregen en in de herschepping van den ganschen mensch1 in zn verhelderd bewustzn en in zne herstelde vrheid haar triomfen viert4 ,tegelk is daarmede nog eene andere gedachte gegeven1 welke in het genadeverbond1 in onderscheiding van de verkiezing1 aan het licht treedt4 ,in de verkiezing treden de verkorenen op als zoovele ,gode met name bekende personen2 wel zn ze uitverkoren in ,christus en vormen ze een organisme met ,hem als hun ,hoofd4 ,maar toch treedt dit in de verkiezing niet klaar en sterk op den voorgrond4 ,gansch anders is dit in het genadeverbond4 ,hier treedt ,christus op als de plaatsvervanger van ,adam1 als het tweede ,hoofd van het menschelk geslacht4 ,hier staat ,christus met zne gemeente in samenhang met de menschheid onder ,adam4 ,de verkiezing let vooral op de individuen1 en op zichzelve liet z de mogelkheid open1 dat de verkorenen1 elk op zichzelf1 individualistisch1 sprongsgewze uit het menschelk geslacht werden uitgenomen1 wedergeboren en in den hemel overgebracht4 ,maar het verbond der genade zegt1 dat die verkiezing zich op eene gansch andere wze realiseert4 ,het spreekt de diepe1 schoone waarheid uit1 dat ,adam door ,christus is vervangen2 dat de menschheid1 die in den eersten viel1 in den tweeden wordt hersteld2 dat niet enkele losse individuen worden behouden maar dat in de verkorenen onder ,christus het organisme der menschheid en der wereld zelve wordt gered2 dat niet alleen de personen der verkorenen maar ook1 om zoo te zeggen1 de structuur van het organisme1 hetwelk z in ,christus vormen1 aan de oorspronkelke schepping in ,adam is ontleend4 ,daarom springt het verbond der genade ook niet van individu op individu over1 maar het zet organisch en historisch zich voort4 ,het doorloopt eene geschiedenis1 en heeft verschillende bedeelingen4 ,het schikt zich naar de tden en gelegenheden1 door den ,vader als ,schepper en ,onderhouder bepaald4 ,het wordt nooit alleen met een enkel persoon gesloten maar dan altd ook daarin met zn zaad2 het is een verbond van geslachten tot geslachten4 ,het omvat nooit den persoon des geloovigen alleen1 in het afgetrokkene1 maar dien persoon concreet1 gelk h historisch bestaat en leeft1 dus hem niet alleen1 maar ook alles wat zns is2 hem voor zn persoon niet alleen maar hem ook als vader of moeder1 als ouder of kind1 met alwat het zne is1 met zn gezin1 met zn geld en zn goed1 met zn invloed en macht1 met zn ambt en betrekking1 met zn verstand en zn hart1 met zne wetenschap en kunst1 met zn leven in maatschapp en staat4 ,het verbond der genade is de aan de scheppingsordening zich aansluitende1 in deze als teruggrpende1 en heel die schepping qualitatief en intensief in zich opnemende organisatie der nieuwe menschheid onder ,christus als haar ,hoofd4 ,het spreekt daarom vanzelf1 dat het verbond der genade tdelk1 in deze aardsche bediening en bedeeling1 ook zulken in zich opneemt1 die innerlk ongeloovig blven en de geestelke weldaden niet deelachtig zn4 ,de ,gereformeerden maakten met het oog hierop onderscheid tusschen een inwendig en een uitwendig verbond1 ,kantteekening op #a ,cor4 #g3ad1 #a ,petr4 #b3i1 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #a1 #e1 ,mastricht ,v #a1 #bh2 of tusschen verbond en verbondsbedeeling1 ,olevianus1 ,wezen des ,genadeverbonds ,i #b1 ,alting1 ,theol4 catech4 p4 #cc1 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xii #f1 #e2 of tusschen een absoluut en een conditioneel verbond1 ,maresius1 ,theol4 syst4 ,,viii #g1 ,koelman1 ,historie der ,labadisten bl4 #eff2 zelfs gingen enkelen1 zooals ,blake b ,dr4 ,vos1 ,de ,verbondsleer bl4 #ab1 #de1 ,stoddard te ,northampton b ,edwards1 ,works ,i #cd1 ,j4 ,schuts1 ,het verbond der genade verduisterd #agac en ,verhandeling over het ,h4 ,avondm4 #agbb1 ,m4 ,swarte #agdj1 ,r4 ,schutte1 ,tweetal verhandelingen #aghe e4 a4 zoover1 dat z twee verbonden aannamen1 het eene met de uitverkorenen en ware geloovigen1 het andere met de niet oprecht geloovende1 uitwendige leden der kerk1 en daardoor het lidmaatschap der laatsten en hun toegang tot het avondmaal trachtten te rechtvaardigen4 ,maar anderen1 zooals ,edwards1 ,works #ahe-bie1 ,koelman1 ,historie der ,labadisten bl4 #iev41 ,appelius1 ,de ,herv4 ,leer #agfi1 ,vitringa1 ,obs4 ,sacr4 ,,ii c4 #f1 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 c4 #af1 ,moor ,v #dgj1 ook ,ds4 de ,herder1 cf4 ,heraut #icg e4 a4 kwamen terecht hiertegen op4 ,het verbond der genade is n2 en de uit- en inwendige zde ervan1 schoon hier op aarde nooit samenvallend1 kunnen en mogen niet van elkander losgemaakt en naast elkaar gelegd worden4 ,er zn zeer zeker kwade ranken aan den wnstok1 er is kaf onder het koren1 er zn in een groot huis gouden en aarden vaten1 ,mt4 #c3ab1 #ac3bi1 ,joh4 #ae3b1 #b ,tim4 #b3bj4 ,maar ons ontbreekt het recht en de macht1 om tusschen beide scheiding te maken2 ,god zelf zal dat doen in den dag des oogstes4 ,zoolang z naar het oordeel der liefde in den weg des verbonds wandelen1 zn z als bondgenooten te beschouwen en te behandelen4 ,schoon niet de foedere1 zn z toch in foedere en zullen zoo eenmaal geoordeeld worden4 ,z zn hier op aarde op allerlei wze met de verkorenen verbonden2 en de uitverkorenen kunnen1 wl z leden zn der ,adamitische menschheid1 als organisme niet anders onder ,christus als hun ,hoofd worden vergaderd tot n1 dan in den weg des verbonds4 #da4 ,,de ,,persoon ,,des ,,middelaars4 #a4 ,het verbond der genade is van het werkverbond ook daarin onderscheiden1 dat het een middelaar heeft1 niet van vereeniging maar van verzoening1 ten einde de verbroken gemeenschap tusschen ,god en mensch weer te herstellen4 ,ook met deze leer van een middelaarschap staat de ,h4 ,schrift niet alleen1 maar wordt z van alle zden gesteund en bevestigd door de analogien1 die daarvan in de godsdiensten b de volken voorkomen4 ,over het algemeen zn de woorden en daden van groote mannen voor de geschiedenis en het leven der volken van de rkste beteekenis2 maar bepaaldelk geldt dit op godsdienstig gebied4 ,bna overal komen er heilige personen voor1 die de gemeenschap met ,god voor anderen bewerken en in stand houden4 ,profeten treden als tolken der ,godheid op en maken haar wil bekend2 priesters vertegenwoordigen de menschen in hunne toenadering tot ,god1 brengen hun offeranden en gebeden over en deelen hun ,gods zegen uit2 koningen worden menigmaal beschouwd als zonen der goden1 als dragers van hun wsheid en macht4 ,de oorsprong van al deze heilige personen wordt ons door de historie niet verhaald2 maar hunne algemeenheid bewst1 dat w hier te doen hebben met een verschnsel1 dat niet toevallig is maar samenhangt met het wezen der religie zelve en met eene diepe behoefte der menschheid4 ,vele historische godsdiensten zn bovendien aan de namen van bepaalde stichters verbonden1 die dan later boven den rang van gewone menschen verheven1 of zelfs1 gelk in het ,buddhisme1 geheel en al vergoddelkt worden2 apotheose en incarnatie komen bna in alle godsdiensten voor4 ,het onderscheid1 dat ,tiele maakt tusschen theocratische en theantropische godsdiensten1 is ook volgens zn eigen erkentenis niet streng vol te houden en slechts een verschil van meer of minder1 ,inleiding tot de godsdienstwet4 ,amst4 #ahig bl4 #adav41 #bbav4 ,eindelk is er zelfs in alle godsdiensten niet maar in het algemeen eene verwachting1 dat het kwade eens door het goede zal overwonnen worden1 maar meermalen knoopt zich die verwachting ook aan een bepaald persoon1 zooals b4 v4 aan ,krishna in de ,indische en ,baldur in de ,noorsche religie4 ,ook de mythe van ,heracles1 de bekende uitspraak van ,plato over den rechtvaardige in ,rep4 ,,vii1 de vierde ecloga van ,vergilius zn in dit opzicht merkwaardig4 ,in zne schoonste en edelste uitingen wst het ,heidendom onbewust naar het ,christendom heen2 cf4 deel ,i #bch-bdj en voorts ook nog ,lamennais1 ,essai sur l'indiffrence ,,iii #djh s4 ,tholuck1 ,lehre v4 d4 ,snde1 #dte ,beilage4 ,r4 ,ch4 ,trench1 ,the ,hulsean ,lectures for #ahde4 #ahdf4 #dth ed4 ,cambr4 #ahei p4 #aec3 ,christ the desire of all nations or the unconscious prophecies of ,heathendom4 ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #ahif ,s4 #gad f4 ,maar wat b de ,heidenen niet meer dan een onbewust en onbepaald verlangen was1 dat werd in ,israel voorwerp van een vast geloof en vurige hope4 ,god gaf zne beloften aan dat volk4 ,h liet de menschheid hare geschiedenis niet beginnen zonder de hope1 dat het vrouwenzaad eens over het slangenzaad zou triumfeeren4 ,ja1 het is de ,christus zelf geweest1 die als ,engel des verbonds het volk ,gods in den ,o4 ,t4 dag heeft geleid1 door ,israel heen zn eigen komst in het vleesch heeft voorbereid1 en door zn ,geest zn eigen beeld teekenen liet in historie en profetie1 ,joh4 #e3ci1 #a ,petr4 #a3aa1 ,op4 #ai3aj4 ,daarom bevat het ,o4 ,t4 ook niet enkele1 op zichzelf staande ,messiaansche teksten1 die in eene ,christologie des ,o4 ,t4 atomistisch worden saamgegaard2 maar heel de ,o4 ,t4 bedeeling met haar personen en gebeurtenissen1 haar ambten en instellingen1 haar wetten en ceremonin is eene heenwzing en heenbeweging naar de vervulling in het ,n4 ,t4 ,er is eene ,symbolik der ,schpfung01 eene typiek in de natuur1 welke blkens ,jezus' gelkenissen in ,hem en in zn koninkrk hare verwezenlking erlangt4 ,er is eene onbewuste verwachting en hope in de religie en in de historie der volken1 welke in het ,christendom tot hare waarheid komt4 ,er is eene rechtstreeksche en opzettelke voorbereiding en afschaduwing van de in de instellingen en gebeurtenissen des ,o4 ,t4 ,tempel en altaar1 priester en offerande1 ,zion en ,jerusalem1 profeet en koning1 alle zn ze voorbeelden en schaduwen van eene hoogere1 geestelke1 waarachtige werkelkheid4 ,en vooral het koningschap kreeg onder ,israel zulk eene typische beteekenis4 ,de theocratische koning1 die vooral in ,david met zne nederige afkomst1 zne rke levenservaring1 zne edele natuur1 zn diep gevoel1 zn poetischen aanleg1 zne groote gaven1 zn onbezweken moed1 zne schitterende overwinningen belichaamd werd1 ,smend1 ,altt4 ,rel4 ,gesch4 #eh1 was een zoon ,gods1 #b ,sam4 #g3ad1 ,ps4 #b3f1 #g1 ,ps4 #hi3bg1 de gezalfde b uitnemendheid1 ,ps4 #b3b1 #ah3ea1 wien allerlei lichamelke en geestelke zegeningen werden toegewenscht1 ,ps4 #b3hv41 #ba1 #de1 #gb1 die zelfs als ,elohim werd aangesproken1 ,ps4 #de3g4 ,de koning is drager der hoogste1 der ,goddelke waardigheid op aarde4 ,in ,david heeft de theocratische koning zn zuiverst beeld gevonden2 daarom zal het koningschap ook blven in zn huis1 #b ,sam4 #g3h-af4 ,deze belofte ,gods aan ,david is dan de grondslag1 het middelpunt van alle volgende verwachting en profetie4 ,de profetie1 die b de typiek ter verklaring bkomt1 ziet uit het verleden en heden naar de toekomst heen en teekent den te verwachten ,davidide steeds duidelker in zn persoon en werk af4 ,de meening1 b4 v4 van ,paul ,volz1 ,die vorexilische ,jahweprophetie und der ,messias1 ,gttingen #ahig1 dat de ,messiasidee aan de voorexilische profeten vreemd is1 wordt door de feiten weerlegd en is slechts door eene willekeurige kritiek staande te houden4 ,naarmate het koningschap in ,israel en ,juda minder aan zne idee beantwoordde1 nam de profetie de belofte van #b ,sam4 #g op en klemde zich daaraan vast1 ,am4 #i3aa1 ,hos4 #a3aa1 #c3e1 ,mich4 #e3a1 #b1 ,jes4 #i3e1 #f1 #aa3a1 #b1 #aj1 ,jer4 #bc3e1 #cj3i1 #cc3ag1 #bj-bb1 #bf1 ,ezech4 #cd3bc1 #bd1 #cg3bb-bd4 ,deze gezalfde koning zal uit ,davids huis voortkomen1 als dit tot nederheid vervallen1 van den troon verstooten1 aan een afgehouwen tronk gelk geworden zal zn1 ,jes4 #aa3a1 #b1 ,mich4 #e3a1 #b1 ,ezech4 #ag3bb2 ,god zal hem als eene spruite aan ,davids huis doen voortspruiten1 ,jer4 #bc3e1 #f1 #cc3ad-ag1 zoodat h zelfs den naam van ,spruite draagt1 ,zach4 #c3h1 #f3ab4 ,maar ondanks zn nederige geboorte1 zal h toch de echte1 ware1 theocratische koning zn4 ,ofschoon afkomstig uit het kleine1 verachte ,bethlehem1 waar het ,davidisch koningshuis zn oorsprong heeft en zich1 verdreven uit de heerschapp1 terugtrekt1 ,mich4 #e3b1 cf4 #c3ab1 #d3i1 #ad1 zal de ,messias toch een ,heerscher over ,israel zn1 wiens uitgangen en oorsprongen als ,heerscher1 van ,god uit1 al zn van ouds af1 van de dagen der eeuwigheid1 deel ,,ii #bdc4 ,h wordt door ,god gegeven1 is een eeuwig koning1 draagt de namen van ,wonderbaar ,raadgever1 sterke ,god1 cf4 #aj3ba1 ,deut4 #aj3ag1 ,jer4 #cb3ah1 eeuwig ,vader 7voor zn volk71 ,vredevorst1 ,jes4 #i3e1 #f1 is gezalfd met den ,geest der wsheid en des verstands1 des raads en der dapperheid1 der kennis en vreeze des ,heeren1 #aa3e1 wordt gelegd tot een beproefden kostelken grondsteen in ,zion1 #bh3af1 is een rechtvaardig1 zegerk1 zachtmoedig en daarom op een ezelin rdend koning1 die niet trotsch is op zne macht maar door ,god ondersteund wordt1 ,jer4 #cc3ag1 #bj1 #bb1 #bf1 ,zach4 #i3iv41 dien het volk noemt en erkent als den ,heere onze gerechtigheid1 ,jer4 #bc3f1 cf4 #cc3af1 waar ,jeruzalem zoo genoemd wordt als de stad1 in welke ,ihvh zne gerechtigheid wonen doet2 die een held zal zn als ,david en wiens huis zal wezen als ,god1 als de ,engel ,gods1 die eens b den uittocht ,israels leger voorging1 ,zach4 #ab3h1 cf4 ,mal4 #c3a1 die eeuwig heerschen1 een rk van gerechtigheid1 vrede en welvaart stichten zal1 en zne heerschapp ook over de ,heidenen1 tot de einden der aarde uitbreiden zal1 ,ps4 #b1 #de1 #gb1 ,ezech4 #cg3be1 ,zach4 #f3ac1 #i3aj enz4 ,dit heerlk ,messiasbeeld wordt dan daardoor nog afgewerkt1 dat deze toekomstige koning ook als profeet en priester geteekend wordt4 ,wel treden deze trekken niet op den voorgrond1 want in het ,godsrk zal de ,geest ,gods op allen uitgestort worden1 ,jol #b3bh1 ,zach4 #ab3aj1 #ac3bv41 ,jer4 #ca3cd1 en al het volk zal priesterlk en den ,heere heilig zn1 ,jes4 #ce3h1 ,jol #c3ag1 ,zach4 #ad3bj1 #ba2 maar toch wordt de ,messias ook als profeet voorgesteld1 op wien in bzondere mate de ,geest des ,heeren rust1 en die eene blde boodschap brengen zal aan ,israel en de ,heidenen1 ,deut4 #ah3ae1 ,jes4 #aa3b1 ,jes4 #dj-ff1 ,mal4 #d3e2 en h zal de priesterlke en de koninklke waardigheid in zich vereenigen1 ,jer4 #cj3ba1 ,zach4 #c1 #f3ac1 ,ps4 #aaj4 ,in den knecht des ,heeren b ,jesaja komen duidelk alle drie ambten aan het licht2 h is priester1 die door zn lden de zonden zns volks verzoent1 h is profeet1 die met ,gods ,geest gezalfd het aangename jaar des ,heeren verkondigt1 h is koning1 die verheerlkt wordt en de vrucht van zn arbeid geniet4 ,hoe diep deze ,messiasverwachting in ,israel is ingegaan1 toonen ons de psalmen2 vele gaan uit van het ,davidisch koningschap en zn in engeren zin messiaansch1 ,ps4 #b1 #ah1 #bj1 #ba1 #de1 #fa1 #gb1 #hi1 #acb1 andere spreken alleen van ,god of ,jahveh als ,koning1 ,ps4 #aj1 #bd1 #bi1 #dd1 #dg1 #dh1 #ff1 #fh1 #hg1 #ic1 #ie-ajj1 #ade-aej4 ,cf4 de werken over de ,christologie des ,o4 ,t4 van ,hengstenberg1 #b;e ,ausg4 #ahed1 van ,oosterzee1 #ahei-fa1 ,bade1 #b ,bde1 #b;e ,aufl4 ,mnster #aheh1 ,bhl #ahhb1 ,r4 ,gordon1 ,christ as made known to the ancient ,church1 #d vol4 ,edinburgh #ahed2 voorts werken over de ,o4 ,t4 voorspellingen als van ,riehm1 ,die messian4 ,weissagung1 ,gotha #ahge4 ,hofmann1 ,weissagung und ,erfllung #ahda1 '#dd4 ,schriftbeweis1 #b;e ,aufl4 #ahei1 ,orelli1 ,die alttest4 ,weissagung von der ,vollendung des ,gottesreiches in ihrer gesch4 ,entw4 #ahhb2 vervolgens werken over de theologie des ,o4 ,t4 van ,schultz1 ,oehler1 ,smend1 ,dillmann1 ,riehm1 ,kayser1 ,kuenen1 ,de profeten ,i #bcdv41 ,duhm1 ,die ,theologie der ,propheten #ahge4 ,knig1 ,die ,theologie der ,psalmen #aheg4 ,dornstetter1 ,das endzeitliche ,gottesreich nach der ,prophezie1 ,wrzburg #ahif4 ,stade1 ,die mess4 ,hoffnung im ,psalter1 in ,gottschick's ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,k4 ,,ii #ahie ,s4 #cfi-dac4 ,boehmer1 ,das ,reich ,gottes in den ,psalmen1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 ,,viii #ahig1 ,heft #h-aj2 en eindelk ook nog dogmatische leerboeken1 als van ,dorner ,chr4 ,gl4 ,i #gjb4 ,grtillat1 ,expos ,,iv #ie4 ,runze1 ,katech4 der ,dogm4 ,leipzig ,weber #ahih #ge4 #b4 ,ook na het uitsterven der profetie is de ,messiasverwachting in het hart van ,israels volk blven leven4 ,in de apocriefe litteratuur vinden we wel de verwachting van ,israels toekomstige verlossing en heerschapp1 maar zonder dat daarb van den ,messias anders dan eenige weinige aanduidingen voorkomen1 #a ,makk4 #b3eg1 #d3df1 #i3bg1 #ad3da4 ,ook ,philo heeft niets over den ,messias4 ,in het algemeen was de eigengerechtigheid van het ,judaisme aan de ,messiasverwachting niet gunstig2 ,israel had immers de wet1 was door hare onderhouding rechtvaardig en had daarom geen verlosser van noode2 hoogstens was er plaats voor een aardsch koning1 die de ,joden vergold naar hunne verdienste en hen tot heerschapp bracht over de volken der wereld4 ,de ,messias werd enkel en alleen een politiek persoon4 ,maar in het volk bleef toch de ,messiasverwachting leven en kwam telkens weer boven1 vooral in tden van druk4 ,ze werd onderhouden en gevoed door de lectuur des ,o4 ,testaments2 tal van plaatsen werden ,messiaansch verklaard1 gelk de ,,lxx bewst2 de ,joden vonden in de ,schriften zelfs #def ,messiaansche beloften1 #ge in den ,pentateuch1 #bdc in de ,profeten1 en #ach in de ,hagiographa2 en vooral de apocalyptische literatuur van ,henoch1 het ,psalterium ,salomonis1 ,baruch1 de ,sibylle1 #d ,ezra nam de ,messiasverwachting weer op en werkte ze uit4 ,men verwachtte over het algemeen1 dat ,h aan het einde van den verschnen zou1 nadat bange tden1 de zoogenaamde ,messiasween en ,elias of ook een ander profeet als ,mozes of ,jeremia waren voorafgegaan4 ,h werd gewoonlk aangeduid als ,messias1 ,menschenzoon1 ,uitverkorene1 ,zoon ,davids1 enkele malen ook als ,zoon ,gods1 en werd opgevat als een mensch die te voren reeds bestond en b ,god verborgen was1 die uit ,bethlehem te voorschn zou komen1 rechtvaardig1 heilig en met vele gaven door ,god toegerust was en die het rk ,gods op aarde bevestigen zou4 ,in hoofdzaak komt daarmee de verwachting overeen1 die volgens het getuigenis des ,n4 ,t41 ,luk4 #a3ch1 #gd1 #b3be enz4 in de volkskringen aangetroffen werd1 ,schrer1 ,neutest4 ,zeitgesch4 #fac4 ,weber1 ,system #ccc4 ,baldensperger1 ,das ,selbstbewusstsein ,jesu im ,lichte der ,mess4 ,hoffnungen seiner ,zeit1 ,strassb4 #ahhh1 #b;e ,aufl4 #ahib4 ,herzog #i1 #fec4 ,marti1 ,gesch4 d4 isr4 ,rel4 #bhi4 ,holtzmann1 ,lehrb4 der neut4 ,theol4 ,i #fh4 ,ludwig ,paul1 die ,vorstellungen vom ,messias u4 vom ,gottesreich bei den ,synopt4 ,bonn #ahie4 ,te midden van deze verwachtingen treedt de ,christus zelf op1 en in zne prediking sluit ,h terstond b haar zich aan4 ,het koninkrk ,gods1 dat door de profeten voorspeld en verwacht werd1 waarin ,god koning en zn wil aller lust zal zn1 dat naar oorsprong en natuur een hemelsch koninkrk is en thans ook al in de hemelen aanwezig is1 ,mt4 #f3aj1 dat koninkrk komt ook op aarde1 het is nab1 ,mk4 #a3ae4 ,maar aanknoopende aan die verwachtingen1 brengt ,jezus er terstond eene groote wziging in2 van de ,joodsche traditie gaat ,h terug tot de ,schrift1 en verstaat onder het koninkrk niet allereerst een politieke1 maar een religieus-ethische heerschapp4 ,de ,god ,abrahams1 ,izaks en ,jakobs1 ,mk4 #ab3bf1 de ,god ,israels1 ,mt4 #ae3cj1 dien ,jezus als zn ,god erkent en beldt1 is zeker ook en voor alles ,koning1 ,mt4 #e3ce1 #ah3bc1 #bb3b1 de ,heere des hemels en der aarde1 ,mt4 #aa3be1 maar ,h is ook de ,vader in de hemelen1 die in zn rk als een ,vader over zne kinderen heerschen wil2 zn rk is ook eene familie1 eene gemeente1 ,mt4 #f3d1 #f1 #i1 #g3aa1 ,mk4 #c3cd1 #ce2 en deze beide gedachten van het koningschap en het vaderschap ,gods schaden niet maar bevorderen elkaar4 ,voorts3 ingang in dat koninkrk is er niet door farizeesche wetsonderhouding1 maar door bekeering1 geloof1 wedergeboorte1 ,mt4 #ah3c1 ,mk4 #a3ae1 ,joh4 #c3c1 en daarom staat het juist open voor de armen1 de verlorenen1 de tollenaren en zondaren1 ,mt4 #e3c1 #i3aa1 #ab1 #aa3e1 #bh-cj1 ,luk4 #ai3aj4 ,dat koninkrk1 dat eenerzds voor alles moet gezocht worden en eene andere en betere gerechtigheid dan die der farizen onderstelt1 ,mt4 #e3bj1 #f3cc1 #ac3dd-df en dan als een loon wordt voorgesteld1 bewaard in de hemelen1 ,mt4 #e3ab1 #f3bj1 #ai3ba1 #bj3a-g1 #bd3de1 is toch andererzds met heel zn inhoud1 vergeving der zonden1 ,mt4 #i3b1 #bf3bh1 ,luk4 #a3gg1 #bd3dg1 gerechtigheid1 ,mt4 #f3cc1 eeuwig leven1 ,mt4 #ai3af1 #be3df1 ,mk4 #h3dc eene alle werk en verdienste ver te boven gaande gave1 ,mt4 #ai3bi1 #bc3ab1 #bd3dg1 #be3ba1 #be3cd1 ,luk4 #f3cbv41 #ab3cb1 #cg1 #ag3aj1 #bb3bi4 ,in zoover de zaligheid hier nog niet ten volle wordt genoten1 is het koninkrk dus nog wel toekomstig2 maar in zoover het door de wedergeboorte1 vergeving1 vernieuwing hier reeds aanvankelk in de harten geplant wordt1 is het tegenwoordig1 ,mt4 #aa3aa1 #ab3bh1 #bc3ac1 ,mk4 #d3bf-bi1 #aj3ae1 ,luk4 #aj3ah1 #ag3ba4 ,schmoller1 ,die ,lehre vom ,reiche ,gottes in den ,schriften des ,n4 ,t4 ,leiden #ahia en anderen1 zooals ,joh4 ,weiss1 ,gunkel1 hebben dit laatste ten onrechte ontkend4 ,het koninkrk ,gods is b ,jezus niet alleen een in den hemel gereedliggend1 op gerechtigheid als loon geschonken goed1 en dus alleen een religieus begrip2 maar het is ook aanvankelk op aarde in de weldaden van bekeering1 geloof1 wedergeboorte1 vernieuwing gerealiseerd1 het wast allengs op en doordringt alles1 het is tegelk een ethisch begrip4 ,dat is1 ,jezus neemt het begrip van het rk ,gods over1 zooals het in de ,schrift en vooral later in de apocalyptiek in eschatologischen zin ontwikkeld was4 ,maar ,h verbindt daarmede de later door het ,judaisme verwaarloosde gedachte1 dat1 al zal het koninkrk ,gods in eschatologischen zin eerst aan het einde der dagen door eene in de wereld ingrpende daad ,gods gerealiseerd worden1 het desniettemin door eene religieus-ethische vernieuwing1 door het koninkrk ,gods in dezen zin1 moet voorafgegaan en voorbereid worden4 ,b de profeten des ,o4 ,t4 gaan deze gedachten saam en zn ze ineengeweven4 ,z kennen slechts ne komst van den ,messias4 ,het ,godsrk is inbegrip van alle geestelke en natuurlke weldaden2 het brengt tegelk bekeering en terugkeer 7herstel van ,israel als volk en rk72 het is terzelfder td een ethisch en een religieus begrip4 ,maar ,jezus maakt tusschen deze onderscheid4 ,het koninkrk is er in religieus-ethischen1 het komt in eschatologischen zin4 ,de ne idee van het rk ,gods komt in twee groote momenten tot stand4 ,de ne komst van den ,messias splitst zich in een dubbele1 ter behoudenis en ten gericht1 ter voorbereiding en ter voltooiing4 ,das ,messiaswerk wird ,heilswerk1 es entwindet sich der ,eschatologie und mndet ein in die ,soteriologie1 ,baldensperger1 ,das ,selbstbew4 ,jesu #aad4 ,daargelaten de vraag1 hoe langen td er voor ,jezus' bewustzn en dat der apostelen tusschen zn tegenwoordig en zn toekomstig koninkrk verloopen zou2 het feit staat vast1 dat beide ook temporeel onderscheiden zn4 ,cf4 ,holtzmann ,i #bae-bbe1 en voorts de litt4 over het rk ,gods1 die te vinden is b ,frdric ,krop1 ,la pense de ,jsus sur le royaume de ,dieu d'aprs les vangiles synoptiques avec un appendice sur la question du fils de l'homme4 ,paris ,fischbacher #ahig p4 #g4 s4 ,cf4 ook nog ,a4 ,ritschls ,idee des ,reiches ,gottes im ,lichte der ,gesch41 kritisch untersucht von ,dr4 ,rich4 ,wegener1 ,leipzig ,deichert #ahih4 ,tot deze onderscheiding is ,jezus niet gekomen1 doordat zn arbeid1 in ,galilea hoopvol begonnen1 later zonder gevolg bleef en ,h nu op geen andere wze aan zne roeping getrouw kon blven dan door tegelk zn ,messiasschap en het ldensprogram te openbaren1 ,holtzmann1 ,i #bhd4 ,want van den aanvang af was aan ,jezus zne plaats in dat koninkrk1 welks ,evangelie h predikte1 volkomen klaar en duidelk4 ,behalve uit de aanwzing in den doop door ,johannes1 ,mt4 #c3aav41 ,joh4 #a3bfv41 blkt dit duidelk daaruit1 dat ,jezus terstond optrad met de namen van ,zoon des menschen en ,zoon ,gods4 ,den eersten naam ontleende ,jezus1 gelk thans1 vooral na ,baldensperger's belangrke studie over ,das ,selbstbewusstsein ,jesu1 ,strassb4 #ahhh1 #b;e ,aufl4 #ahib vr algemeen erkend wordt1 met bewustheid aan ,dan4 #g3ac1 om daarmede aan te duiden n dat ,h de ,messias was1 zonder wien het koninkrk ,gods niet komen kon1 n dat ,h het was in gansch anderen zin1 dan zne tdgenooten in hunne aardschgezinde verwachtingen zich dit voorstelden4 ,de naam menschenzoon is alzoo geen symbool voor het toekomstige ,godsrk 7,hoekstra71 noch benaming van ,jezus als den waren1 idealen mensch 7,herder1 ,schleiermacher1 ,neander1 ,lange1 ,ebrard1 ,thomasius1 ,godet1 ,beyschlag enz47 of als den nederigen1 zwakken mensch 7,grotius1 de ,wette1 ,ewald1 ,baur1 ,strauss1 ,kuenen1 ,schenkel1 ,stier1 ,nsgen enz471 maar is bepaald aanduiding van zne boven allen verheven1 ,messiaansche waardigheid in den zin1 gelk ,h zelf die verstond4 ,nu hebben1 evenals vroeger reeds de rationalist ,paulus1 ,comm4 ber das ,n4 ,t4 op ,mt4 #h3bj en ,uloth in de ,godg4 ,bdragen #ahfb1 zoo in den jongsten td ,lagarde1 ,wellhausen1 ,brandt1 ,oort en vooral ,lietzmann wel beweerd1 dat ,jezus zich nooit in het ,arameesch noemde of daarvan alleen zich bediende om zichzelven in den derden persoon als den mensch aan te duiden2 dat de ,arameesche woorden later ten onrechte door vertaald werden en in de christelke apocalyptiek in aansluiting aan ,dan4 #g3ac van den ,messias verstaan werden1 en in die beteekenis dan ,jezus in den mond zn gelegd4 ,maar deze hypothese is toch zeer onwaarschnlk1 het ontbreekt haar aan alle verklaring1 wanneer en waarom de ,arameesche uitdrukking zoo in het grieksch is weergegeven1 in ,messiaanschen zin verstaan is1 en zonder eenige reden ,jezus in den mond is gelegd1 cf4 ,schulze1 ,die ,religion ,jesu und der ,glaube an ,christus1 ,halle #ahig ,s4 #g-ac4 ,frd4 ,krop1 ,la pense de ,jsus sur le royaume de ,dieu #abd s4 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung1 ,leipzig #ahih ,s4 #gh4 ,veeleer is het waarschnlk1 dat de uitdrukking reeds in de ,joodsche apocalyptiek den ,messias aanduidde1 of dat ,jezus zelf opzettelk dien titel aan ,daniel ontleende1 om zichzelf duidelk en toch in anderen zin1 dan zne tdgenooten dachten1 als ,messias aan te duiden4 ,in elk geval1 ,jezus noemt zich zoo1 waar ,h door zn nederig leven1 ,mt4 #h3bj1 #aa3ai1 door zn dienen1 ,mt4 #bj3bh1 door zn zoeken en zaligmaken van het verlorene1 ,mt4 #ah3aa1 door zne vergeving van zonden1 ,mk4 #b3aj1 door zne macht over den ,sabbat1 ,mk4 #b3ah1 door zn lden1 ,mk4 #h3ca1 #i3ab1 #ca1 #aj3cc1 door zn wederkomst1 ,mk4 #ac3bf1 #ad3fb het koninkrk der hemelen op aarde sticht1 uitbreidt en voltooit4 ,met deze aanspraak en dezen naam trad ,jezus niet eerst op tegen het einde van zn leven1 ,h was zich zn ,messiasschap bewust van het eerste oogenblik zner openbare werkzaamheid af aan en begon deze krachtens die bewustheid4 ,reeds op twaalfjarigen leeftd wist ,h1 dat ,h moest zn in de dingen zns ,vaders1 ,luk4 #b3di4 ,in den doop door ,johannes ontving ,h van zne roeping het ,goddelk teeken en zegel1 ,luk4 #c3ba4 ,en terstond trad ,h op met den naam van ,menschenzoon1 lang vr het voorval in ,cesarea ,philippi1 ,mk4 #b3aj1 #bh4 ,h geeft zichzelven van den aanvang af eene bzondere en geheel eenige plaats in het koninkrk ,gods1 doet werken die zn ,messiasschap onderstellen1 en eischt eene eere1 die alleen dan ,hem toekomt1 wanneer ,h de ,messias is1 ,mt4 #e3aa1 #aj3ah1 #cb1 #cg1 #ab3f1 #da1 #ai3bi4 ,maar wel is het waar1 dat ,h den naam van ,zoon des menschen in den eersten td spaarzaam gebruikt1 en dat ,h te veelvuldiger hem bezigt1 als ,h na het voorval b ,cesarea met de ,messianiteit ook het ldensprogram verbinden kan4 ,jezus moest zne discipelen zoo opvoeden1 dat z ,hem erkenden als ,messias en toch niet op ,hem overdroegen al die aardsche politieke verwachtingen1 die in ,jezus' td met de ,messiaansche idee verbonden waren4 ,litt4 over de uitdrukking ,zoon des ,menschen b ,oort1 ,de uitdrukking in het ,n4 ,t4 ,leiden #ahib bl4 #ev4 ,h4 ,lietzmann1 ,der ,menschenson1 ,freiburg ,mohr #ahif4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #bdf4 ,h4 ,appel1 ,die ,selbstbezeichnung ,jesu1 ,der ,sohn des ,m4 ,stavenhagen #ahif4 ,ook ,theol4 ,tdschr4 ,nov4 #ahid4 ,mei #ahie4 ,theol4 ,stud4 van ,dr4 ,daubanton enz41 ,mei #ahie4 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung #ahih ,s4 #ge f4 ,frderic ,krop1 ,la pense de ,jsus etc4 p4 #aah-acb4 ,hiermede is gezegd1 dat ,jezus' zelfbewustzn als ,messias zich niet historisch of psychologisch verklaren laat4 ,het is terstond b ,jezus' optreden aanwezig2 het is niet af te leiden uit den invloed der apocalyptische litteratuur1 die zonder twfel door ,baldensperger in het algemeen en ook in betrekking tot ,jezus overschat wordt4 ,deze ziet zich daarom ook zelf genoodzaakt1 om verder1 n4l4 tot het religieuse bewustzn van ,jezus1 tot zn ,godsbewustzn terug te gaan en te zeggen1 dat b den doop met zn ,godsbewustzn zne ,messianiteit ,hem onmiddellk bewust werd2 toen ontwaarde ,h ,gods nabheid als nooit te voren1 toen hoorde h inwendig in zich de stem3 ,g zt mn ,zoon1 ,baldensperger1 ,das ,selbstbew4 ,jesu ,s4 #afj4 ,tot op zekere hoogte is dit juist4 ,jezus' bewustzn1 dat ,h de ,messias was1 vloeide voort uit de wetenschap1 dat ,h in eene geheel eenige verhouding stond tot ,god4 ,h noemde zich ,zoon des menschen maar ook ,zone ,gods1 cf4 deel ,,ii #bdc4 ,in het ,o4 ,t4 werd zoo het volk ,israel1 dan de koning en vooral de ,messias aangeduid4 ,deze theocratische beteekenis heeft de naam ,zoon ,gods misschien ook nog in den mond van de bezetenen1 ,mt4 #h3bi1 de ,joden1 ,mt4 #bg3aj1 den ,hoogepriester1 ,mt4 #bf3fc1 en zelfs van de discipelen in den eersten td1 ,joh4 #a3ej1 #aa3bg1 ,mt4 #af3af4 ,maar ,jezus legt in dezen naam een anderen en dieperen zin4 ,h is ,zoon ,gods1 niet omdat ,h ,messias en ,koning is1 maar ,h is het laatste1 omdat ,h het eerste is1 omdat ,h ,zoon des ,vaders is4 ,god is zn ,vader1 ,luk4 #b3di2 ,h is de ne ,zoon1 dien de ,vader liefhad en dien ,h ten laatste zond1 ,mk4 #ab3f2 b den doop ,mt4 #c3ag1 en later b de verheerlking1 ,mt4 #ag3e noemt ,god ,hem zn geliefden ,zoon1 in wien ,h al zn welbehagen heeft2 en in ,matth4 #aa3bg zegt ,h1 dat alles1 wat tot uitvoering van ,gods noodig is1 ,hem is overgegeven en dat alleen de ,vader den ,zoon en de ,zoon den ,vader kent4 ,dit ,zoonschap is de bron van al zn leven1 denken en handelen4 ,in die bewustheid stelt ,h zich boven de ouden1 ,mt4 #e3ahv41 boven ,jona en ,salomo1 ,luk4 #aa3ca1 #cb1 boven de engelen zelfs1 ,mk4 #ac3cb4 ,wetende1 dat ,h in geheel eenige verhouding staat tot den ,vader en koning van het ,godsrk is1 spreekt ,h zalig1 ,mt4 #e3cv41 ,luk4 #aj3bc1 vergeeft ,h de zonden1 ,mk4 #b3bj1 eischt ,h alles om znentwil te verlaten1 ,mt4 #e3aa1 #aj3ah1 #bb enz41 en verbindt daaraan den ingang in het eeuwige leven4 ,de ,synoptici bevatten reeds in kiem alles1 wat later door de apostelen en ook door de christelke kerk over den persoon van ,christus geleerd werd4 ,het is waar1 dat de discipelen vr ,jezus' opstanding nog geen recht inzicht hadden in zn persoon en werk4 ,de evangelin zeggen ons dat zelve4 ,vandaar dat ,jezus in zn onderws ook met de vatbaarheid zner jongeren rekende1 hen allengs opleidde tot de kennis van zn ,zoonschap en zne ,messianiteit en veel overliet aan de onderwzing des ,geestes1 ,joh4 #af3ab4 ,maar de opstanding deed reeds een wonderbaar licht opgaan over den persoon en het werk van ,christus2 van toen af gold ,h voor alle discipelen als ein himmlisches ,wesen2 de leer van ,paulus en ,johannes over het wezen van ,christus vond b geen der discipelen bestrding1 ,weiszcker1 ,das apost4 ,zeitalter #af4 #aaj4 ,wat z eraan toevoegen1 is niets nieuws1 maar alleen uitbreiding en ontwikkeling4 ,jezus is waarachtig mensch1 vleesch geworden en in het vleesch gekomen1 ,joh4 #a3ad1 #a ,joh4 #d3b1 #c1 uit de vaderen1 zooveel het vleesch aangaat1 ,rom4 #i3e1 ,abrahams zaad1 ,gal4 #c3af1 uit ,juda's stam1 ,hebr4 #g3ad1 uit ,davids geslacht1 ,rom4 #a3c1 geboren uit eene vrouw1 ,gal4 #d3d1 ,hebr4 #b3ad1 mensch in vollen1 waren zin1 ,rom4 #e3ae1 #a ,cor4 #ae3de1 #a ,tim4 #b3ae1 die moede1 dorstig1 bedroefd1 verheugd was als w1 ,joh4 #d3fv41 #aa3cc1 #ch1 #ab3bg1 #ac3ba1 ,hebr4 #d3ae1 onder de wet was1 ,gal4 #d3d1 gehoorzaamheid geleerd heeft tot den dood toe1 ,phil4 #b3h1 ,hebr4 #e3h1 #aj3g1 #i1 geleden heeft1 gestorven is en begraven enz4 ,maar deze zelfde mensch was tegelk van alle zonde vr1 ,mt4 #g3aa1 #aa3bi1 #ab3ej1 ,joh4 #d3cd1 #h3bi1 #df1 #ae3aj4 ,hd4 #c3ad1 #b ,cor4 #e3ba1 ,hebr4 #d3ae1 #g3bf1 #a ,petr4 #a3ai1 #b3bf1 #a ,joh4 #b3a1 #c3e2 ,h is ook opgestaan1 verheerlkt1 gezeten aan ,gods rechterhand1 ,hd4 #b3cd1 #e3ca1 #g3ee enz4 ,h bestond reeds vr zne vleeschwording1 ,joh4 #a3a1 #ag3e1 #a ,cor4 #aj3d1 #i1 ,hebr4 #aa3bf1 was toen in de gestaltenis ,gods1 ,phil4 #b3f1 eerstgeborene aller creatuur1 ,col4 #a3ae1 hooger dan de engelen1 ,hebr4 #a3d1 door wien ,god alles geschapen heeft en in wien alles bestand heeft1 ,joh4 #a3c1 #a ,cor4 #h3f1 ,col4 #a3af1 ,ef4 #c3i1 ,zoon ,gods in geheel eenigen zin1 ,joh4 #a3ad1 #e3ah1 ,rom4 #h3c1 #cb1 ,gal4 #d3d1 en zelf ,god1 ,joh4 #a3a1 #bj3bh1 ,rom4 #i3e1 #b ,thess4 #a3a1 ,tit4 #b3ac1 ,hebr4 #a3h1 #i4 7#a ,joh4 #e3bj71 #b ,petr4 #a3a4 ,cf4 art4 ,christologie1 ,schriftlehre van ,khler in ,herzog #d1 #d met de daar aangehaalde litt4 #c4 ,deze apostolische getuigenis aangaande ,jezus den ,christus was te veelomvattend1 dan dat z terstond in het christelk bewustzn kon opgenomen en in eene alle dwaling afsndende1 duidelke formule kon weergegeven worden4 ,b de apostolische vaders is daarvan dan ook nog geen sprake1 al kennen z aan ,christus eene geheel eenige plaats toe en al noemen z ,hem met allerlei heerlke en verheven namen1 deel ,,ii #bej4 ,door de ter linker en ter rechter zde opkomende dwalingen van het ,ebionitisme en het ,gnosticisme werd eerst het christelk denken gewekt1 om de apostolische getuigenis zich in haar veelzdigheid toe te eigenen en de verhouding van ,christus1 beide tot ,god en tot de menschheid1 tot klaarheid te brengen4 ,het ,ebionitisme hield ,jezus wel voor den ,messias1 geloofde soms ook wel1 dat ,h op bovennatuurlke wze ontvangen en b den doop met eene ,goddelke kracht toegerust was1 maar het zag overigens in ,jezus niets dan een mensch1 uit ,davids geslacht1 met ,gods ,geest gezalfd en tot koning over een b zne wederkomst op te richten aardsch rk aangesteld4 ,het ,gnosticisme1 de stof verachtend en de schepping der wereld aan een toeschrvend1 maakte ook b ,christus eene scherpe scheiding tusschen het ,goddelke en het menschelke2 de hoogste aeon1 n4l4 ,christus1 was uit den hemel nedergedaald en had zich voor een td lang met den aardschen mensch ,jezus vereenigd1 of bracht uit den hemel een psychisch lichaam mede of nam tdelk een schnlichaam aan1 om de menschheid uit de banden der materie te bevrden4 ,harnack meent wel1 dat de erkenning van ,jezus als een door ,god uitverkoren en met den ,geest toegerust mensch niet ebionietisch maar christelk was1 ,d4 ,g4 ,i #bde1 en zegt ook1 dat de leer der twee naturen van ,christus oorspronkelk gnostisch was1 ,i #bbj1 #eaf1 maar h moet toch toegeven1 dat in de oudste overlevering ,jezus ook als ,zoon ,gods beleden en nooit voor een gehouden werd1 ,i #aec-afh1 cf4 ,loofs in ,herzog #d1 #ah f4 ,er mogen verschillende voorstellingen geweest zn1 hoe een en hetzelfde subject tegelk ,zoon ,gods en mensch kon zn2 maar zoo werd ,christus van het begin af door allen erkend4 ,deze beldenis moest leiden en leidde onder ,justinus1 ,irenaeus en ,tertullianus1 cf4 deel ,,ii #bej-bef1 tot de leer der twee naturen4 ,de uitdrukking komt het eerst voor in een fragment van ,melito1 welks echtheid echter betwfeld wordt1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,i #afe1 volgens ,loofs1 ,herzog #d1 #ca ten onrechte4 ,irenaeus heeft de formule van de twee naturen nog niet1 maar leert duidelk1 dat ,christus waarlk de ,zoon1 de ,logos1 en zelf ,god is1 dat ,h als zoodanig mensch is geworden1 en dat deze menschgeworden ,logos eene onverbrekelke eenheid is4 ,h is vere homo et vere deus1 adv4 haer4 ,,iv #f1 #g1 het is een en dezelfde ,christus1 die de wereld geschapen heeft en die geboren en gestorven is1 ,,iii #i1 #c4 #af1 #f4 #ai1 #a enz4 ,tertullianus leert evenzoo en spreekt nog sterker van twee substanties in ,christus1 carnea en spiritalis1 van twee conditiones1 divina et humana1 de carne ,chr4 #e1 en nam in ,hem aan duplicem statum1 non confusum sed conjunctum in una persona1 ,deum et hominem verum1 adv4 ,pr4 #bg4 ,spoedig werd daarna in het ,westen voor deze leer van ,christus de formule gebezigd1 dat ,h was una persona met duo naturae4 ,augustinus drukt zich geregeld aldus uit2 ita vero inter ,deum et homines mediator apparuit1 ut in unitate personae copulans utramque naturam1 et solita sublimaret insolitis et insolita solitis temperaret1 ,ep4 ad ,volus4 #c4 ,in het ,oosten bleef echter de terminologie1 evenals in de triniteitsleer1 langen td onvast en daarom voor allerlei misverstand vatbaar4 ,de woorden 1 1 1 misten nog strenge bepaling en werden daarom dooreen gebruikt2 zelfs ,cyrillus duidt de menschelke natuur van ,christus nog dikwerf als in plaats van als aan1 en spreekt dan toch weer van ne natuur in ,christus1 2 de vereeniging van beide naturen werd door ,gregorius ,naz4 en ,nyss4 als eene 1 1 en door ,cyrillus als eene of aangeduid2 en datgene1 wat door de hypostatische vereeniging tot stand kwam1 werd meermalen niet maar genoemd1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bid f4 #cda f4 ,de epistola dogmatica van ,paus ,leo den ,groote aan ,flavianus droeg er echter veel toe b1 om ook in het ,oosten het helder inzicht en het nauwkeurig spraakgebruik in de leer van ,christus te bevorderen1 ,halm1 ,bibl4 der ,symbole u4 ,glaubensregeln #cba-ccj4 ,en te ,chalcedon werd1 na verwerping van het ,nestorianisme1 het ,patripassianisme1 het ,eutychianisme enz41 de beldenis van ,christus vastgesteld als van n en denzelfden ,zoon en ,heere1 1 144444 1 1 1 1 7volgens de oorspr4 lezing2 niet 7 1 1 1 1 ,hahn1 ib4 #aff4 #d4 ,daarmede waren scherp en belnd de grenzen getrokken1 binnen welke de kerkelke leer van ,christus verder ontwikkeld kon worden4 ,maar het was er ver van af1 dat hiermee vroeger en later eenstemmigheid werd verkregen4 ,de vraag3 wat dunkt u van den ,christus8 heeft in het christelk leven en ook in de theologie allerlei antwoorden uitgelokt2 z houdt alle eeuwen door hoofden en harten der menschen verdeeld4 ,zelfs binnen die kerken1 welke samen het ,chalcedonense aanvaarden1 is er b alle overeenstemming toch ook nog aanmerkelk verschil4 ,in de theologie van het ,oosten bleef de grondgedachte deze1 dat ,god zelf mensch moest worden1 opdat de mensch de ,goddelke natuur1 de onsterfelkheid1 het eeuwige leven1 de 1 deelachtig zou worden4 ,de gevolgen der zonde zn veel meer physisch dan ethisch van aard1 en daarom loopt naast het rationalisme in de ,grieksche kerk altd de mystiek4 ,deze mystiek moest er toe leiden1 dat1 al werd de menschelke natuur van ,christus ook erkend1 de sterkste nadruk toch viel op zne ,godheid1 op het ingaan der ,goddelke natuur in de menschelke1 op de eenheid van beide1 op het wezen van ,christus meer dan op zne historische verschning1 op zne vleeschwording meer dan op zne voldoening4 ,b den persoon van ,christus kwam het daarom vooral aan op zn ,goddelk wezen1 dat in menschelken vorm werd medegedeeld en zoo door den mensch ontvangen en genoten wordt4 ,aan strenge onderscheiding der beide naturen werd daarom allerminst behoefte gevoeld2 ze wordt b ,athanasius1 de ,cappadocirs1 ja zelfs nog ten deele b ,cyrillus gemist2 de ,grieksche lezing van het ,chalcedonense is eene correctie van den oorspronkelken tekst2 de uitdrukking is door vervangen4 ,het monophysitisme was in het ,oosten eene macht2 hoezeer veroordeeld en onderdrukt1 het kwam toch telkens weer boven1 in de leer der theopaschieten1 der aphthartodoceten1 der aktisteten en der monotheleten2 het droeg er toe b om de grensln tusschen het ,goddelke en het menschelke uit te wisschen en om de kerken in het ,oosten meer en meer voor den ondergang in het ,heidendom rp te maken1 cf4 deel ,,ii #bib4 #bic4 ,daartegen onderscheidde het ,westen streng tusschen de ,goddelke en menschelke natuur van ,christus2 de terminologie van una persona en duo naturae stond reeds sedert ,tertullianus vast2 op het ethische lag meer dan op het physische1 op de voldoening1 het lden en den dood1 meer dan op de menschwording de nadruk4 ,toch werd ook hier niet alle gevaar van de vergoddelking der menschelke natuur van ,christus vermeden4 ,het ,oosten nam bna geen notitie van het ,westen en onderging met name in het geheel niet den invloed van ,augustinus4 ,maar omgekeerd nam het ,westen wel de theologie en bepaaldelk ook de mystiek van het ,oosten over4 ,daardoor drong ook in de ,latnsche kerk en theologie de gedachte door van eene vergoddelking van het menschelke4 ,de mystische contemplatie1 de leer van het donum superadditum1 de transsubstantiatie berusten alle op de gedachte1 dat het eindige aan het oneindige deel hebben kan4 ,dit kon niet zonder invloed blven op de christologie1 want de menschelke natuur was nauwer dan eenig ander schepsel met de ,godheid vereenigd4 ,als ,adam door het donum superadditum1 als de geloovigen door de gratia infusa1 als de mystieken door de contemplatie reeds der ,goddelke natuur deelachtig en in zekeren zin vergoddelkt werden1 cf4 deel ,i #bbjv4 #bgfv4 ,,ii #aebv4 #eah4 #ebbv41 dan moest dit in veel sterker mate nog het geval wezen b den mensch ,christus4 ,geheel in overeenstemming met ,joh4 ,damascenus1 de fide orthod4 ,,iii #c4 #g4 #ag4 #ai1 cf4 ,dorner1 ,lehre v4 d4 ,person ,christi ,,ii #bfg f41 leerde daarom de scholastieke en ,roomsche theologie1 dat iedere natuur in ,christus wel zichzelve blft en de mededeeling der ,goddelke eigenschappen aan de menschelke natuur niet reel is te denken1 maar dat toch de ,goddelke natuur de menschelke geheel doordringt en doorgloeit1 gelk warmte het zer1 en haar de ,goddelke heerlkheid en wsheid en macht deelachtig maakt 71 74 ,daaruit wordt dan afgeleid1 dat ,christus als mensch reeds hier op aarde de scientia beata1 de visio ,dei bezat2 ,jezus was reeds op aarde een comprehensor ac viator1 wandelend door aanschouwen en niet door geloof2 van geloof en hope kan en mag er b ,hem geen sprake zn4 ,voorts werden al de gaven1 waarvoor de menschelke natuur van ,christus vatbaar was1 ,hem niet allengs1 maar terstond1 in eens b zne menschwording geschonken4 ,als mensch bleef ,h wel eindig en beperkt2 ook had ,h in den staat zner vernedering allerlei defecten 7vatbaarheid voor lden en dood7 en affecten 7aandoeningen van smart1 honger1 koude enz474 ,maar ,h ontving toch b zne menschwording in eens alle wsheid1 waarvoor zne menschelke natuur vatbaar was4 ,zne toeneming daarin1 ,luk4 #b3eb1 is niet objectief maar subjectief te verstaan2 het scheen aan anderen zoo toe2 ook bad ,h niet uit behoefte1 maar alleen om onzentwil1 om ons een voorbeeld te geven4 ,jezus was eigenlk nooit kind1 ,h was dadelk man4 ,en omdat zne menschelke natuur zoo door de ,goddelke verheerlkt en vergoddelkt is1 daarom heeft ook z recht op en is ook z voorwerp van aanbidding2 ja ieder deel van de menschelke natuur van ,christus1 zooals inzonderheid het heilige hart1 is ,goddelke vereering waardig4 ,cf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #i4 #ac sq4 #bc4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #g-ae4 #be4 #cc4 #cd4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv #f4 ,bellarminus1 de ,christo ,,iii4 ,,iv4 ,petavius1 de incarn4 ,x4 ,,xi4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iv #bfj sq4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #a-bfa4 ,kleutgen1 ,theol4 d4 ,vorz4 ,,iii #bac f4 ,pesch1 ,prael4 ,,iv #hf sq4 #aaa sq4 ,jansen1 ,prael4 ,,ii #ffi4 ,c4 v4 ,schaezler1 ,das ,dogma v4 d4 ,menschw4 ,gottes #ahgj ,s4 #afd f4 ,simar1 ,dogm4 #dbj f4 ,dezelfde grondgedachte treffen w aan in de ,luthersche theologie4 ,maar z is hier toch anders uitgewerkt en toegepast4 ,grieksche en ,roomsche theologie leerden wel eene mededeeling van ,goddelke gaven maar niet van ,goddelke eigenschappen aan de menschelke natuur2 en z leerden ook wel eene ware en wezenlke mededeeling der ,goddelke eigenschappen1 maar dan niet aan de menschelke natuur als zoodanig1 doch aan de hypostase van beide naturen4 ,luther echter leerde1 dat ook reeds in den staat der vernedering de menschheid van ,christus was1 waar de ,godheid was1 en dat beide naturen niet alleen in den persoon maar ook beide onderling met hare eigenschappen vereinigt und vermischt waren1 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #cib4 f4 ,daarom konden de ,roomsche theologen de ,luthersche ,christologie en vooral de ubiquiteitsleer eenparig bestrden1 ,bellarminus1 de ,christo ,,iii #i4 ,petavius1 de incarn4 ,x #g-aj enz4 ,maar toch is er1 hier evenals in de leer van het avondmaal1 verwantschap4 ,de ,lutherschen leeren toch uitdrukkelk1 dat de beide naturen in ,christus nooit vermengd of in elkaar veranderd worden1 maar dat elk van beide tot in eeuwigheid zichzelve blft en haar wezenlke eigenschappen behoudt en nooit de eigenschappen der andere natuur tot haar eigene ontvangt1 ,form4 ,conc4 ed4 ,mller #fge4fgf4 ,ook zeggen z niet1 dat alle ,goddelke eigenschappen in gelken zin en in gelke mate aan de menschelke natuur worden medegedeeld2 de quiescente eigenschappen van oneindigheid enz4 werden haar niet zelve rechtstreeks1 doch alleen door bemiddeling van de andere eigenschappen geschonken2 de operatieve echter1 zooals alomtegenwoordigheid1 almacht1 alwetendheid werden rechtstreeks en onmiddellk het deel van de menschelke natuur2 en zelfs schreef men haar dikwerf niet alleen de multivolipraesentia of ubiquitas in den zin van ,chemniz maar bepaald de omnipraesentia toe1 ib4 #fhe sq4 ,en zakelk komen ,roomsche en ,luthersche theologie daarin overeen1 dat z de menschelke natuur boven de haar gestelde grenzen verheffen en de menschelke ontwikkeling van ,jezus benevens den staat zner vernedering in schn oplossen4 ,in de ,luthersche theologie is dat al zeer duidelk uitgekomen4 ,b de menschwording n4l4 werd wel niet temporeel maar toch logisch onderscheid gemaakt tusschen de incarnatio 7assumtio carnis7 en de exinanitio 7conceptio in utero74 ,van de eerste is alleen de ,logos subject2 en z bestaat daarin1 dat ,h de in zichzelve eindige menschelke natuur vatbaar maakt voor de inwoning van de volheid der ,godheid en haar de bovengenoemde ,goddelke eigenschappen mededeelt4 ,maar op deze manier dreigde niet alleen het onderscheid tusschen ,goddelke en menschelke natuur maar ook dat tusschen den staat van vernedering en van verhooging geheel teloor te gaan4 ,daarom nam men aan1 dat in het tweede moment1 in de exinanitio1 van welke niet de ,logos maar de ,godmensch het subject was1 deze de eerst medegedeelde eigenschappen weder in zekeren zin afgelegd had4 ,maar over den aard dezer exinanitio was er groot verschil en werd er zelfs tusschen de ,giessensche en ,tubingsche theologen een langdurige 7#afjg-afbd7 strd gevoerd4 ,volgens de ,tubingers legde ,christus alleen het publieke gebruik van die eigenschappen af2 ,h behield ze wel en ,h gebruikte ze ook1 want de onderscheiding tusschen potentia en actus gaat b de ,goddelke eigenschappen niet op2 eene potentieele alomtegenwoordigheid1 alwetendheid enz4 is ongermd2 maar ,christus gebruikte die medegedeelde eigenschappen in den staat zner vernedering alleen op latente1 verborgen wze 7 72 de staat der verhooging is niets anders dan een zichtbaar vertoonen van wat onzichtbaar reeds van de ure der ontvangenis af bestond4 ,op deze wze werd echter heel de menschelke ontwikkeling van ,jezus1 zn toenemen in kennis en wsheid1 zn hongeren en dorsten1 zn lden en sterven slechts schn4 ,en daarom zeiden de ,giessensche en de latere ,luthersche theologen liever1 dat ,christus in het moment der exinanitio heel het gebruik der medegedeelde eigenschappen had afgelegd 7 72 ,h bleef ze wel behouden1 maar alleen potentia1 niet actu2 eerst b de verhooging nam ,h ze ook in gebruik4 ,cf4 ,chemniz4 de duabus naturis in ,christo #aegj4 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv c4 #aa-ad4 ,quenstedt ,,iii #gi sq4 ,hollaz #gfe sq4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 ,,iv c4 #b en voorts ,dorner1 ,entw4 ,,ii #gga-hdg4 ,gesch4 der prot4 ,theol4 #efi f4 ,frank1 ,theol4 der ,concordienformel ,,iii #afe-cif4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 #bf ,id4 ,zur kirchl4 ,christologie4 ,die orthodoxe ,lehre vom doppelten ,stande ,christi nach luth4 und ref4 ,fassung #ahfh4 ,sartorius1 ,christi ,person und ,werk ,i #ebj f4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #a ,s4 #bdc f4 ,herzog art4 ,doppelter ,stand ,christi4 ,herzog art4 ,kenotiker und ,kryptiker4 ,herzog art4 ,comm4 idiom4 ,de ,gereformeerden verkeerden van den aanvang af in veel gunstiger conditie2 z hebben de ,grieksche1 ,roomsche en ,luthersche vermenging van het ,goddelke en menschelke ook in de leer van ,christus principieel overwonnen4 ,ofschoon de eenheid des persoons ten strengste handhavende1 hebben z ook op de menschelke natuur van ,christus den stelregel3 finitum non est capax infiniti toegepast en dezen niet alleen in den staat der vernedering maar ook zelfs in dien der verhooging gehandhaafd4 ,zoo kreeg de ,geref4 theologie ruimte voor eene zuiver menschelke ontwikkeling van ,christus1 voor eene successieve mededeeling van gaven1 voor een wezenlk onderscheid tusschen vernedering en verhooging4 ,en toch heeft z daarb het nestorianisme1 waarvan ze steeds beschuldigd werd1 ernstig vermeden4 ,en dat kwam daardoor1 dat in ,grieksche1 ,roomsche en ,luthersche theologie de nadruk altd viel op de vleeschwording van het ,goddelk wezen1 van de ,goddelke natuur4 ,indien die natuur niet vleesch wordt1 schnt het werk der zaligheid1 de gemeenschap met ,god1 gevaar te loopen4 ,maar de ,gereformeerde theologie stelt op den voorgrond1 dat de persoon des ,zoons vleesch is geworden2 niet de substantie maar de subsistentia des ,zoons nam onze natuur aan4 ,in dien persoon ligt de eenheid der beide naturen1 in weerwil van beider strenge onderscheiding1 onwankelbaar vast4 ,gelk in de leer der triniteit1 van den mensch als beeld ,gods en van de verbonden1 zoo treedt ook hier in de leer van ,christus de ,gereformeerde gedachte van het persoonlke1 bewuste leven als het rkste en hoogste leven1 zeer duidelk op den voorgrond4 ,cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii c4 #ab-ad4 ,beza1 de hypostatica duarum in ,christo naturarum unione1 ,tract4 ,theol4 ,i #fbe-fde ,,ii #gd-aja4 ,ursinus1 ,tract4 theol4 #feb-ffc4 ,martyr1 ,loci ,comm4 loc4 #ag p4 #bab4 ,zanchius1 de incarnatione ,filii ,dei1 ,op4 ,,viii p4 #ae-bif4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ab sq4 ,owen1 ,declaration of the glorious mystery of the person of ,christ1 ,god and man1 ,works1 ,edinb4 ,i4 en meer litt4 b ,walch1 ,bibl4 theol4 sel4 ,i #bei4 ,m4 ,vitringa ,v p4 #de4 #bjb4 #e4 ,al deze ontwikkelingen van de leer van ,christus gaan uit van en bewegen zich binnen de grenzen van het symbolum ,chalcedonense4 ,maar lang niet alle ,christenen konden zich vinden in deze beldenis4 ,ten allen tde waren er1 die ter rechter of ter linker zde afweken en in het voetspoor traden van het oude ,ebionitisme of ,gnosticisme4 ,aan de eene zde staan het ,arianisme1 ,nestorianisme1 ,socinianisme1 ,deisme1 ,rationalisme enz41 cf4 deel ,,ii #bfj-bfd1 en aan den anderen kant het ,patripassianisme1 ,sabellianisme1 ,monophysitisme1 middeleeuwsch ,pantheisme1 ,anabaptisme1 de ,theosophie enz41 cf4 deel ,,ii #bfd-bfh en voorts ,petavius1 de incarnatione ,i c #a3 synopsis haeresum omnium1 quae cath4 in carnationis fidem oppugnarunt4 ,forbesius ,corse1 ,instruct4 hist4 theol4 lib4 #b4 #c4 #e4 #f4 ,m4 ,vitringa ,v #df sq4 ,baur1 ,lehre v4 d4 ,dreiein4 u4 ,menschw4 ,gottes #ahda-dc4 ,dorner1 ,entw4 der ,lehre v4 d4 ,person ,christi #ahea-ed4 ,rville1 ,histoire du dogme de la divinit de ,jsus-,christ #ahfi4 ,mnscher-v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,art4 ,christologie1 ,kirchenlehre van ,loofs in ,herzog #d1 #af4 ,vooral in de nieuwere theologie is de gedachte heerschend geworden1 dat de leer der twee naturen wel paste b de ,grieksche theologie en kerk1 maar thans voor ons alle religieuse waarde verloren heeft1 dat ze ook onder de kritiek van het ,socinianisme en ,rationalisme onherroepelk gevallen is en daarom thans in geheel nieuwen1 religieus-ethischen zin1 behoort gewzigd te worden4 ,deze nieuwe ,christologie heeft hare voornaamste vertegenwoordigers in ,kant1 ,schleiermacher en ,ritschl4 ,kant kon de bbelsche en kerkelke leer van ,christus niet aanvaarden1 wl h de kenbaarheid van het bovennatuurlke loochende en1 uit het du sollst tot het du kannst besluitende1 geen ,verlosser van noode had4 ,christus kon daarom voor ,kant nog slechts blven een voorbeeld der zedelkheid en een leeraar der deugd4 ,alwat ,schrift en kerk voorts nog van dien ,christus uitsprak1 had slechts symbolische waarde4 ,de kerkelke ,christus is het symbool van de ,gode welgevallige menschheid2 deze is de ware1 eengeboren1 veelgeliefde ,zoon1 om welken ,god de wereld schiep4 ,de menschwording van ,christus symboliseert het ontstaan van het ware zedelke leven in den mensch2 zn plaatsvervangend lden beteekent1 dat de zedelke mensch in ons boeten moet voor het kwaad van den zinlken mensch2 het geloof aan ,christus duidt aan1 dat de mensch ter zner zaligheid gelooven moet aan de idee der ,gode welgevallige menschheid4 ,in n woord1 de historische mensch ,jezus is geen middelaar of zaligmaker1 maar alwat de kerk van dien persoon beldt1 geldt ten volle van de idee der menschheid1 ,religion ed4 ,rosenkranz1 #fi f4 ,kant begon er in de nieuwe philosophie mede1 om evenals de oude ,gnostieken den historischen ,christus van den idealen te scheiden2 en anderen hebben dat voortgezet4 ,fichte ging uit van de gedachte1 dat ,god en mensch absoluut n waren4 ,maar ,christus heeft deze eenheid het eerst in zichzelf erkend en klaar uitgesproken2 dat is zne groote1 historische beteekenis2 duizenden zn door ,hem tot deze erkentenis1 tot deze gemeenschap met ,god gekomen4 ,maar al is dit historisch zoo geweest1 toch is daarmede niet gezegd1 dat de mensch niet uit zichzelf1 niet anders dan door ,christus1 tot die gemeenschap komen kan4 ,als ,jezus terugkwam1 zou ,h volkomen tevreden zn1 dat het ,christendom in de harten heerschte1 ook al was zn persoon geheel vergeten4 ,slechts de metaphysische1 eeuwige waarheid1 de erkenning der eenheid met ,god1 maakt zalig2 het historische is een op zichzelf staand1 voorbgaand feit1 ,anweisung zum seligen ,leben1 vooral #f;e ,vorl4 ,b ,schelling in zne eerste periode is het absolute geen onveranderlk znde maar een eeuwig worden1 dat dus in de wereld als zn logos en zoon tot openbaring komt4 ,de theologie meent1 dat ,christus de eengeboren en vleeschgeworden ,zoon ,gods is4 ,dat is onjuist2 ,god is eeuwig en kan niet in een bepaald tdsmoment de menschelke natuur hebben aangenomen2 het ,christendom als historisch feit heeft voorbgaande beteekenis4 ,maar eeuwig blft de idee2 de wereld is de zoon ,gods2 de menschwording ,gods bestaat daarin1 dat het absolute1 om zichzelf te zn1 in eene wereld1 in eene veelheid van individuen1 in een rke geschiedenis1 in een historisch proces tot openbaring komt4 ,de wereld is dus ,god zelf in zn worden2 de menschwording ,gods is principe van alle leven en geschiedenis2 het eindige is de noodzakelke vorm voor het openbaar worden ,gods2 alles moet begrepen worden van de idee der menschwording uit4 ,en dit is ook de esoterische waarheid van het ,christendom2 de historische inkleeding is maar tdelke vorm voor deze eeuwige idee1 ,vorles4 ber die ,methode des akad4 ,studiums1 #ahjc1 ,werke ,i #e ,s4 #bhf f4 ,evenzoo zeide ,hegel1 dat hetgeen de theologie symbolisch in voorstellingen weergaf1 door de philosophie in begrippen werd omgezet2 ,christus is niet de eenige ,godmensch1 maar de mensch is wezenlk n met ,god en wordt zich dit ook op het hoogste standpunt zner ontwikkeling bewust1 ,religionsphilos41 ,werke ,,xii #bce f4 ,van deze philosophische praemissen uit zochten ,marheineke1 ,rosenkranz1 ,gschel1 ,daub1 ,conradi e4 a4 nog wel de vleeschwording ,gods in ,christus te handhaven1 maar ,strauss trok de consequenties en zeide in zn ,leben ,jesu1 #ahce ,,ii #gaf f4 #gcd f41 dat de idee hare volheid niet in n exemplaar uitstort maar alleen in eene veelheid van individuen2 de menschheid is de menschgeworden ,god1 die ontvangen is van den ,h4 ,geest1 zondeloos leeft1 opstaat uit de dooden1 opvaart ten hemel enz4 ,in de moderne dogmatiek1 welke van deze wsgeerige gedachte uitgaat1 blft er daarom geen plaats meer over voor ,christus1 anders dan een religieus genie1 een leeraar der deugd1 een profeet1 die de religie het diepst verstaan1 ,gods liefde het duidelkst geopenbaard en de eenheid en gemeenschap van ,god en mensch het klaarst uitgesproken heeft2 maar de persoon van ,christus staat zelf feitelk buiten het wezen des ,christendoms1 ,strauss1 ,dogm4 ,,ii #bad f4 ,alte u4 neue ,gl4 #bd f4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 #aaf f4 ,pfleiderer1 ,grundriss #abh4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #ehj f4 ,lipsius1 ,dogm4 #ehh4 ,scholten1 ,initia c4 #d p4 #aga4 ,kielstra1 ,het godsd4 leven #ahij bl4 #ci4 ,niet ten onrechte sprak von ,hartmann met het oog op deze moderne theologie van eene crisis en eene ,selbstzersetzung des ,christendoms1 ,die ,krisis des ,christ4 u4 die moderne ,theologie #ahhj4 ,die ,selbstzersetzung des ,christ4 u4 die ,religion der ,zukunft #ahhh4 ,en ,dr4 ,boekenoogen1 ,christol4 ,beschouwingen1 ,theol4 ,tdschr4 ,maart1 ,mei1 ,sept4 ,nov4 #ahib ,nov4 #ahig1 poogde tevergeefs de leer van ,christus in de moderne dogmatiek nog te handhaven als symbolische inbeelding van religieuse ideen4 ,eene andere richting werd ingeslagen door ,schleiermacher4 ,hoewel de kerkelke leer van ,christus beslist verwerpende1 trachtte h toch de fout der speculatieve philosophie te vermden1 om n4l4 het wezen des ,christendoms te zoeken in eene abstracte idee en deze los te maken van den historischen persoon van ,christus4 ,daartoe ging h uit van de ervaring der gemeente1 van het christelk bewustzn1 dat tot inhoud heeft de verzoening en de gemeenschap met ,god4 ,de laatste oorzaak hiervan is nergens anders te vinden dan in den stichter der christelke gemeente1 in wien daarom het ,godsbewustzn in absolute kracht aanwezig moet geweest zn4 ,en deze sterkte van zn ,godsbewustzn was het zn ,gods in ,hem1 zoodat ,h het religise ,urbild der menschheid is1 zondeloos1 volmaakt1 hoogste product van het menschelk geslacht en tegelk door eene scheppende daad ,gods voortgebracht als het volmaakte subject der religie4 ,niet op zn leer maar op zn persoon1 niet op wat ,h deed maar op wat ,h was1 niet op zn ethisch voorbeeld maar op zn religieus leven komt het in de eerste plaats aan1 ,chr4 ,gl4 #ia f4 ,door alzoo de verwezenlking van de religieuse idee niet in de menschheid maar in den persoon van ,christus te zoeken1 heeft ,schleiermacher een machtigen invloed geoefend en aan de ,christologie weer eene plaats verzekerd in de dogmatiek4 ,vooreerst werd ,schleiermacher's invloed daarin merkbaar1 dat men1 in tegenstelling met ,kant1 ,fichte1 ,hegel in ,christus trachtte te handhaven eene gansch bzondere en geheel eenige openbaring ,gods4 ,indien het ,godsbewustzn in ,christus absoluut en nooit door eenige zonde verstoord was geweest1 moest ,god ook op geheel eenige wze in ,hem hebben gewoond4 ,natuurlk kon men dit op verschillende wze beproeven1 al naar mate men anders dacht over de triniteit4 ,z die de ontologische triniteit verwerpen1 nemen in ,christus eene bzondere manifestatie ,gods1 eene volkomene inwoning ,gods1 de realiseering van ,gods eeuwige wereldgedachte of menschidee aan1 ,rothe1 ,ethik #ecc f4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #dcg-eef4 ,schenkel1 ,dogm4 ,,ii #b ,s4 #gag4 #gbd4 ,ewald1 ,gschel1 ,redepenning1 ,beyschlag enz4 ,anderen erkennen wel eene ontologische triniteit maar denken de verhouding van den ,zoon tot den ,vader als subordinatiaansch1 en komen daarom tot eene ariaansche ,christologie1 ,thomasius1 ,kahnis1 ,gess1 ,keerl1 ,hofstede de ,groot1 ,doedes enz4 ,nog anderen coordineeren den ,zoon met den ,vader en naderen daarom de kerkelke leer1 ,k4 ,i4 ,nitzsch1 ,twesten1 ,mller1 ,martensen1 ,sartorius1 ,liebner1 ,lange1 ,voigt1 ,philippi1 ,vilmar1 ,ebrard1 ,oosterzee e4 a4 ,vervolgens kwam er door ,schleiermacher in de nieuwere ,christologie eene vroeger ongewone belangstelling in de menschelke1 historische ontwikkeling van den persoon van ,christus4 ,de leer van de communicatio idiomatum werd daarom zoo goed als prsgegeven2 de menschelke natuur van ,christus werd op den voorgrond geschoven2 de leer der twee staten werd veranderd in een leven van ,jezus1 en dat leven werd in zne voorbereiding1 ontwikkeling en invloed nagespeurd4 ,zeer geliefd werd daarom de geschiedenis van ,israel1 van de klassieke wereld en vooral van ,jezus' eigen td 7,neutest4 ,zeitgesch4 van ,hausrath1 ,schrer enz72 voorts moest de menschwording beschouwd als niet toevallig om de zonde noodzakelk maar als uit de idee ,gods voortvloeiende en met de schepping zelve gegeven 7,steffens1 ,gschel1 ,baader1 ,nitzsch1 ,martensen1 ,liebner1 ,lange1 ,rothe1 ,ehrenfeuchter enz472 en dan moest de ontwikkeling van ,jezus als mensch nagegaan worden in hare historische ontwikkeling1 totdat ,h tweede ,adam1 hoofd der menschheid1 ,centralindividuum werd 7,rothe1 ,liebner1 ,schneckenburger1 ,martensen1 ,lange1 ,neander1 ,kahnis1 ,beyschlag1 ,keerl74 ,eindelk kwam in de nieuwere ,christologie1 die aan de beldenis van ,christus als ,godmensch nog vasthield1 het streven op1 om de eenheid van deze beide op eene andere en betere wze te handhaven dan in de beldenis van ,chalcedon en de kerkelke dogmatiek geschied was4 ,daartoe werd1 ten deele op ,god zelf maar dan vooral op den ,godmensch de idee van het worden toegepast4 ,schelling begon daarmede in zne tweede periode1 cf4 deel ,,ii #cjd f4 ,de ,zoon was in zekeren zin wel eeuwig in den ,vader1 maar als door den ,vader gegenereerd1 als ,zoon buiten 7praeter7 den ,vader1 treedt ,h eerst op in de schepping4 ,ook dan echter bestaat de ,zoon niet als werkelk1 maar als eene ,potenz1 die zich verwerkelken kan en moet4 ,door de zonde des menschen wordt echter de wereld een aussergttliches ,sein1 en de ,zoon1 die om die wereld gegenereerd is en aan haar verbonden blft1 krgt een niet innerlk maar uiterlk van den ,vader onafhankelk zn1 ,werke ,,ii #c ,s4 #cag f4 ,h was in een tusschentoestand1 1 ,h wordt ,christus1 blft aan de gevallen wereld1 welke de ,vader aan ,hem overlaat1 verbonden1 voert deze in den weg van zelfvernietiging en gehoorzaamheid tot den ,vader zelf terug1 en wordt zoo aan het einde der wereld zelf ,zoon in volkomen zin1 ,,ii #d ,s4 #ce f4 ,deze gedachte over de wording van den ,godmensch had in theosophische kringen bv4 op ,baader1 ,steffens1 enz4 grooten invloed4 ,en zelfs ,rothe en ,dorner namen de gedachte over1 dat ,god of de ,logos in diezelfde mate meer in den historischen persoon van ,jezus ging inwonen1 als deze zichzelf ontwikkelde tot religieuse persoonlkheid1 tot geest2 de menschwording ,gods neemt toe met de ,godwording des menschen4 ,op eene andere en toch verwante wze is de verklaring van den ,godmensch beproefd door de leer van de 1 d4 i4 door de onderstelling1 dat de ,logos b de vleeschwording zich van alle of van sommige eigenschappen tot op het niveau van de menschelke ontwikkeling ontledigd en deze dan langzamerhand in den weg van ontwikkeling teruggewonnen heeft1 cf4 ,gess1 ,die ,lehre v4 d4 ,person ,christi #ahef ,s4 #bha f4 #cji f4 ,liebner1 ,die ,chr4 ,dogm4 aus d4 christol4 ,princip1 #ahdi en ,jahrb f4 d4 ,theol4 #aheh4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,i #dji-dde4 ,sartorius1 ,lehre v4 d4 heiligen ,liebe ,,ii #ba4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #eid f4 ,ebrard1 ,dogm4 #cej f4 ,schberlein1 ,prinzip u4 ,system der ,dogm4 #afg f4 ,martensen1 ,dogm4 #acc4 ,hofmann1 ,schriftbeweis ,,ii #a ,s4 #bj f4 ,delitzsch1 ,bibl4 ,psych4 #cbf f4 ,kahnis1 ,dogm4 ,,ii #hc4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #acg f4 ,kbel1 ,ueber den ,unterschied zw4 der posit4 u4 d4 liber4 ,richtung in der mod4 ,theol4 #ahic ,s4 #abd4 ,h4 ,schmidt1 ,zur ,lehre v4 d4 ,person ,christi1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 ,,vii #ahif ,s4 #igb-ajje1 vooral #ihb f4 ,godet1 ,comm4 op ,joh4 #a3ad4 ,grtillat1 ,expos ,,iv #ahj s4 ,recolin1 ,la personne de ,j4 ,c4 et la thorie de la kenosis ,paris #ahij4 ,saussaye1 cf4 mne ,theol4 van ,ch4 d4 l4 ,s4 #dd4 ,oosterzee1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #did4 ,khler1 ,herzog #d4 ,met ,schleiermachers ,christologie komt ten slotte die van ,ritschl overeen2 alleen maar legt z1 nauwer zich aansluitend b de wsbegeerte van ,kant1 meer nadruk op het werk dan op den persoon van ,christus en kent in het wezen des ,christendoms eene grootere plaats toe aan het ethische4 ,ook ,ritschl verwerpt in de leer van ,christus alle metaphysica en alles wat door de natuurwetenschap en door de historische kritiek wordt veroordeeld1 b4 v4 de praexistentie1 de bovennatuurlke ontvangenis1 de opstanding1 hemelvaart1 wederkomst4 ,christus is in dat opzicht een gewoon mensch4 ,maar zne eigenaardigheid lag in zn beroep1 in het werk dat h gedaan heeft1 n4l4 het stichten van een rk ,gods4 ,als ethisch persoon staat ,christus hoog boven alle menschen2 zn wil was volmaakt n met den wil ,gods1 met het plan en het doel1 dat ,god in betrekking tot wereld en menschheid zich voorgesteld had4 ,maar daarom heeft ,christus ook groote religieuse beteekenis2 in ,hem is ,god zelf1 zne genade en trouw1 zn wil en bedoeling met de menschheid tot openbaring gekomen2 ,christus heeft het ons getoond en met zn dood bevestigd1 dat het rk ,gods de bestemming aller menschen is1 dat zn wil de wil der gansche menschheid moet worden4 ,daarin bestaat de koninklke macht1 de wereldheerschapp van ,christus2 en daarin bestaat ook zne ,godheid4 ,christus is niet ,god in metaphysischen zin1 maar de naam ,god duidt b ,hem zn rang en stand aan1 is geen wezens- maar een ambtsnaam2 ,christus mag ,god heeten omdat ,h ten opzichte van ons de plaats van ,god en de waarde van ,god inneemt1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers ,,iii #ceh f4 ,kaftan1 ,wesen der chr4 ,rel4 #ahha ,s4 #bie f4 ,id4 ,brauchen wir ein neues ,dogma1 #ahij ,s4 #di-gb4 ,id4 ,dogmatik #ahig ,s4 #djd f4 ,schultz1 over ,rom4 #i3e1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 ,,xiii #ahfh ,s4 #dfb-ejg ,die ,lehre v4 d4 ,gottheid ,christi #ahha4 ,gottschick1 ,die ,kirchlichkeit der s4 g4 kirchl4 ,theologie #ahij ,s4 #bjg4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #eac4 ,lobstein1 ,etudes ,christologiques1 ,strassb4 #ahib4 ,chapuis1 ,la transformation du dogme christol4 au sein de la thol4 moderne1 ,lausanne ,bridel #ahic4 #f4 ,de leer van ,christus is niet het uitgangspunt maar wel het middelpunt der gansche dogmatiek4 ,alle andere dogmata bereiden haar voor of zn uit haar afgeleid4 ,in haar als het hart der dogmatiek klopt heel het religieus-ethische leven der ,christenheid4 ,z is het 1 #a ,tim4 #c3af4 ,hiervan heeft alle leer van ,christus uit te gaan4 ,indien echter ,christus het vleeschgeworden ,woord is1 dan is de vleeschwording ook het centrale feit der gansche wereldgeschiedenis1 dan moet ze voorbereid zn van de tden der eeuwen en na- en doorwerken tot in alle eeuwigheid toe4 ,terecht zegt ,schelling1 dat het iemand moeilk moet vallen1 einer ,persnlichkeit1 die ihm nicht eher als von dem ,augenblick an bekannt ist1 wo sie in menschlicher ,gestalt erschienen ist1 die fr ihn eine bloss historische ist1 es muss ihm ungemein schwer fallen1 einer solchen ,persnlichkeit nachher eine vormenschliche1 ja vorweltliche ,existenz zuzuschreiben2 er wird sich natrlich geneigt finden1 diess nur als eine ,vorstellung anzusehen1 mit der im weiteren ,fortgang die ,person des grossen ,religionsstifters umgeben und verherrlicht worden1 ,werke ,,ii #d ,s4 #ce4 ,gansch anders wordt dit1 als1 gelk elk feit der openbaring1 zoo ook de persoon van ,christus allereerst theologisch beschouwd wordt4 ,vooreerst heeft de vleeschwording dan haar onderstelling en grondslag in het trinitarisch wezen ,gods4 ,in het deisme en pantheisme1 is er voor eene vleeschwording ,gods geene plaats2 daar wordt ,god van wereld en mensch op abstracte wze gescheiden1 hier verliest ,god zich in de schepselen en heeft ,h geen eigen zn en leven4 ,het is daarom gansch natuurlk1 als op dit standpunt de vleeschwording als ongermd verworpen wordt4 ,de ,socinianen kwamen hier rond voor uit en maakten aan dit dictum rationis hun exegese dienstbaar1 ,cat4 ,rac4 qu4 #ih4 #aaa2 z noemden de incarnatie een menschelk droombeeld en een monstreus dogma1 en achtten het lichter1 dat een mensch een ezel dan dat ,god mensch werd1 ,fock1 ,der ,socin4 #ebe4 ,evenzoo zeide ,spinoza1 dat de menschwording ,gods even ongermd was als dat circulus naturam quadrati induerit1 ,ep4 #ba1 cf4 ook ,bretschneider ,,ii #aie4 ,wegscheider #abh4 ,schleiermacher #if4 ,strauss ,,ii #aec enz4 ,alleen de theistische en trinitarische beldenis van ,gods wezen opent de mogelkheid voor het feit der incarnatie4 ,hier toch blft ,god die ,h is en kan ,h toch aan anderen zich mededeelen4 ,indien men naar het woord van ,vinet eerst zichzelven hebben moet om zichzelven te geven1 dan is de absolute liefde slechts te denken als volmaaktheid van een drieenig ,goddelk wezen4 ,dan toch alleen is er onderscheid tusschen wezen en persoon1 en daarom gemeenschap van den mensch door den persoon aan het wezen ,gods1 zonder dat dit wezen met den mensch vereenzelvigd wordt of in hem overvloeit4 ,de triniteit maakt in n woord mogelk1 dat er een middelaar z1 die zelf beide de ,goddelke en de menschelke natuur deelachtig is en alzoo ,god en mensch met elkander verbindt4 ,hoezeer dan ook de theosophie van ,bhme en ,schelling aan het dwalen is geraakt1 als z de menschwording trachtte af te leiden uit het wezen ,gods1 toch is het trinitarisch wezen de onderstelling en voorwaarde van de vleeschwording ,gods1 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #cid4 ,van belang is het daarom ook vast te houden1 dat niet de ,goddelke natuur als zoodanig1 maar bepaald de ,persoon des ,zoons mensch is geworden4 ,het patripassianisme van ,praxeas1 ,hermogenes1 ,notus1 ,beron1 ,beryllus1 ,sabellius1 cf4 ,m4 ,vitringa ,v #eb4 ,dorner1 ,entw4 ,i #eah1 is door de kerk ten allen tde1 b4v4 op de synode van ,aquileja1 veroordeeld en komt in dezen vorm niet meer voor4 ,maar naar zne grondgedachte is het eigen aan alle pantheistische stelsels1 vooral die van ,hegel1 ,schelling1 von ,hartmann enz41 die het absolute niet als zn maar als worden opvatten en het ,goddelke zich in de wereld laten uitstorten en vereindigen2 de wereld en de menschheid met al haar smart en ellende is dan een moment in het leven ,gods1 de openbaringsgeschiedenis is dan de ldensgeschiedenis ,gods1 cf4 ook ,a4 von ,oettingen1 ,das gttliche noch nicht1 ,leipzig #ahie4 ,al kan hierin nu ook1 gelk straks blken zal1 een bestanddeel van waarheid worden erkend1 toch schrft de ,h4 ,schrift de vleeschwording altd toe aan den ,zoon1 ,joh4 #a3ad1 ,phil4 #b3f1 ,hebr4 #b3ad1 #ae4 ,zelfs spraken de ,gereformeerden er liever van1 dat de persoon des ,zoons1 dan met de ,lutherschen1 dat de ,goddelke natuur in ,christus mensch was geworden4 ,z wilden daarmede niet ontkennen1 dat de volheid der ,godheid in ,christus lichamelk woonde1 ,col4 #b3i1 dat de ,zoon hetzelfde ,goddelk wezen met den ,vader en den ,geest deelachtig is1 en dus in zoover ook de ,goddelke natuur ons vleesch had aangenomen4 ,maar toch legden z er tegen alle vermenging nadruk op1 dat de persoon des ,zoons1 in wien de ,goddelke natuur op eene eigene wze bestond1 de menschelke natuur had aangenomen4 ,het verschil is zeker niet van groote beteekenis1 gelk ,mastricht ,v #d1 #ae1 ,moor ,,iii #dhj opmerken1 maar toch is het opmerkelk1 dat vele ,lutherschen zich liefst zoo uitdrukken1 dat de ,goddelke natuur in den persoon des ,zoons is mensch geworden2 het staat ongetwfeld met hunne grondgedachte in verband4 ,maar de ,gereformeerden gaven de voorkeur aan de zegswze1 dat de persoon des ,zoons onmiddellk en de ,goddelke natuur in ,hem middellk met de menschelke natuur was vereenigd1 ,zanchius ,,viii #dg4 ,polanus ,,vi c4 #ac4 ,synopsis ,,xxv #h4 ,alting1 ,loci ,comm4 p4 #gd4 ,maresius1 ,syst4 ,,ix #ab4 ,m4 ,vitringa ,v #ea4 #fc4 ,zoo was ook vroeger door de patres geleerd en door de kerk beleden4 ,de #f;e ,synode te ,toledo #fch sprak uit3 hoewel heel de triniteit in de vleeschwording medewerkt1 wl alle werken der triniteit inseparabilia zn1 solus 7,filius7 tamen accepit hominem in singularitate personae1 non in unitate divinae naturae1 in id quod est proprium ,filii1 quod non commune trinitati1 ,hahn1 ,bibl4 d4 ,symbole u4 ,glaubensregeln #bcg2 cf4 ook ,anselmus b ,dorner ,,ii #cgf4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #e4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #c art4 #d4 ,bellarminus1 ,contr4 ,i lib4 #c c4 #h4 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,,iii #a c4 #d qu4 #a enz4 ,vragen1 als in de scholastiek op ,sent4 ,,iii dist4 #a behandeld werden1 of ook de ,vader en de ,h4 ,geest mensch hadden kunnen worden1 behoeven daarom niet op te houden4 ,de ,vader kon niet gezonden worden1 want ,h is de eerste in orde en bestaat van zichzelf2 de ,h4 ,geest gaat uit van den ,zoon1 volgt op ,hem en wordt door ,hem gezonden4 ,maar de ,zoon is de voor de vleeschwording aangewezene4 ,h neemt in het ,goddelk wezen de plaats in tusschen ,vader en ,geest1 is ,zoon en ,beeld ,gods van nature1 was in de eerste schepping reeds ,middelaar en kon als ,zoon ons weder herstellen tot kinderen ,gods1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #a4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #c art4 #h4 ,petavius1 de incarn4 ,,ii #ae4 ,kleutgen1 ,theol4 der ,vorz4 ,,iii #ahj f4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xiii qu4 #d4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #bff4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #cid4 ,toch1 al is de vleeschwording subjective en terminative alleen eigen aan den ,zoon1 z is toch originaliter1 principiative1 quoad efficientiam een werk der gansche triniteit2 ,christus is gezonden door den ,vader en ontvangen van den ,h4 ,geest4 ,de ,geref4 theologie gaf hieraan reeds uitdrukking in haar leer van het pactum salutis4 ,het gansche werk der herschepping is niet enkel een besluit ,gods1 het berust op het vre1 bewuste overleg der drie personen2 het is een opus personale1 niet naturale4 ,de ,vader is eeuwig in den ,zoon de ,vader zner kinderen2 de ,zoon is eeuwig hun ,borg en ,middelaar2 de ,h4 ,geest is eeuwig hun ,trooster4 ,niet eerst na den val1 zelfs niet eerst b de schepping1 maar in de eeuwigheid zn de grondslagen van het verbond der genade gelegd4 ,en de vleeschwording is geen toevallig1 later opgekomen besluit2 z is van eeuwigheid voorgenomen en bepaald4 ,er was geen td1 dat de ,zoon niet was4 ,er was ook geen td1 dat de ,zoon niet wist en niet bereid was1 de menschelke natuur uit het gevallen geslacht van ,adam aan te nemen4 ,de vleeschwording is voorbereid van eeuwigheid2 z rust niet in het wezen maar in de personen2 z is geen noodzakelkheid als in het pantheisme maar ook geen willekeur of toeval als in het pelagianisme4 #g4 ,behalve in de triniteit1 heeft de vleeschwording voorts hare onderstelling en voorbereiding in de schepping4 ,schepping geeft het aanzn aan eindige1 beperkte wezens2 het is volstrekt onmogelk1 dat ,god iets scheppen zou1 hetwelk ,hem in wezen gelk en ,god ware4 ,god heeft dus eeuwiglk eindige schepselen gedacht en hun ook aanzn gegeven in de noodwendige grenzen van ruimte en td4 ,in die schepselen heeft ,h dus als het ware zne eeuwige gedachten1 zne oneindige almacht beperkt4 ,bepaaldelk is de schepping des menschen naar ,gods beeld eene onderstelling en voorbereiding van de menschwording ,gods4 ,onder invloed van de pantheistische identiteitsleer en ook in verband met de ,luthersche communicatio idiomatum heeft de nieuwere theologie hiervan veel misbruik gemaakt4 ,in plaats van het oude finitum non est capax infiniti stelde z den regel3 homo divinae naturae capax1 wees op de verwantschap van ,god en mensch1 wischte beider onderscheid uit1 en ging uit van de gedachte1 dat voor beider volmaking de menschwording noodzakelk was1 ,dorner1 ,entw4 ,,ii #abbg4 ,dit is door het christelk theisme verboden4 ,maar toch1 de mensch is ,gode verwant1 zn beeld1 zn zoon1 zn geslacht2 en daarom is de menschwording ,gods mogelk1 ,thomas1 ,bonaventura e4 a4 op ,sent4 ,,iii dist4 ,i1 zoodat vragen1 of ,god ook de natuur van een steen1 eene plant of een dier kan aannemen1 ,sent4 ,,iii dist4 #b gelk ,occam die bevestigend beantwoordde1 ,stckl1 ,philos4 d4 ,m4 ,a4 ,,ii #afbj1 niet te pas komen4 ,en als ,god dan den mensch schept naar zn beeld1 en in dien mensch woont en werkt met zn ,geest1 invloeden op zn hart en hoofd doet uitgaan1 tot hem spreekt en zich aan hem te kennen en te verstaan geeft1 dan is dat eene neerdaling ,gods tot1 eene accommodatie aan zn schepsel1 eene anthropomorfiseering ,gods1 en dus in zekeren zin en in zooverre eene menschwording ,gods4 ,met en in de schepping is de mogelkheid der openbaring en ook van de menschwording gegeven4 ,wie de vleeschwording onmogelk acht1 moet b nadenken ook komen tot de loochening der schepping2 wie de laatste aanneemt1 heeft principieel het recht verloren om het eerste te bestrden4 ,vroeger1 deel ,,ii #caj4 #dja1 is gebleken1 dat de mogelkheid der schepping gegeven is met de generatie des ,zoons2 indien ,god onmededeelbaar ware1 zou ,h noch aan den ,zoon noch aan eenig schepsel het leven hebben kunnen geven4 ,nu moet er aan toegevoegd1 dat1 indien ,god heeft kunnen scheppen en zich heeft kunnen openbaren aan wezens1 essentieel van ,hem onderscheiden1 dan moet ,h ook mensch kunnen worden4 ,want de menschwording is zeker wel van alle andere openbaring onderscheiden1 maar z is er toch ook aan verwant1 z is er de spits1 de kroon1 de voltooiing van1 cf4 ,athan4 en ,greg4 ,nyss4 b ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,ii #afg4 ,alle openbaring werkt heen naar en groepeert zich rondom de vleeschwording1 als de hoogste1 rkste1 volkomenste openbaring4 ,generatie1 creatie1 incarnatie staan in nauw verband1 ook al vloeit de volgende niet noodwendig uit de voorafgaande voort4 ,maar er is meer4 ,de schepping zelve is reeds infralapsarisch te denken en ,adam was reeds een type van ,christus4 ,dit is onaannemelk op het standpunt van hen1 die meenen1 dat ,god zonder raad en besluit tot de schepping is overgegaan en b de schepping ldelk heeft afgewacht1 wat de mensch doen zou4 ,maar de ,schrift leert anders4 ,b de schepping van ,adam heeft ,god al op den ,christus gerekend4 ,de schepping zelve heeft in dezen zin de vleeschwording al voorbereid4 ,de wereld is z geschapen1 dat z1 vallende1 weer kon opgericht2 de menschheid is zoo onder n hoofd georganiseerd1 dat z1 zondigende1 weer onder een ander hoofd kon worden saamvergaderd2 ,adam is zoo aangesteld tot hoofd1 dat ,christus onmiddellk zne plaats kon innemen2 en het werkverbond is z ingericht1 dat het1 verbroken1 in het genadeverbond kon worden geheeld4 ,ten onrechte heeft men daarom gemeend1 dat de menschwording van ,gods ,zoon ook zonder de zonde zou hebben plaats gehad4 ,b de kerkvaders komt dit gevoelen nog niet duidelk voor1 cf4 alleen ,tertullianus1 de resurr4 carnis #f4 adv4 ,prax4 #ab4 ,maar in de scholastiek werd deze vraag druk besproken2 behalve de triniteit was de incarnatie een geloofsartikel ook vr den val en noodzakelk1 om den mensch te brengen tot zn bovennatuurlk doel1 cf4 deel ,i #eah ,,ii #ebh4 ,de vraag werd daarom bevestigend beantwoord door ,rupert v4 ,deutz1 ,duns ,scotus1 ,sent4 ,,iii dist4 #g qu4 #c1 ,alexander ,halesius1 ,albertus ,magnus1 ,joh4 ,wessel1 ,catharinus1 ,pighius1 ,suarez1 cf4 ook ,bellarminus1 de ,christo ,v c4 #aj1 die niet beslist2 voorts door ,osiander1 ,socinus1 ,praelect4 theol4 c4 #aj2 en dan door vele nieuwere theologen1 ,steffens1 ,gschel1 ,baader1 ,nitzsch1 ,martensen1 ,liebner1 ,lange1 ,rothe1 ,schberlein1 ,ebrard1 cf4 ,dorner1 ,entw4 ,,ii #abdc-abfj1 ,chr4 ,gl4 ,i #fdb2 vele engelsche theologen1 die door de incarnatie alles trachten te verklaren1 zooals ,westcott1 ,christus ,consummator1 ,london #ahhf p4 #iiv4 ,illingworth1 ,the incarnation in relation to development1 #e essay in ,gore's ,lux ,mundi1 ook ,van ,oosterzee1 ,christol4 ,,iii #hev4 ,dogm ,,ii #ajg4 #die enz4 ,het is te begrpen1 hoe men1 al redeneerende1 tot deze meening kwam4 ,een feit als de menschwording ,gods kan niet toevallig zn1 en kan niet in de zonde als eene toevallige en willekeurige daad des menschen zn oorzaak hebben2 de zonde moge het plan ,gods kunnen wzigen1 z kon het niet vernietigen2 en daarom moet de menschwording wel afgedacht van de zonde vaststaan2 de zonde veroorzaakte alleen1 dat die menschwording geschieden moest tot verlossing van den zondaar4 ,daar komt dan nog b1 dat de religie vr en na den val1 niet wezenlk verschillen kan2 indien er thans een middelaar noodig is1 dan is er zulk een ook noodig geweest in de religie vr den val2 ,christus' persoon en werk gaat dan ook in het verzoenen der zonden1 in het verwerven der zaligheid volstrekt niet op2 ,h is niet alleen middelaar maar ook hoofd2 ,h is geen middel maar ook doel1 ,selbstzweck1 #a ,cor4 #ae3de-dg1 ,ef4 #a3aj1 #ba-bc1 #e3ca1 #cb1 ,col4 #a3ae-ag4 ,h is er niet alleen om de gemeente1 de gemeente is er ook om ,hem2 de praedestinatie van ,christus tot heerlkheid gaat aan die van den mensch vooraf4 ,deze overwegingen bevatten zooveel waarheid1 dat de instemming1 welke de hypothese van de menschwording ,gods buiten de zonde gevonden heeft1 niet verwonderen kan4 ,indien de pelagiaansche wilsvrheid wordt geleerd en de zonde dus voor ,god eene toevalligheid en teleurstelling is1 is er geen beter middel om vren wil en ,gods plan met elkaar te vereenigen1 dan door te zeggen1 dat de menschwording toch bepaald was en alleen in iets ondergeschikts gewzigd is4 ,op het standpunt van ,augustinus en nog nader van de ,geref4 theologie is er echter aan heel deze hypothese geen behoefte4 ,er is maar n plan en besluit ,gods2 voor eene andere werkelkheid dan de bestaande is er met het oog op ,gods raad geen plaats4 ,hoezeer de zonde dan ook door den wil van het schepsel in de wereld kwam1 z is toch van eeuwigheid opgenomen in ,gods raad en is voor ,hem niet contingent of onvoorzien4 ,in dien eeuwigen raad heeft ook de vleeschwording om de zonde eene plaats2 z hangt niet van den mensch maar alleen van ,gods welbehagen af4 ,ja meer nog1 de ,zoon was ook afgedacht van de zonde voor den mensch mediator unionis2 vele ,gereformeerden erkenden dit met ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ab1 #d4 #f4 ,wl dit door ,quenstedt1 ,theol4 did4 pol4 ,i #aaj cf4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,,ii #aij niet goed begrepen werd1 kon h ,zanchius1 ,bucanus1 ,polanus rekenen tot de voorstanders van de vleeschwording buiten de zonde4 ,de bedoeling was alleen1 dat de religie in werk- en genadeverbond wezenlk eene en dezelfde was1 en de zaligheid dus altd bestaan moet in de gemeenschap met den drieenigen ,god4 ,alleen ,comrie kwam door zn streng volgehouden supralapsarisme tot de leer1 dat de praedestinatie van den mensch ,christus aan die van den val voorafging1 deel ,,ii #cci4 ,maar overigens hielden zich de meeste theologen aan de ,schrift1 welke de vleeschwording van ,christus altd en alleen met de zonde in verband brengt en in haar het grootste bews van ,gods ontferming ziet1 ,mt4 #a3ba1 #i3ac1 #bj3bh1 ,luk4 #a3fg1 #b3cj1 ,joh4 #a3bi1 #c3af1 ,rom4 #h3c1 ,gal4 #d3d1 #e1 #a ,tim4 #c3af1 ,hebr4 #b3ad1 #a ,joh4 #c3h enz4 ,de tegenovergestelde meening leidt ook zoo licht tot de gedachte1 dat de menschwording op zichzelve voor ,god betamelk en noodzakelk is1 dat is1 tot de pantheistische leer van de eeuwige zelfopenbaring ,gods in de wereld4 ,cf4 ,iren41 adv4 haer4 ,v c4 #ad4 ,greg4 ,naz41 ,or4 #cf4 ,august41 de verbis ,apost4 #h1 #b4 #g4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #a art4 #c1 maar anders ,sent4 ,,iii #a qu4 #a art4 #c4 ,bonaventura1 ,sent4 ,,iii dist4 #a art4 #b qu4 #b4 ,petavius1 de incarn4 ,,ii c4 #ag4 ,schaezler1 ,das ,dogma v4 d4 ,menschw4 ,gottes #cjg4 ,kleutgen1 ,theol4 ,,iii #djj4 ,quenstedt ,,ii #ajh-aaf4 ,calovius1 ,isag4 ad theol4 #ei-ii4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ab1 #d-g4 ,mastricht ,v #d1 #ag4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiii #c4 ,moor ,,iii #gei4 ,m4 ,vitringa ,v #dg4 ,j4 ,mller1 ,dogm4 ,abh4 #ahgj ,s4 #ff-abf4 ,philippi1 ,k4 ,gl4 ,,iv #cgf4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #hj4 ,heraut #bfd4 #bfe4 ,orr1 ,chr4 ,view #cai-cbg4 #h4 ,eene derde en laatste voorbereiding van de vleeschwording is de geschiedenis der openbaring van het parads af aan4 ,de incarnatie heeft niet terstond plaats gehad na den val2 maar vele eeuwen zn er van de eerste zonde tot op de komst van ,christus in het vleesch verloopen4 ,de ,schrift wst er op1 als z van de volheid des tds spreekt1 ,ef4 #a3aj1 ,gal4 #d3d1 dat dit geen toeval of willekeur was1 maar alzoo door ,god in zne wsheid was bepaald4 ,de vleeschwording moest eerst in de voorafgaande historie door allerlei middelen en langs allerlei wegen worden voorbereid4 ,gelk de incarnatie de generatie en de creatie onderstelt1 zoo komt er thans nog eene onderstelling en voorbereiding b1 n4l4 de revelatie4 ,het is inzonderheid ,johannes in zn proloog1 die deze voorbereiding van de vleeschwording in de voorafgaande historie ons in het licht stelt4 ,niet alleen was de ,logos in den beginne b ,god en zelf ,god2 en niet alleen zn alle dingen door ,hem gemaakt4 ,maar deze ,logos heeft ook van het moment der schepping af aan aan de schepselen zn leven en licht medegedeeld4 ,want in ,hem was leven en het leven was het licht der menschen4 ,zelfs na den val heeft deze openbaring niet opgehouden4 ,integendeel1 het licht van dien ,logos scheen in de duisternis en verlichtte een iegelk mensch1 komende in de wereld4 ,bzonderlk openbaarde ,h zich in ,israel1 dat ,h zich tot eene erve had uitverkoren1 en als ,engel des ,verbonds leidde en zegende4 ,h kwam voortdurend tot het zne1 in theophanie1 profetie en wonder4 ,zoo heeft de ,zoon de gansche wereld1 van ,joden en ,heidenen saam1 voor zne komst in het vleesch voor- en toebereid4 ,wereld en menschheid1 land en volk1 kribbe en stal1 ,bethlehem en ,nazareth1 ouders en bloedverwanten1 natuur en omgeving1 maatschapp en beschaving1 het is alles een moment in de volheid der tden1 in welke ,god zn ,zoon gezonden heeft in het vleesch4 ,het was de ,zoon zelf1 die alzoo terstond na den val als ,logos en als ,engel des ,verbonds de wereld der ,heidenen en der ,joden gereed maakte voor zne komst4 ,h was komende van het begin der tden af aan en kwam eindelk voor goed in de menschheid en maakte door zne vleeschwording woning in haar4 ,cf4 ,baldensperger1 ,der ,prolog4 des vierten ,evangeliums1 ,freiburg ,mohr #ahih4 ,de incarnatie sluit b de voorafgaande1 zoowel algemeene als bzondere revelatie zich aan4 ,z staat en valt met deze4 ,want indien ,god zich z heeft kunnen openbaren1 als de ,schrift beide ten aanzien van de ,heidenwereld en van ,israel getuigt1 dan ligt de mogelkheid der vleeschwording daarin vanzelve opgesloten2 en indien de laatste niet mogelk ware1 zou ook de eerste niet te handhaven zn4 ,revelatie berust toch op dezelfde gedachte als de incarnatie1 d4 i4 op de mededeelbaarheid ,gods1 zoowel in het wezen ,gods aan den ,zoon 7generatie7 als buiten het wezen ,gods aan de schepselen 7creatie74 ,deze gansche voorbereiding van de vleeschwording in de voorafgaande eeuwen concentreert zich nu als het ware en voltooit zich in de verkiezing en begenadiging van ,maria als moeder van ,jezus4 ,maria is de gezegende onder de vrouwen4 ,z heeft eene eere ontvangen1 welke aan geen ander schepsel tebeurt is gevallen4 ,hoog gaat z in onverdiende gratie1 haar geschonken1 alle menschen en engelen te boven4 ,rome heeft dit terecht gehandhaafd2 wie het ontkent1 maakt geen ernst met de vleeschwording ,gods4 ,alleen maar1 de ,roomsche kerk is van deze erkentenis zonder eenigen grond voortgeschreden tot de leer van de immaculata conceptio ,b4 ,virginis1 zie boven #baav4 ,wat haar daarb geleid en daartoe gebracht heeft1 is niet het gezag der ,schrift of der traditie2 is ook niet de poging1 om daardoor de zondeloosheid van ,jezus te verklaren en te waarborgen1 want deze rust oorzakelk in zne ,goddelke natuur en instrumenteel in de ontvangenis van den ,heiligen ,geest4 ,maar de drfkracht voor dit dogma ligt wederom voor ,rome in de hierarchische idee4 ,naarmate een schepsel nader b ,god staat1 moet het ook te meer deel hebben aan zne natuur en aan al zne eigenschappen2 moet het des te meer in de 1 in de deificatio deelen4 ,boven ,maria nu staat geen schepsel2 z is op de nauwste wze met ,god vereenigd1 z is 1 ,deipara1 z heeft ,gods eigen ,zoon onder het harte gedragen1 ,god zelf heeft in haar gewoond4 ,of er bewzen uit ,schrift en traditie zn1 is de hoofdzaak niet2 maar de ,roomsche kan zich de moeder van den ,zaligmaker niet anders denken dan boven alle kinderen der menschen en boven alle engelen des hemels1 aan ,god welgevallig1 rein en vlekkeloos4 ,was z niet met den ,godmensch1 en dus ook met den ,goddelken ,persoon des ,woords1 met de heiligheid zelve1 door de nauwste en teederste betrekkingen verbonden8 ,heeft ,god door het feit zelf harer uitverkiezing tot zoo hooge waardigheid en zoo innige vertrouwelkheid1 niet allerduidelkst getoond1 dat ,h die reine maagd boven alle schepselen beminde8 ,en is het daarom ook1 afgezien van de bewzen uit ,schrift en overlevering1 niet zeer aannemelk1 dat ,god de heilige maagd boven alle schepselen met zne genadegaven heeft bedeeld8 ,de eer des ,zaligmakers vorderde1 dat zne uitverkoren moeder van allen zweem en schaduw zelfs der zonde vrbleef4 ,het is passend1 dat een schepsel1 hetwelk zoo vertrouwelk met ,god moest omgaan1 in zoo innige en teedere betrekking tot ,hem stond1 voor de minste zonde smet bleef gevrwaard4 ,het is passend1 dat het huis des ,heeren heilig was4 ,aldus ,bensdorp in de ,katholiek1 ,,cxii #ahig bl4 #dbi4 #dde4 #ddg4 ,in het hierarchisch systeem der ,roomsche kerk en theologie past de leer van de onbevlekte ontvangenis1 de zondeloosheid van ,maria1 en daarom is deze er allengs in opgenomen2 zelfs de leer van hare hemelvaart is eene kwestie van td4 ,daarom nemen de praedicaten1 aan ,maria toegekend1 hoe langer hoe meer in aantal en in qualiteit toe2 z is dochter des ,vaders1 bruid van den ,zoon1 tempel en orgaan des ,h4 ,geestes1 complementum1 ,ergnzung der ,dreieinigkeit1 die instrumentale und theilweise die meritorische ,ursache unserer ewigen ,auserwhlung1 de voornaamste reden der natuurlke en bovennatuurlke schepping1 de wze1 alle wonderen werkende1 met onbeperkte heerschapp toegeruste1 almachtige regeerster der kerk1 gelk ,god de wereld regeert enz41 zie b4 v4 ,wrnhart1 ,maria die wunderbare ,mutter ,gottes und der ,menschen1 ,innsbrck #ahij ,s4 #ac4 #ai4 #bdd4 #bhi1 ook ,petavius1 de incarn4 ,,xiv4 ,scheeben1 ,dogm4 #fi4 #ic1 een ,jezuit ,salazar b ,rivetus1 ,op4 ,,iii #fha4 ,de ,mariolatrie verdringt b ,rome de ware1 christelke ,godsvereering geheel en al4 ,prof4 ,schoeler1 ,das vatik4 ,bild1 ,gtersloh #ahih ziet dit bgeloof typisch uitgedrukt in eene muurschilder op het vaticaan1 welke de ,madonna voorstelt1 hoog in het midden geplaatst1 terwl ,vader en ,zoon als werktuigen van haar almachtigen wil ter rechter en linker zde gezeten zn4 ,het is tegen deze menschvergoding1 dat de ,reformatie in verzet kwam4 ,het ware niet te verwonderen1 als z uit vreeze voor zulk eene afgoder niet altd aan ,maria de haar verschuldigde eere had bewezen4 ,maar ook dat is niet het geval1 al was z natuurlk voorzichtig in hare lofverheffing4 ,maria staat ook b alle ,protestanten1 die de vleeschwording des ,woords belden1 in hooge eere4 ,z is door ,god verkoren en toebereid1 om de moeder van zn ,zoon te wezen4 ,z is de begenadigde onder de vrouwen4 ,z is door ,christus zelf tot zne moeder begeerd1 die ,hem ontving van den ,h4 ,geest1 die ,hem droeg onder haar hart1 die ,hem zoogde aan haar borst1 die ,hem onderwees in de ,schriften1 in wie in n woord de voorbereiding der vleeschwording voleind werd4 #i4 ,toch1 ofschoon ,christus zich b zne vleeschwording aan de voorafgaande openbaring aansluit en door natuur en geschiedenis zn eigen komst heeft voorbereid1 ,h is geen product van het verleden1 geen vrucht van ,israel of de menschheid4 ,tot op zekere hoogte geldt het van ieder mensch1 dat h niet volledig uit zne ouders en omgeving kan worden verklaard4 ,daarom kon ook ,kuenen1 ,g4 v4 ,i4 ,,ii #ejfv41 ,volksgodsd4 en ,wereldgodsd4 #aeh4 #aic1 nadat h de voorwaarden en bouwstoffen voor het ,christendom had aangewezen1 erkennen1 dat daarmede de persoon van ,christus nog niet begrepen is4 ,maar het geldt van ,christus nog in een anderen en hoogeren zin1 dan door hem werd bedoeld4 ,naar de ,schrift toch is in ,christus dat ,woord vleesch geworden1 hetwelk in den beginne b ,god en zelf ,god was4 ,ten allen tde en van allerlei zde is deze ,godheid van ,christus ontkend en bestreden4 ,maar #a de ,schrift leert niet anders1 boven bl4 #bca1 #bch4 ,w zn1 gelk ,ch4 de la ,saussaye eens zeide1 aan de superlatieven der ,h4 ,schrift gewoon en verstaan dikwerf de kracht harer uitdrukkingen niet meer4 ,maar indien een mensch zoo van zichzelven sprak als ,jezus steeds deed1 als anderen een mensch zoo vereerden1 gelk profeten en apostelen dat den ,christus doen1 dan zou elk dat houden voor waanzinnige dweepzucht of schrikkelke ,godslastering4 ,de ,schrift kent1 niet op eene enkele plaats maar telkens1 aan ,christus toe een persoonlk eeuwig voorbestaan1 ,joh4 #a3a1 #h3eh1 #ag3e1 ,rom4 #h3c1 #b ,cor4 #h3i1 ,gal4 #d3d1 ,phil4 #b3f1 een ,goddelk ,zoonschap in bovennatuurlken zin1 ,mt4 #c3ag1 #aa3bg1 #bh3ai1 ,joh4 #a3ad1 #e3ah1 ,rom4 #h3cb1 de schepping en de onderhouding aller dingen1 ,joh4 #a #c1 #a ,cor4 #h3f1 ,ef4 #c3i1 ,col4 #a3af1 #ag1 ,hebr4 #a3c1 ,op4 #c3ad1 de verwerving voor allen en een iegelk van alle heil en zaligheid1 ,mt4 #a3ba1 #ah3aa1 ,joh4 #a3d1 #af1 #ad3f1 ,hd4 #d3ab1 #a ,cor4 #a3cj1 het koningschap in de gemeente1 ,mt4 #c3b1 #e3aa1 #aj3cb1 #cg1 ,joh4 #ah3cg1 #a ,cor4 #aa3c1 ,ef4 #a3bb1 ,col4 #a3ah1 de heerschapp over alle dingen1 ,mt4 #aa3bg1 #bh3ah1 ,joh4 #c3ce1 #ag3b1 ,hd4 #b3cc1 #a ,cor4 #ae3bg1 ,ef4 #a3bj-bb1 ,phil4 #b3i1 ,col4 #b3aj1 ,hebr4 #b3h1 het oordeel over levenden en dooden1 ,joh4 #e3bg1 ,hd4 #aj3db1 #ag3ca1 ,rom4 #ad3aj1 #b ,cor4 #e3aj2 z noemt ,hem rechtstreeks en ondubbelzinnig met den naam van ,god1 ,joh4 #a3a1 #bj3bh1 ,rom4 #i3e1 #b ,thess4 #a3ab1 ,tit4 #b3ac1 #b ,petr4 #a3a1 ,hebr4 #a3h1 #i1 cf4 ,cremer1 s4 v4 4 #b ,wel is waar begint alle bestrding van de ,godheid van ,christus met een beroep op de ,schrift tegen de confessie4 ,maar deze illusie duurt slechts een zeer korten td4 ,onpartdige exegese doet weldra zien1 dat de leer der kerk veel meer grond heeft in de ,schrift1 dan men oorspronkelk had verwacht4 ,zoo ziet men zich dan genoodzaakt1 om wederom van den ,christus der apostolische verkondiging tot den ,jezus der ,synoptici terug te gaan en deze dan zoolang te critiseeren1 tot al het supranatureele eruit verdwnt4 ,de ,godheid van ,christus kan dan verklaard worden voor eene vrucht van diepzinnige theologische of philosophische speculatie1 oorspronkelk geheel vreemd aan de gemeente1 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #ebb4 ,schultz1 ,gottheit ,christi #dag f4 #dch4 #dfh4 ,dit duurt echter altd slechts zoo lang1 als men er prs op stelt en belang b heeft1 om eigen geloof voor te stellen als het oorspronkelke1 zuivere ,christendom4 ,zoodra dat standpunt verlaten is1 herneemt de onpartdigheid hare stem en geeft der kerkelke beldenis gelk4 ,negari nequit1 in dictis eorum 7scriptorum s47 semina quaedam doctrinae ecclesiasticae vere inesse1 ,wegscheider #abh4 ,es ist unleugbar1 dass auch dasjenige1 was die ,kirchenlehre ber die gttliche ,natur ,christi lehrt1 ,sttzpunkte im ,n4 ,t4 besitzt1 ,nitzsch ib4 #eah4 #eba1 cf4 ook ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #cec4 #dah4 ,baldensperger1 ,der ,prolog4 des vierten ,ev4 #d f4 ,daarmede vervalt dan weer de verklaring van dit dogma uit latere1 theologische of philosophische speculatie4 #c4 ,evenals de studie der ,schrift1 zoo zet ook het dogmenhistorisch onderzoek altd weer op de kerkelke beldenis van de ,godheid van ,christus het zegel der waarheid4 ,de ontwikkeling van het christologisch dogma toont een logischen gang1 die ten slotte door ieder onderzoeker opgemerkt en erkend wordt1 v4 ,hartmann1 ,die ,krisis des ,christ4 #f4 ,eenvoudig was het geloof1 waarmede de gemeente in de wereld optrad4 ,maar n ding wist z1 dat in ,christus ,god zelf tot haar was gekomen en haar opgenomen had in zne gemeenschap4 ,dat stond vast1 dat liet z zich niet ontnemen1 dat heeft z tegenover allerlei bestrding verdedigd en in haar beldenis klaar en duidelk geformuleerd4 ,in de leer van de ,godheid van ,christus heeft z het absoluut karakter der christelke religie1 de realiteit harer gemeenschap met ,god gehandhaafd4 ,in het ,christendom bekleedt ,christus eene gansch andere plaats1 dan ,buddha1 ,zarathustra1 ,mohammed in hunne godsdiensten4 ,christus ist nicht der ,lehrer1 nicht der ,stifter1 er ist der ,inhalt des ,christenthums1 ,schelling1 ,werke ,,ii #d ,s4 #ce1 cf4 v4 ,hartmann1 ,die ,krisis des ,christ4 #ahhj ,s4 #a4 ,strauss1 ,dogm4 ,,ii #agd4 ,daarom worden1 geoordeeld naar de leer der ,schrift en het geloof der gemeente1 ten slotte mannen als ,irenaeus1 ,athanasius1 ,augustinus1 altd weer tegenover hunne bestrders in het gelk gesteld4 ,ieder rekent zich overeenstemming met hen tot eene eere2 niemand wordt gaarne naar ,arius1 ,pelagius of ,socinus genoemd4 #d4 ,het is duidelk1 dat de christelke religie1 d4 i4 de waarachtige gemeenschap van ,god en mensch1 niet anders te handhaven is dan door de beldenis van de ,godheid van ,christus4 ,want als ,christus niet waarachtig ,god is1 dan is ,h alleen een mensch4 ,en hoe hoog ,h dan ook geplaatst z1 ,h kan noch in zn persoon noch in zn werk inhoud en voorwerp zn van het christelk geloof4 ,of ,christus dan voor zichzelf in ongebroken gemeenschap met ,god hebbe gestaan 7,schleiermacher71 de eenheid van ,god en mensch het eerst hebbe uitgesproken 7,hegel71 het kindschap ,gods volkomen in zichzelven hebbe gerealiseerd 7,lipsius71 ,gods liefde geopenbaard en het ,godsrk gesticht hebbe 7,ritschl72 het ,christendom is nu dan toch1 nu het eenmaal bestaat1 van ,hem onafhankelk2 ,h is er de stichter van1 historisch blft zne beteekenis groot1 en zn voorbeeld werkt na1 maar ,hzelf staat buiten het wezen des ,christendoms4 ,de ariaansche ,christologie1 de moreele ,christologie van het rationalisme1 de symbolische van ,kant1 de ideele van ,hegel1 de aesthetische van de ,wette1 de anthropologische van ,feuerbach1 z laten geen van alle aan ,christus in de dogmatiek eene plaats4 ,wird die ,persnlichkeit ,christi als eine menschliche1 wenn auch noch so sehr idealisirte1 festgehalten1 so kann nicht sie selbst als ,persnlichkeit die erlsende ,kraft fr den ,glubigen sein1 v4 ,hartmann ib4 #ae4 #e4 ,ritschl en de znen trachten echter toch nog voor ,jezus1 ofschoon alleen mensch1 den titel van ,god te handhaven1 omdat ,h voor de gemeente de plaats van ,god inneemt en de waarde van ,god bezit4 ,vroeger is dit op dezelfde wze door de ,socinianen beproefd4 ,z bestreden de ,godheid van ,christus zoo sterk mogelk en zeiden1 dat ,christus1 in die enkele ,schriftuurplaatsen1 waar ,h ,god genoemd werd1 zooals ,joh4 #a3a1 #bj3bh1 ,rom4 #i3e1 alzoo heette om zn rang1 waardigheid en heerschapp1 waartoe ,h vooral na zne opstanding verheven was1 ,cat4 ,rac4 qu4 #id-aij4 ,christus werkt door ,goddelke kracht diezelfde dingen1 quae ipsius ,dei sunt1 tanquam ,deus ipse1 ib4 #abj4 #afd4 ,hoc nomen ,deus non est nomen substantiae cujusdam proprium vel personae1 sed auctoritatis1 potentiae1 evenals ook engelen en overheden in de ,schrift volgens ,jezus' eigen woord1 ,joh4 #aj3cd1 soms ,goden genoemd worden1 ,socinus1 op ,joh4 #a3a4 ,ditzelfde wordt thans door ,ritschl en zne school geleerd2 de naam van ,god wordt in de ,schrift en in de gemeente wel voor ,christus gebruikt1 maar is dan een ambts-1 geen wezensnaam4 ,deze voorstelling is echter geheel onhoudbaar4 ,wel worden engelen en overheden in de ,schrift soms ,god genoemd1 maar dan is de overdrachtelke1 ambtelke zin duidelk en springt elk in het oog4 ,b ,christus is dat een geheel ander geval4 ,hem wordt een persoonlk1 eeuwig voortbestaan toegekend2 van ,hem wordt gezegd1 dat ,h ,god was1 in zne gestalte bestond1 het afschnsel van ,gods heerlkheid was1 eengeboren ,zoon ,gods1 ,beeld des onzienlken ,gods1 ja ,god boven alles te przen in der eeuwigheid--wie kan dit b mogelkheid verstaan van een mensch1 die alleen om het ambt1 dat h droeg1 en het werk1 dat h deed1 den eeretitel van ,god kreeg8 ,voorts1 de christelke kerk heeft1 ,jezus ,god noemende1 daarmede nooit een ambts- maar altd een wezensnaam bedoeld4 ,wanneer men datzelfde woord en dienzelfden naam in gansch anderen zin gaat bezigen1 geeft men opzettelk aanleiding tot misverstand en verwarring en maakt men zich tegenover de gemeente aan oneerlkheid schuldig4 ,verder1 indien ,christus niet ,god is in wezenlken zin1 dan mag ,h zoo ook niet genoemd en vereerd worden4 ,of men al zegt1 dat ,h ,gods liefde volkomen heeft geopenbaard1 dat ,h ,gods plan met wereld en menschheid geheel in zich heeft opgenomen1 dat ,h ,gods wil ten volle tot den znen heeft gemaakt1 dit alles rechtvaardigt op ,schriftuurlk1 christelk standpunt en ook logisch en wsgeerig voor den mensch ,jezus de benaming van ,god niet4 ,in religieusen en ethischen zin n met ,god te zn1 is iets gansch anders1 dan het te wezen in metaphysischen zin4 ,een ,werthurtheil is onwaar1 als het niet in een ,seinsurtheil zn grond heeft4 ,eindelk de benaming en vereering van ,jezus als ,god1 terwl ,h slechts een mensch is1 is eene pantheistische vermenging van ,schepper en schepsel1 eene paganistische afgoder1 een terugkeer tot ,roomsche creatuurvergoding1 met het wezen des ,christendoms en met het beginsel van het ,protestantisme in lnrechten strd4 ,indien ,jezus1 ofschoon alleen een mensch1 als ,god mag aangeroepen en vereerd worden1 dan is daarmede principieel ook de ,roomsche vereering van ,maria1 de heiligen en de engelen1 en heel de heidensche afgoder gerechtvaardigd4 ,bestrdende1 dat ,god mensch worden kan1 leert men tegelk1 dat een mensch wel tot den rang en de waardigheid van ,god zich verheffen kan1 ,schultz1 ,gottheit ,christi #chf f4 #chi4 #djg4 #daa4 #ded4 #dfc4 ,incarnatie is onmogelk1 maar apotheose zal zeer goed kunnen bestaan4 ,de menschwording ,gods is ongermd1 maar de ,godwording des menschen zal redelk zn2 als of wat uit ontwikkeling voortkomt1 ooit ,god kan wezen4 1 ,greg4 ,naz4 b ,schaezler t4 a4 p4 #ef1 en cf4 verder ,fock1 ,der ,socin4 #ech f4 ,lipsius1 ,theol4 ,jahresbericht ,x #cgh1 ,pfleiderer1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahhi ,s4 #afh f4 ,dieckhoff1 ,die ,menschw4 des ,sohnes ,gottes4 ,ein ,votum ber die ,theol4 ,ritschl's1 ,leipzig #ahhb4 ,sthlin1 ,kant1 ,lotze1 ,albr4 ,ritschl1 ,leipzig #ahhh ,s4 #afe f4 ,hoensbroech1 ,christ u4 ,widerchrist4 ,ein ,beitrag zur ,vertheidigung der ,gottheit ,christi u4 zur ,char4 d4 ,unglaubens in der prot4 ,theol4 ,freiburg #ahib4 #aj4 ,deze ,zoon van ,god is mensch geworden naar de leer der ,h4 ,schrift door ontvangenis van den ,h4 ,geest en door geboorte uit de maagd ,maria4 ,de bovennatuurlke ontvangenis werd oudtds reeds ontkend door de ,joden1 ,eisenmenger1 ,entd4 ,judenthum ,i #aje f41 door de ,ebionieten1 door ,cerinthus1 ,carpocrates1 ,celsus1 cf4 ,moor ,,iii #gbb1 deisten en rationalisten in de vorige eeuw1 zooals ,morgan1 ,chubb1 cf4 ,bretschneider1 ,entw4 #efg1 door de nieuwere critici zooals ,strauss1 ,bruno ,bauer1 ,renan enz41 en in den jongsten td door ,harnack1 ,das apost4 ,glaubensbekenntniss1 ,berlin #ahib2 zn oordeel1 dat de woorden3 ontvangen van den ,h4 ,geest en geboren uit de maagd ,maria geen bestanddeel uitmaakten van de oorspronkelke verkondiging van het evangelie gaf tot een ernstigen strd aanleiding1 waarb velen zich aan zne zde schaarden1 zooals ,achelis1 ,zur ,symbolfrage ,berlin #ahib1 ,herrmann1 ,worum handelt es sich in dem ,streit um das ,apostolikum8 ,leipzig #ahic4 ,hering1 ,die dogm4 ,bedeutung und der relig4 ,werth der bernat4 ,geburt ,christi1 ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,kirche von ,gottschick1 #ahie1 ,s4 #eh-ia4 ,lobstein1 ,die ,lehre v4 der bernat4 ,geburt ,christi1 #b;e ,aufl4 #ahif1 maar anderen ook beslist zich tegenover hem stelden1 vooral ,wohlenberg1 ,empfangen vom h4 ,geist1 geboren von der ,jungfrau ,maria #ahic4 ,cremer1 ,zum ,kampf um das ,apostolikum1 ,berlin #ahib1 ,th4 ,zahn1 ,das apost4 ,symbolum1 ,erl4 u4 ,leipzig #ahic4 ,deze strd kreeg nog meer belang door de vondst van eene syrische vertaling der evangelin door ,mrs4 ,lewis en hare zuster ,mrs4 ,gibson in een palimpsest van het ,katharinaklooster op den ,sinai in den zomer van #ahib1 ,the four gospels in ,syriac1 transscribed from the ,sinaitic palimpsest4 ,by the late ,robert ,l4 ,bensley and by ,j4 ,rendel ,harris and by ,f4 ,crawford ,burkitt4 ,with an introd4 by ,agnes ,smith ,lewis1 ,cambridge #ahid4 ,mt4 #a3af luidt toch in deze syrische vertaling aldus3 ,jozef1 aan wien de maagd ,maria verloofd was1 gewon ,jezus1 die ,christus genoemd wordt1 cf4 ,theol4 ,tdschr4 ,mei #ahie bl4 #behv4 ,gids1 ,juli #ahie bl4 #hh-ajd4 ,maar al zou deze ,syr4 vertaler de bovennatuurlke ontvangenis van ,christus daarmede ontkennen1 dit feit zou in de geschiedenis van het evangelie onder de ,syriers geheel op zichzelf staan en zonder invloed gebleven zn4 ,het ,syrische diatesseron van ,tatianus1 de ,syrische ,evangelienfragmenten1 door ,cureton #aheh uitgegeven1 en alle latere ,syrische uitgaven van de ,evangelin leeren haar duidelk4 ,voorts noemt de nieuwgevonden vertaling in ,mt4 #a3af ,maria maagd en verloofd aan ,jozef2 vs4 #ah luidt evenzoo als in onzen ,gr4 tekst en leert dus de ontvangenis van den ,h4 ,geest1 evenzoo vs4 #bj1 en met ,luk4 #c3bc is het hetzelfde geval4 ,er is niet het minste bews1 dat de ,syr4 vertaler door zn tekst van ,mt4 #a3af de ontvangenis van den ,h4 ,geest heeft willen ontkennen1 ,th4 ,zahn1 ,theol4 ,lit4 ,blatt #ahie col4 #bh4 ,maar verder is de bovennatuurlke ontvangenis van den ,h4 ,geest wel zeker een bestanddeel geweest van de oorspronkelke verkondiging van het evangelie4 ,het oude ,roomsche symbool1 dat zeker vr het midden der tweede eeuw en waarschnlk reeds tegen het einde der eerste eeuw bestond1 bevatte reeds de woorden3 qui natus est de ,spiritu ,sancto et ,maria virgine1 7 71 later ter verduidelking eenigszins gewzigd4 ,de bestrders van de bovennatuurlke ontvangenis1 ook ,cerinthus1 een tdgenoot van ,johannes1 hebben er zich nooit op beroepen1 dat deze leer later opgekomen was2 in hun td moet deze dus inhoud van het algemeen christelk geloof geweest zn2 er is geen enkele grond en het is bovendien ook vreemd1 om de ketters ,cerinthus enz41 met ,harnack te houden voor de zuivere dragers en bewaarders van het geloof der eerste christelke gemeente4 ,al verder wordt deze leer gevonden in de brieven van ,ignatius1 ad ,smyrn4 ,i #a-c1 ad ,eph4 ,,vii #a-b1 die omstreeks het jaar #aag den marteldood stierf1 en in de voor eenigen td gevonden ,apologie van den wsgeer ,aristides van ,athene1 dien deze in het jaar #abe aan keizer ,hadrianus overhandigde4 ,z moet te meer inhoud van de apostolische prediking zn geweest1 omdat de heidensche fabelen van ,godenzonen de ,christenen anders zeker hadden afgeschrikt van eene leer1 die er zoo na aan verwant scheen4 ,van een invloed dier heidensche fabelen op het ontstaan van het evangelisch verhaal der bovennatuurlke ontvangenis1 gelk ,usener1 ,religionsgesch4 ,untersuchungen1 ,i ,das ,weihnachtsfest ,bonn #ahhj ,s4 #fi f4 en ,hillmann1 ,die ,kindheitsgesch4 ,jesu nach ,lukas1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol41 #ahia ,s4 #aib f4 dien aannamen1 is er nergens eenig spoor2 ,harnack1 ,theol4 ,lit4 ,z4 #ahhi ,n #h verklaart haar dan ook alleen uit ,joodsche gegevens1 bepaaldelk uit eene onjuiste exegese van ,jes4 #g3ad1 cf4 ook ,weiss1 ,leben ,jesu ,i #bag f4 ,eindelk komt z wel is waar in het ,n4 ,t4 rechtstreeks alleen b ,mattheus en ,lukas voor1 maar datgene1 waarop het in deze verhalen b ,mattheus en ,lukas aankomt1 is de leer van alle evangelisten en apostelen4 ,jezus is n4l4 vooreerst genealogisch een zoon van ,david2 daarvoor werd ,h algemeen gehouden1 door de schare1 die ,hem telkens omringde1 en door al zne discipelen1 ,mt4 #a3a1 #bj1 #i3bg1 #ab3bc1 #ae3bb1 #bj3cj1 #ca1 #ba3i1 #ae1 #bb3db-de1 ,mk4 #aj3dg1 #aa3aj1 #ab3ce-cg1 ,luk4 #a3bg1 #cb1 #fi1 #ah3ch1 #ci1 #bj3da-dd1 ,joh4 #g3db1 ,hd4 #b3cj1 #ac3bc1 ,rom4 #a3c1 #i3e1 #b ,tim4 #b3h1 ,hebr4 #g3ad1 ,op4 #c3g1 #e3e1 #bb3af4 ,voorts is ,h de ,heilige1 die nooit eenige zonde gedaan of gekend heeft1 ,mt4 #g3aa1 #aa3bi1 #ab3ej1 ,mk4 #a3bd1 ,luk4 #a3ce1 ,joh4 #d3cd1 #f3ch1 #h3bi1 #df1 #ae3aj1 #ag3d1 ,hd4 #c3ad1 #bb3ad1 ,rom4 #e3abv41 #a ,cor4 #ae3de1 #b ,cor4 #e3ba1 ,hebr4 #d3ae1 #g3bf1 #a ,petr4 #a3ai1 #b3ba1 #c3ah1 #a ,joh4 #b3a1 #c3e4 ,en eindelk is ,h1 de uit ,maria geborene1 de ,zone ,gods in geheel eenigen zin1 ,mt4 #a3bc1 #d3c1 #h3bi1 #ad3cc1 #af3af1 #bf3fc1 ,mk4 #a3a1 #c3aa1 #e3g1 #ad3fa1 #ae3ci1 ,luk4 #a3cb1 #ce enz4 ,opdat dit nu verkregen zou worden1 dat een zoon van ,david1 uit zn geslacht geboren1 toch van alle zonde vr en ,gods ,zoon wezen zou1 daartoe was de bovennatuurlke ontvangenis noodig2 daartoe is z geschied2 en daarom heeft z ook een hoog religieus en ethisch belang4 ,dit is echter--om dit punt hier even af te doen--niet het geval met het theologoumenon1 dat ,maria in en na de geboorte maagd gebleven is4 ,de virginiteit van ,maria in partu en post partum wordt b de kerkvaders vr ,nicea nog niet aangetroffen2 ,tertullianus1 de carne ,christi c4 #bc1 ,origenes1 hom4 #ad in ,luc41 ,irenaeus1 adv4 haer4 ,,iv #ff kennen de virginitas in partu nog niet1 en ,tertullianus1 de carne ,christi #g ontkent ook de virginitas post partum4 ,de virginitas in partu komt het eerst voor in het apocriefe ,evang4 ,jacobi c4 #ai en was ook als sommiger meening reeds aan ,clemens ,alex41 ,strom4 ,,vii c4 #af bekend4 ,maar na ,nicea wordt de virginitas van ,maria zoowel in partu als post partum in verband met hare ,gottesmutterschaft 71 deipara7 steeds duidelker geleerd1 door ,epiphanius1 ,hieronymus1 ,greg4 ,nyss41 ,ephraim1 ,ambrosius1 ,augustinus enz41 en tegen de ,apollinaristen1 ,helvidius1 ,jovinianus1 ,bonosus verdedigd1 cf4 ,bellarminus1 de sacr4 euch4 ,,iii c4 #f4 ,petavius1 de incarn4 ,,xiv c4 #c sq4 ,lehner1 ,die ,marienverehrung ,s4 #abj f4 ,het vfde oecumenisch concilie can4 #f nam den titel van ,epiphanius voor ,maria over1 en de ,lateraansynode van #fdi stelde in can4 #c hare virginiteit ook in en na de geboorte van ,jezus vast1 cf4 ,cat4 ,rom4 ,i #d1 #h4 ,het semper virgo werd ook opgenomen in de ,art4 ,smalc4 ,i #d1 ,form4 ,conc4 ,,ii #g1 #ajj en #h1 #bd4 ,zwinglii ,expos4 ,chr4 fidei #e1 maar ,lutherschen en ,gereformeerden leerden toch dat de geboorte van ,jezus op gewone wze had plaats gehad en dat de virginitas van ,maria1 post partum1 hoewel pieteitshalve aannemelk1 toch geen artikel des geloofs was en in geen geval door ,maria b wze van gelofte op zich genomen was4 ,dat ,maria ,jezus gebaard heeft utero clauso1 leert de ,schrift met geen enkel woord4 ,dat z door gelofte tot virginiteit zich verbonden heeft1 is uit ,gen4 #c3ae1 ,jes4 #g3ad1 ,luk4 #a3cd en uit zoogenaamde typen1 ,richt4 #f3cf1 #aa3bi1 ,dan4 #b3cd1 ,ezech4 #dd3b niet af te leiden4 ,en dat z later geen kinderen meer voortgebracht heeft1 is tegenover ,mt4 #a3ah1 #be1 #ab3df1 #ac3ee1 ,mk4 #c3ca1 #f3c1 ,luk4 #b3g1 #h3ai1 ,joh4 #b3ab1 #g3e1 ,hd4 #a3ad1 #a ,cor4 #i3e moeilk vol te houden4 ,cf4 ,calvn1 op ,luk4 #a3cd4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ag4 ,rivetus1 ,apol4 pro ,s4 ,virgine ,maria1 ,op4 ,,iii #fja-gdd4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,ii #d c4 #c4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiii #aj4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #aj1 #ab4 ,moor ,,iii #efc4 #gaf4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #dja4 #aa4 ,geheel anders staat het met de bovennatuurlke ontvangenis4 ,deze is voor den persoon van ,christus van de hoogste beteekenis en daarom ook van religieus belang4 ,de ,schrift kent ,jezus' ontvangenis toe aan den ,h4 ,geest of aan de kracht des ,allerhoogsten4 ,de ,h4 ,geest1 die de auteur is van alle physisch1 psychisch en pneumatisch leven1 deel ,,ii #bcj1 wordt in ,mt4 #a3ah1 #bj blkens de praep4 gedacht als de causa efficiens van die ontvangenis1 terwl deze in ,luk4 #a3ce toegeschreven wordt aan de kracht1 die van ,god1 den ,allerhoogste1 zal uitgaan en over ,maria komen zal4 ,duidelk blkt hieruit1 dat de werkzaamheid des ,h4 ,geestes b deze ontvangenis niet bestond in het uitstorten van eenige hemelsche1 ,goddelke substantie in ,maria1 maar in eene betooning van kracht1 welke haar schoot vruchtbaar maakte1 in eene overschaduwing als met eene wolk1 cf4 ,ex4 #dj3cd1 ,num4 #i3ae1 ,luk4 #i3cd1 ,hd4 #a3h4 ,wanneer de oude strd tusschen spermatisten en ovisten ten gunste der laatsten beslist wierd1 wat echter nog geenszins het geval is1 ,schfer1 ,die ,vererbung1 ,berlin #ahig ,s4 #gd-hj2 dan zou deze werkzaamheid des ,h4 ,geestes daardoor ook physiologisch verduidelkt zn4 ,maar hoe dit z1 hetgeen in ,maria verwekt wordt1 is 1 uit den ,h4 ,geest als causa efficiens1 heeft in de werkzaamheid des ,h4 ,geestes zn oorzaak en niet in den wil des mans of des vleesches4 ,behalve deze vruchtbaarmaking van ,maria's schoot1 bewerkte de ,h4 ,geest ook de heiliging van het kindeke1 dat uit haar geboren zou worden4 ,het is een 1 dat uit haar geboren wordt2 het zal ,zoon ,gods1 ,zoon des ,allerhoogsten heeten1 ,luk4 #a3ce4 ,van belang is het nu op te merken1 dat deze werkzaamheid des ,h4 ,geestes ten aanzien van de menschelke natuur van ,christus volstrekt niet op zichzelve staat2 z is b de ontvangenis wel begonnen maar niet geeindigd2 z heeft zich voortgezet heel zn leven door1 zelfs tot in den staat der verhooging toe4 ,in het algemeen kan de noodzakelkheid dezer werkzaamheid reeds daaruit worden afgeleid1 dat de ,h4 ,geest auteur is van alle leven in de schepselen en bepaald van het religieus-ethische leven in den mensch4 ,de ware mensch1 die ,gods beeld draagt1 is geen oogenblik denkbaar zonder de inwoning des ,h4 ,geestes1 deel ,,ii #edj4 ,voorts moest de menschelke natuur b ,christus toebereid worden tot vereeniging met den persoon des ,zoons1 d4 i4 tot eene eenheid en gemeenschap met ,god1 als waartoe geen ander schepsel ooit verwaardigd is4 ,als de mensch in het algemeen reeds geen gemeenschap met ,god hebben kan dan door den ,h4 ,geest1 dan geldt dit in des te sterker mate van ,christus' menschelke natuur1 welke op geheel eenige wze met den ,zoon vereenigd moest worden4 ,deze bzondere vereeniging1 welke de immanentie ,gods in zne schepselen1 de openbaring ,gods in de profeten1 de inwoning ,gods in zn volk zeer verre overtreft en er wezenlk van verschilt1 maakt eene gansch bzondere werkzaamheid des ,h4 ,geestes reeds apriori waarschnlk en zelfs noodzakelk4 ,maar de ,h4 ,schrift leert deze ook uitdrukkelk4 ,de profetie verkondigde reeds1 dat de ,messias in bzonderen zin met den ,h4 ,geest gezalfd zou worden1 ,jes4 #fa3a1 en het ,n4 ,t4 verhaalt1 dat ,christus dien ,geest ontving zonder mate1 ,joh4 #c3cd4 ,niet alleen werd ,h van ,hem ontvangen1 maar die ,geest daalt op ,hem neder b den doop1 ,mt4 #c3af1 vervult ,hem geheel en al1 ,luk4 #d3a1 #ah1 leidt ,hem heen naar de woestn en naar ,galilea1 ,mt4 #d3a1 ,luk4 #d3ad1 geeft ,hem de kracht1 om duivelen uit te werpen1 ,mt4 #ab3ah1 om zichzelven ,gode onstraffelk op te offeren1 ,hebr4 #i3ad1 om1 gelk ,h ,davids ,zoon is geworden in den weg des vleesches1 zoo door de opstanding als ,zoon ,gods in kracht1 als ,heer1 met een verheerlkt lichaam aangesteld te worden1 ,rom4 #a3d1 zichzelven als zoodanig voor aller oog te rechtvaardigen1 #a ,tim4 #c3af1 heen te gaan van de aarde en op te varen ten hemel1 #a ,petr4 #c3ai1 #bb1 en zich als levendmakenden ,geest1 wiens de ,geest is en die door den ,geest werkt1 aan de znen te openbaren1 #a ,cor4 #ae3de1 #b ,cor4 #c3ag1 #ah1 cf4 ,glol1 ,der ,h4 ,geist1 ,halle #ahhh ,s4 #aac f4 ,in dit verband geplaatst1 krgt de ontvangenis van den ,h4 ,geest eene rke beteekenis4 ,jezus moest naar zne menschelke natuur van het eerste oogenblik af aan door heel zn leven heen tot in den staat der verhooging toe gevormd worden tot ,messias1 ,christus1 ,zoon ,gods des ,allerhoogsten4 ,h kon dit niet worden dan 1 in den weg des vleesches1 door geboorte uit eene vrouw1 ,rom4 #a3c1 #i3e1 ,gal4 #d3d1 maar tegelk1 om dat te zn1 kon ,h niet wezen vrucht van den wil des mans of des vleesches4 ,wat uit vleesch geboren is1 is vleesch4 ,jezus ware dan misschien geweest ,davids zoon en erfgenaam van zn aardsche rk1 maar niet ,davids ,heer1 de ,messias1 de ,zoon ,gods1 die tot koning in het ,godsrk aangesteld is4 ,en dat was ,h toch4 ,paulus zegt wel1 dat ,h door de opstanding tot ,zoon ,gods en ,heer is aangesteld1 ,rom4 #a3d1 maar dit sluit niet uit1 dat ,h reeds b en vr zne ontvangenis ,zoon ,gods was1 ,rom4 #a3c2 evenmin als de 1 door de geloovigen in de toekomst verwacht1 ,rom4 #h3bc1 uitsluit1 dat z die nu reeds bezitten1 ,rom4 #h3ae4 ,zoon ,gods was ,christus van eeuwigheid2 ,h was in den beginne b ,god2 ,h is de eerstgeborene aller creaturen4 ,zoo kon ,h dan ook niet geteeld en door den wil des mans worden voortgebracht2 ,h was zelf het handelende subject1 dat zich door den ,h4 ,geest een lichaam toebereidde in ,maria's schoot4 ,in het ,o4 ,t4 wordt ,h daarom vooral beloofd als het zaad der vrouw1 ,gen4 #c3ae1 als de door ,god gegevene1 ,jes4 #i3e1 als de door den ,heere verwekte1 ,jer4 #bc3e1 #f1 #cc3ad-ag1 als een rsken uit den afgehouwen tronk van ,isai1 ,jes4 #aa3a1 als de zoon eener 1 in het algemeen eene jonge vrouw1 en vooral eene ongehuwde1 ,gen4 #bd3dc1 ,ex4 #b3h1 ,ps4 #fh3bf1 ,hoogl4 #a3c1 #f3h1 ,spr4 #cj3ah1 #ai1 die den naam ,immanuel dragen zal1 ,jes4 #g3ad4 ,in het ,o4 ,t4 wordt daarb over de wze zner ontvangenis niets naders gezegd2 alleen zal ,h de zoon eener vrouw en tegelk eene gave en openbaring ,gods zn4 ,dit is alzoo in ,christus vervuld4 ,daargelaten de moeielke vraag1 of ,lukas de genealogie van ,maria geeft en ,maria ook zelve uit ,davids geslacht was1 cf4 ,luk4 #a3cj-cc1 #ce1 #dh2 niet naar ,maria maar naar ,jozef was ,jezus een ,davidide4 ,al was ,h ook niet uit ,jozef1 ,h was toch door ,maria1 die aan ,jozef verloofd was1 burgerlk en wettelk de zoon van ,jozef1 ,luk4 #b3bg1 #da1 #dh1 en erfde van dezen de rechten op ,davids troon4 ,daarom werd ,jozef ook van ,godswege vermaand1 om ,maria als zne wettige vrouw tot zich te nemen1 op te treden als hoofd en vader des gezins1 en als zoodanig aan het kindeke den naam ,jezus te geven1 ,mt4 #a3ah-ba4 ,alzoo werd ,christus ,davids zoon en bleef ,h tegelk ,davids ,heer4 ,deze uitsluiting van den man b zne ontvangenis bewerkte tevens1 dat ,christus1 als niet in het werkverbond begrepen1 ook vr bleef van erfschuld en daarom ook naar zne menschelke natuur vr en na zne geboorte van alle smet der zonde kon bewaard worden4 ,als subject1 als ,ik1 was ,h niet uit ,adam1 maar was ,h de ,zoon des ,vaders1 die van eeuwigheid was verkoren tot ,hoofd van een nieuw verbond4 ,niet ,adam maar ,god was zn ,vader4 ,als persoon kwam ,h niet uit de menschheid voort maar kwam ,h zelf van buiten tot haar en ging in haar in4 ,en wl ,h alzoo naar ,gods rechtvaardig oordeel van alle erfschuld vrbleef1 daarom kon ,h ontvangen worden van den ,h4 ,geest en door dien ,geest van alle smet der zonde bevrd blven4 ,de ontvangenis van den ,h4 ,geest was niet de diepste grond en laatste oorzaak van ,jezus' zondeloosheid1 gelk velen beweren1 ,ebrard1 ,dogm4 ,,ii #d-aj4 ,rothe1 ,ethik #ecc f4 ,mller1 ,snde ,,ii #ece1 maar z was de eenige weg1 waarin ,h1 die als persoon reeds bestond en tot ,hoofd van een nieuw verbond was aangesteld1 nu ook op menschelke wze1 in het vleesch1 zn en blven kon wat ,h was1 de ,christus1 de ,zoon ,gods des ,allerhoogsten4 ,cf4 ,polanus1 ,synt4 ,,xi4 #ac4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #aji f4 #ab4 ,door deze ontvangenis van den ,h4 ,geest en geboorte uit ,maria werd de ,zone ,gods een waarachtig en volkomen mensch4 ,maar niet minder sterk dan zne ,godheid1 is zne menschheid bestreden4 ,de ,gnostieken konden haar krachtens hun dualisme niet erkennen1 en zeiden daarom1 dat de aeon ,christus slechts een schnlichaam had aangenomen 7,saturninus1 ,marcion71 of dat ,h een heerlk1 geestelk lichaam uit den hemel had medegebracht en door ,maria slechts doorgegaan was als water door eene buis 7,valentinus1 ,bardesanes71 of dat ,h b zne nederdaling naar de aarde zich wel uit de elementen een lichaam gevormd en daarin geleden had1 maar dit b zn terugkeer ten hemel ontbonden en prsgegeven had 7,apelles71 of dat ,h slechts tdelk b den doop op den mensch ,jezus neergedaald was en dezen vr het lden verlaten had 7,cerinthus71 of zich vr het lden met ,simon van ,cyrene verwisseld en dezen aan den kruisdood had overgegeven 7,basilides71 of dat ,christus1 de ,jezus impatibilis1 die uit de lichtwereld reeds tot ,adam neerdaalde en slechts in een schnlichaam op aarde verscheen1 wel te onderscheiden is van den ,jesus patibilis1 die de zoon eener arme weduwe en een afgezant des duivels was1 en1 wl h zich tegen ,christus stelde1 door dezen aan het kruis werd geslagen 7,mani74 ,al deze gedachten plantten zich in de ,middeleeuwsche secten voort en kwamen onder invloed van de pantheistische mystiek1 de kabbalistische theosophie en de nieuwere natuurphilosophie in de eeuw der ,hervorming b de ,anabaptisten tot eene nieuwe1 uitgebreide heerschapp4 ,ook z leerden1 dat ,christus zne menschelke natuur niet kon aannemen uit ,maria1 uit de ,adamitische menschheid1 omdat ,h dan noodzakelk een zondaar had moeten zn2 maar ,h nam ze van eeuwigheid aan uit zichzelven1 bracht zn lichaam dus mee uit den hemel en ging door ,maria heen als door een kanaal 7,hofmann1 ,menno ,simons2 cf4 verwante voorstelling van eene eeuwige lichamelkheid ,gods b de kabbala met haar ,adam ,kadmon1 b ,swedenborg1 ,dippel1 ,oetinger1 ,petersen72 of ,h vormde zich deze hemelsche1 onzichtbare lichamelkheid van eeuwigheid uit de eeuwige jonkvrouw1 de ,goddelke ,eva1 de wsheid ,gods1 woonde daarmede reeds terstond na den val in ,adam1 ,abel enz41 en maakte ze dan zichtbaar en sterfelk door de ontvangenis en geboorte uit ,maria 7,weigel72 of ,h nam die heerlke menschelke natuur reeds aanstonds b de schepping aan uit ,adam vr den val1 die toen nog een fne1 hemelsche lichamelkheid had1 om ze later uit ,maria te omkleeden met eene zwakke1 sterfelke menschheid 7,ant4 ,bourignon1 ,poiret1 ,barclay72 of ook vormde ,h zich zne menschelke natuur uit ,maria1 maar niet uit de vleeschelke1 doch uit de wedergeboren ,maria1 die door hare vereeniging met de ,goddelke wsheid1 een heilig1 ,goddelk element in zich ontvangen had en het jonkvrouwelk wezen van ,adam vr den val terug bekomen had 7,schwencfeld e4 a471 cf4 de vroeger aangehaalde werken van ,dorner1 ,schwane1 ,harnack enz4 ,ons schnen deze gedachten zeer vreemd toe4 ,toch drukken z in andere vormen niets anders uit dan wat de nieuwere philosophie sedert ,kant en ,hegel met hare scheiding van den idealen en historischen ,christus voorgesteld heeft4 ,de ideale ,christus is de eeuwige ,logos1 de absolute rede1 de ne substantie welke in de wereld zich eeuwig realiseert en niet in een enkel mensch haar volheid uitstorten kan maar in de menschheid als den zoon ,gods de menschelke natuur aanneemt4 ,maar de historische ,jezus is niet de ware1 wezenlke ,christus2 ,h vormt in het proces der menschwording wel een belangrk maar toch slechts een voorbgaand moment2 ,h is een zwak1 sterfelk1 zondig mensch geweest1 die de idee van den waren ,christus wel geopenbaard heeft1 maar volstrekt niet met hem samenvalt en n met hem is1 cf4 ,runze1 ,dogm4 #gh4 ,nu behoeft het geen lang betoog1 dat de ,h4 ,schrift hier lnrecht tegenover staat4 ,onder het ,o4 ,t4 beloofd als de ,messias1 die uit eene vrouw1 uit ,abraham1 ,juda1 ,david voortkomen zal1 wordt ,h in de volheid des tds in ,maria1 1 ,mt4 #a3bj ontvangen van den ,h4 ,geest1 en uit haar1 1 geboren1 ,gal4 #d3d4 ,h is haar zoon1 ,luk4 #b3g1 vrucht haars buiks1 ,luk4 #a3db1 naar het vleesch uit ,david en ,israel1 ,hd4 #b3cj1 ,rom4 #a3c1 #i3e1 ons vleesch en bloed deelachtig en ons in alles gelk1 uitgenomen de zonde1 ,hebr4 #b3ad1 #ag1 #ah1 #d3ae1 #e3a1 een waarachtig mensch1 de ,zoon des menschen1 ,rom4 #e3ae1 #a ,cor4 #ae3ba1 #a ,tim4 #b3ae1 opgroeiend als een kindeke1 ,luk4 #b3dj1 #eb1 hongerend1 ,mt4 #d3b1 dorstend1 ,joh4 #ai3bh1 weenend1 ,luk4 #ai3da1 ,joh4 #aa3ce1 ontroerd1 ,joh4 #ab3bg1 bedroefd1 ,mt4 #bf3ch1 toornend1 ,joh4 #b3ag1 ldend1 stervend enz4 ,het staat voor de ,schrift zoo vast1 dat ,christus in het vleesch gekomen is1 dat z de loochening daarvan antichristelk noemt1 #a ,joh4 #b3bb4 ,en niet alleen leert z1 dat ,christus eene waarachtige1 maar ook dat ,h eene volkomene menschelke natuur heeft aangenomen4 ,arius loochende dit en zeide1 dat de ,logos1 die immers een schepsel was1 geen mensch kon worden maar slechts in menschelke gedaante verschenen was en daartoe alleen een lichaam1 maar geen ziel had aangenomen4 ,daarentegen wilde ,apollinaris juist vasthouden1 dat ,christus niet slechts een door den ,logos verlicht mensch1 een 1 was1 gelk ,paulus van ,samosata zeide1 maar dat ,h zelf ,god was en zn werk ,goddelk2 en zoo kwam h tot de leer1 dat de ,logos een bezield menschelk lichaam1 zonder pneuma1 had aangenomen en zelf de plaats van dat pneuma vervulde1 cf4 art4 ,apoll4 in ,herzog #a1 #fga4 ,maar de ,schrift zegt duidelk1 dat ,jezus een volkomen mensch was en schrft ,hem alle bestanddeelen der menschelke natuur toe1 niet alleen een lichaam1 ,mt4 #bf3bf1 ,joh4 #bj3ab1 ,phil4 #c3ba1 #a ,petr #b3bd1 vleesch en bloed1 ,hebr4 #b3ad1 beenderen en zde1 ,joh4 #ai3cc1 #cd1 hoofd en handen en voeten1 ,mt4 #h3bj1 ,luk4 #bd3ci1 maar ook eene ziel1 ,mt4 #bf3ch1 geest1 ,mt4 #bg3ej1 ,luk4 #bc3df1 ,joh4 #ac3ba1 bewustzn1 ,mk4 #ac3cb1 wil1 ,mt4 #bf3ci1 ,joh4 #e3cj1 #f3ch enz4 ,het ,apollinarisme werd daarom door de christelke kerk en theologie ten allen tde veroordeeld2 z begrepen het belang1 dat hiermede gemoeid was3 totus enim ,christus totum assumpsit me1 ut toti mihi salutem gratificaret2 quod enim inassumptibile est1 incurabile est1 ,damasc41 de fide orthod4 ,,iii #f4 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii #b4 ,petavius1 de incarn4 ,v c4 #aa4 ,de loochening van de waarachtige en de volkomene menschelke natuur komt altd uit zeker dualisme voort4 ,de 1 de materie is van nature zondig en kan daarom geen bestanddeel zn van den waren ,christus2 deze heeft daarom zne substantie niet aan de zinnelke1 stoffelke wereld ontleend1 maar aan de onzienlke1 hemelsche wezenheid in ,god1 in zichzelven1 in de ,goddelke wsheid1 in den ongevallen ,adam of de wedergeboren ,maria4 ,de verbinding tusschen dezen idealen ,christus en den historischen ,jezus kan daarom slechts toevallig1 mechanisch zn2 het komt tot geen ware eenheid1 dat is dus ook tot geen waarachtige gemeenschap van ,god en mensch4 ,god en wereld1 schepping en herschepping1 natuur en genade1 het eeuwige en het tdelke1 het hemelsche en het aardsche blven eeuwig naast en tegenover elkander staan4 ,b de ,gnostieken en de ,anabaptisten is dit alles duidelk4 ,maar hoe vreemd het klinke1 ditzelfde dualisme is ook eigen aan de nieuwere pantheistische philosophie1 welke zoo gaarne met den naam van monisme zich siert4 ,want immers1 het is een axioma dezer wsbegeerte1 dat de idee zich niet ten volle in n individu uitstorten kan2 dat is1 er is geen eenheid1 geen gemeenschap van ,god en mensch mogelk4 ,om tot gemeenschap met ,god te komen1 moet het individu zichzelf verliezen1 zne persoonlkheid uitwisschen1 wegzinken als een golf in den oceaan van het al4 ,god en mensch1 eeuwigheid en td1 en met name heiligheid en eindigheid staan tegen elkander over2 het eindige is in zn aard gebrekkig1 onvolmaakt2 de zonde is noodzakelk4 ,vandaar1 dat ,hegel1 b ,dorner1 ,entw4 ,,ii #aaae f41 ,strauss1 ,gl4 ,,ii #afd1 ,leben ,jesu #ahce ,,ii #gaf-gah1 ,baur1 ,dreieinigkeit ,,iii #ifc f4 e4 a4 de zondeloosheid van ,jezus niet kunnen vasthouden2 een eindig individu kan niet volmaakt zn en de volle gemeenschap met ,god genieten4 ,nu meent dit pantheisme op eene andere wze te kunnen vergoeden wat het eerst heeft weggenomen4 ,het schrft aan het geheel toe1 wat het ontneemt aan de deelen2 niet n enkel mensch1 maar de menschheid is de ware ,christus1 de zoon van ,god1 z geniet de hoogste eenheid en gemeenschap met ,god1 in haar neemt ,god de menschelke natuur aan4 ,maar deze vergoeding is schnbaar en geeft niets4 ,niet alleen bestaat de menschheid alleen in de individuen en is het al niet anders dan de som der deelen2 maar het is ook niet waar dat het al1 dat de menschheid nader h ,god staat dan de enkele menschen4 ,goethe heeft wel gezegd1 willst du ins ,unendliche schreiten1 so geh' ins ,endliche nach allen ,seiten2 maar het eindelooze is gansch iets anders dan het oneindige1 de eeuwigheid iets gansch anders dan de niet uit te spreken som van alle tdsmomenten1 en de volmaaktheid iets gansch anders dan het totaal van alle onvolkomenheden4 ,ook al ruilt het pantheisme het individu uit voor de menschheid en het deel voor het geheel1 het vordert daarmede geen stap2 het laat den overgang van het oneindige tot het eindige1 van de eeuwigheid tot den td1 van ,god tot de wereld volkomen onverklaard en geeft ter verklaring niets dan woorden en beelden1 deel ,,ii #cib4 ,indien ,god niet mensch kan worden in nen1 dan kan ,h het ook niet worden in allen4 ,tegenover deze dualistische en atomistische beschouwing plaatst nu de ,schrift de organische4 ,in nen komt ,god tot allen1 niet in schn maar in waarheid4 ,daar is n ,middelaar ,gods en der menschen1 de mensch ,christus ,jezus4 ,maar daarom komt het evengoed als op zne ,godheid1 zoo op zne waarachtige en volkomene menschelke natuur aan4 ,indien er n wezenlk bestanddeel in de menschelke natuur van ,christus van de ware eenheid en gemeenschap met ,god is uitgesloten1 dan is er een element in de schepping1 dat dualistisch naast en tegenover ,god blft staan4 ,dan is er eene eeuwige 4 ,dan is ,god niet de ,almachtige1 ,schepper des hemels en der aarde4 ,dan is de christelke religie niet waarachtig katholiek4 ,quod enim inassumptibile est1 incurabile est4 #ac4 ,zoo zn in ,christus ,god en mensch met elkander vereenigd4 ,de ,schrift spreekt niet in de taal der latere theologie1 maar bevat zakelk datzelfde1 wat door de christelke kerk in hare leer van de twee naturen beleden is4 ,de paulinische christologie1 zegt ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #ge1 ist allerdings ein erster ,ansatz zur kirchlichen ,lehre von der ,doppelnatur4 ,immers naar de ,schrift is het ,woord1 dat b ,god en zelf ,god was1 vleesch geworden1 1 ,joh4 #a3ad4 ,h1 die was 1 is ons vleesch en bloed deelachtig en ons in alles gelk geworden1 ,hebr4 #a3c1 #b3ad1 ,god zond zn eigen1 eengeboren zoon in de wereld1 die geboren werd uit eene vrouw1 ,gal4 #d3d4 ,h1 die bestond1 1 ,phil4 #b3g4 ,uit de vaderen 1 is ,h toch 1 ,rom4 #i3e4 ,ofschoon beeld des onzienlken ,gods1 eerstgeborene aller creaturen1 ,schepper aller dingen1 is ,h toch ook 1 ,col4 #a3ac-ah2 ,davids zoon1 is ,h toch tegelk ,davids ,heer1 ,mt4 #bb3dc2 rondwandelende op aarde1 is ,h ook zoo steeds nog 1 ,joh4 #a3ah1 1 ,joh4 #c3ac1 znde vr ,abraham1 ,joh4 #h3eh2 in n woord1 de volheid der ,godheid woont in ,hem1 ,col4 #b3i4 ,ieder oogenblik worden in de ,schrift aan hetzelfde persoonlke subject ,goddelke en menschelke praedicaten toegeschreven1 een ,goddelk en een menschelk zn1 alomtegenwoordigheid en beperktheid1 eeuwigheid en td1 scheppende almacht en creatuurlke zwakheid4 ,wat is dit alles anders dan de kerkelke leer der twee naturen1 vereenigd in n persoon8 ,de nieuwere theologie gevoelt echter voor een deel van deze leer der twee naturen een diepen afkeer1 vindt ze het toppunt der ongermdheid1 en vervangt ze door de ,doppelseitigkeit1 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #fe4 #id1 door de ,doppelheit von ,gesichtspunkten1 ,pfleiderer1 ,grundriss #abi4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #eac1 door de leer van twee opeenvolgende toestanden vr en na de opstanding1 ,schultz1 ,gottheit ,christi #dag1 of door die van idee en verschning1 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #ab enz4 ,het is duidelk1 dat in deze beschouwingen de leer der ,schrift over den persoon van ,christus ganschelk niet tot haar recht komt4 ,al is het waar1 dat ,christus1 inzonderheid b ,paulus1 eerst door zne opstanding intreedt in het volle ,zoonschap1 ,rom4 #a3d1 ,heer uit den hemel en levendmakende ,geest wordt1 #a ,cor4 #ae3de1 #b ,cor4 #c3ag en een naam ontvangt boven allen naam1 ,phil4 #b3i1 daarmede ontkent ,paulus in het minst niet1 dat ,christus ook vr zne menschwording reeds een persoonlk1 ,goddelk bestaan had1 #b ,cor4 #h3i1 ,phil4 #b3f1 ,col4 #a3ae-ag en ,gods eigen ,zoon was1 ,rom4 #a3c1 #h3cb1 ,gal4 #d3d4 ,de leer der twee naturen is iets gansch anders dan de leer van twee zden aan of twee toestanden in het leven van ,christus4 ,jezus draagt in de ,schrift al die heerlke praedicaten niet1 omdat ,h eenerzds als mensch zich volkomen aan ,god wdde en daarom waarachtig mensch was1 en omdat ,h andererzds als diezelfde mensch volkomen ,gods liefde ons openbaarde1 ,schultz1 ,gottheit ,christi #cch1 maar omdat ,h werkelk ,god en mensch in n persoon was4 ,een mensch1 hoe hoog ook staande in religieusen en ethischen zin1 kan en mag toch1 juist naar het strenge monotheisme der ,h4 ,schrift1 niet die ,goddelke praedicaten dragen1 welke juist door haar aan ,christus worden toegekend4 ,het blkt dan ook overtuigend1 dat z1 die de leer der twee naturen door die der twee zden of die der twee toestanden vervangen1 toch geenszins z van ,christus kunnen en durven spreken1 als de ,schrift doet4 ,de namen van ,god1 ,gods ,zoon1 ,logos1 ,beeld ,gods1 eerstgeborene van alle creaturen enz4 worden daarom alle van hun ,schriftuurlke beteekenis beroofd en in een gansch anderen zin opgevat4 ,de moderne theologie1 in ,jezus alleen eene menschelke natuur aannemende1 kan ,hem noch naar zne religieuse zde1 als openbaring van ,gods liefde1 noch ook in den staat der verhooging1 waarin ,h tot ,heer geworden zou zn1 eeren met de namen1 welke de ,schrift ,hem toekent4 ,hare exegese1 stel dat ze juist ware1 zou haar niet de minste winst geven voor haar eigen ,christologie4 ,want deze is er niet meer1 als ,jezus alleen een mensch is1 en niet ook de eeuwige en eenige ,zoon van ,god4 ,om al de gegevens der ,schrift over den persoon van ,christus te handhaven1 kwam de theologie allengs tot de leer der twee naturen4 ,z stelde deze niet op b wze van hypothese en bedoelde er ook niet mede eene verklaring van het mysterie van ,christus' persoon2 z vatte daarin alleen onverminkt en onverzwakt de gansche leer der ,schrift van ,christus saam en handhaafde deze daarmede tegenover de dwalingen1 die ter linker- en ter rechter zde in ebionitisme en gnosticisme1 arianisme en apollinarisme1 nestorianisme en eutychianisme1 adoptianisme en monotheletisme1 en in den nieuweren td in de leer van ,rothe en ,dorner over den wordenden ,godmensch en in de leer van ,gess e4 a4 over de kenosis optraden4 ,het nestorianisme kwam voort uit de ,antiocheensche school1 had zne voorbereiding b ,diodorus van ,tarsus en ,theodorus van ,mopsuestia1 en werd dan door ,nestorius zoo ontwikkeld1 dat de eeuwige1 natuurlke ,zoon van ,god onderscheiden was van en een ander was dan de ,zone ,davids1 die uit ,maria geboren werd2 er is immers onderscheid tusschen den tempel en dien1 die daarin woont2 tusschen ,hem1 die in de gestalte ,gods was1 en ,hem1 die rondwandelde in knechtsgestalte2 tusschen den ,god en den mensch in ,christus1 die beide persoonlk bestaan4 ,maria kan daarom geen heeten1 en de mensch1 die uit haar geboren werd1 is niet de eeuwige ,zoon ,gods maar zn aangenomen ,zoon 7adoptianisme74 ,de vereeniging van ,god en mensch in ,christus is geen natuurlke maar eene zedelke1 als tusschen man en vrouw in het huwelk1 geen maar eene 2 de inwoning ,gods in ,christus is niet specifiek maar gradueel van die in de geloovigen onderscheiden1 en z neemt toe1 naarmate de mensch ,jezus vordert in deugd en meer en meer tot orgaan en werktuig1 tot tempel en kleed der ,godheid wordt1 naarmate z meer is1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cag f4 ,daaraan is in den jongsten td de leer van ,dorner verwant1 volgens welke de ,logos zich langzamerhand meer aan den mensch mededeelt en inniger met ,hem samengroeit1 naarmate deze zich onder zn invloed zedelk ontwikkelt1 ,chr4 ,gl4 #ajb f4 ,heel deze voorstelling wordt door de ,schrift veroordeeld4 ,deze schrft allerlei en zeer verschillende praedicaten aan ,christus toe1 maar altd aan n en hetzelfde subject1 het ne1 ongedeelde ,ik1 dat in ,hem woont en uit ,hem spreekt4 ,bepaaldelk zegt z ook1 dat de ,logos niet in een mensch gewoond heeft maar vleesch is geworden1 ,joh4 #a3ad4 ,wat iemand geworden is1 dat is ,h4 ,als de ,zone ,gods mensch is geworden1 dan is ,h zelf mensch4 ,van een persoon kan velerlei gepraediceerd1 maar nooit een ander persoon4 ,van vele menschen kan gezegd worden1 dat z n zn1 in een of ander opzicht2 maar nooit kan van den eenen persoon gezegd worden1 dat h de andere persoon is4 ,man en vrouw zn n vleesch1 maar nooit is de man de vrouw of omgekeerd4 ,was dus in ,christus de mensch een ander subject dan de ,logos1 dan kon de ,schrift nooit gezegd hebben1 dat de ,logos vleesch geworden is en dus is4 ,b ,nestorius is dus de vereeniging tusschen ,god en mensch in ,christus niet eene persoonlke en natuurlke1 maar eene zedelke2 z blven altd twee onderscheidene subjecten1 hoezeer z zedelk ook steeds meer n mogen worden4 ,en zelfs deze zedelke vereeniging is niet uitgangspunt maar einddoel en resultaat2 z is nog niet eens als b ,origenes vrucht van de verdienste der praeexistente ziel1 die niet gevallen is maar zich de vereeniging met den ,logos in haar voorbestaan verworven heeft1 de princ4 ,,ii #f1 #c4 c4 ,cels4 ,,vi #dg2 maar z komt langzamerhand in het aardsche leven van ,jezus tot stand en hangt van allerlei voorwaarden af1 z is van de vereeniging ,gods met andere menschen slechts gradueel onderscheiden2 dat is1 ,christus verliest zne geheel eenige plaats1 ,h is slechts een mensch1 in wien ,god zich meer dan in anderen openbaart2 de idee van den ,godmensch gaat te loor en het verlossingswerk wordt ondermnd4 ,het nestorianisme is aan het deisme en pelagianisme verwant4 ,chalcedon sprak daarom terecht uit1 dat de vereeniging der ,goddelke en menschelke natuur in ,christus en was4 ,maar evenzeer hield z tegenover de andere richting staande1 dat z was en 4 ,tegenover ,nestorius verdedigde ,cyrillus1 dat de vereeniging in ,christus niet eene zedelke was1 maar eene of ' 1 eene 2 maar wl h de woorden 1 1 nog niet zoo duidelk als lateren onderscheidde1 aarzelde h om van in ,christus te spreken en zeide h ook wel1 dat ,christus n is geworden1 dat ,h is1 en dat ,goddelke en menschelke natuur in ,hem vereenigd zn 1 4 ,dit kon misverstaan worden1 en werd misverstaan door ,eutyches1 volgens wien beide naturen door en na de vereeniging elk hare bzondere eigenschappen verliezen en veranderd en omgesmolten werden in ne nieuwe ,godmenschelke natuur1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cea f4 ,aan dit monophysitisme is in den nieuweren td de leer der verwant4 ,z werd voorbereid door de ,luthersche leer van de communicatio idiomatum1 boven bl4 #bde1 werd verder ontwikkeld door ,zinzendorf1 ,plitt1 ,zinzendorfs ,theologie ,,ii #aff f41 en dan in deze eeuw1 onder den invloed der philosophie van ,schelling en ,hegel1 die de idee van het worden in ,god opnam1 door velen als eenig mogelke verklaring van den persoon van ,christus met warmte verdedigd4 ,z houdt in1 dat de ,logos b zne menschwording van al zne ,goddelke eigenschappen1 ook de immanente1 of althans van zne transeunte eigenschappen zich ontdaan heeft1 tot het standpunt van eene zuivere potentie afgedaald is1 en dan vandaar in vereeniging met de menschelke natuur zich weder langzamerhand tot een ,godmenschelk persoon ontwikkeld heeft1 boven bl4 #beb4 ,maar ook deze theorie is even onaannemelk als die van ,dorner4 ,de ,schrift kent slechts n persoon1 n subject1 n ,christus1 maar schrft daaraan toch eene dubbele soort van eigenschappen toe1 ,goddelke en menschelke4 ,h is ,logos en werd vleesch2 ,h is naar het vleesch uit ,israel en toch ,god boven alles te przen enz41 boven bl4 #bci4 ,hetz men nu meer1 gelk vroeger1 de menschelke natuur in de ,goddelke laat veranderen1 of1 gelk thans1 meer de ,goddelke zich laat ontledigen tot de menschelke toe1 of ook beide naturen geheel of ten deele laat samenvloeien tot eene derde1 tot een mixtum quid2 altd wordt op pantheistische wze de grens tusschen ,god en mensch uitgewischt en de idee van den ,godmensch vervalscht4 ,de monophysitische en kenotische leer is met de onveranderlkheid1 met alle eigenschappen1 met het wezen ,gods1 en evenzoo ook met de natuur van het schepsel en van den eindigen mensch in strd4 ,eene ,godheid of eene ,goddelke eigenschap1 die dit alleen potentia is en niet actu1 is ondenkbaar2 en een mensch1 die door ontwikkeling de ,goddelke natuur tot hare eigene maken kan1 houdt op een schepsel te wezen en gaat uit den td in de eeuwigheid1 uit de eindigheid in de oneindigheid over4 ,zelfs is heel de gedachte van een ,godmensch1 b wien de vereeniging van beide naturen door beider vermenging vervangen is1 een monstrum1 waarb niemand zich iets denken kan4 ,zulk een kan niet wezen de ,middelaar ,gods en der menschen1 wl ,h geen van beiden is2 ,h brengt de vereeniging1 de verzoening1 de gemeenschap van ,god en mensch niet waarlk tot stand1 wl ,h zelf1 door zne vermenging van beide naturen1 van beiden onderscheiden en een tertium genus is4 ,cf4 ,form4 ,conc4 ed4 ,mller #eej1 die de kenotische theorie verwerpt4 ,dorner1 ,entw4 ,,ii #abfa-abgf4 ,id4 ,gl4 ,,ii #ccg f4 ,id4 ,gesammelte ,schriften #bjg-bda4 ,vilmar1 ,dogm4 ,,ii #ed4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #chf4 ,khler1 ,wiss4 d4 chr4 ,lehre ,,ii #cdh4 ,lipsius1 ,dogm4 #egi4 ,schultz1 ,gottheit ,christi #bgg f4 ,bruce1 ,the humiliation of ,christ1 ,edinb4 #ahgj4 ,orr1 ,chr4 view #bhj4 ,lobstein1 ,revue de thol4 et de philos4 ,mars #ahia p4 #ahf s4 ,id4 ,etudes christol41 ,paris ,fischbacher #ahia4 ,chapuis1 ,revue de thol4 et de philos4 ,sept4 #ahia p4 #dbf s4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #chev4 #ad4 ,voorshands kan de theologie1 indien z waarlk ,schriftuurlke en christelke theologie wil zn1 niet beter doen dan de leer der twee naturen te handhaven4 ,z mag zichzelve daarb diep doordringen van het gebrekkige1 dat hare taal1 bepaaldelk ook in de leer van ,christus1 aankleeft4 ,maar alle andere pogingen1 die dusver aangewend zn om het christologisch dogma te formuleeren en nader tot ons bewustzn te brengen1 doen te kort aan den rkdom der ,schrift en aan de eere van ,christus4 ,en hiervoor heeft de theologie in de eerste plaats te waken4 ,welke bezwaren tegen de leer der twee naturen vroeger en later ook ingebracht zn1 z heeft toch dit voor1 dat z geen gegevens der ,h4 ,schrift verwaarloost1 den naam van ,christus als den eenigen ,middelaar ,gods en der menschen handhaaft1 en ten slotte ook nog de meest klare en heldere bevatting geeft van het mysterie der vleeschwording4 ,immers1 deze vleeschwording staat niet geisoleerd in de geschiedenis4 ,z is wel van alle feiten wezenlk onderscheiden en neemt eene geheel eenige plaats in1 maar z staat toch met alwat vr en naast en na haar heeft plaats gehad in nauw verband4 ,z heeft1 gelk ons vroeger bleek1 tot voorbereiding en onderstelling de generatie1 de creatie1 de revelatie en de inspiratie4 ,ten slotte dient hier nog aan toegevoegd1 dat z ook in verband staat met het wezen der religie4 ,religie is gemeenschap met ,god2 zonder haar kan een mensch geen waar1 volkomen mensch wezen2 het beeld ,gods is geen donum superadditum maar behoort tot zne natuur4 ,die gemeenschap met ,god is eene unio mystica2 z gaat ons begrip verre te boven2 z is eene allernauwste vereeniging met ,god door den ,h4 ,geest2 z is eene unio personarum1 een onverbrekelk en eeuwig verbond van ,god en mensch1 dat door de benaming ethisch veel te zwak omschreven en daarom als mystisch aangeduid wordt2 z is zoo innig1 dat z den mensch naar ,gods beeld verandert en hem de ,goddelke natuur deelachtig maakt1 #b ,cor4 #c3ah1 ,gal4 #b3bj1 #b ,petr4 #a3d4 ,indien deze gemeenschap met ,god en mensch nu waarlk1 niet als eene inbeelding maar als waarachtige realiteit verstaan wordt1 dan springt hare verwantschap en analogie met de vleeschwording in het oog4 ,wie de generatie1 de creatie1 de immanentie1 de revelatie1 de inspiratie1 de religie1 d4 i4 wie de mededeelbaarheid ,gods in waarheid beldt1 die heeft principieel ook de incarnatie erkend4 ,niet in dien zin1 alsof de vleeschwording uit het wezen der religie vanzelf voortvloeien zou1 maar wel zoo1 dat de erkenning der eene alle recht tot loochening der andere ontneemt4 ,want indien de incarnatie hetz van de zde ,gods hetz van die des menschen niet mogelk is1 dan kan ook de religie niet waarlk bestaan in gemeenschap van ,god en mensch4 ,maar de religie in dezen zin is door de zonde verstoord2 er is geen ware1 zalige gemeenschap van ,god en mensch4 ,daarom moest de vereeniging1 die in ,christus tusschen ,goddelke en menschelke natuur werd gesloten een gansch bzonder karakter dragen4 ,z kon niet identisch wezen met de religieuse verhouding tusschen ,god en mensch1 want z moest juist van de ware religie weer de aanvang1 het beginsel1 de objectieve verwerkelking zn4 ,een verbond laat zich niet improviseeren2 het moet met een volk gesloten worden in zn koning of vertegenwoordiger4 ,en zoo ook heeft ,god1 om zne gemeenschap met de menschheid weer werkelkheid te doen zn1 in ,christus als haar ,hoofd zich met haar vereenigd4 ,daarom is ,christus geen individu naast anderen1 maar ,hoofd en ,vertegenwoordiger der menschheid1 de tweede en laatste ,adam1 de ,middelaar ,gods en der menschen4 ,de vereeniging van ,goddelke en menschelke natuur in ,christus is daarom van de inwoning ,gods in zne schepselen en in de geloovigen wezenlk onderscheiden4 ,z is niet eene unio personarum maar eene unio personalis et substantialis2 z is geene zedelke vereeniging1 die haar beeld vindt in het huwelk1 geen overeenstemming van gezindheid en wil1 geen gemeenschap der liefde alleen4 ,maar z is eene 1 gelk ,athanasius1 c4 ,apoll4 ,i #h en ,cyrillus1 ,anathem4 #c haar noemden4 ,daarmede wordt niet te kennen gegeven1 dat die vereeniging noodzakelk was en uit eene van beide of uit beide naturen vanzelf voortvloeide1 maar z heet zoo1 wl z niet zedelk is van aard1 maar eene vereeniging der naturen in den persoon des ,zoons1 eene unio naturarum1 niet naturalis maar personalis1 ,petavius1 de incarn4 ,,iii #d4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiii #f1 #c4 ,en het resultaat dier vereeniging is niet eene nieuwe natuur noch ook eene nieuwe persoonlkheid1 maar alleen de persoon van ,christus als ,christus4 ,h die in de gestalte ,gods was1 bestond van nu voortaan ook in de gestalte eens menschen4 ,krachtens dezen haar geheel eenigen aard1 is de vereeniging niet anders te denken dan als eene vereeniging van den persoon des ,zoons met eene onpersoonlke menschelke natuur4 ,indien toch de menschelke natuur in ,christus een eigen1 persoonlk bestaan had1 zou er geen andere vereeniging dan eene zedelke mogelk zn geweest4 ,dan ware ,christus ook niet persoonlk ,god1 maar slechts een mensch1 in nauwe gemeenschap met ,god levende4 ,dan ook ware ,christus een bepaald mensch met een eigen individualiteit geweest1 maar niet de tweede ,adam1 hoofd van het menschelk geslacht4 ,h moest echter niet een individu naast anderen zn2 zn werk bestond niet daarin1 dat ,h n enkel mensch1 met wien ,h zich vereenigde1 tot de gemeenschap met ,god terugbracht4 ,maar ,h moest het zaad ,abrahams aannemen1 ,hoofd van eene nieuwe menschheid zn en eerstgeborene van vele broederen4 ,daartoe moest ,h aannemen eene onpersoonlke menschelke natuur4 ,dit is niet met de ,anastasius ,sinaita en anderen zoo te verstaan1 dat ,christus de menschelke natuur in hare algemeenheid1 in den zin der ,platonische idee1 heeft aangenomen1 want deze bestaat wel in de menschheid doch niet op zichzelve1 in eene numerische eenheid1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cfi4 ,de menschelke natuur in ,christus was integendeel in zooverre wel terdege eene individueele1 dat ,h daardoor van alle menschen1 schoon dezelfde natuur deelachtig door bepaalde eigenschappen onderscheiden was4 ,toch is ,christus daarom geen individu naast anderen1 want de menschelke natuur had in ,hem geen eigen1 persoonlk bestaan naast den ,logos maar was van den aanvang af door den ,h4 ,geest z voor de vereeniging met den ,logos en voor zn werk toebereid1 dat z in dien ,logos heel het menschelk geslacht vertegenwoordigen en voor alle menschen van alle geslachten en standen en leeftden1 van alle eeuwen en plaatsen de ,middelaar ,gods kon zn4 ,cf4 ,greg4 ,nyss41 ,hilarius1 ,basilius1 ,ephraem1 ,apollinaris e4 a4 b ,dorner1 ,entw4 ,i #ieh f4 ,damascenus1 de fide orthod4 ,,iii #c4 #f4 #aa4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #d art4 #d4 ,petavius1 de incarn4 ,v #e4 ,moor ,,iii #ggf4 ,pictet1 ,christ4 ,godg4 ,i #eeb4 ,schneckenburger1 ,zur kirchl4 ,christol4 #gd f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #dje4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #bie4 ,het is echter juist deze onderscheiding van natuur en persoon1 welke n b de triniteit n b de leer van ,christus het grootste bezwaar ontmoet en daarom ook in beide leerstukken de oorzaak der meeste dwalingen is4 ,zoowel ,nestorius als ,eutyches konden deze onderscheiding niet laten gelden en concludeerden daarom uit de twee naturen tot twee personen of uit den nen persoon tot ne natuur4 ,de christelke theologie werd echter b de leer van ,god en van ,christus tot deze gewichtige onderscheiding geleid4 ,in ,god was er ne natuur en drie personen2 in ,christus n persoon en twee naturen4 ,de eenheid der drie personen in het ,goddelk wezen is in vollen zin naturalis1 1 coessentialis2 de eenheid der beide naturen in ,christus is personalis4 ,deze onderscheiding is ook wsgeerig gerechtvaardigd4 ,natuur en persoon verhouden zich niet1 gelk in ,hegels philosophie1 als wezen en verschning1 als potentia en actus1 zoodat de natuur1 in alle schepselen wezenlk n1 in den mensch door immanente kracht tot persoon zich ontwikkelt4 ,maar natuur is het substraat1 het suppositum1 datgene waardoor iets is wat het is1 principium quo2 en persoon is het subject1 niet van eene natuur in het algemeen1 maar van eene redelke natuur1 individua substantia rationalis naturae1 principium quod4 ,persoon is het in en voor zichzelf znde1 dat de eigenaar1 bezitter en heer is van de natuur1 een complementum existentiae1 sustentans et terminans existentiam naturae1 het subject1 dat door de natuur met haar ganschen rken inhoud leeft1 denkt1 wil1 handelt enz41 waardoor de natuur een voor zichzelf bestaande wordt en geen accidens van een ander is1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cfi f4 ,kleutgen1 ,theol4 d4 ,vorzeit ,,iii #ga f4 ,schaezler1 ,das ,dogma v4 d4 ,menschw4 ,gottes #c f4 ,zoo nu is de menschelke natuur in ,christus met den persoon des ,zoons vereenigd4 ,de ,zoon wordt niet eerst persoon in en door de menschelke natuur1 want ,h was dit van eeuwigheid2 ,h had noch de schepping noch de vleeschwording van noode1 om tot zichzelf te komen en persoonlkheid1 geest te worden4 ,maar wel sluit de vleeschwording in1 dat de menschelke natuur1 welke in en uit ,maria gevormd werd1 geen enkel oogenblik op en voor zichzelf bestond maar van het allereerste moment der conceptie af vereenigd was met en opgenomen in den persoon des ,zoons4 ,de ,zoon schiep haar in zichzelven in1 in se ipso creavit et creando assumsit4 ,daarom is die menschelke natuur toch niet incompleet1 gelk ,nestorius en thans nog ,dorner1 ,entw4 ,,ii #abbe beweert4 ,want al sloot z door een eigen persoonlkheid en ikheid zich in zichzelve niet af1 z was toch van den aanvang af persoonlk in den ,logos1 die als subject in en door haar1 met al hare bestanddeelen1 vermogens en krachten leefde1 dacht1 wilde1 handelde1 leed1 stierf enz4 ,dat z niet in eene zelfstandige ikheid een eigen1 afzonderlk complementum existentiae ontving1 vloeide niet voort uit een gebrek1 maar juist daaruit1 dat z de menschelke bestaansvorm van den ,logos moest zn4 ,naturae assumptae non deest propria personalitas propter defectum alicujus1 quod ad perfectionem humanae naturae pertineat1 sed propter additionem alicujus1 quod est supra humanam naturam1 quod est unio ad divinam personam1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #d art4 #b ad #b4 ,daarom is de menschelke natuur in ,christus niet door een eigen persoonlkheid met den ,logos gecoordineerd maar aan dezen ondergeschikt4 ,beide naturen zn en blven wel 1 maar niet 4 ,het is altd dezelfde persoon1 hetzelfde subject1 hetzelfde ik1 dat door de ,goddelke en de menschelke natuur leeft en denkt1 spreekt en handelt4 ,de menschelke natuur is de tabernakel1 waarin de ,zoon is gaan wonen2 het kleed1 dat ,h zelf zich bereid en aangedaan heeft2 de 1 waarin ,h ons verschenen is2 het instrument en orgaan1 dat ,h zich geheiligd heeft en waarvan ,h met ,goddelke wsheid voor zn ambt en werk zich bedient4 ,in ,christo humanitas quasi quoddam organum divinitatis censetur1 ,thomas1 ,comp4 ,theol4 c4 #bab1 cf4 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ai art4 #a4 ,petavius1 de incarn4 ,,iv #h1 #f4 ,turretinus1 ,theol4 ,,xiii #f1 #g4 ,hierin is nu niets1 dat onze tegenspraak verdient4 ,zonder dat w daarmede iets te kort doen aan de zelfwerkzaamheid van het schepsel1 belden w1 dat de gansche wereld een instrument der openbaring ,gods is1 een gewaad1 waarin ,h tegelk zich aan ons openbaart en verbergt4 ,de gemeente en ieder geloovige verlangt niets hoogers1 dan met ziel en lichaam en alle krachten in den dienst van ,god te staan en een instrument te wezen in zne hand4 ,wat zou er dan tegen wezen1 dat in nog veel rker mate1 in volstrekten zin de menschelke natuur in ,christus het heerlk1 willig orgaan van zne ,godheid is8 ,hoog gaat de vereeniging van ,goddelke en menschelke natuur in ,christus al ons spreken en denken te boven4 ,alle vergelking begeeft ons1 want z is zonder eenige wederga4 ,maar z is dan ook het 1 dat de engelen begeerig zn in te zien en de gemeente aanbiddend bewondert4 #ae4 ,toch wordt als een gewichtig bezwaar tegen de leer der twee naturen altd weer dit te berde gebracht1 dat z de menschelke natuur van ,christus niet tot haar recht doet komen en eene menschelke ontwikkeling b ,hem onmogelk maakt4 ,de ,roomsche en ,luthersche ,christologie geven inderdaad aanleiding tot deze bedenking4 ,de vereeniging der twee naturen in ,christus bracht n4l4 in de vroegere dogmatiek drie gevolgen mede1 communicatio idiomatum1 apostelesmatum en charismatum4 ,de eerste hield in1 dat in de vleeschwording de beide naturen met al hare eigenschappen medegedeeld werden aan den nen persoon en het ne subject1 dat daarom met ,goddelke en menschelke namen kan worden aangeduid2 men mag dus zeggen1 de ,zone ,gods is geboren1 heeft geleden1 is gestorven1 ,hd4 #bj3bh1 #a ,joh4 #a3g1 en ook de mensch ,christus ,jezus bestaat van eeuwigheid1 is uit den hemel nedergedaald enz41 ,joh4 #c3ac4 ,door de tweede werd verstaan1 dat de eigenlke middelaars- of verlossingswerken alle een ,godmenschelk karakter dragen1 d4 w4 z41 dat z alle tot bewerkende oorzaak hebben het ne ongedeelde1 persoonlke subject in ,christus2 dat z tot stand gebracht zn door ,christus onder medewerking van zne beide naturen en met eene dubbele 1 en dat z toch weder in het resultaat eene ongedeelde eenheid vormen1 wl z het werk zn van n persoon4 ,de derde gaf te kennen1 dat de menschelke natuur van ,christus van het eerste oogenblik van haar bestaan af versierd werd met allerlei heerlke en rke gaven des ,h4 ,geestes4 ,over deze drie effecta unionis rees er een belangrk verschil1 boven bl4 #bdb-bdf4 ,de ,lutherschen vatten de communicatio idiomatum zoo op1 dat de eigenschappen der beide naturen niet alleen aan den nen persoon1 maar die der ,goddelke natuur ook aan de menschelke werden medegedeeld4 ,de menschelke natuur werd door de vereeniging verheven tot ,goddelke almacht en alomtegenwoordigheid1 ,symb4 ,bcher ed4 ,mller #fgi4 #fhj2 z ontving singulares1 excellentissimas1 maximas1 supernaturales1 impervestigabiles1 ineffabiles atque coelestes praerogativas majestatis1 gloriae1 virtutis ac potentiae1 welke niet maar geschapen en eindige gaven zn1 ib4 #fhe1 maar ,goddelke en oneindige zooals vivificare1 omnipotentia1 omniscientia1 omnivolipraesentia1 #fhf4 #fhi4 #fia4 #fib4 ,het is duidelk1 dat deze opvatting van de mededeeling der eigenschappen aan de mededeeling der gaven heel hare beteekenis ontneemt2 wat zn er nog gaven van noode1 als ,goddelke eigenschappen worden medegedeeld4 ,de ,luthersche ,christologie spreekt nog wel van gaven1 ib4 #fhf1 maar z weet er eigenlk geen weg mede1 cf4 ,dorner1 ,entw4 ,,ii #iad-iaf1 en heeft zelfs voor de zalving van ,christus met den ,h4 ,geest geen plaats meer1 ,schneckenburger1 ,zur kirchl4 ,christol4 #cj4 ,aan de andere zde leeren nu de ,roomschen wel eene mededeeling van gaven en bestrden ook de ,luthersche leer van de communicatio idiomatum1 maar z zeggen1 dat de menschelke natuur van ,christus krachtens de unio hypostatica terstond in het eerste oogenblik harer ontvangenis uberrimam ,spiritus ,dei copiam atque omnem charismatum abundantiam accepit1 ,cat4 ,rom4 ,i #d1 #d4 ,beide1 ,luthersche en ,roomsche ,christologie bergen hierdoor in zich een docetisch element2 de zuiver menschelke ontwikkeling van ,christus komt hier niet tot haar recht2 uit reactie sloeg men in deze eeuw tot het andere uiterste over en miskende de ,godheid des ,heeren4 ,de ,gereformeerden echter hebben de mededeeling der gaven zoo verstaan1 dat eene menschelke ontwikkeling van ,jezus daarb mogelk was4 ,ofschoon de tweede ,adam1 ,christus was toch een ander dan ,adam4 ,adam werd volwassen geschapen1 kreeg tot woonplaats een parads en was aan geen lden en dood onderworpen4 ,christus werd echter in ,maria ontvangen van den ,h4 ,geest en als een hulpeloos kindeke geboren2 ,h werd niet geplaatst in een parads maar kwam in een wereld1 die in het booze ligt2 ,h stond bloot aan verzoeking van allen kant2 ,h droeg eene natuur die vatbaar was voor lden en dood4 ,zner was niet de menschelke natuur van ,adam vr den val1 maar ,god zond znen ,zoon 1 d4 i4 in zulk vleesch1 dat in gestalte en verschning aan de gelk was1 ,rom4 #h3c4 ,door deze schoone leer van de communicatio charismatum was de ,geref4 theologie1 beter dan eenige andere1 in staat1 om naast de ,godheid ook de ware1 echte menschheid in ,christus te handhaven4 ,z is daartoe van onberekenbare waarde4 #a ,onder de ,gereformeerden was er nog verschil over1 of de menschwording op zichzelve1 afgedacht van den toestand der zonde1 in welken z plaats had1 reeds eene daad van vernedering was4 ,van de eene zde kon men er zich op beroepen1 dat de afstand tusschen ,god en mensch zoo groot is1 dat het aannemen der menschelke natuur zonder meer reeds vernederend is4 ,maar van den anderen kant kon men daartegen aanvoeren1 dat ,christus dan nu nog1 terwl ,h verheerlkt is aan 's ,vaders rechterhand1 in den staat der vernedering zou verkeeren1 ,heraut #bhd1 #bhe4 ,de strd is gemakkelk zoo te beeindigen1 dat de menschwording op zichzelve1 zonder meer1 steeds is en blft eene daad van nederbuigende goedheid1 maar niet in engeren zin een trap in den staat der vernedering is4 ,dat was z daardoor1 dat ze eene vleeschwording was1 aanneming van eene zwakke1 menschelke natuur4 ,hierover was er immers geen strd1 dat ,christus eene zwakke1 aan lden en dood onderworpen1 menschelke natuur aannam en dat dit eene daad van vernedering voor den ,zone ,gods was4 ,de ,schrift stelt dit dan ook boven allen twfel vast1 ,jes4 #ec3b1 #c1 ,joh4 #a3ad1 #ag3e1 #a ,cor4 #b3h1 #b ,cor4 #h3i1 ,phil4 #b3g1 #h enz4 #b ,zoodra w ons echter rekenschap trachten te geven van wat in die zwakke menschelke natuur ligt opgesloten1 wordt de vraag moeilker4 ,want zeer zeker had ,jezus allerlei behoeften aan sps1 drank1 rust1 slaap enz41 maar deze waren toch ook eigen aan ,adam vr den val4 ,en omgekeerd valt het moeilk te denken1 dat ,jezus naar zne menschelke natuur uit zichzelf voor ziekte1 krankheid1 dood vatbaar was2 ,h had toch zelf de macht om het leven af te leggen1 ,joh4 #aj3ag1 maar was niet vanzelf1 zonder zn wil1 aan den dood onderworpen4 ,van ouds waren hierover dan ook de meeningen verdeeld4 ,over ,jezus' uitwendige gedaante was verschil2 sommigen zooals ,origenes1 ,chrysostomus1 ,hieronymus e4 a4 schreven ,hem eene schoone gestalte toe met beroep op ,ps4 #de3c1 anderen zooals ,justinus1 ,clemens1 ,tertullianus enz4 dachten1 dat ,h lichamelk zonder gedaante of heerlkheid was1 ,ps4 #bb3g1 ,jes4 #ec3b1 #c2 nog anderen hielden het midden tusschen deze beide voorstellingen of onthielden zich van een oordeel1 cf4 ,vitringa ,v #eja4 ,walch1 ,bibl4 theol4 ,,iii #dci4 ,menzel1 ,symbolik #ahee ,i #agg f4 ,schotel1 ,iets over de uitwendige gedaante van ,jezus ,christus1 ,bosch #aheb4 ,riehm1 ,handw4 ,i #gbd en art4 ,christusfiguren in ,herzog4 ,en zoo stonden ook ten opzichte van de ldens- en stervensvatbaarheid de aphthartodoceten en de phthartolatri tegenover elkander4 ,er is nu geen twfel aan1 dat de ,zone ,gods eene menschelke natuur aannam1 die vatbaar was voor lden en sterven1 anders zouden deze schn en geen waarheid zn geweest2 zelfs ,roomschen en ,lutherschen moeten dit erkennen4 ,voorts is ter anderer zde ook waar1 dat ,christus deze menschelke natuur geheel vrwillig aannam en in het afgetrokkene steeds het recht behield1 om deze zwakke menschelke natuur af te leggen of in eene heerlke1 boven alle lden en dood verhevene te veranderen4 ,in zoover bleef het lden en sterven altoos zne vre daad4 ,h had en hield de macht om het leven aan te nemen en af te leggen4 ,niemand kon ,hem eenige smart aandoen noch zn leven ontnemen1 tenz h zelf de macht daartoe gaf4 ,h beschikte de ure en de macht der duisternis4 ,maar deze zn wil ondersteld1 was het lden en sterven voor ,hem natuurlk1 met den aard der menschelke natuur1 welke ,h aannam1 gegeven4 ,hilarius1 b ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bfi en anderen hebben het dikwerf juist omgekeerd voorgesteld en in de smart1 het lden enz4 van ,christus het niet-natuurlke1 het wonder1 en in de wonderen van ,christus juist het natuurlke gezien4 ,ofschoon dit in goeden zin kan opgevat1 rekent het toch niet genoegzaam met het feit1 dat ,christus de zwakke menschelke natuur aannam en daarin van ,adam was onderscheiden4 ,daaruit mag niet afgeleid1 dat ,christus ook vatbaar was voor allerlei ziekte en krankheid2 want ,h nam wel op zich de algemeene gevolgen der zonde1 lden en dood1 die nu behooren tot de menschelke natuur1 maar niet elke bzondere krankheid1 die uit bzondere omstandigheden1 zwak lichaamsgestel1 ongeregelde of onvoorzichtige levenswze voortvloeit1 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #ad4 ,moor ,,iii #eia4 ,,iv #bf4 ,ebrard #dag4 ,ook was de menschelke natuur b ,christus veel rker ontvouwd dan b ,adam2 want in den status integritatis was er voor vele gemoedsaandoeningen1 toorn1 droefheid1 medelden1 ontferming enz4 geen gelegenheid4 ,maar ,christus heeft niet alleen met de innerlke bewegingen van ,gods barmhartigheid ons bezocht2 ,h heeft ons in zne menschelke natuur die rke wereld des gemoeds geopend1 die b ,adam nog niet bestond en niet bestaan kon4 #c ,er is in ,christus een menschelk weten1 eene intellectueele ontwikkeling1 eene toeneming in wsheid en kennis geweest4 ,de ,arianen en ,apollinaristen1 volgens wie b ,christus de ,logos de plaats van het pneuma inneemt1 konden geen menschelk weten in ,christus aannemen4 ,ook de ,monophysieten moesten daartegen opkomen1 maar konden evengoed eene alwetendheid van ,christus leeren1 wanneer n4l4 de menschelke natuur in de ,goddelke was opgegaan1 als in het omgekeerde geval eene onwetendheid 7,themistius1 hoofd der ,agnoten71 met beroep op teksten als ,mt4 #bj3cb1 #ba3ai1 ,mk4 #e3i1 #ac3cb1 ,luk4 #b3eb1 #h3cj1 ,joh4 #aa3cd1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cff4 ,tegenover deze parten kwamen de kerkvaders er hoe langer hoe meer toe1 om de menschelke kennis van ,christus van het eerste oogenblik af volmaakt en voor geen toeneming vatbaar te stellen2 en van hen ging dit gevoelen over in de scholastieke en ,roomsche en ook in de ,luthersche ,christologie4 ,z kwamen hierdoor met bovengenoemde duidelke uitspraken der ,schrift in strd1 en moesten tot eene docetische verklaring de toevlucht nemen4 ,de ware grond voor deze leer is dan ook alleen de convenientia1 dat ,god aan een menschelke natuur1 die zoo nauw met ,hem vereenigd was1 wel deze gave der kennis moest schenken1 ,kleutgen1 ,theol4 ,,iii #bea2 de ,schriftplaatsen1 waarop men zich beroept1 zooals ,joh4 #a3ad1 #b3bd1 #be1 #f3fd1 #ac3c1 ,col4 #b3c1 #i bewzen het tegendeel niet1 omdat z van den ganschen ,christus en niet bepaald van zne menschelke natuur1 en nog veel minder van deze in hare historische ontwikkeling handelen4 ,de ,gereformeerden zeiden daartegenover1 vooreerst1 dat de scientia infusa en acquisita b ,christus niet terstond compleet was1 maar allengs toenam en vermeerderde1 en ten tweede1 dat ,christus hier op aarde niet was een comprehensor maar viator1 dat ,h wandelde door geloof en hope en niet door aanschouwen1 dat de scientia beata hier op aarde zn deel nog niet was4 ,natuurlk was het geloof b ,christus1 niet als b ons een steunen op de genade en barmhartigheid ,gods1 maar dit eigenaardige heeft het geloof alleen gekregen door den toestand der zonde1 waarin w verkeeren2 van nature is het geloof b ,adam en b ,christus niets dan een zich vastklemmen aan het woord en de belofte ,gods1 een vasthouden van den ,onzienlke4 ,en dat heeft ook ,jezus gedaan1 ,mt4 #bg3df1 ,hebr4 #b3ag1 #ah1 #c3b4 ,dat geloof en die hope waren b ,christus ook niet wankel en weifelend1 maar vast en sterk2 z hielden ,hem1 die in ons het geloof wekt en voleindt1 staande in de verzoeking en deden ,hem voor de als loon op zn arbeid ,hem wachtende vreugde het kruis verdragen en de schande verachten1 ,hebr4 #ab3b4 ,zoo was er dus eene toeneming in wsheid en kennis b ,christus2 het menschelk bewustzn in ,hem1 hoewel hetzelfde subject hebbende als het ,goddelk bewustzn1 kende dat subject1 dat ,ik1 slechts zeer ten deele1 wel maar niet 4 ,achter ons beperkt bewustzn ligt in ons nog eene wereld van zn2 zoo lag achter het menschelk bewustzn van ,christus nog de diepte ,gods1 die door dat menschelk bewustzn slechts allengs en altd op beperkte wze kon heenschnen1 ,gomarus1 ,op4 ,i #aif4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #aee sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiii #ab4 #ac4 ,moor ,,iii #hjd4 ,m4 ,vitringa ,v #bdf4 ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #cae4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #bha4 #cjg4 #cbi4 ,kuyper1 ,het werk v4 d4 ,h4 ,geest ,,ii #bhav4 ,c4 ,lucassen1 ,der ,glaube ,jesu ,christi1 ,neue ,kirchl4 ,zeits4 ,,vi #ahie ,s4 #ccg-cdg4 ,hieruit mag echter niet afgeleid1 dat ,jezus op verschillende terreinen dwalen kon4 ,wel wordt dit tegenwoordig in wden kring geleerd1 om bepaaldelk aan ,jezus' autoriteit in zake het ,o4 ,test4 te ontkomen4 ,maar men randt hiermede den ,christus zelven aan4 ,want wel is het waar1 dat ,jezus geen onderws gaf in eenige menschelke wetenschap en daartoe ook niet op aarde gekomen is4 ,h kwam1 om ons den ,vader te verklaren en zn werk te volbrengen4 ,maar daartoe diende ,h dien ,vader in zn openbaring en werken ook te kennen1 en dus ook te weten1 of het ,o4 ,testament ,gods ,woord was1 al dan niet4 ,dit was geen kennis van zuiver wetenschappelken maar van religieusen aard1 en voor het geloof der gemeente van het hoogste belang4 ,wie in dit opzicht aan ,jezus dwaling toeschrft1 komt niet alleen met zne ,goddelke natuur maar ook met zn profetisch ambt in strd1 cf4 deel ,i #ccc4 ,herzog #ba1 #bjd4 ,herzog #f1 #bg4 ,voigt1 ,fundamentaldogm4 #ebg f4 ,tholuck1 ,das ,alte ,test4 im ,n4 #d;e ,aufl4 #ahed4 ,caven1 ,presb4 and ,ref4 ,review1 ,july #ahib4 ,schwartzkopff1 ,konnte ,jezus irren8 ,giessen1 ,ricker #ahif4 ,id4 ,die ,irrthumslosigkeit ,jesu ,chr4 und der chr4 ,glaube ib4 #ahig4 #d ,er is in ,christus eene zedelke ontwikkeling4 ,theodorus van ,mopsuestia1 ,nestorius en allen1 die uitgaan van de menschelke natuur van ,christus1 nemen aan1 dat ,h door allerlei strd en verzoeking zich volmaakt heeft4 ,jezus was niet positief heilig1 ,h bracht niet mee het non posse peccare2 integendeel zulk een aangeboren heiligheid is onmogelk en ethisch waardeloos4 ,maar ,jezus was een mensch1 die de mogelkheid van zondigen meebracht doch door zedelke inspanning en strd zich van alle zonden feitelk heeft vr gehouden1 zich ethisch tot het hoogste standpunt ontwikkeld en de vereeniging met ,god zich waardig gemaakt heeft1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cai1 #cbe enz4 ,deze voorstelling berust op een feitelk niet rekenen met de ,godheid van ,christus2 z gaat uit van de verkeerde gedachte1 dat er geen andere deugd is dan die door strd verworven werd en z brengt het hoogstens slechts tot eene historische1 feitelke zondeloosheid1 die voor ,jezus als ,middelaar ongenoegzaam is4 ,de proeven1 om ,jezus zondeloosheid historisch te bewzen zooals van ,ullmann1 ,de zondeloosheid van ,jezus1 ,tiel #ahea1 ,dorner1 ,ueber ,jesu sndlose ,vollkommenheit1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 ,,vii #ahfb ,s4 #di-ajg4 ,art4 ,sndlosigheit ,jesu in ,herzog suppl4 ,gouda ,quint1 ,de zondeloosheid des ,heeren #ahfb4 ,schaff1 ,jezus ,christus1 het wonder der geschiedenis #ahff4 van ,oosterzee1 ,leven v4 ,jezus ,i #efiv4 ,dogm4 #ic4 ,chapuis1 ,la saintet de ,jsus1 ,revue de thol4 et de philos41 ,juillet1 ,sept4 ,nov4 #ahig enz41 zn onvoldoende1 ,philippi1 ,k4 ,gl4 ,,iv #afa4 ,aan historische zekerheid1 die straks weer door anderen onzeker gemaakt wordt1 hebben w niet genoeg4 ,hoe zeer het waardeering verdient1 dat zoovelen1 van wie naar hun beginsel anders te verwachten ware1 nog een diep besef hebben van ,jezus' zedelke volmaaktheid1 zooals ,daub1 ,marheineke1 ,rosenkranz1 ,vatke1 ,schleiermacher1 ,beyschlag1 ,hase1 ,schenkel1 ,lipsius enz41 toch is het geloof wankel1 dat niet rust op de getuigenis der ,schrift en daarom altd door allerlei philosophische en historische bezwaren gedrukt en benauwd wordt4 ,de ,schrift doet ons echter in ,christus niet alleen eene empirische zondeloosheid maar ook eene noodzakelke onzondigheid erkennen4 ,h is de ,zone ,gods1 de ,logos1 die in den beginne b ,god en zelf ,god was2 ,h is n met den ,vader en volbrengt altd zn wil en werk enz4 ,voor wie dit van ,christus beldt1 is de mogelkheid van zondigen en vallen een ,ungedanke1 ,holtzmann1 ,neut4 ,th4 ,,ii #ddf4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #agh4 ,daarom hield de christelke theologie tegenover ,arianen1 ,pelagianen1 ,nominalisten1 zooals ,scotus1 ,biel1 ,durandus1 ,molina enz41 staande1 dat ,christus niet zondigen kon4 ,immers zou dan f ,god zelf hebben moeten kunnen zondigen--wat blasphemie is2 f de vereeniging van ,goddelke en menschelke natuur wordt verbreekbaar geacht en feitelk geloochend1 ,augustinus1 ,enchir4 c4 #cf4 #dj4 #da4 ,lombardus1 ,sent ,,iii dist4 #ab en comm4 van ,thomas en ,bonaventura4 ,moor ,,iii #fib4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #ccj4 ,philippi ,,iv #afa f4 enz4 ,maar daarmee is toch het wezenlk onderscheid niet opgeheven1 dat er bestaat tusschen de heiligheid ,gods en de heiligheid van ,christus als mensch4 ,daarop lettende1 kon ,jezus zeggen1 dat niemand goed1 de goedheid zelve is dan ,god alleen1 ,mt4 #ai3af1 #ag1 ,mk4 #aj3ag1 #ah1 ,luk4 #ah3ah1 #ai4 ,de goedheid of heiligheid van ,christus naar zne menschelke natuur is geen ,goddelke1 oorspronkelke1 maar z is eene geschonkene1 infusa2 en daarom moest z zich ook in den weg van strd en verzoeking openbaren1 staande houden en bevestigen4 ,de bonitas infusa sluit de bonitas acquisita niet uit4 ,de laatste onderstelt de eerste2 geen goede vruchten dan van een goeden boom2 maar de deugdelkheid van den boom moet toch uitkomen in de gaafheid der vruchten4 ,en zoo moest ,christus ook zne aangeborene heiligheid openbaren door verzoeking en strd heen2 deze worden door het non posse peccare niet overbodig of del4 ,want al kon eigenlke verzoeking niet van binnen maar alleen van buiten tot ,jezus komen1 ,h had toch eene menschelke natuur1 die tegen lden en dood opzag4 ,zoo werd ,h dan heel zn leven door op allerlei wze verzocht1 door ,satan1 zne vanden1 zelfs door zne discipelen1 ,mt4 #d3a-aa1 ,mk4 #a3ac1 ,luk4 #d3a-ac1 ,mt4 #ab3bi1 ,luk4 #aa3bb1 ,mt4 #af3bc1 ,mk4 #h3cc4 ,en in die verzoekingen had ,h zich strdende staande te houden2 het non prosse peccare was geen dwang maar was ethisch van aard en moest daarom ook op ethische wze tot openbaring komen4 #e ,hetzelfde geldt van de macht van ,christus4 ,ofschoon als de ,zone ,gods almachtig1 was ,h toch beperkt1 wat aangaat de macht zner menschelke natuur4 ,de monophysieten onderscheiden deze beide niet1 en laten de twee naturen1 de twee willen en de onderscheidene macht in elkaar opgaan4 ,maar ,schrift en kerk maakten tusschen beide onderscheid en laten de twee naturen zoo verbonden zn1 dat in het ne ,godmenschelk werk elke natuur doet wat het hare is4 ,en daarom komt het doen van wonderen1 het vergeven van zonden1 het schenken van eeuwig leven en alwat behoort tot het ,middelaarswerk1 niet alleen aan zne ,godheid maar ook aan zne menschheid toe4 ,daarom schrft ,christus juist als ,zoon des menschen1 als ,messias1 zich deze macht der vergeving en des oordeels toe1 ,mt4 #i3b-h1 ,joh4 #e3bg4 ,er gaat b aanraking kracht van ,hem uit1 ,luk4 #f3ai4 ,zn vleesch is het brood1 dat der wereld het leven geeft1 ,joh4 #f3ea4 ,de ,vader heeft ,hem alle dingen in zne hand gegeven1 ,joh4 #c3ce1 #ac3c1 #ag3b4 ,niemand kan de schapen uit zne hand rukken evenmin als uit de hand des ,vaders1 ,joh4 #aj3bh-cj4 ,evengoed als de ,vader hoort ,h het gebed1 ,joh4 #ad3ac1 cf4 #af3bc1 zendt ,h den ,geest1 #ae3bf1 cf4 #ad3bf1 schenkt ,h het eeuwige leven1 #aj3bh1 #ag3b4 ,maar dit alles sluit toch niet uit1 dat zne macht1 als menschelke1 voor toeneming vatbaar is4 ,h is als een kindeke1 zwak en hulpeloos1 geboren2 ,h had behoefte aan spze en drank1 ,h was vermoeid van de reis en zat neder b de bron1 ,joh4 #d3f2 zelfs b het doen van wonderen was ,h van het geloof der menschen afhankelk1 ,mt4 #ac3eh2 in den hof werd ,h door een engel versterkt1 ,luk4 #bb3dc4 ,eerst na de opstanding zegt ,h1 dat ,hem alle macht gegeven is in hemel en op aarde1 ,mt4 #bh3h1 ,mk4 #af3bj1 ,luk4 #bd3ai4 ,dan ontvangt ,h de heerlkheid terug1 die ,h als ,zoon reeds te voren b den ,vader had1 ,joh4 #ag3e1 en doet daarin ook zne menschelke natuur deelen4 ,door de opstanding is ,christus ook als mensch tot ,heer geworden over levenden en dooden1 heeft ,h een naam ontvangen boven allen naam en macht over alle creaturen1 ,mt4 #bh3ah1 ,col4 #b3c1 #i1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #b3g1 #h4 #af4 ,de beldenis aangaande ,christus vindt hare practische toepassing in de vereering1 welke ,hem toegebracht wordt1 in den honor adorationis4 ,b hen1 die met ,arius de ,godheid van ,christus ontkennen1 of met ,nestorius haar van de menschelke natuur scheiden1 of met ,socinus in ,jezus alleen een mensch zien1 valt alle grond voor de aanbidding van den ,middelaar weg4 ,toch tracht men deze dan nog op allerlei wze te handhaven4 ,nestorius zeide1 dat ook de mensch ,jezus als belder en verdediger der ,goddelke eer mocht aangebeden worden3 separo naturas1 conjungo reverentiam1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #cdi4 ,socinus verdedigde haar daarmede1 dat ,christus verhoogd was tot ,heer en alle macht had ontvangen en dus in nood en ellende ons helpen kon2 velen van zne part echter1 zooals ,davidis1 ,francken e4 a4 bestreden ze1 omdat ,god alleen mocht aangebeden worden en de macht van ,christus in elk geval eene beperkte was2 ,socinus zag zich dan ook genoodzaakt1 om tusschen de vereering van ,god als prima causa en die van ,christus als causa secunda van ons heil onderscheid te maken1 ,vitringa ,v #beb4 ,fock1 ,der ,socin4 #ech f4 ,ook de ,remonstranten ontleenden den grond voor de aanbidding van ,christus vooral daaraan1 dat ,h ,middelaar1 ,koning1 ,heer was en als zoodanig van den ,vader een honor adorationis had ontvangen1 die wel verus en divinus maar toch niet supremus was1 ,apol4 ,conf4 c4 #b p4 #ci4 c4 #c p4 #ej4 c4 #af p4 #aec4 ,arminius1 ,op4 #dcf4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,v #ah4 ,episcopius1 ,inst4 theol4 ,,iv #ce ,,vii #bg1 #f1 cf4 daartegen ,censura in conf4 ,rem4 c4 #b4 #c4 #ab4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #dd4 ,heydanus1 la,causa ,dei ,v #ab4 ,vitringa ,v #bfh4 ,de verdediging van de aanbidding van ,christus door ,ritschl en zne school komt zakelk met die van ,socinus overeen3 ,christus1 als mensch ten opzichte van ,god1 mag wel vereerd maar niet aangebeden1 doch ,christus1 religieus beschouwd1 als openbaring ,gods1 als die persoon1 in wien de gemeente ,god heeft1 is wel te aanbidden1 want dan bidden w ,hem niet aan naast ,god1 maar ,god in ,hem4 ,deze aanbidding van ,christus behoort dan verder wel in den openbaren godsdienst der gemeente tehuis maar niet in het gebed der bzondere personen2 dit laatste is ongezond1 maakt ,christus tot een van ,god onderscheiden subject1 kweekt een sentimenteele richting en leidt tot creatuurvergoding1 ,schultz1 ,gottheit ,christi #ahha ,s4 #gjf f4 ,evenals onder de ,socinianen1 zn er dan onder de volgelingen van ,ritschl1 die de aanbidding van ,christus geheel verwerpen1 en ,hem wel een voorwerp des geloofs en een voorbeeld ter navolging noemen maar niet een object van religieuse vereering1 ,chapuis1 ,revue de thol4 et de philos4 ,nov4 #ahie p4 #efj-ehf1 ,id4 ,die ,anbetung ,christi in ,gottschick's ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,kirche #ahig ,s4 #bh-gi4 ,het ,socinianisme en het ,ritschlianisme komt zoo b het ,unitarisme uit1 dat ,christus van alle religieuse vereering berooft4 ,voorzoover z echter toch nog eene aanbidding van den mensch ,christus trachten te handhaven1 zn z verwant en bieden steun aan hen1 die1 schoon ,christus' ,godheid erkennende1 toch ook aan zne menschelke natuur een grond der aanbidding ontleenen4 ,tot dezen behooren in de eerste plaats de monophysieten1 tegen wie het vfde oec4 ,concilie c4 #i1 b ,denzinger n4 #ahj1 bepaalde1 dat de aanbidding van ,christus niet rust op eene maar zich richten moet op ,god1 den vleeschgeworden ,logos met zn vleesch4 ,maar ook de scholastieke en ,roomsche theologen zn er allengs toe gekomen1 om de menschelke natuur van ,christus op zich zelve religieus te vereeren4 ,uitgangspunt was daarb de algemeene leer der kerkvaders1 dat de persoon van ,christus in de ongedeelde eenheid harer beide naturen1 als vleeschgeworden ,woord1 als ,god en mensch te zamen1 met ne aanbidding vereerd moest worden4 ,daaruit werd afgeleid1 dat de menschelke natuur van ,christus zelve1 op zichzelve1 in se1 ook voorwerp van ,goddelke vereering 77 mocht en moest wezen2 echter niet om zichzelve1 per se en propter se1 maar om hare hypostatische vereeniging met den ,zone ,gods4 ,daaraan werd dan verder toegevoegd1 dat1 al is de menschelke natuur op zichzelve te aanbidden en dus objectum materiale der adoratio1 z dan toch altd een objectum partiale en niet totale is2 d4 w4 z4 wie haar aanbidt1 bidt met haar altd ,hem aan1 die met die menschelke natuur zich vereenigd heeft2 en zoo werd het daardoor geoorloofd en mogelk1 om niet alleen de menschelke natuur van ,christus op zichzelve1 maar zelfs een deel van haar1 zooals b4 v4 het heilige hart van ,jezus1 tot voorwerp van aanbidding te maken2 de aanbidding geldt toch dat hart niet alleen maar geldt den ganschen ,christus1 die in dat hart zne ,goddelke liefde wonen deed4 ,en eindelk zeiden vele theologen nog1 dat de menschelke natuur van ,christus niet alleen op grond van hare hypostatische vereeniging met den ,logos voorwerp van 1 maar ook op grond van de vele haar zonder mate geschonken gaven voorwerp van mocht zn1 en dan nader weer voorwerp van 1 naar den hierarchischen regel3 adoratio est diversa pro diversitate excellentiae1 quae est ejus objectum formale4 ,cf4 ,damascenus1 de fide orthod4 ,,iii c4 #h4 ,lombardus en andere comm4 op ,sent4 ,,iii dist4 #i4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #be4 ,bellarminus1 de imag4 sanct4 ,,ii c4 #ab sq4 ,petavius1 de incarn4 ,,xv c4 #a-d4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iv #ccj4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ,,iv #bgd4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #ea f4 ,pesch1 ,prael4 theol4 ,,iv #ig sq4 ,simar1 ,dogm4 #daa4 ,krachtens hunne leer van de mededeeling der ,goddelke eigenschappen aan de menschelke natuur leeren ook de ,lutherschen1 dat de menschelke natuur van ,christus te aanbidden is1 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv #bc4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #aii-bjh ,v #cec4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 p4 #gga sq4 ,en eindelk heeft b de ,herrnhutters de mensch ,christus bna geheel de plaats van ,god ingenomen2 ,h is niet de middelaar maar de plaatsvervanger ,gods en bna het eenige voorwerp der ,godsdienstige vereering1 ,plitt1 ,zinzendorfs ,theol4 ,,iii #bj f4 ,rmheld1 ,theol4 sacrosancta #ahhh4 ,geheel in overeenstemming met hunne leer van ,christus zeiden nu de ,gereformeerden1 dat de ,middelaar wel voorwerp van aanbidding was maar dat de grond voor die aanbidding gelegen was in zne ,goddelke natuur4 ,toch was er onder hen nog eenig verschil van gevoelen4 ,allen waren het hierin eens1 dat ,christus ook als ,middelaar aangebeden en vereerd moest worden1 maar sommigen meenden dat de grond voor die aanbidding alleen lag in de ,godheid van ,christus1 ,voetius1 ,disp4 ,i #ebj sq4 ,,ii #cjd sq4 ,maccovius1 ,coll4 theol4 ,i #cfi sq4 ,macc4 ,redivivus c4 #ia4 ,hoornbeek1 ,socin4 confutatus ,i #cf sq4 ,mastricht ,v #b1 #bf enz42 anderen oordeelden1 dat het objectum formale niet alleen de ,godheid maar het ,middelaarschap van ,christus was1 ,amesius1 de adoratione ,christi4 ,walaeus1 ,loci ,comm4 ,op4 ,i #chi4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #df4 ,alting1 ,theol4 problem4 ,,xii #bj4 ,cloppenburg1 ,op4 ,i #dfa4 ,bucanus1 ,inst4 ,,xxxv qu4 #i4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv qu4 #ah4 ,hottinger1 ,heidanus1 ,burman1 ,heidegger1 ,moor ,,iii #hbi4 ,vitringa ,v #bdg4 ,nu laat de ,schrift er geen twfel over1 of ,christus1 evenals het voorwerp van ons geloof en vertrouwen1 ,joh4 #ad3a1 #ag3c1 ,rom4 #ad3i1 #b ,cor4 #e3ae1 ,ef4 #c3ab1 #e3bc1 ,col4 #a3bg1 #a ,tim4 #a3a enz41 zoo ook het object van onze godsdienstige vereering en aanbidding mag zn1 ,joh4 #e3bc1 #ad3ac1 ,hd4 #g3ei1 #i3ac1 #bb3af1 ,rom4 #aj3ab1 #ac1 #a ,cor4 #a3b1 #b ,cor4 #ab3h1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #a3f1 ,op4 #e3ab1 #ac1 #bb3ag1 #bj1 cf4 ,loofs in ,herzog #d1 #ba4 ,th4 ,zahn1 ,die ,anbetung ,jesu im ,zeitalter der ,apostel1 ,stuttgart #ahhe1 ook in ,skizzen aus dem ,leben der alten ,kirche #ahih ,s4 #bga-cjh4 ,maar toch kan de grond der aanbidding van ,christus naar de ,schrift aan niets anders dan aan zne ,godheid worden ontleend4 ,immers1 het woord der ,schrift staat vast3 den ,heere uwen ,god zult g aanbidden en ,hem alleen dienen4 ,dat is het gebod1 hetwelk alle ,heidensche en ,roomsche creatuurvergoding in beginsel veroordeelt4 ,indien daarb de koninklke macht van ,christus of ook zn middelaarschap nog als grond voor religieuse aanbidding wordt aangevoerd1 dan wordt dit gebod ,gods verzwakt en geschonden4 ,als middelaar1 koning1 priester1 profeet1 is ,christus niet absolute summus1 maar ,gode gesubordineerd2 in die hoedanigheid heeft ,h eene andere heerlkheid en eene andere macht1 dan welke ,h als ,zoon met den ,vader en den ,geest deelachtig is2 in die qualiteit is ,h niet de causa efficiens1 welke ,god alleen is1 maar de causa instrumentalis onzer zaligheid4 ,ligt daarom de grond voor de aanbidding van den ,middelaar1 behalve in zne ,godheid1 ook nog in zn ,middelaarschap1 dan ligt de grond ook feitelk in zne menschelke natuur1 want als ,middelaar is ,christus zonder deze niet te denken2 dan hebben ,vader en ,geest1 die geen ,middelaar zn1 n grond voor hunne aanbidding minder dan de ,zoon en komt deze dus boven den ,vader en den ,h4 ,geest te staan2 dan zn er twee gronden voor adoratie1 eene1 die aan de ,godheid1 een andere1 die aan iets anders1 dat is aan iets creatuurlks1 is ontleend1 en dan is in beginsel de ,roomsche onderscheiding van en binnengehaald en de creatuurvergoding gewettigd4 ,christus is dus zeer zeker als onze ,middelaar te aanbidden1 evenals ,god ook als ,schepper enz4 vereerd en aangeroepen wordt1 maar de grond daarvoor ligt alleen in zne ,godheid4 ,h is niet ,god omdat ,h ,middelaar1 maar ,h is ,middelaar omdat ,h ,god is1 met den ,vader en den ,geest n eenig ,god1 boven alles te przen in der eeuwigheid4 ,de middelaarswaardigheid en de middelaarswerken kunnen en mogen motieven der aanbidding zn1 gelk allerlei weldaden ons nopen tot aanbidding van ,god4 ,z kunnen ook in zoover gronden der aanbidding heeten1 als daarin het ,goddelk wezen werkt en zich openbaart2 maar fundament der aanbidding is het ,god-zn alleen4 #db4 ,,het ,,werk ,,van ,,den ,,middelaar4 #a4 ,b alle volken treffen w eenig besef van zonde en behoefte aan verzoening en verlossing aan4 ,ook komen er bna in alle godsdiensten heilige personen voor1 die de gemeenschap met ,god voor anderen bewerken en in stand houden4 ,koningen en profeten treden dikwerf als zulke middelaars op1 maar vooral de priesters zn met dezen dienst belast4 ,het woord priester komt van presbyter1 oudste1 en had dus oorspronkelk in het geheel geen hieratischen zin2 de namen in andere talen1 zooals 1 1 sacerdos duiden de priesters aan als zoodanige personen1 die voor ,god staan en een heilig werk verrichten1 bepaaldelk offers brengen4 ,hoezeer nu zulk een priesterschap bna in alle godsdiensten voorkomt1 cf4 ,julius ,lippert1 ,allgemeine ,geschichte des ,priesterthums1 ,berlin #ahhc-d1 toch is de oorsprong ervan ons onbekend4 ,volgens de ,schrift kwamen er in den oudsten td nog geen bzondere priesters voor2 ,abel1 ,kain1 ,noach1 de aartsvaders brengen nog zelf hunne offeranden1 ,gen4 #d3c1 #d1 #h3bj1 #ab3g enz42 eerst als onder de volken het zondebesef en het bewustzn van scheiding tusschen ,god en mensch toeneemt1 komt allerwege de idee van een middelaarschap op4 ,het voornaamste middel1 waarvan deze priesterschap zich bedient1 om de gemeenschap met ,god te verkrgen1 is de offerande1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 oblatio1 sacrificium4 ,ook oorsprong en wezen van het offer is voor ons in het duister gehuld4 ,sommigen verklaren het offer uit de gezindheid des menschen1 om de ,godheid door een of ander geschenk gunstig te stemmen en allerlei hulp van haar te verkrgen 7do ut des1 geschenktheorie71 ,saussaye1 ,religionsphilos4 ,i #aja4 v4 ,hartmann1 ,religionsphil4 ,i #ce4 ,daarb meenen velen dan1 dat de menschen de goden eerst aan zichzelven gelk dachten en hun daarom in de offers vooral voedingsmiddelen aanboden 7spstheorie71 ib4 en ,siebeck1 ,religionsphilos4 #bgi4 ,anderen huldigen de mystische of sacramenteele theorie en zien het wezen van het offer niet in eene gave aan maar in de gemeenschap met de goden1 daardoor genoten1 dat men saam aanzit aan n disch en n spze en drank nuttigt1 ,marti1 ,israel4 ,relig4 #cf4 ,smend1 ,att4 ,rel4 #bd4 ,pfleiderer1 ,religionsphilos4 #fdh4 ,volgens eene andere1 de symbolische theorie1 geeft de offeraar in de gave1 die h den goden biedt1 een bews van zn eerbied en onderwerping1 van zne verloochening van al het aardsche en van zne algeheele toewding aan ,god1 ,wuttke1 ,gesch4 des ,heidenthums ,i #abg f4 ,eindelk zn er nog1 die het destructieve element in het offer wezenlk achten en daarom aan alle offer een verzoenend karakter geven1 ,bellarminus1 ,vasquez en vele ,roomsche theologen1 cf4 ,thalhofer1 ,das ,opfer des alten und neuen ,bundes1 ,regensb4 #ahgj4 ,id4 ,handbuch der kath4 ,liturgik1 ,freiburg #ahid ,i #aig f4 ,nog moeilker wordt de vraag naar oorsprong en wezen van het offer1 wanneer w aan de bloedige en dan weer bepaald aan de menschenoffers denken4 ,hoe kwam de menschheid tot deze wze van ,godsvereering8 ,welke offers waren de oudste1 de bloedige of de onbloedige8 ,vanwaar de breede plaats en de ontzaglke beteekenis1 in den cultus aan het bloed toegekend8 ,de historie geeft hier geen antwoord4 ,alleen de ,schrift verhaalt1 dat het offer al bestaat van den oudsten td der menschheid af4 ,vr den val maakt z van geen offer melding4 ,toch is er niets ongermds in de gedachte1 dat ook toen het offer in ruimeren zin behoorde tot de elementen van den cultus1 evengoed als het gebed4 ,offerande toch is naar de omschrving van ,augustinus1 de civ4 ,x #f1 omne opus1 quod agitur1 ut sancta societate inhaereamus ,deo4 ,als zoodanig paste het ook aan den mensch in den status integritatis4 ,h was toch naar ,gods beeld geschapen in ware kennis1 gerechtigheid en heiligheid2 h was profeet1 priester en koning en moest als zoodanig ,gods naam verheerlken1 zichzelf met al het zne ,gode wden1 en alles regeeren en besturen naar den wille ,gods2 h ontving ook in den ,sabbat een bzonderen dag voor den dienst van ,god en had daartoe bepaalde vormen van cultus noodig2 er is niets vreemds in1 als daartoe behalve het gebed ook de offerande behoorde4 ,wel kan de mensch eigenlk ,gode niets geven1 want de aarde is des ,heeren1 mitsgaders hare volheid4 ,maar ,god gaf toch de aarde aan den mensch en stelde hem tot heer over haar aan4 ,en daarom kan de mensch ,gode in symbolischen zin iets offeren1 ten bewze van zn eerbied en afhankelkheid4 ,indien de offerande van huis uit behoorde tot de religie des menschen1 welke ook vr en na den val niet in wezen verschillend kan zn1 dan verklaart zich ook gemakkelk1 dat er spoedig na den val van ,kains en ,abels offerande wordt gesproken1 zonder dat ,god opzettelk den offercultus instelt4 ,protestanten en ,roomschen streden er vroeger over1 of het offer berustte op een positief gebod ,gods dan wel op een innerlken religieusen drang van den mensch1 ,m4 ,vitringa ,,iv #bge-bhj4 ,herzog #aa1 #ca4 ,maar indien het offer reeds bestond vr den val1 is daarmee dit geschil ook opgelost4 ,wel echter heeft de zonde in de offerande groote wziging gebracht1 niet alleen zoo1 dat aan de bestaande het zoenoffer mechanisch werd toegevoegd1 maar bepaald ook in dien zin1 dat de offerande zelve van karakter veranderd is4 ,de mensch na den val vreest voor ,god en verbergt zich voor zn aangezicht1 en daarom is ook de gezindheid en de bedoeling veranderd1 waarmede h offert en waarmede h bidt4 ,het zoenoffer 7sacrificium propitiatorium1 propter offensam commissam7 komt in het middelpunt te staan en vormt en draagt de andere offeranden 7sacr4 latreuticum1 propter ,dei majestatem1 lofoffer2 sacr4 impetratorium1 propter beneficia sperata1 bidoffer2 sacr4 eucharisticum1 propter beneficia jam suscepta1 dankoffer71 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #ajb art4 #c ad #aj4 ,onder die zoenoffers nemen de bloedige offers eene eerste plaats in1 en deze dragen een destructief en een substitueerend karakter2 hetgeen ,gode aangeboden wordt1 wordt verstoord1 geslacht2 en wl eigenlk de mensch zelf tot zne verzoening zich alzoo moest opofferen1 neemt h een dier of ook een ander mensch in zne plaats4 ,en eindelk komt er allengs in alle godsdiensten een afzonderlke stand van priesters op2 de mensch voelt zich van ,god verwderd en heeft behoefte aan een middelaar1 die hem in de nabheid ,gods brengt4 ,zoo wzen alle offers der menschheid1 direct in ,israel1 indirect ook b de ,heidenen1 naar de groote volmaakte offerande heen1 welke door ,christus1 den ,middelaar ,gods en der menschen gebracht is op het kruis van ,golgotha4 ,cf4 ,pfanner1 ,theol4 gent4 c4 #ae4 ,lasaulx1 ,die ,shnopfer der ,griechen u4 ,rmer u4 ihr ,verh4 zu dem ,einen auf ,golgotha1 ,wrzburg #ahda4 ,ngelsbach1 ,nachhom4 ,theol4 #aheg ,s4 #cae f4 ,bhr1 ,symb4 des mos4 ,cultus ,,ii #bag f4 #bfi f4 ,stckl1 ,das ,opfer nach seinem ,wesen u4 ,geschichte1 ,mainz #ahfa4 ,weiss1 ,apol4 d4 ,christ4 ,,ii #bdh-cjd4 ,oswald1 ,die dogm4 ,lehre v4 d4 h4 ,sakr4 der kath4 ,kirche ,i #ejc f4 ,gihr1 ,das heilige ,messopfer1 ,freiburg #ahig ,s4 #aj f4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #chg f4 ,daniel ,dewar1 ,the nature1 reality and efficacy of the atonement #ahca ch4 #a4 ,trumbull1 ,the blood covenant4 ,a primitive rite and its bearings on ,scripture1 #b ed4 ,philad4 #ahic4 ,art4 ,blut in ,herzog4 #b4 ,de wziging1 door de zonde in de offerande aangebracht1 vertoonde zich eerst langzamerhand4 ,eerst was het offer eenvoudig 1 gave1 ,gen4 #d3c2 en de offeranden werden door de offeraars zelven gebracht4 ,toen offercultus en priesterschap reeds b andere volken zich ontwikkeld hadden1 werden deze ook voor ,israel geregeld4 ,evenals het profetisch en koninklk1 zoo rust ook het priesterlk ambt volgens de wet op verkiezing van ,ihvh1 ,num4 #af3g1 ,hebr4 #e3d4 ,de taak1 aan de priesters opgedragen1 is eene dubbele2 z moeten het volk ,israels1 mede door de urim en thummim1 onderwzen aangaande de rechten en wetten des ,heeren1 ,ex4 #bh3cj1 ,deut4 #ag3i1 #cc3h-aj1 ,jer4 #ah3ah1 ,ezech4 #g3bf1 #dd3bc1 #bd1 ,hagg4 #b3ab1 ,mal4 #b3g1 en voorts met de offeranden des volks tot ,ihvh naderen1 ,lev4 #ba3h1 ,num4 #af3e enz41 en dan van znentwege het volk zegenen1 ,lev4 #i3bc1 ,num4 #f3bc4 ,de offers1 die ,israel brengen moest1 waren verschillend4 ,het paaschoffer1 ,ex4 #ab1 neemt eene zelfstandige plaats in1 is zoen- en brandoffer1 sacrificium en sacramentum tegelk2 het bondsoffer1 ,ex4 #bd3c-aa1 diende1 evenals dat b ,abraham1 ,gen4 #ae3i1 ,jer4 #cd3ahv41 tot bevestiging van het verbond2 het bestond daarom uit brandoffers van varren1 wier bloed ter bedekking der zonde en ter heiliging door ,mozes als middelaar der verbonds deels op het altaar deels op het volk werd gesprengd1 en werd daarna met dankoffers besloten2 het brand- en dankoffer1 ,lev4 #a1 #c1 diende1 om de op den grondslag des verbonds rustende gemeenschap met ,god te onderhouden2 het zond- en schuldoffer1 ,lev4 #d-f1 onderstelde1 dat de gemeenschap met ,god door eene zwakheidszonde gestoord was en bood in de besprenging des bloeds van het geslachte offerdier bedekking der zonde en herstel der gemeenschap met ,god4 ,de verzoening kwam nu aldus tot stand3 door de handoplegging droeg de offeraar zne zonde op het dier over2 wel wordt dit dikwerf ontkend1 maar ten onrechte2 handoplegging sluit in de ,schrift altd eenige overdracht in1 van zegen1 ,gen4 #dh3ac1 ,mt4 #ai3ac1 vloek1 ,lev4 #bd3ad1 ambt1 ,num4 #bg3ah1 ,deut4 #cd3i1 den ,h4 ,geest1 ,hd4 #h3ag enz41 en zoo b de bloedige1 ook de brand- en de dankoffers1 ,lev4 #a3d1 #c3b1 van erkende en beleden zonde1 ,lev4 #d3d1 #ae1 #af3ba1 #b ,chr4 #bi3bc2 de offerande zelve heette of 4 ,daardoor was het offerdier nu des doods waardig4 ,maar wl het niet alleen diende1 om voor den offeraar de straf te ondergaan maar juist om voor zne zonde verzoening te doen1 daarom wordt het dooden van het dier altd een slachten genoemd4 ,het was niet om den dood als dood te doen1 maar om daardoor het bloed te verkrgen1 dat verzoening moest doen4 ,god had juist dat bloed van het dier tot eene verzoening op het altaar gegeven2 en wel omdat dat bloed de zetel der ziel1 de zetel van een1 na en door de slachting weer van zonde bevrd leven was1 ,lev4 #ag3aa4 ,als dit bloed nu op het altaar of op het verzoendeksel in ,gods nabheid kwam1 dan werd daardoor de offeraar of zne zonde voor het heilig aangezicht ,gods bedekt2 of liever1 ,god zelf was het1 ,deut4 #ba3h1 ,jer4 #ah3bc1 ,mich4 #g3ai1 en als zn plaatsvervanger de priester1 ,lev4 #e3ac1 #aj3ag1 #ae3ae1 die door de als 1 1 losprs gedachte offerande de personen der offeraars van hunne zonden weg of ook die zonden zelve voor zn aangezicht bedekte1 met de praep4 of 4 ,litt4 over den ,o4 ,t4 offercultus in ,herzog #aa1 #fa en voorts nog ,smend1 ,altt4 ,relig4 #cai4 ,marti1 ,gesch4 d4 isr4 ,rel4 #bbf4 ,opmerking verdient het echter1 dat de zoenoffers volstrekt niet alle maar slechts enkele1 bepaalde1 onopzettelke zonden verzoenden2 op de zonden met opgeheven hand stond de uitroeiing uit het midden des volks1 ,num4 #ae3cj4 ,al werden de zonden door afdwaling ook zeer ruim genomen1 ,lev4 #e1 #f2 toch bleef de verzoening1 welke door de zoenoffers aangebracht werd1 zeer beperkt4 ,trouwens1 het genadeverbond1 door ,god met ,israel opgericht1 berustte niet op die zoenoffers maar ging eraan vooraf en had zn grondslag alleen in ,gods belofte3 ,ik ben de ,heere uw ,god4 ,de zond- en schuldoffers dienden alleen1 om onopzettelke overtredingen1 die geen bepaalde bondsbreuk waren1 te verzoenen en de daardoor verstoorde gemeenschap met ,god te herstellen4 ,dit blkt ook daaruit1 dat z verordend waren voor gevallen1 waarin er alleen van levietische onreinheid maar niet van subjectieve schuld sprake was1 ,lev4 #e3b1 #ab3f1 #g1 #ae3ad4 ,er bleven dus tal van zonden over1 voor welke de wet geen verzoening door offeranden aanwees2 niet alleen eenige zonden met opgeheven hand1 die met uitroeiing werden gestraft1 maar voorts allerlei geestelke en vleeschelke zonden1 zonden met gedachten en woorden1 zonden van hoogmoed en zelfzucht4 ,voor al deze zonden waren geen offers voorgeschreven4 ,het is waar1 dat volstrekt niet alleen de zond- en schuldoffers maar dat ook de brand- en dankoffers een verzoenend karakter droegen1 ,lev4 #a3c1 #d1 #i3g1 en dat op den grooten verzoendag alle zonden des volks werden verzoend1 ,lev4 #af3af1 #bc3bf-cb1 ,num4 #bi3g-aa4 ,toch blft het opmerkelk1 dat daarb van al de bovengenoemde zonden geen sprake is en dat de eigenlke zond- en schuldoffers alleen in bepaalde gevallen voorzien4 ,b bzondere gelegenheden1 als het volk zwaar gezondigd en aan bondsbreuk zich schuldig gemaakt heeft1 wordt dan ook de verzoening op buitengewone wze verkregen1 door ,mozes' voorbede1 ,ex4 #cb3cj-ce1 ,num4 #ad1 ,ps4 #ajf3bc1 of door ongewone offeranden1 ,num4 #af3de-ej1 #b ,sam4 #bd3be1 #b ,chron4 #bi3h-aa4 ,en dat wisten de vromen in ,israel ook2 z wisten1 dat de zoenoffers slechts in zeer enkele gevallen een weg tot verzoening ontsloten2 en daarom gaan z achter die offers terug en pleiten op de barmhartigheid ,gods4 ,en dat bedoelde de ,o4 ,t4 offercultus ook aan ,israel te leeren4 ,die enkele offeranden1 die voorgeschreven waren1 dekten niet het gansche leven2 z brachten geen ware verzoening aan2 z dienden alleen om het zondebesef te wekken en waren typen1 die heenwezen naar eene andere en betere offerande4 ,de ,o4 ,t4 offercultus was onvolmaakt2 de priesters waren zelven zondaren2 het bloed van stieren en bokken kon de zonden niet wegnemen2 de offers moesten eindeloos worden herhaald4 ,alles duidde aan1 dat de ceremonieele bedeeling des ,o4 ,t4 slechts eene voorbgaande1 symbolische1 typische beteekenis had4 ,en daarom komt er naar de profetie een ander verbond1 dat niet verbroken maar door allen gehouden wordt1 ,jer4 #ca3ca2 een ander profeet1 die in bzondere mate met den ,geest ,gods gezalfd zal zn en eene blde boodschap brengen zal aan ,israel en de ,heidenen1 ,deut4 #ah3ae1 ,jes4 #aa3b1 ,mal4 #d3e2 een andere priester1 die niet naar de wze van ,aaron maar naar de orde van ,melchizedek zal aangesteld worden en daarom de priesterlke en koninklke waardigheid in zich vereenigen en beide eeuwiglk dragen zal1 ,ps4 #aaj1 ,jer4 #cj3ba1 ,zach4 #f3ac2 een andere koning1 die uit ,davids huis voortkomen en een ,heerscher wezen zal in ,israel1 ,mich4 #e3a1 #b4 ,en zoo zal er ook eene andere1 betere offerande komen4 ,de offers van dieren zn de ware niet1 ,ps4 #dj3g1 #ej3h1 #ea3ah1 ,am4 #d3d1 #e3ba1 ,hos4 #f3f1 #h3aa1 ,jes4 #a3aa1 ,jer4 #f3ai1 #g3ba enz42 de ware offeranden ,gods zn gehoorzaamheid1 #a ,sam4 #ae3bb1 barmhartigheid1 ,hos4 #f3f1 een gebroken geest1 ,ps4 #ea3ai1 naar ,gods stem hooren1 ,jer4 #g3bc4 ,en die offerande zal gebracht worden door dien knecht des ,heeren1 die ,israels plaats innemen1 zn werk volbrengen1 tot een verbond des volks en tot een licht der ,heidenen wezen zal1 ,jes4 #db3f1 #di3f1 en voor de zonden zns volks zne ziel tot een schuldoffer zal stellen1 ,jes4 #ec3aj4 ,in het ,o4 ,t4 loopen deze belofte van den ldenden knecht des ,heeren en die van den gezalfden koning ten deele nog parallel4 ,beide beloften wortelen in de vastheid van ,gods verbond2 ,god kan zn verbond1 in weerwil van ,israels ontrouw en afval1 niet vergeten2 ,h kan het niet doen om zns naams wil2 het is een eeuwig verbond1 dat van geen wankelen weet4 ,en daarom krgt ,israel1 hoe ook van wege zne zonde tot ellende vervallen1 toch weer een koning uit ,davids huis4 ,die koning zal zn van nederige geboorte1 ,jes4 #aa3a1 #b1 ,mich4 #e3a1 #b1 ,ezech4 #ag3bb1 ,h zal niet alleen koning maar ook priester wezen1 ,jer4 #cj3ba1 ,zach4 #c3a1 #f3ac1 ,ps4 #aaj1 de gerechtigheid voor zn volk aanbrengen1 ,jer4 #bc3f1 de offers overbodig1 ,jes4 #fj3ba1 ,jer4 #bd3g1 #ca3ce1 ,ezech4 #cf3be1 #bg en allen tot priesters maken1 ,jes4 #fa3f4 ,daarnaast loopt nu de andere belofte1 dat deze gerechtigheid voor ,israel alleen in den weg van lden verworven zal worden4 ,de offercultus symboliseerde de noodzakelkheid der zoenofferande2 de historie toonde het in zoo menig voorbeeld1 in ,mozes1 ,david1 ,job1 de profeten en in die kleine schare van getrouwen1 die de knie voor ,baal niet bogen1 dat de besten het meest lden1 dat z1 die de zake ,gods voorstaan en in zoover rechtvaardig zn1 door lden tot heerlkheid moeten ingaan2 en in de ballingschap en daarna als gemeente werd ,israel de knecht des ,heeren1 die in nood en ellende verkeerende en van alle zden benauwd1 toch door den ,heilige ,israels verlost worden zou1 ,jes4 #da3hv4 ,doch ook ,israel is de ware knecht des ,heeren niet2 en heeft zelf verlossing van noode1 ,jes4 #da3ad1 #db3aiv42 waar kon de profeet ook in het verleden of heden het ,israel of een individueel persoon1 een profeet1 een martelaar vinden1 die zoo wonderbaar door ,jhvh was toegerust1 die zoo onwankelbaar trouw bleef1 die in de verkondiging der waarheid aan de ,heidenen het zwaarste lden en den schandelksten dood onderging8 ,de moderne exegese doet vergeefs moeite1 om in de enkele vromen onder ,israel1 in de profeten1 of ook in ,jeremia of een ander lder de figuur voor ,jesaja's schilder van den knecht des ,heeren te vinden4 ,israel zelf met al zne vromen en profeten stelt zich in ,jes4 #ec tegenover dien knecht des ,heeren1 erkent dat het ,hem om zn lden veracht heeft en beldt1 dat ,h juist om hunne overtredingen verwond en om hunne ongerechtigheden verbrzeld is4 ,al wordt het niet rechtstreeks gezegd1 de knecht des ,heeren kan geen ander dan de ,messias zn1 die immers ook priester wezen en de gerechtigheid voor zn volk aanbrengen zal4 ,cf4 ,delitzsch op ,jes4 #dbv4 ,oehler1 in ,herzog #i1 #fdi en de daar aangehaalde litt41 ook ,smend1 ,altt4 ,rel4 #beg4 ,het is eene moeilke vraag1 of de ,joodsche theologie vr ,jezus' komst deze twee lnen in de profetie reeds liet samenvallen en alzoo een ldenden ,messias verwachtte1 cf4 ,wnsche1 ,leiden des ,messias1 ,leipzig #ahgj4 ,dalman1 ,der leidende u4 sterbende ,messias der ,synagoge #ahhh4 ,weber1 ,system #cdd f4 ,schrer1 ,neut4 ,zeitgesch4 #eig4 ,baldensperger1 ,selbstbew4 ,jesu #aba f4 ,oehler in ,herzog #i1 #fgj4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #fe f4 ,maar al wordt deze vraag ook bevestigend beantwoord2 inhoud van het volksgeloof was de verwachting van een ldenden ,messias toch niet2 ,jezus' discipelen toonen er zich geheel onvatbaar voor1 ,mt4 #af3bb1 ,luk4 #ah3cd1 #bd3ba1 ,joh4 #ab3cd4 #c4 ,volgens het ,n4 ,t4 loopen al deze verschillende getuigenissen van wet en profetie op ,christus uit2 het gansche ,o4 ,t4 wordt principieel in ,hem vervuld2 in ,hem zn alle beloften ,gods ja en amen1 ,rom4 #ae3h1 #b ,cor4 #a3bj4 ,h is de ware ,messias1 de koning uit ,davids huis1 ,mt4 #b3b1 #ba3e1 #bg3aa1 #cg1 ,luk4 #a3cb enz42 de profeet1 die den armen het evangelie verkondigt1 ,luk4 #d3agv42 de priester1 die in zn persoon1 zn ambt1 zne aanstelling1 zne offerande1 zn heiligdom de ,o4 ,t4 priesterschap zeer verre overtreft1 ,hebr42 de knecht des ,heeren1 die als een 1 ,phil4 #b3g1 #h1 kwam om te dienen1 ,mk4 #aj3de1 zich onderwierp aan de wet1 ,gal4 #d3d1 alle gerechtigheid vervulde1 ,mt4 #c3ae en gehoorzaam was tot den dood des kruises toe1 ,rom4 #e3ai1 ,phil4 #b3h1 ,hebr4 #e3h4 ,als zoodanig maakt ,jezus nu onderscheid tusschen het ,godsrk1 gelk het thans door ,hem in geestelken zin wordt gesticht en gelk het eens in heerlkheid zal geopenbaard worden2 tusschen zne eerste en tweede komst1 die voor de ,o4 ,t4 profetie nog samenviel2 tusschen zn werk in den staat der vernedering en dat in den staat der verhooging4 ,de ,christus moet door lden in zne heerlkheid ingaan1 ,luk4 #bd3bf4 ,het werk1 dat ,h nu in den staat der vernedering volbrengt1 wordt in het ,n4 ,t4 veelzdig beschreven4 ,het is een 1 door den ,vader ,hem opgedragen1 ,joh4 #d3cd1 #e3cf1 #ag3d2 het bestond in het algemeen in het volbrengen van ,gods wil1 ,mt4 #bf3db1 ,joh4 #d3cd1 #e3cj1 #f3ch1 en omvatte dan nader de verklaring ,gods1 ,joh4 #a3ah1 de openbaring en verheerlking van zn naam1 #ag3d1 #f1 #bf1 de mededeeling van ,gods woorden1 #ag3h1 #ad enz4 ,christus is een profeet1 machtig in woorden en werken1 ,luk4 #bd3ai2 ,h is geen novus legislator1 maar h verklaart de wet1 ,mt4 #e-g1 #bb3dj1 ,luk4 #i3bc1 #aj3bh1 ,joh4 #ac3cd1 #a ,joh4 #b3g1 #h1 verkondigt het evangelie1 ,mt4 #ab3af-ba1 ,luk4 #d3ag-ba1 en predikt in beide zichzelven als vervuller der wet en inhoud van het evangelie4 ,h is de wet en het evangelie in eigen persoon4 ,h is geen profeet slechts door hetgeen ,h spreekt1 maar allereerst door hetgeen ,h is4 ,h is de ,logos1 ,joh4 #a3a1 vol van genade en waarheid1 ,joh4 #a3ah1 gezalfd met den ,geest zonder mate1 #c3cd1 de openbaring des ,vaders1 ,joh4 #ad3i1 ,col4 #b3i4 ,bron van zne prediking is ,hzelf1 is niet de inspiratie maar de incarnatie4 ,gods ,geest kwam maar niet over ,hem2 ,god sprak niet maar met ,hem1 zooals met ,mozes1 van aangezicht tot aangezicht1 doch ,god was in ,hem en sprak door ,hem1 ,hebr4 #a3c4 ,h is niet een profeet naast anderen maar de hoogste1 de eenige profeet2 bron en middelpunt van alle profetie2 en alle kennisse ,gods1 in het ,o4 ,t4 vr zne vleeschwording1 en ook thans in het ,n4 ,t4 na zne opstanding en hemelvaart1 is uit ,hem1 #a ,petr4 #a3aa1 #c3ai1 ,mt4 #aa3bg4 ,vervolgens omvatte de wil ,gods1 dien ,jezus kwam volbrengen1 ook de wonderen1 die ,h deed2 het ne werk valt in vele uiteen1 ,joh4 #e3cf1 die werken zns ,vaders zn1 #e3bj1 #i3c1 #aj3cb1 #cg1 #ad3aj1 bewzen1 dat de ,vader ,hem liefheeft en in ,hem is1 #e3bj1 #aj3ch1 #ad3aj1 getuigen1 dat de ,vader ,hem gezonden heeft1 #e3cf1 #aj3be1 en zne ,goddelke heerlkheid openbaren1 #b3aa1 #aa3d1 #dj4 ,ja1 ,h doet niet alleen wonderen1 maar ,h is zelf in zn persoon het absolute wonder2 als de menschgeworden1 van den ,h4 ,geest ontvangen1 opgestane en verheerlkte ,zone ,gods is ,h zelf het grootste wonder1 middelpunt van alle wonderen1 auteur van de herschepping aller dingen1 eerstgeborene uit de dooden1 in allen de ,eerste1 ,col4 #a3ah4 ,voorts omvat de wil ,gods vooral1 dat de eengeborene ,zoon des ,vaders het leven aflegge voor de znen1 ,joh4 #aj3ah4 ,het ,n4 ,test4 ziet in ,christus eene offerande1 en de vervulling van den ,o4 ,t4 offercultus4 ,h is het ware bondsoffer2 evenals het oude verbond werd bevestigd door het bondsoffer1 ,ex4 #bd3c-aa1 zoo is het bloed van ,christus het bloed des nieuwen testaments1 ,mt4 #bf3bh1 ,mk4 #ad3bd1 ,hebr4 #i3acv ,christus is eene 1 1 het slachtoffer voor onze zonden1 ,ef4 #e3b1 ,hebr4 #i3bf1 #aj3ab2 eene 1 1 1 1 ,ef4 #e3b1 ,hebr4 #aj3aj1 #ad1 #ah2 een 1 4 ,mt #bj3bh1 ,mk4 #aj3de1 #a ,tim4 #b3f 1 1 1 losprs1 losgeld1 om iemand los te koopen uit de gevangenis1 en vandaar zoenmiddel1 om door eene offerande anderer zonde te bedekken en zoo hen te redden van den dood2 eene 1 #a ,cor4 #f3bj1 #g3bc1 #a ,petr4 #a3ah1 #ai1 een prs1 die voor de loskooping betaald is2 een zondoffer1 dat voor ons tot zonde is gemaakt1 #b ,cor4 #e3ba1 #a ,joh4 #b3b1 #d3aj2 het paaschoffer1 dat voor ons is geslacht1 ,joh4 #ai3cf1 #a ,cor4 #e3g1 het lam ,gods1 dat de zonde der wereld draagt en daarvoor geslacht is1 ,joh4 #a3bi1 #cf1 ,hd4 #h3cb1 #a ,petr4 #a3ai1 ,op4 #e3f enz2 het 1 ,rom4 #c3be1 d4 i4 niet het verzoendeksel1 1 al is dit woord ook zoo in ,,lxx overgezet wl er geen beter aequivalent in het grieksch te vinden was1 maar datgene1 wat tot verzoening dient1 zoenmiddel1 of scil4 1 zoenoffer1 cf4 ,deismann1 ,die sprachl4 ,forschung der griech4 ,bibel1 ,giessen #ahih ,s4 #af4 #ag2 een 1 ,gal4 #c3ac1 die den vloek der wet van ons overnam2 als de slang in de woestn1 aan het kruis verhoogd1 ,joh4 #c3ad1 #h3bh1 #ab3cc1 en als een tarwegraan1 in de aarde stervende1 om alzoo veel vrucht te dragen1 ,joh4 #ab3bd4 ,de betrekking1 waarin deze offerande van ,christus tot ons en onze zonde staat1 wordt evenzoo op zeer verschillende wze uitgedrukt4 ,h geeft of stelt zn leven1 ,mk4 #aj3de1 ,joh4 #aj3ae1 heiligt zich1 ,joh4 #ag3ai1 wordt zonde en vloek gemaakt1 #e ,cor4 #e3ba1 ,gal4 #c3ac1 is overgeleverd1 ,rom4 #d3be1 heeft zich overgegeven1 ,gal4 #b3bj1 heeft geleden1 #a ,petr4 #c3ah1 is gekruisigd en gestorven1 ,joh4 #aa3ej1 #ea1 ,rom4 #e3f1 #a ,cor4 #ae3c1 #b ,cor4 #e3ae1 #a ,thess4 #e3aj1 en dat wel als een 1 ,mt4 #bj3bh1 ,mk4 #aj3de1 in de plaats van velen1 of c4 gen4 pers41 ,joh4 #aj3ae1 #aa3ej1 #ea1 ,rom #e3f1 #h1 #b ,cor4 #e3ae1 #ba1 ,gal4 #c3ac1 ,ef4 #e3b1 ,hebr4 #b3i1 ten behoeve van ons1 van zn volk1 cf4 ,phil4 #ac1 1 in gratiam tuam1 zoodat g 't niet behoeft te doen2 of c4 gen4 rei1 ,joh4 #f3ea1 #a ,cor4 #ae3c1 ,hebr4 #aj3ab1 ten behoeve van de zonden1 om ze weg te doen1 of ten behoeve van het leven der wereld1 opdat deze door ,christus' dood het leven erlange2 of c4 gen4 pers41 ,mt4 #bf3bh1 #a ,joh4 #b3b1 om1 ter wille van velen of van de geheele wereld2 of c4 gen4 rei1 ,rom4 #h3c1 ,hebr #aj3f1 #ah1 #a ,petr4 #c3ah1 #a ,joh4 #b3b1 #d3aj1 om1 ter wille van de zonde2 of c4 acc4 rei1 ,rom4 #d3be1 ter oorzake van1 van wege de zonde4 ,hetgeen ,christus door deze zne offerande verworven heeft1 is te veel schier om op te noemen4 ,voor zichzelven verwierf ,h daardoor zne gansche verhooging1 de opstanding1 ,ef4 #a3bj1 de hemelvaart1 #a ,petr4 #c3bb1 de zitting ter rechterhand ,gods1 ,ef4 #a3bj1 ,hebr4 #ab3b1 de verheffing tot ,hoofd der gemeente1 ,ef4 #a3bb1 den naam boven allen naam1 ,phil4 #b3i-aa1 de ,middelaarsheerlkheid1 ,hebr4 #b3i1 de heerschapp over alle dingen in hemel en aarde1 ,mt4 #bh3ah1 ,ef4 #a3bb1 #a ,cor4 #ae3bdv41 het laatste oordeel1 ,joh4 #e3bb1 #bg4 ,en verder verwierf ,h voor de znen1 voor de menschheid1 voor de wereld eene onafzienbare reeks van zegeningen4 ,h is zelf in zn persoon het inbegrip van al die zegeningen1 het licht der wereld1 ,joh4 #h3ab1 het ware brood1 #f3ce1 de ware wnstok1 #ae3a1 de weg1 de waarheid1 de opstanding en het leven1 #aa3be1 #ad3f1 onze 1 1 1 1 #a ,cor4 #a3cj1 onze 1 ,ef4 #b3ad1 de eerstgeborene en de eersteling1 die door velen gevolgd wordt1 ,rom4 #h3bi1 #a ,cor4 #ae3bc1 de tweede en laatste ,adam1 #a ,cor4 #ae3de1 het hoofd der gemeente1 ,ef4 #a3bb1 de hoeksteen van het ,godsgebouw1 ,ef4 #b3bj2 en daarom is er geen gemeenschap aan zne weldaden dan door gemeenschap aan zn persoon4 ,maar uit ,hem vloeien toch alle weldaden voort3 de gansche 1 ,mt4 #a3ba1 ,luk4 #b3aa1 ,joh4 #c3ag1 #ab3dg1 en dan nader de vergeving der zonden1 ,mt4 #bf3bh1 ,ef4 #a3g1 de wegneming1 onzer zonden1 ,joh4 #a3bi1 #a ,joh4 #c3e1 de reiniging of bevrding van een kwaad geweten1 ,hebr4 #aj3bb1 de rechtvaardigmaking1 ,rom4 #d3be1 de gerechtigheid1 #a ,cor4 #a3cj1 de 1 ,gal4 #c3bf1 #d3e1 #f1 ,ef4 #a3e1 de vrmoedige toegang tot ,god1 ,ef4 #b3ah1 #c3ab1 de aflegging door ,god van zn toorn op grond van ,christus' offerande1 d4 i4 de 1 ,rom4 #c3be1 #a ,joh4 #b3b1 #d3aj1 ,hebr4 #b3ag1 de daarvoor b ,god in de plaats getreden1 nieuwe1 verzoende1 niet meer vandige maar gunstige vredeverhouding tot de wereld1 1 ,rom4 #e3ajv41 #b ,cor4 #e3ah-bj1 en de vredeverhouding des menschen in betrekking tot ,god1 ,rom4 #e3a2 verder de gave des ,h4 ,geestes1 ,joh4 #ae3bf1 ,hd4 #b1 ,gal4 #d3f1 de wedergeboorte en het landschap uit ,god1 ,joh4 #a3ab1 #ac1 de heiligmaking1 #a ,cor4 #a3cj1 de gemeenschap aan ,christus' dood1 ,rom4 #f3cv41 de afsterving van de zonde1 ,rom4 #f3fv4 ,gal4 #b3bj1 de kruisiging aan de wereld1 ,gal4 #f3ad1 de reiniging1 ,ef4 #e3bf1 #a ,joh4 #a3g1 #i1 en de afwassching1 #a ,cor4 #f3aa1 ,op4 #a3e1 #g3ad1 der zonden door de besprenging met het bloed van ,christus1 ,hebr4 #i3bb1 #ab3bd1 #a ,petr4 #a3b1 de wandel in den ,geest en in de nieuwigheid des levens1 ,rom4 #f3d1 de gemeenschap aan de opstanding en de hemelvaart van ,christus1 ,rom4 #f3e1 ,ef4 #b3f1 ,phil4 #c3bj1 de navolging van ,christus1 ,mt4 #aj3ch1 #a ,petr4 #b3bav42 alverder de bevrding van den vloek der wet1 ,rom4 #f3ad1 #g3a-f1 ,gal4 #c3ac1 ,col4 #b3ad1 de vervulling van het oude en de inwding van een nieuw verbond1 ,mk4 #ad3bd1 ,hebr4 #g3bb1 #i3ae1 #ab3bd1 de verlossing uit de macht van ,satan1 ,luk4 #aa3bb1 ,joh4 #ad3cj1 ,col4 #b3ae1 #a ,joh4 #c3h1 ,col4 #a3ac1 de overwinning der wereld1 ,joh4 #af3cc1 #a ,joh4 #d3d1 #e3d1 de bevrding van den dood en van de vreeze des doods1 ,rom4 #e3abv41 #a ,cor4 #ae3eev41 ,hebr4 #b3ae1 de ontkoming aan het oordeel1 ,hebr4 #aj3bg1 #bh2 en eindelk1 de opstanding1 ten jongsten dage1 ,joh4 #aa3be1 #a ,cor4 #ae3ba1 de hemelvaart1 ,ef4 #b3f1 de verheerlking1 ,joh4 #ag3bd1 de hemelsche erfenis1 ,joh4 #ad3a1 #a ,petr4 #a3d1 het eeuwige leven1 hier reeds aanvangende met het geloof1 ,joh4 #c3ae1 #cf en eens zich ten volle openbarend in heerlkheid1 ,mk4 #aj3cj1 ,rom4 #f3bb1 de nieuwe hemel en aarde1 #b ,petr4 #c3ac1 ,op4 #ba3a1 #e1 de wederoprichting aller dingen1 ,hd4 #c3ba1 #a ,cor4 #ae3bd-bh4 #d4 ,de geschiedenis der leer van ,christus' werk vertoont een ander karakter dan die van het dogma der triniteit en van ,christus' persoon4 ,er is geen bepaalde strd over gevoerd1 die tot eene scherpe en klare formuleering geleid heeft4 ,de ,schrift was in de beschrving van dat werk ook zoo veelzdig2 en in de geschiedenis der theologie kwamen allerlei voorstellingen van het werk van ,christus op1 die een kern van waarheid bevatten1 cf4 ,bhr1 ,die ,lehre der ,kirche vom ,tode ,jesu in den drei ersten ,jahrh4 #ahcb4 ,baur1 ,die christl4 ,lehre v4 d4 ,vershnung in ihrer gesch4 ,entw4 #ahch4 ,dorner1 ,entw4 d4 ,lehre v4 d4 ,person ,christi #ahea4 ,thomasius1 ,christi ,person u4 ,werk ,,ii #aac f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers41 deel ,i4 ,art4 ,vershnung in ,herzog van ,schoeberlein1 in ,herzog van ,h4 ,schmidt1 en voorts de dogmenhist4 werken van ,hagenbach enz4 ,de apostolische vaders sluiten zich aan b het spraakgebruik der ,h4 ,schrift en zeggen alleen1 dat ,christus uit liefde voor ons geleden en zich opgeofferd heeft1 ,barn4 #g4 ,ign4 ad ,eph4 #a4 ,polyc4 ad ,phil4 #a4 ,diogn4 #i4 ,spoedig echter trachtte men zich van het werk van ,christus eenige meerdere rekenschap te geven4 ,en dan komen terstond verschillende voorstellingen naast elkander voor2 van den beginne af werd ,christus niet alleen beschouwd als profeet maar ook als koning en priester4 ,soms worden deze drie ambten ook uitdrukkelk naast elkander genoemd2 ,eusebius spreekt van ,christus als 1 ,hist4 eccl4 ,i #c1 en verwante uitspraken komen ook voor b ,lactantius1 ,greg4 ,nyss41 ,august41 de civ4 ,x #f enz41 cf4 ,krauss1 ,das ,mittlerwerk nach dem ,schema des munus triplex1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahgb ,s4 #eie-fee4 ,dat neemt niet weg1 dat de eene of andere voorstelling soms eenzdig op den voorgrond treedt4 ,de nadruk valt er dan op1 dat ,christus de ,logos is1 die op aarde verscheen1 om den menschen de volle waarheid te openbaren en hun een voorbeeld te geven van deugd1 ,just4 ,apol4 ,i #aj4 ,iren41 adv4 haer4 ,v #a4 ,tertull41 de orat4 #d4 ,clem4 ,alex41 ,strom4 ,v #ab4 ,orig41 de princ4 ,,iii #e1 #f4 c4 ,cels4 ,i #fg4 #fh4 ,athan41 de incarn4 #af4 ,of ook wordt de zonde meer als macht dan als schuld gevoeld en dienovereenkomstig het werk van ,christus meer opgevat als verlossing dan als verzoening2 ,god is mensch geworden1 opdat ,h de menschen van de zinnelkheid1 sterfelkheid en daemonenheerschapp verlossen en hen ,gode gelk1 het eeuwige leven en de onsterfelkheid deelachtig maken zou1 ,iren41 adv4 haer4 ,,iii #af1 #f4 #bj1 #b ,,iv #b ,v #a4 ,athan41 de incarn4 #g4 ,greg4 ,nyss41 ,catech4 magna #ag-bf enz4 ,eene andere1 bekende en in weerwil van de tegenspraak van ,gregorius ,naz41 ,orat4 #db1 #dh1 door velen gehuldigde voorstelling was1 dat ,christus zich in zn dood tot een losgeld1 loksps of valstrik aan ,satan had overgegeven en dezen alzoo door list overwonnen en de menschen uit zne heerschapp verlost had1 ,orig41 op ,mt4 #bj3bh4 ,greg4 ,nyss41 ,orat4 cat4 #bb-bf4 ,damasc41 de fide orthod4 ,,iii #a4 #bg enz4 ,en eindelk komt ook van den beginne af reeds de gedachte voor1 dat ,christus zich in zn lden en sterven voor ons en in onze plaats ,gode geofferd heeft1 om de verzoening1 de vergeving1 de heiligmaking en de gansche zaligheid te verwerven4 ,zeer schoon vinden we deze gedachte reeds in den brief aan ,diognetus c4 #i1 cf4 ,clemens ,rom41 ,i ad ,cor4 #g4 ,barnabas c4 #e4 #f4 #g4 ,volgens ,justinus ,martyr is ,christus niet alleen mensch geworden1 om zich ons lden deelachtig te maken en genezing te brengen1 om aan de ongehoorzaamheid1 die in de wereld gekomen was1 een einde te maken1 om de macht van ,satan en van den dood te overwinnen2 maar zn dood is ook een offer voor alle zondaren1 die zich willen bekeeren1 het pascha1 dat voor allen geslacht is1 de oorzaak van de vergeving der zonden1 ,dial4 c4 #dj4 #aaa1 cf4 ,semisch1 ,justin der ,mrtyrer ,,ii #daf f4 ,veel duidelker zegt ,irenaeus1 dat ,christus1 die door zne menschwording met ons in gemeenschap staat en in heel onzen toestand is ingegaan1 ,v praef4 cf4 ,,iii #ah4 #g4 ,v #af1 #b1 door zn lden en dood ons ,gode verzoend1 ,,iii #af1 #i1 ons in de gunst van ,god1 tegen wien w gezondigd hadden1 hersteld1 den ,vader voor ons verzoend1 onze ongehoorzaamheid door zne gehoorzaamheid goedgemaakt en de vergeving der zonden in het geloof ons geschonken heeft1 ,v #ag1 #a4 ,en dergelke opvatting van het lden van ,christus als een offer voor onze zonden1 dat ons de gerechtigheid en het leven verwierf1 komt ook b ,origenes1 ,athanasius1 ,cyrillus1 ,gregorius ,nyss41 ,damascenus voor1 ,thomasius1 ,,ii #abe f4 ,ook in het ,westen werd deze voorstelling overgenomen en verder ontwikkeld4 ,tertullianus zag in de religie eene rechtsverhouding1 waarin de mensch aan ,gods wet is onderworpen en voor overtredingen aan ,god door de poenitentia heeft te voldoen2 evenals in de triniteit1 zoo bracht ,tertullianus in de leer van de boete verschillende termen in zwang1 deo offenso satisfacere1 deum iratum placare1 reconciliare1 deum promereri enz41 die nog wel niet door hemzelven maar toch reeds door ,cyprianus1 ,hilarius1 ,ambrosius e4 a4 op ,christus en zne offerande werden toegepast1 ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #ae f41 cf4 ,i #ebd4 ,augustinus telde verschillende vruchten van ,christus' offerande op1 die alle hierop neerkomen1 dat z eenerzds ons bevrd heeft van schuld1 smet1 dood en duivel en andererzds ons verlichting1 leven en zaligheid geschonken heeft1 ,khner1 ,augustinus ,anschauung von der ,erlsungsbedeutung ,christi1 ,heidelberg #ahii ,s4 #ah4 ,naast de ethische1 de mystische en de loskoopingstheorie komt ook de juridische of satisfactorische b hem voor4 ,christus is mediator1 reconciliator1 redemptor1 salvator1 medicus1 pastor enz41 ,h is sacerdos en sacrificium tegelk2 ,h is het ware en eenige offer voor de zonden1 de civ4 ,x #f4 ,enchir4 #cc4 #da2 zelf zonder schuld1 nam ,h onze straf over1 om daarmede onze schuld te betalen en aan onze straf een einde te maken1 c4 ,faust4 ,man4 ,,xiv #d4 ,delicta nostra sua delicta fecit1 ut justitiam suam nostram justitiam faceret4 ,zne maledictio is onze benedictio2 ,christus de te sibi habebat carnem1 de se tibi salutem1 de te sibi mortem1 de se tibi vitam1 de te sibi contumelias1 de se tibi honores1 ,enarr4 in ps4 #fj4 ,de voorstellingen1 die w b de kerkvaders over het lden van ,christus aantreffen1 keeren in de scholastiek terug4 ,maar ,anselmus' geschrift ,cur ,deus homo gaf toch aan de satisfactorische opvatting een overwicht over alle andere4 ,het nieuwe van ,anselmus bestond niet daarin1 dat h ,christus' dood als eene offerande voor onze zonden beschouwde4 ,maar terwl men vroeger meest gezegd had1 dat de menschwording en voldoening niet absoluut noodzakelk was1 zocht ,anselmus naar een grond1 om het tegendeel te betoogen4 ,h vond dien daarin1 dat op de zonde altd aut poena aut satisfactio volgen moet en dat1 indien ,god de menschheid vergeven en behouden wil1 geen ander dan een ,godmensch die satisfactio aan ,god brengen en zne eer ,hem teruggeven kan4 ,maar omdat ,christus ,godmensch was1 was zn gansch vrwillige dood van zoo groote waarde1 dat ,h niet alleen bevrdde van straf maar bovendien ook nog verdiende2 en die verdienste stond ,h1 wl ,h ze zelf niet behoefde1 voor de menschheid af1 in wier plaats ,h ,gode de eere teruggegeven had4 ,onveranderd nam niemand deze beschouwing van ,anselmus over4 ,de absolute noodzakelkheid van ,christus' menschwording en voldoening werd meestal ontkend2 ,duns ,scotus stond geheel aan de andere zde1 loochende de oneindigheid der schuld en de oneindigheid van ,christus' verdienste1 ontkende1 dat ,christus' offer in zichzelf genoegzaam was1 leerde1 dat het door ,god voldoende was gerekend1 en herleidde menschwording en voldoening tot zuivere willekeur1 tot het dominium absolutum in ,god1 cf4 deel ,,ii #baa2 maar ook ,thomas achtte ze niet volstrekt noodzakelk en noemde ze conveniens1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #a art4 #a4 #b4 qu4 #df art4 #a-c4 ,voorts bestreed een enkele1 n4l4 ,abaelard heel de satisfactieleer en stelde daar tegenover1 dat ,christus' menschwording en lden niet eene openbaring van ,gods gerechtigheid maar alleen van zne genade en liefde was2 dat ,christus van het begin tot het einde zns levens ons door zn woord en voorbeeld geleerd had en daardoor eene liefde in ons wekt1 welke van de zonde bevrdt en ons tot ,gods kinderen maakt1 en dat hierin de verlossende en verzoenende kracht van ,christus' persoon en werk gelegen is1 ,herzog #a1 #af4 ,verschillende elementen in de voorstelling van ,anselmus zn later door allen verworpen1 zooals heel het privaatrechtelk karakter1 dat h aan de voldoening geeft1 de opvatting van de zonde als beleediging en van de voldoening als eereherstel1 de eenzdige nadruk1 dien h op ,christus' dood legt met miskenning van zn leven1 de tegenstelling die h maakt tusschen poena en satisfactio1 de mechanische verbinding1 die h legt tusschen satisfactio en meritum1 tusschen ,christus' verdienste en de reden1 waarom z der menschheid ten goede komt4 ,maar dat neemt niet weg1 dat de leer van ,anselmus toch in haar wezenlke bestanddeelen1 als voldoening voor de zondenschuld aan ,gods gerechtigheid1 om daardoor voor ons de gerechtigheid en het leven te verwerven1 in de latere theologie eene blvende beteekenis heeft verkregen4 ,de verlossing1 door ,christus aangebracht1 is door ,anselmus het eerst en het duidelkst opgevat als eene bevrding1 niet in de eerste plaats van de gevolgen der zonde1 van den dood en van de macht van ,satan1 maar allereerst van de zonde zelve en hare schuld2 de verlossing van ,christus werd in de eerste plaats eene verzoening van ,god en mensch4 ,toch is dit in de scholastieke en ,roomsche theologie veel minder tot zn recht gekomen dan in de ,protestantsche4 ,thomas beperkt de voldoening niet met ,anselmus hoofdzakelk tot den dood1 maar breidt haar uit tot heel het lden en de gansche gehoorzaamheid van ,christus1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #df2 ook verklaart h de overdracht van ,christus' verdienste op de znen beter dan ,anselmus daaruit1 dat ,christus het hoofd en de gemeente zn lichaam is1 ib4 qu4 #h2 maar h brengt het in de beschouwing van ,christus lden toch tot geen eenheid1 vat het achtereenvolgens op als meritum1 satisfactio1 sacrificium1 redemptio1 ib4 qu4 #dh en noemt dan als zne vruchten de liberatio a peccato1 a potestate diaboli1 a poena peccati1 reconciliatio1 aditus paradisi1 ib4 qu4 #di4 ,de verzoening staat hier nog niet op den voorgrond en z komt ook eerst ten volle daardoor tot stand1 dat ,christus als een forma virtutis et humilitatis ons tot navolging wekt1 door zne liefde en genade tot liefde ons beweegt en in het geloof van de zonde ons bevrdt2 objectieve en subjectieve zde der verzoening1 vergeving en vernieuwing worden niet genoegzaam uit elkander gehouden1 ib4 #dh art4 #a4 #di art4 #a en voorts ,lombardus en andere comm4 op ,sent4 ,,iii dist4 #ah4 #ai4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv #g4 #i4 ,later blft dit ook nog zoo b vele ,roomsche theologen1 ,petavius1 de incarn4 ,,xii4 ,,xiii4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iv #bie sq4 ,deharbe's verklaring der kath4 geloofs- en zedeleer1 ,utrecht #ahhh ,,ii #bfgv41 maar anderen stellen toch heel het werk van ,christus onder het begrip redemptio1 of satisfactio 7en meritum7 of behandelen het ook in het schema der drie ambten1 ,cat4 ,rom4 ,i c4 #c qu4 #g4 ,perrone1 ,prael4 theol4 ,,iv #ahci p4 #cji4 ,liebermann1 ,instit4 theol4 ,,ii #bfd4 ,dieringer1 ,kath4 ,dogm4 #dfe4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #cji-ded4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,,iv #aih sq4 #bef sq4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,,ii #gjh4 ,de ,reformatie had oorspronkelk over het werk van ,christus geen andere leer dan ,rome1 en verdedigde de voldoening van ,christus met hand en tand tegen de ,sociniaansche bestrding4 ,toch stelde ze haar krachtens haar beginsel onder een nieuw gezichtspunt en in een ander verband4 ,wl z de zonde allereerst als schuld had leeren kennen1 kwam in het werk van ,christus de verzoening op den voorgrond te staan4 ,de zonde was van dien aard1 dat ze ,god vertoornde2 om dien toorn te stillen1 om aan ,gods gerechtigheid te voldoen1 daartoe was in de eerste plaats de voldoening door den ,godmensch noodzakelk4 ,deze bracht haar daardoor aan1 dat ,h zich als ,borg des ,verbonds in onze plaats stelde1 de volle schuld en straf der zonde op zich nam1 en aan den ganschen eisch der wet ,gods zich onderwierp4 ,het werk van ,christus bestaat dus niet zoozeer in humilitas1 niet alleen in zn dood1 maar in zne gansche1 zoowel actieve als passieve gehoorzaamheid4 ,en ,h volbracht dit werk in zn drievoudig ambt1 niet alleen als profeet door ons te leeren en een voorbeeld te geven en tot liefde ons op te wekken1 maar ook als priester en koning1 ,calvn eerst in den ,catech4 ,genev41 daarna in de editie der ,institutie van #aeci en dan van hem allengs door ,geref41 ,luth4 en ,roomsche theologen overgenomen4 ,de objectieve en de subjectieve zde der verzoening zn daardoor duidelk onderscheiden4 ,christus heeft alles volbracht4 ,alle weldaden liggen objectief in zn persoon besloten4 ,wl ,christus door zne offerande aan ,gods gerechtigheid heeft voldaan1 heeft ,h objectief de verhouding van ,god en mensch en daardoor ook alle andere verhoudingen des menschen tot zonde1 dood1 ,satan1 wereld veranderd4 ,de eerste weldaad is daarom de vergeving der zonden1 en tengevolge daarvan ook de bevrding van smet1 dood1 wet1 ,satan4 ,christus is de eenige ,middelaar ,gods en der menschen1 de algenoegzame ,zaligmaker1 de hoogste profeet1 de eenige priester1 de waarachtige koning4 ,cf4 ,luther en ,melanchton b ,thomasius ,,ii #afh f4 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv #cbj-cca4 ,,xvi #ca-fc4 ,quenstedt ,,iii #dej-dfj4 ,hollaz1 ,ex4 #gbh-gfd4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 #hjf-hei4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ae-ag4 ,polanus1 ,syst4 ,theol4 ,,vi c4 #bg-bi4 ,maccovius1 ,coll4 theol4 ,i #bbh sq4 ,voetius1 de merito ,christi1 ,disp4 ,,ii #bbh-bhd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv4 ,id4 ,de satisfactione ,christi #afia4 ,owen1 verschillende tractaten in deel ,x van zn ,works1 ,edinburgh ,clark #ahfb4 ,moor ,,iii #hdb sq4 ,m4 ,vitringa ,v #cae sq4 ,,vi #e sq4 #e4 ,het werk van ,christus werd echter1 evenals zn persoon1 door anderen geheel anders verstaan4 ,de ,ebionieten zagen in ,christus slechts een profeet1 die door zn leer en voorbeeld den mensch kracht geeft tot den strd tegen de zonde4 ,voor de ,gnostieken was ,christus een aeon van ,goddelke wsheid1 die in eene schnbaar menschelke gedaante op aarde verschenen was1 om door verlichting en kennis de menschen uit de banden der materie te bevrden en hen tot te maken4 ,tegenover dit speculatief rationalisme handhaafden de ,montanisten het bovennatuurlk1 transcendent karakter des ,christendoms1 niet alleen in den persoon van ,christus1 maar ook in de door den ,h4 ,geest zich voortzettende openbaring1 welke thans nog het deel der geloovigen is en de christelke religie uit den kinderlken in den mannelken leeftd doet overgaan4 ,in de dualistische1 pantheistische1 apocalyptische en libertinistische secten der ,middeleeuwen bleef er evenzoo voor ,christus geen andere beteekenis over1 dan dat ,h in zn td aan de menschen hun ware wezen en bestemming had geopenbaard1 waardoor z nu zelf in het tdperk des ,geestes worden kunnen wat ,christus was2 wat de ,schrift van ,christus leert1 wordt in elk ,christen verwezenlkt2 het eigenlk sterven en opstaan van ,christus heeft plaats in de wedergeboorte van iederen mensch4 ,al deze gedachten werkten na in de eeuw der ,hervorming en leidden tot eene sterke bestrding van de leer van ,luther en ,calvn4 ,niet de ,christus voor ons1 maar de ,christus in ons1 niet het ,woord maar de ,geest was het wezen der religie4 ,osiander leerde1 dat ,christus de eeuwige1 ,goddelke wezensgerechtigheid in zne menschelke natuur had medegebracht1 en deze den znen door het geloof instort en alzoo hen rechtvaardigt1 ,herzog #aa1 #abe f4 ,carlstadt1 ,frank1 ,schwencfeld1 ,weigel e4 a4 zagen in het vertrouwen op ,christus' toegerekende gerechtigheid eene gevaarlke dwaling2 onze zaligheid ligt niet in hetgeen ,christus buiten en voor ons maar in wat ,h in en door ons doet1 in de mystieke gemeenschap met ,god1 ,erbkam1 ,gesch4 d4 prot4 ,sekten #bdg f4 #cdj f4 #dda f4 ,deze mystieke opvatting van de verlossing door ,christus vond ook later b velen ingang4 ,bhme beschouwde den toorn ,gods en den dood als reele1 physische machten1 welke ,christus door zn dood verwonnen heeft en in wier plaats ,h een nieuw ,goddelk leven in de menschheid uitstort1 ,joh4 ,claassen1 ,j4 ,bhme1 sein ,leben u4 seine theos4 ,werke ,,iii #ca-gf4 ,b de ,kwakers heeft de verlossing wel haar oorzaak in ,christus1 maar ,christus is zelf niet anders dan de saamvatting van de genade en het licht in de menschheid2 de eigenlke1 ware verlossing is die1 welke in ons geschiedt1 ,barclay1 ,verantwoording van de ware ,christ4 ,godgel4 ,amst4 #ageg bl4 #aed4 ,antoinette ,bourignon en ,poiret noemden het plaatsvervangend lden onmogelk en onbehoorlk2 ,christus kwam niet op aarde om voor ons te voldoen1 maar om ons ,gods vergevende liefde te prediken en door zn leer en voorbeeld ons van zonde te reinigen1 ,m4 ,vitringa ,,vi #ea4 ,evenzoo vatte ,j4 ,c4 ,dippel het lden en sterven van ,christus op als een voorbeeld van zn geestelk middelaarschap1 waardoor ,h den ouden mensch in ons doodt en den nieuwen doet opstaan2 de verlossing geschiedt in ons2 eene objectieve verzoening is niet noodig1 want er is geen toorn in ,god1 ib4 #ef4 ,dorner1 ,entw4 ,,ii #ibd4 ,volgens ,zinzendorf is ,christus de ,schepper en ,onderhouder aller dingen1 de ,jehova des ,o4 ,t41 die daarin ,gods liefde heeft geopenbaard1 dat ,h zoo klein1 zoo arm1 zoo nederig is geworden en zooveel heeft geleden2 zn lden is niet zoozeer straf en voldoening aan ,god1 als wel vrwillig en liefderk martelaarschap2 zn bloed1 zn dood is daardoor de bron van het leven der menschheid2 de martelaarswonden van ,christus' zde zn de matrix van het menschelk geslacht1 de oorsprong van den ,geest1 die van ,christus in allen zich uitstort1 ,plitt1 ,zinzendorfs ,theol4 ,i #bia4 ,,ii #aid f4 ,schneckenburger1 ,vorles4 ber die ,lehrbegriffe der klein4 prot4 ,kirchenparteien #aie f4 ,swedenborg hield het geloof1 dat het lden aan het kruis de verlossing was1 voor eene gronddwaling1 die met de leer der triniteit de kerk te gronde had gericht4 ,het lden aan het kruis was niet de verlossing maar was voor ,jezus de laatste verzoeking en1 wl ,h staande bleef1 het middel zner verheerlking2 toen werd het menschelke in ,hem met het ,goddelke zns ,vaders vereenigd1 toen werd ,god waarlk mensch1 kon ,h de vandige1 zinnelke machten der hel naderen en ze overwinnen2 de verlossing is eene voortgaande1 door ,god als mensch teweeggebrachte onderwerping der hel en ordening des hemels1 ,swedenborg1 ,die wahre christl4 ,religion #ahgc ,s4 #afi-bje4 ,maar niet alleen van mystieke1 ook van rationalistische zde kwam er bestrding van de kerkelke leer over het werk van ,christus4 ,hiertoe kan gerekend worden de leer van ,stancarus1 dat ,christus alleen naar zne menschelke natuur onze middelaar en onze gerechtigheid is1 ,herzog #ad1 #eij f42 en ook de ontkenning der obedientia activa door ,karg 7,parsimonius71 en door ,joh4 ,piscator1 die zne denkbeelden het eerst uiteenzette in een brief ten jare #afjd1 opgenomen in de ,epist4 praest4 virorum p4 #aef1 cf4 ,theses theol4 ,,xv #ah4 #ai4 ,karg nam in #aegj zn gevoelen terug1 doch ,piscator vond steun b ,martinius1 ,crocius1 ,pierius1 ,pareus1 ,wendelinus1 ,h4 ,alting e4 a41 en oefende later door ,camero1 ,placaeus1 ,capellus enz4 een schadelken invloed op de ,geref4 theologie4 ,maar de ernstigste en degelkste bestrding van de satisfactio vicaria kwam van den kant der ,socinianen4 ,wel noemen z ,christus nog profeet1 priester en koning1 ,cat4 ,rac4 qu4 #aja1 maar feitelk maken z het priesterlk ambt tot een aanhangsel van het koninklk ambt4 ,toen ,christus op aarde was1 was ,h alleen profeet1 die vr het begin van zn openbaar optreden door ,god in den hemel was opgenomen 7raptus in coelum1 ,joh4 #c3ac1 #ca1 #f3cf1 #fb1 #h3bh1 #aj3bh1 ,cat4 ,rac4 qu4 #aie71 daar door ,god zelf met de waarheid was bekend gemaakt1 en alzoo in staat was1 om de wet te volmaken met nieuwe geboden1 ,cat4 ,rac4 qu4 #bjiv1 en aan de onderhouders dier geboden het eeuwige leven1 ib4 qu4 #ceb en de heiligende kracht des ,geestes1 qu4 #cfa te beloven4 ,deze zne leer heeft ,christus bevestigd door zn zondeloos leven1 door zne wonderen en vooral door zn dood en zne opstanding ib4 qu4 #cgd4 ,zn dood was noodig1 om zne volgelingen in hunne vroomheid en heiligen wandel ten einde toe te doen volharden1 qu4 #chj1 en om ,gods liefde tot ons klaar en duidelk te bevestigen1 qu4 #chc42 en zne opstanding strekte1 om ons aan zn voorbeeld te doen zien1 dat z1 die ,gode gehoorzaam zn1 van allen dood worden bevrd1 en om aan ,christus zelf de macht te schenken1 om aan allen1 die ,hem gehoorzamen1 het eeuwige leven te schenken1 qu4 #chd4 ,de dood van ,christus had hier dus eene geheel andere beteekenis dan in de leer der kerk2 h vormde geen zelfstandig moment in het werk van ,christus maar diende alleen1 eenerzds om zne leer te bevestigen en anderzds om ,hem te doen komen tot de opstanding1 welke ,hem eerst tot ,koning en ,heer in den hemel maakte1 qu4 #chf4 ,en ook dit is ,h eigenlk eerst geworden door zn hemelvaart4 ,de opstanding behoort nog tot den staat der vernedering1 want ook daarna had ,h nog een sterfelk lichaam1 qu4 #dfe4 ,maar b de hemelvaart kreeg ,h een verheerlkt lichaam1 en werd ,h verheven tot ,koning1 ,heer en ,god4 ,als zoodanig ontving ,h van ,god de macht1 om hun1 die zn voorbeeld volgen1 in allen nood te ondersteunen en hen ten laatste met de onsterfelkheid te beloonen4 ,dat ,h dit doen kan1 is zn koninklk2 dat ,h dit doen wil1 is zn hoogepriesterlk ambt1 qu4 #dgf4 ,priester was ,h dus op aarde nog niet1 qu4 #dhc2 zn dood was niet het eigenlke offer1 maar de inleiding en voorbereiding ertoe2 het ware offer brengt ,h nu in den hemel1 evenals de ,o4 ,t4 hoogepriester de verzoening eerst in het allerheiligste tot stand bracht1 qu4 #dac4 ,en dat offer bestaat daarin1 dat ,h de verzoening volbrengt1 d4 i4 ons van den dienst en de straf der zonde bevrdt4 ,van dit standpunt uit moesten de ,socinianen de leer der voldoening even sterk bestrden als die van de triniteit en de ,godheid van ,christus1 cf4 vooral ,catech4 ,rac4 qu4 #chh-dad en ,f4 ,socinus1 ,praelect4 theol4 c4 #ae en de ,jesu ,christo ,servatore1 ,bibl4 ,fr4 ,pol4 ,,ii #aba-beb4 ,vooreerst is z naar hun oordeel in strd met de ,schrift2 de voorstanders kunnen geen enkele zekere plaats voor hun gevoelen bbrengen2 de ,schrift zegt duidelk1 dat ,god de zonde uit genade vergeeft en vergeving sluit voldoening uit2 de uitdrukking1 dat ,christus voor ons geleden heeft enz41 heeft geen plaatsvervangende beteekenis1 maar zegt alleen1 dat ,christus geleden heeft voor ons1 niet om ,god te voldoen1 maar om ons van de zonde te bevrden2 de woorden verlossing1 verzoening en derg4 duiden alleen aan1 dat ,christus ons den weg gewezen heeft1 om van den dienst en de straf der zonde bevrd te worden1 maar volstrekt niet1 dat ,god door een offer moest verzoend worden1 want ,god was ons genadig gezind en heeft ons dit door ,christus bekend gemaakt4 ,voorts is de voldoening ook niet noodzakelk2 de gerechtigheid en barmhartigheid in ,god zn niet met elkander in strd1 z zn ook geen eigenschappen1 ,gode van nature eigen1 maar z zn effectus ipsius voluntatis en hangen van zn wil af2 of ,god de zonden straffen of vergeven wil1 wordt in het geheel niet door zne natuur maar door zn wil bepaald2 ,god kan evengoed en beter dan een mensch de zonden zonder voldoening vergeven2 ja zne gerechtigheid wordt door de voldoening te niet gedaan1 omdat ze den onschuldige straft en den schuldige vr laat uitgaan1 en zne barmhartigheid verliest haar waarde1 als z eerst na voldoening zich betoonen kan2 ,god heeft dan ook altd aan den berouwhebbende vergeving beloofd en gewild1 dat w ,hem daarin zouden navolgen4 ,vervolgens is de voldoening ook onmogelk2 de obedientia passiva is onmogelk1 omdat wel geldschulden maar geen persoonlke zedelke schulden op een ander kunnen worden overgedragen2 een onschuldige te straffen voor de zonde van een ander1 is onrechtvaardig en wreed2 en al ware dit mogelk1 die andere zou dan hoogstens voor n enkel mensch de straf der zonde1 d4 i4 den eeuwigen dood1 kunnen ondergaan1 maar nooit voor vele of voor alle menschen2 en wat de obedientia activa aangaat1 deze is nog veel minder mogelk1 want tot de onderhouding van ,gods wet is elk persoonlk voor zichzelf verplicht1 maar kan de een nooit voor den ander overnemen2 bovendien zn de obedientia passiva en activa met elkander in strd1 wie de een volbrengt1 is van de andere vr2 ,christus heeft ze dan ook niet volbracht1 ,h heeft den eeuwigen dood niet geleden maar is ten derden dage opgestaan uit de dooden2 hoe zwaar ook1 zn lden was eindig2 zne ,goddelke natuur kon het niet oneindig maken in waarde1 omdat z niet lden en sterven kon1 of z zou ieder moment in dat lden oneindig en dus al het andere overbodig maken2 bovendien wat kon ons dat baten1 daar de mensch had gezondigd1 en hoe kon ,god 7de ,zoon7 aan ,god zelven 7den ,vader7 voldoen8 ,eindelk is de leer der voldoening ook schadelk1 wl z ,christus met zne barmhartigheid boven ,god met zn eisch van voldoening verheft1 ons tot grooteren dank aan ,christus dan aan ,god verplicht1 en ook de deur voor zorgeloosheid en goddeloosheid opent2 alle zonden zn immers voldaan1 w kunnen dan zondigen zooveel w willen4 ,en de dood van ,christus bedoelde juist1 dat w van de zonde bevrd zouden worden en in een nieuw godzalig leven zouden wandelen6 ,de kritiek van ,faustus ,socinus op de satisfactieleer was zoo scherp en volledig1 dat latere bestrders niet anders konden doen dan zn argumenten herhalen4 ,de ,remonstranten trachtten de voldoening van ,christus nog wel te handhaven1 maar namen toch feitelk alle ertegen ingebrachte bedenkingen over2 z leerden niet alleen met ,roomschen en ,lutherschen1 dat ,christus voor alle menschen voldaan had1 maar ook ontkenden z1 dat ,christus alle straffen leed1 die ,god op de zonde had gesteld1 dat ,h den eeuwigen dood onderging1 dat zne obedientia activa plaatsvervangend was4 ,zelfs zn lden en sterven was geen satisfactio plenaria pro peccatis1 geen solutio debitorum1 die immers vergeving van ,gods zde en geloof van onze zde overbodig zou maken2 maar eene offerande1 eene volkomene1 tot in den dood gehandhaafde1 toewding van ,christus aan ,god1 welke door ,hem als voldoende voor alle zonden aangemerkt werd4 ,op grond van die offerande laat ,god nu door het evangelie aan allen de vergeving der zonden aanbieden1 opdat elk1 die gelooft1 zalig worde2 maar ,christus verwierf niet de werkelke zaligheid voor de znen1 doch slechts de mogelkheid1 om zalig te worden1 voor allen2 of iemand werkelk zalig wordt1 hangt van hemzelven af1 ,conf4 en ,apol4 ,conf4 c4 #h4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,iii c4 #ah-bc4 ,ook ,hugo de ,groot wendde in zne ,defensio fidei catholicae de satisfactione ,christi #afag eene poging aan tot rechtvaardiging van de leer der voldoening4 ,h leidde ze daartoe af1 niet uit den wil ,gods noch ook uit zne straffende gerechtigheid1 maar uit de justitia ,dei rectoria1 d4 i4 uit de noodzakelkheid voor ,god1 om in de wereld orde en wet1 recht en gerechtigheid te handhaven en rekening te houden met het bonum commune4 ,door die rechtsorde echter op te vatten als eene wereldorde1 welke buiten ,god stond1 maakte ,h ,gods gerechtigheid daaraan dienstbaar en ondergeschikt2 veranderde h de voldoening van ,christus in een onverdiend lden1 in een strafexempel ter afschrikking van anderen1 in een maatregel van regentenwsheid2 en liet h onverklaard1 hoe ,christus daarvoor ,god moest wezen1 en hoe ,god een onschuldige alzoo kon doen lden en zn lden als voldoening voor anderen aanmerken kon4 ,toch hoeveel bedenkingen de ,sociniaansche en ,remonstrantsche leer uitlokken kon1 z kreeg gaandeweg de overhand4 ,de supranaturalisten1 zooals ,michaelis1 ,storr1 ,morus1 ,knapp1 ,steudel1 ,reinhard1 ,dogm4 #ajg1 ,muntinghe1 ,vinke1 ,egeling1 ,weg der zaligheid ,,ii #age enz41 ofschoon soms nog meenende1 de kerkelke leer te verdedigen1 droegen zakelk geen andere leer voor dan die van de ,remonstranten of van ,hugo ,grotius4 ,hetzelfde was het geval in de ,new ,england ,theology4 ,de oudere ,jonathan ,edwards verdedigde nog de orthodoxe leer1 ,works ,i #ehb2 maar ,edwards ,jr41 ,smalley1 ,maxey1 ,burge1 ,dwight1 ,emmons1 ,spring1 droegen de gouvernementeele theorie van ,grotius voor1 cf4 ,e4 ,park1 ,the atonement1 discourses and treatises of ,jon4 ,edwards1 ,smalley1 ,maxey1 ,emmons etc41 ,new-,york #ahfj4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement p4 #cbh4 ,maar velen gingen nog verder en verwierpen heel de leer der voldoening4 ,ernesti1 de officio ,christi triplici1 ,opusc4 theol4 #aggc p4 #dac bestreed de leer der drie ambten daarmede1 dat de namen van profeet1 priester en koning onduidelke1 ,oudtest4 voorstellingen zn en elk ambt de beide andere reeds in zich begrpt4 ,tllner vernieuwde in zn de obedientia ,christi activa commentatio #agee alle ,sociniaansche bedenkingen1 niet alleen tegen de dadelke gehoorzaamheid van ,christus maar tegen heel de leer der voldoening4 ,en met hem betoogden ,bahrdt1 ,steinbart1 ,eberhard1 ,lffler1 ,henke1 ,wegscheider1 ,inst4 #adj-adb1 ,hobbes1 ,leviathan ch4 #da1 ,locke1 ,chubb1 ,coleridge1 ,john ,taylor1 ,priestley enz41 dat ,christus geen openbaring was van ,gods gerechtigheid maar van zne liefde en barmhartigheid2 dat ,god de zonde niet straft dan met zulke natuurlke straffen1 welke uit de zonde vanzelve voortvloeien en een paedagogisch karakter dragen2 dat de leer der plaatsvervanging een onzinnige gedachte is van ,augustinus en ,anselmus en in de ,schrift in het geheel niet of alleen uit accommodatie1 in ,o4 ,t4 symbolen voorkomt2 dat de dadelke gehoorzaamheid van ,christus1 indien ze plaatsvervangend ware1 onzerzds alle geloof1 bekeering1 zedelke verbetering onnoodig maken zou2 en vooral1 dat vergeving der zonden1 kindschap ,gods1 rechtvaardigmaking niet aan de zedelke vernieuwing of heiligmaking vooraf kan gaan maar daarop volgen moet en daarvan afhankelk is4 ,de religie werd gebouwd op de moraal2 het zwaartepunt uit het objectieve in het subjectieve verlegd2 ,vershnung van ,erlsung afhankelk2 ,god een dienaar van den mensch4 ,zoo kon de dood van ,christus alleen nog zn een voorbeeld van deugd en bevestiging der waarheid 7,eberhard1 ,lffler71 of eene opoffering ten bate der menschen en een bews van ,gods liefde 7,schwarze71 of eene factische verklaring ,gods1 dat ,h aan wie zich bekeert1 de zonden vergeven wil 7,morus1 ,kppen1 ,klaiber1 ,studlin71 of een middel om vertrouwen op ,god te wekken1 van de zonde af te schrikken 7,tllner1 ,egeling71 of ook1 om ons van de verkeerde gedachte1 dat ,god toornt en straft1 te bevrden 7,steinbart71 of eene symbolische voorstelling van de vrwillige overname door den zedelken mensch van de straf1 die h in zn zondigen toestand heeft verdiend1 ,kant1 ,religion #hd f41 cf4 v4 d4 ,willigen1 ,oordeelk4 ,overzigt over de versch4 wzen1 op welke men zich heeft voorgesteld het verband tusschen den dood van ,j4 ,c4 en de zaligheid der menschen1 ,godg4 ,bdr4 ,,ii #ahbh bl4 #dhe-fjc4 ,bretschneider1 ,syst4 ,entw4 #fjh f4 ,baur1 ,chr4 ,lehre v4 d4 ,vershnung #dgh f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i cap4 #g4 #h4 #f4 ,in de nieuwere theologie heeft het niet ontbroken aan pogingen1 om de leer van ,christus' ambt en werk naar de vele daartegen ingebrachte bedenkingen te wzigen en toch in nieuwen vorm te handhaven4 ,algemeen werd z daarb geleid door het streven1 om de juridische leer van de voldoening1 waarb ,christus in onze plaats den eisch van ,gods gerechtigheid vervulde1 om te zetten in die van eene persoonlke1 religieus-ethische werkzaamheid van ,christus1 waardoor ,h niet in ,god1 die altd liefde is1 maar in ons1 hetz dan meer in ons verstand of in ons hart of in onzen wil verandering bracht4 ,schelling en ,hegel schreven echter aan het ,christendom als historisch verschnsel nog slechts eene voorbgaande waarde toe4 ,dat ,god in een bepaald persoon mensch wordt en dan voor anderer zonde ldt en sterft1 is ondenkbaar4 ,maar symbolisch opgevat1 bevat het diepzinnige waarheid4 ,de persoon en het werk van ,christus zn de historische inkleeding van de idee1 dat de wereld als zoon ,gods1 uit ,hem uitgaande en tot ,hem terugkeerende1 noodzakelk lden moet en alzoo tot heerlkheid ingaan2 de aan den td en de eindigheid onderworpen wereld en menschheid is de ldende en stervende ,god1 ,schelling1 ,werke ,i #e ,s4 #chf-cje2 de verzoening ,gods is een noodzakelk1 objectief moment in het wereldproces1 ,god verzoent zich met zichzelf en keert uit de vervreemding tot zichzelf terug1 ,hegel1 ,werke ,,xii #bdi-bef4 ,zoo voortredeneerende1 zeide von ,hartmann1 ,god kan m niet1 maar ik kan ,god verlossen1 nur durch mich kann ,gott erlst werden4 ,das reale ,dasein ist die ,incarnation der ,gottheit1 der ,weltprocess die ,passionsgeschichte des fleischgewordenen ,gottes und zugleich der ,weg zur ,erlsung des im ,fleische ,gekreuzigten1 ,das sittl4 ,bewustsein #ahhf ,s4 #fhh4 ,in de moderne theologie1 die wel zoover niet gaat maar toch principieel door de philosophie van ,hegel en ,kant beheerscht wordt1 erlangt de persoon van ,christus dan ook geen hoogere beteekenis dan die van bevrder van de wettische1 historisch aanvangspunt van de christelke religie2 urbildliche verwezenlking van het kindschap ,gods1 van de eenheid van ,god en mensch2 verkondiger van ,gods vaderliefde en voorbeeld der gemeente1 ,pfleiderer1 ,grundriss #abh4 #acc4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 #aae4 #abe f4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 #hjb4 #hae f4 ,lipsius1 ,dogm4 #fai f41 cf4 v4 ,hartmann1 ,die ,krisis d4 ,christ4 in der mod4 ,theol4 #ahhj4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #dajv4 ,hoekstra1 ,godg4 ,bdr4 #ahff bl4 #bgcv4 ,id4 ,grondslag1 wezen en openb4 van het godsd4 geloof bl4 #bjav4 ,hooger staat de persoon en het werk van ,christus b ,schleiermacher2 wel leerde h iets geheel anders dan de kerk beleed1 al sloot h zich ook b haar spraakgebruik en b de leer van de drie ambten aan1 maar het was hem er toch om te doen1 om aan ,christus eene blvende plaats in het ,christendom te verzekeren4 ,de ,erlsung komt b ,schleiermacher tot stand door de mystische vereeniging van den mensch met ,christus4 ,christus n4l4 deelde altd in de gemeenschap met ,god1 en was daardoor heilig en zalig4 ,als zoodanig kwam ,h tot ons1 ging in in onze gemeenschap1 kreeg deel aan ons lden1 leed priesterlk met ons mede en handhaafde zne heiligheid en zaligheid tot in de diepste smart1 tot in den dood des kruises toe4 ,zoo eerst ingaande in onze gemeenschap1 neemt ,h daarna1 niet door zn woord en voorbeeld slechts maar door de mystieke werking die er uitgaat van heel zn persoon1 ons op in zne gemeenschap1 en doet ons door zne verlossende werkzaamheid in zne heiligheid en door zne verzoenende werkzaamheid in zne zaligheid deelen2 de ,erlsung1 d4 i4 de wedergeboorte1 de heiligmaking gaat evenals b ,rome en het rationalisme aan de ,vershnung1 aan de vergeving der zonden vooraf1 ,chr4 ,gl4 #aja-ajd4 ,deze mystische substitutietheorie bleef de grondgedachte in de verzoeningsleer der ,vermittelungstheologie1 ,nitzsch1 ,syst4 d4 chr4 ,lehre #hj4 #acd-acf4 ,rothe1 ,theol4 ,ethik #eda-eeh4 ,schoeberlein1 art4 ,vershnung in ,herzog en ,princip u4 ,syst4 d4 ,dogm4 #ahb f4 #fdg f4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #hac-ijh4 ,martensen1 ,dogm4 #aef-afi1 ook ,hofmann in zn ,schriftbeweis1 die daarom door ,philippi1 ,thomasius1 ,delitzsch e4 a4 bestreden werd1 cf4 ,weiszcker1 ,um was handelt es sich in dem ,streit ber die ,vershnungslehre8 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #aheh ,s4 #aee-ahh4 ,verwant is ook de leer der verzoening b ,ritschl4 ,deze is niet in verband te brengen met ,god als rechter1 met zne wrekende gerechtigheid of toorn1 met een rechtsorde van loon en straf2 want dat is eene juridische1 farizeesche opvatting van de verhouding van ,god en mensch1 die in de religie niet thuis behoort4 ,god is wezenlk liefde1 en zne gerechtigheid bestaat daarin1 dat ,h onveranderlk de menschen tot de zaligheid brengen en een ,godsrk in hen verwezenlken wil4 ,maar nu is de menschheid vanwege de zonde verre van ,god1 z gaat gebukt onder het bewustzn van schuld1 z heeft het gevoel1 dat z in een toestand van straf verkeert1 z vreest en durft ,god niet naderen1 z leeft niet in gemeenschap met ,god4 ,daarom is ,christus gekomen om ons de liefde ,gods te openbaren4 ,de leer der drie ambten ontmoet b ,ritschl bezwaar2 het woord ambt hoort alleen in een rechtsgemeenschap thuis2 in eene zedelke gemeenschap der liefde is het beter te spreken van een beroep2 de drie ambten zn b ,christus ook niet uit elkander te houden en loopen in elkaar2 indien men ze behouden wil1 staat het koninklk ambt op den voorgrond1 ,christus is aangesteld tot koning1 om eene gemeente1 een rk ,gods op aarde te stichten1 en daartoe heeft ,h ,god geopenbaard als profeet1 en zich voor de znen ,gode opgeofferd als priester4 ,christus stond n4l4 in eene gansch bzondere verhouding tot ,god1 ,h maakte het doel ,gods1 om n4l4 de menschen te vereenigen tot een rk ,gods1 tot zne levenstaak2 en heel zn leven1 lden en sterven moet onder dit gezichtspunt opgevat1 als een zedelk beroep1 dat ,h vervulde1 niet als een borgtocht of middelaarschap1 als een plaatsvervanging voor ons4 ,in die zedelke levenstaak ging ,jezus op1 daaraan wdde ,h zich geheel1 ,h bleef er trouw aan tot in den dood toe4 ,alzoo levende1 heeft ,h ,gods wil volbracht1 zn doel met de menschheid gerealiseerd1 zne liefde1 genade1 trouw geopenbaard1 en tegelk in dit zn vasthouden aan zne levenstaak tot in den dood toe zich ten bate der znen ,gode opgeofferd en toegewd4 ,door deze zne zedelke gehoorzaamheid heeft ,christus geen werking op ,god uitgeoefend1 alsof deze van toornig gunstig ware gestemd geworden1 noch ook bewerkt1 dat de geloovigen losgekocht zn uit de macht van ,satan of van den dood2 maar wel verkregen1 dat allen1 die evenals ,christus ,gods wil tot den hunnen maken1 in zne gemeenschap het schuldbewustzn1 het ongeloof1 het wantrouwen1 de verkeerde gedachte1 alsof ,god toornde en strafte1 mogen afleggen en in weerwil van hunne zonden aan ,gods liefde en trouw gelooven en in de vergeving der zonden roemen mogen 7rechtvaardiging71 en daarna ook zelven positief kunnen ingaan in de nieuwe verhouding1 waarin ,god tot hen staat1 en alle vandschap tegen ,god kunnen afleggen1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii vooral c4 #f-h1 en voorts ,herrmann1 ,der ,verkehr des ,christen mit ,gott #ahhf ,s4 #ic f4 ,schultz1 ,grundriss d4 ev4 ,dogm4 #dd-df4 ,kaftan1 ,wesen der chr4 ,rel4 #bdf f4 ,dogm4 ,s4 #ddf f4 ,haering1 ,zu ,ritschl's ,vershnungslehre1 ,zurich #ahhh4 ,id4 ,zur ,vershnungslehre1 ,gtt4 #ahic4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #ejd-eac4 ,ziegler in ,gottschicks ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,k4 #ahie4 ,riebergall1 ib4 #ahig ,s4 #dfa-eab4 ,ecklin1 ,der ,heilswert des ,todes ,jesu1 ,basel #ahhh4 ,khl1 ,die ,heilsbedeutung des ,todes ,christi1 ,berlin #ahij4 ,ook in andere landen werden soortgelke pogingen tot mystische of ethische reconstructie van de leer der voldoening beproefd4 ,hier te lande bestreden de ,groninger ,godgeleerden de kerkelke leer en zagen in ,jezus' dood1 die door de menschen gedaan1 door ,jezus geleden en door ,god toegelaten was1 vooral in verband met zne opstanding1 eene openbaring van ,gods liefde1 van ,jezus' volmaaktheid en van de zonde der menschen1 welke dezen voor hunne boosheid doet schrikken1 ,jezus' grootheid leert bewonderen en ,gods liefde gelooven1 ,hofstede de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #aha4 ,chantepie de la ,saussaye nam in zne leer der verzoening de denkbeelden van ,schleiermacher en de ,vermittelungstheologie over1 cf4 mne ,theol4 van ,ch4 d4 ,i4 ,s4 #dh4 ,in ,engeland leerden ,thomas ,erskine1 ,the unconditional freeness of the gospel #ahbh en ,dr4 ,john ,mc ,leod ,campbell1 ,the nature of the atonement1 #e ed4 #ahgh1 dat ,christus niet ,gods liefde verwierf maar openbaarde en zoo ,gods vertegenwoordiger was b ons4 ,maar ,h was ook onze vertegenwoordiger b ,god1 doordat ,h1 ingaande in onze gemeenschap1 de diepste smart leed over de zonde als schuld voor ,god en als bron aller ellende1 op ,gods gericht over de zonde het amen uitsprak en als het ware in onze plaats beldenis daarvan deed1 en alzoo als ons ,hoofd eene gerechtigheid en leven verwierf1 welke niet juridisch ons toegerekend maar wel mystisch en ethisch ons meegedeeld wordt4 ,horace ,bushnell1 ,vicarious sacrifice grounded in principles of universal obligation1 ed4 ,new-,york #ahff1 trachtte het lden van ,christus geheel te verklaren uit het plaatsvervangend karakter1 dat alle liefde draagt4 ,maurice1 ,doctrine of sacrifice #ahed1 ,kingsley1 ,f4 ,robertson e4 a4 zagen in de volmaakte zelfovergave van ,christus aan den wil des ,vaders het wezen der door ,hem aangebrachte verzoening2 alle heil toch vloeit voor den mensch uit de offerande van zichzelven voort4 ,cf4 ,orr1 ,chr4 view #cdf4 ,pfleiderer1 ,entw4 der prot4 ,theol4 #ahia ,s4 #dfj f4 ,clemen1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahib ,s4 #fdd f4 ,in ,frankrk komen voor deze mystische of ethische opvatting van de leer der verzoening vooral in aanmerking3 ,pressens1 ,essai sur le dogme de la ,rdemption1 ,bulletin ,thol4 #ahfg4 ,durand1 ,etude sur la ,rdemption1 ,revue de thol4 et de philos4 #ahhi4 ,mngoz1 ,pch et ,rdemption4 ,bovon1 ,etude sur l'oeuvre de la ,rdemption #ahic s4 ,ongewzigd bleef de kerkelke leer schier b niemand1 maar toch werd ze in hoofdzaak nog voorgedragen door ,tholuck1 ,lehre v4 d4 ,snde u4 v4 d4 ,vershner #ahbc4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #b4 ,thomasius1 ,christi ,person und ,werk ,,ii4 ,vilmar1 ,dogm4 #dh4 ,bhl1 ,dogm4 #cfa f4 ,bula1 ,die ,vershnung des ,menschen mit ,gott durch ,christum oder die ,genugthuung1 ,basel #ahgd4 ,koelling1 ,die satisfactio vicaria1 d4 i4 die ,lehre v4 d4 stellvertr4 ,genugthuung des ,herrn ,jesu1 ,i ,gtersloh #ahig4 ,gess1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #aheg ,s4 #fgi-geb4 #aheh ,s4 #gac f4 #ahei ,s4 #dfg f4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #fab f4 ,ebrard1 ,dogm4 #cif f4 ,id4 ,die ,lehre v4 d4 stellvertr4 ,genugthuung #aheg4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #aeg f4 ,khler1 ,wiss4 v4 d4 chr4 ,lehre ,s4 #cfc f4 ,id4 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung1 ,leipzig #ahih4 ,ch4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #dhj4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #cgh4 ,arch4 ,alex4 ,hodge1 ,the atonement1 ,philad4 #ahfg4 ,dale1 ,the atonement1 #ah ed4 ,london #ahif4 ,crawford1 ,the doctrine of ,h4 ,scr4 resp4 the atonement1 ,edinb4 ,london #ahga4 ,candlish1 ,the atonement1 its reality1 completeness and extent1 ,london #ahfa4 ,hugh ,martin1 ,the atonement in its relations to the covenants1 the priesthood1 the intercession of our ,lord1 ,edinb4 ,hunter z4 j4 ,george ,smeaton1 ,the doctrine of the atonement as taught by ,christ ,himself1 ,edinb4 ,clark ,lyttelton1 ,the atonement1 in ,gore's ,lux mundi #ahib p4 #bja-bbi4 ,john ,scott ,lidgett1 ,the spiritual principle of the atonement as a satisfaction made to ,god for the sins of the world1 ,london #ahih4 ,merle d',aubign1 ,l'expiation de la croix1 #b ed4 ,paris #ahfg4 ,bois1 ,la ncessit de l'expiation1 ,revue thol4 de ,montauban #ahhh4 ,id4 ,expiation et solidarit1 ib4 #ahhi4 ,grtillat1 ,expos de thol4 syst4 ,,iv #cjj s41 enz4 #g4 ,heel de beldenis der ,christenheid concentreert zich daarin1 dat ,jezus is de ,christus4 ,met deze aanspraak1 dat ,h de ,christus was1 trad ,jezus zelf op2 door dit geloof kwamen de ,christenen zoowel tegenover de ,joden als tegenover de ,heidenen als eene bzondere secte te staan2 naar den naam van ,christus werden de geloovigen te ,antiochie het eerst ,christenen genoemd4 ,de naam ,jezus1 en #c p4 imp4 hi4 naast 1 ,ps4 #aaf3f a4 v4 1 redden1 helpen1 en dus ,h1 n4l4 ,ihvh1 zal helpen1 later verkort tot 1 1 ,jhesus1 ,jezus1 werd wel op uitdrukkelk bevel des engels door ,jozef aan zn zoon gegeven1 ,mt4 #a3ba1 omdat ,h de volkomen ,zaligmaker was1 ,hd4 #d3ab1 ,hebr4 #g3be1 maar was toch onder ,israel een gewone naam1 ,num4 #ac3af1 #a ,s4 #f3ad1 #ah1 #b ,k4 #ae3cj1 #bc3h1 ,hos4 #a3a1 ,hagg4 #a3a1 ,zach4 #c3a1 ,ezr4 #b3b1 #f1 ,neh4 #g3g1 #aa1 #ci1 #aj3bd enz41 ,hd4 #g3de1 ,hebr4 #d3a1 ,col4 #d3aa4 ,in den naam ,christus daarentegen komt zn ambt1 zne waardigheid uit4 ,de ,jezuiten noemen zich naar den naam ,jezus en matigen zich daarmede een naam aan1 die niemand toekomt1 want zaligmaker is ,christus alleen2 maar z hebben dan ook dikwerf het oordeel over zich gebracht1 dat z te minder ,christenen worden naarmate z meer ,jezuiten zn4 ,maar de geloovigen noemen zich naar den naam ,christus1 want z zn met ,hem gezalfd tot profeten1 priesters en koningen4 ,van de andere namen1 die zn ambt en werk aanduiden1 komt vooral in aanmerking die van 1 #a ,tim4 #b3e1 ,hebr4 #h3f1 #i3ae1 #ab3bd1 mediator1 sequester1 intercessor1 interventor1 omdat ,h in het verbond der genade door zn persoon en werk ,god en mensch met elkander vereenigt en verzoent4 ,in de eeuw der ,hervorming ontstond over dit middelaarschap van ,christus een niet onbelangrk geschil4 ,tegenover ,osiander1 die de wezensgerechtigheid ,gods in ,christus voor de materia onzer rechtvaardigmaking hield1 verdedigde ,stancarus1 hoogl4 te ,knigsberg1 de stelling1 dat ,christus alleen middelaar was naar zne menschelke natuur en dus ook alleen op grond van zne menschelke verworvene gerechtigheid ons rechtvaardigen kon1 ,herzog #ad1 #eij4 ,h kon zich daarvoor beroepen op ,augustinus1 de civ4 ,,xi #b1 ,conf4 ,x #dc1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #ai1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #bf art4 #b1 die allen zeiden1 dat ,christus alleen mediator was1 in quantum homo1 nam in quantum ,deus non mediator sed aequalis ,patri est2 en deze theologen werden door ,stancarus heel wat hooger geschat1 dan de ,hervormers3 plus valet unus ,petrus ,lombardus1 quam centum ,lutheri1 ducenti ,melanchtones1 trecenti ,bullingeri1 quadringenti ,petri martyres et quingenti ,calvini2 qui omnes si in mortario contunderentur1 non exprimeretur una uncia verae theologiae4 ,lutherschen en ,gereformeerden kwamen daar ten sterkste tegen op en beweerden1 dat ,christus middelaar was naar beide naturen1 dat ,h als zoodanig van eeuwigheid was aangesteld en dat ,h het ambt van middelaar ook reeds in de dagen des ,o4 ,t4 had vervuld4 ,die symb4 ,bcher der ev4 luth4 ,k4 ed4 ,mller #fbb4 #fhd4 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv #cbe4 ,quenstedt ,,iii #bgc4 ,calvn1 in twee brieven1 ,c4 ,r4 ,,xxxvii #ccg-ceh1 de dienaren der kerk van ,zurich in twee brieven1 ,herzog #ad1 #eib4 ,polanus1 ,synt4 theol4 p4 #dcj4 ,turretinos1 ,th4 ,el4 ,,xiv qu4 #b4 ,de ,roomschen hielden staande1 dat ,christus alleen middelaar was naar zne menschelke natuur1 maar z moesten toch erkennen1 dat ,christus1 om middelaar te zn1 beide ,god en mensch moest wezen1 dat beide naturen het suppositum en de substantia mediatoris uitmaakten en konden dus alleen nog beweren1 dat ,christus de middelaarswerken1 offeren1 lden1 sterven volbracht in zne menschelke natuur1 dat deze dus alleen was het principium quo1 principium formale van de middelaarswerken1 ,bellarminus1 de ,christo ,v c4 #a-h4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii c4 #a-d4 ,doch deze scheiding tusschen den persoon en het werk des middelaars is niet vol te houden2 de middelaarswerken hebben juist dit eigenaardige1 dat z door den nen persoon met beide naturen zn verricht4 ,dat wil niet zeggen1 gelk ,petavius aan ,lutheranen en ,calvinisten toedicht1 ib4 ,,xii #d1 #i1 dat dezen aan de ,goddelke natuur van ,christus per sese et ab humana divulsa1 het middelaarswerk toeschrven4 ,niet naar zne ,goddelke natuur als zoodanig1 als ne en gelk met den ,vader en den ,geest1 is de ,zoon middelaar1 maar wel naar die ,goddelke natuur ' 1 quatenus secundum eam voluntaria illa dispensatione gratiae se submiserit1 ,polanus p4 #dcj4 ,de ,schrift noemt dan ook meermalen ,christus naar zne ,goddelke natuur subject der vernedering1 ,joh4 #a3ad1 #b ,cor4 #h3i1 ,phil4 #b3f2 de kerkvaders laten meermalen in denzelfden geest zich uit1 ,petavius ,,xii #a2 ,augustinus1 ,lombardus en ,thomas bedoelden niets anders1 dan dat ,christus niet naar zne ,goddelke natuur als zoodanig1 ab humana natura divulsa1 maar alleen als menschgeworden ,zoon van ,god middelaar was en wezen kon2 en ten slotte moesten de ,roomsche theologen dit zelven weer tegen ,stancarus verdedigen4 ,er schuilt hier achter echter nog een ander verschil4 ,indien ,christus n4l4 alleen middelaar is naar zne menschelke natuur in den zin van ,bellarminus en ,petavius1 dan is ,h ook geen middelaar geweest vr zne vleeschwording maar is ,h dit eerst begonnen te zn in het moment zner ontvangenis en is het ,o4 ,test4 dus feitelk van een middelaar verstoken geweest1 ,petavius1 de incarn4 ,,xii #d1 #aj4 ,maar al is het ook1 dat de ,zoon eerst vleesch is geworden in de volheid des tds1 toch is ,h van eeuwigheid verkoren en aangesteld tot middelaar4 ,er kan hier niet tegen ingebracht worden1 dat ook ,david1 ,salomo enz4 van eeuwigheid tot koning verkoren en in dien zin gezalfd zn4 ,want daarb bestaat dit groote onderscheid1 dat ,david1 ,salomo enz4 en alle verkorenen vr hunne ontvangenis slechts in de idee en het besluit ,gods bestonden1 maar de ,zoon was in den beginne b ,god en zelf ,god4 ,zne verkiezing tot middelaar is niet buiten ,hem om geschied1 z draagt het karakter van een pactum salutis2 het verlossingswerk is een gemeenschappelk werk van ,vader1 ,zoon en ,geest1 en is terstond na den val door alle drie personen begonnen uitgevoerd te worden4 ,in denzelfden zin als de ,vader van eeuwigheid ,vader zner kinderen en de ,h4 ,geest van eeuwigheid ,trooster der geloovigen is geweest1 is de ,zoon van eeuwigheid tot middelaar aangesteld en terstond na den val als middelaar opgetreden4 ,reeds onder het ,o4 ,t4 was ,h als profeet1 priester en koning werkzaam4 ,de gevallen wereld is terstond aan den ,zoon als middelaar ter verzoening en verlossing overgegeven4 ,en in de volheid des tds is ,h1 die reeds middelaar was1 in het vleesch geopenbaard1 #a ,joh4 #a3b1 #c3e1 #h4 ,hieruit is te verklaren1 dat het koninklk ambt b ,christus op den voorgrond treedt2 als zoodanig wordt ,h in het ,o4 ,t4 vooral geteekend en voorspeld2 en met dien titel treedt ,h vooral onder zn volk op4 ,maar dat koningschap van ,christus is van dat van aardsche vorsten zeer onderscheiden2 het heeft zn type alleen in het theocratisch1 in het ,davidisch koningschap1 hetwelk wezenlk van dat van andere koningen onderscheiden is2 het is een koningschap in ,gods naam1 aan ,gods wil ondergeschikt1 alles heenleidend tot ,gods eer2 het is geen koningschap van geweld en wapenen1 maar het heerscht en regeert op eene gansch andere1 veel betere wze2 het heerscht door ,woord en ,geest1 door genade en waarheid1 door recht en gerechtigheid4 ,de koning is daarom tegelkertd profeet en priester2 zn macht staat in dienst van de waarheid en de gerechtigheid4 ,omdat het koningschap van ,christus een geheel eigenaardig karakter draagt1 maken velen bezwaar om van zn koninklk ambt te spreken of bezigen den titel van koning b ,christus in overdrachtelken zin1 ,wegscheider #add4 ,scholten ,l4 ,h4 ,k4 ,i #cfiv4 ,ja velen achten het beter1 b ,christus niet van ambt maar van persoonlk beroep te spreken1 want ambt hoort in eene rechtsgemeenschap thuis en ,christus' koninkrk is een rk der liefde en niet des rechts1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #djb4 ,inderdaad is een ambt van beroep1 ambacht1 betrekking daarin onderscheiden1 dat het eene overheid onderstelt1 op eene aanstelling door die overheid berust1 en die overheid dient met zn persoon1 niet voor loon4 ,maar zoo is het juist het woord ambt1 dat ten aanzien van ,christus behoort gebezigd te worden4 ,want ,h heeft zichzelven de middelaarswaardigheid niet aangenomen1 maar ,god heeft ,hem verkoren1 geroepen1 aangesteld1 ,ps4 #b3g1 #hi3ai-ba1 #aaj3a-d1 #acb3ag1 ,jes4 #db3a1 ,hebr4 #e3d-f2 de naam ,christus is geen beroeps-1 maar een ambtsnaam1 een titel1 eene waardigheid1 waarop ,jezus aanspraak heeft1 omdat ,h door ,god zelven verkoren is4 ,onder het ,o4 ,t4 werden vooral de koningen gezalfd1 ,richt4 #i3h1 #ae1 #a ,sam4 #i3af1 #aj3a1 #af3ac1 #b ,sam4 #b3d1 #e3c1 #ai3aj1 #a ,kon4 #a3cd1 #ci1 #b ,kon4 #i3a1 #aa3ab1 #bc3cj1 waarschnlk met de heilige zalfolie1 #a ,kon4 #a3ci1 ,ps4 #hi3ba2 gezalfde was de naam van den theocratischen koning1 ,ps4 #bj3g1 #bh3h1 #hd3aj1 #hi3ci enz4 ,de zalving met olie was symbool van de ,goddelke wding1 van de toerusting met den ,geest ,gods1 #a ,sam4 #aj3a1 #i1 #aj4 ,en deze zalving1 niet in uitwendigen1 symbolischen1 maar in geestelken1 wezenlken zin werd ,christus deelachtig1 ,jes4 #aa3b1 #db3a1 #fa3a1 ,ps4 #b3f1 #de3h1 #hi3ba1 ,luk4 #d3ah1 ,joh4 #c3cd1 ,hd4 #d3bg1 #aj3ch1 ,hebr4 #a3i1 b zne ontvangenis uit den ,h4 ,geest1 ,luk4 #a3ce en b den doop door ,johannes1 ,mt4 #c3af1 ,mk4 #a3aj1 ,luk4 #c3bb1 ,joh4 #a3cb4 ,en even reel als zne zalving1 van welke die onder het ,o4 ,t4 slechts schaduw was1 was ook zn koningschap4 ,het theocratisch1 ,davidisch koningschap was er slechts de zwakke type van1 en heeft in het koningschap van ,christus zne wezenlke vervulling gekregen4 ,christus is niet in minderen maar in meerderen1 in veel waarachtiger zin koning dan ,david en ,salomo4 ,want tot de idee van den theocratischen koning behoorde1 dat h een man naar ,gods hart moest zn1 aan ,gods wet gebonden moest wezen en niet als een despoot boven zne broederen zich verheffen mocht1 ,deut4 #ag3ad-bj4 ,aan deze koningswet hielden ,israels koningen zich niet1 en zoo verwachtte de profetie een anderen1 beteren koning1 die1 zelf gezalfde des ,heeren en knecht ,gods1 zn volk regeeren zou door waarheid en gerechtigheid1 en zne vanden overwinnen zou4 ,als zulk een koning treedt ,christus op2 ,h sticht een rk ,gods1 dat nu alleen geestelk en zedelk bestaat maar bestemd is1 om ook uitwendig en lichamelk eenmaal zich te openbaren in de stad ,gods1 waar alle goddeloozen gebannen zn en ,god alles in allen wezen zal4 ,en omdat ,h zulk een koning is1 een koning in waarachtigen1 vollen zin1 daarom sluit zn koningschap ook het profetisch en priesterlk ambt in4 #h4 ,dit drievoudig ambt van ,christus vindt echter b velen bezwaar1 omdat het eene van het andere niet te onderscheiden is1 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #ebj f4 ,,iii #chf f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #aeh4 #bjb4 ,kaftan1 ,dogm4 #dhf4 #eca4 ,het moet dan ook toegestemd1 dat geen enkele werkzaamheid van ,christus uitsluitend tot n ambt te beperken is4 ,zne woorden zn eene verkondiging van wet en evangelie1 en wzen alzoo op het profetisch ambt2 maar ,h spreekt als machthebbende en alles gehoorzaamt zn bevel1 ,mk4 #a3abb1 #d3da1 ,luk4 #d3cb enz42 zelf noemt ,h zich koning1 in de wereld gekomen1 om der waarheid getuigenis te geven1 ,joh4 #ah3cg4 ,zne wonderen zn teekenen zner leer1 ,joh4 #b3aa1 #aj3cg enz41 maar ook openbaring van zne priesterlke barmhartigheid1 ,mt4 #h3ag en van zne koninklke macht1 ,mt4 #i3f1 #h1 #ba3bc4 ,in zne voorbede komt niet alleen zn hoogepriesterlk maar ook zn profetisch en koninklk ambt uit1 ,joh4 #ag3b1 #i1 #aj1 #bd4 ,zn dood is eene beldenis en voorbeeld1 #a ,tim4 #f3ac1 #a ,petr4 #b3ba1 ,op4 #a3e1 maar ook eene offerande1 ,ef4 #e3b en een betoon zner macht1 ,joh4 #aj3ah4 ,de dogmatiek is daarom ook verlegen geweest met wat er tot ieder ambt in het bzonder uit ,jezus' leven en werken te brengen viel4 ,onder het profetisch ambt werd gewoonlk behandeld het leeren1 voorspellen en wonderen doen2 onder het priesterlk ambt het offeren1 voorbidden en zegenen2 maar voor het koninklk ambt bleef in den staat der vernedering dan niet meer over dan de hulde der wzen uit het oosten1 de intocht in ,jeruzalem1 de aanstelling van de apostelen1 de instelling der sacramenten2 geisoleerde feiten1 die ten deele evengoed tot de andere ambten kunnen gebracht worden4 ,nog moeilker werd de aanwzing van het onderscheid in den staat der verhooging2 want ,jezus' profetische werkzaamheid zet zich wel voort in het leeren zner gemeente door ,woord en ,geest1 maar ook als koning regeert en beschermt ,h zne kerk door deze beide2 en zne hoogepriesterlke voorbede is geen smeeking maar een koninklk willen1 ,joh4 #ag3bd4 ,het is dan ook eene atomistische beschouwing1 die bepaalde werkzaamheden uit het leven van ,jezus losmaakt en daarvan enkele tot het profetisch1 en andere tot het priesterlk en het koninklk ambt brengt4 ,christus is gister en heden dezelfde in eeuwigheid4 ,h verricht maar niet profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheden1 doch is zelf in heel zn persoon profeet1 priester en koning4 ,en alles wat ,h is1 spreekt en doet1 brengt die drierlei waardigheid tot openbaring4 ,wel kan voor ons in de eene werkzaamheid meer zn profetisch1 en in eene andere zn priesterlk of zn koninklk ambt uitkomen2 en wel treedt zn profetisch ambt meer in de dagen des ,o4 ,t4 en in zne omwandeling op aarde1 zn priesterlk ambt meer in zn lden en sterven1 zn koninklk ambt meer in zn staat van verhooging op den voorgrond2 maar werkelk draagt ,h alle drie ambten tegelk en oefent ze alle drie steeds tegelkertd uit1 zoowel vr als na zne menschwording1 beide in den staat der vernedering en dien der verhooging4 ,daarom is echter het spreken van drie ambten b ,christus geen willekeur1 geen oostersche beeldspraak1 die zonder bezwaar kan prsgegeven worden2 ook is het eene ambt niet tot een der beide andere te herleiden4 ,scheiding is niet mogelk1 maar onderscheid is er zeer zeker4 ,om middelaar1 om volkomen zaligmaker te wezen1 moest ,h door den ,vader tot alle drie ambten aangesteld en door den ,geest tot alle drie bekwaamd worden4 ,immers1 de idee van mensch bevat deze drierlei waardigheid en werkzaamheid reeds in zich2 h heeft een hoofd1 om te kennen1 een hart1 om zich te geven1 eene hand om te regeeren en te leiden2 en dienovereenkomstig werd h in den aanvang door ,god toegerust met kennis en verstand1 met gerechtigheid en heiligheid1 met heerschapp en heerlkheid 7zaligheid74 ,de zonde1 die den mensch verdierf1 werkte in op al zne vermogens en was niet alleen onwetendheid1 dwaasheid1 dwaling1 leugen1 blindheid1 duisternis1 maar ook ongerechtigheid1 schuld1 zedelke verdorvenheid en voorts nog ellende1 dood en verderf4 ,daarom moest ,christus1 zoowel als ,zoon en beeld ,gods voor zichzelven als ook als middelaar en zaligmaker voor ons alle drie ambten dragen2 ,h moest profeet zn1 om de waarheid ,gods te kennen en te openbaren2 priester1 om zich ,gode te wden en in onze plaats zich ,gode op te offeren2 koning1 om naar ,gods wil ons te regeeren en te beschermen4 ,leeren1 verzoenen en leiden2 discere1 acquirere en applicare salutem2 wsheid1 gerechtigheid en verlossing2 waarheid1 liefde en macht1 alle drie zn tot onze volkomene zaligheid noodig4 ,profeet is ,h in zne verhouding van ,god tot ons2 priester in zne verhouding van ons tot ,god2 koning in zne verhouding als hoofd tot de menschheid4 ,het rationalisme erkent alleen zn profetisch1 het mysticisme alleen zn priesterlk1 het chiliasme alleen zn koninklk ambt4 ,maar de ,schrift ziet in ,hem alle drie1 en deze steeds en tegelk1 onzen hoogsten profeet1 onzen eenigen priester1 onzen eeuwigen koning4 ,h is koning1 doch ,h regeert niet door het zwaard maar door zn ,woord en ,geest2 ,h is profeet1 maar zn woord is macht en geschiedt2 ,h is priester1 maar ,h leeft door te sterven1 overwint door te lden en is almachtig door zne liefde4 ,h is altd alles te zamen1 nooit het een zonder het ander1 in zn spreken en handelen machtig als een koning en in zne koninklke heerschapp vol van genade en waarheid4 ,witsius1 ,exerc4 #aj in ,symbolum1 ,amesius1 ,med4 ,theol4 ,i #ai1 #aa4 ,leydecker1 de verit4 relig4 ref4 ,,iv #i1 #c4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ajb4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #b ,s4 #e4 #f4 ,ebrard1 ,dogm4 #cii4 ,heraut #ejiv4 #i4 ,deze ,christus is in heel zn persoon en in zn gansche werk een openbaring van ,gods liefde4 ,de ,gnostieken en vooral ,marcion maakten eene scherpe tegenstelling tusschen den ,god des toorns1 der wrake1 der gerechtigheid1 die zich in het ,o4 ,t4 openbaarde en den ,god der liefde en der genade1 die in het ,n4 ,t4 in ,christus zich had bekend gemaakt1 deel ,,ii #bjj4 ,maar zulk eene tegenstelling is der ,schrift onbekend4 ,ihvh ,elohim in het ,o4 ,t4 is wel rechtvaardig1 heilig1 verend voor zne eer en toornende tegen de zonde1 maar ,h is ook genadig1 barmhartig1 gaarne vergevende en groot van goedertierenheid1 ,ex4 #bj3e1 #f1 #cd3f1 #g1 ,deut4 #d3ca1 ,ps4 #hf3ae enz4 ,in het ,n4 ,t4 is ,god1 de ,vader van onzen ,heere ,jezus ,christus1 de ,god aller genade en barmhartigheid1 ,luk4 #f3cf1 #b ,cor4 #a3c1 #a ,petr4 #e3aj2 er is geen tegenstelling tusschen den ,vader en ,christus2 even liefderk1 barmhartig en gaarne vergevende als ,christus is1 is ook de ,vader2 het zn zne woorden1 die ,christus spreekt1 zne werken1 die ,h doet4 ,de ,vader is zelf de ,zaligmaker1 1 ,luk4 #a3dg1 #a ,tim4 #a3a1 ,tit4 #c3d1 #e1 degene1 die in ,christus de wereld met zichzelven verzoend en de zonden haar niet toegerekend heeft1 #b ,cor4 #e3ah1 #ai4 ,christus heeft daarom den ,vader niet eerst door zn werk tot liefde en genade bewogen1 maar de liefde des ,vaders gaat vooraf en komt in ,christus tot openbaring1 ,christus is eene gave van ,gods liefde1 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #e3h1 #h3cb1 #a ,joh4 #d3i1 #aj4 ,wel zegt ,paulus in ,rom4 #c3be1 #bf1 dat ,god ,christus ,jezus tot eene verzoening door het geloof in zn bloed openlk1 voor aller oog1 heeft voorgesteld 2 en hierb is zonder twfel aan de gerechtigheid als deugd ,gods te denken1 die vanwege het zonder verzoening laten voorbgaan van de door ,joden en ,heidenen vroeger onder ,gods lankmoedigheid begane zonden niet tot openbaring scheen te komen en daarom scheen niet te bestaan2 het was dus noodig1 dat ,god ,christus in den tegenwoordigen td1 in de volheid des tds1 tot eene verzoening door zn bloed stelde1 opdat ,h zelf bleek rechtvaardig te zn en ook rechtvaardigen kon dengene1 die uit het geloof van ,jezus is4 ,maar ook hier is de gerechtigheid ,gods niet als in strd met zne genade en liefde gedacht4 ,immers1 de gerechtigheid ,gods betoonde zich niet daarin1 dat z de zondaren strafte voor hunne overtredingen1 maar dat z in ,christus eene verzoening door zn bloed voorstelde1 zoodat ,god nu in de vergeving der zonden toch zelf rechtvaardig bleek en tegelk den geloovige rechtvaardigen kon4 ,de gerechtigheid ,gods n4l4 bestaat in de ,schrift allereerst daarin1 dat ,h rechtvaardig oordeelt1 den schuldige niet voor onschuldig en den onschuldige niet voor schuldig houdt2 en dan vervolgens1 dat ,h de armen1 de ellendigen1 degenen1 die persoonlk wel schuldig zn maar zakelk het recht aan hunne zde hebben1 helpt en redt en in hun recht erkent4 ,in dezen laatsten zin wordt gerechtigheid dan aan barmhartigheid1 trouw1 waarheid verwant2 maar z is van deze toch altd daarin onderscheiden1 dat z vooral let op de anomalie1 die er bestaat tusschen het recht1 dat iemand heeft en den toestand1 waarin h verkeert1 deel ,,ii #aidv4 ,ook hier b ,paulus is ,gods gerechtigheid niet met zne goedheid1 barmhartigheid1 trouw1 waarheid identisch1 maar z is nog veel minder daaraan tegengesteld4 ,immers is z juist die deugd ,gods1 welke ,christus gaf tot eene verzoening1 opdat ,god de zonden vergeven kon uit genade4 ,van een strd van ,gods gerechtigheid en liefde1 gelk het evangelisch gezang #abe3e dien voorstelt1 is er dus geen sprake4 ,in onzen zondigen toestand kan ons dit wel zoo voorkomen2 maar in ,god zn alle deugden n en in volle harmonie4 ,eenerzds is daarom de voorstelling te verwerpen1 alsof ,christus enkel eene openbaring van ,gods straffende gerechtigheid ware4 ,de ,god der openbaring1 de ,vader van onzen ,heere ,jezus ,christus1 is geen heidensche god1 wiens nd en haat tegen de menschen door allerlei offers afgewend moet worden2 het offer draagt in de ,schrift1 ook in het ,o4 ,test41 een gansch ander karakter1 het onderstelt het verbond der genade4 ,ook kwame er dan eene gnostische tegenstelling tusschen ,vader en ,zoon1 die den ,zoon als den ,god der genade verre boven den ,vader als den ,god der wrake verheffen en ,oud en ,nieuw ,test41 schepping en herschepping1 natuur en genade uit elkander rukken zou4 ,maar andererzds is ,christus ook niet op te vatten als eene betooning van ,gods liefde alleen1 althans niet van eene liefde1 gelk w ons die menigmaal denken en die van de liefde ,gods in de ,schrift ten eenenmale verschilt4 ,in dat geval toch bleve niet alleen het lden en sterven van ,christus1 dat de ,schrift ongetwfeld als eene straf voor onze zonde voorstelt1 geheel onverklaard2 maar het woord van ,paulus wierd ook rechtstreeks weersproken1 dat ,god ,christus daartoe tot eene verzoening gaf1 opdat ,h zelf rechtvaardig bleke te zn en rechtvaardigen kon dengene1 die uit het geloof van ,jezus is4 ,de ,schrift leert ons veeleer1 dat in ,christus en zne offerande alle ,gods deugden tot luisterrke openbaring kwamen4 ,de genade gaat daarb voorop1 maar z wordt door alle andere gevolgd4 ,z realiseert zichzelve in den weg van recht en gerechtigheid1 ,jes4 #a3bg1 #e3af4 ,hinter dem ,zorne ist als letztes ,agens die ,liebe geborgen1 wie hinter ,gewitterwolken die ,sonne 7,delitzsch74 ,cf4 over ,rom4 #c3be1 #bf1 behalve de commentaren van ,philippi1 ,tholuck1 ,meyer enz41 ,pfleiderer1 ,der ,paulinismus #adc f4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #ajj4 ,fricke1 ,der ,paulin4 ,grundbegriff der 4 1 errtert auf ,grund von ,rm4 #c3ba-bf1 ,leipzig #ahhh4 #aj4 ,dit leidt vanzelf tot de in de theologie druk besproken vraag1 of deze weg des rechts voor ,god noodzakelk was1 om zne genade te openbaren1 dan wel of ,h ook zonder voldoening vergeven kon4 ,scotus ging uit van het absolutum dominium ,dei en achtte menschwording en voldoening alleen door ,gods willekeur bepaald2 ,athanasius1 ,augustinus1 ,thomas1 ,calvn1 ,musculus1 ,zanchius1 ,twissus e4 a4 oordeelden ze niet volstrekt noodzakelk maar toch in overeenstemming met ,gods wsheid als hoogst passend en geschikt2 ,irenaeus1 ,basilius1 ,ambrosius1 ,anselmus1 ,beza1 ,piscator1 ,voetius1 ,turretinus1 ,owen1 de ,moor e4 a4 neigden er toe1 om ze voor volstrekt noodzakelk te houden1 cf4 deel ,,ii #bjg-baf en ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bch4 ,het is te begrpen1 dat velen liever den middelweg bewandelden dan in ,god de willekeur ten troon te verheffen of zne almacht door eene absolute necessitas te beperken4 ,toch is er geen bezwaar1 om hierb van noodzakelkheid te spreken1 indien deze maar goed verstaan wordt4 ,de wil in ,god is noch eene van alle deugden en van heel het wezen ,gods gescheiden formeele willekeur1 noch ook eene door al die deugden en door dat gansche wezen gebonden en daarom onvre keuze4 ,de wil ,gods is dikwerf voor ons de laatste grond der dingen en w hebben daarin te berusten1 ook al weten w niet1 waarom ,god zoo en niet anders gehandeld heeft4 ,maar in ,god heeft die wil altd wze en heilige redenen voor zn z en niet anders handelen1 want ,h handelt nooit dan in overeenstemming met alle zne deugden1 met zne liefde1 wsheid1 gerechtigheid enz4 ,en deze overeenstemming van den wil ,gods met al zne deugden is geen dwang1 geen beperking voor dien wil1 maar juist de ware1 hoogste vrheid4 ,zoo te willen en te handelen als zne heilige1 wze1 almachtige1 liefderke natuur zelve wil1 dat is voor ,god beide de hoogste vrheid en de hoogste noodzakelkheid4 ,zoo is het ook met de vleeschwording en voldoening2 z mogen noodzakelk heeten1 niet als een dwang1 die ,gode van buiten af opgelegd wordt en waaraan ,h niet ontkomen kan1 maar wel als daden en handelingen1 die in overeenstemming met zne deugden zn en deze op het luisterrkst tot openbaring brengen4 ,vooreerst toch leert de ,schrift1 dat ,god alles doet om zns zelfs wil1 ,spr4 #af3d1 ,rom4 #aa3cf2 de laatste grond en het laatste doel1 ook van menschwording en voldoening1 kan niet liggen in het schepsel1 in de zaligheid van den zondaar maar moet liggen in ,god zelf4 ,om zns zelfs wil heeft ,h zn zoon in de wereld gezonden tot eene verzoening voor onze zonden1 opdat alzoo zne deugden tot openbaring zouden komen4 ,en inderdaad is er geen feit1 dat die volmaaktheden ,gods zoo in het licht stelt als de menschwording en de voldoening4 ,niet eene enkele deugd treedt daardoor in het helderst licht1 maar alle te zamen1 zne wsheid1 genade1 liefde1 barmhartigheid1 lankmoedigheid1 rechtvaardigheid1 heiligheid1 macht enz4 ,al is er gewoonlk alleen sprake van ,gods genade en rechtvaardigheid1 toch mogen de andere deugden niet worden vergeten4 ,christus is in zn persoon1 woord en werk de hoogste1 volkomenste1 alzdigste openbaring ,gods1 zn knecht1 zn beeld1 zn ,zoon2 ,h heeft ons den ,vader verklaard4 ,indien ,god zich op het heerlkst openbaren wilde1 dan was daartoe de schepping en de herschepping1 de menschwording en de voldoening noodzakelk4 ,in de schepping werden reeds zne deugden openbaar1 maar veel rker en hooger nog in de herschepping2 de zonde weet ,h almachtig te gebruiken als een middel1 om zichzelf te verheerlken4 ,ten tweede is het de leer der ,schrift1 dat ,god als de volstrekt rechtvaardige en heilige de zonde haat met ,goddelken haat1 ,gen4 #ah3be1 ,ex4 #bj3e1 #bc3g1 ,ps4 #e3f1 #g1 ,nah4 #a3b1 ,rom4 #a3ah1 #cb4 ,er is eene absolute tegenstelling tusschen ,god en de zonde1 daarin noodzakelk uitkomende1 dat ,h met al zne deugden er tegen reageert2 ,h wil de zonde niet1 ,h heeft er geen lust en welgevallen aan1 ,h haat ze en toornt er tegen4 ,zonde kan niet bestaan1 zonder dat z door ,god gehaat en gestraft wordt4 ,god kan zichzelven niet verloochenen2 ,h kan het recht der zonde niet erkennen2 ,h kan aan ,satan geen gelke rechten geven met zichzelven4 ,juist omdat ,h de volstrekt heilige is1 moet ,h de zonde haten4 ,eigenlk stemt ieder dat toe2 ook al zegt men dat ,god de zonde zonder voldoening vergeven kan en als de hoogste liefde ook vergeven moet2 toch erkent elk nog1 dat ,god de zonde vergeeft1 d4 i4 dat ,h ze uit genade niet straft1 maar tot die straf wel het recht en de macht bezit4 ,zelfs de ,heer ,chavannes vond op de vergadering van moderne theologen weinig instemming met zne stelling1 dat de uitdrukking vergevende liefde0 eene contradictio in adjectis is en niets beteekent1 ,bbl4 v4 d4 ,herv4 #bh ,juni #ahie4 ,ten derde is ,god zeer zeker ,vader der menschen1 maar deze naam geeft lang niet de gansche verhouding weer1 waarin ,god tot zne schepselen staat4 ,h is ook ,schepper1 ,onderhouder1 ,regeerder1 ,souverein1 ,wetgever1 ,rechter enz41 en het is eenzdig en tot dwaling leidende1 indien men in n dezer namen met voorbzien der andere de volle openbaring ,gods aanschouwt4 ,zoo is ,god ten opzichte der zonde geen schuldeischer en geen beleedigde part alleen1 die de schuld kwtschelden en de beleediging vergeten en vergeven kan4 ,maar ,h is zelf de ,gever1 ,beschermer1 ,wreker der wet1 de persoonlke gerechtigheid1 en als zoodanig kan ,h de zonde niet vergeven zonder voldoening1 ,hebr4 #i3bb4 ,in die qualiteit kan ,h het recht der wet niet teniet doen2 want het gaat hier niet om een persoonlk1 privaat recht1 waarvan men afstand kan doen1 maar om de gerechtigheid1 d4 i4 om de deugden en de eere van ,god zelven4 ,wel zou men hiertegen zich beroepen kunnen op het recht van gratie1 dat de aardsche overheid menigmaal uitoefent2 maar dit recht van gratie is haar alleen daarom gegund1 wl z feilbaar is en in vele gevallen eene te zware of zelfs onverdiende straf oplegt4 ,in ,god kan zoo iets niet vallen2 ,h is de gerechtigheid zelve1 behoeft door de gratie de justitia niet te herstellen1 doet ze door haar ook niet te niet1 maar laat ze saam in het kruis van ,christus tot openbaring komen4 ,ten vierde is de zedewet als zoodanig geen willekeurige1 positieve wet1 maar in de natuur van ,god zelven gegrond2 z is ook geen onpersoonlke1 van ,god onafhankelke1 in zichzelve rustende macht1 zoodat ,christus niet aan ,god maar aan haar eisch voldeed1 cf4 ,dale1 ,the atonement1 lect4 #i2 maar z is uitdrukking van zn wezen4 ,god1 de wet handhavend1 handhaaft zichzelf en omgekeerd4 ,daarom is z onverbrekelk en onschendbaar4 ,door heel de ,schrift heen draagt z dat karakter2 onze eigen conscientie geeft er getuigenis aan2 en heel de zoogenaamde zedelke wereldorde met hare verschnselen van verantwoordelkheid1 plichtbesef1 schuld1 berouw1 angst1 wroeging1 straf enz41 is op deze onschendbaarheid der zedewet gebouwd4 ,christus is dan ook niet gekomen1 om de wet te ontbinden maar te vervullen1 ,mt4 #e3ag1 #ah1 ,rom4 #aj3d2 ,h heeft haar majesteit en heerlkheid gehandhaafd2 en het geloof doet de wet niet te niet maar bevestigt ze1 ,rom4 #c3ca4 ,ten vfde1 de zonde draagt in de ,schrift velerlei karakter2 z is onverstand1 dwaasheid1 schuld1 smet1 onreinheid1 schande enz41 z wordt vergeleken b eene geldschuld1 en is onder een ander gezichtspunt ook weer eene beleediging van ,god4 ,maar zoo komt z in de ,schrift ook voor als eene misdaad1 crimen1 een vergrp tegen de gerechtigheid1 eene schennis van de majesteit ,gods1 welke ons onder zn oordeel brengt1 ,rom4 #c3ai1 en des doods waardig maakt1 ,rom4 #a3cb4 ,in dit karakter eischt ze straf en is er zonder voldoening geen vergeving2 alleen in den weg van het recht is z1 zoo wat haar schuld en smet als wat haar macht en heerschapp aangaat1 volkomen te overwinnen4 ,ten zesde mag hieraan nog toegevoegd1 dat de zonde zoo groot is1 dat ,god haar1 eer ,h ze ongestraft liet blven1 aan znen lieven ,zoon ,jezus ,christus met den bitteren en smadelken dood des kruises gestraft heeft4 ,indien de rechtvaardigheid op eene andere wze ware te verkrgen geweest1 zou ,christus te vergeefs gestorven zn1 ,gal4 #b3ba1 #c3ba1 ,hebr4 #b3aj4 ,om alles saam te vatten1 vleeschwording en voldoening zn daartoe geschied1 dat ,god weer als ,god door zne schepselen zou worden erkend en geerd4 ,zonde was miskenning van ,god en van al zne deugden1 heenwending tot en aanbidding van het creatuur4 ,maar in ,christus heeft ,god zichzelf weer geopenbaard1 zne souvereiniteit hersteld1 al zne deugden gerechtvaardigd1 zn naam verheerlkt1 zne ,godheid gehandhaafd4 ,het was ,god1 ook in het werk der verlossing1 allereerst om zichzelven1 om zn eigen glorie te doen4 ,cf4 ,voetius1 ,disp4 ,i #cgb ,,ii #bch sq4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ah1 #cd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv #aj4 ,id4 de satisf4 ,christi1 disp4 #a en #b4 ,heidegger1 ,corpus ,theol4 ,,xix #hj sq4 ,heppe1 ,dogm4 #cda4 ,ebrard1 ,dogm4 #dbg4 ,martensen1 ,christl4 ,ethik ,,ii #aee f4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #fad4 ,ch4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #dhg4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement p4 #dh4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #cgh4 ,hugh ,martin1 ,the atonement1 ,edinb4 z4 j4 p4 #agb enz4 #aa4 ,de ,socinianen en hunne geestverwanten echter hebben deze noodzakelkheid der voldoening zeer ernstig bestreden2 hunne argumenten komen alle hierop neer1 dat recht en genade1 voldoening en vergeving1 en dus verder ook wet en evangelie1 ,oud en ,nieuw ,testament1 schepping en herschepping enz41 met elkander in strd zn en elkander uitsluiten4 ,de christelke religie is n4l4 volgens hen de absoluut geestelke en zedelke religie1 van alle natuurlke en zinnelke elementen bevrd4 ,god is niet te denken als ,rechter maar als ,vader2 straffende gerechtigheid1 heiligheid1 haat1 toorn tegen de zonde zn geen deugden in ,god maar alleen de liefde4 ,de ,o4 ,t4 religie stond nog op het standpunt der wet1 vatte de verhouding van den mensch tot ,god als rechtsverhouding op2 het farizeisme dreef dit op de spits en ,paulus bediende zich nog van dit farizeesch spraakgebruik en bestreed de farizeesche combinatie van wetsvervulling1 gerechtigheid en loon niet4 ,maar toch leidt ,paulus de onvervulbaarheid der wet niet af uit des menschen zondigheid doch uit de natuur der wet zelve1 die niet dient om leven te geven maar om de zonde te vermeerderen4 ,de christelke religie vat h dus toch zuiver als ,erlsungsreligion op1 als genade1 vergeving1 geloof4 ,en dat is z inderdaad4 ,z is enkel religieus-ethisch1 heeft geen kosmische1 juridische1 metaphysische bestanddeelen meer1 z is enkel heilsleer1 en al het andere1 de leer van ,god1 den mensch1 de zonde1 de wereld enz41 moet van uit dit standpunt1 christologisch en soteriologisch1 herzien en omgewerkt worden4 ,de staat is de sfeer des rechts1 maar religie en recht staan lnrecht tegenover elkaar4 ,cf4 boven bl4 #cbbv4 en voorts ,wegscheider1 #adb4 ,hofstede de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #aha4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #dfv41 #egv4 ,schweizer1 ,gl4 der ev4 ref4 ,k4 #fc f4 ,christl4 ,glaub4 #id f4 ,pfleiderer1 ,paulinismus #hf-aaj1 #aej-aei4 ,holtzmann1 ,neutest4 ,theol4 ,,ii #ajh f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #h-ad1 #bbc-bfe4 ,kaftan1 ,dogm4 #edd f4 v4 ,hartmann1 ,religionsphilos4 ,i #edf f4 ,heel deze tegenstelling is echter valsch en is in de christelke theologie altd als marcionitisch verworpen4 ,ten eerste toch is het onwaar1 dat gerechtigheid en genade 7liefde7 in ,god eene tegenstelling zouden zn2 niet alleen kent heel de ,schrift aan ,god ook de deugden van gerechtigheid1 heiligheid1 toorn en haat tegen de zonde toe1 dl4 ,,ii #aiev41 maar de genade onderstelt zelfs de gerechtigheid in ,god en is zonder haar niet te handhaven4 ,immers1 genade is die deugd in ,god1 waardoor ,h om eene of andere reden van zn recht afstand doet2 indien ,h alzoo niet als de rechtvaardige en heilige recht heeft om te straffen1 kan er b ,hem van genade geen sprake zn4 ,evenzoo is de hoogste liefde in ,god1 d4 i4 de vergevende liefde1 die in ,christus is geopenbaard1 geen liefde meer1 indien de zonde naar ,gods rechtvaardig oordeel geen straf verdiende4 ,wie het recht ontkent1 ontkent ook de genade4 ,ten tweede is recht en religie 7zedelkheid7 volstrekt geen tegenstelling4 ,godsdienst en zedelkheid zn zelve een recht1 dat ,god op ons heeft2 ,h eischt in zne wet1 dat de mensch ,hem liefhebbe boven alles en den naaste als zichzelven4 ,daarmede worden godsdienst en zedelkheid niet verlaagd of veruitwendigd1 maar integendeel in hun ware beteekenis gehandhaafd4 ,god wil1 dat de mensch ,hem liefhebben zal met geheel zn hart en met geheel zn verstand en met al zne krachten2 ,h eischt den ganschen mensch voor zn liefdedienst op4 ,godsdienst en zedelkheid zouden niet kunnen bestaan1 indien z niet wortelden in het recht ,gods op zn schepsel4 ,de zedelke orde wordt in dezen zin door de rechtsorde gedragen4 ,veel dieper dan het religieus en het ethisch bewustzn wortelt in den mensch nog het rechtsgevoel4 ,zelfs b hen1 die allen godsdienst en alle zedelkheid hebben uitgeschud1 leeft het dikwerf nog krachtig op4 ,en wel is het waar1 dat de volmaakte mensch ,god en den naaste liefheeft spontaan en naar de inspraak zner heilige natuur2 maar dit verandert niets aan het feit1 dat juist die dienst uit liefde met ,gods wet overeenkomt en daarin voorgeschreven wordt4 ,de zedewet is wel ter dege een eisch en een recht ,gods1 al is het dat z den ganschen mensch opeischt en een dienst in geest en waarheid verlangt4 ,want gelk godsdienst en zedelkheid wortelen in een recht ,gods1 zoo is omgekeerd dat recht ,gods geen abstracte1 formeele willekeur1 maar juist in ,gods natuur gegrond2 de rechtsorde draagt zelve weer een ethisch karakter en vindt in de zedelke orde bevestiging en steun1 deel ,,ii #bja4 ,ten derde is daarom de bewering onjuist1 dat de zedelke wereldorde eerst door de zonde eene wettelke geworden is1 ,kaftan1 ,dogm4 #cgj4 #ede4 ,wettelk is ze wel voor den mensch door de zonde geworden1 in dien zin1 dat de liefde tot ,god en den naaste thans als een gebod buiten en tegenover hem staat1 waaraan h niet beantwoorden kan1 dat h overtreden heeft1 en welks straf h verdient4 ,maar wettelk is ze niet door de zonde geworden1 als zou z niet rusten in een recht en een wet ,gods4 ,de ,luthersche theologie heeft dit wel alzoo geleerd1 deel ,,ii #eef4 #eeh1 maar de ,gereformeerde heeft anders en beter geoordeeld4 ,de wet is wel ter dege de1 ook afgezien van de zonde1 in ,gods wezen gegronde norma voor heel de zedelke wereldorde4 ,deze is zelfs niet denkbaar zonder eene wet4 ,alle godsdienst en zedelkheid onderstelt eene wet4 ,waar geen wet is1 is ook geen overtreding4 ,wie de zedelke wereldorde van de wet losmaakt1 maakt ze objectief en subjectief tot willekeur en graaft het fundament onder haar voeten weg4 ,ten vierde1 wie recht en genade alzoo dualistisch tegenover elkander plaatst1 raakt op alle punten met de ,schrift in strd4 ,de status integritatis1 als leven van den naar ,gods beeld geschapen mensch in overeenstemming met de zedewet1 is niet langer te handhaven4 ,zonde is geen schuld en verdient geen straf1 anders dan in het bewustzn van den zondaar4 ,de wet heeft geen eeuwige maar alleen eene tdelke1 voorbgaande1 paedagogische beteekenis4 ,het ,o4 ,test4 als godsdienst der wet1 gaat ons niet meer aan4 ,de leer van de gerechtigheid ,gods en van de voldoening in ,christus is een joodsch1 farizeesch inkruipsel in de theologie van het ,n4 ,test4 ,de vergeving der zonden is een subjectief tot inzicht komen1 dat z geen schuld zn en geen straf verdienen4 ,de heiligmaking is zedelke1 autonome zelfontwikkeling4 ,de kerk is alleen eene religieus-ethische gemeenschap en heeft met recht en wet niets van doen4 ,onder den schn van de christelke religie zuiverder op te vatten1 wordt ze van haar hart en kern beroofd4 ,eindelk1 ten vfde1 indien echter genade1 liefde1 vergeving geheel onverdiend zn en alle het vrwillig afstand doen van een recht onderstellen1 dan kan zeer zeker met ,socinus1 de ,christo ,servatore ,i #a1 de vraag nog worden gedaan1 of ,god van dat recht geen afstand kan doen zonder voldoening te eischen2 ,god is toch traag tot toorn1 lankmoedig en barmhartig en vergeeft in de ,schrift menigmaal1 zonder dat er van eenige voldoening sprake is1 als er maar oprecht berouw aanwezig is1 ,deut4 #cj3a-c1 ,jerem4 #c3ac1 #ad1 #ah3h1 ,mt4 #ah3bdv41 ,luk4 #ae3aav4 ,b deze vraag1 indien z werkelk ernstig gemeend is1 is er dan geen verschil meer de jure maar alleen de facto4 ,recht had ,god1 om voldoening te eischen2 genade en vergeving onderstellen het2 alleen is er verschil over1 of ,god die voldoening geeischt heeft4 ,het zal straks blken1 dat het lden en sterven in waarheid een satisfactorisch karakter draagt4 ,tegenover deze werkelkheid is de vraag naar de mogelkheid1 of ,god van zn recht op voldoening geen afstand had kunnen doen1 van zeer ondergeschikte beteekenis4 ,maar in elk geval is het ongeoorloofd1 met de vergeving de voldoening te bestrden1 als zou de eene de andere uitsluiten4 ,want niet alleen worden z in de ,schrift met elkander verbonden1 ,lev4 #d3ca1 ,rom4 #c3bd-bf1 ,hebr4 #i3bb1 maar z worden ook in die verhouding tot elkander geplaatst1 dat de voldoening juist den weg tot de vergeving ontsluit4 ,b geldschulden heft de voldoening de vergeving wel op1 wl het hierb in het geheel niet aankomt op den persoon1 die betaalt1 maar alleen op de som1 die betaald wordt4 ,maar b zedelke schulden is dat gansch anders4 ,deze zn persoonlk en moeten in den schuldige zelf worden gestraft4 ,indien hier al een plaatsvervanger toegelaten wordt1 dan is het toelaten van zulk een plaatsvervanger en het laten gelden van zne verdiensten voor die van den schuldige toch altd eene daad van genade4 ,voldoening geeft ,christus aan ,god1 maar vergeving schenkt ,god aan ons2 de vergeving is niet met het oog op ,christus maar met het oog op ons genade4 ,de voldoening van ,christus opent voor ,god den weg1 om zonder krenking van zn recht uit genade de zonden te vergeven en den goddelooze te rechtvaardigen4 ,indien de zonde van dien aard is1 dat recht en gerechtigheid1 wet en waarheid niet de minste schade lden1 ook al wordt ze niet gestraft1 dan is ook de genade der vergeving niet groot4 ,maar als de zonde zoo groot is1 dat ,god1 eer ,h ze ongestraft liet blven1 met den bitteren en smadelken dood des kruises aan znen lieven ,zoon ,jezus ,christus gestraft heeft1 dan komt de rkdom van ,gods genade1 de macht zner vergevende liefde aan het licht4 ,dan vindt ook de mensch voor zn beschuldigend geweten in die voldoening rust en troost en kan h zonder eenige vreeze in de vergeving zner zonden zich verheugen2 want de volkomen genoegdoening waarborgt de volstrekte1 onberouwelke1 eeuwige vergeving4 ,cf4 ,maccovius1 ,coll4 theol4 ,i #bgd4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ah1 #ce4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xiv qu4 #aj1 #h4 ,id4 ,de satisfactione p4 #dd4 ,hoornbeek1 ,socin4 ,confut4 ,,ii #fbi4 ,petrus de ,witte1 ,wederlegginge der ,socin4 ,dwalingen1 ,amst4 #affb ,,ii #ijv4 ,leydecker1 ,vis verit4 p4 #hb4 ,moor ,,iii #ajca4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #chb4 ,martin1 ,the atonement #ahc etc4 #ab4 ,het werk1 dat ,christus voor de znen volbracht1 bestond in het algemeen in zne volstrekte en volmaakte gehoorzaamheid aan ,gods wil1 ,mt4 #c3ae1 #bj3bh1 #bf3db1 ,joh4 #d3cd1 #e3cj1 #f3ch1 ,rom4 #e3ai1 ,gal4 #d3d1 ,phil4 #b3g1 #h1 ,hebr4 #e3h1 #aj3e-aj enz4 ,deze rke gedachte is in de theologie menigmaal niet tot haar recht gekomen4 ,het lden van ,christus is dikwerf van de daad der gehoorzaamheid1 die zich daarin uitsprak1 losgemaakt en alzoo tot voorwerp der vrome bepeinzing gemaakt4 ,in de christelke kerk zn achtereenvolgens de martelaren1 de monniken1 de bedelaars1 de geeselaars als de echte discipelen van ,jezus beschouwd2 ascese en zelfpniging in allerlei vorm waren de christelke deugden b uitnemendheid2 de navolging van ,christus bestond in een copieren en nabootsen van daden en toestanden uit zn leven1 bepaaldelk uit zn lden2 ,christus was de groote lder1 de verheven martelaar1 wiens lden voorwerp van contemplatie en imitatie moest zn1 ,zckler1 ,askese und ,mnchthum1 ,i #ahig ,s4 #ade f4 ,moll1 ,joh4 ,brugman ,,ii #a-ig4 ,b ,anselmus bestond de voldoening van ,christus1 daar ,h tot gehoorzaamheid aan ,gods wet al voor zichzelf verplicht was1 alleen in zn lden en sterven1 dat door ,hem als een opus supererogationis aan zn leven toegevoegd en als een vrwillig geschenk aan den ,vader aangeboden werd4 ,de ,roomsche theologie spreekt zich over de actieve gehoorzaamheid van ,christus niet eenstemmig en ondubbelzinnig uit4 ,trente maakt wel melding van de sanctissima passio van ,christus1 ,,vi c4 #g1 maar de theologen verwerpen ze geheel of vatten ze toch zoo op1 dat ,christus niet in onze plaats de wet ,gods vervuld heeft1 ,bellarminus1 de justif4 ,i #b1 de ,christo ,v #i4 ,bossuet1 ,gesch4 der veranderingen v4 d4 ,prot4 kerken1 vert4 door ,berends #ahbi ,,ii #cdj4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #cba4 #cda4 ,ook onder de ,protestanten komen b ,mystieken1 ,wederdoopers1 ,herrnhutters enz41 opvattingen van het lden van ,christus als ,etwas ,sachliches voor1 die aan zne actieve gehoorzaamheid te kort doen4 ,zelfs ,parsimonius en ,piscator loochenden haar1 wl ,christus reeds voor zichzelf tot deze gehoorzaamheid verplicht was en deze gehoorzaamheid dus wel een necessarium requisitum personale was1 ons ten goede1 nostro bono1 maar geen bestanddeel van zne voldoening1 nostro loco volbracht2 omdat de ,h4 ,schrift altd aan het lden en sterven van ,christus alleen onze gansche zaligheid1 beide de vergeving der zonden en het eeuwige leven1 verbindt2 en omdat de geloovigen1 ook al hebben z de vergeving en het eeuwige leven1 toch tot onderhouding der wet verplicht blven4 ,de ,lutherschen zagen hierin ,nestorianisme en zeiden1 dat de persoon van ,christus naar beide naturen ,heer der wet was en dus ook niet als mensch vanzelf voor zn persoon aan de wet onderworpen was1 ,gerhard1 ,,xvi #eg4 #ei4 ,quenstedt ,,iii #bhd4 ,schneckenburger1 ,zur kirchl4 ,christol4 #eh-gc4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers ,i #bgd4 ,maar de ,gereformeerden konden alzoo niet spreken1 wl ,christus als waarachtig mensch wel zeker verplicht was1 om de wet te onderhouden1 en ,god lief te hebben boven al en den naaste als zichzelf4 ,toch verwierpen z terecht het gevoelen van ,piscator4 ,want ten eerste1 de ,h4 ,schrift vat heel het leven en werk van ,christus op als n geheel en maakt nooit scheiding tusschen eene obedientia vitae1 die ,h voor zichzelf1 en eene obedientia mortis1 die ,h voor ons volbracht4 ,het is n werk1 dat de ,vader ,hem heeft opgedragen en dat ,h in zn dood ten einde brengt1 ,joh4 #d3cd1 #ag3d1 #ai3cj4 ,zn dienen voltooit zich in het geven zner ziel tot een losprs voor velen1 ,mt4 #bj3bh4 ,zelfs ,paulus1 die allen nadruk legt op het kruis van ,christus1 ziet in zn dood niet zne gansche maar de voleindiging zner gehoorzaamheid4 ,h is geworden onder de wet1 ,gal4 #d3d1 in gelkheid des zondigen vleesches1 ,rom4 #h3c1 heeft niet geleefd ten gevalle van zichzelven1 1 ,rom4 #ae3c1 heeft b zne menschwording zich al vernietigd en de gestalte van een dienstknecht aangenomen1 heeft zich voortdurend vernederd en is gehoorzaam geworden tot den dood toe1 1 ,phil4 #b3g1 #h1 #b ,cor4 #h3i en zoo is het n en ne 1 die aan velen de schenkt1 ,rom4 #e3ah1 #ai4 ,het is daarom geheel met de ,schrift in strd1 om het satisfactorisch werk van ,christus te beperken tot zn lden1 of zelfs zooals ,jac4 ,alting deed1 ,op4 ,v #cic-cie1 cf4 echter p4 #dgh-dhj1 tot het lden gedurende de drie uren duisternis aan het kruis4 ,het beroep op plaatsen als ,zach4 #c3i1 ,joh4 #ai3cj1 ,rom4 #f3aj1 ,hebr4 #g3bg1 #a ,petr4 #c3ah1 waar gezegd wordt1 dat ,christus nmaal1 op het hout1 geleden heeft en uitgeroepen heeft3 het is volbracht1 bewst hiertegen niets1 omdat in het lden en sterven heel het voorafgaande leven van ,christus is opgenomen1 saamgevat en voltooid1 cf4 ,moor ,,iii #ihe sq4 ,mastricht ,v #aa1 #cd4 #ah1 #bi4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii #f4 ,misc4 ,s4 ,,ii #gga4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,ix #df4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,x #dfg-dga4 ,veeleer is heel het leven en werk van ,christus van zne ontvangenis af tot in zn dood toe plaatsvervangend van aard4 ,de aanneming der menschelke natuur zelve en op zich zelve draagt dit karakter nog niet1 omdat alle middelaarswerken de twee naturen onderstellen2 maar zne heilige ontvangenis en geboorte en al zne heilige werken1 zn in het ne werk van ,christus begrepen1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #ah1 #b4 ,heid4 ,cat4 qu4 #cf en #fj4 ,ned4 ,gel4 art4 #bb1 cf4 ,acta ,syn4 ,dordr4 sess4 #agb4 #agc4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bhb4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,i #ia4 #abb f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #bhg4 ,ten tweede is het zeker waar1 dat ,christus als mensch1 voor zichzelf der wet onderworpen was2 alleen maar1 zne menschwording en zn mensch-zn is niet voor ,hem zelven maar voor ons geschied4 ,christus is nooit geweest en mag nooit beschouwd als een persona privata1 een individu naast en op gelke ln met anderen2 ,h was van den aanvang af eene persona publica1 de tweede ,adam1 sponsor et caput electorum4 ,gelk ,adam voor zichzelven zondigde en daardoor schuld en dood op allen laadde1 wier representant h was2 zoo heeft ,christus door zne gerechtigheid en gehoorzaamheid de vergeving en het leven voor al de znen verworven4 ,meer nog1 zeker was ,christus als mensch aan de wet ,gods onderworpen als regel des levens2 zelfs de geloovigen worden nooit van de wet in dien zin ontslagen4 ,maar ,christus heeft zich nog in eene geheel andere verhouding tot de wet gesteld1 n4l4 tot haar als wet van het werkverbond4 ,adam was niet alleen tot onderhouding der wet verplicht1 maar de wet werd hem in het werkverbond nog onder eene andere forma voorgehouden1 n4l4 als weg tot het eeuwige leven1 hetwelk h nog niet bezat4 ,christus echter had door zne vereeniging met de ,goddelke natuur het eeuwige en zalige leven4 ,daarvan deed ,h vrwillig afstand2 ,h heeft zich aan de wet van het werkverbond onderworpen als weg tot het eeuwige leven voor zich en de znen4 ,de gehoorzaamheid1 die ,christus bracht aan de wet1 was dus eene gansch vrwillige4 ,niet zn dood alleen1 gelk ,anselmus zeide1 maar heel zn leven was eene zelfverloochening1 ne zelfofferande1 door ,hem als ,hoofd in de plaats der znen gebracht4 ,ten derde1 dat de geloovigen nog altd tot onderhouding der wet als regel des levens verplicht zn1 bewst daartegen niets4 ,indien dit iets bewees1 zou al het satisfactorische uit ,jezus' leven en lden verdwnen4 ,want de geloovigen hebben nog allerlei lden als gevolg der zonden te dragen1 z worden nog verzocht door ,satan en verlokt door de wereld1 z zondigen nog telkenmale en moeten nog sterven enz41 en zoo zou ,christus hen van niets1 noch van de zonde noch van hare gevolgen hebben bevrd4 ,jac4 ,alting redeneerde zoo en zeide daarom1 dat ,christus de znen alleen van den eeuwigen dood door zne helsche angsten gedurende de drie uren duisternis aan het kruis1 maar niet van het lden1 den lichamelken dood enz4 had bevrd4 ,maar deze beschouwing van het werk der verlossing is zonder twfel verkeerd4 ,de verlossing is volkomen1 eene verlossing van den ganschen mensch naar ziel en lichaam1 van alle zonden en gevolgen der zonde4 ,en deze is volbracht in en door ,christus' leven en sterven4 ,maar gelk zn koninkrk door ,hem onderscheiden is in een onzichtbaar1 geestelk en een zichtbaar1 op aarde eens te stichten rk2 gelk ,h zelf eenmaal gekomen is om te lden en straks wederkomen zal om te oordeelen levenden en dooden2 zoo wordt de verlossing1 door ,christus aangebracht1 langzamerhand uitgewerkt en toegepast1 eerst geestelk1 daarna lichamelk4 ,nu in deze bedeeling worden de geloovigen geestelk bevrd van elke schuld en macht der zonde en hare gevolgen1 van wereld1 ,satan1 dood2 z hebben de vergeving der zonden en het eeuwige leven2 wet1 ,satan1 dood kunnen hun deze niet meer ontrooven2 en eens zullen z ook uitwendig1 lichamelk van alle zonde en macht der zonde bevrd worden4 ,de gansche herschepping1 zooals ze voltooid zal zn in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde1 is vrucht van het werk van ,christus4 ,gelk het eenzdig is1 om met ,alting de vrucht van ,christus' werk alleen in de verlossing van den eeuwigen dood te zien2 even eenzdig is het1 om met ,ritschl die vrucht tot de geestelke1 ethische heerschapp van den ,christen over zonde en wereld in het ,diesseits1 te beperken4 ,de gansche persoon van ,christus1 beide met zne actieve en passieve gehoorzaamheid1 is de borgtocht voor de gansche verlossing4 ,cf4 over de actieve gehoorzaamheid4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #af1 #e4 ,,iii #ad1 #ab4 ,comm4 op ,rom4 #e3ai1 ,gal4 #d3d4 ,gomarus1 ,theses theol4 disp4 #ai1 #i4 ,junius1 ,theses theol4 #cf1 #h4 ,synopsis pur4 theol4 #bi1 #ce4 ,turretinus1 ,th4 ,el4 ,,xi #bb4 ,,xiv #ac4 ,cloppenburg1 ,op4 ,i #ejd sq4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii #c1 #ah sq4 ,coccejus1 de foedere ,v #ic4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #bha4 ,gerhard1 ,,xvi #eg sq4 ,walch1 ,comm4 de obed4 ,christi activa #agee4 ,baur1 ,vershnung #dghv4 ,philippi1 ,der thtige ,gehorsam ,christi #ahda4 ,id41 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #b ,s4 #adb f4 ,frank1 ,chr4 ,wahrheit ,,ii #agb4 ,id41 ,neue kirchl4 ,zeits4 #ahib ,s4 #hef4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers ,i #bga f4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement #bdh-bfd enz4 #ac4 ,terwl ,piscator en vele anderen de obedientia activa van de voldoening uitsloten1 komt in de nieuwere theologie de obedientia passiva niet tot haar recht4 ,nadat ,socinianisme en ,rationalisme de kerkelke satisfactieleer aan eene scherpe kritiek hadden onderworpen1 trachtten velen in den tegenwoordigen td haar nog te handhaven1 door ze in mystischen of ethischen zin om te werken1 boven bl4 #cbgv4 ,de voorstelling is dan in hoofdzaak deze1 dat ,christus' lden en sterven niet noodig was1 om aan ,gods gerechtigheid te voldoen noch door ,god als een offer voor onze zonden geischt werd1 maar dat het de consequentie was van zn leven in gehoorzaamheid aan ,gods wil1 het bews dat ,h in zn religieus-ethisch beroep ,gode getrouw bleef tot in den dood toe1 het historisch noodzakelk gevolg van zn heilig leven te midden van eene zondige wereld4 ,tegenover zulke opvattingen1 die het lden en sterven van ,christus geheel van den persoon losmaken en als ,etwas ,sachliches op zichzelf stellen1 bezit deze voorstelling een onmiskenbaar recht4 ,christus is toch de getrouwe getuige1 ,op4 #a3e1 ,h heeft onder ,pontius ,pilatus de goede beldenis betuigd1 #a ,tim4 #f3ac1 zn lden en sterven is geen lot maar eene daad1 ,h heeft macht1 om het leven af te leggen1 gelk om het aan te nemen1 ,joh4 #aj3ah4 ,maar toch wordt z zelve door niet minder ernstige bezwaren gedrukt4 #a ,reeds dit is van beteekenis1 dat de mystische en ethische theorien b ,jezus alleen van een beroep en niet meer van een ambt spreken4 ,hierin ligt reeds al het verschil4 ,indien ,christus een beroep uitoefende1 dan heeft ,h zelf door zn aanleg1 opvoeding enz4 zich daartoe ontwikkeld1 staat ,h niet boven maar naast ons1 is ,h ons alleen in religieusen en ethischen zin vooruitgestreefd1 en kunnen en moeten w ons zooveel mogelk naar zn voorbeeld conformeeren4 ,is ,christus daarentegen gezalfd tot het ambt van profeet1 priester en koning1 dan is ,h door ,god aangesteld1 heeft van ,hem een werk ontvangen om te doen1 staat ,h met gezag boven ons1 om ons te leeren1 om ons voor ,gods aangezicht te vertegenwoordigen1 om ons te regeeren naar znen wil1 ,martin1 ,the atonement #aje4 #b ,gevolg van deze opvatting is1 dat het lden en sterven van ,christus totaal onverklaard blft4 ,schleiermacher leidde het daaruit af1 dat ,christus als heilige inging in onze zondige gemeenschap2 h liet het bestaan in ,mitgefhl mit menschlicher ,schuld und ,strafwrdigkeit en zag in zn dood gevolg van zn ,eifer fr seinen ,beruf1 ,chr4 ,gl4 #ajd1 #d4 ,ritschl zegt evenzoo1 dat het de trouw aan zn beroep is1 welke ,christus tot eene offerande qualificeert2 zn dood was geen offerande maar een onbedoeld gevolg van het conflict tusschen ,hem1 den heilige1 en de zondige menschheid1 das ,accidens seiner positiven ,treue im ,berufe1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ebe1 cf4 #dae f4 #dda f4 ,,ii #ccd f41 ,kaftan1 ,dogm4 #efe-efi4 ,khl1 ,die ,heilsbedeutung des ,todes ,christi #aij f4 ,de ,groninger ,godgeleerden zagen in den dood van ,christus eene zaak1 door de menschen gedaan1 door ,jezus geleden en door ,god toegelaten1 en vatten het in ,mt4 #af3ba1 ,mk4 #h3ca1 ,luk4 #i3bb in zedelken zin op1 ,pareau et ,h4 de ,groot1 ,lineam4 theol4 christ4 ed4 #c p4 #aec4 ,h4 de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #aha4 ,eene theorie nu1 die het lden en sterven van ,christus voor toevallig verklaart1 is daarmede reeds ten volle geoordeeld4 #c ,de ,schrift toch zegt duidelk1 dat ,jezus' lden en sterven van te voren bepaald en noodzakelk was4 ,wel tracht men in den nieuweren td aan te toonen1 dat ,jezus eerst blde en met groote verwachtingen onder zn volk optrad en de noodzakelkheid van zn dood eerst inzag sedert den dag te ,cesarea ,philippi1 ,mt4 #af3bjv41 ten gevolge van de vandschap1 die zich langzamerhand tegen zn persoon ontwikkelde1 b4 v4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #bhd-bie4 ,maar ,khler noemt dit terecht eene sage4 ,het ,messiasbewustzn1 dat ,jezus blkens zn doop door ,johannes van zn optreden af aan bezat2 de naam ,menschenzoon1 dien ,h met klare bewustheid en eene bepaalde bedoeling zich toekende2 de toepassing op zichzelven van ,jesaja's profetie1 ,luk4 #d3ba2 de voorspelling1 dat ,h als de bruidegom van zne discipelen zou weggenomen worden1 ,mk4 #b3bj2 de vergelking van zichzelven met ,jona1 ,mt4 #ab3dj en b de slang in de woestn1 ,joh4 #c3ad2 de prediking van het koninkrk der hemelen in geestelken zin1 van de zelfverloochening en het kruisdragen1 van den haat en de vandschap der wereld1 ,mt4 #e1 #aj1 #aa3afv41 #ab3bev41 bewzen overvloedig1 dat voor ,jezus' bewustzn de dood van het begin af vaststond als het doel van zn leven2 zoo had ,hem de profetie onderwezen1 ,nsgen1 ,gesch4 d4 neut4 ,offenbarung ,i #ahia ,s4 #cie f4 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung #ahih ,s4 #aei f4 ,de dag van ,cesarea ,philippi bracht alleen deze verandering1 dat ,jezus openlk aan zne discipelen verkondigde1 dat ,h de ,messias was1 dat ,h overgeleverd zou worden en ten derden dage zou opstaan1 ,mk4 #af3ba1 ,mk4 #h3ca1 ,luk4 #i3bb4 ,en ,h zegt erb1 dat dit alzoo moet zn1 niet omdat ,h zedelk verplicht was om te sterven of zoo alleen trouw aan zn beroep kon blven1 want eene zedelke verplichting1 om overgeleverd1 gedood en zelfs opgewekt te worden1 bestaat niet1 maar wl het alzoo in ,gods raad was bepaald en in de ,schrift was voorzegd1 ,mt4 #bf3ed1 ,luk4 #bb3bb1 #bd3bf1 #dd1 #df1 ,joh4 #c3ad1 #g3cj1 #h3bj1 #aj3ah1 #aa3i1 #ab3bc1 #ag3a1 #bj3i1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 #a ,cor4 #ae3c1 cf4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #de4 #d ,de beide teksten ,mt4 #bf3ci en ,hebr4 #e3g zn hiermede geenszins in strd4 ,volgens ,hebr4 #e3g bad ,h niet om bevrding van den dood1 alsof ,h dezen niet als noodzakelk erkend had2 want er staat duidelk1 dat zn gebed1 niettegenstaande zn dood1 door ,god verhoord is2 maar ,christus bad1 dat ,h in den dood niet mocht omkomen maar daaruit gered en opgewekt en verheerlkt mocht worden2 ,h kwam juist1 om door zn sterven ,gods wil te doen en heiligde ons door dien wil1 ,hebr4 #aj3e-aj4 ,dit werpt licht op ,mt4 #bf3ci-db2 ,jezus bidt daar niet naar zn wil1 welken ,h juist aan dien des ,vaders onderwerpt1 maar naar de geneigdheid1 welke der menschelke natuur is ingeschapen om eigen verderf te ontvlieden1 ,kantt4 ,st4 ,vert42 ,h ziet tegen den dood als dood op1 maar bidt juist1 dat ,god ,hem sterken moge1 om in zn sterven ,gods wil te doen1 dat ,gods wil niet alleen aan ,hem maar door ,hem geschieden moge4 #e ,het lden en sterven van ,christus neemt in de ,schrift zulk eene plaats in1 dat het niet als het accidens van zne beroepstrouw kan worden opgevat4 ,aan de beschrving daarvan is het grootste gedeelte der evangelin gewd4 ,en het wordt niet beschreven als een martelaarschap maar als een gericht ,gods1 als de wil des ,vaders1 als de offerande eens priesters4 ,h sterft niet voor zn geloof1 maar wordt rechterlk veroordeeld1 wl ,h beweert1 de ,zone ,gods1 de ,messias te zn4 ,h gaat niet verheugd den dood te gemoet1 maar is ontroerd1 bedroefd1 verbaasd1 beangst tot den dood toe en is in zwaren strd1 zoodat zn zweet werd gelk druppelen bloeds1 ,mt4 #bf3cg1 #ch1 ,mk4 #ad3cc1 ,luk4 #bb3dd1 ,joh4 #ab3bg1 ,si la vie et la mort de ,socrate sont d'un sage1 la vie et la mort de ,jsus sont d'un ,dieu 7,rousseau74 ,in de prediking der apostelen is het kruis van ,christus het middelpunt en de oorzaak van alle heilsweldaden4 ,veel meer dan op het leven1 valt op den dood van ,christus de nadruk2 en die dood wordt altd in verband gebracht met onze zonden2 om der zonden wil is ,christus gestorven en daardoor heeft ,h voor de znen de gerechtigheid en het leven verworven4 ,al mag dat lden en sterven niet losgemaakt worden van den persoon1 het is toch bepaald door ,god als zoodanig gewild1 door den ,zoon volbracht2 het vormt in het leven van ,christus niet een toevallig1 alleen door de omstandigheden noodzakelk geworden1 maar een wezenlk1 onmisbaar bestanddeel2 daardoor in de eerste plaats is de verzoening der zonden1 de gerechtigheid en de zaligheid verworven4 #f ,wel wordt daartegen ingebracht1 dat ,god niet propter maar alleen per ,christum de weldaden van het verbond der genade ons schenkt2 zoo vroeger reeds ,socinus e4 a4 en thans b4 v4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #bj ,,ii #dbfv4 ,gottschick1 ,propter ,christum1 ,zeits4 f4 ,theol4 u4 ,kirche #ahig ,s4 #ceb-chd4 ,de ,lutherschen schiepen er zelfs behagen in om de ,gereformeerden te beschuldigen1 dat z krachtens hun praedestinatieleer de voldoening van ,christus moesten loochenen en ,hem alleen konden beschouwen als causa instrumentalis der zaligheid2 de ,gereformeerden zeiden immers ook zelven1 dat ,christus niet fundamentum en causa electionis was1 deel ,,ii #chj2 de verkorenen waren al voorwerp van ,gods liefde1 eer ,christus als hun middelaar was aangewezen en waren verkoren niet om maar in en tot ,christus1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xvi de justif4 #cf4 ,schneckenburger1 ,zur kirchl4 ,christol4 #ahdh ,s4 #de f4 ,id4 ,vergl4 ,darst4 ,,ii #bfd f4 ,schweizer1 ,gl4 d4 ev4 ref4 ,k4 ,,ii #cgi4 #chi4 ,maar deze beschuldiging is onwaar4 ,christus is zeer zeker bews en openbaring van de liefde des ,vaders2 logisch gaat onze verkiezing tot zaligheid aan zne verkiezing tot middelaar vooraf2 ,god is dus niet eerst door ,christus bewogen1 om zondaren lief te hebben4 ,maar hierin bestaat juist de liefde ,gods1 dat ,h dat heil1 hetwelk ,h zondaren wil schenken1 in den td voor hen laat verwerven door zn eigen ,zoon1 en het alzoo hun schenkt in overeenstemming met zne gerechtigheid4 ,gods genade doet dus de genoegdoening en de verdienste van ,christus niet te niet1 maar is juist de laatste grond voor die verdienste1 quia mero beneplacito mediatorem statuit1 qui nobis salutem acquireret1 ,calv4 ,inst4 ,,ii #ag1 #a4 ,imo quia prius diligit1 postea nos sibi reconciliat1 ib4 #af1 #c4 ,jam nos diligenti reconciliati sumus1 ib4 #d4 ,en deze beide1 ,gods liefde en de voldoening van ,christus1 moesten en konden daarom samengaan1 wl w tegelk als schepselen het voorwerp van zne liefde en als zondaren het voorwerp van zn toorn waren1 ib4 #c4 ,zoo is het dus louter genade1 uit welke ,god de zonden vergeeft1 ,h doet het om zns zelfs1 om zns grooten naams wille1 ,jes4 #dc3bc-be1 ,ezech4 #cf3ba1 ,ef4 #a3ag1 #a ,joh4 #b3ab1 maar dit is zoo weinig daarmede in strd1 dat ,god ons de zonden om ,christus' wil vergeeft1 dat de naam ,gods ons eerst in ,christus is geopenbaard4 ,dat ,god de zonden vergeeft en het leven schenkt alleen uit genade1 om zns zelfs wil en niet om iets dat in ons is1 dat heeft ,christus ons verkondigd1 dat heeft ,h ons verworven4 ,de vergeving uit genade1 als gezindheid in ,god eeuwiglk aanwezig en aan de verkiezing en zending van ,christus voorafgaande 7amor benevolentiae71 is toch eerst door ,christus' offerande in den td mogelk gemaakt 7amor complacentiae74 ,de weldaden zelve zn door ,christus verworven1 al is de genegenheid1 om ze te schenken aan de uitverkorenen1 van alle eeuwigheid in ,god aanwezig geweest4 ,christus is tot zonde gemaakt1 opdat w zouden zn rechtvaardigheid ,gods in ,hem4 ,h is geworden uit eene vrouw en geworden onder de wet1 opdat ,h ons van den vloek der wet verlossen zou en w de aanneming tot kinderen verkrgen zouden4 ,gelk ,adam de oorzaak is van zonde en dood1 zoo is ,christus de bron van gerechtigheid en leven1 ,mt4 #bj3bh1 #bg3bh1 ,joh4 #a3ah1 #ae3ac1 ,rom4 #e3abv41 #a ,cor4 #ae3ba1 #bb1 #b ,cor4 #e3ai-ba1 ,gal4 #c3ac1 #d3d1 #a ,joh4 #d3i4 ,zoo verstaan1 is de uitdrukking1 dat ,god ons de zonden vergeeft en het eeuwige leven schenkt propter ,christum1 om ,christus' wil1 schriftuurlk en door de gansche ,christenheid geleerd1 ook door de ,gereformeerden1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #af en #ag4 ,comm4 op ,joh4 #ae3ac1 ,rom4 #e3aj1 #b ,cor4 #e3ai1 #a ,joh4 #d3ai enz4 ,ned4 ,gel4 art #ba4 #bb4 #bc1 cf4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #bj4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,i #aij4 ,heid4 ,cat4 qu4 #cg4 ,petrus de ,witte1 ,wederl4 der ,soc4 dwalingen ,,ii #agjv4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ah1 #bj4 #dav4 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,,iv #dj ,x #cj4 ,turretinus1 de satisf4 p4 #g4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #bfe f4 ,eindelk #g1 de mystische en de moreele theorie raken op alle punten met de ,schrift en met de christelke religie in strd4 ,de eerstgenoemde acht het wezen der religie gelegen in de mystische eenheid van ,god en mensch4 ,deze is door de zonde verstoord maar door ,christus hersteld en wel niet zoozeer door wat ,h doet als wel door wat ,h is1 door zn persoon meer dan door zn werk1 door zne geboorte meer dan door zn kruis4 ,hoe die mystische eenheid van ,god en mensch nu door ,christus hersteld is1 is op dit standpunt moeilk te zeggen4 ,hegel zeide1 dat die eenheid objectief bestaat1 maar door ,christus het eerst duidelk ingezien en uitgesproken is4 ,schleiermacher stelt het zoo voor1 dat ,christus1 eerst ingaande in onze zondige gemeenschap1 daarna ons opneemt in de gemeenschap van zne heiligheid en zaligheid4 ,de bemiddelingstheologie drukt zich dikwerf zoo uit1 dat ,christus een nieuw ,godmenschelk leven ons instort4 ,al deze wzen van voorstelling zn afkomstig uit het pantheisme en zn1 zonder dit wsgeerig stelsel1 eenvoudig onverstaanbaar4 ,de moreele theorie gaat uit van de gedachte1 dat ,god geen voldoening eischt maar in zne liefde ons ,christus gaf1 opdat deze door zne leer1 leven en sterven ons van ,gods liefde verzekeren1 ons in onze vandige gezindheid veranderen en van de zonde afschrikken zou4 ,en ook de gouvernementeele theorie van ,grotius ziet in ,god den ,rector mundi1 die persoonlk wel zou kunnen en willen vergeven1 doch in het belang der wereldorde de zonde exemplair1 tot een afschrik voor anderen1 straffen moet4 ,b al deze theorien nu kan men nog wel van ,christus als ,zone ,gods1 van zn priesterschap en offerande blven spreken1 maar men spreekt dan in figuurlken zin1 gebruikt de woorden in ongewone beteekenis en geeft aanleiding tot misverstand4 ,immers is het duidelk1 dat in het pantheisme en het deisme voor den ,christus der ,schriften geen plaats is4 ,het hoogepriesterschap van ,christus verandert dan in een martelaarschap1 zne offerande in een voorbeeld1 de christelke religie in eene paedagogiek en de kerk in eene school4 ,gerechtigheid is geen deugd ,gods1 maar alleen in den staat op hare plaats4 ,zonde is geen schuld en straf geen rechtsherstel4 ,de mensch is niet zoo boos1 of h kan door een zedelk voorbeeld1 door een schok of een indruk1 ten goede veranderd worden1 cf4 ,ch4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #eff etc4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement1 ch4 #ba4 ,de objectieve voldoening wordt omgezet in de subjectieve verzoening2 de eigenlke1 ware verzoening heeft dan eerst plaats1 als de mensch het voorbeeld van ,jezus volgt en zichzelven verandert4 ,de geloovigen onder het ,o4 ,t4 hadden het voorbeeld van ,jezus nog niet1 zn dus f allen verloren f op eene andere wze zalig geworden dan w1 en ,christus is niet de eenige naam1 onder den hemel den menschen ter zaliging gegeven4 ,bovenal blft b al de genoemde theorien het verband onverklaard1 dat de ,schrift legt tusschen den dood van ,christus en de vergeving onzer zonden en het eeuwige leven4 ,het is niet in te zien1 hoe de dood van ,christus als een voorbeeld van deze weldaden de grond kan zn1 waarom ,god ons om ,christus' wil de zonden vergeeft en het leven schenkt4 ,feitelk komt alles hierop neer1 dat ,christus door zn beeld een diepen indruk maakt op het verstand of op den wil of ook op het gevoel van den mensch1 en zoo hem bevrdt van de meening1 dat ,god om zne zonde op hem toornt1 of van de zelfzucht1 die hem gebonden houdt1 of van het gevoel van onzaligheid1 dat hem neerdrukt4 ,maar in geen dezer gevallen wordt aan den mensch ware vrede en rust geschonken4 ,want het geweten wordt daardoor niet gereinigd en het schuldgevoel daardoor niet weggenomen4 ,vrede is er alleen in het bloed des kruises6 #ad4 ,deze actieve en passieve gehoorzaamheid van ,christus1 welke in de ,schrift zoo duidelk geleerd wordt1 is niet te handhaven dan door haar op te vatten als satisfactio vicaria4 ,de bestrders dezer leer stellen het echter menigmaal zoo voor1 dat men b het werk1 evenals b den persoon van ,christus onderscheiden moet tusschen de zuivere feiten1 en de theorien1 die daarover ter verklaring opgesteld zn4 ,eerst wordt deze onderscheiding gemaakt met het oog op de kerkelke leer der satisfactio vicaria maar weldra daarna ook met het oog op het onderws van de apostelen4 ,ten slotte blft er dan niets over dan het naakte feit van het sterven van ,christus zelf2 de interpretatie en appreciatie van het feit is aan ieders willekeur overgelaten4 ,zoo staat de zaak echter niet4 ,woord en feit gaan in ,gods openbaring saam2 ,christus is priester maar ook profeet2 ,h heeft zn eigen persoon en werk verklaard2 ,h heeft zelf in zn woord zn dood geinterpreteerd1 en de christelke theologie is daaraan gebonden4 ,er zn dus niet vele theorien1 de moreele1 de gouvernementeele1 de mystische1 de privaat- en de publiekrechterlke1 welke door de theologie b wze van hypothesen ter verklaring der feiten en verschnselen opgesteld worden en als verschillende pogingen ter oplossing alle evenveel recht van bestaan hebben4 ,maar de vraag is1 wat in al deze meeningen en leeringen met de ,schrift overeenkomt en daarin gegrond is4 ,zoo de vraag gesteld1 is er haast geen twfel mogelk1 of de satisfactio vicaria door de ,schrift wordt geleerd4 ,de exegese1 die de ,socinianen en de ,rationalisten toepasten1 om haar uit de ,schrift te verwderen1 neemt niemand meer voor zne rekening4 ,en de uitlegging van ,ritschl moge om haar scherpzinnigheid een td lang hebben geboeid1 hare onhoudbaarheid wordt schier door niemand meer betwfeld1 cf4 ,kreibig1 ,die ,vershnungslehre auf ,grund d4 chr4 ,bew4 #ahgh4 ,frank1 ,die ,theol4 ,ritschls #ahia4 ,pfleiderer1 ,die ,ritschl'sche ,theologie1 ,jahrb4 f4 pr4 ,theol4 #ahhi4 ,id4 ,entw4 der prot4 ,theol4 #bbh f4 ,orr1 ,the ,ritschlian theology1 ,london #ahig4 ,onpartdige lezing der ,h4 ,schrift vindt in haar altd weer de kerkelke leer der plaatsvervangende voldoening terug1 ,wegscheider1 ,instit4 theol4 #acf4 ,pfleiderer1 ,der ,paulinismus #acf f4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #fh4 ,,ii #ig4 #cac f4 enz4 ,de ,h4 ,schrift toch laat ons in heel het werk van ,christus eene vervulling zien van ,gods wet1 eene voldoening aan zn eisch1 boven bl4 #caj4 ,als profeet1 priester en koning1 in zne geboorte en dood1 in zn leven en lden1 in zn woorden en wonderen1 in zn spreken en handelen1 altd volbrengt ,h ,gods wil2 ,h is gekomen1 om dien wil te doen2 de wet ,gods was in het binnenste zns ingewands2 zn gansche leven is ne volmaakte offerande1 ,gode tot eene welriekende reuk4 ,die wil ,gods is n1 en n is ook de wil van ,christus1 en n zne offerande4 ,maar toch laat zich daaraan zeer duidelk eene dubbele zde onderscheiden4 ,tweeledig immers was de eisch1 door ,god aan den gevallen mensch gesteld1 n4l4 dat h de wet volkomen onderhouden en ook hare overtreding door straf herstellen zou1 boven bl4 #bbj4 ,tweerlei zn de weldaden1 die ,christus ons verworven heeft1 n4l4 de vergeving der zonden en het eeuwige leven4 ,beide zn niet identisch2 rechtvaardigmaking valt niet vanzelf samen met de hemelsche zaligheid4 ,adam was vr zne ongehoorzaamheid wel rechtvaardig1 maar moest toch nog in den weg der werken het eeuwige leven verwerven4 ,het strafdragen is op zichzelf nog volstrekt niet n met het volbrengen der wet2 de misdadiger1 die gestraft wordt maar onder de straf zich verhardt1 vervult het recht doch beantwoordt geenszins aan den ganschen eisch der wet4 ,bovendien1 ,christus was de tweede ,adam2 ,h kwam niet alleen1 om voor ons de straf te dragen maar ook om voor ons die gerechtigheid en dat leven te verwerven1 welke ,adam door zne gehoorzaamheid verwerven moest2 ,h bevrdde ons niet van schuld en straf alleen en plaatste ons niet aan het begin maar aan het einde van den weg1 dien ,adam te bewandelen had4 ,h schenkt ons veel meer1 dan w in ,adam verloren1 niet alleen de vergeving der zonden en de kwtschelding der straf1 maar ook terstond in het geloof het non posse peccare en het non posse mori1 deel ,,ii #eeg3 die in ,hem gelooft1 wordt niet veroordeeld en heeft het eeuwige leven1 ,joh4 #c3af1 #ah4 ,beide soorten van weldaden worden daarom ook1 al zn ze in concreto nooit te scheiden1 toch dikwerf afzonderlk naast elkander genoemd1 ,dan4 #i3bd1 ,joh4 #c3cf1 ,hd4 #bf3ah1 ,rom4 #e3ag1 #ah1 ,gal4 #d3e1 ,op4 #a3e1 #f4 ,en zoo is het ook met de actieve en passieve gehoorzaamheid van ,christus4 ,z zn onderscheiden1 maar vallen in concreto1 in het leven en sterven van ,christus1 altd samen4 ,de actieve gehoorzaamheid is geen uitwendig toevoegsel aan de passieve1 noch omgekeerd4 ,geen enkele daad en geen enkel voorval in het leven of lden van ,christus is uitsluitend tot de eene of tot de andere te brengen4 ,evenals ,christus altd en in alles tegelk profeet1 priester en koning is1 zoo is ,h ook steeds werkzaam tot verzoening van de schuld der zonden en tot verwerving van het eeuwige leven4 ,zelfs is het niet goed1 te zeggen1 dat de vergeving der zonden alleen door zne passieve1 en het eeuwige leven alleen door zne actieve gehoorzaamheid is verworven4 ,want zn lden was geen dragen der straf alleen maar ook volbrenging der wet2 en zn werken was geen volbrenging der wet slechts maar ook een dragen van hare straf4 ,zn doen was lden en zn lden was daad4 ,het was n werk1 dat ,christus volbracht1 maar zoo rk1 zoo waardevol in ,gods oog1 dat de gerechtigheid ,gods er volkomen door voldaan1 alle eisch der wet er ten volle door vervuld en de gansche1 eeuwige zaligheid erdoor verworven is4 ,het satisfactorische van ,christus' gehoorzaamheid bestaat niet daarin1 dat ,h eene wraakzuchtige ,godheid door bloed bevredigd1 haar haat en nd door eene quantiteit van lden gestild heeft2 maar het is hierin gelegen1 dat h van het begin tot het einde van zn leven zn wil aan den ganschen1 volmaakten1 heiligen en liefderken wil van ,god onderworpen1 en zichzelf met lf en ziel en alle krachten ,gode tot eene volmaakte offerande geheiligd heeft4 ,maar die wil van ,god omvatte naar de leer der ,schrift niet alleen het leven maar ook het lden van ,christus2 en die offerande bestond niet alleen in zn zedelk beroep0 maar ook in zn kruisdood4 ,wat ,god vereenigd heeft1 zal de mensch niet scheiden4 ,cf4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv #ac1 #aa sq4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ah1 #ad4 ,moor ,,iii #ifj sq4 ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #cbf4 #cda4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ajd1 #b4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #bgi f4 ,,iii #fa4 ,de gehoorzaamheid van ,christus is echter niet alleen eene satisfactio2 z is eene satisfactio vicaria4 ,ook hierover spreekt de ,schrift zich duidelk uit4 ,eigenlk ligt in alle zoenoffer de idee der plaatsvervanging opgesloten2 het stelt in de plaats van den offeraar1 die den toorn ,gods waardig is1 iets anders1 dat ,hem weder gunstig stemmen kan4 ,in ,israels geschiedenis treffen w de idee der plaatsvervanging reeds aan b ,abraham1 als deze op bevel van den ,engel des ,heeren zne hand niet uitstrekt naar znen zoon1 maar een ram ten brandoffer offert in zns zoons plaats1 ,gen4 #bb3ab1 #ac4 ,in den ,oudtest4 cultus droeg b de zoenoffers de handoplegging de zonden van den offeraar op het offerdier over1 ,lev4 #af3ba2 de verzoening zelve komt niet in n maar in drie acten tot stand1 n4l4 slachting1 bloedsprenging en verbranding2 schoon met de zonden van den offeraar beladen en alzoo des doods waardig1 wordt het offerdier toch niet eenvoudig gedood maar geslacht4 ,het is niet om den dood als zoodanig1 zonder meer1 te doen1 want het offerdier is bestemd om verzoening te doen en den offeraar te herstellen in ,gods gunst4 ,die gunst is niet te verwerven door den dood van het offerdier zonder meer1 maar daardoor dat het bloed1 de ziel1 het leven van het wel met de zonden des offeraars beladen en daarom gedoode1 maar toch in zichzelf volkomen onschuldig offerdier ,gode toegebracht en gewd wordt4 ,zoo doet dat bloed1 als de zelfofferande van een levend wezen1 dat daarom niet gedood maar geslacht wordt1 verzoening over de zonden van den offeraar2 het maakt dat heel het dier in de verbranding ,gode is tot eene aangename reuk2 de offeraar zelf deelt dan volkomen in zne gunst1 het dier heeft van het begin tot het einde zne plaats vervangen en alzoo hem verzoend en in ,gods gemeenschap hersteld4 ,aan dezen cultus ontleende ,jesaja de trekken voor zne teekening van den knecht des ,heeren2 de poena vicaria kan niet sterker worden uitgedrukt dan in ,jes4 #ec2 de knecht des ,heeren heeft onze krankheden op zich genomen en onze smarten gedragen2 ,h is om onze overtredingen verwond1 om onze ongerechtigheden is ,h verbrzeld2 de straf1 die ons den vrede aanbrengt1 was op ,hem1 en door zne striemen is ons genezing geworden4 ,de ,heere heeft ons aller ongerechtigheden op ,hem doen aanloopen4 ,om de overtreding des volks is de plage op ,hem geweest4 ,h heeft zne ziel tot een schuldoffer gesteld4 ,zelf een rechtvaardige1 zonder onrecht of bedrog1 draagt ,h de ongerechtigheden der znen4 ,dit alles wordt nog duidelker in het ,n4 ,test4 ,vooreerst komt de uitdrukking hier in aanmerking1 ,mt4 #bj3bh1 ,mk4 #aj3de1 #a ,tim4 #b3f2 het is naar zne afkomst van 1 losmaken1 het middel om iemand los te maken1 uit de gevangenis te bevrden1 en vandaar dikwerf losgeld4 ,in de ,,lxx is het de vertaling van 1 ,lev4 #be3ea1 #eb of 1 ,num4 #c3df of 1 ,ex4 #ba3cj1 #cj3ab1 ,num4 #ce3ca1 #cb1 ,spr4 #f3ce1 #ac3h1 dat echter elders vertaald wordt door 1 #a ,sam4 #ab3c1 ,ps4 #di3h of 1 ,am4 #e3ab1 ,jes4 #dc3c1 of 1 ,jos4 #cf3ah4 ,nu is het waar1 dat in het woord het plaatsvervangende en aequivalente nog niet vanzelf begrepen is4 ,maar toch is het onjuist1 met ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #fi de woorden in ,mk4 #aj3de zoo te verstaan1 dat ,jezus' vrwillige dood eene gave1 eene bedekking1 een beschermmiddel is1 waardoor velen bewaard blven1 niet voor den dood als lot aller schepselen1 maar voor de volle vernietiging en de doelloosheid van het leven en dus bevrd worden van de vreeze des doods4 ,want het woord moge op zichzelf nog niet uitdrukken1 dat de losprs opweegt tegen wat er door losgekocht wordt2 toch ligt de gedachte voor de hand1 dat iemand1 die ergens recht op heeft1 in het algemeen daarvan geen afstand zal doen1 dan tegen behoorlke vergoeding2 in ,jes4 #dc3c1 ,spr4 #ba3ah wisselt het daarom met 1 in de plaats van4 ,en dan vooral1 de losprs1 dien ,christus bracht1 heet elders eene 1 een dure prs1 #a ,cor4 #f3bj1 #g3bc1 #a ,petr4 #a3ah4 #ai2 er wordt bepaald gezegd1 dat een mensch geen 1 losprs1 vergoeding1 aequivalent kan geven voor zne ziel1 ,mt4 #af3bf1 ,mk4 #h3cg1 cf4 ,ps4 #di3h2 en het woord wordt in het ,n4 ,t4 nog versterkt door de praepositie 1 ,jezus geeft zn leven tot een losprs in de plaats van velen1 die het wel moesten maar niet konden doen1 cf4 ,cremer s4 v4 ,maar behalve de uitdrukking komt hier in de tweede plaats heel de ,n4 ,t4 leer van de offerande van ,christus ter sprake4 ,de praeposities1 die het verband van die offerande tot ons en onze zonden aanduiden1 1 1 1 boven bl4 #cab1 beteekenen op zichzelve niet3 in de plaats van1 maar ten behoeve van1 ter wille van1 vanwege1 om1 ter oorzake van2 doch z leggen tusschen ,christus' offerande en onze zonden een zoodanig verband1 dat de mystische1 moreele en symbolische interpretatie den zin der ,schrift in het geheel niet uitput4 ,natuurlk is het wel waar1 dat ,christus ook ons ten voorbeeld geleden heeft en gestorven is1 en dat allen in ,hem gekruisigd1 gestorven en begraven zn4 ,maar daarin gaat de zin der ,schrift niet op2 ja de mystische en moreele opvatting van ,christus' lden en sterven is niet te handhaven1 tenz vooraf worde erkend1 dat ,h in legalen zin plaatsvervangend voor ons geleden heeft en gestorven is4 ,en dat leert de ,schrift zoo duidelk mogelk1 ook al gebruikt z de uitdrukking satisfactio vicaria evenmin als die van triniteit1 menschwording1 ,godmensch enz4 ,want als z zegt1 dat ,christus1 schoon persoonlk zonder eenige zonde1 naar den wil ,gods onze zonde op zich genomen en gedragen heeft1 voor ons tot zonde is gemaakt en een vloek is geworden1 naar dienzelfden wil ,gods daarvoor met den vervloekten kruisdood gestraft is1 en daardoor als causa meritoria voor ons de verzoening1 de vergeving1 de gerechtigheid1 het leven1 de gansche zaligheid voor ons verworven heeft1 dan is dat niet anders te denken1 dan dat ,h zich in onze plaats gesteld en onze straf gedragen heeft4 ,cf4 ,weiss1 ,lehrb4 der bibl4 ,theol4 #di b4 #hj enz4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,i #fd f4 ,,ii #ig f4 enz4 ,over de praep4 1 ,holwerda1 ,jaarb4 v4 wet4 ,theol4 #ahfb bl4 #ebav4 #ae4 ,er zn echter van ouds tegen deze satisfactio vicaria zeer wichtige bezwaren ingebracht4 ,geldschulden kan de een van den ander overnemen en voor hem betalen2 maar zonden zn zedelke schulden en hechten aan den persoon4 ,z kunnen uit den aard der zaak niet door een ander worden overgenomen4 ,het strdt met ,gods gerechtigheid1 die den schuldige niet onschuldig en den onschuldige niet schuldig houdt4 ,het strdt met den aard der zonde1 want wie ze voor een ander zou willen dragen1 zou toch nooit het schrikkelkste in de zonde1 d4 i4 de zelfbeschuldiging1 het berouw1 de wroeging kunnen overnemen1 maar alleen het uitwendige lden en sterven1 en dit ware dan voor hem geen straf der zonde maar eene kastding1 eene beproeving1 een martelaarschap4 ,het strdt met de werkelkheid1 want ,christus heeft niet den toorn ,gods gedragen maar steeds in zne liefde en gunst gedeeld2 ,h heeft niet de gansche straf der zonde gedragen1 want ,h stierf noch den geestelken noch den eeuwigen dood2 en indien ,h ze ook gedragen had1 dan toch alleen voor n enkel mensch1 nooit voor velen1 want ,h heeft die straf dan toch maar n maal gedragen2 al was ,h ook ,god1 dit kan de waarde zner offerande niet vermeerderen1 wl zne ,godheid toch niet lden kon1 boven #cbd4 ,vele van deze bedenkingen vloeien uit misverstand voort1 dat daarom vooraf uit den weg moet worden geruimd4 ,ten eerste dan is het volkomen waar1 dat ,christus nooit persoonlk1 om en voor zichzelven1 het voorwerp van ,gods toorn is geweest2 ,h is nooit in eigen persoon een zondaar geweest4 ,gnostieken en ,anabaptisten maakten wel menigmaal onderscheid tusschen eene ,goddelke1 hemelsche1 onsterfelke1 heilige en eene menschelke1 aardsche1 onreine1 sterfelke lichamelkheid in ,christus1 boven #bgev4 ,en de ,antinomianen verstonden de plaatsvervanging zoo1 dat op ,christus niet alleen de schuld en straf maar ook de smet en onreinheid der zonde was overgedragen2 de verwisseling tusschen ,christus en de uitverkorenen was zoo volstrekt1 dat ,h zelf zonde is en z gerechtigheid zn2 in ,christus zn z over hun zonden bedroefd geweest1 gerechtvaardigd1 wedergeboren2 de zonden1 die z zelven doen1 zn geen zonden meer1 kwellen hen niet meer in de conscientie1 hebben geen vergeving meer van noode en zn maar daden van het vleesch1 van den ouden mensch1 ,hulsius1 ,de hedendaagsche ,antinomianery1 #b;e dr4 #agch bl4 #cggv4 ,hoornbeek1 ,summa ,controv4 #afec p4 #gjd4 ,witsius1 ,misc4 ,s4 ,,ii #geh-ghj4 ,en in lateren td zn deze gevoelens soms vernieuwd door de ,methodisten1 ,schneckenburger1 ,vorles4 ber die kleineren protest4 ,parteien #adf1 door de ,irvingianen1 ,herzog #g1 #aed1 door sommige volgelingen van ,kohlbrugge1 ,bula1 ,die ,vershnung des ,menschen mit ,gott durch ,christum #ahgd4 ,bhl1 ,von der ,incarnation des gttl4 ,wortes #ahhd ,id4 ,dogmatik #bii f41 cf4 ,kuyper1 ,de vleeschw4 des ,woords ,amst4 #ahhg1 ,inleiding en bl4 #aeev4 ,maar de ,schrift leert zoo beslist en duidelk mogelk1 dat ,christus persoonlk vr was van alle zonden1 boven #bif1 en de enkele plaatsen1 waarop men zich voor het tegendeel beroept1 ,joh4 #a3ad1 ,rom4 #h3c1 ,hebr4 #b3ad spreken alleen uit1 dat de ,zone ,gods eene zwakke1 aan lden en dood onderworpene natuur aannam1 maar niet dat ,h zelf in subjectieven zin een zondaar was4 ,sommige theologen zooals ,chrysostomus1 ,oecumenius1 ,luther1 ,marlorat1 ook ,calvn op ,gal4 #c3ac1 hebben ,christus wel een zondaar genoemd1 maar bedoelden dat alleen in objectieven zin1 zooals ,paulus zegt1 dat ,christus zonde is gemaakt en een vloek is geworden1 #b ,cor4 #e3ba1 ,gal4 #c3ac1 cf4 ,jes4 #ec3ab4 ,daarmede geeft de apostel niet te kennen1 dat ,christus in zichzelf een zondaar en een vervloekte was1 maar dat ,h door ,god werd beschouwd en behandeld als een1 die schuldig was aan de overtreding der wet en haar vloek op zich geladen had4 ,zelfbeschuldiging1 berouw1 wroeging1 beldenis van persoonlke zonden kon er daarom in ,christus niet vallen2 de geestelke dood1 als onbekwaamheid ten goede en geneigdheid tot alle kwaad1 is door ,hem niet geleden4 ,juist om de zonden van anderen te dragen en voor deze te voldoen1 kon en mocht ,h zelf geen zondaar zn4 ,de permutatio personarum1 die er plaats had tusschen ,christus en de znen1 is niet in pantheistisch physischen of mystischen zin te verstaan1 maar draagt een legaal karakter2 ,christus is vrwillig in die verhouding tot de wet en hare eischen gaan staan1 waarin w tot haar stonden door onze overtreding4 ,in de tweede plaats brengt het plaatsvervangende van ,christus' gehoorzaamheid vanzelf ook mede1 dat z aequivalent is1 volkomen beantwoordend aan den eisch der wet4 ,maar deze gelkwaardigheid is door de ,reformatie toch anders opgevat dan door ,rome4 ,duns ,scotus oordeelde1 dat ook wel een heilig mensch of een engel voor onze zonden had kunnen voldoen1 indien ,god het goedgevonden had1 want tantum valet omne creatum oblatum1 pro quanto ,deus acceptat illud et non plus1 #h;ent4 ,,iii dist4 #bj qu4 un4 n4 #i cf4 dist4 #ai qu4 un4 n4 #g4 ,en evenzoo leerden later de ,remonstranten1 dat niet de justitia ,dei maar alleen de aequitas eenige voldoening vorderde en dat meritum quod ,christus persolvit juxta ,dei ,patris aestimationem persolutum est1 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,iii #ba1 #f4 #h4 #i4 #bb1 #b4 ,episc41 ,inst4 ,theol4 ,,iv sect4 #e c4 #c4 ,vlak daartegenover noemde ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #dh art4 #b de passio ,christi niet alleen sufficiens sed superabundans satisfactio pro peccatis humani generis1 cf4 ,cat4 ,rom4 ,i #e qu4 #ac1 #b4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iv #cag4 ,billuart1 ,summa ,s4 ,thomae ,pars ,,iii tom4 #b p4 #bjf-bbf4 ,scheeben ,,iii #bjf4 #cdc enz4 ,zelfs werd de vraag behandeld1 of niet n druppel bloeds van ,christus tot verzoening ware voldoende geweest1 cf4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #cbg4 ,dorner1 ,entw4 der ,lehre v4 d4 ,person ,christi ,,ii #hdc4 ,heel deze beschouwing zoowel b ,thomas als b ,duns ,scotus berust op eene zinnelke1 quantitatieve berekening van het lden van ,christus4 ,in principe heeft de ,hervorming met dit berekeningssysteem gebroken4 ,dat blkt daaruit1 dat z zoowel de acceptilatio 7van acceptum ferre7 van ,scotus als de superabundantie van ,thomas verwierp1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii4 #bdg4 ,mastricht ,v #ah1 #ch4 ,moor ,,iii #ajhd4 ,alting1 ,theol4 probl4 pr4 #da2 dat z in het werk van ,christus naast de passieve ook de actieve gehoorzaamheid opnam2 dat z de offerande van ,christus wel aequivalent maar niet identisch noemde met wat w verplicht waren2 dat z haar voor volkomen sufficient hield1 zoodat er noch op ,roomsche noch op ,remonstrantsche wze eene aanvulling door ons geloof en onze goede werken b noodig was2 en dat met name de ,gereformeerden zeiden1 dat ,christus' werk in zichzelf volkomen voldoende was tot verzoening van de zonden der gansche wereld1 dat het1 indien ,h een kleiner getal had willen behouden1 niet geringer kon wezen1 en indien ,h een grooter getal of alle menschen had willen behouden1 niet grooter had behoeven te zn4 ,zonden zn ook inderdaad geen geldschulden1 en de voldoening is geen rekensom4 ,de overdraging onzer zonden op ,christus is niet zoo mechanisch toegegaan1 dat deze eerst van alle uitverkorenen nauwkeurig b elkaar opgeteld1 zoo op ,christus gelegd en elk afzonderlk door ,hem voldaan zn4 ,christus heeft ook niet alle menschelke leeftden doorloopen noch ook daarin afzonderlk voor de zonden van elken leeftd voldaan1 zooals ,irenaeus1 adv4 haer4 ,,ii #bb1 #d en anderen het voorstelden4 ,h heeft ook niet precies hetzelfde1 idem1 geleden als w noch op dezelfde wze2 want schuldbewustzn enz41 kon in ,hem niet vallen1 den geestelken dood als geneigdheid ten kwade kende ,h niet1 en den eeuwigen dood heeft ,h niet in vorm en duur maar alleen intensief en qualitatief1 als verlating door ,god1 geleden1 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #df art4 #e4 qu4 #dh art4 #b4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #af1 #ab4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ab1 #i4 #ba4 ,moor ,,iv #abb-acc4 ,witsius1 ,misc4 ,s4 ,,ii #ggj4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #ded4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,,ii #bci4 ,phillippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #b1 #bi4 ,sartorius1 ,lehre v4 d4 h4 ,liebe ,,ii #ge4 v4 ,oosterzee1 ,dogm4 ,,ii #ehf4 ,zelfs ligt er in de acceptilatie eenige waarheid1 want het strikte recht ,gods vorderde1 dat ieder mensch persoonlk voor zichzelven voldeed2 en het is zne genade geweest1 die ,christus gaf tot een middelaar des verbonds en zne gerechtigheid aan de bondgenooten toerekende4 ,met eene quantitatieve berekening komen w dus b de satisfactio vicaria niet uit4 ,het zn andere dan meet- en weegbare grootheden1 met welke w in de leer der voldoening te doen hebben4 ,de zonde is een heel de schepping beheerschend en verdervend beginsel1 eene macht1 een rk1 dat in vele dadelke zonden zich uitbreidt en organiseert4 ,de toorn ,gods is eene verbolgenheid1 die zich richt tegen de zonde des ganschen menschelken geslachts1 ,heid4 ,cat4 #cg4 ,zne gerechtigheid is die deugd1 waardoor ,h niet dulden kan1 dat ,h door zne schepselen als ,god wordt miskend of onteerd4 ,daarom bestaat de satisfactio vicaria daarin1 dat ,christus als borg en hoofd in die verhouding tot ,god1 tot zn toorn1 zne gerechtigheid1 zne wet is gaan staan1 in welke het menschelk geslacht daartegenover stond4 ,h is voor die menschheid1 welke ,hem ter verzoening gegeven is1 tot zonde gemaakt1 een vloek geworden en heeft haar schuld en straf op zich genomen4 ,als de ,socinianen zeggen1 dat ,christus toch in elk geval maar voor n mensch en niet voor velen kon voldoen1 wl ,h de straf der zonde toch slechts n maal heeft gedragen1 dan gaat deze redeneering van dezelfde quantitatieve berekening uit als de acceptilatie van ,duns ,scotus en de superabundantie van ,thomas4 ,want al openbaart zich de zonde die door ,adam in de wereld gekomen is1 in eene ontelbare reeks van zondige gedachten1 woorden en daden2 al wordt de toorn ,gods door ieder schuldig menschenkind individueel gevoeld2 het is en blft toch altd de ne1 ondeelbare wet1 die geschonden is1 de ne ondeelbare toorn ,gods1 die tegen de zonde van heel het menschelk geslacht ontbrand is1 de ne1 ondeelbare gerechtigheid ,gods1 die door de zonde gekrenkt is1 de ne1 onveranderlke1 eeuwige ,god1 die door de zonde gehoond is4 ,en daarom is de straf van ,christus ook ne1 maar eene1 die intensief en qualitatief opweegt tegen de zonde en schuld van heel het menschelk geslacht1 den toorn ,gods tegen dat gansche menschelke geslacht verzoent1 de gansche wet vervult1 ,gods gerechtigheid ten volle herstelt en ,god zelf in al zne deugden van waarheid en gerechtigheid1 van liefde en genade weer in het menschelk geslacht tot erkenning brengt4 ,immers werd die straf ook gelegd op ,hem1 die niet maar een individu naast anderen1 maar de tweede ,adam was1 hoofd van het menschelk geslacht1 de ,zoon des menschen en de ,zone ,gods tevens4 #af4 ,zoo verstaan1 is de leer der satisfactio vicaria alleen nog te verdedigen tegen de bedenking1 dat op zedelk gebied zulk eene plaatsvervanging niet mogelk is4 ,ten eerste is echter daartegen op te merken1 dat de idee der plaatsvervanging ook op zedelk gebied diep in de menschelke natuur is gegrond1 en onder alle volken in priesterschap en offerande zich belichaamd heeft en ook op allerlei wze in poezie en mythologie is uitgesproken4 ,origenes vergeleek ,christus in zn dood reeds met hen1 die volgens klassieke overleveringen voor hun vaderland gestorven zn1 om het van pest of andere rampen te bevrden1 want het schnt volgens verborgen wetten in de natuur der dingen te liggen1 dat de vrwillige dood van een rechtvaardig mensch ten algemeenen nutte de macht der booze geesten breekt1 c4 ,cels4 ,i #ca4 ,de christelke theologie haalde dan ook menigmaal de voorbeelden van ,codrus1 ,curtius1 ,kratinus1 ,zaleucus1 ,damon en ,phintias en de gzelaars aan1 om daarmede het plaatsvervangend lden van ,christus op te helderen4 ,natuurlk hebben deze voorbeelden geen andere waarde1 dan om te doen zien1 dat de idee der plaatsvervanging in de gedachtenwereld van ,grieken en ,romeinen eene groote plaats innam4 ,hetzelfde is het geval met de tragedie1 wier grondgedachte zeker niet altd door ,schuld und ,shne maar wel door ,leidenschaft und ,leid is weer te geven4 ,de dood van den held is in vele treurspelen niet eene eigenlke verzoening voor begane zonde1 maar toch altd eene verlossing1 door eene of andere vergissing1 dwaling enz41 noodzakelk gemaakt en daarom ons ten slotte verzoenend en bevrediging schenkend4 ,maar ook zoo opgevat1 verkondigt de tragedie eene groote waarheid3 al het menschelk groote wandelt langs afgronden van schuld1 en bevrediging is er eerst dan1 als het edele en groote in den dood te gronde gaat4 ,de ondergang van ,orestes1 ,oedipus1 ,antigone1 ,romeo en ,julia1 ,max en ,thekla1 ,iphigenie enz41 verzoent ons met hen en met hun geslacht2 alle menschlichen ,gebrechen shnet reine ,menschlichheit 7,goethe74 ,en zoo is het ook dikwerf in de historie3 de laatste1 edele ,constantn is1 strdende en stervende voor zn volk en land1 een zoen voor de gruwelen der ,byzantnsche keizers1 en de in vergelking met zne voorgangers onschuldige ,lodewk ,,xvi boet in zn dood voor de zonden van zn huis4 ,indien de historie der familin en geslachten ons bekend was1 zou z ons tal van dergelke voorbeelden leveren4 ,in het de mortuis nil nisi bene eeren w allen de verzoenende kracht van lden en dood4 ,ja1 alle leven en vreugde hier op aarde is vrucht van smart en dood4 ,alles leeft van elkanders dood4 ,de graankorrel moet sterven om vrucht te dragen4 ,wat de een heeft gezaaid wordt door den ander gemaaid4 ,de moeder geeft in barenssmart en soms stervende1 het leven aan haar kind4 ,alle geboorte1 ook op het gebied der gedachte en der kunst1 is uit duister tot licht4 ,enkelen werken1 strden1 lden1 en anderen genieten van hun arbeid4 ,w leven allen van de met inspanning verworven schatten der voorgeslachten4 ,alle edele goederen der menschheid zn onder strd en lden door enkelen voor allen veroverd4 ,vooral draagt de liefde een plaatsvervangend karakter2 hier op aarde is ze haast niet anders denkbaar dan als mede-lden1 2 wie het meest liefheeft1 ldt het meest4 ,de moeder ldt om1 in1 met haar kind2 de vader draagt rouw in het hart om de afdwaling van zn zoon4 ,natuur en menschheid leeren1 dat er stellvertretende ,krfte zn4 ,cf4 boven bl4 #ace en voorts nog ,maresius1 ,syst4 ,theol4 ,x #bd4 ,turretinus1 de satisf4 #ea4 ,petrus de ,witte1 ,wederl4 der ,soc4 dwal4 ,,ii #bbav4 ,bushnell1 ,vicarious sacrifice #ahff4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #fbb4 de ,maistre1 ,soires de ,st4 ,petersbourg1 clairc4 sur les sacrifices4 ,al deze voorbeelden en redeneeringen zn zonder twfel geschikt1 om het plaatsvervangend lden van ,christus eenigermate toe te lichten4 ,tegenover het individualisme en atomisme1 dat de menschheid uiteenrukt en van de mystiek der liefde niet weet1 zn ze van uitnemende waarde4 ,maar toch zn ze niet in staat1 om het lden van ,christus te verklaren4 ,velen blven wel b deze voorbeelden staan en trachten het lden van ,christus te begrpen als een natuurlk gevolg van zn ingaan in onze zondige gemeenschap1 b4 v4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ajd1 #d4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #hgf4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #hdj4 #hda4 ,h4 ,schultz1 ,der ,begriff des stellvertr4 ,leidens1 ,basel #ahfd enz4 ,maar zoo komt de offerande van ,christus niet tot haar recht4 ,wel is menschelke sympathie voor ,christus1 en bovenal voor ,hem als den heiligen en barmhartigen ,hoogepriester1 oorzaak van diep1 smartelk lden geweest1 ,mt4 #h3ag1 #i3cf1 #ad3ad enz41 maar z is niet de eenige en de voornaamste oorzaak1 evenmin als honger en dorst1 vervolging van zne vanden1 verzoeking van ,satan1 verlating door zne discipelen4 ,dan toch ware het lden voor ,christus slechts lden en geen straf1 en ,h zelf niet meer dan een getuige1 een martelaar1 een lder geweest1 alleen gradueel verschillend van anderen4 ,maar ,christus heeft zelf zn lden beschouwd als eene straf1 door ,god om onze zonden op ,hem gelegd1 ,mt4 #bj3bh1 #bf3bh1 #bg3df1 en heel de ,schrift leert1 dat ,h voor ons tot zonde is gemaakt en een vloek is geworden1 #b ,cor4 #e3ba1 ,gal4 #c3ac4 ,een stap verder gaan z1 die het lden van ,christus op realistische wze verklaren uit de plaats1 die ,h in het menschelk geslacht inneemt4 ,h is n4l4 niet een individu naast anderen1 maar ,centralindividuum2 ,h heeft niet een menschelk persoon maar de menschelke natuur aangenomen2 die natuur droeg de zonde en lag onder den vloek2 en alzoo nam ,christus met die natuur ook haar schuld en straf op zich4 ,gelk ,adam daarom onze vertegenwoordiger kon zn1 wl h de stamvader was van heel het menschelk geslacht1 zoo is ,christus plaatsvervanger van de gemeente1 die als zn lichaam uit ,hem als het hoofd wordt geboren en n met ,hem is4 ,en evenals w b4 v4 op onzen rug worden gestraft om hetgeen w met onze hand hebben misdaan1 zoo is ,christus om onze zonden gestraft wl ,h n met ons is1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #dh art4 #a4 #b4 ,suppl4 qu4 #ac art4 #b4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #egv4 #eccv4 ,dale1 ,the atonement1 lect4 #aj4 ,scott ,lidgett1 ,the spiritual principle of the atonement1 ch4 #g4 ,sartorius1 ,lehre v4 d4 h4 ,liebe ,,ii #fg f4 ,bilderdk1 ,opst4 v4 godg4 en zedek4 inhoud1 ,i #a-ae enz4 ,deze realistisch-mystische opvatting van ,christus' plaatsvervanging is op zichzelve volkomen juist en wordt ook door de ,schrift duidelk geleerd2 de geloovigen toch zn zelven met ,christus gekruist1 gestorven1 begraven1 opgewekt en in den hemel gezet1 ,rom4 #f-h1 ,gal4 #b3bj1 ,ef4 #b3f1 ,col4 #b3aa1 #c3c enz41 cf4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #aad-aba4 ,wl ,christus niet alleen verzoener maar ook verlosser is1 niet alleen objectief de schuld der zonde moest wegnemen maar ook subjectief de macht der zonde moest breken1 vormt deze mystieke unie van ,christus en de geloovigen in het werk der zaligheid een wezenlk en onmisbaar bestanddeel4 ,maar toch is z niet de eenige en de eerste relatie1 welke tusschen ,christus en de znen bestaat4 ,in de ,schrift is z op de foederale gebouwd2 ,rom4 #f-h volgt op ,rom4 #c-e4 ,wanneer z daarvan wordt losgemaakt1 verliest z den grondslag1 waarop z rusten moet2 gaat z haar steun zoeken in het pantheisme1 dat de herschepping verandert in een proces2 en verlegt de objectieve verzoening meer en meer in de subjectieve verlossing2 ,shedd laat b4 v4 de toerekening van ,christus' gerechtigheid reeds afhangen van wedergeboorte en geloof1 ib4 #ecd1 cf4 ,dale #dbb enz4 ,dan alleen is deze mystieke unie in haar schriftuurlke beteekenis tegelk met de objectieve verzoening van ,christus' offerande te handhaven1 wanneer ,christus allereerst als ,hoofd des verbonds wordt beschouwd en in foederalistischen1 legalen zin voor de znen in de plaats is getreden4 ,het verbond der genade gaat aan den persoon en de offerande van ,christus vooraf4 ,dat verbond begint toch niet nadat ,christus zn werk heeft volbracht1 met den ,h4 ,geest1 met de weldaden van wedergeboorte en geloof2 maar ook ,christus zelf staat in dat verbond1 ,h is er de borg en de middelaar van1 ,hebr4 #g3bb1 #h3f1 #ab3bd2 zn bloed is bondsbloed en daarom verzoenend1 ,mt4 #bf3bh4 ,ja meer nog1 het verbond der genade is niet eerst opgericht in den td1 maar het heeft zn grondslag in de eeuwigheid1 het rust in het pactum salutis1 het is in de eerste plaats een verbond der drie personen in het ,goddelk wezen zelf4 ,vader en ,zoon en ,geest zn alle drie in dat verbond werkzaam2 en zoo weinig begint het eerst in den td met de werkzaamheid des ,h4 ,geestes1 dat het veeleer van eeuwigheid in den raad van ,god drieenig zn bestand en vastigheid heeft4 ,en daaruit wordt ook de satisfactio vicaria van ,christus verklaard4 ,z berust op eene ordinantie1 op eene vre1 almachtige1 genadige beschikking ,gods4 ,dat wil volstrekt niet zeggen1 dat z willekeurig en onredelk is4 ,allerlei verhoudingen in natuur en menschheid bieden analogie van de plaatsvervanging b ,christus4 ,maar analogie is hier en kan hier1 evenmin als b ,adam1 boven bl4 #abiv4 identiteit zn4 ,beiden nemen in de menschheid eene eigenaardige plaats in2 z alleen zn hoofden van heel het menschelk geslacht2 hun invloed en werking breidt tot alle plaatsen en tden zich uit4 ,en boven ,adam staat ,christus nog weer4 ,want ,adam was vertegenwoordiger1 ,christus is plaatsvervanger der menschheid4 ,adam handelde in onzen naam maar nam niets van ons over2 ,christus kwam tot ons1 stelde zich in onze plaats1 droeg onze schuld en straf en verwierf onze gerechtigheid4 ,adam was hoofd van een verbond der werken1 dat wankel was2 ,christus is hoofd van een beter verbond1 dat van geen wankelen weet4 ,adam was een mensch1 schoon zonder zonde1 aardsch uit de aarde2 ,christus was het vleeschgeworden ,woord1 de ,eengeborene van den ,vader1 vol van genade en waarheid1 de ,heer uit den hemel4 ,adam bedierf wat goed was1 ,christus herstelde en volmaakte wat bedorven was4 ,zoover als het genadeverbond het verbond der werken1 en het evangelie de wet te boven gaat1 zoo hoog staat ,christus boven ,adam4 ,zne satisfactio vicaria is zelfs niet naar het verbond der werken met zne wet te begrpen2 z is wel niet contra legem1 want z bevestigt de wet1 maar z is toch supra legem en gaat alle onze gedachten zeer verre te boven4 ,z is tot geen algemeenen regel terug te brengen noch door eene algemeene wet te verklaren1 want z is geen verschnsel naast andere1 maar z is een concreet feit1 geheel eenig in de geschiedenis der menschheid1 door niets verklaard en zelf alles verklarend1 rustend in eene bzondere ordinantie ,gods4 ,en deze ordinantie ,gods is geen geisoleerd wilsbesluit1 maar draagt een verbondmatig karakter4 ,de satisfactio vicaria heeft haar grondslag in den raad van ,god drieenig1 in het leven der hoogste1 der volmaakte en eeuwige liefde1 in het onwankelbaar verbond der verlossing4 ,naar de ordinantin van dat verbond neemt ,christus de plaats der znen in en wisselt ,h hunne zonde tegen zne gerechtigheid1 hun dood tegen zn leven in4 1 1 1 1 1 ,ep4 ad ,diogn4 #i4 ,cf4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement #aih etc4 ,hugh ,martin1 ,the atonement p4 #i etc4 #ag4 ,deze gehoorzaamheid heeft ,christus volbracht in heel den staat zner vernedering4 ,de formeele behandeling van de leer der twee staten kwam b de ,lutherschen op1 om de communicatio idiomatum met ,jezus' vernedering in overeenstemming te brengen1 maar werd spoedig ook door de ,gereformeerden overgenomen1 ,olevianus1 ,subst4 foed4 ,,ii #e4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ac4 ,junius1 ,theses ,theol4 c4 #bi4 ,synopsis pur4 theol4 c4 #bg4 #bh enz4 ,sedert ,schleiermachers kritiek1 ,chr4 ,gl4 #aje1 is z echter f geheel prsgegeven f belangrk gewzigd4 ,z1 die het voorbestaan en de opstanding van ,christus ontkennen1 hebben b deze leer ook geen belang meer1 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 #hbd f4 ,lipsius1 ,dogm4 #efg f4 ,anderen1 die deze getuigenissen der ,schrift aannemen1 hebben haar dikwerf omgezet in eene beschrving van de allengs zich voltooiende menschwording van den ,logos1 of van de ,godmenschelke ontwikkeling en volmaking van ,christus2 zne vernedering wordt dan opgevat als eine stete ,erhhung seines inneren ,lebens1 welke de verhooging vanzelve ten gevolge had1 ,martensen #aci f4 ,dorner #ajd4 ,lange ,,ii #fce4 ,rothe1 ,ethik #ecc f4 ,de leer der twee staten wordt door eene biographie van ,jezus vervangen1 die echter met het oog op de bronnen onmogelk1 met het oog op den persoon ongeoorloofd is en daarom altd op eene valsche tegenstelling uitloopt tusschen den historischen ,jezus en den apostolischen ,christus1 ,strauss1 ,leben ,jesu #ahfd #a4 ,weiss1 ,leben ,jesu ,i #ahj4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #c4 #fc4 ,khler1 ,der sogen4 histor4 ,jezus und der geschichtliche1 bibl4 ,christus #ahib4 ,id4 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung #fh f4 ,kuyper1 ,enc4 ,,iii #aeh4 ,er is geen scheiding te maken tusschen een vita ,christi en een officium ,christi1 gelk ,ebrard wil1 ,dogm4 #djh4 ,zn gansche leven stond in dienst van het ambt1 waartoe ,h door den ,vader aangesteld en in de wereld gezonden was4 ,het dogma der apostolische prediking is de eenige sleutel1 om de evangelische overlevering van ,christus te ontsluiten2 het eenige middel1 om ons een beeld vol leven van den ,heiland der wereld te verschaffen1 ,khler1 ,vershnung #fi4 ,christus heeft geen oogenblik voor zichzelf geleefd1 ,rom4 #ae3c1 maar altd voor zne gemeente1 om haar een voorbeeld te geven1 ,mt4 #aa3bi1 ,joh4 #ac3ad-af enz41 om haar te dienen en zn leven te geven tot een rantsoen voor velen1 ,mt4 #bj3bh1 om zn genade en waarheid1 zn licht en zn leven haar mede te deelen1 ,joh4 #a3af1 #f3ccv41 ,col4 #c3d4 ,de menschwording zelve was reeds eene 1 daarin bestaande1 dat ,h1 die 1 d4 i41 die in de gedaante ,gods1 op dezelfde wze als ,god bestond en dit niet hield voor iets geroofds of aangematigds1 toch van deze ,goddelke bestaanswze afstand deed en de aannam1 zoodat ,h waarlk aan een mensch gelk werd en in gedaante als een mensch bevonden werd1 ,phil4 #b3g1 #h1 #b ,cor4 #h3i1 cf4 ,weiffenbach1 ,zur ,auslegung der ,stelle ,phil4 #b3e-aa1 ,karlsruhe u4 ,leipzig #ahhd4 ,in de verwisseling der met de 1 van de ,goddelke bestaanswze met de menschelke bestond zne 1 exinanitio4 ,en zoodra deze had plaats gehad1 begon zne 1 humiliatio1 daarin bestaande1 dat ,h ,gode gehoorzaam was en bleef tot den dood toe4 ,heel het leven van ,christus van de ontvangenis af tot den dood toe was dus eene vernedering ten gevolge van zne gehoorzaamheid1 een steeds dieper ingaan in de gemeenschap onzer zonde en een steeds verder zich verwderen van de hemelsche vreugde4 ,zne besndenis1 ,luk4 #b3ba1 strekte tot bews1 dat ,h waarachtig mensch en ,abrahams zaad was1 dat ,h als zoodanig stond in de gemeenschap onzer zonde en het teeken der afsnding van die zonde ontvangen moest1 en dat ,god zn ,god en ,h ,gods ,zoon was4 ,zn doop1 dien ,h als de ,heilige evenmin als de besndenis voor zichzelf van noode had1 ,mt4 #c3ad1 geschiedde1 omdat het ,hem als middelaar betaamde1 1 al het recht der wet te voldoen en de gansche1 volle gerechtigheid aan te brengen1 die de wet van ,hem eischte2 omdat ,h als zoodanig in de gemeenschap der zondaren staande1 het teeken en zegel zner gemeenschap met ,god ontvangen moest1 als de ,zoon1 in wien de ,vader al zn welbehagen had2 en omdat ,h met den ,h4 ,geest gezalfd en bekwaamd en alzoo ingewd moest worden tot zn openlk optreden als de ,christus die zelf alleen doopen kan met den ,h4 ,geest en met vuur1 ,mt4 #c3aa-ag1 cf4 parall41 ,hd4 #aj3ch1 ,bornemann1 ,die ,taufe ,christi durch ,joh4 in der dogm4 ,beurteilang der christl4 ,theologen der vier ersten ,jahrh41 ,leipzig #ahif4 ,de verzoeking1 die terstond na den doop plaats had en voorts telkens tot in ,gethsemane toe zich herhaalde1 cf4 1 ,luk4 #d3ac1 ,joh4 #ab3bg1 ,mt4 #bf3ci1 ,hebr4 #d3ae1 #e3g1 #a ,petr4 #b3bc1 had ten doel1 dat ,christus1 die zoo pas het teeken en zegel van zn gemeenschap met ,god en de gaven des ,h4 ,g4 ontvangen had1 deze gemeenschap ook tegenover alle verleiding van ,satan en wereld zou handhaven1 als de tweede ,adam het verbond met ,god niet verbreken maar voor zich en de znen in stand houden en bevestigen zou1 en als de barmhartige ,hoogepriester1 in alles verzocht znde als w1 ons in onze zwakheden en verzoekingen zou ter hulpe komen4 ,al de woorden en werken1 welke ,christus gedurende zn leven gesproken en gedaan heeft1 zn eene uitvoering van ,gods wil1 ,joh4 #e3aiv41 #f3ch en hebben ten doel1 om den naam1 de deugden1 den raad en het welbehagen ,gods beide in wet en evangelie bekend te maken1 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #a3ah2 om zne priesterlke barmhartigheid te toonen aan alle armen1 kranken en verlorenen1 ,mt4 #h3ag1 #aa3e2 om zne koninklke macht te bewzen over ,satan1 wereld1 zonde en al hunne werkingen4 ,luk4 #aj3ah1 ,joh4 #ab3ca1 #ad3cj1 #af3cc1 #ah3cg4 ,het lden van ,christus1 dat met zne menschwording begint maar in de passio magna zich voltooit1 is de wil en het gebod van den ,vader1 ,mt4 #bf3ci1 #db1 ,joh4 #aj3ag1 #ah1 bews van zne volstrekte gehoorzaamheid1 ,phil4 #b3h1 ,hebr4 #e3h1 en voor de znen tot een voorbeeld voor hun leven1 #a ,petr4 #b3ba1 tot een rantsoen voor hunne zonden1 ,mt4 #bj3bh1 #bf3bh1 tot eene overwinning der wereld1 ,joh4 #af3cc1 ,col4 #b3ae4 ,zne veroordeeling1 niet alleen door het sanhedrin maar ook door den wereldlken ,romeinschen rechter ,pontius ,pilatus geschiedde daartoe1 dat ,h niet heimelk door een sluipmoord of in een oproer sterven zou1 maar naar de uitspraak van het toenmaals beste en deugdelkste recht1 na behoorlk onderzoek1 openlk1 in den weg des rechts gedood zou worden1 en dat daarb n zne persoonlke onschuld1 ,mt4 #bg3ah-bd1 n de grond van zne veroordeeling1 n4l4 zne beldenis1 de ,zone ,gods en de ,messias ,israels te zn1 ,mt4 #bf3fc1 #bg3aa1 n de wil van ,god1 ,hd4 #b3bc1 #d3bg1 #bh1 n het karakter van zn dood als een sterven voor anderen1 ,mt4 #bj3bh1 duidelk en onwedersprekelk voor aller oog in het licht zouden treden4 ,de dood der kruisiging1 crudelissimum teterrimumque supplicium1 en gewoonlk slechts op slaven en erge misdadigers toegepast1 had deze beteekenis1 dat ,christus1 in naam der wet tot de schrikkelkste en smadelkste straf veroordeeld znde1 aan den strengsten eisch der wet heeft voldaan1 als een gehangene ,gode tot een vloek is geworden1 maar daardoor ook de vervloeking der wet van ons heeft weggenomen1 ,deut4 #ba3bc1 ,gal4 #c3ac1 en van alle kwaad1 waartoe de wet ons om onze zonden veroordeelt1 volkomen heeft bevrd2 het kruis is daarom het middelpunt en de kern van het evangelie1 #a ,cor4 #a3bc1 #b3b1 ,gal4 #f3ad4 ,het bloed dat ,christus vergoot--non infirmitate1 sed potestate mortuus est1 ,aug41 de nat4 et gr4 #bf--;bewst1 dat ,h zn leven vrwillig ,gode heiligde1 dat ,h het bracht als eene offerande1 en daardoor de verzoening en den vrede tot stand bracht1 ,mt4 #bf3bg1 ,hd4 #bj3bh1 ,rom4 #c3be1 #e3i1 ,ef4 #a3g1 ,col4 #a3bj1 ,hebr4 #i3ab1 #bb4 ,ten slotte heeft ook de begrafenis van ,christus eene bzondere beteekenis2 z wordt herhaaldelk vermeld1 ,jes4 #ec3i1 ,mt4 #ab3dj1 #bg3ei1 #fj1 ,luk4 #aa3bi1 #bc3ec1 ,joh4 #ai3dj-db1 ,hd4 #ac3bi1 #a ,cor4 #ae3c1 #d4 ,ze is niet alleen bews daarvan1 dat ,h waarlk gestorven en dus ook uit den dood opgestaan is1 maar hare beteekenis ligt vooral hierin1 dat ,christus1 ofschoon zn geest overgevende in de handen zns ,vaders1 die ,hem opnam in het parads1 ,luk4 #bc3dc1 #df1 toch drie dagen verkeerd heeft in den staat des doods1 tot het rk der dooden behoord heeft1 en alzoo de straf der zonde1 ,gen4 #c3ai1 ten volle gedragen heeft4 ,aan dien staat des doods1 den ,hades1 is ,h niet overgelaten1 zn vleesch heeft geen verderfenis gezien1 ,h is immers ten derden dage opgewekt2 maar ,h heeft dan toch in den ,hades verkeerd1 ,mt4 #ab3dj1 ,hd4 #b3bg1 #ca4 ,andere plaatsen der ,schrift zn er niet1 die van de begrafenis van ,christus of van zn verblf in den staat des doods spreken1 want de nederdaling 1 ,ef4 #d3i wst blkens de tegenstelling op zn nederdalen naar de aarde door zne menschwording1 cf4 ,meyer t4 p42 en #a ,petr4 #c3ai-bb spreekt in geen geval van hetgeen ,christus deed tusschen zn dood en opstanding1 maar f van hetgeen ,h deed na zne opstanding f vr zne vleeschwording2 de woorden duiden aan1 dat ,christus1 die1 wl een sarkisch lichaam deelachtig1 gedood is1 toch omdat het ,hem eigen was1 weer opgewekt is1 zoodat zn leven na de opstanding geen sarkisch maar een pneumatisch leven was4 ,de descensus ad inferos1 1 ,hades1 niet hel1 gehenna1 in ,griekschen1 ,roomschen1 ,lutherschen zin heeft daarom toch in dezen tekst geen steun4 ,maar spoedig kwam in de christelke kerk de gedachte op1 dat ,christus in den td tusschen zn dood en opstanding naar den ,hades was gegaan4 ,het voor eenigen td ontdekte ,evangelium ,petri vs4 #da #db laat eene stem uit den hemel tot ,jezus zeggen3 1 waarop het antwoord luidt3 1 de helsche machten zn ontbloot4 ,volgens ,hermas1 ,sim4 ,,ix #af1 #e-g zetten de apostelen na hun dood hun prediking voort1 en wel aan hen1 die vroeger in gerechtigheid ontslapen waren1 cf4 ook ,clemens ,alex4 ,strom4 ,,vi #f1 #de4 #df4 ,en ,tertullianus1 de an4 #ee4 ,irenaeus1 adv4 haer4 ,i #bg1 #c4 ,,iv #bg1 #b en ,v #ca1 #a-b1 leeren dat ,christus apud inferos of in ea quae sunt sub terra is neergedaald1 om de geloovigen des ,o4 ,t4 in de weldaden van zn werk te doen deelen4 ,volgens ,rufinus #daj had het symbool der kerk te ,aquileja ook dit artikel3 crucifixus sub ,pontio ,pilato et sepultus descendit in inferno2 waarschnlk ging van hier dit artikel in verschillende beldenissen over1 in dat van de synode te ,sirmium #cei1 ,nice #cei1 ,constantinopel #cfj1 ,toledo #fcc1 in het symbolum ,quicumque en zoo ook in verschillende latere vormen van het zoogenaamd apostolisch symbool1 cf4 behalve de vele dogmenhist4 werken van ,harnack1 ,hagenbach enz41 de werken over het apost4 symbool van ,caspari1 ,harnack art4 ,apost ,s4 in ,herzog1 ,zahn1 ,das ap4 ,symbol1 ,erlangen #ahic4 ,kattenbusch1 ,das apost4 ,symbol ,i #ahid ,s4 #ajc f4 ,id4 ,christl4 ,welt #ahhi n4 #bg4 #bh4 ,id4 ,zur ,wrdigung des ,apostolikums1 ,hefte zur ,chr4 ,welt n4 #b1 ,leipzig #ahib ,s4 #bi4 ,hahn1 ,bibl4 der ,symb4 u4 ,glaubensregeln der alten ,kirche #ahig4 ,de ,grieksche kerk1 ,conf4 ,orthod4 qu4 #di1 verstaat onder den descensus ad inferos1 dat ,christus met zne ,goddelke natuur en met zne ziel naar den ,hades is gegaan en de zielen der heilige voorvaderen bevrd en met den moordenaar aan het kruis1 naar het parads heeft overgebracht4 ,de ,roomsche kerk1 ,cat4 ,rom4 ,i c4 #f1 cf4 ,bellarminus1 de ,christo ,,iv #f-af4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii #ai4 #bj ,,xiii #ae-ah ,scheeben ,,iii #bih f4 enz41 leert1 dat ,christus1 werkelk1 met zne ziel1 na zn dood1 ad inferos is afgedaald en daar zoo lang gebleven is1 als zn lichaam rustte in het graf1 om de zielen der vromen1 die daar sine ullo doloris sensu1 beata redemptionis spe sustentati1 quieta habitatione fruebantur1 maar toch ,gods aanschouwing misten1 te bevrden1 om als overwinnaar de daemonen neder te slaan en hun de buit der zielen te ontrooven4 ,de ,luthersche kerk1 ,symb4 ,b4 ed4 ,mller #eej4 #fif beldt1 dat ,christus naar beide naturen1 met ziel en lichaam na de begrafenis naar de hel is gegaan1 den duivel overwonnen1 de macht der hel verstoord en aan den duivel alle kracht en macht ontnomen heeft2 de theologen breidden dit zoo uit1 dat ,christus op den morgen van den derden dag1 na de vivificatio1 resurrectio interna en vr de resurrectio externa1 met ziel en lichaam naar de hel is gegaan1 en daar aan ,satan en alle verdoemde geesten1 door eene praedicatio non evangelica sed legalis1 elenctica1 terribilis1 zne overwinning over dood en ,satan bekend gemaakt heeft1 ,frank1 ,theologie der ,concondienformel ,,iii #cig-ded4 ,schmid1 ,dogm4 der ev4 luth4 ,k4 #bgg4 #bhh f4 ,de ,geref4 beldenissen zn niet eenstemmig en verstaan onder de nederdaling ter hel de helsche smarten1 die ,christus leed aan het kruis1 ,calvn1 ,inst4 ,i #af1 #h-ab1 ,cat4 ,genev4 #a1 ,cat4 ,heid4 qu4 #dd1 en zoo ,beza1 ,danaeus1 ,pareus1 enz4 of het werkelk heengaan van ,christus alleen met zne ziel naar de hel1 om aldaar zne macht bekend te maken1 ,repet4 ,anh4 #i1 en evenzoo ,zanchius1 ,aretius1 ,alsted2 of het heengaan van ,christus naar de hel met ziel en lichaam beide met hetzelfde doel1 ,coll4 ,lips4 #i2 of den staat des doods1 waarin ,christus drie dagen verkeerde1 ,cat4 ,westm4 b ,niemeyer #ee1 en zoo ,olevianus1 ,perkins1 ,amesius1 ,molinaeus1 ,bronghton1 ,vossius1 ,bochartus1 ,pearson1 ,schultens1 ,vriemoet enz42 terwl sommigen deze verschillende gevoelens trachtten te vereenigen1 ,sohnius1 ,op4 ,,iii #caa4 ,witsius1 ,verkl4 van het apost4 symbool1 #ah #iv4 ,burmannus1 ,synopsis theol4 ,v #ba #ac-ad4 ,mastricht ,v #ac1 #e4 ,synopsis pur4 theol4 #bg1 #cb4 ,heidegger1 ,corpus theol4 #ah1 #cb4 enz4 ,de groote verscheidenheid van gevoelens verklaart1 dat velen aan het artikel geen goeden zin wisten te hechten en het geheel verwierpen1 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ii1 #a1 of ook dit artikel aangrepen1 om aan hunne leer van eene voortdurende evangelieprediking en van eene ,missionsanstalt in de plaats van den tusschentoestand een kerkelk stempel te geven1 cf4 vooral ,gder1 ,die ,lehre v4 d4 ,erscheinung ,jesu ,chr4 unter den ,todten #ahec4 ,spitta1 ,christi ,predigt an die ,geister1 ,gttingen #ahij4 ,inderdaad staat de zaak met dit artikel aldus1 dat #a de uitdrukking nedergedaald ter hel1 voorzoover ze aan teksten als ,hd4 #b3bg1 #ca1 ,ef4 #d3i1 ontleend mocht zn1 historisch eene gansch andere beteekenis heeft verkregen1 dan welke in die teksten is vervat2 #b dat de ,grieksche en ,roomsche verklaring van dit artikel1 als zou ,christus naar den ,hades gegaan zn1 om de vromen des ,o4 ,t4 te bevrden1 in de ,schrift niet den minsten steun vindt2 #c dat de ,luthersche opvatting1 dat ,christus zne macht aan ,satan heeft bekend gemaakt1 wel1 gelk later blken zal1 gegrond is op stellige uitspraken der ,schrift1 maar niet kan aangemerkt worden als eene juiste verklaring der woorden3 nedergedaald ter hel1 wl deze in dat geval niet zouden behooren tot den staat der vernedering maar tot dien der verhooging1 welke eerst met de opstanding begint2 #d dat de nieuwere meening1 als zou ,christus ter helle gegaan zn1 om het evangelie te prediken aan allen1 die het hier op aarde niet hebben gehoord1 evenmin om dezelfde reden kan beschouwd worden als eene juiste verklaring van dit geloofsartikel2 #e dat #a ,petr4 #c3ai hoogstens zegt1 hoewel later aangetoond zal worden dat ook dit de juiste meening niet is1 dat ,christus na zne opstanding het evangelie verkondigd heeft aan de tdgenooten van ,noach maar tot eene uitbreiding van de evangelieprediking tot alle of tot andere verlorenen volstrekt geen recht geeft2 en #f dat de woorden nedergedaald ter helle1 in overeenstemming ook met wat ,rufinus zegt1 dat z eene uitbreiding zn van ,jezus' begrafenis nog het best te verstaan zn van den staat des doods1 waarin ,christus als middelaar drie dagen verkeerde1 om de straf der zonde ten einde toe te dragen en ons daarvan te verlossen4 ,zoo is heel het leven van ,christus uitgeloopen op zn dood als de volkomene genoegdoening aan de gerechtigheid ,gods4 ,en door die ne offerande heeft ,h in eeuwigheid volmaakt alle degenen1 die geheiligd worden4 #ah4 ,de vrucht van deze gehoorzaamheid van ,christus is niet minder dan de gansche zaligheid4 ,onder dit begrip worden alle weldaden samengevat1 welke ,christus voor de znen verworven heeft4 ,god heet in de ,schift 1 ,luk4 #a3dg enz41 maar ook ,christus draagt dien naam1 omdat ,h zn volk zalig maakt van hunne zonden1 ,mt4 #a3ba1 ,luk4 #b3aa4 ,h is de 1 ,hebr4 #b3aj1 1 ,hebr4 #e3i1 en zn evangelie is het evangelie 1 ,ef4 #a3ac4 ,deze is eene bevrding van de zonde en al hare gevolgen en een deelgenootschap aan de hoogste zaligheid2 z staat daarom tegenover 1 #b ,cor4 #g3aj1 1 ,phil4 #a3bh1 1 #a ,thess4 #e3i1 en duurt tot in eeuwigheid1 ,hebr4 #e3i4 ,daarom begrpt z vele bzondere weldaden onder zich1 die alle in de ,schrift ook afzonderlk worden genoemd4 ,bovenaan staat de 1 reconciliatio1 verzoening4 ,de offerande van ,christus heeft n4l4 volgens de ,schrift objectieve1 ook voor ,god geldende beteekenis4 ,in het ,o4 ,t4 hadden de offers de bedoeling1 om de zonden des offeraars voor ,gods aangezicht te bedekken1 1 ,,lxx 4 ,deze verzoening heeft nu wel nergens ,god tot rechtstreeksch object1 maar z heeft toch met betrekking tot ,hem plaats1 geschiedt voor zn aangezicht1 ,lev4 #a3c1 #f3g1 #aj3ag1 #ae3ae1 #cj1 #ai3bb1 ,num4 #ae3bh1 #ca3ej1 en bedoelt1 om door het bedekken der zonde zn toorn af te wenden1 ,num4 #h3ai1 #af3df1 en ,hem genadig te stemmen1 1 1 propitium reddere1 placare4 ,evenzoo is ,christus in het ,n4 ,t4 1 ,rom4 #c3be1 1 #a ,joh4 #b3b1 #d3aj1 een barmhartig en getrouw hoogepriester met betrekking tot de dingen b ,god1 1 ,hebr4 #b3ag2 als hoogepriester heeft ,h met de offerande zner volmaakte gehoorzaamheid de zonden van zn volk bedekt en alzoo ,gods toorn afgewend en zne genade verworven4 ,wel is door ,socinianen1 ,remonstranten1 ,rationalisten en ook de meeste nieuwere theologen1 cf4 b4v4 ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #ajd1 #d4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #bcj f4 ,kaftan1 ,dogm4 #dfj1 beweerd1 dat ,god liefde is1 niet behoeft verzoend te worden maar zelf de auteur der verzoening is4 ,maar dit berust voor een deel op misverstand en wordt overigens door de ,schrift weersproken4 ,deze leert toch duidelk1 ook in het ,n4 ,t41 dat ,god toornt over de zonden1 ,rom4 #a3ah1 ,gal4 #c3aj1 ,ef4 #b3c1 dat ook ,h znerzds moest verzoend worden1 ,rom4 #e3i1 #aj1 #b ,cor4 #ae3ah1 #ai1 ,gal4 #c3ac1 en dat ,christus daartoe een is geweest1 ,rom4 #c3be1 ,hebr4 #b3ag1 #a ,joh4 #b3b1 #d3aj4 ,dit strdt echter volstrekt niet daarmede1 dat ,god liefde is en zelf den ,christus tot eene verzoening voor onze zonden gegeven heeft4 ,zn toorn is immers geen booze hartstocht van haat of nd1 zne gerechtigheid is geen dorst naar wraak1 maar beide zn met de hoogste liefde bestaanbaar4 ,gelk eene moeder te meer smart heeft over de afdwaling van haar zoon1 naarmate z hem meer liefheeft2 gelk een rechter soms een bloedverwant of vriend veroordeelen moet1 aan wien h als persoon zich innig verbonden gevoelt1 zoo ook kan in ,god de toorn tegen de zonde met de liefde jegens zne schepselen samengaan4 ,odit in unoquoque nostrum quod feceramus1 amavit quod fecerat1 ,beda b ,turret41 de satisf4 #hf4 ,diligit omnes homines quantum ad naturam quam ipse fecit1 odit tamen eos quantum ad culpam1 quam contra eum homines contraxerunt1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #di art4 #d4 ,om onze zonden zn w wel voorwerpen van ,gods toorn1 verum quia ,dominus quod suum est in nobis perdere non vult1 adhuc aliquid invenit1 quod pro sua benignitate amet1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #af1 #c4 ,en dit is wederom niet zoo te denken1 alsof ,god op het oogenblik van ,christus' offerande ineens van gezindheid en stemming veranderd is4 ,want in ,god is er geen verandering noch schaduw van omkeering2 al zne eigenschappen zn met zn wezen n2 in de eeuwigheid is er geen vr en geen na4 ,als de ,schrift spreekt van ,gods toorn en van zne verzoening met ons1 dan spreekt z niet onwaar maar toch naar onze menschelke bevatting4 ,verandering is er niet in het wezen ,gods1 maar wel in de relatie1 waarin ,h tot zne schepselen staat4 ,h stelt zich ook niet in relatie tot het schepsel1 alsof dit eenigszins bestaan zou buiten ,hem1 maar ,h stelt zelf alle dingen en alle menschen in die relaties tot zichzelf1 welke ,h eeuwiglk en onveranderlk wil en juist zoo1 op die wze en in dat moment des tds1 waarin z in de werkelkheid plaats grpen1 cf4 deel ,,ii #abev4 ,daarom is het ook ,god zelf1 die in ,christus de verzoening aanbrengt1 #b ,cor4 #e3ai2 ,h verzoent zichzelven door de offerande des kruises2 ,h brengt in de gehoorzaamheid van ,christus zichzelf en al zne deugden tot erkenning en handhaaft zichzelven als ,god voor het oog van al zne creaturen2 het is1 wl ,christus waarachtig ,god is en voor dit ,goddelk werk ook waarachtig ,god moest zn1 het is ,god zelf1 die door het kruis alle dingen met zichzelven verzoent4 ,h plaatst in ,christus de gemeente in die verhouding tot zichzelven1 dat z ,hem1 den onveranderlke1 niet meer in zn toorn maar in zne genade aanschouwt4 ,jam diligenti nos sibi reconciliavit4 ,quia prius diligit1 postea nos sibi reconciliat4 ,cf4 ,augustinus1 de trin4 ,v #af4 ,enchir4 #cc4 ,lombardus e4 a4 op ,sent4 ,,iii dist4 #ai1 #f4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #di art4 #d4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #af1 #b-d4 ,turretinus1 de satisf4 p4 #di4 #hf4 #hg4 ,moor ,,iii #ddh-dej4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #b1 #bfc4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #fab4 ,frank1 ,chr4 ,wahrh4 ,,ii #aha f4 #aid f4 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vers4 #cfb f4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #dja etc4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement ch4 #i enz4 ,door de offerande van ,christus is er dus eene verhouding van verzoening en vrede tot stand gekomen tusschen ,god en mensch4 ,christus heeft als de zonde geshnt en daardoor ,god vershnt4 ,het onderscheid tusschen 1 en bestaat niet daarin1 dat gene objectief en deze subjectief is4 ,ook de is eene objectieve1 door ,god zelf tot stand gebrachte relatie tusschen ,hem en de wereld1 #b ,cor4 #e3ah1 #ai4 ,maar in het is ,christus als middelaar het subject1 wendt1 door zne offerande de zonden bedekkende1 ,gods toorn af en verwerft zne genade4 ,maar in het is ,god zelf het subject1 #b ,cor4 #e3ai2 door ,christus te geven tot 1 brengt ,h tusschen zich en de wereld eene verhouding van vrede tot stand4 ,h toornt niet meer2 wat ,hem tot onzen maakte1 n4l4 de zonde1 is door ,christus' offerande bedekt2 ,h stichtte in ,christus eene zoodanige verhouding1 waarin w ,hem niet meer tegen ons hebben2 ,h legde zne vandschap af1 wl hare oorzaak1 de zonde1 is weggenomen door den dood van ,christus1 en staat nu tot de wereld in eene verhouding van vriendschap en vrede2 is dus de door expiatio1 placatio1 ,vershnung tot stand gekomene reconciliatio1 ,vershnung4 ,deze is de inhoud van het evangelie2 alles is volbracht1 ,god is verzoend1 er is onzerzds niets meer te doen2 en heel de bestaat in de uitnoodiging tot de menschen3 1 legt g ook uwerzds de vandschap af1 gaat in in die verhouding van vrede1 in welke ,god door de offerande van ,christus zich tot zondaren gesteld heeft1 gelooft het evangelie1 ,rom4 #e3i1 #aj1 #b ,cor4 #e3ah-ba1 cf4 ,ef4 #b3af1 ,col4 #a3bj-bb1 ,cremer s4 v4 4 en 41 ,philippi op ,rom4 #e3aj1 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #ii f4 ,reeds hiermede is die gansche voorstelling geoordeeld1 welke voldoening en verzoening scheidt en de laatste eerst tot stand doet komen1 wanneer de mensch gelooft en zich bekeert4 ,de menschen verzoenen zich niet met ,god1 alsof z met en naast ,god het subject der verzoening waren2 maar ,god heeft de wereld met zichzelven verzoend1 zonder haar toedoen1 buiten haar om1 zonder dat z er het minste aan toegebracht heeft of aan behoeft toe te brengen2 menschen ontvangen alleen de verzoening als eene gave1 ,rom4 #e3aa1 en nemen ze aan door het geloof1 #b ,cor4 #e3bj4 ,maar uit deze ne weldaad der verzoening1 door ,christus verworven1 vloeien allerlei weldaden voort4 ,dat kan ook niet anders4 ,als de verhouding tusschen ,god en de wereld in het reine is1 dan komt te zner td alles in orde1 ook de verhouding tusschen hemel en aarde1 engelen en menschen1 menschen onderling1 en ook de verhouding der menschen tot zonde1 dood1 wereld1 ,satan enz4 ,in de sfeer van het recht is het pleit beslist4 ,god heeft gelk en daarom wordt ,h vroeger of later overal1 op alle terrein1 en voor alle creaturen in het gelk gesteld4 ,het recht is aan zne zde en het zal eens door allen gewillig of onwillig worden erkend4 ,in de 1 de vredeverhouding ,gods in ,christus tot de wereld1 liggen dus allerlei andere weldaden opgesloten4 ,de vruchten van ,christus' offerande zn niet tot eenig terrein beperkt2 z bepalen zich niet1 gelk tegenwoordig zoo velen meenen1 tot het religieus-ethische leven1 tot het hart1 de binnenkamer1 de kerk1 maar z breiden tot heel de wereld zich uit4 ,want machtig moge de zonde zn1 niet gelk de misdaad is de genadegift2 de genade ,gods en de gave door de genade is bovenmate overvloedig1 ,rom4 #e3ae4 ,de weldaden1 die uit de ,gods in ,christus ons toekomen1 zn te vele om te noemen1 boven bl4 #cabv4 ,z kunnen ingedeeld in3 juridische1 n4l4 vergeving der zonden1 ,mk4 #ad3bd1 ,hebr4 #i3bb1 rechtvaardigmaking1 ,rom4 #c3bd1 #d3be1 #e3i1 #h3cd1 #a ,cor4 #a3cj1 #b ,cor4 #e3ba1 aanneming tot kinderen1 ,gal4 #c3bf1 #d3e1 #f1 recht op het eeuwige leven en de hemelsche erfenis1 ,rom4 #h3ag1 #a ,petr4 #a3d1 ook verlossing1 1 ,ef4 #a3g1 ,col4 #a3ad1 ,hebr4 #i3ae1 dat echter soms ruimere beteekenis heeft1 ,rom4 #c3bd1 #h3ba1 #bc1 #a ,cor4 #a3cj1 ,ef4 #a3ad1 #d3cj1 #a ,petr4 #a3ah1 #ai2 mystische1 bestaande in het gekruisigd1 begraven1 opgewekt en in den hemel gezet worden met ,christus1 ,rom4 #f-h1 ,gal4 #b3bj1 ,col4 #c3a-ac2 ethische1 n4l4 wedergeboorte1 ,joh4 #a3ab1 #ac1 levendmaking1 ,ef4 #b3a1 #e1 heiligmaking1 #a ,cor1 #a3cj1 #f3d1 afwassching1 #a ,cor4 #f3aa1 reiniging1 #a ,joh4 #b3i1 besprenging1 #a ,petr4 #a3b1 naar lichaam1 ziel en geest1 #b ,cor4 #e3ag1 #a ,thess4 #e3bc2 moreele1 bestaande in de navolging van ,christus1 die ons zn voorbeeld heeft nagelaten1 ,mt4 #aj3ch1 #af3bd1 ,luk4 #i3cc1 ,joh4 #h3ab1 #ab3bf1 #b ,cor4 #h3i1 ,phil4 #b3e1 ,ef4 #b3aj1 #a ,petr4 #b3ba1 #d3a2 oeconomische1 n4l4 de vervulling van het ,oudtest4 verbond1 de inwding van een nieuw verbond1 ,mk4 #ad3bd1 ,hebr4 #g3bb1 #i3ae1 #ab3bd1 de vrheid van de wet1 ,rom4 #g3av41 ,gal4 #b3ai1 #c3ac1 #be1 #d3e1 #e3a enz41 de uitwissching van het handschrift der wet1 de afbreking van den muur des afscheidsels1 de verzoening van ,jood en ,heiden en van alle andere in de menschheid bestaande tegenstellingen tot de eenheid in ,christus1 ,gal4 #c3bh1 ,ef4 #b3aa-bb1 ,col4 #b3ba2 physische1 n4l4 de overwinning der wereld1 ,joh4 #af3cc1 van den dood1 #b ,tim4 #a3aj1 ,hebr4 #b3ae1 van de hel1 #a ,cor4 #ae3ae1 ,op4 #a3ah1 #bj3ad1 van ,satan1 ,luk4 #aj3h1 #aa3bb1 ,joh4 #ad3cj1 ,hebr4 #b3ad1 #a ,cor4 #ae3ee1 #ef1 ,col4 #b3ae1 #a ,petr4 #c3bb1 #a ,joh4 #c3h1 ,op4 #ab3aj1 #bj3b enz4 ,in n woord3 de gansche herschepping1 de volkomene herstelling van de door de zonde met schuld beladene1 verdorvene en uiteengeslagen wereld en menschheid is de vrucht van ,christus' werk4 ,objectief1 principieel1 in de sfeer van het recht heeft ,h die herschepping tot stand gebracht door zn kruis4 ,toen is tusschen ,god en wereld de gesticht4 ,en daarom zal ,christus te zner td--want het gaat alles in vaste orde--de gemeente eens zonder vlek of rimpel aan den ,vader voorstellen1 het koninkrk ,gode overgeven en ,god alles in allen zn1 #a ,cor4 #ae3bb-bh4 ,in de theologie is deze rkdom der weldaden van ,christus steeds erkend4 ,door ,christus1 zeide ,clemens ,alex41 is de aarde een geworden4 ,men sprak van ,christus als mediator1 redemptor1 reconciliator1 liberator1 dispensator1 salvator1 medicus1 dominus1 pastor1 rex enz41 duidde het werk1 door ,hem tot stand gebracht1 aan als 1 1 deificatio1 vivificatio1 salvatio1 liberatio1 redemptio1 restitutio1 purgatio1 regeneratio1 illuminatio1 resurrectio enz41 en trachtte soms al die weldaden ook eenigermate te classificeeren1 zooals in de bekende versregels3 ,propitians1 purgans1 redimens1 ut victima1 sponsor ,salvavit1 sic jura ,dei verumque requirunt1 of onder de hoofden expiatio1 remissio1 consummatio enz41 cf4 ,athan41 de incarn4 #ed4 ,greg4 ,naz41 ,or4 #b4 ,eusebius1 ,dem4 ,ev4 ,,iv #ba4 ,aug4 de pecc4 mer4 ,i #bf4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #dh4 #di4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv #a4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii c4 #f4 #g4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ah4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bbi sq4 ,mastricht1 ,v #ah1 #bb4 ,turretinus1 de satisf4 #cag4 ,m4 ,vitringa ,,vi #aba4 ,maar tot eene logische orde en geregelde behandeling kwam het toch meestal niet4 ,de beschouwing van het werk van ,christus als satisfactio en meritum1 die sedert ,anselmus opkwam1 kon dit gemis niet vergoeden2 beide zn alleen logisch onderscheiden1 want hetzelfde werk van ,christus is satisfactio1 inzoover ,h zne offerande ,gode bracht en aan zn eisch voldeed1 en het is meritum1 inzoover ,christus daardoor b ,god voor ons de zaligheid verwierf1 ,thomas1 ,,iii qu4 #dh art4 #a en #b4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii #i4 ,perrone1 ,prael4 ,,iv #caa4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ag #a4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bbh4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ah1 #ad4 #bj4 ,quenstedt ,,iii #bbe4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #bhc enz4 ,beide begrippen stellen het werk van ,christus ook te eenzdig onder de categorie van werk en verdienste2 het is veelmeer de vraag wat ,christus verdiend0 heeft en hoe dit met zne offerande in verband staat4 ,in den nieuweren td heeft men daarom deze termen bna geheel laten vallen en in plaats daarvan de vrucht van ,christus' werk als ,erlsung of ,vershnung aangeduid4 ,de eerste omschrving kwam vooral door ,schleiermacher in eere2 wel spreekt h ook van eene nieuwe schepping1 die door ,christus tot stand gebracht wordt1 maar deze valt hem toch met de ,erlsung saam1 ,chr4 ,gl4 #hi1 #a4 #b2 en onder haar verstaat h de mededeeling zner zondelooze volkomenheid1 #hh1 de opname der geloovigen in de kracht van zn ,godsbewustzn1 #ajj1 welke niet magisch1 noch empirisch1 maar mystisch geschiedt door scheppende ,goddelke werkzaamheid1 door de zelfopenbaring van ,christus in zne gemeente1 #ajj1 #b1 #c4 ,daarnaast neemt ,schleiermacher dan nog eene verzoenende werkzaamheid van ,christus aan1 daarin bestaande1 dat ,h de geloovigen opneemt in de gemeenschap zner ongestoorde zaligheid en hen door middel van zne levensgemeenschap met ,hem doet deelen in de vergeving der zonden1 #aja4 ,ritschl daarentegen vat de werking van ,christus saam onder rechtvaardiging en verzoening2 de vruchten van zn leven bestaan niet in ,umstimmung van ,god uit een vertoornd rechter in een genadig ,vader1 ,,ii #bjh f4 #bag f4 ,,iii #dci1 niet in eigenlke loskooping1 ,,ii #bba1 niet in bevrding van den dood1 ,,ii #hf1 ook niet in het mystieke sterven en opstaan met ,christus1 want ,rom4 #f is sterke symboliek en levert geen stof voor een dogma1 ,,ii #bbf f42 maar ,christus verzekert en waarborgt ons door heel zn persoon en leven1 dat ,god liefde is2 ,h laat ons trots onze zonden toe tot de gemeenschap met ,god1 ,,iii #ejf f4 ,de rechtvaardiging1 welke ,christus ons schenkt1 is niet kwtschelding van schuld en straf1 niet toerekening van zne gerechtigheid1 maar wegneming van het schuldbewustzn1 en daardoor van de scheiding tusschen ons en ,god1 ,,iii #ea1 #fa1 de wegneming van de gedachte1 dat de zonde de gemeenschap met ,god verhindert1 ,,iii #fj4 ,gevolg en werking van deze rechtvaardiging is de verzoening2 deze toch bestaat daarin1 dat h1 die de rechtvaardiging1 welke eigenlk een goed der gemeente is1 in het geloof aanneemt1 nu ook subjectief in die nieuwe verhouding tot ,god ingaat1 znerzds de vandschap aflegt en in verhouding van vrede tot ,god zich stelt2 z is een ethische verandering in ons1 ,,ii #bcj f4 #cdb f4 ,,iii #gd-gf4 ,unterricht #cg4 ,er is groot verschil tusschen ,schleiermacher en ,ritschl3 b genen staat de persoon1 b dezen het werk van ,christus op den voorgrond2 b den eersten komt de subjectieve verandering des menschen tot stand langs mystischen weg1 door levensmededeeling1 b den tweeden langs ethischen weg1 door leer en voorbeeld2 de eerste weldaad is b ,schleiermacher de ,erlsung1 de mededeeling van ,christus' zondelooze volkomenheid1 en b ,ritschl de objectieve1 synthetische rechtvaardiging1 die allereerst een goed der gemeente is4 ,maar b dat verschil is de overeenstemming nog grooter3 ,christus is b beiden de zondelooze mensch1 die in bzondere gemeenschap met ,god staat2 de passieve gehoorzaamheid wordt in het werk van ,christus door beiden ontkend2 zn lden en dood is slechts het noodzakelk gevolg van zne ten einde toe gehandhaafde trouw aan ,god2 het verband tusschen ,christus' werk en de vruchten daarvan in den geloovige1 in de gemeente blft b beiden onhelder2 beiden verleggen het zwaartepunt der verlossing en der verzoening uit het objectieve werk van ,christus in de subjectieve verandering der geloovigen2 en zelfs1 al schnt ,ritschl de rechtvaardiging als een objectieve weldaad der gemeente en als een synthetisch oordeel aan het geloof te laten voorafgaan1 feitelk wordt toch ook b hem1 niet voor de gemeente in haar geheel maar wel voor ieder individu1 de rechtvaardiging van de subjectieve verzoening afhankelk1 cf4 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahhh ,s4 #ba4 #bb4 ,kbel1 ,ueber den ,unterschied der posit4 u4 der liber4 ,richtung in der mod4 ,theol4 #ahic ,s4 #aej4 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung #cb f4 ,bovenal echter komen beiden daarin overeen1 dat z de werking van ,christus' leven en lden tot het religieuse en ethische gebied beperken4 ,nu is het waar1 dat z zelfs b deze beperking geen van beiden helder in het licht stellen1 hoe de persoon en het werk van ,christus deze verandering op religieus en ethisch gebied kan tot stand brengen4 ,maar toch is het ter andere zde tot op zekere hoogte te begrpen1 dat1 indien de vrucht van ,christus' werk tot dit terrein beperkt wordt1 ook zn werk en zn persoon zoo opgevat wordt als door ,schleiermacher en ,ritschl geschiedt2 want het is waar1 wat eerstgenoemde zegt3 die eigenthmliche ,thtigkeit und die ausschliessliche ,wrde des ,erlsers weisen auf einander zurck und sind im ,selbstbewusstsein der ,glubigen unzertrennlich eins1 ,chr4 ,gl4 #ib4 ,b deze opvatting is te verstaan1 dat de passieve gehoorzaamheid wordt ontkend1 dat de ,godheid van ,christus slechts is een zn van ,god in ,hem1 dat opstanding1 hemelvaart enz41 onnoodig zn2 eene pantheistisch-mystische of eene deistisch-moreele werking van ,christus' persoon en werk is dan ter zaliging voldoende4 ,maar dat is toch waarlk niet in overeenstemming met de leer der ,h4 ,schrift2 het is eene miskenning van den persoon van ,christus en eene verkleining van zn werk4 ,christus is maar niet een doch de eeuwige en eengeboren ,zoon van ,god1 het afschnsel zner heerlkheid en het uitgedrukte beeld zner zelfstandigheid1 zelf ,god1 boven alles te przen in der eeuwigheid4 ,en de vrucht van zn leven en sterven is maar niet zekere magische of moreele invloed1 die van ,hem in de wereld uitgaat1 doch is niet minder dan de 1 ,hd4 #c3ba1 de 1 1 ,ef4 #a3aj4 ,dit werk der herschepping heeft zn beginsel en oorsprong in de volmaakte offerande van ,christus1 of liever nog in de 1 welke ,god in ,christus tusschen zich en de wereld tot stand gebracht heeft4 ,god wil niet winnen door overmacht4 ,licht ware het voor ,hem geweest1 de gansche wereld in zn toorn te vernietigen en aan eene andere wereld en menschheid het aanzn te schenken1 ,num4 #ad3ab4 ,maar ,god verhoogt zich in gericht en heiligt zich in gerechtigheid1 ,jes4 #e3af4 ,de zonde is geen physische1 maar eene ethische macht4 ,satan heeft in de zonde zn ongoddelke macht over de wereld1 en de zonde heeft hare kracht in de wet1 #a ,cor4 #ae3ef4 ,zoo heeft het ,gode behaagd1 deze macht op zedelke wze1 in den weg van recht en gerechtigheid te overwinnen4 ,niet door geweld of macht1 maar door het kruis1 dat den schuldbrief der wet te niet deed1 heeft ,god over de overheden en machten getriumfeerd1 hen van hun wapenrusting beroofd1 en openlk in hun schande tentoongesteld1 ,col4 #b3ae4 ,en daarom nu1 wl ,god in den weg des rechts de zonde en heel haar macht overwonnen heeft1 daarom is ,h vr1 zelfs zne wederpartders rechters znde1 om den goddelooze te rechtvaardigen1 ,rom4 #d3e2 niemand kan beschuldiging inbrengen tegen de uitverkorenen ,gods1 ,rom4 #h3cc4 ,god is het1 die rechtvaardigt1 en die in de rechtvaardiging van dengene1 die uit het geloof van ,jezus is1 zelf blkt de rechtvaardige te zn1 ,rom4 #c3bf4 ,god kan dat doen1 behoudens1 ja tot roem van zne gerechtigheid1 omdat ,christus gestorven en opgewekt is1 ,rom4 #h3cd4 ,op grond van die offerande kan ,h wereld en menschheid aan de zonde ontrukken1 zn koninkrk uitbreiden1 alle dingen onder ,christus als hoofd vergaderen en eens alles in allen zn4 ,niemand1 ook ,satan niet1 kan daartegen iets inbrengen2 aan het einde zal elk moeten erkennen1 dat ,god rechtvaardig en dat ,christus de wettige1 de rechtmatige ,heer is1 ,phil4 #b3aa4 ,tusschen de weldaden1 die ,christus verworven heeft1 en zn persoon en offerande1 bestaat dan ook geen physisch of magisch verband1 alsof eenige substantie van ,godmenschelk leven1 ,goddelke natuur enz4 uit ,hem in ons werd overgestort1 zooals theosophen het zich voorstellen4 ,maar ,god heeft zich zelf in ,christus den koninklken weg des rechts gebaand1 om aan zn gevallen schepsel den rkdom zner genade te verheerlken4 ,uit de door ,hem zelf1 buiten de wereld om1 gestichte1 objectieve vloeien der menschheid alle bovengenoemde weldaden om ,christus' wille toe1 de rechtvaardigmaking1 de heiligmaking1 de volkomene verlossing1 de gansche herschepping4 ,en wl dit werk der herschepping zoo groot is1 grooter nog dan dat der schepping en der onderhouding1 daarom moest ,h1 aan wien dit werk werd opgedragen1 niet alleen waarachtig en rechtvaardig mensch1 maar ook sterker dan alle schepselen1 d4 i4 tegelk waarachtig ,god zn4 ,dezelfde1 door wien1 ,god de wereld schiep1 kon ook alleen de middelaar der herschepping zn1 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv c4 #a4 #ai4 ,intensief is het werk van ,christus van oneindige waard1 maar ook extensief breidt het tot heel de wereld zich uit4 ,gelk de wereld het voorwerp is geweest van ,gods liefde1 ,joh4 #c3af1 zoo is ,christus gekomen om die wereld niet te veroordeelen maar te behouden1 ,joh4 #c3ag1 #d3db1 #f3cc1 #ea1 #ab3dg2 in ,hem heeft ,god de wereld1 alle dingen in hemel en op aarde1 tot zichzelven verzoend1 ,joh4 #a3bi1 #b ,cor1 #e3ai1 ,col4 #a3bj en vergadert ze in deze bedeeling tot n1 ,ef4 #a3aj2 de wereld1 door den ,zoon geschapen1 is ook voor den ,zoon als haar erfgenaam bestemd1 ,col4 #a3af1 ,hebr4 #a3b1 ,op4 #aa3ae4 ,door ,origenes is hieruit afgeleid1 dat ,christus door zn lden en sterven de gansche wereld verlost heeft1 niet alleen alle menschen maar ook alle andere redelke wezens1 n4l4 de gevallen engelen1 en voorts alle schepselen1 de princ4 ,i #f42 ,christus 1 1 in ,joann4 ,i #dj4 ,h is wel slechts eenmaal gestorven1 in de voleinding der eeuwen1 ,hebr4 #i3bf1 maar de kracht van zn dood is genoegzaam tot verlossing niet alleen van de tegenwoordige wereld maar ook van die1 welke vroeger bestaan heeft of later bestaan zal1 en niet alleen van de menschen maar ook van de hemelsche geesten1 de princ4 ,,ii #c1 #e4 ,hom4 in ,lev4 ,i #c1 cf4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,i #bed4 ,dit universalisme is echter door de christelke kerken altd verworpen1 b4 v4 ,const4 #edc can4 #g4 #ab2 en feitelk zn deze altd in zoover particularistisch1 dat z in ,col4 #a3bj beperken en niet tot de gevallen engelen uitbreiden4 ,maar desniettemin heeft men uit deze en andere plaatsen1 waar het woord wereld of allen met de offerande van ,christus in verband wordt gebracht1 ,jes4 #ec3f1 ,rom4 #e3ah1 #h3cb1 #a ,cor4 #ae3bb1 #b ,cor4 #e3ae1 ,hebr4 #b3i1 #a ,tim4 #b3d1 #f1 #b ,petr4 #c3i1 #a ,joh4 #b3b1 het besluit getrokken1 dat ,christus voor alle menschen1 hoofd voor hoofd1 voldaan had en dat de satisfactio vicaria dus als universeel moest worden opgevat4 ,de kerkvaders vr ,augustinus spreken gemeenlk zeer universalistisch over den heilswil ,gods en over de verzoening van ,christus1 cf4 ,petavius1 de incarn4 ,,xiii c4 ,i4 #b2 maar de eigenlke kwestie bestond in dien td nog niet en kon toen ook nog niet opkomen1 wl men aan ,gods zde alleen eene praescientia aannam en aan 's menschen zde op zne wilsvrheid1 schoon door de zonde verzwakt1 den nadruk liet vallen1 deel ,,ii #cai4 ,in den pelagiaanschen strd moest z echter aan de orde komen2 en ,augustinus1 was de eerste1 die duidelk de particuliere voldoening leerde4 ,wel zegt ,augustinus meermalen met de ,schrift1 dat ,god aller zaligheid wil1 dat1 indien een voor allen gestorven is1 allen gestorven zn1 dat wie verloren gaan1 niet hebben willen gelooven1 dat wie gelooft1 dat vrwillig doet1 ,petavius1 ib4 c4 #c1 dat ,christus een verzoening is voor de geheele wereld en alle dingen1 hemelsche en aardsche1 met elkander verzoend heeft1 ,khner1 ,augustins ,anschauung v4 d4 ,erlsungsbedeutung ,christi #ahij ,s4 #fb4 ,maar dit alles bewst hoegenaamd niets tegenover dit andere1 door ,augustinus even klaar en duidelk uitgesproken1 dat de heilswil ,gods en de verzoening in ,christus beperkt is tot de praedestinati4 ,vooreerst volgt dit reeds in het algemeen uit ,augustinus' leer over de praedestinatie en over de genade1 deel ,,ii #cbj2 als het getal dergenen1 die zalig zullen worden1 eeuwig en onveranderlk door ,god is bepaald en hun alleen de genade des geloofs en der volharding geschonken wordt1 dan is daartusschenin de stelling niet meer te handhaven1 dat ,christus voor alle menschen hoofd voor hoofd heeft voldaan4 ,ten tweede vat ,augustinus #a ,tim4 #b3d altd op in beperkten zin2 wel geeft h van dien tekst verschillende verklaringen1 nu eens1 dat omnes qui salvi fiunt nisi ipso volente non fiunt1 ,epist4 #ajg1 de civ4 ,,xiii #bc1 en dan1 dat onder alle menschen te verstaan zn alle praedestinati1 die uit alle volken en klassen van het menschelk geslacht zn verkoren1 ,enchir4 #ajc4 de corr4 et gr4 #ad4 c4 ,jul4 ,,iv #h1 maar overal1 waar h den tekst opzettelk verklaart1 verstaat h hem in beperkten zin1 cf4 ,petavius1 de ,deo ,,xi #g1 #aj4 de incarn4 ,,xii #d4 ,en ten derde brengt h den persoon en het werk van ,christus telkenmale alleen met de verkorenen in verband2 ,god riep door ,christus populum credentium tot de adoptie1 ,conf4 ,,ix #a2 ,christus heeft door zne opstanding nos praedestinatos tot een nieuw leven geroepen1 door zn bloed justificandos peccatores vrgekocht1 de trin4 ,,iv c4 #ac4 ,omnis1 qui ,christi sanguine redemptus est1 homo est1 non tamen omnis1 qui homo est1 etiam sanguine ,christi redemptus est1 de conj4 adult4 ,i #ae4 ,non perit unus ex illis1 pro quibus ,christus mortuus est1 ,epist4 #ajb ad ,evod41 cf4 ,wiggers1 ,august4 und ,pelag4 ,i #cac4 ,vitringa ,,vi #adg4 ,hoewel het semipelagianisme spoedig de overhand kreeg1 bleven er toch velen ook op dit punt aan ,augustinus getrouw4 ,met beroep op #a ,tim4 #b3d zeiden de ,semipelagianen1 dat ,god alle menschen met gelke liefde omvat en allen eene gelke mate van genade toedeelt4 ,daarop antwoordde ,prosper1 dat omnium cura est ,deo1 et nemo est1 quem non aut evangelica praedicatio aut legis testificatio aut ipsa etiam natura conveniat2 sed infidelitatem hominum ipsis adscribimus hominibus2 fidem autem hominum donum ,dei esse fatemur1 sine cujus gratia nemo currit ad gratiam4 ,en wat betreft de particulariteit der voldoening1 ,christus is wel pro totius mundi redemptione crucifixus1 propter veram humanae naturae susceptionem et propter communem in primo homine omnium perditionem2 potest tamen dici pro his tantum crucifixus1 quibus mors profuit1 ,resp4 ad cap4 cal4 ,gall4 #h4 #i4 ,hoe gematigd dit uitgedrukt z1 alle volgelingen van ,augustinus1 ,prosper1 ,lucidus1 ,fulgentius enz41 stemden toch hierin overeen1 dat1 hoezeer ,god voor alle menschen zorgt en hun allerlei weldaden schenkt1 ,h toch niet op gelke wze de zaligheid van allen wil2 dat ,h niet allen eene zelfde mate van genade verleent2 en dat ,christus1 schoon in zekeren zin voor allen gestorven1 toch efficaciter alleen gestorven is voor hen1 wien zn dood werkelk ten goede komt4 ,maar de synode van ,arles #dge dwong ,lucidus tot herroeping van zne leer1 dat ,christus alleen gestorven was voor hen1 die werkelk zalig worden4 ,en de synode van ,orange #ebi zeide alleen1 dat omnes baptizati kunnen vervullen1 wat tot de zaligheid noodig is1 cf4 ,petavius1 de incarn4 ,,xiii c4 #e-g4 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ega-ehb4 ,in de #i;e eeuw kwam het vraagstuk opnieuw ter sprake2 ,gottschalk leerde1 dat ,christus baptismi sacramento 7reprobos7 luit1 non tamen pro eis crucem subiit neque mortem tulit neque sanguinem fudit4 ,lupus zeide1 dat ,christus niet voor alle menschen gestorven is1 maar wel voor alle geloovigen1 ook voor hen1 die later het geloof weer verliezen4 ,remigius maakte eene dergelke onderscheiding4 ,en de synode van ,valence #hee sprak in denzelfden geest2 z verwierp1 dat ,christus zn bloed had gestort etiam pro illis impiis1 qui a mundi exordio usque ad passionem ,domini in sua impietate mortui aeterna damnatione puniti sunt1 en beleed1 dat die prs alleen betaald was voor hen1 de quibus ipse ,dominus noster dicit3 sicut ,moyses exaltavit serpentem in deserto1 ita exaltari oportet ,filium hominis1 ut omnis qui credit in ipso non pereat sed habeat vitam aeternam1 can4 #d4 ,ook de scholastiek bleef in hoofdzaak nog aan ,augustinus getrouw2 #a ,tim4 #b3d moet niet zoo opgevat1 alsof ,god wel wilde wat niet geschiedt1 alsof ,h wilde1 dat er ook behouden werden1 die het feitelk niet worden1 maar deze tekst wil zeggen1 nullum hominum fieri salvum nisi quem salvum fieri ipse voluerit1 of dat er allerlei menschen uit alle volken en standen zalig zullen worden1 of ook wel1 meer in den zin van ,damascenus1 dat ,god aller zaligheid wil1 n4l4 voluntate antecedente1 conditionale1 d4 i4 indien z zelf willen en tot ,hem komen1 maar dan was deze wil magis velleitas quam absoluta voluntas1 ,lombardus1 ,sent4 ,i dist4 #df1 #b en ook op #a ,tim4 #b3d4 ,bonaventura1 ib4 art4 #a qu4 #a4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,i qu4 #ai art4 #g qu4 #bc art4 #d ad #c4 ,en wat de satisfactie aangaat1 de scholastiek leerde wel1 dat z superabundans was en geschiedde pro peccato humani generis1 totius humanae naturae enz41 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,iii qu4 #df art #a1 maar z betoogde de mogelkheid der voldoening vooral daarmede1 dat ,christus het hoofd was en de geloovigen de leden zns lichaams1 en bracht de voldoening daarom telkens alleen met de geloovigen in verband2 zoo zegt ,thomas1 caput et menbra sunt quasi una persona mystica et ideo satisfactio ,christi ad ommes fideles pertinet sicut ad membra1 ,,iii qu4 #dh art4 #b2 quia ipse est caput nostrum1 per passionem suam liberavit nos tanquam membra sua a peccatis1 quasi per pretium suae passionis1 sicut si homo per aliquod opus meritorium quod manu exerceret1 redimeret se a peccato quod pedibus commisisset1 ,,iii qu4 #di art4 #a4 ,en ,,iii qu4 #gi art4 #g4 zegt h3 passio ,christi prodest quidem omnibus quantum ad sufficientiam1 sed effectum non habet nisi in illis qui ,christi conjunguntur per fidem et charitatem4 ,dat deze efficacitas niet afhangt van 's menschen vren wil1 maar van ,gods verkiezing en ,christus' offerande zelve1 blkt in het algemeen uit ,thomas' leer van de gratia en bepaald ook daaruit1 dat h ,,iii qu4 #dh art4 #f zegt3 passio ,christi efficienter causat salutem humanam2 cf4 ook ,lombardus3 ,christus electos tantum sicut se dilexit eorumque salutem optavit1 ,sent4 ,,iii dist4 #ca1 #d4 ,christus se trinitati obtulit pro omnibus1 quantum ad pretii sufficientiam1 sed pro electis tantum quantum ad efficaciam1 quia praedestinatis tantum salutem effecit1 ib4 ,,iii dist4 #bj1 #c4 ,later werd ditzelfde gevoelen in de ,roomsche kerk nog verdedigd door ,bajus1 ,jansenius1 ,quesnel4 en zelfs ook door ,tapper1 ,estius1 ,sonnius e4 a41 cf4 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #dch4 ,m4 ,vitringa ,,vi #aee-aei4 ,maar het semipelagianisme drong in ,rome's kerk hoe langer hoe dieper door1 en daardoor werd het vooral na ,trente schier algemeene leer1 dat ,god voluntate antecedente aller zaligheid wil1 dat ,christus voor allen voldaan heeft1 en dat de voluntas consequens rekent met het goede of slechte gebruik1 dat de menschen van hun vrheid en van de genade maken1 deel ,,ii #cbe1 en voorts ,trid4 ,,vi c4 #b en #c4 ,cat4 ,rom4 ,i #c1 #g4 ,innoc4 ,x in damn4 #e propos4 ,jans4 ,bellarminus1 de sacrif4 missae ,i #be4 de poenit4 ,i #b4 de amiss4 gr4 ,,iv #d4 ,becanus1 ,manuale ,controv4 ,,iii #a qu4 #a4 ,petavius1 de incarn4 ,,xiii c4 #ad4 ,theol4 ,wirceb4 ,,iv #cbb4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #cef4 ,jansen1 ,prael4 theol4 ,,ii #gdh enz4 ,en hiermede zn in het wezen der zaak eenstemmig de ,grieksche kerk1 ,damascemus1 de fide orthod4 ,,ii c4 #bi4 ,conf4 orthod4 qu4 #cd4 #dg2 de ,lutherschen1 ,symb4 ed4 ,mller p4 #gha4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vii c4 #f4 ,quenstedt1 ,,iii #caa-cbd4 ,hollaz1 ,ex4 #gde4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 #hbd2 de ,remonstranten1 ,conf4 en ,apol4 conf4 ,,viii #aj4 ,arminius1 ,op4 #aec4 ,episcopius op #a ,joh4 #b3b4 ,limborch1 ,theol4 ,christ4 ,,iv c4 #c-e2 en voorts de ,mennonieten1 ,kwakers1 ,herrnhutters1 ,methodisten enz4 ,de ,gereformeerden staan met hun leer van de particuliere voldoening dus vr wel alleen4 ,en daarb komt dan nog1 dat z onder elkander volstrekt niet eenstemmig waren en langzamerhand steeds verder van elkander afweken4 ,verschillende beldenissen spreken gematigd en algemeen1 b4 v4 de conf4 ,anhalt41 b ,niemeyer p4 #fce4 #fci1 ,march41 ib4 #fej4 #fea1 ,lips41 ib4 #ffb1 ,thorun41 ib4 p4 #fgd2 de ,anglicana zwgt ervan2 de ,cat4 ,heid4 spreekt ze ook niet rechtstreeks uit1 al is qu4 #cg ten onrechte als een bews voor de algemeene voldoening aangehaald1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,vi #acf2 de ,fransche1 ,nederl41 ,schotsche confessie leeren haar niet dan per consequentiam4 ,in de canones van ,dordrecht wordt ze duidelk geleerd1 maar tevens gezegd1 dat de offerande van ,christus was infiniti valoris et pretii1 abunde sufficiens ad totius mundi peccata expianda1 ,,ii #c1 en voorts komt ze nog voor in de ,westm4 conf4 ,,viii #a4 #e4 #h4 ,cat4 major et minor ,cons4 ,helv4 #ac4 ,walch4 art4 #afic4 ,ook onder de theologen was er geen eenstemmigheid4 ,sommigen meenden1 dat het wel goed was te zeggen1 dat ,christus' offerande voor alle menschen voldoende ware geweest1 indien ,god haar voor allen efficax had willen maken2 maar men kon toch eigenlk niet zeggen1 dat z voldoende was voor allen2 want indien ,christus niet efficaciter voor allen gestorven was1 dan was ,h het ook niet sufficienter2 en indien men dan toch zoo ging spreken1 gaf men aanleiding tot misverstand en bereidde de gevaarlke onderscheiding voor van voluntas antecedens en consequens1 van gratia sufficiens en efficax1 ,beza1 ,piscator1 ,twissus1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bea sq4 ,anderen spraken echter met ,augustinus en de scholastici zoo1 dat ,christus sufficienter voor allen1 efficaciter alleen voor de uitverkorenen gestorven was1 ,calvn op #a ,joh4 #b3b4 ,h4 ,alting1 ,probl4 theol4 #agd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv qu4 #ad4 ,mastricht1 ,v #ah1 #ba4 #ci4 ,moor ,,iii #ajce-ajge enz4 ,op de ,dordtsche synode spraken de buitenlandsche afgevaardigden over de dignitas en sufficientia van ,christus' offerande zoo ruim mogelk2 de ,engelsche godgeleerden zeiden zelfs1 dat ,christus in zekeren zin voor allen gestorven was2 sic ,christus pro omnibus mortuus est1 ut omnes et singuli1 mediante fide1 possint virtute hujus remissionem peccatorum et vitam aeternam consequi1 thesis #c4 ,in ,engeland was er tegenover de streng-gereformeerde school van ,twissus1 ,rutherford e4 a4 eene meer gematigde richting1 vertegenwoordigd door ,davenant1 ,calamy1 ,reynolds1 ,arrowsmith1 ,seaman enz41 en vooral door ,richard ,baxter4 ,hun gevoelen kwam zakelk geheel overeen met dat van de ,fransche theologen1 ,camero1 ,testardus1 ,amyraldus enz42 er was een voorafgaand besluit1 waarnaar ,christus voor allen conditioneel1 onder voorwaarde van geloof1 had voldaan1 en een ander volgend bzonder besluit1 waarnaar ,h voor de uitverkorenen z had voldaan1 dat ,h hun indertd ook het geloof schenkt en onfeilbaar hen tot de zaligheid leidt1 deel ,,ii #cda4 ,in de ,schotsche kerk kwam de leer der particuliere voldoening in verband met het algemeene aanbod der genade herhaaldelk ter sprake2 z was zelfs mede eene van de oorzaken voor de scheiding der ,erskine's in #agcc4 ,om de neonomiaansche richting te ontgaan1 die het geloof tot eene wettische voorwaarde maakte en het evangelie daarom alleen bestemd liet zn voor bepaalde1 gequalificeerde personen1 leerden de zoogenaamde ,marrowmen 7,james ,hog1 ,thomas ,boston1 ,ralph en ,ebenezer ,erskine1 ,alexander ,moncrieff enz41 cf4 deel ,i #abh71 dat ,christus' offerande een legal1 federal sufficiency bezat voor alle menschen en grondden daarop het algemeene aanbod van genade4 ,sommigen gingen nog verder1 maakten onderscheid tusschen eene algemeene en bzondere genade1 een uit- en inwendig verbond 7,thomas ,mair #aged71 of leerden eene algemeene voldoening 7,james ,fraser1 #afih1 maar zne verhandeling on justifying faith werd eerst in twee stukken gepubliceerd #agbb en #agdi71 of ontkenden zelfs geheel de voldoening 7,dr4 ,m4 ,gill1 ,practical essay on the death of ,christ1 #aghf74 ,in deze eeuw werd de particuliere voldoening in ,schotland wederom het onderwerp van een langdurigen strd4 ,in #ahbj gaf de ,united ,associate ,synod of the ,secession ,church eene verklaring1 waarb z de algemeene voldoening wel veroordeelde1 maar toch leerde1 dat ,christus' offerande voor allen voldoende was en allen gebracht had in een salvable state4 ,zoowel ter rechter- als ter linkerzde vond deze verklaring bezwaar2 sommigen ontkenden1 dat allen recht hadden op ,christus1 en bestreden de algemeene voldoening in elken zin1 ,palaemon in zne ,letters upon ,theron and ,aspasio1 ,symington1 ,haldane1 en vooral ,dr4 ,marshall2 anderen leerden beslist de algemeene voldoening1 ,william ,pringle1 ,john ,mc ,leod ,campbell1 ,james ,morison1 ,robert ,morison1 ,a4 ,c4 ,rutherford1 ,john ,guthrie2 de beide professoren ,balmer #ahdd en ,brown werden zelfs door ,marshall aangeklaagd1 maar toch door de synode in #ahde vrgesproken1 cf4 ,andrew ,robertson1 ,history of the atonement controversy in connexion with the ,secession ,church from its origin to the present time1 ,edinb4 #ahdf4 ,evenzoo werd in andere landen de leer der bzondere voldoening in den geest van ,grotius of van ,amyraldus verzwakt of ook beslist verworpen1 in ,engeland door ,daniel ,whitby1 tegen wien ,jonathan ,edwards optrad2 in ,amerika door de ,edwardean of ,new-,england theologen1 ,emmons1 ,taylor1 ,park1 ,fiske enz42 in ,duitschland door ,p4 ,volckmann e4 a42 hier te lande vooral door ,venema1 cf4 ,ypey1 ,gesch4 der chr4 kerk in de #ah;e eeuw ,,vii #accv4 ,tegenwoordig is de leer der bzondere voldoening bna algemeen prsgegeven1 ook door ,van ,oosterzee1 #aaa1 #f4 ,leer der ,zal4 n4 #ff4 ,heid4 ,cat1 bl4 #agf4 ,ebrard1 ,dogm4 #dcj4 ,daarentegen wordt ze nog verdedigd door ,ch4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #edd-efb4 ,a4 ,a4 ,hodge1 ,the atonement p4 #cdg-dbi4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,,ii #dfd-dhj4 ,w4 ,cunningham1 ,historical ,theology1 #b ed4 ,edinb4 ,clark #ahfd ,,ii #cbc-cgj4 ,robert ,s4 ,candlish1 ,the atonement1 its reality1 completeness and extent1 ,london #ahfa4 ,hugh ,martin1 ,the atonement1 ,edinb4 ,hunter z4 j4 ,kuyper1 ,dat de genade particulier is4 ,en z vond in den laatsten td weer steun b ,ritschl1 volgens wien het correlaat van ,christus' offerande niet is de enkele mensch noch ook alle menschen maar bepaaldelk de gemeente2 z alleen is in het bezit van de rechtvaardiging en vol van vergeving der zonden1 z wordt in de ,schrift altd voorgesteld als het voorwerp der werkingen1 welke er van ,christus uitgaan1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #dg-fg4 #bje f4 #cje f4 ,,ii #baf f4 ,,iii #ajc f4 #bj4 ,in dit belangrk geschil over de waarde van ,christus' offerande is er volkomen overeenstemming1 ter eener zde hierover1 dat niet alle maar alleen sommige menschen de weldaden van ,christus feitelk deelachtig worden1 en anderzds daarover1 dat de offerande van ,christus op zichzelve volkomen voldoende ware1 om niet alleen sommige maar alle menschen te doen deelen in de vergeving der zonden en het eeuwige leven4 ,de universalisten zn in de practk dus allen de particulariteit der genade toegedaan2 en de particularisten belden allen zonder uitzondering de universaliteit der offerande van ,christus1 wat haar innerlke waarde betreft4 ,zelfs z1 die bezwaar hebben in de woorden1 dat ,christus sufficienter voor allen en efficaciter voor de uitverkorenen gestorven is1 erkennen toch volmondig1 dat de materia meriti van ,christus volkomen voldoende is voor de verzoening van de zonden van alle menschen1 en wat z willen1 is alleen dit1 dat de forma meriti1 d4 i4 de verdienste van ,christus1 niet op zichzelve maar in ordine ad reprobos beschouwd1 niet alleen niet efficax maar ook niet sufficiens kan heeten1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bed4 ,het verschil loopt dus alleen over de vraag1 of het de wil en de bedoeling ,gods was1 dat ,christus zne offerande bracht voor de zonden van alle menschen zonder uitzondering1 dan wel alleen voor de zonden dergenen1 die ,hem van den ,vader gegeven zn4 ,zoo gesteld1 schnt de vraag haast voor geen tweerlei antwoord vatbaar4 ,want ten eerste1 brengt de ,schrift doorloopend de offerande van ,christus alleen met de gemeente in verband1 hetz deze door velen1 ,jes4 #ec3aa1 #ab1 ,mt4 #bj3bh1 #bf3bh1 ,rom4 #e3ae1 #ai1 ,hebr4 #b3aj1 #i3bh1 door zn volk1 ,mt4 #a3ba1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #b3ag1 #g3bg1 #ac3ab1 door zne schapen1 ,joh4 #aj3aa1 #ae1 #bev41 ,hebr4 #ac3bj1 door zne broederen1 ,hebr4 #b3aa1 door kinderen ,gods1 ,joh4 #aa3eb1 ,hebr4 #b3ca-de2 door de ,hem van den ,vader gegevenen1 ,joh4 #f3cg1 #ci1 #dd1 #ag3b1 #i1 #bd1 door zne gemeente1 ,hd4 #bj3bh1 ,ef4 #e3be1 door zn lichaam1 ,ef4 #e3bc1 of ook door ons als geloovigen1 ,rom4 #e3i1 #h3cb1 #a ,cor4 #e3g1 ,ef4 #a3g1 #b3ah1 #c3ab1 ,col4 #a3ad1 ,tit4 #b3ad1 ,hebr4 #d3ad-af1 #g3bf1 #h3a1 #i3ad1 #aj3ae1 #a ,joh4 #d3aj1 #a ,petr4 #c3ah1 #b ,petr4 #a3c1 ,op4 #a3e1 #f1 #e3i1 #aj enz4 aangeduid wordt4 ,ritschl heeft hier terecht weer de aandacht op gevestigd2 want1 al is het ook1 dat h hiertoe kwam door gansch andere overwegingen1 het feit zelf staat toch vast3 in de ,schrift zn niet alle menschen hoofd voor hoofd1 maar is de gemeente das ,correlat aller an den ,opfertod ,christi geknpften ,wirkungen1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #baf4 ,de overwegingen b ,ritschl zn echter andere dan b de ,gereformeerden2 deze laatsten zeiden3 niet allen maar de gemeente der uitverkorenen4 ,ritschl zegt3 niet de enkele maar de gemeente en tracht alzoo de unio mystica1 de gemeenschap van de geloovigen individueel met ,christus uit de ,schrift te verwderen4 ,maar in de zaak zelve is er toch overeenstemming4 ,tegenover deze klare1 doorloopende leer der ,schrift hebben de enkele teksten1 waarop de universalisten zich beroepen1 weinig gewicht4 ,de uitdrukking allen in ,jes4 #ec3f1 ,rom4 #e3ah1 #a ,cor4 #ae3bb1 #b ,cor4 #e3ae1 ,hebr4 #b3i1 cf4 #aj bewst niets1 of z bewst veel meer dan de universalisten beweren en zou ten goede komen aan de leer van ,origenes over de wederherstelling aller dingen4 ,de universalisten zn daarom zelf gedwongen1 om het woord allen in deze plaatsen te beperken4 ,van meer gewicht zn teksten als ,ezech4 #ah3bc1 #cc3aa1 ,joh4 #a3bi1 #c3af1 #d3db1 #ac3bb1 #a ,tim4 #b3d1 #f1 ,tit4 #b3aa1 ,hebr4 #b3i1 #b ,petr4 #c3i1 #a ,joh4 #b3b1 #d3ad1 waar de wil ,gods of de offerande van ,christus in verband wordt gebracht met het behoud van allen of van de wereld4 ,maar deze teksten zn geen van alle in strd met de bovengenoemde uitspraken1 die ,christus' weldaden tot de gemeente beperken4 ,immers1 het ,n4 ,test4 is eene gansch andere bedeeling dan het ,o4 ,verbond2 het evangelie is niet tot n volk bepaald maar moet gepredikt aan alle creaturen1 ,mt4 #bh3ai2 er is geen aanneming des persoons b ,god1 er is geen onderscheid meer van ,heiden en ,jood1 ,hd4 #aj3cd1 #ce1 ,rom4 #c3bi1 #aj3aa-ac4 ,ja zelfs1 als in ,jes4 #ec3aa1 #ab1 ,mt4 #bj3bh1 #bf3bh1 ,rom4 #e3ae1 #ai1 ,hebr4 #b3aj1 #i3bh van velen sprake is1 voor wie ,christus gestorven is1 dan ligt daaraan niet de tegenstelling ten grondslag1 die er later dikwerf ondergeschoven is1 dat niet allen maar slechts velen zullen zalig worden4 ,maar de gedachte1 waaruit dit spreken van velen opkomt1 is eene gansch andere1 n4l4 niet voor enkelen is ,christus gestorven1 maar voor velen1 voor zeer velen4 ,h geeft zn leven voor velen1 ,h vergiet zn bloed voor velen1 ,h zal velen rechtvaardig maken2 niet weinigen zn het1 maar velen1 die door de gehoorzaamheid van nen tot rechtvaardigen gesteld worden4 ,de ,schrift is niet bevreesd1 dat er te velen zullen zalig worden4 ,en daarom1 uit diezelfde overweging1 zegt z1 dat ,god geen lust heeft in den dood des goddeloozen1 dat ,h wil1 dat allen tot bekeering komen en zalig worden1 dat ,christus eene verzoening is en zn leven gegeven heeft voor de wereld en dat aan alle creaturen het evangelie moet gepredikt worden4 ,als de universalisten hieruit afleiden1 dat de voldoening gansch algemeen is1 dan komen z n met de ,schrift n met de werkelkheid in strd2 want deze leeren beide als om strd1 dat niet allen maar slechts velen met het evangelie bekend worden en tot waarachtige bekeering komen4 ,in al die plaatsen is er daarom sprake1 niet van de voluntas beneplaciti die ons onbekend is en geen regel van ons gedrag kan of mag zn2 ook niet van eene voluntas antecedens1 die aan onze wilsbeslissing voorafgaat en daarnaar zich richt2 maar van de voluntas signi1 die ons zegt1 waarnaar w in het ,n4 ,verbond ons hebben te gedragen4 ,z geeft ons het recht en legt ons den plicht op1 om het evangelie te brengen tot alle menschen zonder uitzondering4 ,een anderen grond dan dezen duidelk geopenbaarden wil van ,god hebben w voor het algemeene aanbod der genade niet noodig4 ,voor wie ,christus bepaald gestorven is1 hebben w van te voren evenmin noodig te weten1 als wie door ,god ten eeuwigen leven verkoren zn4 ,de roeping rust wel op particuliere basis1 want z behoort tot en gaat uit van het verbond1 doch z richt zich1 in overeenstemming met ,gods geopenbaarden wil en met de in zichzelve algenoegzame waarde van ,christus' offerande1 ook tot hen1 die buiten het verbond zn1 opdat ook z in dat verbond opgenomen worden en in hun geloof zelf het bews hunner verkiezing ontvangen1 cf4 deel ,,ii #baf-bbb4 ,in de tweede plaats houdt de ,schrift in1 dat de offerande en de voorbede van ,christus1 en zoo ook de verwerving en de toepassing der zaligheid onverbrekelk saamhangen4 ,de offerande is de grond van ,christus' voorbidding2 de laatste strekt zich daarom even ver als de eerste uit4 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,iii #ai4 #aa erkent dan ook1 intercessionem non esse actum reipsa ab oblatione1 quatenus in coelo peragitur1 distinctum4 ,indien de intercessie dus particulier is1 gelk ze is1 ,joh4 #ag3i1 #bd1 ,rom4 #h3cd1 ,hebr4 #g3be1 #a ,joh4 #b3a1 #b1 dan is het ook de offerande4 ,wel beroept zich ,limborch ,,iv #d1 #g daartegen op ,luk4 #bc3cd1 maar hier bidt ,jezus niet om de zaligheid zner vanden doch alleen om de niet-toerekening van dat schrikkelk misdrf1 waaraan z in hunne onwetendheid zich schuldig maakten1 als z den ,messias kruisigden4 ,en evenzoo is er een onlosmakelk verband tusschen de verwerving en de toepassing der zaligheid4 ,alle weldaden van het genadeverbond hangen saam1 ,rom4 #h3bh-cd1 en vinden haar grond in den dood van ,christus1 ,rom4 #e3h-aa4 ,de verzoening in ,christus brengt de behoudenis en zaligheid mede4 ,christus is immers het hoofd en de geloovigen zn zn lichaam1 dat uit ,hem zn wasdom bekomt1 ,ef4 #d3af1 ,col4 #b3ai2 ,h is de hoeksteen en z zn het gebouw1 ,ef4 #b3bj1 #ba4 ,h is de eerstgeborene en z zn zne broederen1 ,rom4 #h3bi4 ,de geloovigen zn dan ook objectief met en in ,hem gestorven1 gekruist1 begraven1 opgewekt1 in den hemel gezet4 ,dat is3 de gemeente is geen toevallig willekeurig aggregaat van individuen1 dat even goed kleiner als grooter kan zn1 maar z vormt met ,christus een organisch geheel1 dat in ,hem als tweeden ,adam besloten ligt1 zooals de gansche menschheid voortkomt uit den eersten ,adam1 cf4 ,rothe1 ,theol4 ,ethik ,i ,s4 #eja4 ,de toepassing moet daarom even ver zich uitstrekken als de verwerving der zaligheid2 z is in deze begrepen en daarvan de noodzakelke uitwerking4 ,trouwens ligt dat ook in den aard der zaak4 ,als ,jezus waarlk ,zaligmaker is1 dan moet ,h zn volk ook werkelk zalig maken1 niet in mogelkheid maar in werkelkheid4 ,de universalisten zn echter gedwongen1 om de zaligheid zelve gansch anders op te vatten en aan den naam van ,jezus te kort te doen4 ,in de logika geldt de regel3 quo major extensio1 minor comprehensio4 ,en deze regel is ook op velerlei ander terrein1 z is ook hier van toepassing4 ,onder den schn van het werk van ,christus te eeren1 wordt het door de leer der algemeene voldoening verzwakt en beperkt4 ,als ,christus toch voor allen voldaan heeft1 sluit de verwerving niet noodzakelk de toepassing der zaligheid in4 ,deze laatste is dan iets1 dat er misschien toevallig bkomt maar dat er niet vanzelf mede gegeven is en er niet van nature uit voortvloeit4 ,de toepassing der zaligheid is dan niet en kan niet wezen het werk van ,christus1 maar hangt ten slotte altd af van den wil des menschen4 ,deze moet het werk van ,christus aanvullen1 toepassen1 tot werkelkheid doen overgaan4 ,dat is1 voor ,christus blft alleen over de verwerving1 niet van de werkelkheid maar slechts van de mogelkheid der zaligheid1 niet van de feitelke reconciliatio maar van de potentieele reconciliabilitas4 ,christus verwierf voor ,god alleen de mogelkheid1 om een verbond der genade met ons aan te gaan1 de vergeving der zonden en het eeuwige leven ons te schenken1 indien w n4l4 gelooven4 ,het voornaamste van het werk der zaligheid1 datgene wat ons werkelk zalig doet worden1 dat blft voor ons nog te doen over4 ,christus maakte het verbond der genade zelf niet vast in zn bloed1 ,h maakte niet dat de zonden van zn volk vergeven zn1 maar ,h sprak alleen uit1 dat er van ,gods kant geen bezwaar is1 om een verbond met ons aan te gaan en de zonden ons te vergeven1 indien w en nadat w onzerzds gelooven4 ,voor ons heeft ,christus dus eigenlk niets verworven1 maar alleen voor ,god de mogelkheid om ons te vergeven1 als w de geboden des evangelies vervullen4 ,de universalisten komen er daarom allen toe1 om de waarde en kracht van ,christus' werk te verminderen4 ,wat z1 en dan nog slechts schnbaar1 winnen aan quantiteit1 verliezen z aan qualiteit4 ,rome leert1 dat de zonden1 vr den doop begaan1 d4 i4 in den regel de erfzonde1 in den doop vergeven worden4 ,maar na den doop blft de concupiscentia over1 die wel zelve geen zonde is maar aanleiding tot zondigen wordt4 ,de dan begane zonden worden wel in het sacrament der boete vergeven1 wat de schuld en de eeuwige straf betreft2 maar de tdelke straf moet door den mensen zelf hier of in het vagevuur worden gedragen1 ,trid4 ,,vi #cj4 ,,xiv c4 #h4 #i4 can4 #ab-ad enz4 ,de ,remonstranten zeiden1 dat ,god in den dood van ,christus alle zondaren zoo met zich verzoend heeft1 ut per et propter hoc ipsum ac sacrificium in gratiam cum iis redire et ostium salutis aeternae viamque immortalitatis pandere ipsis voluerit1 ,conf4 ,,viii #i4 ,de ,kwakers laten ,christus' werk daarin bestaan1 dat ,h de verzoening ons aangeboden en ,god tot vergeving genegen heeft gemaakt1 ,barclay1 ,verantwoording #ageg bl4 #aec4 ,en tot gelke slotsom moeten allen komen1 die eene algemeene voldoening leeren4 ,het zwaartepunt wordt uit ,christus in den ,christen gelegd2 het geloof is de ware verzoening met ,god1 cf4 ,kbel1 ,unterschied #ace f4 ,de ,gereformeerden waren echter van eene andere gedachte4 ,de satisfactio vicaria is geen fertige ,grsse1 maar sluit principieel de gansche herschepping in zich4 ,het werk van ,christus is dan eerst af1 wanneer ,h het koninkrk den ,vader overgeeft4 ,h opende niet de mogelkheid van zalig te worden1 maar maakt zalig altd door1 op grond van zne offerande1 aan het kruis volbracht4 ,zaligmaker is ,h1 die niet alleen voor onze zonden gestorven maar daarom ook opgewekt en ten hemel gevaren is en nu als de verhoogde ,heiland voor zne gemeente bidt4 ,h heiligde zichzelven1 opdat ook de znen geheiligd worden in waarheid1 ,joh4 #ag3ai1 ,h gaf zich voor de gemeente over1 opdat ,h ze heiligen en zichzelven heerlk voorstellen zou1 ,ef4 #e3be-bg4 ,beiden zn uit nen1 n4l4 ,god1 ,hebr4 #b3aa1 en zn als het ware n ,christus1 #a ,cor4 #ab3ab4 ,in en met ,christus schenkt ,god aan de geloovigen alles1 wat z behoeven1 ,rom4 #h3cbv41 ,ef4 #a3c1 #d1 #b ,petr4 #a3c2 de verkiezing in ,christus brengt alle zegeningen in ,christus mede1 de aanneming tot kinderen1 de verlossing door zn bloed1 ,ef4 #a3cv41 de gave des ,h4 ,geestes1 #a ,cor4 #ab3c1 het geloof1 ,phil4 #a3bi1 de bekeering1 ,hd4 #e3ca1 #aa3ah1 #b ,tim4 #b3be1 een nieuw hart en een nieuwen geest1 ,jer4 #ca3cc1 #cd1 ,ezech4 #cf3be-bg1 ,hebr4 #h3h-ab1 #aj3af4 ,cf4 ,can4 ,dordr4 ,,ii #hv4 ,prof4 ,leidenses in ,censura ,conf4 ,rem4 ,,viii #i4 ,trigland1 ,antapologia c4 #af4 ,mastricht1 ,v #ah1 #db4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #i4 #bfi ,v #bgj4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii #g4 ,misc4 ,sacra ,,ii #gha4 ,vitringa ,,vi #abf4 ,moor ,,iii #ajhf sq4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,,ii #bf4 ,in de derde plaats is hieraan nog toe te voegen1 dat het universalisme tot allerlei valsche stellingen leidt4 ,het brengt scheiding tusschen de drie personen van het ,goddelk wezen1 want de ,vader wil aller zaligheid1 de ,zoon voldoet voor allen1 maar de ,h4 ,geest beperkt de gave des geloofs en der zaligheid tot weinigen4 ,het brengt tweestrd tusschen de bedoeling ,gods1 die aller behoud wenscht1 en den wil of de macht ,gods1 die de zaligheid feitelk niet aan allen wil of kan deelachtig maken4 ,het laat den persoon en het werk van ,christus aan de verkiezing en het verbond voorafgaan1 zoodat ,christus er geheel buiten komt te staan en niet plaatsvervangend kan voldoen1 wl er geen gemeenschap is tusschen ,hem en ons4 ,het doet te kort aan de gerechtigheid ,gods1 die de vergeving en het leven voor allen verwerven laat en ze toch niet uitdeelt4 ,het richt den vren wil op1 die de macht heeft om te gelooven1 het werk van ,christus al of niet ongedaan kan maken en de beslissing1 ja heel het resultaat der wereldgeschiedenis in handen heeft4 ,het leidt tot de leer1 gelk de ,kwakers terecht opmerkten1 ,barclay1 ,verantw4 van de ,ware ,christ4 ,godg4 bl4 #ib1 dat indien ,christus voor allen gestorven is1 ook allen hier of hiernamaals in de gelegenheid moeten worden gesteld1 om ,hem aan te nemen of te verwerpen2 want het ware gansch onrechtvaardig om hen1 wier zonden alle verzoend zn1 te veroordeelen en te straffen1 alleen omdat z buiten de gelegenheid waren1 ,christus door het geloof aantenemen4 ,en het komt tot de stelling1 in duidelke tegenspraak met heel de ,h4 ,schrift1 dat de eenige zonde1 waarom iemand verloren gaan en gestraft kan worden1 het ongeloof is2 alle andere zonden zn immers verzoend2 tot zelfs die van den mensch der zonde1 den antichrist toe4 #ba4 ,ofschoon dus de satisfactio vicaria als verwerving van de volkomene zaligheid niet voor alle menschen hoofd voor hoofd is uit te breiden1 is daarmede niet beweerd1 dat ze voor hen1 die verloren gaan1 niet de minste beteekenis heeft4 ,er is hier tusschen de gemeente en de wereld niet enkel scheiding en tegenstelling4 ,het staat niet zoo1 dat ,christus voor de eerste alles1 voor de tweede niets heeft verworven4 ,b de verwerping van het universalisme mag niet vergeten1 dat de verdienste van ,christus ook b de eerste haar grenzen en b de tweede hare waarde en beteekenis heeft4 ,in de eerste plaats dient immers wel bedacht1 dat ,christus als zoodanig wel de ,herschepper maar niet de ,schepper aller dingen is4 ,gelk de ,zoon volgt op den ,vader1 zoo wordt de schepping door de herschepping1 de natuur door de genade1 de geboorte door de wedergeboorte ondersteld4 ,onder de verdiensten van ,christus is daarom niet in strikten zin begrepen1 dat de uitverkorenen geboren worden en leven1 dat z voedsel1 deksel1 kleeding en allerlei natuurlke weldaden ontvangen4 ,wel kan gezegd1 dat ,god wereld en menschheid na den val niet meer zou hebben laten bestaan1 indien ,h er geen andere hoogere bedoeling mede gehad had4 ,wel is er de gratia communis om de gratia specialis2 en ook schenkt ,god aan de uitverkorenen met de zaligheid in ,christus ook vele andere natuurlke zegeningen1 ,mt4 #f3cc1 ,rom4 #h3bh1 #cb1 #a ,tim4 #d3h1 #b ,petr4 #a3c4 ,maar toch is het verkeerd1 om met ,herrnhutters en ,pietisten de grenzen tusschen natuur en genade1 schepping en verlossing uit te wisschen1 en ,christus in des ,vaders plaats te zetten op den troon van het heelal4 ,zelfs de verkiezing en het verbond der genade1 die beide de objecten en deelgenooten onderstellen1 zn niet door ,christus verworven maar gaan aan zne verdiensten vooraf4 ,de ,vader bereidt met zne schepping het werk der herschepping voor en leidt naar haar heen2 de ,zoon gaat met zn arbeid diep1 zoover als de zonde reikt1 tot in het werk der schepping terug4 ,maar toch zn beide werken onderscheiden en niet te vermengen1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bga-bgc4 ,in de tweede plaats heeft ,christus niet voor elk der znen hetzelfde verworven4 ,er is onderscheid tusschen de geloovigen1 voordat z tot het geloof komen1 in geslacht1 leeftd1 stand1 rang1 karakter1 gave enz41 onderscheid ook in mate en graad van boosheid en verdorvenheid4 ,en wanneer z tot het geloof komen1 is er onderscheid in de genade1 die hun geschonken wordt2 een iegelk wordt genade gegeven naar de mate der gave van ,christus1 ,rom4 #ab3c1 #a ,cor4 #ab3aa1 ,ef4 #c3g1 #d3g4 ,het natuurlk onderscheid tusschen de menschen wordt door de genade wel gereinigd naar niet uitgewischt2 het wordt zelfs door onderscheid van geestelke gaven vermeerderd1 want het lichaam van ,christus bestaat uit vele leden1 opdat het n organisme z1 eene schepping en een kunstwerk ,gods4 ,ten derde is de gemeente niet van1 maar toch in de wereld2 z leeft en beweegt zich midden in die wereld en hangt op allerlei wze met haar saam4 ,de geloovigen worden uit het menschelk geslacht toegebracht1 en omgekeerd is er veel kaf onder het koren1 zn er ranken aan den wnstok1 die geen vruchten dragen en uitgeroeid worden4 ,als ,christus daarom in de plaats der znen ging staan1 moest ,h het vleesch en bloed aannemen1 dat alle menschen deelachtig zn4 ,door zne vleeschwording heeft ,h het gansche menschelk geslacht geerd2 naar den vleesche is ,h broeder van alle menschen4 ,en zelfs zn werk heeft voor allen waard1 ook voor degenen1 die nooit in ,hem gelooven4 ,want al is het1 dat ,christus het natuurlke leven niet in eigenlken zin door zn lden en sterven verworven heeft1 het menschelk geslacht is toch daarom gespaard1 omdat ,christus komen zou om het te behouden4 ,christus is niet het hoofd aller menschen1 niet aller profeet1 priester en koning1 want hoofd is h van de gemeente en tot koning is ,h gezalfd over ,sion4 ,maar alle menschen hebben wel veel aan ,christus te danken4 ,het licht schnt in de duisternis en verlicht een iegelk mensch komende in de wereld2 de wereld is door ,hem gemaakt en blft dat1 schoon z ,hem niet heeft gekend2 ook als ,christus schenkt ,h aan de ongeloovigen vele weldaden1 roeping door het evangelie1 vermaning tot bekeering1 het historisch geloof1 een eerbaar leven1 allerlei gaven en krachten1 ambten en bedieningen in het midden der gemeente1 zooals b4 v4 zelfs het apostelambt aan een ,judas4 ,sans ,jsus-,christ le monde ne subsisterait pas1 car il faudrait1 ou qu'il fut dtruit ou qu'il fut comme un enfer 7,pascal74 ,zelfs als ,h hangt aan het kruis1 bidt ,h nog om vergeving voor die schrikkelke zonde1 waaraan de ,joden op dat oogenblik zich schuldig maken4 ,cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bge4 #bgf4 ,ten vierde breidt het werk zich tot de redelooze schepselen uit4 ,men kan niet met ,origenes zeggen1 dat ,h iets voor hen geleden en iets voor hen verdiend heeft4 ,maar als ,christus tot zonde is gemaakt en de zonde der wereld heeft gedragen1 dan heeft ,h ook de zonde met al hare gevolgen te niet gedaan4 ,de bevrding der creatuur van de dienstbaarheid der erfenis1 de verheerlking der schepping1 de vernieuwing van hemel en aarde is eene vrucht van het kruis van ,christus1 ,rom4 #h3aiv4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bfd4 #bfe4 ,ten vfde hebben ook de engelen in den hemel nut en voordeel van het werk van ,christus4 ,er is geen genoegzame grond voor de bewering1 dat ,christus voor hen de perseverantie en de heerlkheid verwierf1 ofschoon velen alzoo met beroep op ,job #d3ah1 #ae3ae1 ,ef4 #a3aj1 ,col4 #a3bj1 #a ,tim4 #e3ba1 ,hebr4 #ab3bb1 #bc hebben geleerd1 ,augustinus1 de cons4 evang4 #ce4 ,cyvillus1 de ador4 #i4 ,gregorius1 ,bernardus1 ,diez1 ,valentia1 ,suarez en ook ,calvn op ,ef4 #a3aj en ,col4 #a3bj4 ,polanus1 ,synt4 ,theol4 ,,vi #bg4 ,zanchius1 ,op4 ,,iii #aei-afd4 ,bucanus1 ,inst4 theol4 ,,vi qu4 #cj4 ,davenantius op ,col4 #a3bj4 ,walaeus1 ,synopsis pur4 theol4 ,,xii #cc en ,loci ,comm4 ,op4 ,i #aie enz4 ,immers1 engelen hebben voor zichzelf ,christus niet noodig als ,verzoener of ,behouder1 z zn wezenlk onderscheiden van de menschen1 die alleen naar ,gods beeld zn gemaakt4 ,indien ,christus voor hen de gratia en gloria verwerven moest1 zou dit leiden tot de gedachte1 dat de ,zone ,gods toch de menschelke natuur1 of1 beter nog1 de natuur der engelen had moeten aannemen1 al ware de mensch niet gevallen1 cf4 deel ,,ii #ddd1 en voorts ,lombardus1 ,thomas1 ,bonaventura1 ,scotus op ,sent4 ,,ii dist4 #e4 ,,iii dist4 #ac4 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,i qu4 #fb ,,iii qu4 #h art4 #d4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii #aj4 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,i p4 #cje4 ,quenstedt1 ,theol4 ,i #dgf4 ,gerhard1 ,loc4 ,,xxxi #db4 ,gomarus op ,col4 #a3bj4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bfc4 ,alting1 ,theol4 probl4 nova ,,xii #bd4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv qu4 #c4 ,moor ,,ii #cec4 ,vitringa ,,iii #bf ,,vi #agh4 ,toch doet eenvoudige ontkenning1 dat ,christus iets voor de engelen verdiend heeft1 aan ,ef4 #a3aj en ,col4 #a3bj geen recht wedervaren4 ,er staat toch duidelk1 dat ,god alle dingen1 1 d4 i4 niet menschen of engelen alleen maar in het algemeen al het geschapene1 de gansche schepping1 de wereld1 het heelal1 nader nog omschreven door 1 dat ,god die gansche schepping verzoend heeft door ,christus1 niet onderling maar tot zichzelven1 1 en in ,hem voor zichzelven wederom samen en tot eenheid brengt4 ,de leer van de herstelling aller dingen vindt in deze teksten geen steun2 z wordt door heel de ,schrift verworpen en heeft in de christelke kerk slechts nu en dan verdediging gevonden4 ,indien deze alzoo buitengesloten is1 dan kunnen deze beide teksten niet anders verstaan worden1 dan dat naar ,paulus' voorstelling de duivelen en de goddeloozen eenmaal ter hel worden verwezen en dat dan in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde met hare bewoners de gansche schepping wordt hersteld4 ,deze schepping nu1 in organischen zin gedacht1 was als geheel door de zonde in vandschap tegen ,god gesteld en onderling uiteengeslagen en verwoest4 ,er ligt hier niet in1 dat de goede engelen persoonlk en individueel de verzoening behoefden1 noch ook1 dat ,christus voor de redelooze schepselen lden en sterven moest4 ,maar wel ligt er de onderstelling aan ten grondslag1 dat de zonde de relatie aller schepselen zoowel tot ,god als tot elkander gewzigd en verstoord heeft4 ,en dat is immers ook zoo4 ,de zonde heeft de menschenwereld tot een voorwerp van ,gods toorn gemaakt en in zichzelve gedeeld en verwoest4 ,de verhouding der engelen tot ,god is gewzigd1 niet alleen voorzoover velen zn afvallig geworden1 maar ook doordat de goede engelen slechts een deel vormden van het geheel der geesten1 dat ,god had gediend4 ,augustinus1 ,enchir4 #fa4 #fb en anderen waren van meening1 dat deze breuke in de engelenwereld geslagen1 door de uitverkorenen uit de menschheid werd geheeld en dat daarin de beteekenis van ,christus' verzoening voor de menschheid bestond4 ,dit gevoelen is niet aannemelk2 menschen zn soortelk verschillend van de engelen en eene gelkstelling van het getal der uitverkoren menschen met dat der gevallen engelen mist allen grond in de ,schrift4 ,maar toch is het waar1 dat de val van zoovele engelen heel het organisme der engelenwereld moet hebben verstoord2 evenals een leger geheel en al in het ongereede gebracht1 en onbekwaam tot den strd wordt gemaakt1 als vele officieren en manschappen uit de gelederen tot den vand overgaan4 ,zoo is ook de engelenwereld als leger ,gods voor zn dienst uiteengeslagen4 ,ze heeft haar hoofd1 haar organisatie verloren4 ,en deze ontvangt ze nu terug in den ,zoon1 en wel in den ,zoon niet alleen naar zne ,goddelke natuur maar ook naar zne menschelke natuur4 ,want niet alleen de verhouding tot ,god1 ook die tot de menschenwereld was door de zonde verstoord4 ,en nu is het ,christus1 die als ,heer der engelen en als ,hoofd der gemeente engelen en menschen beiden in de rechte verhouding plaatst tot ,god en evenzoo tot elkander4 ,door zn kruis herstelt ,h het organisme der schepping1 in hemel en op aarde1 en deze beide ook wederom saam4 ,het onbezielde en redelooze in de schepping1 d4 i4 hemel en aarde zelven1 zn daarb niet uitgesloten4 ,dat kan daarom al niet1 omdat de verhouding van de engelen tot den hemel en die van de menschen tot de aarde niet mechanisch maar organisch is4 ,hemel en aarde zelven zn met den val der engelen en der menschen gezonken beneden hun oorspronkelken staat2 de gansche schepping1 1 zucht te zamen en is te zamen in barensnood4 ,die gesammte ,creatur fhrt gleichsam eine grosze ,seufzersymphonie aus 7,philippi72 alle leden van die schepping zuchten en hebben smart1 gemeenschappelk1 in verband met elkaar1 ,rom4 #h3bb4 ,gelk dan ook in het oude verbond de tabernakel en alle gereedschappen tot den dienst met bloed besprengd werden1 ,ex4 #bd3c-h1 ,hebr4 #i3ba1 zoo ook heeft ,christus door zn kruis alle dingen verzoend en een nieuwen hemel en eene nieuwe aarde verworven4 ,de gansche schepping1 gelk ze eens volmaakt1 zonder vlek en rimpel1 voor ,gods aangezicht zal staan1 is het werk van ,christus1 den ,heer der heeren en den ,koning der koningen1 ,hebr4 #ab3bb-bh4 #bb4 ,indien dit nu het groote werk is1 door den ,vader aan ,christus opgedragen1 om n4l4 ,zaligmaker te wezen in vollen zin en de gansche herschepping tot stand te brengen1 dan springt het terstond in het oog1 dat de staat der verhooging daartoe even noodig is als de staat der vernedering4 ,eene arme voorstelling van ,christus' persoon en werk moeten z wel hebben1 die de opstanding1 de hemelvaart en de zitting ter rechterhand ,gods zonder schade voor geloof en leven meenen te kunnen prsgeven en genoeg hebben aan het historisch beeld van ,jezus1 dat op dezelfde wze als dat van andere groote mannen in de historie voortleeft en invloed oefent4 ,omgekeerd is het te begrpen1 dat wie in ,jezus niet meer ziet dan een bzonder vroom mensch en in zn werk niet anders dan eene religieus-ethische hervorming1 heel den staat der verhooging voor het christelk leven waardeloos acht en de feiten der opstanding en der hemelvaart ontkent en bestrdt4 ,de ,schrift gaat echter van eene gansch andere gedachte uit4 ,het is de gekruiste maar ook de opgestane en verhoogde ,christus1 dien de apostelen verkondigen4 ,van uit dat standpunt der verhooging bezien en beschrven z zn aardsche leven1 zn lden en sterven4 ,van het werk1 dat ,h thans als de verhoogde middelaar uitvoert1 heeft ,h in zn kruis de grondslagen gelegd4 ,het kruis is in den strd tegen zonde1 wereld1 ,satan zn eenig wapen geweest4 ,door het kruis heeft ,h in de sfeer van het recht over alle ,gode vandige macht getriumfeerd4 ,maar daarom heeft ,h in den staat der verhooging ook het ,goddelk recht1 de ,goddelke aanstelling1 de koninklke macht en bevoegdheid ontvangen1 om het werk der herschepping ten volle uit te voeren1 al zne vanden te overwinnen1 al de ,hem gegevenen te zaligen en het gansche koninkrk ,gods te voltooien4 ,op grond van de ne1 volmaakte offerande1 aan het kruis geschied1 deelt ,h in overeenstemming met den wil des ,vaders al zne weldaden uit4 ,die weldaden zn geen physische of magische nawerking van zn aardsche leven en sterven2 de geschiedenis van het ,godsrk is geen evolutionistisch proces4 ,het is de levende1 de aan de rechterhand ,gods verhoogde ,christus1 die met bewustheid1 met vrmacht al deze weldaden uitdeelt1 zne verkorenen vergadert1 zne vanden verwint en de wereldgeschiedenis heenleidt naar den dag zner parousie4 ,h is nog altd in den hemel als middelaar werkzaam2 ,h was niet alleen maar is nog onze hoogste profeet1 onze eenige hoogepriester en onze eeuwige koning4 ,gister en heden is ,h dezelfde tot in eeuwigheid4 ,in den staat der vernedering heeft ,h door zn leven en sterven de voorwaarde vervuld1 om nu in den staat der verhooging op grond van zne volmaakte offerande de schepping ,gods vr te maken van de dienstbaarheid der zonde en der verderfenis1 en alle dingen onder zich als het hoofd been te vergaderen4 ,de herschepping is de voortgaande daad van den middelaar4 ,christus is de aan ,gods rechterhand verhoogde1 maar toch altd op aarde1 in zne kerk1 in ambt1 woord1 sacrament1 in vergeving1 wedergeboorte1 geloof enz41 presente en werkzame ,heer uit den hemel4 ,in dit licht krgt de staat der verhooging eene1 wel dikwerf miskende maar toch voor leer en leven hoogstbelangrke beteekenis2 opstanding en hemelvaart zn voor het werk der herschepping even noodzakelk als vleeschwording en kruisdood4 ,in de ,schrift worden deze feiten dan ook niet slechts vermeld doch telkens op den voorgrond geplaatst en in haar rke beteekenis verklaard4 ,de opstanding van ,christus had volgens heel het ,n4 ,t4 plaats ten derden dage2 in ,mt4 #ab3dj1 ,mk4 #h3ca enz4 zn ter wille van de vergelking met ,jona de deelen der dagen en nachten voor vol gerekend1 ,m4 ,vitringa ,v #eig1 of slechts als eene algemeene omschrving van een zeer korten td bedoeld1 ,khler1 ,zur ,lehre v4 d4 ,vershnung #bjg f4 ,z bestond in de verrzenis van datzelfde lichaam1 dat van het kruis afgenomen en in den hof van ,jozef van ,arimathea begraven was2 het werd wel veranderd en verheerlkt1 zoodat het geen maar een werd1 ,luk4 #bd3af1 #cf1 ,joh4 #ab3ad1 #ai1 #a ,cor4 #ae3ddv41 ,phil4 #c3ba1 maar het bleef toch een menschelk 1 ,mt4 #bh3e1 #i1 ,luk4 #bd3ci1 #dj1 #dc1 ,joh4 #bj3bg1 #ba3be1 ,hd4 #a3aa1 #a ,cor4 #ae3cgv41 ,op4 #a3g4 ,de verschillende pogingen1 om deze opstanding op andere wze te verklaren 7,reimarus71 als schndood 7,rationalisten1 ,schleiermacher1 ,hase1 ,herder1 ,gfrrer71 visioen1 hetz dan geheel subjectief 7,strauss1 ,lang1 ,holsten1 ,hausrath1 ,renan71 of als objectief1 door ,god bewerkt 7,keim1 ,schweizer1 ,schenkel7 zn tot op den huidigen dag del gebleken1 ,steude1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhg ,s4 #bjc-bid4 ,nsgen1 ,neut4 ,offenbarung ,i #fcg f4 ,loofs1 ,die ,auferstehungsberichte und ihr ,wert1 ,christl4 ,welt #cc1 ,leipzig ,mohr #ahih4 ,na de opstanding bleef ,christus nog een td lang op aarde1 zoowel om door verschillende verschningen zne jongeren van de waarheid zner opstanding te overtuigen1 als ook om hen voor te bereiden voor hun ambt en hun het bews te leveren1 dat ,h1 al zou ,h het vroegere verkeer niet meer met hen openen1 wl ,h na de opstanding niet meer tot de aarde maar tot den hemel behoorde1 ,joh4 #bj3ag1 toch onveranderlk dezelfde in liefde jegens hen zou blven1 #ac3a1 en eeuwiglk met hen zou zn tot de voleinding der wereld1 ,mt4 #bh3bj4 ,de verschningen hadden de eerste acht dagen te ,jeruzalem plaats1 ,joh4 #bj3bf1 waar de discipelen om het paaschfeest nog blven moesten1 en eindigden daarmede1 dat ,jezus znen jongeren den ,h4 ,geest gaf en de apostolische volmacht schonk1 ,joh4 #bj3bb1 #bc4 ,later volgden zne verschningen in ,galilea1 waarheen de discipelen terugkeerden en waar de meeste volgelingen van ,jezus woonden1 ,joh4 #ba1 ,mt4 #bh3af1 #a ,cor4 #ae3f4 ,mattheus en ,johannes besluiten met deze verschningen van ,jezus in ,galilea hun evangelie en vermelden de hemelvaart niet4 ,volgens ,luk4 #bd3di1 ,hd4 #a3d moesten de discipelen in ,jeruzalem blven1 totdat z aangedaan waren met kracht uit de hoogte2 ,luk4 #bd spreekt van geen verschningen in ,galilea1 ,hd4 #a3c onderstelt ze4 ,zeker heeft ,jezus znen discipelen b een der verschningen in ,galilea ook wederom bevolen1 naar ,jeruzalem te gaan en daar te verwachten de belofte des ,vaders4 ,als ,h dan in ,jeruzalem weder voor de laatste maal aan hen verschnt1 zegt ,h dat z in ,jeruzalem blven moeten totdat die belofte vervuld is4 ,dan leidt ,h hen naar buiten tot aan ,bethanie1 ,luk4 #bd3ej1 naar den ,olfberg1 ,hd4 #a3ab4 ,en daar scheidde ,h van hen1 1 en werd van hen opgenomen in den hemel1 1 ten onrechte door ,tischendorf in ,luk4 #bd3ea weggelaten1 1 ,hd4 #a3i1 1 ,hd4 #a3b1 #aa1 #bb1 #a ,tim4 #c3af4 ,schoon door ,joh4 ,mt4 en ,mk41 wiens evangelie volgens velen met #af3h eindigt1 niet vermeld1 staat de hemelvaart toch op grond van vele klare getuigenissen der ,schrift vast4 ,johannes onderstelt ze1 #f3fb1 #ad3b1 #bj3ag1 ,paulus wst erop1 ,rom4 #aj3f1 ,ef4 #b3f1 #d3i1 #aj1 ,col4 #c3a en noemt ze in #a ,tim4 #c3af4 ,petrus maakt er melding van1 #a ,petr4 #c3bb1 cf4 ,hd4 #b3cc1 #c3ba1 #g3ef2 de brief aan de ,hebren kent ze1 #f3bj1 #i3bd4 ,voorts ligt z ten grondslag aan de ,n4 ,t4sche leer van ,jezus' zitting aan de rechterhand ,gods1 ,hd4 #b3cc1 #e3ca1 #g3ef1 ,rom4 #h3cd1 ,ef4 #a3bj1 ,col4 #c3a1 ,hebr4 #a3c1 #h3a1 #ab3b1 #a ,petr4 #c3ba1 aan zne voorbede in den hemel1 ,rom4 #h3cd1 ,hebr4 #g3be1 #i3bd-bh1 #a ,joh4 #a3a1 #b1 aan al de werkzaamheden1 die ,h van uit den hemel op aarde1 voornamelk1 in zne gemeente verricht1 en aan de verwachting zner wederkomst1 ,mt4 #bd3c enz4 ,deze verhooging heeft allereerst voor ,christus zelven de grootste beteekenis4 ,vroeger werd in de dogmatiek gewoonlk ook de vraag behandeld1 of ,christus door zne volmaakte gehoorzaamheid ook iets voor zichzelven verdiend had4 ,anselmus zeide1 dat ,christus voor zn onverplicht sterven wel loon verdiend had maar dit aan de znen had afgestaan1 ,cur ,deus homo ,,ii #ai4 ,de meeste scholastici1 ,lombardus1 ,sent4 ,,iii dist4 #ah4 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,iii qu4 #ai art4 #c qu4 #dh art4 #a qu4 #di art4 #f4 ,bonaventura1 ,brevil4 ,,iv c4 #g2 voorts de meeste ,roomsche1 ,bellarminus1 de ,christo ,v c4 #i4 #aj1 ,becanus1 ,theol4 schol4 ,,iii tr4 #a c4 #ad qu4 #e4 ,id41 ,manuale ,controv4 ,,iii #b qu4 #d2 en zeer vele ,gereformeerde theologen1 ,zanchius1 ,op4 ,,vi #aba1 ,,viii #dgg1 #ejb4 ,piscator op ,phil4 #b3i4 ,gomarus op ,phil4 #b1 ,op4 ,i #ecj sq41 ,cloppenburg1 ,op4 ,i #cje4 #hhh1 ,rivetus1 ,op4 ,,ii #hcf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bfe-bfg4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #ad1 #g4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,xviii #ci4 ,moor ,,iii #fjj e4 a41 gaven op de bovengenoemde vraag een bevestigend antwoord1 en oordeelden dan1 dat de gebedsverhooring1 ,joh4 #aa3db1 ,hebr4 #e3g en vooral heel de staat der verhooging1 de opstanding1 hemelvaart1 zitting ter rechterhand ,gods en wederkomst ten oordeele moesten beschouwd worden als loon voor zne verdiensten1 ,jes4 #ec3aa1 ,luk4 #bd3bf1 ,joh4 #ag3d1 #e1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #b3aj1 #ab3b4 ,anderen echter zeiden1 dat ,christus niets voor zichzelven maar alles voor ons heeft verdiend1 ,joh4 #ag3ai1 #a ,cor4 #a3cj1 #a ,tim4 #a3ae enz41 en dat daarom de verhooging wel een gevolg maar geen loon was voor zne vernedering1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ag1 #f4 ,comm4 op ,phil4 #b3i4 ,polanus1 ,syst4 ,,vi #bf4 ,junius1 ,theses theol4 #bi1 #aa4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,ii #g1 #h1 ,maresius1 ,syst4 ,theol4 #de4 ,kantt4 ,stat4 ,v4 b ,phil4 #b3i enz41 en evenzoo de ,luthersche theologen1 ,gerhard ,loc4 ,,iv #cbi4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #cbd4 ,buddeus1 ,inst4 p4 #ghg4 ,hollaz1 ,examen p4 #gdh enz4 ,met de ,schrift in de hand1 is de bovengestelde vraag echter niet anders dan bevestigend te beantwoorden4 ,z stelt toch telkens den staat der vernedering voor als den weg en het middel voor ,christus1 om den staat der verhooging te verkrgen1 ,jes4 #ec3aj-ab1 ,mt4 #bc3ab1 ,luk4 #bd3bf1 ,joh4 #aj3ag4 ,het in ,phil4 #b3i duidt niet slechts de ordo en consequentia maar bepaald de causa meritoria aan2 omdat ,christus zoo diep zich vernederd heeft1 vs4 #e-h1 daarom heeft ,god ,hem ook zoo uitermate verhoogd4 ,vooral de brief aan de ,hebren legt op dit meritorisch verband tusschen ,christus' vernedering en verhooging telkens sterken nadruk1 #a3c1 #b3i1 #aj1 #e3g-aj1 #aj3ab1 #ab3b2 ,christus is zelf door het lden geheiligd1 d4 i4 niet ,gode gewd of zedelk volmaakt geworden1 maar voltooid1 tot vollen wasdom en rpheid gebracht1 geworden1 daarin bestaande1 dat ,h nu met eer en heerlkheid is gekroond1 #b3i1 en tot een 1 eene oorzaak der eeuwige zaligheid geworden is1 #b3aj1 #e3i4 ,de reden1 waarom velen bezwaar hadden1 om van een verdienste van ,christus voor zichzelven te spreken1 lag in de oppositie tegen de ,socinianen1 die ,christus eerst in den staat der verhooging tot den rang der ,godheid lieten komen4 ,maar al is deze voorstelling ook onjuist1 de ,schrift zegt duidelk1 dat de verhooging ook voor ,christus van groote beteekenis is geweest en met zn staat van vernedering in meritorisch verband staat4 ,de ,geref4 theologie heeft juist het voorrecht1 dat z deze leer der ,schrift veel beter tot haar recht kan doen komen dan de ,luthersche4 ,immers1 op ,luthersch standpunt blft er voor een verdienste van ,christus voor zichzelven en zelfs voor een staat der verhooging geen plaats open4 ,de ,logos toch1 in het eerste moment der vleeschwording de menschelke natuur aannemende1 maakte deze vatbaar voor de inwoning van de volheid der ,godheid en voor de mededeeling der ,goddelke eigenschappen4 ,al heeft de ,godmensch deze eigenschappen in een tweede moment ook weer1 ten aanzien van het gebruik of althans van het publieke gebruik afgelegd1 ,h bleef ze toch behouden1 boven bl4 #bde4 ,en de staat der verhooging kan b de ,lutherschen daarom niets anders wezen1 dan een wederom in gebruik of in publiek gebruik nemen van de in dien zin afgelegde ,goddelke eigenschappen4 ,christus ontving dus b zne verhooging niets wat ,h niet reeds had2 non data est ,christo in exaltatione nova potentia1 virtus aut majestas1 quam antea non habuit1 sed collata ei tantum fuit plena facultas administrandi ejus regni1 quod per ipsam unionem acceperat1 ,quenstedt ,,iii #cfh1 cf4 ,gerhard ,loc4 ,,iv #cjf sq4 #cbi4 ,hollaz1 ,ex4 #ggd4 ,buddeus1 ,inst4 #ghh4 ,schneckenburger1 ,zur kirchl4 ,christol4 #ic-aad4 ,deze terugneming van het gebruik der ,goddelke eigenschappen had volgens de ,lutherschen plaats in het moment der reviviscentia of vivificatio1 en deze is dus eigenlk de eerste trap der verhooging4 ,wel wordt door ,gerhard1 ,quenstedt e4 a41 de descensus ad inferos de eerste trap genoemd2 maar wl deze descensus bepaaldelk is geschied naar de menschelke natuur van ,christus1 naar ziel en lichaam beide1 moet de vivificatio daaraan voorafgaan2 en ,buddeus1 ,inst4 p4 #ghi en anderen1 cf4 ,vitringa ,v #egc1 geven haar daarom terecht de eerste plaats in den staat der verhooging4 ,van deze vivificatio leeren de ,lutherschen verder1 dat z geschiedde niet alleen door ,christus' ,goddelke maar ook door zne menschelke natuur2 deze had daartoe wel niet vanzelve de macht1 maar z bezat toch van het moment der incarnatie af de ,goddelke eigenschappen1 bepaaldelk ook de vis vivificans2 en alzoo anima ,christi1 virtute divinitatis personaliter sibi communicata1 corpus utpote proprium suum templum vivificavit1 ,quenstedt ,,iii #dce4 ,voorts nam ,christus naar zne menschelke natuur in datzelfde moment der vivificatie al die ,goddelke eigenschappen weer in gebruik1 die z in de incarnatie ontvangen maar in de exinanitie1 althans wat het gebruik of het publiek gebruik aangaat1 afgelegd had2 d4 i4 z had op datzelfde oogenblik weer het gebruik der omniscientia1 omnipotentia1 omnipraesentia en vis vivificans1 ,quenstedt ,,iii #aed-aih4 ,daaruit volgt1 dat de gradus exaltationis b de ,lutherschen eigenlk geen verschillende1 op elkaar volgende trappen in de verhooging kunnen zn4 ,in het moment der vivificatie was de menschelke natuur van ,christus terstond1 door hare vereeniging met den ,logos1 almachtig1 alwetend1 alomtegenwoordig4 ,de descensus ad inferos1 die door de ,lutherschen tot de verhooging gerekend wordt1 is eene openbaring van ,christus' majestas divina in de hel2 de resurrectio is slechts eene resurrectionis manifestatio voor de menschen1 ,buddeus p4 #ghi2 beiden hadden dan ook plaats clauso sepulcro1 evenals de verschning van ,jezus aan de discipelen1 ,joh4 #bj3ai plaats had occlusis foribus1 ,quenstedt ,,iii #dda2 de hemelvaart heet wel een vera et realis loci mutatio1 inzoover ,christus zichtbaar voor het oog zner jongeren is opgevaren1 maar is toch alleen eene visibilis en localis1 geenszins eene invisibilis absentia corporis ,christi in terris1 want ook naar zne menschelke natuur is en blft ,christus alomtegenwoordig1 z het ook op onzichtbare wze1 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv #bai4 ,,xxviii #bd4 ,quenstedt1 ,,iii #chj4 ,buddeus1 ,inst4 #gif4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,,iv #a ,s4 #ahe1 cf4 ,vitringa ,v #fja4 ,moor ,,iv #bdf2 en de sessio ad dextram ,dei eindelk bestaat daarin1 dat ,christus1 bepaaldelk naar zne menschelke natuur1 deelheeft aan de divina1 infinita ac immensa virtus et majestas ,dei1 vooral ook aan zne alomtegenwoordigheid1 en deze uitoefent in zn koninkrk der genade en der macht1 ,quenstedt1 ,,iii #chc-chh1 #ddc-dej4 ,gerhard1 ,loc4 ,,iv #bah4 ,buddeus p4 #gig4 ,bedenkt men nu1 dat al deze eigenschappen aan de menschelke natuur van ,christus reeds in het moment der vleeschwording zn medegedeeld en dat ,h wel het gebruik maar nooit het bezit daarvan afgelegd heeft2 dan blkt1 dat volgens de ,luthersche voorstelling aan ,christus in den staat der verhooging niets is medegedeeld1 wat ,h niet reeds van zne ontvangenis af aan bezat4 ,christus is terstond b zne vleeschwording datgene1 wat ,h worden kan2 ,h is in eens ook naar zne menschelke natuur voltooid1 2 er is geen ontwikkeling b ,hem mogelk2 de verhooging was er al b zne ontvangenis en kan dus niet opgevat worden als een loon4 ,de ,luthersche leer is op dit punt aan de ,roomsche verwant1 die ,christus reeds op aarde comprehensor laat zn en alle gaven1 voor welke de menschelke natuur vatbaar is1 reeds b de vleeschwording aan ,christus laat mededeelen2 en z dient ter verdediging van eenzelfde religieus belang1 n4l4 de lichamelke tegenwoordigheid van ,christus in het avondmaal4 ,de ,geref4 theologie had echter eene andere opvatting4 ,wel houdt z tegen de ,socinianen en ook tegen vele nieuwere theologen staande1 dat ,christus niet eerst door zne opstanding tot profeet1 priester en koning geworden en tot den rang der ,godheid verheven is4 ,want de ,schrift getuigt herhaaldelk1 dat ,h in den beginne b ,god en zelf ,god was1 ,joh4 #a3a1 #ag3e1 ,rom4 #h3c1 #b ,cor4 #h3i1 ,gal4 #d3d1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #a3c enz41 en dat ,h reeds van eeuwigheid door den ,vader tot profeet1 priester en koning gezalfd en als zoodanig in de dagen des ,o4 ,t4 en tdens zne omwandeling op aarde werkzaam was1 #b ,tim4 #a3i1 ,tit4 #c3d1 ,hebr4 #ac3h1 #a ,petr4 #a3aa1 #bj4 ,wat ,christus dus in den staat der verhooging voor zichzelven ontving1 kan niet bestaan hebben in de ,goddelke natuur of den rang der ,godheid1 noch ook in het ambt van profeet1 priester en koning1 dat op ,goddelke verkiezing en aanstelling berust2 maar het bestond in de verhooging zelve1 in de opstanding1 hemelvaart1 zitting ter rechterhand ,gods en wederkomst ten oordeele1 in de middelaarsheerlkheid1 waartoe ,h naar beide naturen verheven werd1 ,jes4 #ec3aj-ab1 ,luk4 #bd3bf1 ,joh4 #ag3e1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #b3aj1 #ab3b1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bgg4 ,volgens ,rom4 #a3c is ,christus 1 d4 i4 in den weg des vleesches1 door geboorte uit eene vrouw1 ,gal4 #d3d1 geworden uit ,david2 maar 1 krachtens den ,geest der heiligheid1 die in ,hem woonde en ,hem in heel zn leven geleid had1 werd ,h uit en door de opstanding door ,god verordineerd en aangesteld1 1 cf4 ,hd4 #ag3ca1 als ,zoon ,gods in kracht4 ,geboorte en opstanding staan hier tegenover elkander4 ,door de geboorte werd ,christus het zaad ,davids1 ,rom4 #i3e1 nam ,h aan 1 ,rom4 #h3c1 werd ,h zwak1 #b ,cor4 #ac3d2 maar door de opstanding werd ,h openlk als ,zone ,gods aangesteld4 ,dat wil niet zeggen en kan niet beteekenen1 dat ,h toen eerst de ,goddelke natuur of den rang en den naam van ,god ontving1 want het tegendeel blkt uit ,rom4 #a3c1 #h3c1 #cb1 ,gal4 #d3d1 enz42 maar terwl ,h b zne menschwording de met de verwisselde1 ,phil4 #b3i1 ontvangt ,h nu b de opstanding de heerlkheid terug1 die ,h te voren b den ,vader had1 ,joh4 #ag3b1 wordt ,h nu 1 #a ,cor4 #b3h1 1 #a ,cor4 #a3bd1 ontvangt ,h een naam boven allen naam1 d4 i4 den naam van 1 ,joh4 #bj3bh1 ,hd4 #b3cf1 #a ,cor4 #ab3c1 ,phil4 #b3i1 #aj1 en daarin de 1 het recht1 de bevoegdheid en de macht1 om als middelaar1 als profeet1 priester en koning over alle schepselen te heerschen1 zne vanden te onderwerpen1 zn volk te vergaderen en de gevallen schepping voor ,god te herwinnen1 ,ps4 #b1 #gb1 #aaj1 ,mt4 #bh3ah1 #a ,cor4 #ae3bav41 ,ef4 #a3bj-bc1 ,phil4 #b3i-aa1 ,hebr4 #a3cv41 #a ,petr4 #c3bb1 ,op4 #a3e enz4 ,in de opstanding heeft ,god ,hem openlk tot ,zoon ,gods1 ,heer1 ,koning1 ,middelaar aangesteld en tot ,hem gezegd3 ,g zt mn ,zoon1 heden heb ,ik u gegenereerd1 ,hd4 #b3cf1 #ac3cc1 #ag3ca1 ,hebr4 #a3e4 ,inderdaad is ,christus door zne opstanding ingetreden in een nieuwen stand2 ,h is als middelaar boven alle schepselen aan ,gods rechterhand verhoogd4 ,in die verhooging deelt in zekeren zin ook zne ,goddelke natuur4 ,gelk niet maar de menschelke natuur van ,christus doch de persoon des ,zoons subject der vernedering was1 zoo is ook diezelfde persoon naar beide naturen subject der verhooging4 ,h had immers zne afgelegd en zne ,goddelke natuur achter het kleed eener zwakke menschelke natuur verborgen2 niemand zag in ,hem of kon in ,hem zien den ,eengeborene van den ,vader1 tenz dan met het oog des geloofs1 ,joh4 #a3ad4 ,maar nu1 in den staat der verhooging1 straalt zne ,goddelke heerlkheid een ieder in de oogen2 wie ,hem thans ziet1 moet belden1 dat ,christus de ,heer is tot heerlkheid ,gods des ,vaders4 ,maar voorts deelt in die verhooging ook zne menschelke natuur4 ,het woonde ook reeds in ,christus vr zne opstanding1 van zne ontvangenis af aan1 want ,h was ontvangen van den ,h4 ,geest1 ,luk4 #a3ce1 was vol des ,h4 ,geestes1 ,luk4 #d3a1 ontving ,hem zonder mate1 ,joh4 #c3cd1 enz41 cf4 ,mt4 #ab3ah1 #bh1 ,luk4 #d3ad1 ,hd4 #a3b1 #d3bg1 ,hd4 #aj3ch4 ,maar deze heerlkheid1 die ,christus inwendig bezat1 kon zich toch niet naar buiten openbaren2 ,h was vleesch1 en werd krachtens de zwakheid des vleesches ook gedood aan het kruis1 #b ,cor4 #ac3d4 ,maar in den dood heeft ,h die zwakheid afgelegd1 en heeft ,h allen samenhang met zonde en dood verbroken4 ,god1 die zn eigen ,zoon voor ons in den dood gaf en daarin het oordeel over de zonde voltrok1 heeft ,hem door znen ,geest1 die als in ,christus zelven en ook in alle geloovigen woont1 ,rom4 #h3aa1 uit de dooden opgewekt1 opdat ,h nu niet meer in zwakheid des vleesches maar in kracht des ,geestes leven zou4 ,gedood is ,h dus wel in vleesch1 maar ,h is levend gemaakt in ,geest1 #a ,petr4 #c3ah4 ,de ,geest ,gods heeft toch in ,christus1 ook toen ,h vleesch was1 gewoond als de beheerschende macht van zn leven1 als 1 zoodat ,christus zich altd door dien ,geest leiden liet en den ,vader gehoorzaam bleef tot in den dood toe2 en daarom moet die ,geest zich nu ook in ,christus b de opstanding als openbaren1 die den dood in ,christus en ook eenmaal in de geloovigen volkomen overwint1 ,rom4 #h3aa4 ,zoover is ,christus nu boven alle zwakheid des vleesches verheven1 dat ,h geworden is door de opstanding tot een 1 #a ,cor4 #ae3de2 ,h heeft ook na de opstanding nog wel een 1 ,h is dezelfde ,jezus1 ,hd4 #i3e1 ,rom4 #d3bd1 #h3aa1 #a ,cor4 #ab3c1 #b ,cor4 #a3ad1 #d3ev4 ,h is de tweede en laatste ,adam1 #a ,cor4 #ae3de2 ,h heeft datzelfde 1 waarmede ,h opgestaan is1 maar het is een 1 in plaats van de 1 en 1 welke aan het 1 de eigen zn1 gansch andere eigenschappen n4l4 de 1 1 deelachtig1 #a ,cor4 #ae3dbv41 ,phil4 #c3ba4 ,ja1 in #b ,cor4 #c3ag zegt ,paulus3 2 de apostel wil daarmede niet eene omschrving geven van het substantieele wezen van ,christus2 maar h komt tot deze uitspraak1 wl h betoogen wil1 dat de ,christenen vr zn van de wet4 ,die vrheid toch vindt daarin haar grond1 dat de ,heer1 d4 i4 de verhoogde ,christus de ,geest is1 d4 w4 z4 dat de ,geest ,gods nu in ,christus zoo absoluut woont en zoo ten innigste n met ,hem is1 dat daardoor aan alle onvrheid een einde wordt gemaakt1 1 4 ,de uitdrukking bewst1 dat ,paulus in het begin van het vers aan geen identificeering van ,christus en den ,h4 ,geest denkt2 de ,h4 ,geest is de ,geest van ,christus1 omdat ,h in ,christus zelven woont en omdat ,christus zich door ,hem aan de znen mededeelt1 vs4 #ah4 ,en zoo is ,christus nu degene1 in wien woont1 ,col4 #b3i1 cf4 #a3ai4 ,h is het zichtbare 1 ,col4 #a3ai4 ,goddelke heerlkheid wordt in zne menschelke natuur openbaar en straalt van zn aangezicht af1 #b ,cor4 #c3ah1 #d3d1 #f4 #bc4 ,maar gelk in den staat der vernedering1 zoo is ,christus alwat ,h in den staat der verhooging geworden is1 ten goede voor zne gemeente4 ,wat ,h voor zichzelf en voor de znen als loon op zn arbeid ontving1 is niet te scheiden4 ,h is 1 ,col4 #c3aa4 ,het pleroma1 dat in ,christus woont1 moet ook wonen in de gemeente2 z wordt vervuld 1 ,ef4 #c3ai1 ,col4 #b3b1 #aj4 ,god is het1 die ,christus vervult1 ,col4 #a3ai1 ,christus is het1 die de gemeente vervult1 ,ef4 #a3bc4 ,de gemeente is daarom zn pleroma1 dat1 wat ,h volmaakt en van zichzelven uit 771 langzamerhand1 ,ef4 #d3aj1 met zichzelven vervult1 en dat daarom allengs vol en vervuld wordt en zoo op hare beurt ,christus vervult1 ,ef4 #a3bc2 het completum wordt een complementum4 ,want de gemeente is er niet zonder ,christus1 maar ,christus is er ook niet zonder de gemeente2 ,h is haar 1 ,ef4 #a3bb1 ,col4 #a3ah1 en z is zn 1 dat uit ,hem gevormd wordt en zn wasdom bekomt1 ,ef4 #d3af1 ,col4 #b3ai en alzoo opwast 1 ,ef4 #d3ac4 ,de vereeniging tusschen ,christus en de gemeente is zoo nauw als tusschen wnstok en ranken1 bruidegom en bruid1 man en vrouw1 hoeksteen en gebouw4 ,z kan met ,hem de ne ,christus heeten1 #a ,cor4 #ab3ab4 ,om haar te volmaken1 is ,h verhoogd aan 's ,vaders rechterhand en zet ,h zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid in den hemel voort4 ,evenals in de dagen des ,o4 ,t4 en van zne omwandeling op aarde1 is ,christus ook thans nog de eenige profeet en leeraar van zne gemeente4 ,er is geen andere meester1 ,mt4 #bc3h1 #aj2 er is naast1 boven of in de plaats van ,christus der gemeente geen waarzegger1 geen orakel1 geen enthusiasme1 geen spiritisme1 geen onfeilbaar pausdom van noode4 ,want ,christus is de wsheid1 alle schatten der wsheid en der kennis zn in ,hem verborgen1 #a ,cor4 #a3bd1 #cj1 ,col4 #b3c2 en het is ,christus zelf1 die door zn ,woord en ,geest zne gemeente onderwst1 opdat z allen1 van ,god geleerd1 profeten zouden zn en de groote daden ,gods zouden verkondigen1 ,num4 #aa3bi1 ,jer4 #ca3cc1 #cd1 ,mt4 #aa3be-bg1 ,joh4 #f3de4 ,heb4 #h3aj1 #aa1 #a ,joh4 #b3bj4 ,en zoo blft ,h ook in den staat der verhooging nog werkzaam als priester4 ,nadat ,h op ,golgotha zne offerande heeft volbracht1 is ,h als hoogepriester1 niet met het bloed van bokken en kalveren maar met zn eigen bloed1 ,hebr4 #i3ab-ad1 door den tabernakel van zn lichaam1 #i3aa en het voorhangsel van zn vleesch heen1 #aj3bj1 ingegaan in het hemelsche heiligdom1 dat in het heilige der heiligen op ,sion zn voorbeeld had1 #f3bj1 #i3ab1 #bd1 om daar voor de znen voorbede te doen en voor ,gods aangezicht te verschnen1 #g3be1 #i3bd4 ,de ,socinianen trachtten hieruit af te leiden1 dat ,christus nog niet in eigenlken zin priester was op aarde1 dat zne offerande aan het kruis niet het ware offer maar slechts de inleiding en voorbereiding ervan was2 evenals onder het ,o4 ,test4 de verzoenende acte niet bestond in het slachten van het offerdier maar in de besprenging van het bloed op het altaar of op het verzoendeksel1 ,lev4 #af3aa-af1 zoo brengt ,christus de verzoening niet op aarde maar in den hemel tot stand1 cf4 ,socinus de ,j4 ,christo ,servatore1 ,bibl4 ,fr4 ,pol4 ,,ii #afd4 ,volkelius1 de verit4 relig4 ,,iii #cg4 ,fock1 ,der ,socin4 #fce4 #fdf f41 en thans nog ,w4 ,milligan1 ,the ascension and heavenly priesthood of our ,lord1 ,london #ahib1 ,doedes1 ,jaarb4 v4 ,wet ,theol4 #ahdf bl4 #bicv4 #cac f4 ,seeberg1 ,der ,tod ,christi in s4 ,bedeutung fr die ,erlsung #ahie ,s4 #ad4 #af f4 enz4 ,terecht is dit door anderen bestreden1 want b het ,o4 ,t4 offer zn de verschillende verzoenende handelingen wel temporeel gescheiden maar z vormen toch n geheel2 het is het bloed van een geslacht dier1 dat door zne uitstorting en besprenging den offeraar in ,gods gunst herstelde en van de zonde en hare straf bevrdde4 ,in den brief aan de ,hebr4 wordt daarom ook evenals in heel het ,n4 ,t4 de verzoenende kracht toegekend aan de eenmaal op het kruis door ,christus gebrachte offerande1 #b3ag1 #g3bg1 #h3c1 #i3ab1 #bf1 #bh1 #aj3aj1 #ad1 #ah1 #ac3ab2 daardoor zn alle weldaden1 vergeving1 reiniging1 heiligmaking1 volmaking verworven4 ,omdat ,christus nu eenmaal aan 't kruis zich opgeofferd heeft en gestorven is1 kan ,h het zelfs niet voor de tweede maal doen1 want ieder mensch sterft maar eens1 zne offerande in den dood is voor geen herhaling vatbaar1 #i3bf-bh4 ,het ingaan van ,christus met zn bloed in het hemelsche heiligdom kan daarom naar de meening van den brief aan de ,hebren niet als eene offerande worden opgevat4 ,wel wordt eens1 in #i3g gezegd1 dat de hoogepriester het bloed1 waarmee h inging in het allerheiligste1 offerde1 1 voor zichzelf en des volks misdaden2 maar deze offerande des bloeds is dan toch wezenlk onderscheiden van die1 welke daarbuiten1 in den voorhof1 plaats had2 en zoo heet ook alleen het brengen des bloeds in het ,o4 ,test4 ,maar van ,christus' ingaan met zn bloed in den hemel wordt nergens gezegd1 dat het een offerande is2 het is dat niet en kan het niet zn2 door de ne offerande heeft ,h alles volbracht1 #i3bf-bh1 #aj3ab1 #ad4 ,het ingaan van ,christus met zn bloed in het binnenste heiligdom heeft daarom alleen ten doel1 om het door zn dood verworven heil voor ,gods aangezicht ons ten goede te doen gelden4 ,juist omdat door de bloedstorting1 d4 i4 door de offerande aan het kruis1 de verzoening volbracht is1 kan ,christus als hoogepriester met zn bloed in den hemel ingaan en voor ,gods aangezicht verschnen1 #i3ab-ad1 #bf4 ,zne priesterlke werkzaamheid in den hemel bestaat daarom ook niet in eenige offerande1 maar in zne voorbede en verschning voor ,gods aangezicht ten gunste van zn volk1 #g3be1 #i3bd1 cf4 ,rom4 #h3cd1 #a ,joh4 #b3b4 ,toch ligt er waarheid in de door ,thalhofer1 ,handbuch der kath4 ,liturgik ,i #ahid ,s4 #bbc-bcf uit ,hebr4 #h3a-d afgeleide voorstelling1 dat ,christus1 schoon met ne offerande alles volbracht hebbende1 toch in den hemel die offerande op hemelsche wze nog voortzet en zne daad van gehoorzaamheid op ,golgotha aan de rechterhand des ,vaders steeds vernieuwt4 ,want de offerande van ,christus1 eens aan het kruis geschied1 leeft niet bloot in de herinnering1 maar in de gezindheid voort1 waaruit ze voortkwam4 ,er is in den hemel geen herhaling1 geen vernieuwing1 geen reproductie van de offerande aan het kruis2 maar die offerande1 eens volbracht1 werkt voort in de verschning voor ,gods aangezicht en in de voorbede voor ons1 #g3be1 #i3bd4 ,daarom kan eenerzds gezegd1 dat ,christus door ne offerande allen volmaakt heeft1 #aj3bd1 en anderzds1 dat ,h allen1 die door ,hem tot ,god gaan1 volkomen zalig maakt1 alzoo ,h altd leeft1 om voor hen te bidden1 #g3be4 ,cf4 ,cloppenburg1 ,op4 ,,ii #hhi-ijb4 ,nic4 ,arnoldus1 ,religio ,socin4 ,fran4 #afed p4 #fgh-gjf4 de ,witte1 ,wederl4 der ,soc4 dwal4 ,,ii #aebv4 ,mastricht1 ,theol4 ,v #g1 #ae sq4 ,maccovius1 ,coll4 theol4 ,i #bdj sq4 ,jaarb4 v4 ,wet4 ,theol4 ,,iv #ahv4 ,weiss1 ,bibl4 ,theol4 d4 ,n4 ,t4 #aba4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iii #ddc f4 ,martin1 ,atonement #aae4 ,daarom ook1 wl ,christus priester was en is en eeuwiglk blft1 heeft de gemeente op aarde geen priester meer noodig2 alle geloovigen zn priesters1 ,rom4 #ab3a1 #a ,petr4 #b3e1 ,op4 #a3f4 ,geen offerande voor de zonde behoeft meer gebracht1 ook geen onbloedige meer in de mis1 want van de ne offerande1 aan het kruis volbracht1 gaat in de voorbede van ,christus1 eene voortdurende sprake uit tot ,god1 niet om wrake1 als uit het bloed van ,abel1 maar om genade en vergeving1 ,hebr4 #ab3bd4 ,de voorbede van ,christus is geen smeeking meer als in de dagen zns vleesches1 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #bj1 #bj1 maar is de standvastige en genadige wil van ,christus1 ,joh4 #ag3bd1 om op grond van zne offerande al zn volk tot de hemelsche zaligheid te leiden4 ,zoo is ,christus onze eenige priester1 die naar de ordening van ,melchizedek eeuwig blft1 met zne offerande voortdurend onze zonden bedekt1 altd b den ,vader als onze ,paracleet optreedt1 tegenover alle beschuldigingen van ,satan1 wereld en eigen hart onze part opneemt1 onze gebeden en dankzeggingen den ,vader aangenaam maakt1 steeds een vrmoedigen toegang tot den troon der genade ons verzekert1 en alle zegeningen der genade uit zne volheid ons toekomen doet1 ,luk4 #bb3cb1 ,joh4 #ad3af1 #ag3iv41 ,rom4 #a3g1 #h3cbv41 #a ,cor4 #a3c1 #b ,cor4 #a3b1 ,ef4 #a3c1 #a ,tim4 #d3h1 ,hebr4 #g3be1 #i3bd1 #a ,joh4 #b3b4 ,en zoo is en blft ,christus ook onze eeuwige koning4 ,ofschoon ook tot dit ambt van eeuwigheid gezalfd1 is ,h toch naar zne menschelke natuur eerst b zne verhooging als koning opgetreden4 ,toen ontving ,h den naam van ,heer1 werd tot ,zone ,gods verordineerd en ontving alle macht in hemel en op aarde4 ,koning is ,christus in de eerste plaats over zn volk1 in het regnum gratiae1 ,ps4 #b3f1 ,jes4 #i3e1 #aa3a-e1 ,luk4 #a3cc1 #ai3ba-bc1 #bc3db1 #dc1 ,joh4 #ah3cc1 #ai3ai2 en ,h betoont dit koningschap daarin1 dat ,h zne gemeente vergadert1 beschermt1 regeert en tot de eeuwige zaligheid leidt1 ,mt4 #af3ah1 #bh3bj1 ,joh4 #aj3bh4 ,maar omdat zn koningschap een geheel ander karakter draagt dan dat van de vorsten der aarde1 wordt ,h in het ,n4 ,t4 veel meer genoemd het hoofd der gemeente1 #a ,cor4 #aa3c1 ,ef4 #a3bb1 #d3ae1 #e3bc1 ,col4 #a3ah1 #b3ai2 ,h regeert niet door geweld1 maar door recht en gerechtigheid1 door genade en liefde1 door ,woord en ,geest4 ,dan wordt ,h ook in het ,n4 ,t4 vooral nog als koning beschreven1 wanneer er sprake is van de overwinning zner vanden4 ,want opdat ,h zne gemeente waarlk vergaderen1 beschermen en ter eeuwige zaligheid leiden kunne1 moet ,h ook als middelaar macht hebben over alle schepselen1 ,ps4 #b3i1 #gb3h1 #aaj3a-c1 ,mt4 #bh3ah1 #a ,cor4 #ae3bd1 #bg1 ,ef4 #a3bb1 ,phil4 #b3i-aa1 #a ,petr4 #c3bb1 ,op4 #a3e1 #ag3ad4 ,er ligt hier niet in1 dat de wereld positief door ,christus wordt geregeerd1 maar wel1 dat z onder zne macht staat1 ,hem onderworpen is en eens1 z het ook onwillig1 ,hem als ,heer erkennen en huldigen zal4 ,bepaaldelk hoort hier ook toe zne macht over het rk van ,satan4 ,de voorstelling van vele kerkvaders1 dat ,christus zne offerande aan ,satan bracht en door list hun zne buit ontnam1 is onschriftuurlk4 ,maar toch heeft ,christus door zn kruis ook over de wereld der gevallen geesten den triumf behaald4 ,h kwam op aarde1 om de werken des duivels te verbreken1 #a ,joh4 #c3h1 en streed tegen hem heel zn leven1 ,luk4 #d3ac1 vooral in den laatsten td1 toen het de ure en de macht der duisternis was1 ,luk4 #bb3ec4 ,h was de sterkere1 ,luk4 #aa3bb1 en de duivel had niets aan hem1 ,joh4 #ad3cj4 ,h zag hem reeds als een bliksem uit den hemel vallen en ontnam hem zne wapenrusting1 ,luk4 #aj3ah1 #aa3bb4 ,vooral door het kruis heeft ,h over de overheden en machten getriumfeerd1 ,col4 #b3ae1 ontnam hem de wapenen van zonde1 dood en wereld1 ,joh4 #af3cc1 #a ,joh4 #d3d1 #a ,cor4 #ae3ee1 #ef1 ,hebr4 #b3ad en wierp hem buiten het gebied van zn rk1 ,joh4 #ab3ca4 ,en zn triumf vierde ,h over de booze geesten bepaald in de opstanding4 ,in #a ,petr4 #c3ai-bb wordt dit duidelk geleerd4 ,er is daar geen sprake van eene nederdaling van ,christus naar de hel1 om aan de verlorenen het evangelie te verkondigen4 ,er staat toch1 dat ,christus eerst levend gemaakt d4 i4 opgestaan was en toen heenging om te prediken4 ,alle grond ontbreekt om met de ,lutherschen tusschen de vivificatio en de resurrectio een temporeel onderscheid te maken en in dien tusschentd dan de nederdaling ter helle te plaatsen4 ,ook is er nergens in de ,schrift eenige aanwzing1 dat ,christus na zne opstanding1 voor dat ,h ten hemel voer1 nog eerst naar de hel is gegaan4 ,aan de andere zde is ook de exegese onhoudbaar1 dat ,christus in den ,geest naar de tdgenooten van ,noach is gegaan en hun heeft gepredikt2 slaat duidelk op den levend gemaakten ,christus2 1 cf4 vs4 #bb laat geen andere opvatting toe2 de prediking van ,christus in den ,geest aan ,noachs tdgenooten vr vele eeuwen doet hier niets ter zake4 ,de pericoop bevat dan ook heel iets anders4 ,petrus vermaant de geloovigen1 om wel doende te lden en daarin ,christus na te volgen4 ,h toch leed wel doende1 want ,h leed voor de zonden1 als een rechtvaardige voor de onrechtvaardigen1 en wel met dit doel1 dat ,h ons1 onrechtvaardigen1 tot ,god zou brengen4 ,dat is wel doende lden6 ,en nu is ,christus wel in het vleesch gedood1 maar ,h is levendgemaakt en opgestaan in ,geest1 d4 i4 wl het beginsel van heel zn leven was1 als ,geest4 ,en als zoodanig1 als levendgemaakte1 opgestane ,geest1 als ,heer en ,koning1 heengaande1 1 d4 i4 niet naar de hel1 maar blkens vs4 #bb heengaande naar den hemel1 heeft ,h den geesten in de gevangenis gepredikt4 ,dat is3 zn heengaan naar den hemel als opgestane ,heer1 ,hd4 #b3cf1 was een tot de geesten in de gevangenis4 ,wat de inhoud van dat was1 wordt niet gezegd en behoeft niet gezegd4 ,het opstaan en ten hemel varen was zelf het rke1 machtige1 triumfantelke van ,christus tot de geesten in de gevangenis4 ,dat ,petrus dat van ,christus door zne hemelvaart nu bepaaldelk brengen laat aan die geesten in de gevangenis1 die in ,noachs dagen1 in weerwil van ,gods lankmoedigheid en niettegenstaande z het bouwen der ark zagen1 ongehoorzaam waren1 heeft een dubbele reden4 ,ten eerste zn die tdgenooten van ,noach in de ,schrift steeds de meest goddelooze van alle menschen geweest2 en ten tweede zn z omgekomen en ,noach met de znen gered door eenzelfde water4 ,evenzoo is het water des doops door de opstanding van ,christus het verderf voor de goddeloozen en de behoudenis voor de geloovigen4 ,want ,christus die opgestaan is en dien doop ingesteld heeft en er kracht aan verleent1 zit aan ,gods rechterhand1 nadat door de hemelvaart alle engelen en krachten en machten ,hem onderdanig zn gemaakt4 ,christus leed wel doende en overwon1 laten de geloovigen zn voetstappen drukken6 ,en evenals over alle gevallen geesten1 zoo heeft ,christus als middelaar ook macht in zn regnum potentiae over al zne vanden4 ,en ,h zal niet rusten1 voordat z allen onder zne voeten zn gelegd4 ,als ,christus aan het einde der dagen zne gemeente en alle zne vanden overwonnen zal hebben1 dan zal ,h de 1 het koningschap1 het koninklk ambt1 aan den ,vader overgeven4 ,zn middelaarswerk is dan voleindigd4 ,het werk1 dat de ,vader ,hem opdroeg1 is volkomen volbracht4 ,god zelf is dan koning eeuwiglk en altoos4 ,over den aard dezer onderwerping van ,christus aan den ,vader ontstond reeds vroeg verschil4 ,marcellus van ,ancyra schreef eene verhandeling over de onderwerping des ,heeren ,christus1 en werd beschuldigd van de leer1 dat het rk van ,christus en ook de vereeniging der menschelke natuur met den ,logos een einde nemen zou1 ,schwane1 ,d4 ,g4 ,,ii #acf4 #adh4 ,marcellus werd door ,eusebius en later door ,basilius bestreden2 het ,nicaeno-,constantinopolitanum voegde aan de beldenis1 dat ,christus wederkomen zou om te oordeelen levenden en dooden1 de woorden toe3 1 cujus regni non erit finis1 ,hahn1 ,bibl4 d4 ,symbole u4 s4 w4 #afd-aff1 cf4 ,petavius1 de incarn4 ,,xii #ah4 ,pesch1 ,prael4 ,,iv #hd4 ,later leerden de ,socinianen1 dat ,christus1 dien de ,vader tdelk tot stadhouder aangesteld had1 eenmaal aftreden zou1 evenals een veldheer1 na de overwinning behaald te hebben1 zne macht en heerschapp aan den vorst teruggeeft1 en z leidden daaruit af1 dat de ,zoon ,gods1 wl ,h eenmaal onderworpen zou worden aan den ,vader1 niet de hoogste ,god kon zn1 cf4 daartegen ,petavius1 de trin4 ,,iii #e4 ,bisterfeldius1 de uno ,deo1 ,patre1 ,filio ac ,spiritu ,s ,i #b1 #bf4 ,vitringa ,v #ddc-ddf4 ,onder de ,gereformeerden was er ook verschil2 sommigen zeiden1 dat het koningschap van ,christus oeconomisch en tdelk was1 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #ad1 #c4 #ae1 #e4 comm4 op #a ,cor4 #ae3bh4 ,alting1 ,theol4 probl4 nova ,,xii #cf4 ,pareus op #a ,cor4 #ae1 ,kuyper1 ,enc4 ,,ii #cba2 anderen waren van oordeel1 dat er wel verandering komt in de wze van regeeren maar dat zn koningschap toch eeuwig is1 ,mastricht1 ,v #h1 #i4 ,moor ,,iii #aabi4 ,vitringa ,v #ddc4 ,het verschil is gemakkelk in dien zin op te lossen1 dat het middelaarschap der verzoening1 en dus in zoover ook het profetisch1 priesterlk en koninklk ambt van ,christus een einde neemt2 ,god zal koning en alles in allen wezen2 maar wat blft is het middelaarschap der vereeniging1 ,christus blft profeet1 priester en koning1 zooals dit met de menschelke natuur vanzelf gegeven1 in het beeld ,gods opgesloten1 #aoogst en rkst in ,christus als ,beeld ,gods verwezenlkt is4 ,christus is en blft het hoofd der gemeente1 uit wien alle leven en zaligheid eeuwiglk haar toevloeit4 ,wie dit wilde ontkennen1 zou ook moeten komen tot de leer1 dat de ,zoon eenmaal zne menschelke natuur afleggen en vernietigen zou2 en daarvoor ontbreekt in de ,schrift alle grond4 ,,hoofdstuk ,,viii4 ,over de weldaden des ,verbonds4 #dc4 ,,de ,,heilsorde4 #a4 ,ons hart is tot ,god geschapen1 en het rust niet1 voordat het ruste vindt in ,hem4 ,in zooverre ieder mensch bewust of onbewust streeft naar een onveranderlk goed en een duurzaam geluk1 kan gezegd worden1 dat elk mensch ook zoekt naar ,god1 die alleen het hoogste goed en de eeuwige zaligheid is1 ,hd4 #ag3bg4 ,maar z zoeken ,hem dan toch niet op de rechte wze en niet daar1 waar ,h te vinden is4 ,de heidensche godsdiensten weten van geen verbond der genade1 z kennen den persoon van ,christus niet1 en houden alle den weg der werken voor de via salutis4 ,het principe van het ,heidendom is negatief de verloochening van den waarachtigen ,god en van de gave zner genade1 en positief de waan1 door eigen kracht en wsheid zichzelf de zaligheid te kunnen verwerven4 ,komaan1 laat ons eene stad bouwen en een toren1 welks opperste in den hemel z en laat ons een naam voor ons maken1 ,gen4 #aa3d4 ,hetz de werken1 waarlangs het ,heidendom den weg naar de zaligheid zoekt1 een meer ceremonieel of een meer ethisch karakter dragen1 hetz ze meer positief of meer negatief van aard zn1 altd is de mensch toch zn eigen zaligmaker2 alle godsdiensten1 buiten de christelke1 zn autosoterisch4 ,in de laagste godsdiensten is het besef van zonde schier geheel verloren en wordt vrede1 verzoening1 geluk verkregen door magische handelingen en formeele ceremonin2 hoogere godsdiensten voegen er allerlei zedelke plichten aan toe en maken van hun vervulling de zaligheid afhankelk4 ,ook de ,islam kent geen eigenlke verlossing maar bindt den ingang in het parads aan het rechtzinnig geloof en aan de onderhouding der voorgeschreven gebeden en goede werken4 ,b het ,buddhisme bestaat de verlossing in de door verschillende middelen te bewerken dooding van de begeerte naar het zn1 ,falke1 ,buddha1 ,moh41 ,christus ,,ii #ahig ,s4 #ajc f4 ,en de wsbegeerte heeft het niet verder gebracht2 de eenige weg ter zaligheid is het pad der deugd1 de zedelke zelfvolmaking2 zelfs ,kant en ,schopenhauer1 die met het oog op de aangeboren zondigheid eene wedergeboorte noodzakelk achtten1 zn toch weer geeindigd met een beroep te doen op den wil1 de wsheid en de kracht van den mensch4 ,gansch anders is de meening der ,schrift4 ,reeds in het ,o4 ,t4 is het ,god1 die terstond na den val tusschen mensch en slang uit genade vandschap zet en den mensch aan zne zde overbrengt1 ,gen4 #c3ae1 die ,abraham en het uit hem geboren volk van ,israel ten eigendom verkiest1 ,gen4 #ab3a1 ,ex4 #ae3ac1 #af1 #ai3d1 #bj3b1 ,deut4 #g3fv41 die er het verbond mede opricht en er zne wetten aan schenkt1 ,gen #ae3a1 #ag3b1 ,ex4 #b3bd1 #be1 ,deut4 #d3e-ac1 die het bloed op het altaar ter verzoening geeft1 ,lev4 #ag3aa1 en alles aan zn wngaard te koste legt1 ,jes4 #e1 ,jer4 #b3ba4 ,maar krachtens die verkiezing en op den grondslag van dat verbond is het volk nu ook verplicht1 om1 op straffe van den vloek der wet1 ,deut4 #bg3f1 voor ,gods aangezicht in oprechtheid te wandelen en zne geboden te onderhouden1 ,gen4 #ag3a1 ,ex4 #bj1 ,deut4 #aj3ae1 #af enz4 ,de bondsbetrekking hing niet van die wetsonderhouding als eene voorafgaande voorwaarde af2 z was geen werkverbond maar rustte alleen op ,gods verkiezende liefde4 ,maar z moest toch in den wandel naar 's ,heeren wet haar bews en zegel ontvangen4 ,immers kon z van ,israels zde niet met een volkomen hart aanvaard en dus in ,israel niet tot waarachtige werkelkheid worden1 dan door zulk een geloof1 dat tevens liefde en lust had1 om in den weg des verbonds te wandelen4 ,het verbond sluit1 indien het geen idee maar realiteit is1 de verplichting en de neiging in1 om naar den eisch des verbonds te leven4 ,maar daarom spreekt het ook vanzelf1 dat het volk tegenover het verbond en zne wet eene zeer verschillende houding aannemen kon4 ,er waren antinomistische goddeloozen1 voorloopers der ,sadducen1 die zich om ,god noch zn gebod bekommerden1 en met de vromen den spot dreven1 ,ps4 #ad3b1 #cf3b1 #db3d1 #aa1 #id3b1 ,mal4 #b3ag1 #c3ad2 er waren farizeesch-gezinden1 die op uitwendige onderhouding der wet den nadruk legden en daaraan de gerechtigheid en de zaligheid verbonden1 ,am4 #f3a1 ,jer4 #g3d4 ,maar tusschen deze beiden in stonden de weinige getrouwen1 de oprechte vromen1 die geenszins onverschillig waren voor 's ,heeren wet1 integendeel haar bepeinsden den ganschen dag en liefhadden met heel hunne ziel1 maar die toch van hare onderhouding hun gerechtigheid en zaligheid niet afhankelk lieten zn4 ,want al is het1 dat z zich menigmaal zeer sterk op hunne gerechtigheid beroepen en ,god oproepen1 om hun recht te doen1 ,ps4 #g3i1 #ag3av41 #ah3ba1 #bf3av41 #ce3cd1 #da3ac1 #dd3ah1 #ba1 #ga3b1 #aai3aba1 #b ,kon4 #bj3c1 ,job #af3ag1 ,neh4 #e3ai1 #ac3ad enz41 toch doen diezelfde personen tegelk ootmoedig beldenis van hunne zonden1 roepen ,gods vergeving in en pleiten op zne genade1 ,ps4 #ca3aj1 #aa1 #cb3av41 #ch3bv41 #dj3ac1 #da3e1 #acj3c1 #e1 ,jes4 #f3e1 #ec3d1 #fd3f1 ,jer4 #c3be1 ,mich4 #g3i1 ,neh4 #a3f1 #i3cc1 ,dan4 #i3e1 #g1 #ah1 enz4 ,de gerechtigheid dezer vromen is geen persoonlke qualiteit1 maar eene eigenschap der zaak1 die z voorstaan2 z hebben het recht aan hunne zde1 omdat z zich verlaten op ,god1 deel ,,ii #aig4 #aih4 ,dit vertrouwen op ,god is het wezenlk1 wat in het ,o4 ,t4 de rechtvaardigen tot rechtvaardigen maakt2 z gelooven aan ,god1 1 ,gen4 #ae3f1 ,ex4 #ad3ca1 #b ,chr4 #bj3bj1 ,jes4 #bh3af1 ,hab4 #b3d1 vertrouwen op ,hem1 1 ,ps4 #d3f1 #i3aa1 nemen tot ,hem de toevlucht1 1 ,ps4 #g3b1 #ah3c1 vreezen ,hem1 1 ,ps4 #bb3bd1 #be3ab1 hopen op ,hem1 1 1 ,ps4 #ca3be1 #cc3ah1 verwachten het van ,hem1 1 ,ps4 #be3ba1 verbeiden ,hem1 1 ,ps4 #cc3bj1 steunen op ,hem1 1 ,ps4 #agb3h1 1 ,ps4 #eg3h1 hangen ,hem aan1 1 1 ,ps4 #ia3ad1 #b ,kon4 #ah3f enz4 ,dit geloof wordt tot gerechtigheid gerekend1 ,gen4 #ae3f1 gelk elders het houden van ,gods geboden gerechtigheid heet1 ,deut4 #f3be1 #bd3ac4 ,dat nu deze subjectieve gerechtigheid1 die wezenlk in vertrouwen op ,god bestaat1 ook eene vrucht van ,gods genade en eene werking zns ,geestes is1 treedt uit den aard der zaak in het ,o4 ,t4 nog niet zoo duidelk aan het licht4 ,maar toch ontbreken ook hiervoor de gegevens niet4 ,van eene eigene gerechtigheid is er b ,israel nooit sprake2 het is verkoren niettegenstaande zne hardnekkigheid1 ,deut4 #i3d-f4 ,god is de bron van alle leven en licht1 van alle wsheid1 kracht1 zaligheid1 ,deut4 #h3ag1 #ah1 ,ps4 #cf3aj1 #fh3bj1 #ba1 #cf1 #gc3be1 #bf1 ,jer4 #b3ac1 #ca4 ,niet ons1 maar ,uwen naam geef eere1 is het gebed van ,israels vromen1 ,ps4 #aae3a2 ootmoed is de stemming hunner ziel1 ,gen4 #cb3aj1 ,ps4 #aaf3ab1 een gebroken en verslagen hart zn ,gode aangenaam1 ,ps4 #ea3ai1 ,jes4 #eg3ae4 ,niet den mensch maar ,gode wordt altd alle gave toegeschreven en voor alles de dank gebracht2 alles wordt opgeroepen1 om ,hem te loven2 alles wordt in den gebede van ,hem begeerd1 niet alleen redding uit gevaren maar ook kennis van ,gods wet1 verlichting der oogen enz4 ,god is het toch die zich ontfermt diens ,h wil1 ,ex4 #cc3ai1 en in zn boek schrft1 wie leven zal1 ,ex4 #cb3cc4 ,h belooft1 zonder eenige voorwaarde1 dat ,h hun ,god en z zn volk zullen zn1 ,ex4 #ai3f1 ,lev4 #bf3ab1 en dat ,h altd weer na ontrouw en afval van ,israels zde1 zich hunner ontfermen1 bekeering en leven geven zal1 ,ex4 #cb3cj-ce1 ,num4 #ad1 #af3de-ej1 ,lev4 #bf3dj-dd1 ,deut4 #d3ca1 #h3e1 #cj3a-g1 #cb3cf-dc1 ,neh4 #i3ca4 ,h vergeeft de zonden om zns naams wil1 ,ex4 #cd3g enz41 en zendt znen ,h4 ,geest1 die de bewerker is van alle geestelk leven1 ,num4 #aa3be1 #bi1 ,neh4 #i3bj1 ,ps4 #ea3ac1 #adc3aj1 ,jes4 #fc3aj1 cf4 deel ,,ii #bcj4 ,en als de geschiedenis dan leert1 dat ,israel telkens het verbond ontheiligt1 verlaat1 vernietigt1 ,deut4 #ca3bj1 #a ,kon4 #aa3aa1 #ai3aj1 #ad1 ,jer4 #bb3i1 #cb3cb enz41 dan verkondigt de profetie1 dat ,god znerzds het verbond nimmer verbreken en zn volk nooit verlaten zal4 ,h kan het niet doen om zns naams en zns roems wil voor de ,heidenen1 ,num4 #ad3af1 ,deut4 #cb3bf1 #bg1 #a ,sam4 #ab3bb1 ,joel #b3ag-ai1 ,jes4 #dc3ba1 #be1 #dh3h-aa1 ,jer4 #ad3g1 #bj1 #ba1 ,ezech4 #bj3dc1 #dd1 #cf3cb4 ,het is een eeuwig verbond1 dat niet wankelen kan1 wl het vastligt in ,gods goedertierenheid1 #b ,kon4 #ac3bc1 #a ,chron4 #af3ag1 ,ps4 #hi3a-e1 #aje3bj1 #ajf3de1 #aaa3e1 ,jes4 #ed3aj4 ,h staat als het ware voor beide parten in1 niet alleen voor zichzelf maar ook voor zn volk1 en ,h zal alzoo een nieuw verbond oprichten1 zn ,woord en ,geest niet van hen doen wken1 hunne zonden om zns naams wil vergeven1 over allen znen ,geest uitstorten1 een vleeschen hart hun schenken1 de wet in hun binnenste schrven en hen in zne inzettingen doen wandelen1 ,deut4 #cj3f1 ,jes4 #dd3c1 #ei3ba1 ,jer4 #bd3g1 #ca3cav41 ,ezech4 #aa3ai1 #af3fj1 #ah3ca1 #cf3bf1 #ci3bi1 ,joel #b3bh1 ,mich4 #g3ai enz41 cf4 deel ,,ii #aha4 #ahb4 #b4 ,voorafgegaan door ,johannes den ,dooper1 treedt ,jezus in het ,n4 ,t4 op met de prediking van het koninkrk der hemelen4 ,dat koninkrk wordt eenerzds voorgesteld als een schat1 die in de hemelen bewaard en als een loon aan de rechtvaardigen uitgedeeld wordt1 ,mt4 #f3bj1 #ac3dc1 #ai3ba1 #be3df4 ,om het deelachtig te worden1 is eene andere1 betere gerechtigheid noodig dan die der farizen1 ,mt4 #e3bj2 het moet vr alle dingen gezocht1 ,mt4 #f3cc1 ten koste van alles gekocht worden1 #ac3dd-df1 #ai3ba1 ,mk4 #i3dc-dg1 #aj3bh1 #bi4 ,maar deze voorstelling gaat in eene andere over2 de eschatologische beteekenis van het koninkrk ,gods maakt voor de religieus-ethische plaats4 ,immers1 werk en loon staan hier in geen verhouding2 het koninkrk ,gods in eschatologischen zin heet wel een loon1 maar het gaat in waarde alle werk zoo verre te boven1 dat alle denkbeeld van loon vervalt1 ,mt4 #ai3bi1 #bj3ac-ae1 #be3ba1 ,mk4 #aj3cj1 vooral ,luk4 #ag3aj4 ,de gerechtigheid1 die vereischt wordt om in het koninkrk in te gaan1 is zelve een goed van dat koninkrk1 ,mt4 #f3cc1 evenals ook de vergeving der zonden1 ,mt4 #bf3bh1 ,luk4 #a3gg1 #bd3dg enz4 ,en dit koninkrk met al zne goederen1 vergeving1 gerechtigheid1 eeuwig leven1 is nab en komt door ,gods wil1 ,mk4 #a3ae1 #i3a2 het is eene gave1 die ,h uit genade schenkt1 ,mt4 #be3cd1 ,luk4 #ab3cb2 en ,h schenkt het1 niet aan de rechtvaardigen maar aan de tollenaren en zondaren1 ,mt4 #i3ac1 aan de verlorenen1 ,mt4 #ah3aa1 aan de armen enz41 ,mt4 #e1 aan de kinderkens1 ,mt4 #ah3c1 ,mk4 #aj3ae2 en hunner is reeds hier op aarde het koninkrk der hemelen1 ,mt4 #i3ae1 #aa3aa1 #ac3af1 #ag1 #bc3ac1 ,mk4 #aj3ae1 ,luk4 #ag3ba4 ,om dat koninkrk deelachtig te worden is dus geen eigen gerechtigheid noodig1 maar alleen bekeering1 1 resipiscentia1 mentis mutatio1 zinsverandering1 en geloof1 1 d4 i4 het aannemen van en vertrouwen op het evangelie van het koninkrk als eene gave ,gods aan verlorenen1 ,mk4 #a3ae1 en dus vertrouwen op ,god1 ,mk4 #aa3bb1 op ,jezus' woord en macht1 ,mt4 #h3aj1 #i3b1 ,mk4 #d3dj1 op ,jezus' persoon als ,messias1 ,mt4 #bg3db1 ,mk4 #i3db1 ,joh4 #a3ab1 #b3aa1 #f3bi1 #ag3h1 #bj3cj1 ,hd4 #i3bb1 #ag3c1 #ah3e enz4 ,maar ook deze en zn zelve weer genadegaven ,gods1 ,mt4 #aa3be1 #bg1 #ae3ac1 #af3ag1 ,luk4 #aj3bb1 ,joh4 #f3dd1 #fe1 #ab3cb1 zoodat alleen degenen1 die uit de waarheid zn1 ,joh4 #h3dc1 #dg1 #ab3ci1 #ah3cg1 die door den ,vader aan den ,zoon gegeven zn1 #f3cgv41 #ag3b1 #f1 #i1 #aj3bf1 #aa3eb1 die reeds wedergeboren zn1 #a3ab1 #ac1 #h3dg tot het geloof komen4 ,in de apostolische verkondiging wordt dit alles veel breeder uitgewerkt4 ,de verhouding van de objectieve verwerving en de subjectieve toepassing des heils treedt dan helderder in het licht4 ,als ,jezus gestorven en opgewekt is1 dan wordt het zn discipelen duidelk1 dat het koninkrk1 hetwelk ,h gepredikt heeft1 met al zne goederen van vergeving1 gerechtigheid en eeuwig leven1 door zn lden en sterven verworven is2 en dat ,h juist daartoe door den ,vader opgewekt en verheerlkt is1 opdat ,h deze weldaden aan de znen toepassen zou4 ,de toepassing is van de verwerving onafscheidelk4 ,het is n werk1 dat aan den middelaar is opgedragen2 en ,h zal niet rusten1 voordat ,h het gansche koninkrk voltooid den ,vader overgeven kan4 ,maar toch1 hoe onverbrekelk verwerving en toepassing der zaligheid ook samenhangen1 er is onderscheid4 ,gene bracht ,christus tot stand op aarde1 in den staat der vernedering1 door zn lden en sterven1 deze volbrengt ,h van uit den hemel1 in den staat der verhooging1 door zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid aan de rechterhand des ,vaders4 ,daarom oefent ,h deze toepassing der zaligheid ook uit door den ,h4 ,geest4 ,zelf is ,h door zne verhooging geworden tot ,heer uit den hemel1 tot levendmakenden ,geest1 #a ,cor4 #ae3de1 #dg1 #b ,cor4 #c3ag4 ,de ,geest1 die van zne ontvangenis af ,hem bekwaamd had en meer en meer op ,hem uitgestort was1 is nu het principe van heel zn verheerlkt leven geworden2 al het natuurlke1 aardsche leven heeft ,h afgelegd2 ,h is nu de ,heer uit den hemel1 de levendmakende ,geest2 de ,geest van ,god is zn ,geest1 is ,geest van ,christus geworden4 ,hiermede staat in verband het woord in ,joh4 #g3ci1 dat de ,geest nog niet was1 overmits ,christus nog niet was verheerlkt4 ,er kan hier niet mede bedoeld zn1 dat de ,h4 ,geest vr de verheerlking van ,christus nog niet bestond of niet werkte1 want reeds in het ,o4 ,t4 was er geen kracht en geen gave dan door den ,h4 ,geest1 deel ,,ii #bcj2 ,christus zelf was met dien ,geest gezalfd zonder mate1 ,joh4 #c3cd2 en ook ,elizabeth en ,johannes de ,dooper heeten met dien ,geest vervuld1 ,luk4 #a3ae1 #da4 ,de beteekenis kan geen andere zn1 dan dat de ,geest1 ofschoon ,h vroeger ook vele gaven schonk en vele krachten werkte1 toch eerst na de verheerlking van ,christus persoonlk in de gemeente der geloovigen als in zn tempel is blven wonen4 ,het is met den ,h4 ,geest als met ,christus zelven4 ,de ,zone ,gods was van eeuwigheid gezalfd tot middelaar2 ,h werkte als profeet1 priester en koning ook reeds in de dagen des ,o4 ,t42 maar vleesch is h toch eerst geworden in de volheid des tds4 ,zoo is er ook eene volheid des tds voor den ,h4 ,geest4 ,als ,christus zn werk heeft volbracht1 is ,h niet alleen zelf geworden tot levendmakenden ,geest1 maar is de ,geest van ,god1 van ,vader en ,zoon1 ook ten volle geworden de ,geest van ,christus1 dien ,h uitzendt1 door wien ,h als ,heer uit den hemel zn werk op aarde uitvoert1 die zne plaats vervangt1 alles uit het zne neemt1 ,hem verheerlkt en ,hem zelven op geestelke wze in de gemeente wonen doet4 ,de ,h4 ,geest brengt n4l4 geen verwdering1 maar de innigste gemeenschap tusschen ,christus en zne gemeente tot stand4 ,wel is ,h van ,vader en ,zoon onderscheiden1 1 ,joh4 #ad3af1 naast beiden bzonder genoemd1 ,mt4 #bh3ai1 #a ,cor4 #ab3d1 #b ,cor4 #ac3ac1 ,op4 #a3d4 ,maar ,h is ook n met hen in wezen en kan hunne gemeenschap daarom ten volle aan de geloovigen deelachtig maken4 ,zne werkzaamheid bestaat toch volstrekt niet alleen in de mededeeling van de weldaden van ,christus4 ,wanneer ,christus door zn lden en sterven alleen de vergeving der zonden had verworven1 dan ware het genoeg1 dat de ,h4 ,geest de verkondiging van dit evangelie bekrachtigde1 ,joh4 #ae3bf1 #bg1 ,hd4 #e3cb1 #a ,cor4 #b3d1 #b ,cor4 #d3ac1 #a ,thess4 #a3e1 #f1 #a ,petr4 #a3ab1 de wereld van ongelk overtuigde1 ,joh4 #af3h-aa1 het geloof in de harten werkte1 #a ,cor4 #b3e1 #ab3c1 ,ef4 #a3ai1 #bj1 #b3h1 ,col4 #b3ab1 ,phil4 #a3bi1 #a ,thess4 #b3ac1 en de geloovigen van hun kindschap verzekerde1 ,rom4 #h3ae4 #af4 ,maar deze objectieve1 rechterlke weldaad der vergeving is de eenige niet2 z wordt door de ethische en mystische weldaad der heiligmaking aangevuld4 ,christus neemt de schuld der zonde niet alleen weg maar breekt ook hare macht4 ,h is1 n voor allen1 gestorven1 opdat de levenden niet meer zichzelven maar ,christus leven zouden1 #b ,cor4 #e3ae4 ,in de voldoening aan de wet1 die de kracht der zonde is1 d4 i4 in de vergeving1 is ook in beginsel de macht der zonde gebroken2 waar gerechtigheid is1 daar is ook leven2 ,rom4 #c-e wordt gevolgd door ,rom4 #f-h4 ,christus is niet alleen gestorven1 maar ,h is ook opgestaan en verheerlkt2 ,h is en blft de ,heer uit den hemel1 de levendmakende ,geest1 die niet alleen voor de gemeente stierf maar ook in haar woont en werkt4 ,deze gemeenschap nu tusschen ,christus en de gemeente wordt tot stand gebracht en onderhouden door den ,h4 ,geest4 ,de ,h4 ,geest is daarom niet alleen degene1 die het geloof werkt en van het kindschap verzekert1 maar ,h is ook auteur van een nieuw leven2 en het geloof is niet maar aanneming van een getuigenis ,gods doch ook aanvang en beginsel van een heiligen wandel1 #b ,cor4 #e3ag1 ,ef4 #b3aj1 #d3bd1 ,col4 #c3i1 #aj4 ,in en door den ,geest komt ,christus zelf tot de znen1 ,joh4 #ad3ah1 leeft in hen1 ,rom4 #h3i-aa1 #b ,cor4 #ac3e1 ,gal4 #b3bj1 ,ef4 #c3ag1 ,col4 #c3aa1 gelk omgekeerd de geloovigen door dien ,geest in ,christus zn1 leven1 denken1 handelen1 ,joh4 #ag3ba1 ,rom4 #h3a1 #i1 #aj1 #ab3e1 #a ,cor4 #a3cj1 #b ,cor4 #e3ag1 ,gal4 #c3bh1 #f3be1 ,ef4 #a3ac1 ,col4 #b3f1 #aj2 ,col4 #c3aa1 cf4 ,deismann1 ,die neut4 ,formel 4 #ahib1 die echter ten onrechte de formule steeds in localen zin opvat4 ,en niet alleen ,christus1 maar ook ,god zelf komt door dien ,geest woning in hen maken en vervult hen met zne volheid1 opdat ,h ten slotte alles in allen z1 ,joh4 #ad3bc1 #a ,cor4 #c3af1 #ag1 #f3ai1 #ae3bh1 #b ,cor4 #f3af1 ,ef4 #b3bb4 ,en door de gemeenschap aan den persoon van ,christus1 bewerkt de ,h4 ,geest ook de gemeenschap aan al zne weldaden1 aan zne 1 #a ,cor4 #b3f-aj1 1 #a ,cor4 #f3aa1 1 ib41 ,rom4 #ae3af1 #b ,thess4 #b3ac1 1 ,rom4 #h3b1 #bc4 ,h verzekert de geloovigen van hun kindschap1 ,rom4 #h3ad-ag1 ,gal4 #d3f en van de liefde ,gods1 ,rom4 #e3e2 ,h maak hen vr van de wet en laat hen saam als ne gemeente in de wereld optreden1 levend door een eigen beginsel1 staande onder een eigen hoofd1 ,hd4 #b1 #b ,cor4 #c1 ,gal4 #d3ba-f3aj1 boven bl4 #bag4 ,h verbindt de geloovigen tot n lichaam1 #a ,cor4 #ab3ac1 leidt hen tot nen ,vader1 ,rom4 #h3ae1 ,gal4 #d3f1 ,ef4 #b3ah1 brengt allen tot de beldenis van ,christus als ,heer1 #a ,cor4 #ab3c1 maakt hen n van hart en ziel1 ,hd4 #d3ca1 #cb1 ,gal4 #e3bb1 ,phil4 #b3a1 #b1 en doet hen saam opwassen tot een volkomenen man in ,christus1 #a ,cor4 #c3aj-ae1 ,ef4 #d3a-af1 ,col4 #b3ai4 ,h is de auteur van wedergeboorte1 ,joh4 #c3e1 #f1 ,tit4 #c3e1 leven1 ,joh4 #f3fc1 #g3ch1 #ci1 ,rom4 #h3b1 #b ,cor4 #c3f1 verlichting1 ,joh4 #ad3ag1 #ae3bf1 #af3ac1 #a ,cor4 #b3f-af1 #b ,cor4 #c3ab1 #d3f1 ,ef4 #a3ag1 #a ,joh4 #b3bj1 #d3f1 #e3f1 gaven1 ,rom4 #ab3c-h1 #a ,cor4 #ab3dv41 vernieuwing en heiligmaking1 ,rom4 #h1 ,gal4 #e3af1 #bb1 ,ef4 #c3af1 verzegeling en verheerlking1 ,rom4 #h3aa1 #bc1 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e1 ,ef4 #a3ac1 #ad1 #d3cj4 #c4 ,dat het geloof in ,christus de weg ter zaligheid was1 stond natuurlk in de christelke kerk van den beginne aan vast4 ,wie niet gelooft in het bloed van ,christus1 wordt veroordeeld1 ,ign41 ,smyrn4 #f4 ,w worden niet gerechtvaardigd door onszelf1 door onze wsheid of vroomheid of goede werken1 maar door het geloof1 ,clem41 #a ,cor4 #cb4 ,justinus zegt1 dat niemand zalig wordt dan door de verdiensten van ,christus1 die den vloek op zich nam en voor allen voldeed1 ,dial4 c4 #ie1 die allen verlost1 welke boete doen en gelooven1 ib4 c4 #ajj1 en spreekt herhaaldelk van eene genade1 die aan onze werken voorafgaat1 ons verlicht en leidt tot het geloof1 ,dial4 c4 #aai4 ,apol4 ,i #aj4 ,irenaeus bindt de zaligheid niet alleen aan het geloof in ,christus1 bv4 adv4 haer4 ,,iv #b1 #g4 ,v #ai1 #a1 maar zegt ook1 dat de ,h4 ,geest gezonden is1 om den wil des ,vaders in menschen uit te werken en hen te vernieuwen1 en dat die ,geest noodig is als de regen en de dauw1 om het land vruchtbaar te maken1 ,,iii #ag1 cf4 ,v #aj1 #b4 ,zelfs getuigt ,origenes1 dat de wil des menschen uit zichzelven onbekwaam is1 om zich te bekeeren1 nisi divino vel juvetur vel muniatur auxilio4 ,god is prima et praecipua causa operis1 de princ4 ,,iii #a1 #ah cf4 #b1 #e4 ,nog sterker wordt de zedelke verdorvenheid van den mensch en de noodzakelkheid van de genade des ,h4 ,geestes uitgesproken door de latnsche patres1 ,tertullianus1 ,cyprianus1 ,ambrosius1 op wier uitspraken ,augustinus zich dan ook beroept1 c4 duas epist4 ,pelag4 ,,iv #h-aj4 ,zoo zegt eerstgenoemde3 haec erit vis divinae gratiae1 potentior utique natura1 habens in nobis subjacentem sibi liberam arbitrii potestatem1 de an4 #ba4 ,van ,cyprianus1 ,test4 ,,iii #d zn de door ,augustinus telkens aangehaalde woorden3 in nullo gloriandum quando nostrum nihil sit4 ,ambrosius kent reeds eene inwendige genade1 die inwerkt op den wil en hem voorbereidt3 a ,deo praeparatur voluntas hominum2 dat ,god door de heiligen vereerd wordt1 is ,gods genade1 in ,lucam ,i #aj4 ,toch werd de leer van de toepassing des heils in de eerste tden zeer weinig ontwikkeld en ten deele ook reeds vroeg in verkeerde banen geleid4 ,al zn er hier en daar enkele testimonia veritatis evangelicae1 over het geheel werd het evangelie toch spoedig opgevat als eene nieuwe wet4 ,geloof en bekeering golden wel algemeen als noodzakelke weg tot de zaligheid2 maar deze stonden toch ten slotte in de vrheid van den mensch4 ,de zaligheid was wel objectief door ,christus verworven1 maar om haar deelachtig te worden1 was de vre medewerking des menschen van noode4 ,het geloof was in den regel niets meer dan de overtuiging van de waarheid des ,christendoms1 en de bekeering kreeg spoedig het karakter van eene boete1 die voor de zonden voldeed4 ,de zonden1 vr den doop begaan1 werden wel in den doop vergeven2 maar die na den doop moesten door boete worden goedgemaakt4 ,wel werd de poenitentia ook nog menigmaal beschouwd als een hartelk leedwezen over de zonde1 maar de nadruk viel toch steeds meer op de uitwendige daden1 waarin z zich openbaren moest1 zooals bidden1 vasten1 aalmoes geven enz41 en deze goede werken werden als eene satisfactio operis opgevat4 ,heel de soteriologie werd veruitwendigd4 ,als weg der zaligheid gold niet de toepassing des heils door den ,h4 ,geest aan het hart van den zondaar1 maar de praestatie van zoogenaamde goede1 dikwls geheel willekeurige werken4 ,de navolging van ,christus bestond in het nadoen en copieren van het leven en lden van ,christus1 dat levendig voor de oogen geschilderd werd2 martelaren1 asceten1 monniken waren de beste ,christenen1 ,cf4 behalve de dogmenhist4 werken van ,mnscher-v4 ,coelln1 ,hagenbach1 ,schwane1 ,harnack enz41 ,vossius1 ,hist4 ,pelag4 #a4 #c4 ,wiggers1 ,aug4 u4 ,pelag4 ,i #ddj f4 ,suicerus1 s4 v4 1 1 4 ,landerer1 ,das ,verhltniss von ,gnade und ,freiheit in der ,aneignung des ,heils1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #aheg ,s4 #ejj-fjc4 ,wrter1 ,die chr4 ,lehre ber das ,verhltniss von ,gnade u4 ,freiheit von d4 ap4 ,zeiten bis auf ,aug4 ,freiburg #ahef4 ,dr4 ,h4 ,wirth1 ,der ,verdienstbegriff in der ,chr4 ,kirche4 ,i ,der ,verdienstbegriff bei ,tert4 ,leipzig #ahib4 ,veel verder dan een zner voorgangers week ,pelagius van de leer der genade af2 h verliet den christelken grondslag1 waarop z allen nog stonden en vernieuwde het zelfgenoegzaam principe van het paganisme1 bepaaldelk van de ,stoa4 ,niet alleen toch sneed h elk verband door tusschen ,adams en onze zonde1 zoodat noch schuld noch smet noch zelfs de dood een gevolg van de eerste overtreding was2 maar ook het ,christendom verloor zne absolute beteekenis2 de zaligheid was niet aan ,christus gebonden maar kon ook verkregen worden door de lex naturae en de lex positiva4 ,van eene gratia interna1 van eene wederbarende genade des ,h4 ,geestes1 die niet alleen het verstand verlichtte maar ook den wil boog1 kon er daarom b ,pelagius geen sprake wezen4 ,wel sprak h van genade1 maar h verstond daaronder alleen3 a7 het posse in natura1 de gave van het kunnen willen1 welke ,god aan ieder mensch schonk1 gratia creans1 b7 de objectieve genade van de prediking der wet of des evangelies1 en van het voorbeeld van ,christus1 welke zich richtte tot het verstand van den mensch en hem onderwees aangaande den weg der zaligheid1 gratia illuminans1 en c7 de vergeving der zonden en de toekomstige zaligheid1 welke aan den mensch1 die geloofde en goede werken deed1 geschonken zouden worden4 ,de genade in den eerstgenoemden zin was dus aan alle menschen eigen2 de genade in den tweeden zin was niet volstrekt noodzakelk1 maar diende alleen om den mensch de verwerving der zaligheid te vergemakkelken1 z was geen gratia operans maar alleen een adjutorium voor den mensch2 z werd ook niet aan allen geschonken maar alleen aan zulken1 die ze door het goed gebruik van hun natuurlke krachten zich hadden waardig gemaakt2 z was geen gratia praeparans 7excitans71 noch ook eene gratia irresistibilis1 welke veeleer een fatum sub nomine gratiae is2 en eindelk was z niet noodig en werd ze door ,god niet tot elke goede daad1 ad singulos actus1 geschonken1 maar alleen tot sommige2 vele goede werken werden door den mensch zonder eenige genade verricht1 ,wiggers ,i #bbj f4 ,het semipelagianisme matigde dit stelsel en leerde1 dat de mensch door ,adams zonde wel niet geestelk dood maar toch krank was geworden1 dat zne wilsvrheid niet verloren maar toch verzwakt was1 en dat de mensch dus1 om het goede te doen en de zaligheid te verkrgen1 den bstand der ,goddelke genade van noode had4 ,maar die genade1 welke het verstand verlicht en den wil ondersteunt1 mag nooit losgemaakt worden van maar moet steeds in verband beschouwd met de den mensch overgebleven wilsvrheid4 ,genade en wil werken saam1 en wel zoo1 dat de genade naar ,gods bedoeling universeel en voor allen bestemd is1 maar feitelk alleen ten goede komt aan hen1 die van hunne wilsvrheid een goed gebruik maken4 ,nostrum est veile1 ,dei perficere4 ,soms moge nu1 als b ,paulus1 de genade voorafgaan2 in den regel is toch de wil de eerste2 het begin des geloofs en het volharden erin is zaak van den wil2 de genade is alleen noodig voor de vermeerdering des geloofs2 ,god helpt1 die zichzelven helpt4 ,eene gratia operans1 irresistibilis is er niet2 en zelfs eene gratia praeveniens wordt in den regel ontkend1 ,wigers1 ,,ii #cei f4 #d4 ,uitgaande van 's menschen volstrekte zedelke bedorvenheid door ,adams zonde en van zne algeheele onbekwaamheid tot eenig geestelk goed1 kwam ,augustinus ook tot eene geheel andere leer van de genade4 ,menigmaal duidt h ook de objectieve weldaden1 het evangelie1 den doop1 de vergeving der zonden enz4 met den naam van genade aan4 ,maar deze genade is niet genoeg2 er is nog eene andere van noode1 eene gratia interna1 spiritalis1 die het verstand verlicht en den wil buigt4 ,eerst had ,augustinus nog anders geleerd1 n4l4 dat ,god ons riep maar dat het gelooven onze zaak was1 zoo in zn geschrift de diversis quaestionibus van het jaar #chf en de libero arbitrio #chh-cie4 ,maar later1 ongeveer #cif1 kwam h vooral door #a ,cor4 #d3g tot een ander inzicht1 de div4 qu4 adv4 ,simpl4 #cig4 ,en nu zegt h1 dat de genade niet alleen bestaat in eene uitwendige prediking van wet en evangelie1 die ons leert en vermaant1 en in dien zin ons hulpe biedt1 maar z is vooral eene occulta inspiratio ,dei1 inspiratio fidei et timoris ,dei1 een adjutorium bene agendi adjunctum naturae atque doctrinae per inspirationem flagrantissimae et luminosissimae caritatis1 de gratia ,christi #ce1 eene subministratio virtutis1 ib4 #b1 eene inspiratio caritatis per ,spiritum ,sanctum1 ib4 #ci4 ,zelve eene vrucht der verkiezing1 ipsius praedestinationis effectus1 de praed4 sanct4 #aj1 wordt ze uitgedeeld1 niet naar verdienste maar naar ,gods barmhartigheid1 de dono pers4 #ab4 c4 duas ep4 ,pelag4 ,i #bd4 ,daarom is z vanzelf gratuita2 z ware geen gratia1 indien ze niet gratis geschonken werd1 de pecc4 orig4 #bd4 ,de ,h4 ,geest blaast waarheen ,h wil1 non merita sequens sed merita faciens1 ib4 ,de genade gaat aan alle verdiensten vooraf1 z is eene gratia praeveniens1 praeparans1 antecedens en operans2 nolentem praevenit1 ut velit1 ,enchir4 #cb4 ,z verlicht innerlk het verstand1 neemt er de coecitas uit weg1 de pecc4 mer4 ,i #i2 werkt het geloof1 dat eene gave ,gods is1 en schept in den mensch den goeden wil1 de liefde tot het goede en het vermogen om het goede te doen en neemt er de infirmitas uit weg2 fateamur1 interna atque occulta1 mirabili ac ineffabili potestate operari ,deum in cordibus hominum1 non solum veras revelationes sed etiam bonas voluntates1 de gratia ,chr4 #bd4 ,deze genade is daarb irresistibilis1 z werkt indeclinabiliter en insuperabiliter op den wil des menschen in1 de corr4 et gr4 #ab2 z wordt door geen hart zoo hard verworpen1 a nullo corde duro respuitur1 ,god neemt door de genade het steenen hart weg en geeft er een vleeschen hart voor in de plaats1 de praed4 sanct4 #h4 ,de uitverkorenen1 die haar ontvangen1 kunnen door haar niet slechts tot ,christus komen1 maar z komen ook werkelk tot ,hem4 ,maar dit is niet zoo te verstaan1 alsof ,god door de genade den vren wil des menschen onderdrukte of vernietigde2 integendeel1 de genade maakt den wil juist vr van de slavern der zonde4 ,liberum ergo arbitrium evacuamus per gratiam8 ,absit1 sed magis liberum arbitrium statuimus4 ,sicut enim lex per fidem1 sic liberum arbitrium per gratiam non evacuatur sed statuitur quia gratia sanat voluntatem1 de spir4 et litt4 #cj cf4 #cc4 #cd4 de gratia et lib4 arb4 de civ4 ,,xiv #aa4 c4 duas ep4 ,pel4 ,i #b4 ,daarom kon ,augustinus ook zeggen1 consentire vocationi ,dei vel ab ea dissentire1 propriae voluntatis est1 de spir4 et litt4 #cd1 want beiden1 wie gelooft en wie niet gelooft1 doen dat vrwillig1 nemo credit nisi volens4 ,zoo ver was h er echter vandaan om door deze uitspraak de beslissing ten slotte weer in de handen van den mensch te leggen1 dat h onmiddellk voortgaat3 dit woord verzwakt niet maar bevestigt het woord des apostels3 wat hebt g dat g niet hebt ontvangen4 ,accipere quippe et habere anima non potest dona1 de quibus hoc audit1 nisi consentiendo2 ac per hoc1 quid habeat et quid accipiat ,dei est2 accipere autem et habere utique accipientis et habentis est4 ,iamsi ad illam profunditatem scrutandam quisquam nos coarctet1 cur illi suadetur ut persuadeatur1 illi autem non ita1 duo sola occurrunt interim quae respondere mihi liceat2 o altitudo divitiarum1 et3 numquid iniquitas apud ,deum8 de spir4 et litt4 #cd4 ,en gelk het begin1 zoo is ook de voortgang des geloofs en der liefde alleen aan ,gods genade te danken2 de gratia operans gaat over in de gratia cooperans1 consequens1 subsequens1 z werkt het willen niet alleen maar ook het werken en het volbrengen4 ,zonder ,christus kunnen w niets doen2 en daarom1 ut incipiamus1 dictum est3 misericordia ejus praeveniet me1 ut perficiamus1 dictum est3 misericordia ejus subsequetur me1 c4 duas ep4 ,pel4 ,,ii #i4 ,het is ,god1 qui praeparat voluntatem et cooperando perficit quod operando incipit4444 ,ut ergo velimus1 sine nobis operatur2 cum autem volumus1 et sic volumus ut faciamus1 nobiscum cooperatur2 tamen sine illo vel operante ut velimus vel cooperante cum volumus1 ad bona pietatis opera nihil valemus1 de gr4 et lib4 arb4 #ag4 ,volentem subsequitur ne frustra velit1 ,enchir4 #cb4 ,en die genade is niet tot enkele maar tot alle goede daden van noode2 voluntas hominis ,dei gratia ad omne bonum actionis1 sermonis1 cogitationis adjuvatur1 c4 duas ep4 ,pel4 ,,ii #e4 ,objectief en subjectief is het werk der zaligheid van het begin tot het einde een werk van ,gods genade en van zne genade alleen4 ,cf4 ,wiggers1 ,i #bdd f4 ,luthardt1 ,die ,lehre vom freien ,willen #ahfc ,s4 #cj f4 ,het pelagianisme werd veroordeeld op de ,synode te ,carthago #dah1 wier canones door paus ,zosimus en later door ,coelestinus ,i werden goedgekeurd1 voorts op het concilie te ,efeze #dca en op de synode te ,orange #ebi2 op deze laatste synode werd ook het semipelagianisme verworpen en hare canones werden door ,bonifacius ,,ii bekrachtigd1 ,denzinger1 ,enchir4 n4 #fd sq41 cf4 deel ,,ii #cbbv4 ,hierdoor werd het kerkelke leer1 dat de gansche mensch door ,adams zonde bedorven is1 en dat beide1 initium en augmentum fidei1 te danken zn niet aan onszelven1 aan onze natuurlke krachten1 maar aan de genade ,gods1 die ons niet alleen leert wat w te doen en te laten hebben1 maar ons ook schenkt1 ut quod faciendum cognoverimus1 etiam facere diligamus atque valeamus1 ,denzinger n4 #fh2 aan de infusio1 operatio1 inspiratio1 illuminatio van den ,h4 ,geest in ons1 die onzen wil voorkomt1 voorbereidt1 van het ongeloof tot het geloof herstelt 7corrigens71 en ons doet willen en werken1 ib4 #adg sq4 ,de noodzakelkheid der gratia interna1 praeveniens is sedert door allen geleerd4 ,ook de synode te ,chiersy #hec1 die ,gottschalk veroordeelde1 beleed3 habemus liberum arbitrium ad bonum1 praeventum et adjutum gratia14444 gratia liberatum et de corrupto sanatum1 ib4 #bhj4 evenals ,rabanus zeide1 dat ,god ,spiritu ,sancto intus regit et zelo spiritali foris confortat1 b ,weiszcker1 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahei ,s4 #ede4 ,de scholastiek wandelde in ditzelfde spoor4 ,lombardus zegt1 dat de mensch door de zonde de wilsvrheid verloren heeft1 en dat h non valet erigi ad bonum efficaciter volendum vel opere implendum1 nisi per gratiam liberetur et adjuvetur2 liberatur quidem ut velit et adjuvatur ut perficiat1 ,sent4 ,,ii dist4 #be1 cf4 comm4 op4 ,ef4 #b3d-aj1 ,rom4 #e3a1 #b1 #f3bc enz4 ,volgens ,thomas kan de mensch zonder genade wel allerlei natuurlk goede dingen doen1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #aji art4 #a en #b1 maar h heeft genade noodig1 ut sanetur et ut bonum supernaturalis virtutis operetur1 art4 #b1 om ,god lief te hebben1 art4 #c1 om de wet te onderhouden1 art4 #d1 om het eeuwige leven te verwerven1 art4 #e1 om zichzelven voor de genade der rechtvaardigmaking voor te bereiden1 art4 #f1 om uit de zonden op te staan1 art4 #g1 om te kunnen niet-zondigen1 art4 #h1 en h heeft telkens nieuwe genade noodig1 om het goede te kennen en te doen1 art4 #i en daarin te volharden1 art4 #aj4 ,en evenzoo stelde ,trente vast1 dat de volwassenen1 om zich voor te bereiden voor de genade der rechtvaardigmaking1 de gratia praeveniens van noode hebben1 zoodat z1 qui per peccata a ,deo aversi erant1 per ejus ezeitantem atque adjuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum justificationem4444 disponentur1 ,,vi #e4 ,rome leert dus beslist de noodzakelkheid der gratia praeveniens 7actualis1 excitans7 en verwerpt alzoo het pelagianisme en het semipelagianisme1 dat het initium en augmentum fidei aan de krachten van den natuurlken mensch toeschreef4 ,nu kan er wel gevraagd worden1 of ,rome onder die gratia praeveniens iets meer verstaat dan de uitwendige roeping des evangelies1 die zedelk inwerkt op verstand en wil1 en welke ook door ,pelagius c4 s4 erkend werd4 ,soms toch is de omschrving dier genade zeer zwak2 ,trente identificeert ze met de roeping1 qua nullis eorum existentibus meritis vocantur1 ib4 ,maar toch schnt ,rome onder die gratia praeveniens eene inwerking des ,h4 ,geestes op verstand en wil te verstaan4 ,de synode te ,orange sprak van eene ,sancti ,spiritus infusio et operatio in nobis2 ,trente noemde ze excitans en omschreef ze door de woorden3 tangente ,deo cor hominis per ,spiritus ,sancti illuminationem1 ib4 cf4 can4 #c4 ,thomas zegt1 dat die genade1 waardoor een volwassene voor de rechtvaardigmaking zich voorbereidt1 niet bestaat in aliqua habitualis gratia maar wel in eene operatio ,dei ad se animam convertentis1 ,i qu4 #fb art4 #b ad #c1 een auxilium ,dei interius moventis sive inspirantis bonum propositum1 ,,ii #a qu4 #aji art4 #f qu4 #aab art4 #b ,,iii qu4 #hi art4 #a ad #b4 ,bonaventura noemt ze ook wel gratia gratis data en zegt1 dat de mensch haar noodig heeft tot voorbereiding voor de rechtvaardigmaking en dat ze zn vren wil excitat1 ,brevil4 ,v #c4 ,bellarminus omschrft haar als eene gratia auxilii specialis1 als eene motio of actio1 qua ,deus hominem movet ad operandum1 de gratia et lib4 arb4 ,i c4 #b1 en stelt haar als speciale auxilium1 gratia extrinsecus excitans et adjuvans tegenover de gratia intus inhabitans1 de gratia infusa1 ,spiritus ,s4 in nobis inhabitans1 de justif4 ,i c4 #ac4 ,ook was er over het wezen van die voorbereidende genade onder de theologen groot verschil2 de ,thomisten hielden ze voor eene qualitas physica supernaturaliter infusa1 entitas quaedam physica2 ,molina1 ,lessius1 ,ripalda vatten ze op als eene illustratio mentis et inspiratio voluntatis2 ,suarez1 ,tanner e4 a4 dachten1 dat z niet iets geschapens was1 maar dat de ,h4 ,geest zelf onmiddellk den wil bewoog4 ,maar toch wordt z algemeen opgevat als een gratuitum auxilium1 donum ,dei internum et supernaturale1 als eene illustratio mentis en motio immediata voluntatis1 welke niet alleen vires morales maar ook vires physicas aan den mensch toevoegt en hem in staat stelt1 zich voor de rechtvaardigmaking voor te bereiden1 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #bfb1 #bfh4 ,perrone ,v p4 #f4 ,kleutgen1 ,theol4 d4 ,vorz4 ,,ii #aeb f4 ,jansen ,,iii p4 #h sq4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,v #bj4 #df4 ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,viii #ai f4 ,simar #dib4 ,scheeben ,,iii #fhc f4 #e4 ,maar daarmee is de verwerping van het semipelagianisme b ,rome ook geindigd2 langs een omweg wordt het toch weer binnengehaald4 ,ten eerste toch leert ,rome1 dat de wilsvrheid door de zonde verzwakt maar niet verloren is1 ,syn4 ,araus4 can4 #h4 #ac4 #be4 ,trid4 ,,vi c4 #a en can4 #e2 de mensch kan zonder genade vele natuurlk en burgerlk goede werken doen1 die volstrekt geen zonde zn2 h kan ,god als ,schepper kennen en liefhebben1 een eerbaar leven leiden2 en al valt het moeilk1 op den duur de gansche wet te onderhouden en alle verzoekingen weerstand te bieden1 op zichzelf is het toch niet onmogelk4 ,de homo naturalis is op zichzelf een compleet mensch1 deel ,,ii #ebe1 cf4 ,pesch1 ,v #ff4 #ajj4 ,ten tweede wkt ,rome daarin van ,augustinus af1 dat het de gratia praeveniens opvat als eene genade1 die wel het vermogen schenkt om te gelooven maar niet het gelooven zelf4 ,integendeel1 aan ieder volwassene die onder het evangelie leeft1 wordt de gratia praeveniens 7actualis7 geschonken1 maar het staat in de macht van den mensch1 om deze aan te nemen of te verwerpen4 ,hoc etiam secundum fidem catholicam credimus1 zeide de synode te ,orange c4 #be1 quod accepta per baptismum gratia omnes baptizati1 ,christo auxiliante et cooperante1 quae ad salutem pertinent1 possint et debeant1 si fideliter laborare voluerint1 adimplere4 ,en ,trente verklaarde1 dat de mensch de gratia praeveniens kan toestemmen en met haar samenwerken1 maar haar ook kan verwerpen1 ,,vi c4 #e en can4 #d4 ,onder de theologen was er hierover echter groot verschil4 ,de ,augustinianen1 onder welke ,berti de voornaamste is1 leeren dat de gratia praeveniens 7actualis1 sufficiens7 wel het posse maar niet het velle geeft4 ,opdat de mensch niet alleen kunne maar ook wille gelooven en werkelk geloove1 en de gratia sufficiens dus inderdaad efficax worde1 daartoe is noodig eene delectatio victrix1 die de tegengestelde carnalis delectatio overwint en het posse in velle doet overgaan4 ,de wil moet dus omgezet worden door eene delectatio victrix1 die sterker is dan de concupiscentia4 ,de ,thomisten1 ,bannez1 ,gonet1 ,lemos1 ,billuart e4 a4 zeggen evenzoo1 dat de gratia sufficiens wel het posse maar niet het velle geeft en1 om dit laatste te bewerken1 door eene actio ,dei physica1 promotio of praedeterminatio physica moet aangevuld worden4 ,augustinianen en ,thomisten stemmen dus daarin overeen1 dat de efficacia gratiae niet van den wil des menschen maar van de genade zelve afhangt1 en dat op de delectatio victrix of praedeterminatio victrix de daad des geloofs onfeilbaar volgt2 z verschillen echter hierin1 dat de laatsten een wezenlk objectief onderscheid aannemen tusschen de gratia sufficiens en de gratia efficax1 terwl de eersten oordeelen1 dat deze beide niet wezenlk verschillen1 maar dat er graden in de genade zn1 waardoor eene genade1 die in den een slechts sufficiens is1 in den ander van wege de mindere verharding efficax kan wezen4 ,maar men kan niet zeggen1 dat deze voorstelling aan het ,trentsche assentire vel abjicere volle recht laat wedervaren4 ,de ,molinisten lieten daarom de efficacia der genade afhangen van den wil des menschen1 en de ,congruisten1 zooals ,bellarminus1 de gratia et lib4 arb4 ,i #ab ,,iv #ad-af1 lieten ze bepaald worden door de praevisa gratiae congruentia of incongruentia met den toestand en de omstandigheden van hen1 tot wie de genade op een bepaald oogenblik kwam1 cf4 deel ,i #ibv4 en voorts ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #cge4 ,perrone1 ,v #ach4 ,liebermann1 ,instit4 theol4 ,,ii #cch4 ,jansen ,,iii #gi4 ,dens1 ,theol4 ,,ii #bai4 ,schzler1 ,neue ,unters4 ber das ,dogma v4 d4 ,gnade1 ,mainz #ahfg ,s4 #hg f4 ,simar1 ,dogm4 #ejb4 ,pesch1 ,prael4 ,v #acf-afd4 ,scheeben1 ,dogm4 ,,iv #a1 #ahih ,s4 #bjb f4 ,de ,roomsche leer komt daarom hierop neer3 de in de kerk geboren kinderen ontvangen in den doop de wedergeboorte 7justificatio1 gratia infusa71 maar z1 die op later leeftd het evangelie hooren1 ontvangen de gratia sufficiens1 die in eene verlichting des verstands en eene versterking van den wil door den ,h4 ,geest bestaat4 ,de mensch kan deze genade verwerpen maar h kan ze ook toestemmen4 ,indien h ze toestemt1 gaat de gratia excitans in de gratia adjuvans of cooperans over2 de mensch werkt met haar mede om zich voor de justificatio 7gratia infusa1 habitualis7 voor te bereiden4 ,deze voorbereiding omvat deze zeven momenten1 dat de mensch1 door ,gods genade geholpen1 ,gods ,woord gaat gelooven1 gaat inzien dat h een zondaar is1 hope krgt op ,gods barmhartigheid1 ,hem begint lief te hebben1 de zonde begint te haten1 zich voorneemt zich te laten doopen en een nieuw leven te leiden1 ,trid4 ,,vi c4 #f4 ,het geloof neemt hier geen centrale plaats in maar is met de zes andere praeparationes ad gratiam justificantem gecoordineerd2 het is dan ook niets anders dan eene toestemming van de waarheid des ,christendoms1 d4 i4 van de leer der kerk 7fides informis7 en krgt zne rechtvaardigende kracht eerst door de liefde 7fides caritate formata71 welke in de gratia infusa meegedeeld wordt2 op zichzelf en alleen genomen1 kan het niet rechtvaardigen1 maar heet het alleen rechtvaardigend geloof1 wl het humanae salutis initium1 fundamentum et radix omnis justificationis1 d4 i4 de eerste der bovengenoemde praeparationes is4 ,als de mensch zich nu alzoo voorbereid en gedaan heeft quod in se est--hetz dit besta in het goed gebruik zner door de genade ondersteunde1 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #a qu4 #aji art4 #f ad #b4 qu4 #aab art4 #c1 of ook van zne natuurlke krachten1 ,thomas1 ,,ii #a qu4 #ih art4 #f4 cf4 ,theol4 ,wirceb4 ,,vii #bhh4 ,dens1 ,theol4 ,,ii #bji4 ,pesch1 ,prael4 ,v #aad-abj--kan ,god hem de gratia infusa niet weigeren4 ,wel heeft de mensch door die voorbereiding deze genade niet verdiend1 want z gaat haar in waarde verre te boven2 maar het is toch billk1 dat ,god dengene1 die zoo zn best doet1 naar een meritum de congruo met de gratia infusa loone4 ,deze wordt hem geschonken in den doop en bestaat in de inwoning des ,h4 ,geestes1 de instorting van bovennatuurlke deugden1 de gemeenschap aan de ,goddelke natuur1 en wordt gevolgd door de vergeving der zonden1 welke met haar de beide deelen der rechtvaardigmaking uitmaakt1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #aac4 ,de vergeving der zonden is b ,rome dus de negatieve keerzde van de positieve vernieuwing des menschen2 vergeven wordt de zonde1 omdat en in zooverre z uitgedelgd is4 ,wanneer de mensch nu in den doop deze gratia infusa deelachtig is geworden1 dan kan h ze wel weder door doodzonden verliezen1 en andere zonden heeft h te boeten1 niet alleen met contritio cordis maar ook met confessio oris en satisfactio operis2 maar in de gratia infusa heeft h toch de bovennatuurlke kracht ontvangen1 om goede werken te doen en daardoor alle volgende genade1 ja zelfs het eeuwige leven naar een meritum de condigno te verdienen4 ,want de goede werken die h doet1 vloeien voort uit een bovennatuurlk principe en zn daarom een bovennatuurlk loon waardig4 ,en hieruit wordt duidelk1 waarom het deze ,roomsche leer van de genade ten slotte te doen is4 ,de genade dient alleen1 om den mensch het verdienen van de hemelsche zaligheid weder mogelk te maken4 ,dat was in den grond zelfs b ,augustinus het geval4 ,de genade1 hoe zonder verdienste ook geschonken1 bestond b hem niet allereerst in de vergeving der zonden maar in de wedergeboorte1 in de instorting der liefde1 die tot het doen van goede werken en alzoo tot het verwerven van het eeuwige leven in staat stelt4 ,accepit 7homo7 justitiam1 propter quam beatitudinem accipere mereretur1 de trin4 ,,xiv #ae4 ,de verdiensten gaan niet aan de genade en het geloof vooraf1 maar z volgen er toch op1 ad ,simplic4 ,i qu4 #b4 ,credendo meritum comparatur1 #hc qu4 qu4 #fh4 ,gratia praevenit meritum1 non gratia ex merito sed meritum ex gratia2 omnia merita praecedit gratia1 ut dona ,dei consequantur merita mea1 ,aug4 b ,lombardus op ,ef4 #b3d-aj4 ,ipsa gratia meritur augeri1 ut aucta mereatur et perfici1 voluntate comitante1 non ducente1 pedissequa non praevia1 ,ambrosius b ,lombardus op ,rom4 #e3a1 #b4 ,later1 toen de leer van het beeld ,gods als donum superadditum opkwam1 werd dit nog erger4 ,het begrip der genade onderging toen eene belangrke wziging4 ,de genade werd iets1 dat niet alleen voor den gevallen mensch van noode was2 maar ook ,adam moest door haar van gewoon1 natuurlk mensch tot beeld ,gods verheven worden4 ,na den val krgt de genade dus tweerlei taak1 ten eerste om den mensch van de zonde te verlossen 7gratia sanationis1 medicinalis71 en ten tweede1 om hem op te heffen tot de bovennatuurlke orde 7gratia elevans71 ,thomas1 ,s4 ,th4 ,,ii #a qu4 #aji art4 #b4 ,voor het eerste is de genade slechts toevallig1 slechts in zedelken zin noodzakelk2 voor het tweede is z absoluut en physisch noodzakelk4 ,de laatste dringt daarom de eerste hoe langer hoe meer op den achtergrond2 de ethische tegenstelling van zonde en genade maakt plaats voor de physische van natuurlk en bovennatuurlk4 ,genade is b ,rome eene op magische wze1 door bemiddeling van priester en sacrament1 in een natuurlk mensch ingestorte1 bovennatuurlke1 geschapene1 physische kracht1 welke hem opheft tot de bovennatuurlke orde en hem in staat stelt1 om door goede werken alle volgende genade en langs dezen weg aan het einde ook de hemelsche zaligheid ex condigno te verdienen4 #f4 ,het ,roomsche boetewezen bracht ,luther tot zn reformatorisch optreden4 ,er ging een geheel nieuw licht voor hem op1 toen h de ,schriftuurlke beteekenis der leerde kennen4 ,in het eerste zevental van zne #ie stellingen1 en voorts in zn sermo de poenitentia en ,sermon v4 ,sakr4 der ,busse1 zette h deze beteekenis der boete uiteen1 en leerde1 dat het voornaamste stuk der boete niet bestaat in de private biecht1 waar de ,schrift niets van weet1 noch in de genoegdoening1 want ,god vergeeft de zonden om niet1 maar in een waarachtig leedwezen over de zonden1 in een ernstig voornemen om ,christus' kruis te dragen1 in een nieuw leven1 en in het woord der absolutie1 d4 i4 der genade in ,christus4 ,de boetende komt tot de vergeving der zonden niet door genoegdoening en priesterlke absolutie1 maar door vertrouwen op het woord ,gods1 door het geloof aan ,gods genade4 ,niet het sacrament1 het geloof rechtvaardigt4 ,zoo kwam ,luther er toe1 om zonde en genade in het middelpunt der christelke heilsleer te plaatsen4 ,de vergeving der zonden hangt niet af van eene boete1 die altd onvolmaakt blft1 maar rust in ,gods belofte en wordt de onze alleen door het geloof1 cf4 ook ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #dd4 #aij f4 #bjb f4 #bac f4 #bbc f4 ,maar over de verhouding1 waarin ,luther boete en geloof tot elkaar stelde1 is er groot verschil4 ,volgens ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #aih f4 meende ,luther eerst wel1 dat ware boete vrucht was van het geloof aan het evangelie en van de liefde tot ,god2 maar later zou h1 vooral na ,melanchtons ,unterricht der ,visitatoren van #aebh1 om geen valsche gerustheid te kweeken1 het door de wet gewerkte berouw vr het geloof hebben geplaatst1 juist omgekeerd als ,calvn1 die in de eerste uitgave der ,institutie het berouw aan het geloof maar later1 in den ,catech4 ,genev4 van #aech en in de tweede en volgende uitgaven der ,institutie1 het geloof aan het ware berouw zou hebben laten voorafgaan1 cf4 ook ,harnack1 ,d4 ,g4 ,,iii #gdi f4 ,herrmann in ,gottschick's ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,k4 #ahia ,s4 #bh-ha4 ,het historisch onderzoek van ,lipsius1 ,luthers ,lehre v4 d4 ,busse1 ,jahrb4 f4 prot4 ,theol4 #ahib ,s4 #afa-cdj1 heeft echter in het licht gesteld1 dat er van zulk een omkeer in de leer der boete b ,luther geen sprake is4 ,de poenitentia bestaat b hem altd in twee stukken3 contritio1 kennis van en berouw over de zonden1 gewerkt door de wet1 en fides1 geloof aan de genade ,gods in het evangelie van ,christus4 ,god verbreekt eerst door de prediking der wet het harde hart van den zondaar en leidt hem dan door het geloof tot den troost van het evangelie4 ,maar als de zondaar alzoo ,gods genade leert kennen1 dan krgt h eerst ware liefde tot het goede en wordt daaruit die echte boete geboren1 welke heel het leven door blft en in eene afsterving van den ouden en opstanding van den nieuwen mensch bestaat4 ,wel legt ,luther nu eens1 tegenover de ,roomsche werkheiligheid1 meer den nadruk daarop1 dat de ware boete uit het geloof voortkomt en heel het leven omvat2 en dan weer1 tegenover het antinomianisme1 meer daarop1 dat het waarachtig geloof door eene verbreking des harten voorafgegaan wordt2 maar zakelk is ,luthers leer altd dezelfde gebleven1 contritio 7poenitentia in enger zin71 fides en bona opera zn de drie deelen der via salutis1 cf4 ,kstlin1 ib4 ,i #cf4 #gb1 #aei4 #cfh4 ,,ii #ge4 #dic4 #dif f41 en in ,herzog art4 ,busse4 ,sieffert1 ,die neuesten theol4 ,forschungen ber ,busse u4 ,glauben1 ,berlin #ahif4 ,deze voorstelling is ook die der ,luthersche beldenisschriften1 ed4 ,mller #da4 #afg4 #cab4 #ecd4 #fcd en der eerste dogmatici1 ,brenz1 ,strigel1 ,chytraeus e4 a4 tot ,gerhard toe2 de heilsorde werd in deze drie loci afgehandeld4 ,nu was ,luther b deze heilsorde in den eersten td steeds uitgegaan van de absolute praedestinatie2 maar later legde h1 zonder ze te herroepen1 het zwaartepunt in de openbaring ,gods in ,christus1 in de algemeene aanbieding des heils1 in woord en sacrament4 ,melanchton kwam sedert #aebg tot het synergisme en leerde1 dat b de bekeering ook de wil medewerkt1 assentiens nec repugnans verbo ,dei1 wl h nog behouden heeft de facultas applicandi se ad gratiam1 ,loci1 c4 de lib4 arb4 ,de ,formula ,concordiae verwierp wel uitdrukkelk de leer1 dat de wil uit eigene1 natuurlke krachten zich naar de genade schikken kan1 ed4 ,mller #fjg1 cf4 #fjh4 #gac4 ,maar z leerde toch naast elkaar de praedestinatie en onmacht des menschen1 ib4 #eid4 #gje1 en de universaliteit en resistibiliteit der genade1 #eee4 #fjb1 en vond de verzoening daarin1 dat de mensch nog behouden heeft capacitatem non activam sed passivam1 nog ter kerk kan gaan enz41 en vooral daarin1 dat h nog patitur 7en pati potest71 ut ,deus in se operetur1 ib4 #fji4 #faj4 ,later werd dit in de ,luthersche theologie gewoonlk zoo uitgewerkt1 dat ,god aan allen1 die onder het evangelie leven1 in den doop of door de prediking des ,woords eene gratia sufficiens 7motus bonos inevitabiles1 irresistibiles7 schenkt1 waardoor de wil des menschen zoo bevrd en vernieuwd wordt1 dat h f alleen niet-weerstaan1 ,gods genade in zich tot wedergeboorte en bekeering laten werken en geheel passief eronder verkeeren kan1 f ook wel positief met haar medewerken kan1 ,gerhard1 ,loc4 ,,xi n4 #ef4 #eg4 #ha4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #eje4 #ejh4 #eaj4 #eac4 ,hollaz1 ,ex4 #gid4 #hfa sq4 #hgb sq4 ,buddeus1 ,inst4 theol4 #iba sq4 ,schmid1 ,dogm4 d4 ev4 l4 ,k4 #big-cfi4 ,luthardt1 ,komp4 #eg-ff4 ,onder invloed van dit bedekte of opene synergisme kreeg de ordo salutis1 toen z later uitgebreid en zooals b ,hollaz met verwzing naar ,hd4 #bf3ag1 #ah in de loci over de gratia vocans1 illuminans1 convertens1 regenerans1 justificans1 renovans en glorificans behandeld werd1 b de ,lutherschen deze gedaante3 ,christenkinderen worden1 wl z nog niet kunnen weerstaan1 in den doop wedergeboren en ontvangen de gave des geloofs2 anderen worden op later leeftd eerst geroepen met eene vocatio sufficiens1 die voor allen gelk is en allen voorziet van die verlichting in het verstand en van die kracht in den wil1 welke hen in staat stelt1 om de werking van ,gods genade niet te wederstaan2 in geval z niet wederstaan1 worden z door de prediking der wet tot contritio 7poenitentia1 conversio in enger zin7 gebracht en voorts wedergeboren en begiftigd met het geloof1 dat eene vrucht der wedergeboorte is2 door het geloof worden z dan gerechtvaardigd1 krgen de vergeving der zonden en verder achtereenvolgens de adoptio1 de unio mystica1 de renovatio en de glorificatio4 ,maar zoo geregeld loopt het christelk leven in de werkelkheid niet2 gelk de genade in haar aanvang afhangt van den door bovennatuurlke kracht versterkten wil1 zoo blft het b den voortgang en tot het einde toe4 ,de genade is altd resistibel en daarom ook tot in de stervensure toe verliesbaar en ook weer verkrgbaar1 niet eens maar zelfs herhaalde malen4 ,het zwaartepunt ligt daarom b deze heilsorde in den mensch2 al wordt nog zoo sterk uitgesproken1 dat ,god alleen wederbaart en bekeert1 het hangt toch van het al of niet weerstaan des menschen af1 of ,god dat doen zal2 de mensch heeft de beslissing in handen1 h kan door te weerstaan heel het werk van den ,vader1 den ,zoon en den ,geest te niet doen2 en h houdt die beslissing in handen tot zn dood toe4 ,nog nader ligt het zwaartepunt b deze heilsorde in geloof en rechtvaardigmaking4 ,roeping1 berouw1 wedergeboorte dragen n4l4 slechts een voorbereidend karakter2 z zn eigenlk nog geen weldaden van het genadeverbond1 z gaan als het ware nog buiten ,christus om en dienen1 om den zondaar naar ,christus heen te leiden4 ,eerst als de mensch gelooft en door dat geloof de gerechtigheid van ,christus aanneemt1 ziet ,god hem in ,christus1 vergeeft hem de zonden1 maakt hem vr van de wet1 neemt hem aan tot zn kind1 lft hem in in de gemeenschap met ,christus enz4 ,op het geloof1 en wel bepaald op de daad des geloofs1 komt alles aan4 ,oefent de mensch deze1 dan heeft h alles en alles in eens1 vrede1 troost1 leven1 zaligheid1 maar laat h deze na1 dan wordt alles wankel1 onvast1 verliesbaar4 ,zoo is er alles op gericht om dat geloof te behouden1 maar gelk de ,luthersche geloovige het werk der genade niet uit de eeuwige verkiezing1 uit het verbond laat opkomen1 zoo zet h het ook niet met natuur en wereld en menschheid in verband2 h is zalig in zn geloof maar laat dit niet inwerken op gezin en school1 maatschapp en staat4 ,het is hem genoeg1 met ,christus in gemeenschap te leven1 maar h voelt geen drang1 om onder ,christus als koning te strden4 ,cf4 vooral ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 d4 luth4 u4 ref4 ,lehrbegriffs1 #b ,th4 #ahee passim4 #g4 ,b alle overeenstemming droeg de heilsorde in de ,geref4 theologie toch van huis uit een geheel ander karakter4 ,wel behandelt ,calvn rechtvaardigmaking1 ,inst4 ,,iii #ab-ah1 en verkiezing ib4 #ba-bd1 na geloof1 wedergeboorte1 bekeering1 christelk leven1 maar h wil daarmede geenszins te kennen geven1 dat z dan eerst objectief ontstaan4 ,de grondgedachte1 waarvan ,calvn uitgaat1 is eene geheel andere2 de verkiezing is een eeuwig besluit1 al wordt de mensch eerst door het geloof van haar bewust1 en de vergeving der zonden rust alleen in ,christus1 al wordt z ons eerst geschonken in het geloof4 ,immers keert b ,calvn telkens de gedachte terug1 dat er geen gemeenschap is aan de weldaden van ,christus dan door gemeenschap aan zn persoon1 ,inst4 ,,iii #a1 #a4 #c4 #b1 #bd4 #c1 #i4 #aa1 #aj enz4 ,hierin ligt in beginsel al het verschil opgesloten1 dat in de heilsorde tusschen ,geref4 en ,luth4 bestaat1 cf4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,ii #caa-caf4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,i #aie ,,ii #bb4 ,philippi1 ,kirchl4 ,gl4 ,v #aae4 ,indien het toch waar is1 dat de allereerste weldaad der genade reeds de gemeenschap aan den persoon van ,christus onderstelt1 dan gaat de toerekening en schenking van ,christus aan de gemeente aan alles vooraf4 ,en dit is ook de ,geref4 leer4 ,reeds in de eeuwigheid1 in de verkiezing1 en nader nog in het pactum salutis is er een band gelegd tusschen den middelaar en degenen1 die ,hem gegeven zn van den ,vader4 ,toen reeds is er in het besluit ,gods eene unio mystica tusschen beiden gelegd en eene plaatsverwisseling tot stand gekomen4 ,krachtens dat verbond is ,christus mensch geworden en heeft ,h voor zn volk de zaligheid verworven2 ,h kon dat doen1 juist omdat ,h reeds met hen in gemeenschap stond1 hun borg en middelaar1 hun hoofd en plaatsvervanger was2 en de gansche gemeente1 in ,hem als haar hoofd begrepen1 is objectief met ,hem gekruisigd en gestorven1 opgestaan en verheerlkt4 ,alle weldaden der genade liggen dus in den persoon van ,christus voor de gemeente gereed2 alles is volbracht2 ,god is verzoend2 er komt niets van den mensch b4 ,verzoening1 vergeving1 rechtvaardigmaking1 unio mystica1 heiligmaking1 heerlkmaking enz41 z komen niet tot stand na en door het geloof1 maar in objectieven1 actieven zin zn z in ,christus aanwezig2 z zn vruchten van zn lden en sterven alleen2 en onzerzds worden z alleen aangenomen door het geloof4 ,god schenkt ze en rekent ze aan de gemeente toe in het besluit1 in de opstanding van ,christus1 in de roeping door het evangelie4 ,op ,gods td komen z ook subjectief in het bezit der geloovigen4 ,want al is het1 dat de mensch niets aan het werk van ,christus heeft toe te voegen1 ,christus zelf heeft het ,hem opgedragen werk met de verwerving der zaligheid nog volstrekt niet voltooid4 ,h heeft op zich genomen1 om zn volk werkelk en ten volle zalig te maken4 ,h treedt als middelaar niet af1 voordat ,h zne gemeente zonder vlek of rimpel aan den ,vader voorgesteld heeft4 ,de toepassing des heils is een even wezenlk bestanddeel van de verlossing als de verwerving4 ,dempta applicatione1 redemptio non est redemptio4 ,christus zet daarom in den hemel zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid voort4 ,de toepassing des heils is zn werk2 ,h is de handelende2 ,h deelt zichzelf en zne weldaden door eene gratia irresistibilis en inamissibilis aan de znen mede4 ,ook de soteriologie is theologisch te beschouwen1 als een werk van ,vader1 ,zoon en ,geest4 ,en gelk de verwerving der zaligheid door ,christus plaats had in den weg des verbonds1 zoo geschiedt dit ook met hare toepassing4 ,ten eerste is de toebrenging der uitverkorenen niet individualistisch en atomistisch te denken1 want z zn allen aan ,christus gegeven1 zn in het verbond begrepen1 worden te hunner td uit ,christus1 als het lichaam met zne leden uit het hoofd1 geboren en al zne weldaden deelachtig4 ,de gemeente is een organisme1 geen aggregaat2 het geheel gaat vr de deelen4 ,sommige ,geref41 ,wollebius1 ,theol4 c4 #ba-bg1 ,keckermann1 ,syst4 ,theol4 #afjc p4 #cgj1 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 ,i c4 #bd-bi e4 a4 behandelden daarom zelfs de leer der kerk voor die des heils4 ,dit behoeft niet1 omdat de ,geref4 theologie in het verbond der genade bezit wat deze theologen met deze hunne orde bedoelden2 het verwart ook de kerk als lichaam van ,christus met de kerk als instituut1 zooals ook ,ritschl doet1 als h beweert1 dat ,calvn de kerk stelt boven de heilsorde1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #baf4 ,maar het vertolkt toch eene ware gedachte2 het verbond der genade komt niet door de heilsorde tot stand maar gaat eraan vooraf4 ,ten tweede zn wedergeboorte1 geloof1 bekeering geen voorbereidingen1 die buiten ,christus en het verbond der genade omgaan en den mensch eerst tot ,christus heenleiden4 ,maar het zn weldaden1 die reeds uit het verbond der genade1 uit de unio mystica1 uit de schenking van den persoon van ,christus voortvloeien4 ,de ,h4 ,geest1 die de auteur dezer weldaden is1 is door ,christus voor de znen verworven2 de toerekening van ,christus gaat dus aan de gave des ,geestes vooraf4 ,wedergeboorte1 bekeering1 geloof leiden niet eerst naar ,christus henen1 maar zn uit ,hem herkomstig4 ,ten derde nemen geloof en rechtvaardigmaking in de ,geref4 heilsorde niet die centrale plaats in1 welke door de ,lutherschen eraan toegekend wordt4 ,want het geloof brengt op geenerlei manier de weldaad der vergeving tot stand1 maar neemt ze alleen uit ,christus aan4 ,de nadruk valt niet op het subject en zne ervaringen1 maar op het objectieve werk van ,christus4 ,het geloof zelf is maar een schakel in de lange keten des heils4 ,het wortelt in de verkiezing1 het is een weldaad van het genadeverbond1 het is eene gave van ,christus1 het is eene vrucht der wedergeboorte1 het is zelfs als habitus in de kinderen des verbonds en blft in beginsel ook b de geloovigen in hun vallen en struikelen aanwezig1 het wordt zelfs b hen1 die op later leeftd worden toegebracht1 niet magisch gewerkt maar veeleer door allerlei leidingen des levens voorbereid2 de bzondere genade sluit b de algemeene genade in de natuur zich aan4 ,ten vierde1 dit geloof brengt de zekerheid der zaligheid mede1 want deze ligt onwankelbaar vast in den raad ,gods1 in den persoon van ,christus1 in het verbond der genade4 ,en wl de heiligmaking evengoed eene weldaad is van ,christus als de rechtvaardigmaking1 wl de goede werken1 in welke de geloovigen wandelen moeten1 door ,god in ,christus voorbereid zn1 kan het geloof b de vergeving der zonden niet blven staan1 maar strekt het zich ook uit naar de volmaaktheid1 die in ,christus is1 zoekt het zich uit de goede werken als zne vruchten te bevestigen en te versterken1 gordt het aan met den moed en de kracht1 om niet alleen met ,christus in verborgen gemeenschap te leven1 maar ook onder ,hem als koning tegen zonde1 wereld en vleesch op alle terrein te strden en alles dienstbaar te maken aan de eere van ,gods naam4 #h4 ,maar naast deze voorstellingen van de heilsorde kwamen nog vele andere4 ,het mysticisme1 dat altd en overal1 in ,indi en ,arabi1 onder ,joden en ,grieken1 b ,roomschen en ,protestanten eenzelfde karakter vertoont1 laat al het objectieve en uitwendige terugtreden b het inwendige heilsproces4 ,het rekent daarom in het ,christendom weinig met de ,h4 ,schrift1 den ,christus voor ons1 voldoening1 toegerekende gerechtigheid1 rechtvaardigmaking1 kerk1 sacramenten enz41 maar legt alle gewicht op de inwendige genade1 verlichting1 wedergeboorte1 ,christus in ons1 ingestorte gerechtigheid1 vernieuwing des ,h4 ,geestes enz4 ,langs drie trappen zoekt het de volmaaktheid te bereiken3 7via purgativa1 ascese71 7via illuminativa1 meditatio7 en 7via contemplativa1 exstase74 ,als de ziel n4l4 door ascese van heel de wereld zich afgetrokken en door meditatie zich geheel op n punt saamgetrokken heeft1 dan wordt z de aanschouwing ,gods1 de vergoddelking1 de transformatie in ,christus enz4 deelachtig1 dan verliest z zich en zinkt weg in ,god1 cf4 ,zeller1 ,philos4 d4 ,gr4 ,v #eii f4 ,voetius1 ,exerc4 pietatis #ef sq4 ,hollaz1 ,ex4 theol4 #bjh4 #gif4 #hba4 ,erbkam1 ,gesch4 d4 prot4 ,sekten #eb f41 en verdere litt4 b ,herzog #ae1 #dhg-ejd4 ,vlak daartegenover staat het rationalisme1 dat door ,socinianisme en ,remonstrantisme voorbereid werd en in de #ah;e eeuw de geesten beheerschte4 ,het ziet in ,christus niet meer dan een profeet en leeraar1 die de waarheid ,gods verkondigd en met zn leven en dood bezegeld heeft2 door ,hem na te volgen1 wordt de wel door de zonde verzwakte maar niet machtelooze mensch de zaligheid deelachtig4 ,de roeping1 welke in het evangelie tot hem komt1 oefent daarom op zn verstand en wil slechts een zedelken invloed uit4 ,als de mensch uit eigen1 vre keuze aan die roeping gehoor geeft1 de waarheid toestemt1 op ,gods genade vertrouwt en ,christus' geboden volbrengt--want in assensus1 fiducia en obedientia bestaat het wezen des geloofs--dan wordt h om dit geloof1 dat in beginsel de gansche gehoorzaamheid insluit en door ,god reeds uit genade1 om ,christus' wil voor volkomen gehoorzaamheid gerekend wordt1 gerechtvaardigd en b volharding de eeuwige zaligheid deelachtig1 cf4 ,fock1 der ,socin4 #fea-fhi4 ,conf4 ,rem4 en ,apol4 ,conf4 ,,vii4 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,iv #aa sq4 ,v #h sq4 ,,vi #d sq4 ,wegscheider1 ,inst4 theol4 #adf sq4 ,bretschneider1 ,dogm4 #agg f4 ,knapp1 ,glaub4 ,,ii #cbc f4 #chb f4 ,reinhard1 ,dogm4 #acj4 ,op dezelfde wze als mysticisme en rationalisme1 staan in de heilsorde antinomianisme en neonomianisme tegenover elkander4 ,het antinomianisme is in het algemeen die richting1 welke in de eerste plaats de toepassing des heils geheel en al terugbrengt tot en vereenzelvigt met de verwerving des heils4 ,christus n4l4 heeft alles volbracht1 ,h heeft niet alleen onze schuld maar zelfs de smet der zonde van ons overgenomen1 ,h heeft niet alleen de gerechtigheid maar ook wedergeboorte en heiligmaking voor ons verworven2 voor den mensch blft dus niets te doen over2 berouw1 bekeering1 boete1 gebed om vergeving1 het doen van goede werken1 het is alles onnoodig1 draagt een wettisch karakter en doet te kort aan de volmaaktheid der offerande van ,christus4 ,de mensch behoeft alleen te gelooven1 d4 i4 tot het inzicht te komen1 dat h gerechtvaardigd1 wedergeboren1 geheiligd is1 dat h volmaakt is in ,christus2 de zonden1 die h dan nog doet1 zn geen zonden meer1 z zn werken van den ouden mensch1 die den geloovige als zoodanig niet meer aangaan1 want deze is volmaakt in ,christus1 is van de wet bevrd en roemt in de genade4 ,gewoonlk blft het antinomianisme hierb echter niet staan maar doet nog een stap verder terug2 het herleidt eerst de toepassing des heils tot de verwerving en dan deze weder tot het besluit ,gods4 ,ook ,christus heeft de zaligheid niet verworven1 want deze lag eeuwig in ,gods besluit gereed1 maar ,h heeft alleen ,gods liefde geopenbaard2 gelooven is daarom niets anders dan den waan afleggen1 dat ,god op ons toornt2 zonde bestaat alleen in dien waan4 ,dergelke gevoelens werden oudtds door de ,gnostieken1 in de ,middeleeuwen door vele libertinistische secten verkondigd en vonden in de ,geref4 kerk ingang b de ,hattemisten en ,hebren1 cf4 ,hulsius1 ,de hedendaagsche ,antinomianerye1 #b;e dr4 #agch4 ,fruytier1 ,klaer en kort vertoog van de valsheit en gedeformeertheit van het gevoelen der sogen4 ,hebren #afig4 ,m4 ,leydecker1 ,hist4 en ,godg4 ,oefeningen over de oorsprong1 voortgang en gevoelens v4 d4 oude en nieuwe ,antin4 #agjj4 ,ypey1 ,gesch4 d4 chr4 ,kerk in de #ah;e ,e4 ,,vii #bijv4 ,j4 van ,leeuwen in ,ned4 ,archief v4 ,kerk4 ,gesch4 ,,viii #ahdh bl4 #eg-afi4 van ,manen in ,gids1 ,sept4 ,oct4 #ahhe4 ,het is te begrpen1 dat dit antinomianisme juist in de ,geref4 kerk zooveel ingang vond2 de ,geref4 heilsorde toont er onmiskenbaar verwantschap mede4 ,reeds van de ,reformatie af aan hadden velen1 wl remissio peccatorum fide non efficitur sed accipitur1 de rechtvaardigmaking of de vergeving der zonden vr het geloof geplaatst en het wezen des geloofs als cognitio1 certitudo omschreven1 ,luther b ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,i #bbc4 ,melanchton b ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #aig4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #g4 #ad4 ,hyperius1 ,meth4 ,theol4 #aegd p4 #bje4 ,ursinus op vr4 #ba ,heid4 ,cat4 ,olevianus1 ,verklaring der ,apost4 geloofsbel4 #b;e dr4 ,doesburg #ahfh bl4 #aca4 #bfa4 #dah4 #dfb en zoo verder ,pareus1 ,tossanus1 ,piscator1 ,twissus e4 a4 ,vooral werd dit gevoelen in ,engeland tegenover het veldwinnend neonomisme met klaarheid ontwikkeld door de zoogenaamde antinomianen1 maar die beter als antineonomianen worden aangeduid1 ,john ,eaton1 ,the honeycombe of free justification b ,christ alone1 ,london #afdb4 ,william ,eyre1 ,vindiciae justificationis gratuitae #afed4 ,tobias ,crisp1 ,christ alone exalted #afdc4 ,john ,saltmarsh1 ,free grace #afde4 ,samuel ,crisp1 ,christ4 made sin #afia4 ,thomas ,tully1 ,justificatio paulina sine operibus #afgd4 ,isaac ,chauncy1 ,neonomianism unmasked #afib4 ,id4 ,alexipharmacon1 a fresh antidote against neonomian bane #agjj1 cf4 ,witsius1 ,misc4 ,sacra ,,ii #gec sq4 ,hoornbeek1 ,summa ,contr4 #afec p4 #gja4 ,pfaff1 ,hist4 theol4 litt4 #beg sq4 ,walch1 ,bibl4 theol4 sel4 ,,ii #ajfi4 ,id4 ,einl4 in die ,religionsstr4 auss4 d4 luth4 ,k4 ,,iii #iii4 ,hier te lande werd deze opvatting van de rechtvaardigmaking als voorafgaande aan het geloof1 hetz dan in het besluit ,gods of in de opstanding van ,christus of in de belofte des evangelies of in de inwendige roeping1 en dienovereenkomstig ook de opvatting van het geloof als cognitio en certitudo verdedigd door ,trigland1 ,antapol4 #cad4 ,maccovius1 ,loci c4 #fi-gb4 ,coll4 theol4 p4 #abh4 ,loc4 ,comm4 ,disp4 #afda p4 #cji4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dec sq4 ,v #bgg sq4 ,hoornbeek1 ,summa ,contr4 #gje1 en vooral in de #ah;e eeuw door ,holtius1 ,rechtv4 door het geloof #agej4 ,comrie1 ,heid4 ,cat4 vr4 #ba4 ,id4 ,brief over de rechtv4 des zondaars door de onmidd4 toerekening der gerecht1 van ,christus1 nieuwe uitg4 ,utrecht #ahhi4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol41 voorrede voor de #g;e ,samenspraak4 ,walch4 art4 #c4 ,brahe1 ,aanm4 over de vf ,walch4 art4 #ageh bl4 #fjv4 ,godgeleerde stellingen over de leer der rechtv4 des zondaars voor ,god1 opgesteld door ,j4 ,j4 ,brahe1 nieuwe uitgave door ,a4 ,capadose1 ,amst4 #ahcc1 cf4 ook ,hartmann1 ,huisbbel op ,rom4 #d3e4 van ,thuynen1 ,korte ,uitlegging van het ,geref4 geloof #agbb4 ,vrolikhert1 ,twee ,godg4 verh4 over werkverbond en toerekening van ,christus' dad4 gehoorz4 en over den aard en het wezen des geloofs #agcb4 ,b4 ,s4 ,cremer1 ,summa theol4 supran4 #agcj4 ,id4 ,evang4 ,geloofsketen der waarheid #agdj4 ,maar lang niet allen konden zich in deze voorstelling vinden4 ,tegenover haar stond eene andere beschrving der heilsorde1 welke als neonomiaansche kan aangeduid worden en wederom in eene meer rationalistische en in eene meer pietistische te onderscheiden is4 ,eerstgenoemde richting wortelt principieel reeds in de leer van ,piscator1 dat de actieve gehoorzaamheid van ,christus niet tot de voldoening behoort1 en werd weldra van groote beteekenis en invloed door de school van ,saumur4 ,camero leerde aldaar1 dat de wil altd het verstand volgt en dat daarom ter bekeering verlichting des verstands genoegzaam is4 ,amyraldus maakte de objectieve genade universeel4 ,pajon achtte eene inwendige genade onnoodig en liet de efficacia der roeping1 op de wze van ,bellarminus1 afhangen van hare congruiteit met de omstandigheden1 waarin z tot iemand komt4 ,gevolg daarvan was1 dat natuurlke onmacht1 werkverbond1 onmiddellke toerekening van ,adams zonde en van ,christus' gerechtigheid enz4 ontkend1 het geloof met de werken saamgevoegd en zoo als middel of grond der rechtvaardigmaking opgevat werd4 ,dit geschiedde o4 a4 in ,engeland door ,george ,bull1 ,harmonia apostolica #afgj1 die wel door velen bestreden maar door ,morus1 ,glanville1 ,whitby1 ,tillotson1 ,cave enz4 verdedigd werd1 ,m4 ,vitringa ,,iii #bif2 in ,schotland door de ,anti-,marrowmen ,simson1 ,hadow e4 a41 boven bl4 #cie2 in ,amerika door de volgelingen van ,jonathan ,edwards1 boven bl4 #abg2 en hier te lande door ,vlak1 die in zn ,eeuwig ,evangelie #afhd eene rechtvaardiging leerde uit de werken des geloofs1 door van den ,os #agdj1 die het geloof omschreef als vertrouwen op ,christus en gehoorzaamheid aan zne geboden1 door ,j4 van den ,honert1 ,verh4 van de rechtv4 des sondaers uyt en door het geloof1 en ,j4 ,j4 ,schultens1 ,uitv4 ,waarschuwing op verscheiden stukken der ,kategismusverklaaringe van ,al4 ,comrie #agee en 7,petrus ,boddaert71 ,wolk van getuigen voor de leer de rechtv4 door en uit het geloove1 verzameld b gelegenheid van het in 't licht geven der ,aanm4 over de vf ,walch4 art4 door ,j4 ,j4 ,brahe1 die allen de onmiddellke toerekening ontkenden en het geloof plaatsten vr de rechtvaardigmaking1 door ,kleman1 die in zne ,orde des heils #aggd een zoodanig door ,gods wsheid en goedheid gelegd verband tusschen 's menschen zedelke handelingen en de bovennatuurlke mededeeling des geloofs aannam1 dat allen die een behoorlk gebruik maken van hunne natuurkrachten1 zeker staat kunnen maken op de verkrging der bovennatuurlke genade enz4 #i4 ,maar het neonomanisme trad ook op in een pietistischen vorm en maakte dan wel niet geloof en gehoorzaamheid maar toch geloof en bevinding tot conditie der rechtvaardigmaking4 ,van den beginne af was er in de ,geref4 kerk en theologie eene practische richting1 die wars was van alle scholastiek en allen nadruk legde op het leven4 ,z werd vooral gesteund en bevorderd door den wsgeer ,petrus ,ramus1 die een sterk bestrder van ,aristoteles was1 in de philosophie meer eenvoud verlangde en de theologie omschreef als doctrina bene vivendi1 wier doel niet is notitia rerum sed usus et exercitatio1 cf4 ,tideman1 in ,stud4 en ,bdr4 op het gebied der hist4 ,theol4 door ,moll en de ,hoop ,scheffer ,,iii #ahgf bl4 #chi-dbi4 ,deze opvatting vond b vele ,geref4 theologen ingang1 te ,strassburg b ,sturm1 te ,heidelberg b ,tremellius1 te ,herborn b ,piscator1 in ,nederland b ,snellius1 ,scaliger1 ,jac4 ,alting1 te ,cambridge b ,perkins1 wiens leerling ,amesius1 later in ,franeker hoogleeraar naast ,maccovius1 de theologie ook omschreef als doctrina ,deo vivendi1 studium pietatis1 zetelend in den wil1 cf4 ,dr4 ,h4 ,visscher1 ,guil4 ,amesius1 ,haarlem #ahid4 ,zoo kwam er eene practicale1 pietistische richting1 in ,engeland bv4 vertegenwoordigd door ,r4 ,baxter1 ,a call to the unconverted #affi1 ,daniel ,williams1 ,gospel truth stated and vindicated #afib1 ,b4 ,woodbridge1 ,the method of grace in the justification of sinners #afef en vele practicale schrvers1 en hier te lande voorgestaan door vele theologen en predikers1 ,witsius1 ,vitringa1 ,lampe1 ,mel1 d',outrein1 ,brakel1 ,hellenbroek1 ,smytegelt1 ,francken1 ,groenewegen1 ,borstius1 van der ,groe1 ,eswler1 ,schortinghuis enz41 cf4 ,heppe1 ,gesch4 d4 ,piet4 u4 d4 ,mystik in der ref4 ,k4 ,leiden #ahgi4 ,gbel1 ,gesch4 d4 chr4 ,lebens in der rh4-westph4 ev4 ,k4 #c ,bde #ahdi-ahfj4 ,ritschl1 ,gesch4 des ,pietismus1 ,i in der ref4 ,k4 #ahhj4 ,naarmate de toestanden in de kerk droeviger werden en eene doode orthodoxie de overhand nam1 legden deze schrvers allen nadruk op de noodzakelkheid eener waarachtige bekeering4 ,geboorte uit geloovige ouders1 lidmaatschap der kerk1 doop1 avondmaal1 rechtzinnig geloof was niet genoeg4 ,men moest het waarachtig1 zaligmakend geloof deelachtig zn1 dat een geheel ander karakter droeg dan het td- en het wonder- en het historisch geloof4 ,het waarachtig geloof ontstaat niet1 dan nadat schrik voor de wet1 vreeze voor het oordeel1 angst over de zonde zn voorafgegaan4 ,het wezen des geloofs is ook geen toestemming of overtuiging maar bestaat veelmeer in vertrouwen dan in kennis2 het zetelt meer in het hart en den wil dan in het verstand4 ,en het is niet terstond certitudo1 zekerheid2 neen1 er moet1 gelk ,gomarus1 ,op4 ,i #fed sq4 al gezegd had1 onderscheid gemaakt tusschen een toevluchtnemend en een verzekerd vertrouwen2 het eerste maakt alleen het wezen des geloofs uit1 het tweede behoort tot het welwezen en kan er veel later aan toegevoegd worden4 ,dat geloof als toevluchtnemend vertrouwen1 bestaande in een hongeren en dorsten naar ,christus en zne gerechtigheid1 is eene conditie1 welke aan de rechtvaardiging voorafgaat2 het vertrouwt zich aan ,christus toe1 ten einde gerechtvaardigd te worden2 als het de gerechtigheid van ,christus heeft aangenomen1 dan gaat het daarmede tot ,god den ,vader1 wst ,hem op zne beloften en wordt door ,hem gerechtvaardigd4 ,het gaat dus zoo eenvoudig en zoo gemakkelk niet toe1 als velen meenen2 het evangelie is niet voor alle menschen1 het aanbod des heils is niet algemeen1 de wet is voor allen1 maar het evangelie is alleen voor zekere behoedanigde0 zondaars1 voor aanvankelk begenadigden4 ,niemand mag gelooven1 dan wie daartoe eerst van den ,h4 ,geest de vrmoedigheid ontvangen heeft2 men hoede zich voor een ingebeeld en voor een gestolen geloof6 ,daarom blft voortdurende zelfbeproeving noodig2 men kan zich zoo licht bedriegen2 het onderscheid is zoo fn tusschen den wedergeborene op zn slechtst en den onwedergeborene op zn best2 er is zooveel gelkheid tusschen valsche en ware genade4 ,altd heeft de geloovige dus weder zichzelf te beproeven en te toetsen aan de kenteekenen van het geestelk leven2 de weg des heils is een smalle1 nauwe weg1 waarlangs zelfs de rechtvaardigen nauwelks zalig worden4 ,ook is het een lange weg4 ,van het toevluchtnemend tot het verzekerd vertrouwen is een groote afstand2 daartusschen bewegen zich vele klassen en groepen van menschen1 ontdekten1 overtuigden1 bekommerden1 heilbegeerigen1 klein- en zwakgeloovigen enz4 ,de verzegeling en verzekering volgt in den regel eerst na langen td van twfel en strd1 en komt dan menigmaal op buitengewone wze1 door eene stem1 een gezicht1 een plotseling invallend troostwoord der ,schrift enz4 tot stand4 ,aan dit pietisme in de ,geref4 kerk is het ,luthersche verwant1 dat door ,musaeus1 ,arnd enz41 en ook door ,geref4 schrvers1 als ,baxter1 ,dyke1 ,bayle e4 a4 voorbereid was en dan door ,spener #afce-agje eene machtige beweging werd en eene groote uitbreiding verkreeg4 ,door prediking1 tucht1 collegia pietatis en vele geschriften zooals ,pia desideria oder herzliches ,verlangen nach gottgeflliger ,besserung der wahren christlichen ,kirche #afge trad ,spener op tegen de doode orthodoxie4 ,h wilde terugkeer tot de in den doop ontvangen maar later verloren genade der wedergeboorte4 ,historisch geloof is ongenoegzaam2 er is een levend1 werkzaam geloof noodig voor de zaligheid4 ,en dit geloof krgt men eerst1 als men zne zonden leert kennen door de prediking der wet1 en eene lange1 bange worsteling heeft gehad met duivel1 wereld en vleesch1 zelfs tot vertwfeling toe 7,busskampf72 dan komt daaruit het waarachtig geloof tot ,durchbruch4 ,dit geloof bestaat daarom niet alleen in toestemming1 maar in vertrouwen2 het is eene ervaring1 eene bevinding des harten1 een leven der ziel4 ,en als zoodanig is het ook eerst een middel ter rechtvaardiging1 om dan daarna zich te openbaren in een heilig1 van de wereld onderscheiden1 zelfs van de adiaphora zich onthoudend leven4 ,cf4 ,walch1 ,hist4 u4 theol4 ,einl4 in die ,religionsstreit4 der ev4 luth4 ,k4 ,,ii #bci-dcf4 ,ritschl1 ,gesch4 d4 ,pietismus ,,ii #ahhd4 ,riggenbach1 ,herzog #aa1 #fgb en de daar aangehaalde litt4 ,in dit pietisme werd ,zinzendorf #agjj-agfj opgevoed1 en h bleef er eenstemmig mede in afkeer van de doode orthodoxie2 maar het pietisme was hem toch te wettisch4 ,schrik voor de wet en angst over de zonde1 schoon niet verkeerd en soms eene voorbereidende kracht hebbende1 zn toch het ware niet4 ,ware boete1 ofschoon het woord boete minder juist is1 wl het aan straf doet denken1 komt voort uit het evangelie1 uit de prediking van den ldenden ,christus4 ,z bestaat niet zoozeer in angst en strd1 in klagen en weenen1 maar in vertrouwen op ,gods genade4 ,z is eene zaak van het hart1 van het gevoel4 ,daarom moet het hart gevoelig gemaakt worden1 en dat geschiedt het best door de levendige schildering van ,christus' ldensgestalte1 van zn bloed en wonden4 ,daardoor als door onmiddellke aanschouwing1 door een diepen1 levendigen indruk1 door een ,wundenblick1 wordt in het hart het geloof geboren1 zonder dat men een ,busskampf doorgemaakt heeft of nauwkeurig het uur van zn wedergeboorte weet4 ,dat geloof brengt een unie1 een verloving1 een huwelk tusschen ,christus en de ziel tot stand1 doet het hart in de genade1 d4 i4 in ,jezus' bloed zwemmen als in zn element1 en doet den geloovige steeds leven in de liebe ,nhe van den ,heiland4 ,het rechtvaardigt en wederbaart tegelk2 geloof en liefde vallen saam2 meer dan de objectieve rechtvaardiging is de dynamische ,geestesmeedeeling1 de geboorte uit ,jezus' zde van waarde4 ,uit ,hem geboren1 leven de geloovigen zonder pietistische angstvalligheid in zne nabheid1 doen alles in zn naam1 stellen alles1 ook het huiselk en maatschappelk leven1 onder zn regiment1 en leiden een opgeruimd1 christelk leven1 cf4 ,plitt1 ,zinzendorfs ,theol4 ,i #cja-dec ,,ii #bdb-dbj ,,iii #de-bae4 ,spangenberg1 ,idea fidei fratrum #aggh4 ,becker in ,herzog #ag1 #eac4 ,ritschl1 ,gesch4 d4 ,pietismus ,,iii #ahhf4 ,wat het pietisme was voor de ,luthersche1 werd later het methodisme van ,wesley #agjc-agia en ,whitefield #agad-agga voor de ,geref4 kerk4 ,het wilde oorspronkelk niets anders dan de slapende kerk wakker schudden en de rechtzinnige ,christenheid bezielen met een nieuw leven4 ,daartoe moesten allereerst door eene aangrpende prediking van gerechtigheid1 zonde1 oordeel1 verdoemenis de menschen plotseling tot een diep besef van hun verloren toestand gebracht2 dan in hetzelfde oogenblik1 zonder uitstel1 door het geloof tot ,christus geleid en van hun zaligheid verzekerd2 en daarna tot een nieuw1 in den dienst van het koninkrk ,gods werkzaam1 aan zending en philanthropie zich toewdend1 van allerlei middelmatige dingen zich onthoudend1 zondeloos leven aangespoord worden4 ,het methodisme verraadt1 in onderscheiding van het pietisme1 duidelk zn engelschen oorsprong en gereformeerde herkomst4 ,het is wel evenzeer eene reactie tegen de doode orthodoxie2 maar het wil van geen voorbereiding1 van geen geleidelken voortgang der bekeering weten2 het heeft geen langdurigen ,busskampf1 geen eindelk intredenden ,durchbruch1 geen later volgende ,versiegelung2 het trekt alles op n punt saam1 plaatst de bekeering in het volle licht des bewustzns1 en houdt boek van de geredde zielen4 ,en als het de menschen bekeerd heeft1 verzamelt het hen niet in stille1 teruggetrokken kringen1 in gezelschappen en conventikels1 om daar de vroomheid aan te kweeken2 maar het organiseert hen tot een leger1 dat aanvallenderwze te werk gaat1 vol vuur de wde wereld intrekt en ze stormenderhand voor ,christus verovert1 cf4 ,schaff1 ,creeds ,i #hhb ,,iii #hjg4 ,schoell in ,herzog #i1 #fha4 ,schneckenburger1 ,vorl4 ber die ,lehrbegriffe der kleineren prot4 ,kirchenparteien #ahfc d4 #ajc-aea4 ,lecky1 ,entstehungsgesch4 u4 ,charakt4 der ,methodismus1 aus d4 ,engl4 ,leipzig #ahhj4 ,kolde1 ,der ,methodismus und seine ,bekmpfung1 ,erl4 #ahhf4 ,id4 ,die ,heilsarmee1 ,erl4 #ahhe4 #aj4 ,ook in de nieuwere theologie loopen de beschrvingen der heilsorde verre uiteen4 ,kant kwam door zne leer van het radikal ,bse tot de erkentenis1 dat er b den mensch eene neue ,schpfung plaats hebben moest1 ,religion ed4 ,rosenkranz #ed4 ,desniettemin ziet h in de bekeering een werk van den mensch2 besluit1 evenals ,pelagius met zn si debet1 potest1 uit het du sollst tot het du kannst2 en wekt elk op1 om te doen wat in zn vermogen is om een beter mensch te worden en dan voorts te hopen op hhere ,mitwirkung1 ib4 #eh4 #ei4 ,al is het nu1 dat die bekeering op aarde onvolkomen blft1 ,god rekent de gezindheid voor de daad en rechtvaardigt ons uit genade4 ,ook boet de mensch na zne bekeering nog altd voor de zonden1 die h vroeger bedreven heeft1 neemt de smart en straf daarvoor vrwillig op zich1 en maakt zich ook alzoo de vergeving waardig1 ib4 #hb4 #hf f4 ,nog sterker dan door ,kant werd het bederf der menschelke natuur door ,schopenhauer geleerd2 ook h zeide daarom1 dat1 om den mensch radikaal te verbeteren1 verheldering van het hoofd1 ontwikkeling van het verstand geheel onvoldoende was1 dat er eene wedergeboorte moest plaats hebben van de kern van zn wezen1 omdat operari sequitur esse1 ,die ,welt ,i #dgg f4 ,,ii #fib f4 ,maar h buigt zelf ook weer van deze ln zner gedachten af en zoekt de verlossing van het lden ten deele in kunst en philosophie maar vooral daarin1 dat de mensch in het licht der kennis het gansche ellendige leven laat werken als een quietief voor den wil1 den wil verneine en alzoo inga in het nirwana1 waar de wil volkomen uitgebluscht is1 ib4 ,i #ddh f4 ,hierin kwam ,schopenhauer met ,schelling overeen1 wiens negatieve philosophie daarmede eindigde1 dat de zaligheid bereikbaar is1 niet langs het pad der deugd en de onderhouding der wet1 maar alleen in den weg van het beschauliche0 leven1 ,werke ,i #h ,s4 #bce f4 ,,ii #a ,s4 #eed f41 maar die toch in zne positieve philosophie het uitsprak1 dat de mensch de rechtvaardiging en zaligheid alleen deelachtig wordt door de religie1 door de gemeenschap met den opgestanen ,christus1 denn ,person sucht ,person1 ib4 #eff f4 ,,ii #d ,s4 #bag f4 ,en zoo ook zoekt von ,hartmann de zaligheid niet in kunst1 philosophie1 religie maar in het eenmaal door de menschheid te nemen besluit1 om het willen te vernietigen1 in de ,universalwillensverneinung1 ,philos4 d4 ,unb4 ,,ii #djj f4 ,b ,hegel is de verzoening een proces in het ,goddelk wezen zelf4 ,de mensch is wezenlk n met ,god1 maar h weet het niet4 ,zn en bewustzn zn gedeeld1 de mensch is voor zichzelf een vreemde4 ,maar ,christus is de eerste geweest1 die zich zn ,goddelk wezen1 zn n-zn met ,god bewust werd4 ,en wie evenals ,christus1 in zne gemeenschap1 die eenheid inziet en erkent1 die is verzoend4 ,het komt hierb op de gezindheid aan2 de daad blft nog lang achter die gezindheid terug maar deze onvolkomenheid is een verdwnend moment en telt daarom b de verzoening heel niet mede1 ,philos4 d4 ,rel41 ,werke ,,xii #bff f4 ,in overeenstemming met deze philosophie van ,hegel leert de theologie der modernen1 dat ,god en mensch1 genade en wil in het werk der bekeering geen tegenstelling vormen1 maar dat de bekeering tegelk en geheel eene daad is van beide4 ,de genade valt n4l4 feitelk met de voorzienigheid ,gods saam1 werkt alleen ethisch en paedagogisch1 kweekt en versterkt zelve in de religieuse gemeenschap de vatbaarheid voor het heil 7facultas se applicandi ad gratiam74 ,op den duur zal z dan ook alle menschen brengen tot het heil en allen tegenstand overwinnen4 ,de mensch heeft ook in eigenlken zin geen wedergeboorte van noode2 alleen kan de bekeering zoo heeten1 als z van ,gods zde beschouwd wordt4 ,die bekeering bestaat zelve in boete1 d4 i4 berouw over de verledene zonden1 gezindheid om de straf ervoor gewillig te dragen en voortaan het leven te beteren1 en in geloof1 d4 i4 vertrouwen op de genade ,gods in ,christus4 ,als de mensch zich zoo bekeert1 dan wordt h daarin ook terstond gerechtvaardigd4 ,de rechtvaardiging n4l4 is geen transcendente daad ,gods maar niets anders dan de wegneming van het schuldbewustzn1 verandering in het bewustzn van de verhouding tot ,god1 opheffing van de tweespalt tusschen het natuurlk ik en zne bestemming4 ,in de bekeering toch is de mensch aanvankelk vernieuwd en draagt als zoodanig den waarborg der volmaking in zich1 gelk in het zaad de plant schuilt en in het kind de man4 ,cf4 ,strauss1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #cfb f4 #dfc4 #dib-dig4 ,biedermann1 ,chr4 ,dogm4 #hdg-iaa4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 #ach-afd4 ,lang1 ,versuch einer chr4 ,dogm4 #ai-be4 ,pfleiderer1 ,grundriss #agj4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #gfv4 #ajiv4 ,initia c4 #e4 ,meer in schn dan in waarheid verschilt van deze heilsorde de voorstelling1 welke ,schleiermacher ervan geeft4 ,nadat ,christus1 zoo zegt h1 ingegaan is in onze gemeenschap van zonde en ellende1 heeft ,h de kracht en de roeping1 om ons op te nemen in zne gemeenschap van heiligheid en zaligheid4 ,dat geschiedt door wedergeboorte en heiliging4 ,de wedergeboorte bestaat in bekeering en rechtvaardiging1 welke beide een en hetzelfde zn1 de eene maal van onze1 de andere maal van ,gods zde bezien4 ,b de bekeering1 die weder twee deelen heeft3 boete en geloof1 is de mensch niet medewerkend en ook niet geheel passief maar receptief 7in den zin van ,melanchtons facultas se applicandi ad gratiam71 zoodat dan ook de gansche menschheid eens voor de genade rp en de zaligheid deelachtig wordt4 ,de rechtvaardiging is die daad ,gods1 waardoor de mensch in de gemeenschap met ,christus wordt gesteld2 z bestaat negatief in vergeving1 d4 i4 veroordeeling van het oude1 en positief in adoptie1 d4 i4 opwekking van een nieuw leven2 en laat1 als keerzde van de bekeering1 de vergeving feitelk gescheiden1 omdat en in zoover de mensch in de gemeenschap van ,christus een nieuw leven deelachtig is4 ,de ,vermittelungstheologen hebben wel aan den persoon van ,christus en aan de werkzaamheid des ,h4 ,geestes eene breedere plaats in de dogmatiek toegekend2 maar in de heilsorde zn z toch de gedachten van ,schleiermacher niet geheel te boven gekomen4 ,ten eerste schrven z bna allen aan den mensch de kracht toe1 om de genade aan te nemen of te verwerpen1 hetz die kracht afkomstig is uit de schepping of voorzienigheid ,gods1 of uit de in doop of roeping geschonken gratia praeparans1 cf4 deel ,,ii #cdc4 ,en ten andere corrigeeren z ,schleiermacher wel in zooverre1 dat z de rechtvaardiging houden voor eene objectieve daad ,gods1 maar z laten haar toch allen geschieden op grond1 niet van de toegerekende maar van de ingestorte gerechtigheid van ,christus1 zoodat z niet alleen eene rechterlke maar ook eene meedeelende1 heiligende daad ,gods en eene op de toekomst leeren1 cf4 b4v4 ,neander1 ,gesch4 der ,pflanzung u4 ,leitung der chr4 ,k4 #eea f4 ,nitzsch1 ,syst4 d4 chr4 ,lehre #adf4 #adg4 ,martensen1 ,chr4 ,dogm4 #bcj4 #bca4 ,lange1 ,chr4 ,dogm4 ,,ii #ie4 ,ebrard1 ,dogm4 #ddc4 ,schberlein1 ,prinzip u4 ,syst4 d4 ,dogm4 #feb enz42 ook ,beck1 ,chr4 ,lehrwiss4 ,i #ebb f4 #ecc f4 ,chr4 ,glaub4 ,,ii #eie f41 cf4 ,die ,rechtfertigungslehre der ,prof4 d4 ,theol4 ,joh4 ,tob4 ,beck1 ,o4 ,f4 ,myrberg und ,a4 ,w4 ,ingman1 geprft u4 beleuchtet von mehreren evang4 ,theologen u4 von ,e4 ,t4 ,gestrin1 ,berlin #ahib2 en zelfs ,hengstenberg in de ,ev4 ,kirchenz4 van #ahff en #ahfg1 die zich voor zn gevoelen op den brief van ,jakobus en ook op ,luk4 #g3cfv4 beriep1 cf4 ,bew4 d4 ,gl4 #ahfh ,s4 #cha f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #fdd f4 ,tegenover deze op het subject gebouwde rechtvaardiging ging ,ritschl weer naar den persoon van ,christus terug en zocht in zn werk den grond der vergeving4 ,wel niet in dien zin1 dat z door ,christus verworven was en in eene verandering van ,gods gezindheid bestond1 want ,god is eeuwige liefde en straffende gerechtigheid is er b ,hem niet4 ,maar ,christus heeft door zn volmaakte beroepstrouw1 door zn onafgebroken gemeenschap met ,god1 door zne volkomene overgave aan ,gods wil toch verkondigd en bewezen1 dat ,god liefde is1 dat ,h niet toornt of straft maar vergeeft4 ,dit nu was noodig1 niet omdat ,god ver van de menschheid1 maar omdat de menschheid1 door hare zonde1 welke eigenlk onwetendheid1 geen objectieve schuld maar subjectief schuldbewustzn is1 verre is van ,god4 ,daarom heeft ,christus tot in den dood toe ,gods liefde verkondigd en1 ,gods doel met de menschheid tot het zne makende1 een rk ,gods1 eene gemeente gesticht1 in welke ,h dat bewustzn heeft overgeplant1 dat ,god liefde is en de zonde vergeeft1 en dat z1 zonder dat hare zonde haar behoeft te hinderen1 in de gemeenschap met ,god leven kan4 ,de rechtvaardiging is daarom b ,ritschl een synthetisch oordeel1 niet op grond van de goede werken uitgesproken maar aan die goede werken voorafgaande2 eerst moet toch b den mensch de vreeze voor ,god als den rechter plaats maken voor het bewustzn van zne gemeenschap1 eer h goede werken doen en zne zedelke roeping vervullen kan4 ,voorts is die rechtvaardiging ook geen uitspraak over1 geen ervaring van den individueelen geloovige1 maar z is een goed der gemeente1 die weet trots hare zonde in gemeenschap met ,god te staan2 z valt met de stichting der gemeente zelve saam1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #bf-aca4 ,kaftan1 ,dogm4 #dic f4 ,schultz1 ,grundriss der ev4 ,dogm4 #eb4 ,de bzondere personen worden deze weldaad der rechtvaardiging alleen deelachtig1 door zich aan te sluiten b de gemeente en ze zich toe te eigenen in het geloof4 ,dat geloof is vr1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ecf2 de verkiezing heeft ook niet individueele menschen maar de gemeente tot object1 ib4 ,,iii #aad4 ,dat geloof wordt ook niet magisch gewerkt1 maar de opvoeding is de gewone vorm1 waarin iemand tot het geloof komt1 ,,iii #eee4 ,het bestaat wezenlk in vertrouwen1 is onafhankelk van historisch onderzoek en zn resultaten en berust op een diepen indruk1 die door de zedelke grootheid van ,jezus op het onbevangen gemoed wordt gemaakt1 cf4 deel ,i #dec4 ,door dat geloof krgt de mensch een ander oordeel over ,god1 zichzelven1 de wereld2 h leert ,god kennen als liefde1 weet1 dat zne zonde geene verhindering meer is voor de gemeenschap met ,god1 acht rampen en onheilen geen straffen meer maar heerscht geestelk over alle dingen2 in n woord1 zn schuldbewustzn is weggenomen en daarin bestaat zne rechtvaardiging1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ch f4 ,gevolg van deze rechtvaardiging is de verzoening1 het afleggen der vandschap jegens ,god op grond van die rechtvaardiging1 ib4 ,,iii #gd-gf4 ,en met die rechtvaardiging en verzoening is wezenlk de wedergeboorte identisch1 want deze bestaat niet in eene hyperphysische verandering1 maar in eene verandering van stemming en gezindheid1 ib4 ,,iii #eeg4 #efb4 #aa4 ,door de heilsorde1 ordo of via salutis1 is te verstaan de wze waarop1 of de weg waarlangs de zondaar in het bezit komt van de weldaden der genade1 die door ,christus verworven zn4 ,in de dogmatiek kreeg z eerst laat eene zelfstandige plaats en eene eenigszins geregelde behandeling4 ,b de scholastici is de stof voor dezen locus nog verspreid2 het voornaamste1 dat hier ter sprake komt1 is te vinden in de commentaren op ,sent4 ,,ii dist4 #bf-bi1 ,,iii dist4 #be-bg en ,summa ,,ii #a qu4 #aji-aad4 ,het ,tridentinum behandelt al de op de genade betrekking hebbende onderwerpen onder den titel de justificatione1 sess4 ,,vi4 ,de ,roomsche theologen vatten de stof gewoonlk saam in een locus de gratia en brengen daarin achtereenvolgens ter sprake de gratia actualis 7natura1 necessitas1 gratuitas2 sufficientia1 efficacia enz471 de gratia habitualis 7justincatio7 en de fructus gratiae 7meritum74 ,de ,hervorming was oorzaak1 dat deze locus veel breeder dan vroeger behandeld werd2 z zelve sprak daarin eerst wel alleen de poenitentia1 de fide en de bonis operibus1 maar breidde allengs het aantal onderwerpen uit en handelde achtereenvolgens de vocatione1 de illuminatione1 de regeneratione1 de conversione1 de fide1 de justificatione enz4 ,natuurlk werd toen spoedig de behoefte gevoeld1 om deze uitgebreide1 rke stof weer onder n hoofd saam te brengen4 ,calvn ging daarin reeds voor en gaf aan het derde boek zner ,institutie den titel3 de modo percipiendae ,christi gratiae1 et qui inde fructus nobis proveniant et qui effectus consequantur4 ,anderen spreken van de gratia ,sp4 ,s4 applicatrix 7,quenstedt71 seu salutis consequendae modus 7,calovius71 redemptionis applicatio 7,mastricht71 ordo salutis seu salutis impetrandae modus 7,reinhard7 enz4 ,deze heilsorde heeft nu te worstelen met eene eigenaardige moeilkheid4 ,eenerzds toch is alles door ,christus volbracht1 de zonde verzoend1 de wet vervuld1 de dood overwonnen1 ,satan onderworpen1 de vergeving verworven1 het leven in onverderfelkheid aan het licht gebracht4 ,men zou verwachten1 dat z1 voor wie ,christus gestorven is1 terstond en volkomen van zonde1 lden1 dood bevrd en de heiligheid en zaligheid deelachtig zouden worden4 ,dit is echter niet het geval2 integendeel worden z in den td vermaand tot geloof en bekeering1 moeten wedergeboren1 gerechtvaardigd1 geheiligd en verheerlkt worden1 blven in dit leven aan zonde1 lden en dood onderworpen en gaan eerst door vele verdrukkingen in in het koninkrk der hemelen4 ,hoe is het eene met het andere te rmen8 ,eenerzds alles volbracht1 zoodat er voor den mensch niets te doen overblft2 en andererzds schnt aan den mensch nog het voornaamste te moeten gebeuren1 zal h de verworvene zaligheid deelachtig worden4 ,de christelke religie schnt twee onverzoenbare standpunten in te nemen1 het hetero- en het autosoterische1 als z de verwerving der zaligheid geheel aan ,christus toeschrft en ons toch opwekt1 om onze zaligheid uit te werken met vreeze en beving1 cf4 v4 ,hartmann1 ,religionsphilosophie ,i #efi f4 ,twee klippen zn er daarom1 op welke de christelke heilsorde altd gevaar liep te stranden1 op het antinomianisme aan den eenen en op het pelagianisme aan den anderen kant4 ,het pelagianisme komt niet alleen met de besluiten ,gods in strd1 deel ,,ii #cdi-ceg1 maar het doet ook te kort aan den persoon en het werk van ,christus4 ,naarmate het b de verwerving der zaligheid de werkzaamheid des menschen uitbreidt1 krimpt het die van ,christus in4 ,het is toch duidelk1 dat1 indien het geloof1 de bekeering1 de volharding1 voor het geheel of voor een deel in 's menschen macht staan en zn werk zn1 indien de beslissing over het feitelk zalig worden ten slotte1 als het er op aankomt1 in de handen van den mensch ligt1 dat dan ,christus hoogstens alleen kan verworven hebben de mogelkheid van het zalig worden4 ,h heeft dan wel de gelegenheid geopend1 maar of iemand of weinigen of velen of allen van die gelegenheid gebruik zullen maken en blven maken1 hangt ten slotte van de menschen zelven af4 ,god liet hen vr en legde de beslissing in hunne handen4 ,dan volgt1 dat ,christus inderdaad lang niet alles heeft volbracht1 maar dat het voornaamste1 d4 i4 datgene1 wat over het werkelk zalig worden beslist1 nog door den mensch geschieden moet4 ,christus daalt dus af van de eenige plaats1 die ,h in het werk der zaligheid inneemt2 ,h komt op ne ln te staan met al die profeten en leeraars1 door welke ,god de menschen onderwezen en opgevoed heeft2 zn werk wordt verwant aan en ingevoegd in al die praeparatoire en paedagogische werkzaamheden1 welke ,god aan het menschelk geslacht te koste heeft gelegd2 het evangelie der genade is slechts gradueel van de lex naturae onderscheiden4 ,en de mensch zelf1 schoon door al dien opvoedenden arbeid ,gods geholpen en gesteund1 wordt opgeroepen tot zelfwerkzaamheid4 ,van hem hangt het af1 of h de gelegenheden1 die ,god hem biedt1 aangrpen en alzoo de zaligheid deelachtig worden zal4 ,de pelagiaansche voorstelling van de heilsorde wischt het specifieke onderscheid tusschen het ,christendom en de heidensche godsdiensten uit1 vat ze alle saam in n proces en kan de ,christelke religie hoogstens eeren als de eerste onder haars gelken4 ,z valt in het paganisme terug en laat de zaligheid verwerven door de eigen wsheid en kracht van den mensch4 ,en daarb ondermnt het dan ook de zekerheid des geloofs4 ,van de ,heidenen getuigt ,paulus1 dat z zonder ,christus en daarom ook zonder ,god en zonder hope zn in de wereld1 ,ef4 #b3ab4 ,uit de werken der wet is er geen rechtvaardiging1 is er ook geen zekerheid der zaligheid2 naarmate iemand nauwkeuriger zichzelf en zne goede werken onderzoekt1 komt h tot de treurige ontdekking1 dat zelfs zne beste werken onvolmaakt en met zonde bevlekt zn2 h moet zich daarom met een beroep op ,gods liefde1 die het ontbrekende door de vingers ziet en den wil neemt voor de daad1 of met een gezag van kerk en priester zich tevreden stellen en aan eene valsche gerustheid zich overgeven2 zekerheid heeft en krgt h voor zichzelven nooit4 ,ja1 wl de genade1 voorzoover hem geschonken en noodig1 niet alleen resistibel maar ook altd amissibel blft1 is h ieder oogenblik aan het gevaar blootgesteld1 om weer te verliezen wat h heeft en uit te vallen van de hope der zaligheid4 ,er is op dit standpunt geen vaste gang1 geen ontwikkeling van het christelk leven mogelk4 ,zelfs is het gansch onzeker1 wat het resultaat der wereldgeschiedenis zal zn1 of er eene gemeente1 een koninkrk ,gods zal komen2 de regeering der wereld berust voor het voornaamste1 dit is1 voor de eeuwige eindbestemming1 in handen van den mensch4 ,de dwalingen van dit rationalistisch pelagianisme springen duidelk in het oog2 maar ze zn ook aanwezig1 waar het zich hult in pietistisch of methodistisch gewaad4 ,pietisme en methodisme waren1 evenals zoovele andere pogingen tot reformatie des levens in ,protestantsche kerken1 tegenover de doode orthodoxie in hun recht4 ,z bedoelden oorspronkelk niets anders1 dan de slapende ,christenheid wakker te schudden1 wilden geen verandering aanbrengen in de beldenis der ,reformatie maar deze alleen toepassen in het leven4 ,maar uit verklaarbare reactie zn z in dit hun streven dikwerf te ver gegaan en tot een ander uiterste overgeslagen4 ,ook z hebben het zwaartepunt allengs uit het objectieve in het subjectieve werk der zaligheid verlegd4 ,daarb is het dan in het wezen der zaak onverschillig1 of men de zaligheid afhankelk maakt van geloof en gehoorzaamheid dan wel van geloof en bevinding4 ,in beide gevallen treedt de mensch zelf op den voorgrond4 ,ook al loochende pietisme en methodisme de verwerving der zaligheid door ,christus niet1 het liet deze toch ongebruikt staan en bracht ze met de toepassing in geen organisch verband4 ,het was1 om zoo te zeggen1 een dood kapitaal4 ,de ambtelke werkzaamheid van den verhoogden ,christus1 den ,heer uit den hemel1 trad in de schaduw achter de ervaringen en bevindingen van het subject4 ,in het pietisme werd de mensch in plaats van naar ,christus1 naar zichzelven verwezen2 h moest een langen weg afleggen1 aan allerlei eischen en voorwaarden voldoen1 aan vele en velerlei kenteekenen zichzelven beproeven1 eer h gelooven1 ,christus zich toeeigenen en van zne zaligheid verzekerd mocht wezen4 ,het methodisme trachtte dit alles1 bekeering1 geloof1 verzekerdheid1 wel saam te trekken in n ondeelbaar moment1 maar het systematiseerde deze methode1 schoon zeer verkort1 op dezelfde wze als het pietisme4 ,b beide is er eene miskenning van de werkzaamheid des ,h4 ,geestes1 van de voorbereiding der genade1 van het verband van schepping en herschepping4 ,en daarom komt het ook in geen van beide tot een waarachtig christelk leven4 ,hetz dit pietistisch zich terugtrekke uit de wereld of naar methodistischen trant agressief in de wereld optrede1 het is altd iets aparts1 iets1 dat dualistisch staat naast het natuurlk leven1 en dat daarom niet organisch inwerkt in gezin en maatschapp en staat1 in wetenschap en kunst4 ,met of zonder de uniform van het leger des heils1 ,christenen zn een bzonder soort menschen1 die niet in maar buiten de wereld leven4 ,de reformatorische tegenstelling van zonde en genade heeft min of meer voor de ,roomsche tegenstelling van natuurlk en bovennatuurlk plaats gemaakt4 ,puritanisme is uitgeruild voor ascetisme4 ,het wezen der heiligmaking ligt in onthouding van middelmatige dingen4 ,aan den anderen kant staat het antinomianisme4 ,tegenover het pelagianisme verdedigt het eene belangrke waarheid1 die w1 juist om het antinomianisme te overwinnen1 niet ten halve maar geheel en volkomen erkennen moeten4 ,het is waar1 dat ,christus alles volbracht heeft en dat de mensch aan zne offerande ter zaligheid niets toe te voegen heeft noch ook maar iets toebrengen kan4 ,maar het antinomianisme 7niet te verwarren met het eigenlk antineonomianisme in ,engeland en hier te lande7 bedient zich van deze waarheid alleen1 om aan eene gansch andere leer ingang te verschaffen4 ,want zeer zeker1 ,christus heeft alles volbracht4 ,maar wil dat zeggen1 dat niet w1 maar dat ook ,christus niets meer heeft te doen1 nadat ,h geleden heeft en gestorven is8 ,immers neen1 want ,christus is ook opgewekt en verheerlkt1 ,h is door en na zne opstanding aangesteld tot ,zoon ,gods in kracht1 tot ,heer uit den hemel1 tot levendmakenden ,geest4 ,voor ,christus blft er in den staat der verhooging nog veel te doen over2 ,h moet de zaligheid1 welke ,h verwierf1 ook toepassen en uitdeelen aan zne gemeente1 en heeft daartoe znen ,geest uitgezonden1 opdat die de gansche gemeente zou wederbaren en in alle waarheid leiden4 ,het antinomianisme miskent nu deze toepassing van het werk der zaligheid2 het loochent in beginsel de persoonlkheid en werkzaamheid des ,h4 ,geestes4 ,in den grond der zaak komt het1 naar de wet1 dat twee uitersten elkander raken1 met het pelagianisme overeen4 ,maar juist1 omdat het innerlk gedreven wordt door een ander belang dan dat van de volmaakte offerande van ,christus1 schrdt het nog verder voort en ontkent ook en bestrdt de objectieve voldoening4 ,christus heeft n4l4 door zn lden en sterven niet de eeuwige zaligheid verworven1 maar ,h heeft alleen ,gods liefde bekend gemaakt2 de verzoening en rechtvaardiging zn al van eeuwigheid4 ,evenals in het pelagianisme daalt ,christus hier tot den rang van een profeet en leeraar af4 ,maar terwl het pelagianisme tot deze dwalingen komt door zn deistisch beginsel1 komt het antinomianisme principieel op uit het pantheisme4 ,het lkt als twee druppels water op de philosophie van het gnosticisme1 van ,spinoza en ,hegel4 ,god is wezenlk n met den mensch2 ,h is van alle eeuwigheid verzoend2 toorn en gerechtigheid zn menschelke voorstellingen4 ,alleen voelt de mensch zich door zne eindigheid en beperktheid verre van ,god2 h denkt1 dat ,god verre is van hem1 dat ,h toornt over de zonde en voldoening eischt4 ,en dat is eene verkeerde gedachte1 welke de mensch zich van ,god vormt4 ,god is eeuwige liefde1 eeuwig verzoend1 eeuwig n met den mensch4 ,en heel de verlossing bestaat dus daarin1 dat de mensch door middel van de prediking der profeten beter ingelicht en verlicht worde1 dat h den waan aflegge van den toorn en de strafeischende gerechtigheid ,gods1 dat h ,god als zn ,vader1 zichzelven als zn kind erkenne4 ,er is tot de verlossing niets anders noodig dan deze verlichting2 daarin bestaat z2 z omvat niets anders dan het geloof4 ,er is geen bekeering1 geen berouw1 geen leedwezen over de zonden1 geen angst voor de hel1 geen vreeze des oordeels1 geen bede om vergeving1 geen heiligmaking1 geen goede werken van noode2 dat zn alle pelagiaansche dwalingen1 die aan de objectieve feiten van ,gods genade en verzoening te kort doen4 ,op laag1 wettisch standpunt voelt men daaraan nog behoefte1 evenals men dan de voldoening nog tot stand laat komen door ,christus' offerande en van ,gods toorn en gerechtigheid spreekt4 ,maar dat zn religieuse voorstellingen1 symbolische inkleedingen1 die voor het gemeene volk haar waarde hebben1 doch die op het standpunt der 1 der philosophen plaats maken voor de zuivere idee en het adaequate begrip4 ,evenals het pelagianisme1 eindigt ook het antinomianisme met totale miskenning van het wezen des ,christendoms1 zinkt tot het paganisme terug en stelt de verlossing van de zonde in rationalistische verlichting of moralistische verbetering van den mensch4 ,beide loochenen1 in ariaanschen of in sabelliaanschen vorm1 de beldenis der triniteit4 #ab4 ,alleen op den grondslag der trinitarische beldenis is er plaats voor eene heilsorde in schriftuurlken1 christelken1 gereformeerden zin4 ,uit die beldenis vloeit toch in de eerste plaats voort1 dat de toepassing van de zaligheid onderscheiden is van hare verwerving4 ,immers de ,heilige ,geest is wel in wezen n met1 maar toch als persoon een ander dan de ,vader en de ,zoon4 ,h heeft een eigen wze van bestaan1 een eigen orde van werken4 ,al is het ook1 dat alle werken ,gods naar buiten ongedeeld en ongescheiden zn1 er is toch in schepping en herschepping eene oeconomie op te merken1 welke ons recht geeft1 om van den ,vader en onze schepping1 van den ,zoon en onze verlossing1 van den ,geest en onze heiligmaking te spreken4 ,waarom kon ,christus getuigen1 dat de ,h4 ,geest nog niet was1 overmits ,h nog niet was verheerlkt1 en waarom moest de ,h4 ,geest op den ,pinksterdag uitgestort worden1 indien de heiligmaking niet een werk ware1 onderscheiden van schepping en verlossing1 zooals de ,geest onderscheiden is van ,vader en ,zoon8 ,het werk1 dat aan den ,middelaar was opgedragen1 was dan ook met zn lden en sterven niet beindigd4 ,christus is niet in dien zin een historisch persoon als anderen1 dat ,h1 na een td lang op aarde geleefd en gearbeid te hebben1 nu nog alleen door zn geest nawerkt en door zn woord en voorbeeld invloed oefent4 ,al heeft ,h op aarde al het werk volbracht1 dat de ,vader ,hem opgedragen heeft te doen1 in den hemel zet ,h zne profetische1 priesterlke en koninklke werkzaamheid voort4 ,daartoe is ,h juist opgewekt en verheerlkt aan ,gods rechterhand4 ,h is de levende ,heer uit den hemel4 ,die werkzaamheid is eene andere1 dan welke ,h op aarde verrichtte1 al staat z er ook mede in het nauwste verband4 ,door zne aardsche offerande heeft ,h volbracht alles wat er te doen viel in de sfeer van het recht2 ,h heeft aan ,gods eisch voldaan1 de wet vervuld1 alle weldaden der genade verworven4 ,dat werk is af en is voor geen vermeerdering of vermindering vatbaar2 er is niets aan toe en niets van af te doen2 het is volmaakt4 ,de ,vader rust erin en heeft het bezegeld met de opwekking zns ,zoons4 ,alle weldaden1 die ,god schenkt in het verbond der genade1 schenkt ,h per et propter ,christum4 ,maar er is onderscheid tusschen eigendom en bezit4 ,gelk een kind1 zelfs vr zne geboorte reeds recht heeft op al de goederen zns vaders maar eerst op veel lateren leeftd in het bezit daarvan komt1 zoo ook hebben allen1 die later gelooven zullen1 lang vr hun geloof een eigendomsrecht in ,christus op alle weldaden1 die ,h heeft verworven2 maar z treden in het bezit daarvan eerst door het geloof4 ,de verwerving der zaligheid eischt dus hare toepassing2 z sluit haar in en brengt ze voort4 ,gelk de verhooging van ,christus met zne vernedering1 gelk zne werkzaamheid in den hemel met die op aarde1 zoo staat de toepassing der zaligheid met hare verwerving in verband4 ,en die toepassing is tweeledig4 ,de verlossing door ,christus is toch eene verlossing van de zonde en al hare gevolgen4 ,h nam niet alleen de schuld en straf van ons over1 maar volbracht de wet ook in onze plaats4 ,de toepassing der weldaden van ,christus moet dienovereenkomstig bestaan in de rechtvaardigmaking1 d4 i4 in de verzekering van de vergeving der zonden en het recht op het eeuwige leven1 maar ook in de heiligmaking1 d4 i4 de vernieuwing naar het beeld van ,christus4 ,niet alleen de schuld1 ook de smet en de macht der zonde moet weggenomen worden4 ,het moet eene volkomene verlossing1 eene algeheele herschepping zn4 ,om deze op grond van zne volbrachte offerande uit te werken en tot stand te brengen1 daartoe is ,christus verhoogd aan 's ,vaders rechterhand4 ,daartoe heeft ,h uitgezonden den ,h4 ,geest1 die niet alleen getuigt met onzen geest1 dat w kinderen ,gods zn1 maar die ons ook wederbaart en herschept naar het evenbeeld ,gods4 ,dit werk der toepassing is daarom een ,goddelk werk1 evengoed als de schepping des ,vaders en de verlossing des ,zoons2 en de ,heilige ,geest1 die het tot stand brengt1 is daarom met den ,vader en den ,zoon1 een eenig ,god1 te loven en te przen in der eeuwigheid4 ,in de tweede plaats ligt in de beldenis der triniteit opgesloten1 dat het werk der heiligmaking1 in oeconomischen zin aan den ,h4 ,geest opgedragen1 schoon onderscheiden1 toch geen oogenblik gescheiden is van het werk der verlossing en der schepping1 welke door den ,zoon en den ,vader worden uitgevoerd4 ,dat blkt reeds daaruit1 dat de ,geest in het ,goddelk wezen uitgaat van den ,vader en den ,zoon en met hen deszelfden wezens deelachtig is4 ,en gelk ,h bestaat1 zoo werkt ,h1 in schepping en ook in herschepping4 ,daaruit volgt allereerst1 dat het werk des ,geestes met het werk des ,vaders verband houdt en samenstemt4 ,er is tusschen beide geen tegenstelling en geen tegenspraak4 ,het is niet zoo1 dat de ,vader aller zaligheid wil en de ,h4 ,geest ze slechts aan weinigen toepast of omgekeerd1 maar beiden werken saam1 omdat z n zn in wezen4 ,er volgt daaruit ook1 dat natuur en genade1 hoe onderscheiden ook1 elkander niet uitsluiten4 ,het ,roomsche leerstelsel wordt geheel en al door de tegenstelling van natuur en bovennatuurlke genade beheerscht2 en verschillende ,protestantsche richtingen en secten zn in die dwaling teruggevallen2 pietisme en methodisme miskennen het recht en de waarde der natuur zoowel vr als na de bekeering4 ,maar de ,reformatie kende principieel geen andere tegenstelling dan die van zonde en genade4 ,ook de natuur was eene schepping ,gods en stond onder zne voorzienigheid2 z is op zichzelve van geen mindere waarde dan de genade4 ,en daarom kon z aan de natuur1 d4 i4 aan de leiding ,gods in het natuurlke leven zoowel b de volken als b de bzondere personen1 eene paedagogische beteekenis toekennen4 ,het is ,god zelf1 die de genadige werking des ,h4 ,geestes reeds in de geslachten voorbereidt1 en de ,heilige ,geest sluit in zne werkzaamheid b de leidingen ,gods in het natuurlke leven zich aan en tracht door zne genade heel het natuurlke leven te herstellen1 van de macht der zonde te bevrden en ,gode te wden4 ,maar uit de wezenseenheid van ,vader1 ,zoon en ,geest volgt ook1 dat de ,h4 ,geest verband houdt met het werk van den ,zoon4 ,ook ,zoon en ,geest werken elkander niet tegen1 zoodat de ,geest b4 v4 de zaligheid aan weinigen zou toepassen1 terwl de ,zoon haar toch voor allen verworven zou hebben of omgekeerd4 ,en in wezen1 werken z in hun onderscheidene werkzaamheid met elkander samen4 ,door zne vernedering is toch de ,zoon zelf geworden tot levendmakenden ,geest4 ,h leeft geheel en al door den ,geest4 ,wat ,h gestorven is1 dat is ,h der zonde eenmaal gestorven2 wat ,h thans leeft1 leeft ,h ,gode4 ,h is de onsterfelkheid1 het eeuwige1 geestelke leven volkomen deelachtig geworden4 ,er is niets natuurlks1 psychisch meer aan ,hem1 dat lden en sterven kan4 ,h heeft1 door den ,geest reeds op aarde voor zn werk bekwaamd en met ,hem gezalfd zonder mate1 dien ,geest ten volle verworven1 alle gaven diens ,geestes ontvangen1 leeft1 heerscht en regeert nu door dien ,geest4 ,de ,geest des ,vaders en des ,zoons is geworden zn ,geest1 de ,geest van ,christus4 ,zoo was ,h nog niet1 voordat ,christus verheerlkt was4 ,maar thans is h de ,geest van ,christus1 zn eigendom1 zn bezit4 ,en dien ,geest zendt ,h daarom op den ,pinksterdag1 om door ,hem alle zne weldaden aan zne gemeente toe te passen4 ,de ,h4 ,geest verwerft die weldaden niet1 ,h voegt er geen enkele aan toe1 want ,christus heeft alles volbracht4 ,h is in geen enkel opzicht verdienende oorzaak onzer zaligheid2 dit is ,christus alleen1 in wien de volheid der ,godheid lichamelk woont1 en wiens werk daarom niet behoeft aangevuld of verbeterd te worden4 ,de ,h4 ,geest neemt integendeel alles uit ,christus2 gelk de ,zoon gekomen is om den ,vader te verheerlken1 zoo is de ,h4 ,geest op zne beurt nedergedaald1 om den ,zoon te verheerlken4 ,van dien ,zoon getuigt ,h1 uit zne volheid deelt ,h mede genade voor genade1 tot dien ,zoon leidt ,h henen1 en door den ,zoon tot den ,vader4 ,en alle weldaden van ,christus past ,h toe1 aan een iegelk in zne mate1 te zner td1 naar zne orde4 ,en ,h eindigt zne werkzaamheid niet1 voordat ,h de volheid van ,christus in zne gemeente heeft doen wonen1 en deze geworden is tot een volkomen man en gekomen is tot de mate der grootte der volheid van ,christus4 ,daarom is de werkzaamheid des ,h4 ,geestes niet anders dan eene toepassende2 de heilsorde eene applicatio salutis4 ,de vraag is daarb ganschelk niet3 wat heeft de mensch te doen1 om de zaligheid deelachtig te worden1 maar alleen3 wat doet ,god in zne genade1 om der gemeente de door ,christus verworvene volkomene zaligheid deelachtig te maken4 ,ook de applicatio salutis is een werk ,gods1 dat theologisch1 niet anthropologisch dient beschouwd te worden4 ,tegen deze opvatting der heilsorde wordt echter altd van de zde van het pelagianisme het bezwaar ingebracht1 dat op die wze het recht des menschen miskend1 zne zelfwerkzaamheid onderdrukt en een goddeloos leven bevorderd wordt4 ,inzoover dit bezwaar principieel de getuigenis der ,schrift zou willen omverwerpen1 dat uit de werken der wet geen vleesch zal gerechtvaardigd worden1 is het op christelk standpunt niet ontvankelk2 wie er aan tegemoet zou willen komen1 zou op datzelfde oogenblik en in diezelfde mate den bodem der ,schrift verlaten4 ,inzoover het werkelk een bezwaar is en overweging verdient1 is het onwaar en berust het op misverstand4 ,want de opvatting van de applicatio salutis als werk ,gods sluit niet uit1 maar sluit in de volle erkenning van al die zedelke factoren1 die onder de leiding van ,gods voorzienigheid inwerken op verstand en hart van den onbekeerden mensch4 ,onvoldoende mogen z zn ter zaligheid1 gelk ,schrift en ervaring duidelk uitspreken2 maar van miskenning hunner waarde1 ook zelfs voor het werk der genade1 is er op zuiver reformatorisch standpunt geen sprake2 het is ,god zelf immers1 die alzoo zne menschenkinderen leidt1 zich aan hen betuigt en van den hemel goed doet over hen1 of z ,hem zoeken en vinden mochten4 ,voorts is niet in te zien1 waarom de ,h4 ,geest1 door het ,woord roepende tot geloof en bekeering1 te niet kan doen die zedelke werking des ,woords op hart en geweten1 welke het pelagianisme eraan toeschrft4 ,de reformatorische leer houdt niet minder1 z houdt alleen meer in1 dan door ,pelagius en zne volgelingen erkend wordt4 ,dezen meenen met die zedelke werking te kunnen volstaan2 ,augustinus echter en zne medestanders achtten haar ongenoegzaam maar namen haar toch ten volle op in de genadewerking des ,h4 ,geestes4 ,verder is en blft de toepassing des heils altd een werk des ,geestes1 een werk van den ,heiligen ,geest1 van den ,geest van ,christus1 en daarom nooit dwingend en gewelddadig1 maar altd geestelk1 liefelk en zacht1 den mensch niet behandelend als een stok of blok1 maar als een redelk wezen1 verlichtend1 overtuigend1 trekkend1 buigend2 zne duisternis doende wken voor licht en zne geestelke machteloosheid vervangend door geestelke kracht4 ,genade en zonde vormen eene tegenstelling2 de laatste wordt alleen overwonnen door de macht der eerste2 maar zoodra en in dezelfde mate als de macht der zonde wordt gebroken1 valt de tegenstelling tusschen ,god en mensch weg4 ,het is ,gods ,geest1 die met onzen ,geest getuigt1 dat w kinderen ,gods zn4 ,ik leef1 doch niet meer ik1 maar ,christus leeft in m1 en wat ik in het vleesch leef1 leef ik door het geloof des ,zoons van ,god4 ,god is het1 die in ons werkt beide het willen en het werken naar zn welbehagen1 en die zelf ons onze zaligheid doet uitwerken met vreeze en beving4 ,zoover is het er vandaan1 dat deze theologische beschouwing een goddeloos leven zou kweeken1 dat z alleen de realiteit van een nieuw1 christelk leven waarborgt1 de geloovigen van de vastheid hunner zaligheid verzekert1 de zegepraal van het rk ,gods onfeilbaar belooft1 en het werk des ,vaders en des ,zoons in het werk van ,god den ,heiligen ,geest1 de voltooiing erlangen doet4 ,het pelagianisme maakt alles wankel en onvast1 zelfs de zegepraal van het goede en den triumf van het ,godsrk1 omdat het alles ophangt aan de onberekenbare willekeur van den mensch4 ,opkomende voor de rechten van den mensch1 treedt het de rechten ,gods met voeten en houdt voor den mensch slechts het recht der willekeur over4 ,maar de ,reformatie1 opkomende voor de rechten ,gods1 heeft daarin ook weer het recht des menschen tot erkenning gebracht2 want ook hier geldt het woord der ,schrift3 die ,m eeren1 zal ,ik eeren1 maar die ,m versmaden1 zullen licht geacht worden4 ,de theologische beschouwing der heilsorde neemt al het goede in zich op1 dat in de anthropologische verscholen ligt2 maar het omgekeerde heeft niet plaats4 ,god omvat den mensch1 maar wie met den mensch begint1 sluit ,god uit4 #ac4 ,alle weldaden des verbonds1 welke ,christus verwierf en de ,h4 ,geest toepast1 kunnen saamgevat worden onder den naam van genade4 ,van genade kan echter gesproken worden in verschillenden zin4 ,vooreerst kan ze aanduiden de onverdiende gunst ,gods jegens zne schepselen1 inzonderheid jegens zondaren2 als zoodanig komt z in de leer van ,gods deugden ter sprake1 deel ,,ii #ahb4 ,vervolgens kan ze de naam zn voor allerlei lichamelke en geestelke weldaden1 die door ,god uit genade aan zne schepselen geschonken worden en alle gaven der genade1 ja zelve genade zn1 ,rom4 #e3bj1 ,ef4 #a3g1 #b3e1 #h1 ,phil4 #a3b1 ,col4 #a3b1 ,tit4 #c3g enz4 ,alverder kan gratie te kennen geven de bevalligheid1 welke iemand door de gaven1 waarmede h naar ziel of lichaam versierd is1 tentoonspreidt4 ,en eindelk heeft en gratia nog de beteekenis van dank1 door iemand aan een ander voor ontvangene gunst betoond 7gratias agere74 ,hier hebben w alleen met genade in den tweeden zin te doen4 ,maar ook zoo is het begrip nog veel te ruim4 ,want in dezen locus komen niet ter sprake de objectieve weldaden der genade1 welke ,god in zne wet1 in het evangelie1 in ,christus1 kerk1 sacrament enz41 aan de menschen gegeven heeft en die elders afzonderlk in de dogmatiek behandeld worden4 ,hier ter plaatse behooren alleen die gaven der genade1 welke door den ,h4 ,geest subjectief en inwendig aan den mensch worden meegedeeld en die in verband met zne zaligheid staan4 ,ook deze genadegaven zn weder te onderscheiden in gaven van ,gods algemeene genade1 welke aan alle en allerlei menschen in meerdere of mindere mate geschonken worden2 in gaven van ,gods bzondere genade1 welke alleen het deel der geloovigen zn1 en in buitengewone gaven 7charismata71 welke de ,h4 ,geest in de gemeente aan een iegelk uitdeelt1 gelkerws ,h wil1 #a ,cor4 #ab3d-aa4 ,het is duidelk1 dat vooral de tweede groep van genadegaven in dit gedeelte der dogmatiek op behandeling aanspraak heeft4 ,over deze genade bestaat tusschen ,rome en de ,reformatie1 bepaaldelk in hare ,gereformeerde ontwikkeling1 een belangrk verschil4 ,ten eerste leert ,rome wel beslist de noodzakelkheid der gratia actualis 7praeveniens1 antecedens1 excitans1 ook wel operans genoemd7 en verwerpt alzoo het pelagianisme en semipelagianisme2 ook verstaat het onder die genade niet de uitwendige roeping door het evangelie alleen met de daaraan verbonden zedelke werking op verstand en wil2 het denkt daarb aan eene illustratio intellectus en inspiratio voluntatis1 welke aan den mensch niet alleen vires morales maar ook vires physicas toevoegt4 ,doch het vat deze genade b den aanvang en b den voortgang op als resistibel en amissibel2 de beslissing1 of de mensch die genade zal aannemen1 met haar zich voorbereiden zal voor zne rechtvaardiging1 de genade der rechtvaardiging 7gratia infusa7 ontvangen en ten einde toe behouden zal1 hangt van hemzelven af4 ,ten tweede wordt de natuur der genade b ,rome anders omschreven dan b de ,reformatie4 ,wel zeggen de ,roomsche theologen uitdrukkelk1 dat de gratia actualis en infusa geen substantie is maar eene qualiteit1 ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,viii #eef f4 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,v #agd1 maar reeds van de gratia excitans heet het1 dat z niet moraliter maar physice elevat facultates nostras1 ut supernaturaliter agere possint1 ,pesch1 ,prael4 dogm4 ,v #ai1 en dus entitatieve bovennatuurlk is1 totum ordinem naturalem transcendens1 ib4 #ba4 ,en nog sterker wordt van de gratia infusa gezegd1 dat z een gave ,gods is1 waardoor de mensch in ordinem supernaturalem elevatur et naturae divinae aliquo modo particeps fit1 ib4 #agb4 #ahh4 ,dit staat ten derde daarmede in verband1 dat de bedoeling der genade b ,rome eene andere is dan b de ,reformatie4 ,z heeft daar tweerlei taak1 ut elevet et sanet4 ,de eerste dringt de laatste geheel in de schaduw1 munus elevandi est principale et gratiae convenit in omni ordine supernaturali4 ,munus antem sanandi est secundarium et gratiae accessit in ordine naturae lapsae2 in den eersten zin is z absoluut1 in den tweeden slechts toevallig noodzakelk1 ib4 #cb4 #cc en zoo alle boven bl4 #ddav4 aangehaalde schrvers4 ,de genade is b ,rome in de eerste plaats eene boven de natuurorde aan den mensch toegevoegde qualiteit1 waardoor h in beginsel in eene bovennatuurlke orde opgenomen1 de ,goddelke natuur1 de heiligheid1 het kindschap1 de gemeenschap ,gods1 de inwoning des ,h4 ,geestes1 de aanschouwing ,gods deelachtig wordt en zulke bovennatuurlke werken verrichten kan1 welke ex condigno het eeuwige leven verdienen4 ,de vergeving der zonden is hier ondergeschikt1 het geloof heeft slechts eene praeparatoire waarde2 hoofdzaak is de verheffing des menschen boven zne natuur1 de vergoddelking1 1 ,dionysius b ,heinrich1 ,dogm4 ,theol4 ,,viii #eie1 cf4 ook deel ,,ii #aeb4 #eah4 ,de ,reformatie verwierp deze neoplatonische mystiek1 keerde tot de eenvoudigheid der ,h4 ,schrift terug en kreeg daarom eene geheel andere voorstelling van de genade4 ,deze dient niet1 om den mensch op te nemen in eene bovennatuurlke orde1 maar om hem van de zonde te bevrden4 ,genade staat niet tegenover natuur1 maar alleen tegenover zonde4 ,z was in eigenlken zin niet noodig b ,adam vr den val1 maar is eerst door de zonde noodzakelk geworden2 z is daarom niet absoluut1 maar slechts toevallig noodzakelk4 ,de physische tegenstelling van natuurlk en bovennatuurlk maakt voor de ethische van zonde en genade plaats4 ,wanneer de genade de zonde ganschelk met haar schuld en smet en straf wegneemt1 dan heeft z haar werk verricht4 ,dan is de mensch vanzelf weer beeld ,gods1 want het beeld ,gods is geen donum superadditum maar behoort tot het wezen van den mensch4 ,er behoeft dus naast de genade1 die van de zonde verlost1 geen andere genade te zn1 die den mensch dan nog boven zne natuur verheft4 ,wel heeft de genade volgens de ,gereformeerden ons meer teruggeschonken1 dan w door ,adam verloren hebben4 ,want ,christus verwierf niet alleen het posse non peccare en mori1 gelk de ,lutherschen het voorstellen1 maar ,h schenkt aan de geloovigen terstond het non posse peccare en mori2 ,h brengt ons niet terug op dat punt van den weg1 waar ,adam stond1 maar ,h heeft den ganschen weg voor ons ten einde toe afgelegd4 ,h volbracht niet alleen de passieve maar ook de actieve gehoorzaamheid1 ,h verwierf de onverliesbare zaligheid1 het eeuwige leven1 welke voor ,adam nog lagen in de toekomst4 ,juist omdat de bestemming van ,adam lag in de eeuwige zaligheid1 kon ,christus deze in zne plaats voor ons verwerven4 ,maar de genade geeft toch niets meer1 dan wat1 indien ,adam ware staande gebleven1 in den weg der gehoorzaamheid door hem verkregen zou zn4 ,het genadeverbond verschilt van het werkverbond in den weg1 maar niet in het einddoel4 ,het is eenzelfde goed1 dat in het werkverbond beloofd was en in het verbond der genade geschonken wordt4 ,de genade herstelt de natuur en voert ze op tot haar hoogste hoogte1 maar z voegt er geen nieuw1 heterogeen bestanddeel aan toe4 ,daaruit vloeit voort1 dat de genade in de reformatorische theologie in geen enkel opzicht het karakter van eene substantie kan dragen4 ,wel beleed de ,reformatie van de genade1 dat z niet alleen uit-1 maar ook inwendig is1 dat z niet alleen moreele maar ook hyperphysische krachten schenkt1 dat z eene qualiteit1 een habitus is4 ,maar ook al drukte z zich soms in dezelfde woorden als ,rome uit1 z legde daarin toch een anderen zin4 ,b ,rome is de genade een physische kracht1 omdat z de natuur verheffen moet tot de bovennatuurlke orde2 indien z alleen diende1 om den mensch van de zonde te bevrden1 zou met het oog op de ,roomsche leer van de zonde1 eene moreele kracht der genade waarschnlk genoeg zn4 ,doch de ,reformatie dacht anders over de zonde2 deze was schuld en tegelk een totaal bederf der menschelke natuur2 de mensch was van nature dood in zonden en misdaden2 zne onmacht kan in zekeren zin eene natuurlke heeten1 boven bl4 #aej1 #aea4 ,en daarom moet de genade ook eene zoodanige zn1 die het verstand verlicht en den wil buigt1 die dus niet alleen zedelk maar ook hyperphysisch werkt en de krachten herstelt4 ,maar b ,rome is deze physische werking der genade eene tegenstelling van de ethische1 in elk geval eene de ethische verre te boven gaande2 b de ,reformatie is en blft z ethisch4 ,de natuurlke onmacht is immers in haar aard een geestelke1 zedelke onmacht1 eene onmacht ten goede1 enkel en alleen door de zonde veroorzaakt2 z heet alleen natuurlk1 omdat z van nature0 d4 i4 krachtens de gevallen1 zondige natuur den mensch eigen is1 niet door gewoonte1 opvoeding enz4 in hem aangebracht is en dus ook niet door dergelke zedelke machten kan weggenomen worden4 ,de genade werkt alleen hyperphysisch1 omdat z die gevallen-natuurlke onmacht wegneemt en de oorspronkelk-natuurlke bekwaamheid ten goede herstelt4 ,b ,rome geeft de genade in strikten zin eene physische kracht1 die de homo naturalis zonder het donum superadditum1 ook al is h volkomen zondeloos1 niet bezit en die hem afzonderlk geschonken moet worden4 ,het is dien mensch physisch onmogelk1 om bovennatuurlke goede werken te doen1 zooals het hem physisch onmogelk is1 om met de hand aan de sterren te raken4 ,maar van dien aard is de onmacht in de ,protestantsche beldenis niet2 en daarom is de genade hier ook geen physische qualiteit in ,roomschen zin1 ook al herstelt z de oorspronkelke1 door de zonde verloren kracht ten goede4 ,en wl nu de zonde geen substantie is en aan den mensch niets substantieels heeft ontnomen1 kan ook de genade nooit als eene substantie gedacht worden4 ,z is eene herstelling van de forma1 welke den mensch en de schepselen in het algemeen oorspronkelk b de schepping ingedrukt was4 ,de herschepping is geen tweede1 nieuwe schepping4 ,z voegt aan het bestaande geen nieuwe schepselen toe1 z brengt er geen nieuwe substantie in1 maar z is wezenlk reformatie4 ,maar daarb strekt intensief de werking der genade even ver als de macht der zonde zich uit4 ,de zonde heeft alles aangetast1 heel het organisme der schepping1 de natuur zelve der schepselen bedorven2 en daarom is de genade eene kracht ,gods1 die de menschheid ook innerlk1 in de kern van haar wezen1 van de zonde bevrdt en ze eens zonder vlek of rimpel voor ,gods aangezicht stelt4 ,daarom is eene zedelk werkende genade niet genoeg4 ,rome schnt de genade te eeren1 als z haar absoluut noodzakelk noemt1 en physische krachten laat schenken1 die de natuur ver te boven gaan4 ,maar ten slotte maakt z heel die genade weer zoo onmachtig1 dat deze in hare werking afhangt van den wil van den mensch4 ,z werkt niets uit1 wanneer de wil haar weerstaat4 ,en als de wil haar toestemt1 dient z alleen1 om den mensch de krachten te schenken1 die tot het verdienen van elke volgende genade en van het eeuwige leven van noode zn4 ,z is een hulpmiddel voor den mensch tot zn deificatie4 ,maar b de ,reformatie is de genade het begin1 midden en einde van heel het werk der zaligheid2 er komt niets in van de verdienste van den mensch4 ,gelk de schepping en de verlossing1 zoo is ook de heiligmaking een werk ,gods4 ,uit ,hem en door ,hem is z1 en daarom leidt z ook tot ,hem henen4 ,hem z de heerlkheid in der eeuwigheid4 ,cf4 over het ,geref4 begrip der genade3 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #cdb ,,vii #bff4 #ced4 ,polanus1 ,synt4 ,,ii c4 #ba4 ,martyr1 ,loci ,comm4 #bdh4 ,perkins1 ,werken ,i #giiv4 ,twissus1 ,op4 ,i #fhe sq4 ,junius1 de natura et gratia1 ,op4 ,i #cjb-cje4 ,gomarus1 de gratia conversionis1 ,op4 ,i #he-abf4 ,moor ,i #fgj4 ,m4 ,vitringa ,,iii #agc enz4 #ad4 ,onder den algemeenen naam der genade zn vele bzondere weldaden begrepen4 ,de ,schrift is onuitputtelk in het opsommen der zegeningen1 die ,christus verworven heeft4 ,de theologie was er ten allen tde verlegen mede1 om ze volledig en in geregelde orde te behandelen4 ,toen de ,hervorming het werk des ,h4 ,geestes wederom op den voorgrond plaatste1 besprak z dit eerst wel in de drie loci de poenitentia1 de fide et de bonis operibus1 maar z zag zich weldra tot breedvoeriger behandeling genoodzaakt4 ,en niet alleen werd het aantal loci uitgebreid1 maar in hun inhoud en onderlinge verhouding kwam er allengs1 vooral in de ,geref4 theologie1 allerlei belangrke wziging4 ,zoo werd de wedergeboorte eerst in zeer ruimen zin opgevat1 als de vernieuwing des menschen1 en dus na het geloof behandeld1 ,calv4 ,inst4 ,,iii c4 #b4 #c4 ,beza1 ,tract4 theol4 ,i #fga4 ,junius1 ,theses theol4 #cd1 #a4 ,ned4 ,gel4 art4 #bb1 of ook zelfs voor heel de herschepping genomen1 zoodat z ook de rechtvaardiging of vergeving omvatte1 ,form4 ,conc4 b ,mller #faa2 maar weldra zag men in1 ook met het oog op de kinderen des verbonds1 wier doop tegenover het anabaptisme verdedigd moest worden1 dat de gratia regenerationis prior in nobis est quam fides1 quae illius est effectus1 ,polanus1 ,synt4 p4 #dfg1 en kwam er dus toe1 om de wedergeboorte te beperken tot de instorting van het eerste levensbeginsel en dus aan het geloof te laten voorafgaan4 ,over den td dier wedergeboorte was en bleef er groot verschil2 terwl ,roomschen en ,lutherschen haar b alle kinderen lieten plaats hebben in den doop1 zeiden de ,gereformeerden1 dat de genade der wedergeboorte aan de uitverkoren kinderen des verbonds geschonken werd of reeds vr of onder of na of ook wel zonder nadere bepaling voor1 onder of na den doop1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djh sq4 ,witsius1 ,misc4 ,s4 ,,ii #fad4 #fbg4 ,m4 ,vitringa ,,iii #hj1 en dat z aan hen1 die op later leeftd werden toegebracht1 onder en na of ook wel vr de roeping verleend werd1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dfa4 ,daaruit vloeide weder voort1 dat de wedergeboorte in de dogmatiek niet alleen vr het geloof maar ook vr de roeping kwam te staan2 eene orde1 die daarmede verdedigd werd1 dat verbum ,dei nemo salutariter andire potest nisi qui sit regenitus1 ,maccovius1 ,loci ,c4 p4 #gaj-gad4 ,coll4 theol4 p4 #cih4 ,theses theol4 per loc4 comm4 #afda p4 #cbj4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dde4 ,kuyper1 ,het werk v4 d4 ,h4 ,geest ,,ii #abhv4 ,een verder gevolg van deze orde was1 dat de poenitentia1 die b de ,hervormers aan het geloof voorafging en door de wet bewerkt werd1 zoo goed als geheel kwam te vervallen2 trouwens1 ,luther en ,calvn hadden al onderscheid gemaakt tusschen de droefheid1 die uit de wet voortkwam en ook in onbekeerden vallen kan1 en die andere1 welke het geloof reeds onderstelde en eene ware droefheid over de zonde was4 ,de ,gereformeerden namen daarom op het voorbeeld van ,calvn1 ,inst4 ,,iii #c1 #a4 #b de poenitentia op in het christelk leven1 en gingen daarvoor spoedig1 wl poenitentia evenals boete een ,roomschen bsmaak verkregen had en onwillekeurig aan straf deed denken1 een ander woord gebruiken1 n4l4 resipiscentia1 ,beza1 ,tract4 theol4 ,i #cbg sq4 ,musculus1 ,loci ,comm4 #aefg p4 #eej4 ,deze bekeering kreeg dus een geheel anderen zin4 ,als de wedergeboorte in den regel aan alles voorafging en b de kinderen des verbonds in de jeugd plaatst greep1 dan behoefde de bekeering niet altd1 gelk het pietisme en methodisme het later verlangde1 gepaard te gaan cum notabili concussione et violenta tractione1 maar kon z assiduo1 successive et suaviter geschieden2 dan was het ook niet noodig1 dat iemand duidelk kennis droeg en verslag kon geven van de wze en den td zner bekeering1 ,voetius1 ,dis1 ,,ii #dae4 #dfj1 zooals bv4 ,wesley wist1 dat ze plaats had #bd ,mei #agch 's avonds te #h-c_/d uur4 ,dan was z niet meer samengetrokken op n punt1 maar verbreidde z zich door heel het christelk leven heen2 dan kon z ook niet meer1 gelk de poenitentia vroeger1 tot deelen hebben de contritio en fides1 maar bestond z in eene voortdurende afsterving van den ouden en opstanding van den nieuwen mensch1 ,ursinus in zne verklaring van ,zond4 #bc4 ,beza ib4 ,polanus1 ,synt4 p4 #dfh enz4 ,en eindelk1 om niet meer te noemen en van de onderscheiding van de roeping in uit- en inwendige1 van het geloof in habitus en actus hier niet verder te spreken--werd in de heilsorde nog deze wziging aangebracht1 dat de rechtvaardigmaking zelfs vr de wedergeboorte en roeping werd geplaatst4 ,daartoe kwam men vooral in den strd tegen het neonomisme4 ,geloof en bekeering konden en mochten toch geen wettische conditin zn1 door den mensch te volbrengen1 om de vergeving deelachtig te worden en zoo tot stand te doen komen4 ,z waren immers gaven des ,h4 ,geestes1 weldaden van het verbond der genade1 vruchten van het werk van ,christus4 ,maar dan was er ook geen gemeenschap aan die weldaden mogelk1 dan na gemeenschap aan den persoon van ,christus4 ,de toerekening van zn persoon met al zne weldaden1 ging dus aan de schenking dier weldaden vooraf3 de rechtvaardigmaking kreeg in de heilsorde de eerste plaats4 ,desniettemin is dit schema in de ,geref4 dogmatiek slechts zelden ten einde toe gevolgd en volledig toegepast2 slechts enkelen1 zooals ,maccovius1 hebben de orde3 justificatio activa1 regeneratio1 fides1 justificatio passiva1 bona opera4 ,de toestanden1 die er in de kerk allengs intraden1 lieten de toepassing van het schema niet toe4 ,b een zuiveren kerkstaat is het mogelk te gelooven1 dat de kinderen des verbonds in hun jeugd worden wedergeboren en successive et suaviter tot geloof en bekeering komen4 ,maar als de wereld de kerk binnendringt en velen opgroeien en jaren lang leven1 zonder eenige vrucht te toonen1 des geloofs en der bekeering waardig1 dan zien de ernstig gezinden zich geroepen1 om tegen het vertrouwen op eene wedergeboorte in de jeugd en het historisch geloof aan de vergeving der zonden te waarschuwen en aan te dringen op waarachtige bekeering1 op zaligmakend geloof1 om alzoo in waarheid de vergeving der zonden deelachtig te worden4 ,tegenover eene doode orthodoxie hebben pietisme en methodisme met hunne revivals altd weer recht van bestaan4 ,de heilsorde is echter door deze beide richtingen veranderd in eene bekeeringsgeschiedenis van den zondaar1 die tot model strekte voor ieder zonder onderscheid4 ,daarb werden gewichtige waarheden miskend en de heilsorde zelve vervalscht4 ,deze heeft toch niet uiteen te zetten1 hoe de mensch tot bekeering en verzekering moet komen2 want alzoo wordt aan den ,h4 ,geest de wet gesteld1 ne methode voor allen gekozen en het anthropologische standpunt in de plaats van het theologische geschoven4 ,maar de heilsorde heeft aan te geven1 welke de weldaden zn1 die ,christus verworven heeft en door den ,h4 ,geest toepast1 en in welke orde z liggen in het ,woord en in de gedachte ,gods4 ,zoo beschouwd1 is er nu #a geen twfel aan1 dat alle weldaden van ,christus weldaden zn van het verbond der genade4 ,dat verbond heeft zn grondslag in de eeuwigheid1 het rust in den raad en het welbehagen ,gods4 ,christus is middelaar van dat verbond en heeft daarom in den td plaatsvervangend voor de znen kunnen voldoen4 ,er heeft eene toerekening van ,christus aan zne gemeente en van de gemeente aan ,christus1 er heeft tusschen beiden eene verwisseling plaats gehad1 er is eene unio mystica gelegd1 die niet eerst in den td tot stand komt maar wortelt in de eeuwigheid4 ,indien men dit alles rechtvaardiging wil noemen1 is daar geen ander bezwaar tegen1 dan dat men het woord bezigt in ongewonen zin1 van het spraakgebruik der ,schrift afwkt1 eene zelfde zaak tweemaal behandelt onder verschillenden naam 7eens als pactum salutis1 dan als rechtvaardiging71 en aan zn uitgangspunt toch niet getrouw kan blven4 ,want ook z1 die in de ,geref4 kerk eene eeuwige rechtvaardigmaking leeren1 hebben toch nooit gezegd1 dat die plaatsverwisseling van ,christus en zne gemeente in het pactum salutis reeds de gansche1 volle rechtvaardigmaking was4 ,maar z hebben haar gehouden voor het eerste moment en uitdrukkelk verklaard1 dat z in de opstanding van ,christus1 in het evangelie1 in de roeping1 in de getuigenis des ,h4 ,geestes door het geloof en uit de werken en in het laatste oordeel voortgezet en voltooid moest worden4 ,niemand hunner heeft dan ook de rechtvaardigmaking behandeld of afgehandeld in den locus over den raad ,gods of het verbond der verlossing2 maar allen hebben ze in de heilsorde1 en zelfs niet alleen vr maar ook dan nog weer na het geloof als justificatio passiva ter sprake gebracht4 #b ,evenmin mag er op christelk standpunt twfel aan zn1 dat alle weldaden der genade door ,christus verworven zn1 in ,hem aanwezig zn en voor zne gemeente gereed liggen4 ,er behoeft van de zde des menschen niets aan toegevoegd2 alles is volbracht4 ,en wl deze weldaden alle weldaden des verbonds zn1 in den weg des verbonds verworven zn en in dienzelfden weg uitgedeeld worden1 daarom is er geen gemeenschap aan die weldaden dan door gemeenschap aan zn persoon4 ,het verbond1 de unio mystica1 de toerekening van ,christus gaat vooraf2 hoe zouden w anders den ,h4 ,geest1 de genade der wedergeboorte1 de gave des geloofs ontvangen kunnen1 die immers alle door ,christus verworven en zn eigendom zn8 ,het is dus niet zoo1 dat w eerst buiten ,christus om door den ,h4 ,geest worden wedergeboren en het geloof ontvangen1 om dan daarmede tot ,christus te gaan1 zne gerechtigheid aan te nemen en alzoo door ,god gerechtvaardigd te worden4 ,maar uit het welbehagen des ,vaders1 uit de volheid van ,christus1 uit het verbond der genade vloeien ook deze weldaden ons toe4 ,indien men nu deze toerekening van den persoon van ,christus1 die aan de schenking zner weldaden1 dus ook aan wedergeboorte en geloof voorafgaan1 rechtvaardigmaking wil noemen1 dan zn daartegen in hoofdzaak dezelfde bedenkingen in te brengen1 die boven genoemd zn4 ,maar dan vergeet men bovendien1 dat deze toerekening van ,christus met de rechtvaardigmaking of vergeving niet identisch is2 dat alle weldaden1 ook wedergeboorte1 geloof1 heiligmaking enz41 evengoed als de vergeving der zonden objectief in ,christus gereed liggen en er dus als zoodanig geen orde aan te ontleenen is2 en dat de justificatio passiva door en uit het geloof eene actie ,gods is1 eene getuigenis des ,h4 ,geestes in en met onzen geest1 die van de justificatio activa niet temporeel te scheiden is4 #c ,de weg1 waarin deze straks nader te omschrven weldaden in het bezit der geloovigen komen1 is die der roeping door ,woord en door ,geest4 ,daardoor bracht ,god de schepping1 daardoor brengt ,h ook de herschepping tot stand4 ,velen hebben deze roeping na de wedergeboorte geplaatst4 ,en zonder twfel gaat h alle kinderen des verbonds1 die in hun jeugd worden wedergeboren1 deze weldaad aan de roeping vooraf4 ,toch is het stellen van deze gevallen tot algemeenen regel even gevaarlk als het omgekeerde4 ,want ten eerste is er onder de ,geref4 altd verschil en vrheid van gevoelen geweest over den td der wedergeboorte1 vr of onder of na den doop4 ,de ,schrift spreekt niet duidelk genoeg1 om in dezen eene beslissing te nemen4 ,ten andere is het in vele gevallen zeer moeilk aan te nemen1 dat menschen1 die in hun jeugd zn wedergeboren1 jaren lang in allerlei zonden leven en daarna eerst tot bekeering komen1 cf4 ook ,voetius1 ,disp4 ,,ii #daj2 de ,schrift geeft hiervoor geen enkel bews4 ,ten derde gaat het niet aan1 om op het gebied der zending b de roeping door het evangelie reeds de wedergeboorte te onderstellen1 wl ,woord en ,geest daardoor op bedenkelke wze gescheiden worden4 ,ten vierde wst de orde van bestaan b de personen in het ,goddelk wezen en de orde van hun werken in schepping en herschepping aan1 dat het ,woord aan den ,geest1 kerstdag en paaschfeest aan pinksteren voorafgegaan2 de ,h4 ,geest is de getuige van ,christus4 ,en eindelk is de roeping veel ruimer op te vatten1 dan geschieden kan1 wanneer z na de wedergeboorte wordt geplaatst4 ,er is eene vocatio universalis1 eene vocatio generalis1 eene vocatio specialis4 ,de roeping in het algemeen bedoelt volstrekt niet alleen1 om de wedergeborenen tot geloof en bekeering te brengen1 maar heeft beteekenis voor alle menschen4 ,z is geenszins uitwendig alleen maar ook inwendig en wordt reeds vroeg door kinderen verstaan4 ,dat dooven daarb niet hooren kunnen1 is volstrekt geen bezwaar1 omdat ,god zelf de roepende is1 en1 gelk ,h b de schepping alles door zn woord uit het niet te voorschn riep1 zoo b de herschepping de dingen1 die niet zn1 roept alsof z waren4 #d ,de weldaden zelve1 die door de roeping het deel der geloovigen worden1 vallen in twee groepen uiteen4 ,zonde is schuld en smet1 verbreking van het werkverbond en verlies van het beeld ,gods4 ,christus voldeed door zne passieve en actieve gehoorzaamheid4 ,en zoo bestaan de weldaden van ,christus daarin1 dat ,h ons in onze relatie tot ,god en alle schepselen herstelt 7rechtvaardigmaking1 aanneming tot kinderen1 christelke vrheid71 en voorts ons naar ,gods beeld vernieuwt 7wedergeboorte in ruimer zin1 heiligmaking1 volharding74 ,de eerste reeks van weldaden wordt ons geschonken door de verlichting des ,h4 ,geestes1 wordt door ons ontvangen in het geloof als cognitio1 assensus1 certitudo1 en zet ons bewustzn om4 ,de tweede groep van weldaden wordt ons deel door de wederbarende werkzaamheid des ,h4 ,geestes1 in het geloof als fiducia cordis1 en verandert ons zn4 ,b de eerste is ons oog naar het verleden gericht1 naar den historischen ,christus1 naar het kruis en naar het evangelie1 dat daarvan getuigt2 b de tweede is onze blik naar boven geslagen1 naar den levenden ,heer in den hemel1 den koning der kerk1 den bruidegom der gemeente4 ,onderscheiden zn deze weldaden1 gescheiden zn ze niet4 ,het is ,christus zelf1 de verheerlkte ,heiland1 die door zn ,woord en ,geest ons geloof op zne offerande richt en onze personen opneemt in zne gemeenschap4 ,het is eenzelfde geloof1 waardoor ,h ons in ons bewustzn verzekert en in ons zn vernieuwt1 ons rechtvaardigt en woont in onze harten4 #e ,dienovereenkomstig is de heilsorde in drie loci te behandelen3 roeping en wedergeboorte 7in enger zin71 geloof en rechtvaardigmaking1 heiligmaking en volharding1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dcb sq4 ,in den eersten locus treedt ,christus voornamelk op als profeet1 die door zn woord ons onderwst ter zaligheid2 de ,h4 ,geest is daarb de getuige van ,christus1 die zn officium elencticum uitoefent1 en door de gratia praeparans1 praeveniens en operans ons het beginsel des nieuwen levens schenkt4 ,in den tweeden is ,christus voornamelk de priester1 die door het geloof ons zne gerechtigheid schenkt en van de schuld der zonden ons bevrdt2 de ,h4 ,geest oefent daarb zn munus paracleticum uit en maakt ons door de gratia illuminans van onze zaligheid zeker4 ,in den derden treedt ,christus voornamelk op als onze koning1 die ons door het geloof regeert en beschermt2 de ,h4 ,geest volbrengt daarb zn munus sanctificans en herschept ons door de gratia cooperans1 conservans1 perficiens naar het evenbeeld van ,christus4 ,in ,rom4 #h3cj noemt ,paulus evenzoo drie weldaden op1 waarin de zich realiseert1 n4l4 roeping1 rechtvaardigmaking en verheerlking4 ,al deze weldaden vallen in den td2 ook het slaat niet op de verheerlking na den dood of den dag des oordeels1 maar blkens den aoristus op de verheerlking1 die de geloovigen in ,paulus' dagen reeds op aarde ontvingen door de inwoning des ,geestes1 cf4 #b ,cor4 #c3ah1 en die in de glorificatie b de opstanding ten jongsten dage zich voltooit1 #a ,cor4 #ae3ec1 ,phil4 #c3ba4 ,z worden in het geloof alle tegelk aan de uitverkorenen geschonken1 cf4 ook #a ,cor4 #f3aa1 maar daarom bestaat er onder haar nog wel eene logische orde2 en deze wordt in den ordo salutis voorgesteld1 cf4 ,gennrich1 ,studien zur ,paulin4 ,heilsordnung1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahih ,s4 #cgg-dca4 #dd4 ,,roeping ,,en ,,wedergeboorte4 #a4 ,door ,woord en ,geest brengt ,god de schepping1 en ook de herschepping tot stand4 ,door te spreken1 roept ,h alle dingen uit het niet te voorschn4 ,gen4 #a1 ,ps4 #cc3f1 ,joh4 #a3c1 ,hebr4 #a3c1 #aa3c2 door het woord zner almacht richt ,h de gevallene wereld weer op4 ,h roept ,adam1 ,gen4 #c3i1 ,abram1 ,gen4 #ab3a1 ,jes4 #ea3b1 ,israel1 ,jes4 #da3i1 #db3f1 #dc3a1 #de3d1 #di3a1 ,hos4 #aa3a1 ,jer4 #ca3c1 ,ezech4 #af3f1 en laat door zne dienaren noodigen tot bekeering en leven1 ,deut4 #cj1 #b ,kon4 #ag3ac1 ,jes4 #a3afv41 ,jer4 #c1 ,ezech4 #ah1 #cc enz41 ,rom4 #h3bh1 #bi1 #b ,cor4 #e3bj1 #a ,thess4 #b3ab1 #e3bd1 #b ,thess4 #b3ad1 #a ,petr4 #b3i1 #e3aj enz4 ,wl deze roeping ,gods in en door den ,zoon tot de menschen komt en ,christus de verwerver der zaligheid is1 wordt z ook speciaal aan ,hem toegeschreven2 gelk de ,vader alle dingen door ,hem schiep en ,h toch ook zelf de ,schepper aller dingen is1 zoo is ,h ook zelf de roepende1 ,mt4 #aa3bh1 ,mk4 #a3ae1 #b3ag1 ,luk4 #e3cb1 #ai3aj1 die arbeiders in zn wngaard uitstoot1 ,mt4 #bj3a-g1 ter bruiloft noodigt1 ,mt4 #bb3b1 de kinderen vergadert als eene hen hare kiekens1 ,mt4 #bc3cg1 apostelen en leeraars aanstelt1 ,mt4 #aj1 #bh3ai1 ,luk4 #aj1 ,ef4 #d3aa1 wier geluid over de geheele aarde uitgegaan is1 ,rom4 #aj3ah4 ,ofschoon de roeping dus wezenlk van ,god of van ,christus uitgaat1 zoo bedient ,h zich daarb toch van menschen1 niet alleen in den engeren zin van profeten en apostelen1 herders en leeraars1 maar ook in het algemeen van ouders en verwanten1 van onderwzers en vrienden4 ,zelfs komt er eene sprake tot ons uit al de werken van ,gods handen1 uit de gangen der historie1 uit de leidingen en ervaringen van ons leven4 ,alles spreekt den vrome van ,god4 ,al geschiedt de roeping in engeren zin ook door het woord des evangelies1 deze mag toch niet gescheiden worden van die1 welke door natuur en geschiedenis tot ons komt4 ,het verbond der genade wordt gedragen door het algemeene verbond der natuur4 ,christus1 die de middelaar des verbonds is1 is dezelfde1 die als ,logos alle dingen geschapen heeft1 die als licht in de duisternis schnt en verlicht een iegelk mensch1 komende in de wereld4 ,god laat zich aan niemand onbetuigd1 maar doet goed van den hemel en vervult ook de harten der ,heidenen met sps en vroolkheid1 ,ps4 #ai3b-d1 ,mt4 #e3de1 ,joh4 #a3e1 #i1 #aj1 ,rom4 #a3ai-ba1 #b3ad1 #ae1 ,hd4 #ad3af1 #ag1 #ag3bg4 ,er is daarom allereerst eene vocatio realis te onderscheiden1 die niet zoozeer in duidelke woorden als wel in zaken 7res71 door natuur1 geschiedenis1 omgeving1 leidingen en ervaringen tot den mensch komt1 die niet tot middel heeft het evangelie maar de wet en door de wet in gezin1 maatschapp en staat1 in religie en moraal1 in hart en geweten den mensch tot gehoorzaamheid en onderwerping roept1 cf4 ,synopsis pur4 theol4 #cj1 #b4 #c4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vi #b1 #ae4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #e1 #g-ae4 ,marck1 ,theol4 #ag1 #aj4 ,moor ,,iii #chf4 #chg4 ,deze roeping is wel onvoldoende tot zaligheid1 omdat z van ,christus en zne genade niet weet en dus niemand kan leiden tot den ,vader1 ,joh4 #ad3f1 ,hd4 #d3ab1 ,rom4 #a3af2 de wereld heeft met haar toch in hare dwaasheid en duisternis ,god niet gekend1 ,joh4 #a3e1 #aj1 ,rom4 #a3bav41 #a ,cor4 #a3ba1 ,ef4 #b3ab4 ,maar z is toch eene rke bemoeienis van ,god met zn schepsel1 een getuigenis van den ,logos1 eene werking van den ,geest ,gods1 die voor de menschheid van groote beteekenis is4 ,aan haar is te danken1 dat de menschheid in weerwil van de zonde is kunnen blven bestaan1 dat z zich in gezinnen1 maatschappen en staten heeft georganiseerd1 dat er nog een besef van godsdienst en zedelkheid in haar is overgebleven en dat z niet weggezonken is in bestialiteit4 ,alle dingen bestaan te zamen in ,christus1 die alles draagt door het woord zner kracht1 ,col4 #a3af1 ,hebr4 #a3ac4 ,bepaaldelk dient z ook1 om zoowel in het leven der volken als in dat der bzondere personen voor de hoogere en betere roeping door het evangelie den weg te banen4 ,christus bereidt als ,logos door allerlei middelen en wegen zn eigen werk der genade voor4 ,h trad daarom zelf op in de volheid der tden4 ,toen de wereld ,god door hare wsheid niet heeft gekend1 heeft het ,gode behaagd1 door de dwaasheid der prediking zalig te maken1 die gelooven1 #a ,cor4 #a3ba4 ,het evangelie komt niet in eens tot alle volken1 maar zet in den weg der historie zn loop door de wereld voort2 het komt ook b de bzondere personen in dat oogenblik1 dat door ,god zelf in zne voorzienigheid voorbereid en bepaald is4 ,hoe belangrk deze vocatio realis echter ook z1 hooger staat de vocatio verbalis1 die niet alleen door de geopenbaarde wet maar bepaald ook door het evangelie tot de menschen komt4 ,deze roeping doet die door natuur en geschiedenis niet te niet1 maar neemt ze in zich op en bevestigt ze2 alleen gaat z er verre boven uit4 ,immers is z eene roeping1 die niet van den ,logos maar bepaaldelk van ,christus uitgaat2 die niet zoozeer van de wet als wel van het evangelie als eigenlk middel zich bedient2 die niet tot gehoorzaamheid aan ,gods wet maar tot geloof aan ,gods genade uitnoodigt2 en die ook altd gepaard gaat met zekere werking en getuigenis van dien ,geest1 dien ,christus als zn ,geest in de gemeente uitgestort heeft1 ,joh4 #af3h-aa1 ,mt4 #ab3ca1 ,hd4 #e3c1 #g3ea1 ,hebr4 #f3d4 ,deze roeping is niet universeel in den zin der oude ,lutherschen1 die met beroep op ,mt4 #bh3ai1 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #aj3ah1 ,col4 #a3bc1 #a ,tim4 #b3d beweerden1 dat ten tde van ,adam1 ,noach en ,christus het evangelie feitelk aan alle volken bekend was geweest en door eigen schuld weder verloren was gegaan1 ,form4 ,conc4 b ,mller #gji4 ,gerhard1 ,loc4 ,,vii c4 #g4 ,quenstedt1 ,theol4 ,,iii #dfe-dgf2 cf4 ook de ,remonstranten e4 a4 b ,m4 ,vitringa ,,iii #afg2 maar z mag en moet toch gebracht worden tot alle menschen zonder onderscheid4 ,de ,schrift beveelt dit uitdrukkelk1 ,mt4 #bh3ai1 en zegt bovendien1 dat velen1 die niet komen1 toch geroepen waren1 ,mt4 #bb3ad1 ,luk4 #ad3af-ah1 maar het evangelie verwierpen1 ,joh4 #c3cf1 ,hd4 #ac3df1 #b ,thess4 #a3h en daarom juist aan de schrikkelke zonde des ongeloofs schuldig staan1 ,mt4 #aj3ae1 #aa3bb1 #bd1 ,joh4 #c3cf1 #af3h1 #i1 #b ,thess4 #a3h1 #a ,joh4 #e3aj4 ,de universalisten brengen echter tegen de ,gereformeerden in1 dat dezen op hun standpunt zulk eene algemeene roeping door het evangelie niet kunnen aannemen2 immers is ,christus volgens hen niet voor allen doch slechts voor de uitverkorenen gestorven2 en de prediking kan dus niet luiden3 ,christus heeft voor u voldaan1 uwe zonden zn verzoend1 geloof alleenlk2 maar kan voor onbekeerden alleen bevatten den eisch der wet2 indien w het algemeen aanbod der genade handhaven1 is dit toch van ,gods zde niet ernstig gemeend en bovendien onnut en del1 cf4 bv4 ,arminius1 ,op4 #ffa sq4 ,conf4 en ,apol4 ,conf4 ,rem4 c4 #g4 ,episcopius1 ,antidotum c4 #i1 ,op4 ,,ii #b p4 #ch1 ,limborch1 ,theol4 ,chr4 ,,iv #c1 #ab-ah4 ,deze bedenkingen zn ongetwfeld van groot gewicht1 en hebben van de zde der ,gereformeerden verschillende antwoorden uitgelokt4 ,sommigen kwamen er toe1 om aan de zondaren alleen de wet te prediken en het evangelie alleen aan te bieden aan hen1 die reeds zichzelven hadden leeren kennen en behoefte gevoelden aan verlossing2 anderen handhaafden het algemeene aanbod der genade en rechtvaardigden het daarmede1 dat ,christus' offerande genoegzaam voor allen was of dat ,christus toch ook vele en velerlei zegeningen verworven had voor hen1 die niet in ,hem zouden gelooven1 of dat het evangelie hun alleen aangeboden werd op conditie van geloof en bekeering2 nog anderen naderden het universalisme en leerden1 dat ,christus volgens een eerste1 algemeen besluit ,gods voor allen voldaan had1 of dat ,h voor allen de wettelke mogelkheid1 om zalig te worden1 verworven en allen in een salvable state0 gebracht had1 of ook zelfs1 dat de verwerving der zaligheid universeel en de toepassing particulier was1 cf4 boven bl4 #ciev4 ,hoezeer het ook schnen kon1 dat de beldenis van verkiezing en particuliere voldoening iets anders vorderde1 toch hebben de ,gereformeerden in den regel het algemeene aanbod der genade gehandhaafd4 #b4 ,en dit volkomen terecht4 ,want #a de ,schrift laat er geen twfel over1 dat het evangelie aan alle creaturen mag en moet gepredikt worden4 ,of w dit met de particuliere uitkomst rmen kunnen1 is eene andere vraag4 ,maar het bevel van ,christus is het einde van alle tegenspraak4 ,regel voor onze gedraging is alleen de geopenbaarde wil ,gods4 ,de uitkomst van die prediking is vast en zeker1 niet alleen volgens hen1 die de praedestinatie belden1 maar ook op het standpunt van hen1 die alleen de praescientia erkennen4 ,god kan niet bedrogen uitkomen2 voor ,hem kan het resultaat der wereldgeschiedenis geen teleurstelling zn4 ,en met eerbied gezegd1 is het niet onze taak1 maar ligt het voor ,gods rekening1 om deze uitkomst met de algemeene aanbieding des heils in overeenstemming te brengen4 ,dit alleen weten w1 dat die uitkomst juist naar ,gods besluit gebonden is aan en verkregen wordt door al die middelen en wegen1 welke ons zn voorgeschreven4 ,en daaronder behoort ook de prediking van het evangelie aan alle creaturen4 ,met het besluit van verkiezing en verwerping hebben w daarb niets te maken4 ,het evangelie wordt aan menschen verkondigd1 niet als verkorenen en verworpenen1 maar als zondaren1 die allen verlossing van noode hebben4 ,door menschen bediend1 die den verborgen raad ,gods niet kennen1 kan het evangelie niet anders dan algemeen in zne aanbieding zn4 ,gelk een net1 in de zee geworpen1 goede en kwade visschen opvangt1 gelk de zon zoowel het onkruid als de tarwe beschnt1 gelk het zaad van den zaaier niet alleen in goede aarde maar ook in steenachtige en dorre plaatsen valt1 zoo komt het evangelie in zne bediening tot alle menschen zonder onderscheid4 #b ,de prediking van dat evangelie luidt niet tot elk mensch1 hoofd voor hoofd3 ,christus is in uwe plaats gestorven1 al uwe zonden zn verzoend en vergeven4 ,want1 al meenen de universalisten1 dit te kunnen en te mogen zeggen tot ieder mensch zonder eenige nadere bepaling1 toch blkt b eenig nadenken1 dat ook op het standpunt der universalisten dit geenszins het geval is4 ,immers heeft ,christus volgens hen slechts de mogelkheid der vergeving en der zaligheid verworven2 werkelk wordt die vergeving en zaligheid eerst1 als de mensch gelooft en gelooven blft4 ,ook z kunnen dus alleen als inhoud des evangelies prediken3 geloof in den ,heere ,jezus1 en g zult vergeving der zonden en het eeuwige leven ontvangen4 ,dit nu zeggen de ,gereformeerden evenzoo2 ook z bieden zoo het evangelie aan alle menschen aan en kunnen1 mogen en moeten dat doen4 ,de vergeving der zonden en de eeuwige zaligheid zn er1 maar z worden ons deel slechts in den weg des geloofs4 ,maar daarb is er tusschen de universalisten en de ,gereformeerden toch nog een belangrk onderscheid1 dat geheel in het voordeel der laatsten is4 ,b genen toch verwierf ,christus alleen de mogelkheid der zaligheid2 of deze werkelk iemands deel wordt1 hangt van hemzelf af2 het geloof is eene conditie1 een werk1 dat de mogelke zaligheid eerst tot werkelke maakt1 en ze altd1 tot den dood toe1 in het onzekere laat4 ,maar b de ,geref4 verwierf ,christus de gansche1 volle1 werkelke zaligheid2 het geloof is daarom geen werk1 geen conditie1 geen verstandelke toestemming van de sententie3 ,christus is voor u gestorven1 maar een steunen op ,christus zelven1 een vertrouwen op zne offerande alleen1 een levend geloof1 veel eenvoudiger dan het b de universalisten wezen kan1 en dat veel zekerder de zaligheid meebrengt1 dan z op hun standpunt ooit beloven kunnen4 ,de fout schuilt alleen b den mensch1 die altd geneigd is1 om de orde1 door ,god ingesteld1 om te keeren3 h wil van de uitkomst zeker zn1 voordat h gebruik maakt van de middelen1 en juist om van het gebruik ontslagen te wezen4 ,maar ,god wil1 dat w den weg des geloofs zullen inslaan1 en verzekert ons dan in ,christus onfeilbaar de volkomene zaligheid4 #c ,daarom is die aanbieding des heils van ,gods zde ook ernstig gemeend en oprecht4 ,want ,h zegt in die aanbieding niet1 wat ,h zal doen1 of ,h het geloof zal schenken of niet4 ,dat heeft ,h zichzelf voorbehouden en ons niet geopenbaard4 ,h verklaart alleen1 wat ,h wil1 dat w zullen doen1 dat w ons verootmoedigen zullen en ons heil zoeken in ,christus alleen4 ,als daartegen ingebracht wordt1 dat ,god dan toch de zaligheid aanbiedt aan zulken1 aan wie ,h besloten heeft1 het geloof en de zaligheid niet te schenken1 dan is dit een bezwaar1 dat evenzeer van kracht blft op het standpunt der tegenstanders4 ,want immers biedt ,god dan ook de zaligheid aan aan zulken1 van wie ,h zeker1 vast1 onfeilbaar weet1 dat z niet zullen gelooven4 ,niet alleen toch volgens de ,geref4 maar volgens alle belders van ,christus staat de uitkomst der wereldgeschiedenis eeuwig en onveranderlk vast1 deel ,,ii #ceb4 ,het verschil is alleen1 dat de ,gereformeerden hebben durven zeggen3 die uitkomst is in overeenstemming met ,gods wil en bedoeling4 ,wat is en geschiedt1 moet ,god1 al begrpen w het niet1 hebben kunnen willen1 behoudens al zne deugden en volmaaktheden2 anders ware ,god geen ,god meer4 ,de geschiedenis kan en mag geen part zn tegenover ,god4 ,alverder is daarom #d die prediking des evangelies ook niet del of onnut4 ,als ,god uit onkunde of onmacht door de algemeene aanbieding werkelk aller zaligheid bedoelde1 dan werd z inderdaad onnut en del4 ,want hoe weinigen zn het1 b wie dit doel wordt bereikt6 ,dan sluit z zelve eene antinomie in1 die ter oplossing tot steeds verdere afdwaling van de ,schrift verleidt4 ,want indien de wil en bedoeling ,gods1 indien de voldoening van ,christus volstrekt algemeen is1 dan moet de aanbieding des heils ook zonder eenige beperking algemeen zn4 ,en wl z dat blkbaar niet is1 komt men er dan toe1 om met de oude ,lutheranen de geschiedenis in het aangezicht te weerspreken en te beweren1 dat door de apostelen het evangelie tot alle volken gebracht is1 of met vele nieuwere theologen eene evangelie-prediking ook nog aan gene zde des grafs aan te nemen1 cf4 bv4 ,w4 ,schmidt1 ,stud4 u4 ,krit #ahhg ,s4 #a-dd1 of erger nog met het rationalisme en mysticisme te gelooven1 dat de wet der natuur of het inwendige licht genoegzaam tot de zaligheid is4 ,hoe verder men echter op deze wze1 in strd met de historie1 de roeping uitbreidt1 des te zwakker1 krachteloozer en deler wordt z4 ,in qualiteit en intensiteit wordt verloren1 wat men schnbaar in quantiteit en uitbreiding wint2 het conflict tusschen ,gods bedoeling en de uitkomst wordt hoe langer hoe grooter4 #e ,al wordt dan ook door de roeping de zaligheid slechts het deel van weinigen1 gelk ieder erkennen moet1 z houdt daarom toch ook voor hen1 die haar verwerpen1 haar groote waarde en beteekenis4 ,z is voor allen zonder onderscheid het bews van ,gods oneindige liefde en bezegelt het woord1 dat ,h geen lust heeft in den dood des zondaars maar daarin1 dat h zich bekeere en leve2 z verkondigt aan allen1 dat de offerande van ,christus voldoende is voor de verzoening van alle zonden2 dat niemand verloren gaat1 wl z niet rk en krachtig genoeg is2 dat geen recht der wet1 geen macht der zonde1 geen heerschapp van ,satan hare toepassing in den weg staat2 want niet gelk de misdaad1 alzoo is de genadegift4 ,zelfs is z dikwerf ook voor hen1 die zich verharden in hun ongeloof1 de bron van allerlei zegeningen2 verlichting des verstands1 hemelsche gave1 gemeenschap des ,h4 ,geestes1 genieting van het woord ,gods1 krachten der toekomende eeuw zn soms zelfs het deel geweest van hen1 die later afvallig worden en ,christus versmaden1 ,hebr4 #f3d-f4 ,en dit niet alleen1 maar #f de uitwendige roeping door wet en evangelie bereikt ook het doel1 dat ,god ermede beoogt4 del en onnut is nooit1 wat ,god doet4 ,zn woord keert niet ledig weer1 het doet al wat ,hem behaagt1 het is voorspoedig in al datgene1 waartoe ,h het zendt4 ,maar dit is niet alleen en niet in de eerste plaats de eeuwige zaligheid der menschen maar de eere van zn eigen naam4 ,in de roeping door wet en evangelie handhaaft ,god het recht op zn schepsel4 ,de zondaar meent door de zonde vr te worden van ,god en van zn dienst ontslagen4 ,maar het is niet zoo4 ,het recht ,gods op den mensch1 ook op den diepst gezonkene1 is onvervreemdbaar en onkreukbaar4 ,de mensch kan1 ,god den dienst opzeggende1 diep ellendig worden1 maar h blft een schepsel1 en dus afhankelk4 ,h wordt door de zonde niet minder maar veel meer afhankelk2 want h houdt op een zoon te zn1 en wordt een dienstknecht1 een slaaf1 een machteloos instrument1 dat door ,god gebruikt wordt naar zn wil4 ,god laat den mensch nooit los en geeft zne rechten op hem1 op zn dienst1 op zne volkomene toewding met verstand en wil en alle krachten nooit prs4 ,en daarom roept ,h hem door natuur en geschiedenis1 door hart en geweten1 door zegeningen en gerichten1 door wet en evangelie4 ,de roeping in den ruimsten zin is de prediking van het recht ,gods op zn gevallen schepsel4 #g ,als zoodanig handhaaft z in den mensch en in de menschheid al die godsdienstige en zedelke beseffen van afhankelkheid1 eerbied1 ontzag1 plicht1 verantwoordelkheid enz41 zonder welke het menschelk geslacht niet zou kunnen bestaan4 ,godsdienst1 zedelkheid1 recht1 kunst1 wetenschap1 gezin1 maatschapp1 staat1 z hebben alle hun wortel en grondslag in die roeping1 welke van ,god tot alle menschen uitgaat4 ,neem haar weg1 en er ontstaat een oorlog van allen tegen allen1 de eene mensch wordt een wolf voor den ander4 ,de roeping door wet en evangelie houdt de zonde tegen1 mindert de schuld1 en stuit het bederf en de ellende van den mensch2 z is een gratia reprimens4 ,z is een bews dat ,god ,god en voor niets onverschillig is1 dat niet alleen het ,jenseits maar ook het ,diesseits waarde voor ,hem heeft4 ,hoezeer de mensch dan ook geneigd z1 om zich achter zne onmacht te verschuilen1 of met ,pelagius en ,kant uit zn plicht tot zne macht te besluiten2 ook daarin erkent h1 dat ,gods recht en onze plicht onverzwakt blven bestaan1 en dat h zelf onontschuldigbaar is4 ,maar eindelk #h de roeping is niet alleen eene gratia reprimens maar ook eene gratia praeparans4 ,christus is tot eene 1 tot een val maar ook tot eene opstanding in de wereld gekomen1 ,mk4 #d3ab1 ,luk4 #b3cd1 #h3aj1 ,joh4 #i3ci1 #ae3bb1 #b ,cor4 #b3af1 #a ,pet4 #b3g1 #h4 ,en de roeping door wet en evangelie bedoelt ook1 om door alwat z schenkt en werkt1 in de menschheid en in den enkelen mensch de komst van ,christus voor te bereiden4 ,in ,remonstrantschen zin1 ,conf4 en ,apol4 ,,xi #d werd zulk eene gratia praeparans door de ,gereformeerden beslist ontkend1 ,can4 ,dordr4 ,i verw4 #d4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #be sq4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vi #c1 #ai4 #bh4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #f1 #i4 ,het geestelk leven1 dat in de wedergeboorte ingeplant wordt1 is wezenlk verschillend van het natuurlk en zedelk leven1 dat eraan voorafgaat2 het komt niet door menschelke werkzaamheid of evolutie maar door eene scheppende daad ,gods tot stand4 ,sommigen noemden daarom de werkzaamheden1 die aan de wedergeboorte voorafgaan1 liever actus antecedanei dan actus praeparatorii4 ,maar toch kan er in goeden zin van gratia praeparans gesproken worden2 tegenover alle methodistische richtingen1 die het natuurlke leven miskennen1 is ze zelfs van uitnemende waarde4 ,want de beldenis der voorbereidende genade houdt niet in1 dat de mensch1 door te doen quod in se est1 door vltig ter kerk te gaan1 met ernst naar ,gods woord te hooren1 zne zonde te erkennen1 naar verlossing te verlangen enz41 volgens een meritum de congruo1 de genade der wedergeboorte1 verdienen of ook zich voor haar ontvankelk en vatbaar maken kan4 ,maar z houdt in1 dat ,god ,schepper1 ,onderhouder en ,regeerder aller dingen is en dat ,h zelfs verre van te voren in de geslachten het leven schikt van hen1 die ,h te zner td begiftigen zal met het geloof4 ,de mensch is op den zesden dag niet door evolutie uit lagere schepselen ontstaan maar door ,gods hand geschapen2 toch mag zne schepping door de voorafgaande daden ,gods voorbereid heeten4 ,christus zelf is van boven gekomen1 maar zne komst is eeuwenlang voorbereid4 ,natuur en genade zn onderscheiden en mogen niet verward of vermengd1 maar ,god legt verband tusschen beide4 ,schepping1 verlossing en heiligmaking worden oeconomisch toegeschreven aan ,vader1 ,zoon en ,geest1 maar deze drie zn de ne en waarachtige ,god en saam brengen z het gansche werk der verlossing tot stand4 ,niemand kan tot ,christus komen1 tenz de ,vader hem trekke2 en niemand ontvangt den ,h4 ,geest1 dan wien de ,zoon ,hem zendt4 ,en daarom is er eene gratia praeparans4 ,god bereidt zelf op menigerlei wze zn werk der genade in de harten voor4 ,h wekt in ,zacheus de begeerte1 om ,jezus te zien1 ,luk4 #ai3c1 werkt verslagenheid onder de schare1 die ,petrus hoort1 ,hd4 #b3cg1 doet een ,paulus ter aarde vallen1 ,hd4 #i3d1 brengt den stokbewaarder tot verlegenheid1 ,hd4 #af3bg en leidt zoo het leven van al zne kinderen ook vr en tot de ure van hunne wedergeboorte toe4 ,ook al zn z nog niet van hunne zde de verzoening en rechtvaardiging deelachtig1 al hebben z nog niet de wedergeboorte en het geloof1 z zn toch reeds voorwerpen zner eeuwige liefde1 en ,h leidt hen zelf door zne genade heen tot dien ,geest1 die alleen wederbaren en troosten kan4 ,alles staat dan ook naar de ordening ,gods met hun latere toebrenging tot en roeping in de gemeente in verband4 ,ontvangenis en geboorte1 huisgezin en geslacht1 volk en land1 opvoeding en onderws1 ontwikkeling van verstand en hart1 bewaring voor schrikkelke zonden1 voor de lastering tegen den ,h4 ,geest bovenal1 of ook overgave aan allerlei boosheid en ongerechtigheid1 rampen en oordeelen1 zegeningen en weldaden1 prediking van wet en evangelie1 verslagenheid en vreeze voor het oordeel1 ontwaking der conscientie en behoefte aan redding1 het is alles eene gratia praeparans tot de wedergeboorte uit den ,h4 ,geest en tot de plaats1 welke de geloovige later in de gemeente innemen zal4 ,en is wel de weg naar den hemel1 maar vele zn de leidingen ,gods1 zoowel vr als op dien weg1 en rk en vr is de genade des ,h4 ,geestes4 ,jeremia en ,johannes de ,dooper en ,timotheus worden op andere wze toegebracht dan ,manasse of ,paulus1 en vervullen in den dienst ,gods elk eene onderscheidene taak4 ,pietisme en methodisme miskennen die leidingen1 beperken ,gods genade1 willen allen bekeeren en vormen naar n type4 ,maar de ,geref4 theologie eerbiedigt de vrmacht ,gods en bewondert den rkdom zner genade4 ,cf4 over wezen en vrucht der uitwendige roeping1 behalve de vroeger bl4 #baa genoemde litt4 over de algemeene genade3 ,twissus1 ,op4 ,i #ffj sq4 ,trigland1 ,opuscula ,i #dcjv4 ,,ii #hjiv4 ,gomarus1 ,op4 ,i #ig sq4 ,synopsis pur4 theol4 #cj1 #dj-df4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bef4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vi #b1 #af4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xv qu4 #b en ook ,,xiv #ad1 #ea4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,ii #i1 #d4 ,,iii #e4 #bj4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 ,,xxi #i-aa4 ,alting1 ,theol4 probl4 #ahg4 ,moor ,,iii #ajga4 ,hodge1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #fdav4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #dea4 ,,ii #dhbv4 ,candlish1 ,the atonement #ahfa1 p4 #afiv4 ,a4 ,robertson1 ,hist4 of the atonement controversy in conn4 with the secession ,church #ahdf4 ,over de gratia praeparans is te raadplegen3 ,musculus1 ,loci ,c4 #bd4 ,martyr1 ,l4 ,c4 #cab4 ,ursinus op vr4 #hh-ij4 ,olevianus e4 a4 b ,heppe1 ,dogm4 d4d4 ,pr4 ,,ii #cgb4 ,perkins1 ,werken ,,iii #abgv4 ,amesius1 ,casus ,consc4 ,,ii #d en disp4 theol4 de praepar4 peccatoris ad conversionem1 b ,dr4 ,h4 ,visscher1 ,g4 ,amesius #ahid p4 #abe4 ,britsche theologen op de ,dordsche synode over het #c;e en #d;e art4 ,synopsis #cb1 #f4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #f1 #aa-ae4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djb-dbd4 ,moor ,,iv #dhb4 ,vitringa1 ,geestelk ,leven c4 #d4 ,eenhoorn1 ,welleven ,i #bbj4 ,van ,aalst1 ,geest4 ,mengelstoffen1 #bih4 #cfi4 ,comrie ,catech4 op vr4 #bj-bc4 ,owen1 ,rechtv4 uit het geloof c4 #a bl4 #hcv4 ,kuyper1 ,het werk v4 d4 ,h4 ,g4 ,,ii #aaa4 #c4 ,schrift en ervaring getuigen echter1 dat al deze werkingen der vocatio externa niet altd en b allen tot het oprecht geloof en de zaligheid leiden4 ,vanzelf rst dus de vraag1 wat de diepste en laatste oorzaak van die verschillende uitkomst is4 ,daarop werd in de christelke kerk in hoofdzaak drierlei antwoord gegeven4 ,sommigen zeiden1 dat die verschillende uitkomst te danken was aan den wil des menschen1 hetz die wil van nature of door de genade van den ,logos of door die in den doop of ook door die in de roeping de kracht ontvangen had1 om het evangelie aan te nemen of te verwerpen4 ,op dit standpunt is er geen onderscheid van vocatio externa en interna1 van vocatio sufficiens en efficax4 ,innerlk en wezenlk is de roeping altd en b allen dezelfde2 z heet alleen efficax naar de uitkomst1 als iemand haar gehoor geeft4 ,na alwat vroeger1 vooral deel ,,ii #ceev4 over het pelagianisme gezegd is1 behoeft dit antwoord geen breedvoerige weerlegging meer4 ,het is duidelk1 dat het geen oplossing biedt4 ,men kan wel in de practk b de naaste oorzaak blven staan en bepaaldelk het ongeloof toeschrven aan den wil van den mensch4 ,men spreekt dan ook naar waarheid1 ,deut4 #cj3ai1 ,jos4 #bd3ae1 ,jes4 #fe3ab1 ,mt4 #bb3b1 #bc3cg1 ,joh4 #g3ag1 ,rom4 #i3cb enz42 de zondige wil van den mensch is oorzaak van zn ongeloof4 ,maar reeds in de practk schrven alle vromen ten allen tde en onder alle richtingen hun geloof en zaligheid alleen aan ,gods genade toe1 deel ,,ii #cea4 ,er is niets1 dat hen onderscheidt dan die genade alleen1 #a ,cor4 #d3g4 ,en daarom kan dit onderscheid ter laatste instantie niet liggen in den menschelken wil4 ,blft men daarb toch als de laatste oorzaak staan1 dan verheffen zich in eens al de psychologische1 ethische1 historische en theologische bezwaren1 die ten allen tde tegen het pelagianisme ingebracht zn4 ,eene onberekenbare willekeur wordt ingevoerd1 de zonde verzwakt1 de beslissing over de uitkomst der wereldgeschiedenis in handen van den mensch gelegd1 de regeering aller dingen aan ,god onttrokken1 zne genade te niet gedaan4 ,ook al schrft men de macht1 om voor of tegen het evangelie te kiezen1 aan de herstelling door de genade toe1 de zaak wordt daardoor toch niet beter4 ,men voert dan eene genade in1 die enkel en alleen in de herstelling der wilskeuze bestaat1 van welke de ,schrift met geen woord melding maakt1 die eigenlk de wedergeboorte al onderstelt en ze toch eerst na goede keuze van den wil tot stand brengen moet1 cf4 ,frank1 ,syst4 d4 chr4 ,wahrh4 ,,ii #cbe4 ,ook raakt men op dit standpunt verlegen met al die millioenen van menschen1 die nooit het evangelie hebben gehoord of ook als kinderkens wegstierven en die daarom nooit in de gelegenheid werden gesteld1 om ,christus aan te nemen of te verwerpen4 ,de vre wil des menschen kan daarom de laatste oorzaak van geloof en ongeloof niet zn4 ,een ander antwoord werd daarom op de bovengestelde vraag door ,bellarminus gegeven2 h verwierp zoowel de leer van ,pelagius als van ,augustinus1 zocht een middenweg te bewandelen1 en zeide1 dat de efficacia der roeping daarvan afhing1 of z tot iemand kwam in een geschikten td1 als zn wil genegen was om haar op te volgen 7congruitas71 de grat4 et lib4 arb4 ,i #ab4 ,,iv #aa1 en zoo verder de congruisten1 en in de ,geref4 kerk ,pajon1 ,kleman en ook ,shedd1 ,syst4 ,theol4 ,,ii #eaa-ebh1 die de zaligheid in the highest degree probable noemt voor ieder1 die ernstig en verig van de middelen der genade gebruik maakt4 ,maar ook dit antwoord is onbevredigend4 ,er ligt in de congruitas wel eene belangrke waarheid1 die door het methodisme miskend1 in de ,geref4 leer van de gratia praeparans tot haar recht komt4 ,maar z is geheel onvoldoende1 om de efficacia der roeping te verklaren4 ,immers is z in haarzelve niet anders dan eene suasio moralis1 welke uiteraard onmachtig is dat geestelk leven te scheppen1 hetwelk volgens de ,schrift door wedergeboorte in den mensch ontstaat2 voorts onderstelt z1 dat de mensch in het eene oogenblik niet1 in het andere wel geschikt is om de genade aan te nemen1 en zoekt de zonde dus in de omstandigheden en verzwakt die in den mensch2 verder legt z de beslissing in den wil des menschen en roept daardoor al de bedenkingen weer op1 die boven genoemd en door ,bellarminus zelven tegen het pelagianisme ingebracht werden2 en eindelk legt z tusschen roeping en bekeering slechts een verband van congruitas1 dat als zedelk van aard steeds door den wil verbroken kan worden en daarom de efficacia der roeping niet waarborgen kan4 ,daarom werd door de ,augustinianen1 de ,thomisten en de ,gereformeerden de oorzaak1 waardoor de roeping b den een vrucht droeg en b den ander niet1 in den aard der roeping zelve gezocht4 ,de eersten zeiden1 dat er1 ingeval de roeping krachtdadig is1 eene delectatio victrix bkwam1 die niet alleen het posse maar ook het velle schonk2 de ,thomisten spraken van eene physica praedeterminatio of actio ,dei physica1 welke het posse agere1 door de vocatio sufficiens geschonken1 in een agere deed overgaan2 maar de ,gereformeerden hadden tegen deze termen bezwaar1 vooral tegen de omschrving van de daad ,gods in de bekeering als eene physische en spraken liever van eene vocatio externa en interna4 ,deze onderscheiding komt reeds b ,augustinus voor1 de praed4 sanct4 c4 #h1 werd van hem overgenomen door ,calvn1 op ,rom4 #aj3af1 ,acta ,syn4 ,trid4 c4 antidoto sess4 #f1 ,c4 ,r4 #ce1 #dhj4 ,inst4 ,,iii #bd1 #h enz41 en dan ingeburgerd in de ,geref4 theologie4 ,eerst werd deze tweerlei roeping ook nog wel anders genoemd1 n4l4 vocatio materialis en formalis1 signi en beneplaciti1 communis en singularis1 universalis en specialis enz41 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #cb1 maar de naam van uit- en inwendige roeping kreeg de overhand en heeft allengs de andere verdrongen4 ,al komt deze onderscheiding nu met letterlke woorden in de ,schrift niet voor1 z is toch op haar gegrond4 ,z vloeit #a reeds daaruit voort1 dat alle menschen van nature gelk zn1 verdoemelk voor ,gods aangezicht1 ,rom4 #c3i-ai1 #e3ab1 #i3ba1 #aa3cb1 dood in zonden en misdaden1 ,ef4 #b3b1 #c1 verduisterd in het verstand1 #a ,cor4 #b3ad1 ,ef4 #d3ah1 #e3h1 het koninkrk ,gods niet kunnende zien1 ,joh4 #c3c1 slaven der zonde1 ,joh4 #h3cd1 ,rom4 #f3bj1 vanden ,gods1 ,rom4 #h3g1 ,col4 #a3ba1 die zich der wet niet kunnen onderwerpen1 ,rom4 #h3g1 uit zichzelven niets goeds kunnen denken of doen1 ,joh4 #ae3e1 #b ,cor4 #c3e1 en1 ofschoon het evangelie voor den mensch is1 toch er vandig tegenover staan en het als een ergernis of dwaasheid verachten1 #a ,cor4 #a3bc1 #b3ad4 ,uit den mensch is daarom het onderscheid niet te verklaren1 dat na de roeping waar te nemen valt4 ,alleen ,god en zne genade maakt onderscheid1 #a ,cor4 #d3g4 #b ,de prediking des ,woords is zonder meer niet voldoende1 ,jes4 #f3i1 #aj1 #ec3a1 ,mt4 #ac3acv1 ,mk4 #d3ab1 ,joh4 #ab3ch-dj enz42 reeds in het ,o4 ,t4 werd daarom de ,h4 ,geest beloofd1 die allen leeren en een nieuw hart schenken zou1 ,jes4 #cb3ae1 ,jer4 #ca3cc1 #cb3ci1 ,ezech4 #aa3ai1 #cf3bf1 ,joel #b3bh2 en daartoe werd ,h op den pinksterdag uitgestort1 om met en door de apostelen te getuigen van ,christus1 ,joh4 #ae3bf1 #bg1 om de wereld te overtuigen van zonde1 gerechtigheid en oordeel1 ,joh4 #af3h-aa1 om te wederbaren1 ,joh4 #c3ev41 #f3fc1 #af3ac1 en te leiden tot de beldenis van ,jezus als den ,heere1 #a ,cor4 #ab3c4 ,daarom wordt #c het werk der verlossing zoowel subjectief als objectief geheel aan ,god toegeschreven1 en wel niet in algemeenen zin1 zooals ,h door zne voorzienigheid alle dingen voortbrengt1 maar bepaaldelk ook in dien engeren zin1 dat ,h door bzondere ,goddelke kracht de wedergeboorte en bekeering werkt4 ,het is niet desgenen1 die wil noch desgenen die loopt1 maar des ontfermenden ,gods1 ,rom4 #i3af2 de roeping is realiseering der verkiezing1 ,rom4 #h3bh1 #aa3bi4 ,het is ,god1 die het hart vernieuwt en er zne wet in schrft1 ,ps4 #ea3ab1 ,jer4 #ca3cc1 ,ezech4 #cf3bf1 die verlichte oogen des verstands geeft1 ,ps4 #aai3ah1 ,ef4 #a3ah1 ,col4 #a3i-aa en het hart opent1 ,hd4 #af3ad1 die znen ,zoon als ,christus kennen doet1 ,mt4 #aa3be1 #af3ag1 ,gal4 #a3af en tot ,hem henenleidt met geestelke kracht1 ,joh4 #f3dd1 ,col4 #a3ab1 #ac1 die het evangelie prediken doet1 niet alleen in woorden1 maar ook in kracht en in den ,h4 ,geest1 #a ,cor4 #b3d1 #a ,thess4 #a3e1 #f en zelf den wasdom geeft1 #a ,cor4 #c3f-i1 die in n woord in ons werkt beide het willen en het werken naar zn welbehagen1 ,phil4 #b3ac1 en daartoe eene kracht bezigt1 welke gelk is aan de werking der sterkte zner macht1 als ,h ,christus uit de dooden opgewekt en gezet heeft aan zne rechterhand1 ,ef4 #a3ah-bj4 #d ,de daad zelve1 waardoor ,god deze verandering in den mensch teweegbrengt1 heet dikwerf wedergeboorte1 ,joh4 #a3ac1 #c3cv41 ,tit4 #c3e enz41 en de vrucht daarvan wordt aangeduid als een nieuw hart1 ,jer4 #ca3cc1 1 #b ,cor4 #e3ag1 1 1 ,ef4 #b3aj1 1 ,rom4 #ad3bj1 zne 1 #a ,cor4 #c3i1 ,ef4 #b3ba enz41 dat is1 wat er in den mensch door de genade tot stand gebracht wordt1 is veel te rk en te groot1 dan dat het uit eene suasio moralis van het woord der prediking zou kunnen verklaard worden4 ,eindelk #e de ,schrift spreekt zelve van de roeping in tweerlei zin4 ,meermalen gewaagt z van eene roeping en noodiging1 die niet opgevolgd wordt1 ,jes4 #fe3ab1 ,mt4 #bb3c1 #ad1 #bc3cg1 ,mk4 #af3ae1 #af1 enz41 en dan kan z zeggen1 dat ,god alles van zne zde gedaan heeft1 ,jes4 #e3d1 en dat de menschen door hun onwil niet geloofd en ,gods raad1 den ,h4 ,geest1 de roeping hebben weerstaan1 ,mt4 #aa3bjv41 #bc3cg1 ,luk4 #g3cj1 ,hd4 #g3ea4 ,maar z kent ook eene roeping1 die ,god tot auteur heeft1 realiseering der verkiezing en altd krachtdadig is2 zoo bepaaldelk b ,paulus1 ,rom4 #d3ag1 #h3cj1 #i3aa1 #bd1 #a ,cor4 #a3i1 #g3aev41 ,gal4 #a3f1 #ae1 #e3h1 ,ef4 #d3a1 #d1 #a ,thess4 #b3ab1 #b ,tim4 #a3i1 cf4 ook #a ,petr4 #a3ae1 #b3i1 #e3aj1 #b ,petr4 #a3c2 de geloovigen kunnen daarom eenvoudig als 1 ,rom4 #a3g1 #a ,cor4 #a3b1 #bd1 1 of 1 #a ,cor4 #g3bb1 d4 i4 geroepenen door ,god1 die ,christus toebehooren en in zne gemeenschap leven1 worden aangeduid4 ,daarnaast kent ,paulus wel eene prediking des evangelies aan zulken1 die het verwerpen1 maar hun is het evangelie eene dwaasheid1 #a ,cor4 #a3ah1 #bc1 eene reuke des doods ten doode1 #b ,cor4 #b3ae1 #af1 z verstaan het niet1 #a ,cor4 #b3ad4 ,als eene kracht ,gods1 #a ,cor4 #a3ah1 #bd1 bewst het zich aan hen1 die door ,god naar zn voornemen geroepen worden1 ,rom4 #h3bh1 #i3aa1 #aa3bh1 ,ef4 #a3d1 #e4 #d4 ,deze roeping1 in den zin van ,paulus opgevat1 komt daardoor vanzelf in het allernauwste verband te staan met wat elders wedergeboorte heet4 ,dat blkt reeds daaruit1 dat ,paulus1 de roeping steeds krachtdadig nemende1 van wedergeboorte bna niet spreekt4 ,slechts eenmaal bedient h zich van dit woord1 als h in ,tit4 #c3e zegt1 dat ,god ons niet heeft zalig gemaakt uit onze werken1 maar overeenkomstig zne barmhartigheid 1 d4 i4 door middel van het bad der door den ,h4 ,geest gewerkte wedergeboorte en vernieuwing4 ,wedergeboorte wordt hier met vernieuwing verbonden1 wl z er de aanvang en het beginsel van is2 saam worden z toegeschreven aan den ,h4 ,geest2 en beide worden als een bad gedacht1 waarin de ,h4 ,geest de geloovigen ondergedompeld heeft en waaruit ,h hen als nieuwe menschen heeft doen opstaan4 ,volgens ,rom4 #f geschiedt dit in den doop als teeken en zegel van het genadeverbond4 ,als de uitverkorenen n4l4 geroepen worden1 dan ontvangen z terstond door het geloof de rechtvaardigmaking en de aanneming tot kinderen in juridischen zin1 ,rom4 #c3bb1 #bd1 #d3e1 #e3a1 ,gal4 #c3bf1 #d3e1 enz41 maar tegelk daarmede ook de gemeenschap met ,christus1 ,rom4 #f3cv41 de verheerlking naar zn beeld1 ,rom4 #h3bi1 #cj1 #a ,cor4 #d3ae1 #b ,cor4 #c3ah1 ,gal4 #d3ai1 en dus1 wl ,christus zelf levendmakende ,geest is1 #a ,cor4 #ae3de1 #b ,cor4 #c3ag1 den ,geest van ,christus als principe van een nieuw leven1 ,gal4 #c3b1 #d3f1 zoodat de geloovigen nu geestelke1 nieuwe menschen zn1 #a ,cor4 #b3ae1 #b ,cor4 #e3ag1 ,gal4 #f3ae1 ,ef4 #b3ae1 #d3bd1 ,col4 #c3aj1 wandelende in1 geleid door en tempelen znde van den ,h4 ,geest1 ,rom4 #h3ad1 #a ,cor4 #f3ai1 ,gal4 #e3be enz4 ,het woord wedergeboorte moge daarom b ,paulus slechts eenmaal voorkomen2 zakelk ligt z b hem toch ten grondslag aan het nieuwe leven1 dat de geroepene in de gemeenschap met ,christus deelachtig wordt4 ,verwant is de voorstelling b ,petrus1 die ,i #a3bc de geloovigen vermaant elkander lief te hebben1 wl z zn 1 1 d4 i4 door ,god1 cf4 #a3c1 opnieuw geboren1 niet uit vergankelk zaad1 zooals b de eerste geboorte1 maar uit onvergankelk zaad1 d4 i4 het woord ,gods1 zooals het door de roeping ,gods in den mensch ingeplant1 een 1 ,jak4 #a3ba en het beginsel van een nieuw leven wordt1 en dat door middel van het hun verkondigde1 levende en blvende woord van ,god cf4 vs4 #be4 ,evenzoo zegt ,jakobus #a3ah1 dat ,god ons naar zn wil gebaard1 voortgebracht heeft1 1 door het woord der waarheid1 opdat w1 ,christenen1 de eerstelingen van ,gods schepselen zouden zn1 d4 i4 het ware ,israel1 het bzonder eigendom ,gods1 de rechtmatige erfgenamen der belofte4 ,overal is hier de wedergeboorte gedacht als aanvang1 beginsel1 grond der heiligmaking1 door ,god of zn ,geest inwendig bewerkt1 en plaats hebbende door middel van de roeping door het woord4 ,maar ,johannes beschouwt de wedergeboorte uit een ander gezichtspunt4 ,wat uit vleesch geboren is1 dat is vleesch1 #c3f en staat vandig tegen ,god over4 ,zulken1 die alleen op natuurlke wze geboren zn1 #a3ac1 zn uit1 #h3bc1 #ae3ai en behooren tot de wereld1 #ad3ag1 #ai1 #bb enz41 zn van beneden1 #h3bc1 uit den duivel1 #h3dd1 begrpen het licht van den ,logos niet1 #a3e1 nemen ,hem niet aan1 #a3aa1 hebben de duisternis liever dan het licht1 #c3ai1 #bj1 hooren niet1 #h3dg1 kennen ,god niet1 #h3ai1 #ae3ba1 zien het koninkrk ,gods niet1 #c3c1 wandelen in de duisternis1 #ab3ce1 haten het licht1 #c3bj1 en zn dienstknechten der zonde1 #h3cd4 ,z kunnen ook het koninkrk ,gods niet zien1 #c3c1 niet gelooven1 #e3dd1 #ab3ci1 niet het woord ,gods hooren1 #h3dc1 niet tot ,christus komen1 #f3dd1 den ,h4 ,geest niet ontvangen1 #ad3ag4 ,en daarom is er wedergeboorte van noode4 ,deze is een 1 d4 i4 van boven1 #c3c1 cf4 #c3ca1 #h3bc1 #ai3aa1 #bc1 1 #a3ac1 ,i #b1 #bj1 #c3i enz41 uit water en ,geest1 #c3e1 d4 i4 uit den ,geest1 #c3f1 #h1 wiens reinigende werkzaamheid in het water haar beeld heeft1 cf4 ,ezech4 #cf3be-bg1 ,mt4 #c3aa1 geheimzinnig en wonderlk1 zoodat niemand oorsprong en wezen ervan kent1 #c3h4 ,deze wedergeboorte wordt daarom b ,johannes ook niet met het woord of met de roeping in verband gebracht1 maar gaat daaraan veeleer vooraf4 ,immers werkte ,christus als ,logos ook reeds vr zne vleeschwording1 #a3a-ac2 ,h scheen als licht in de wereld1 maar deze kende ,hem niet1 #a3e1 #i1 #aj4 ,h kwam tot het zne1 tot ,israel1 en de znen namen ,hem niet aan1 #a3aa2 maar toch was ook toen zne komst niet geheel vruchteloos1 want zoovelen als ,hem aannamen1 kregen toen al de macht om kinderen ,gods te worden4 ,en dat waren dezulken1 die uit ,god geboren waren1 #a3ab1 #ac cf4 #a ,joh4 #e3a4 ,voordat de menschen tot ,christus komen en in ,hem gelooven1 zn z al uit ,god1 #h3dg1 uit de waarheid1 #ah3cg2 z worden door den ,vader gegeven aan den ,zoon1 #f3cg1 #ci1 #ag3b1 #i2 ,h trekt ze tot ,christus1 #f3dd2 en al wie zoo tot ,christus komt1 werpt ,h niet uit en verliest ,h niet1 maar bewaart ,h tot het eeuwige leven1 #f3ci1 #aj3bh1 #ag3ab4 ,christus komt1 om hen1 die als door den ,vader ,hem gegeven zne schapen reeds zn1 #aj3bg1 toe te brengen1 om hen zne stem te doen hooren en volgen en tot ne kudde te vergaderen1 #aj3af1 #aa3eb2 om hun1 die al in zekeren zin kinderen ,gods zn1 #aa3eb1 de 1 het recht en de bevoegdheid te schenken1 om het te worden1 om zich als zoodanig1 als geborenen uit ,god1 als 1 te openbaren en dit vooral te toonen in de broederlke liefde1 d4 i4 in de liefde tot hen1 die eveneens uit ,god geboren zn1 #a ,joh4 #e3a4 ,uit dit alles blkt1 dat ,johannes de wedergeboorte niet in de eerste plaats als eene ethische1 doch als eene metaphysische daad ,gods denkt1 door zn ,geest op wondervolle wze1 onmiddellk gewerkt1 opdat de alzoo wedergeborenen juist in ,christus gelooven en als kinderen ,gods in broederlke liefde openbaar zouden worden4 ,ten onrechte wordt deze leer van ,johannes door sommigen tot een gnostisch dualisme herleid1 ,scholten1 ,het ,ev4 naar ,joh4 #ahfd bl4 #hiv4 ,holtzmann1 ,neut4 ,th4 ,,ii #dfh f4 ,het is immers geen dualisme1 dat van nature bestaat1 want alle dingen zn oorspronkelk door den ,logos geschapen1 #a3c2 de wereld gansch in het algemeen is het voorwerp van ,gods liefde1 #c3af2 ,god gaf zn ,zoon1 niet om de wereld te veroordeelen maar te behouden1 #c3ag1 #ab3dg4 ,van nature behooren echter alle menschen tot de wereld1 die het licht haat1 wl hare werken boos zn1 #c3ai1 #bj4 ,zoo hangt het dus van het geloof af1 of iemand het eeuwige leven ontvangt1 #c3ae1 #af1 #cf4 ,dat geloof is een 1 #f3bi1 het is een komen1 #e3dj1 #f3ce1 #cg1 #dd1 #g3cg1 een aannemen1 #a3aa1 #ab1 #c3aav41 #e3dc1 een dorsten en drinken1 een hongeren en eten1 #d3ac-ae1 #f3ce1 #ejv41 #g3cg1 het gaat niet buiten verstand en wil om maar heeft daarin zn wortel1 #g3ag4 ,het ongeloof wordt daarom ook aan den onwil des menschen toegeschreven1 #e3dj1 #h3dd2 de mensch blft er verantwoordelk voor1 #c3ai1 #i3da1 #ab3dc1 #ae3bb1 #bd4 ,en al is het ook1 dat de geloovigen niet meer kunnen verloren gaan1 #aj3bh1 #bi1 z worden toch vermaand1 om in ,christus en in zn woord te blven1 wl z anders geen vrucht kunnen dragen1 #ae3d-aj4 ,ofschoon ,johannes dus de tegenstelling van geloof en ongeloof tot eene daad ,gods terugleidt1 waardoor ,h aan den eenen geeft wat ,h aan den anderen onthoudt1 h wil daarmede geenszins de zelfwerkzaamheid en de verantwoordelkheid des menschen te niet doen2 veeleer laat h beide naast elkander staan1 ,holtzmann ,,ii #did f4 ,b alle verschil in voorstelling1 is er daarom tusschen ,paulus en ,johannes overeenstemming in de zaak4 ,verschil is er daarin1 dat ,paulus de wedergeboorte beschouwt als den ethischen aanvang van een nieuw1 heilig leven en haar tot stand laat komen door de krachtdadige roeping ,gods2 ,johannes vat ze op van hare metaphysische zde en verklaart uit haar het feit1 dat velen ,jezus' woord hooren en aannemen1 door het geloof tot ,hem gaan en het eeuwige leven ontvangen4 ,op overeenkomstige wze werd in den eersten td der ,hervorming de wedergeboorte in ruimeren zin genomen voor de gansche vernieuwing des menschen1 terwl z in later td beperkt werd tot de instorting van het beginsel des nieuwen levens1 welke aan de daad des geloofs voorafging4 ,voegen w hieraan nu nog het woord van ,jezus in ,mt4 #ai3bh toe1 dan blkt1 dat de ,schrift van de wedergeboorte in drierlei zin spreekt3 als beginsel des nieuwen levens1 dat door den ,geest ,gods vr het geloof in den mensch geplant wordt1 als de zedelke vernieuwing des menschen door het woord en den ,geest van ,christus1 en eindelk1 als herstelling van de gansche wereld in haar oorspronkelke volkomenheid4 ,zoo omvat de wedergeboorte het gansche werk der herschepping van haar allereersten aanvang in den mensch af tot haar voltooiing in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde toe4 ,deze gansche herschepping heeft in ,christus1 bepaaldelk in zne opstanding1 haar grond1 #a ,petr4 #a3c1 haar beginsel in het woord en den ,geest van ,christus1 haar auteur in ,christus zelven1 die de reformator der schepping is4 ,hieruit wordt ook het verband duidelk1 dat tusschen wedergeboorte en roeping bestaat4 #a ,er is geen wedergeboorte zonder roeping4 ,gelk ,god in den beginne alle dingen schiep door te spreken en nog alle dingen draagt door het woord zner kracht1 zoo brengt ook ,christus de herschepping tot stand door de macht van zn woord4 #b ,deze roeping heeft tot inhoud niet een woord ,gods in het algemeen1 maar bepaaldelk het woord van ,christus4 ,h heeft door zn lden en sterven het recht tot de herschepping aller dingen verworven4 ,h heeft haar in zne opstanding principieel gerealiseerd2 wanneer ,christus als middelaar spreekt1 gehoorzaamt alles zn woord en komt uit den dood het leven te voorschn2 ,h maakt levend1 die ,h wil1 ,joh4 #e3ba1 #be1 #bhv4 ,inhoud der roeping is daarom het evangelie1 de blde boodschap van ,christus2 daardoor alleen worden alle dingen vernieuwd4 #c ,dit woord van ,christus1 voor een oogenblik daargelaten1 of het uitwendig1 hoorbaar door menschen gebracht wordt of niet1 moet in elk geval een worden1 ,jak4 #a3ba4 ,eerst als het in den mensch1 in de schepselen ingeplant wordt1 komt daaruit als 1 #a ,petr4 #a3bc het nieuwe leven te voorschn4 #d ,het evangelie1 het woord van ,christus1 z verkondigen1 dat het niet alleen tot de schepselen gebracht maar in hen ingeplant wordt1 kan alleen de ,h4 ,geest4 ,gelk de schepping geschiedde door ,woord en ,geest1 zoo volbrengt ook ,christus de herschepping door zn woord en zn ,geest4 ,h is zelf geworden tot levendmakenden ,geest1 #a ,cor4 #ae3dg1 #b ,cor4 #c3ag1 en herschept alle dingen sprekende door den ,geest1 ,rom4 #h3iv4 #e ,deze wedergeboorte onderstelt geenszins het bewuste leven en het actieve willen4 ,z heeft1 als herstelling der schepping in ,mt4 #ai3bh1 zelfs het redeloos schepsel tot object2 z valt blkens enkele voorbeelden in de ,schrift in kinderen1 voordat z tot jaren des onderscheids gekomen zn2 immers is ook de kinderdoop gebouwd op de onderstelling1 dat kinderen zonder hun weten in ,christus tot genade kunnen aangenomen worden2 z gaat volgens ,johannes' evangelie aan het komen tot en gelooven in ,christus vooraf4 ,in al deze gevallen is er eene wedergeboorte alleen door inwendige1 zonder uitwendige roeping4 #f ,ook wanneer z tdelk samenvalt met of plaats heeft na de uitwendige roeping1 1 #a ,petr4 #a3bc1 is z zelve toch altd onmiddelk1 wl z niet voortkomt uit het gepredikte woord1 maar 1 ,joh4 #c3e1 #f1 #h1 1 #a ,petr4 #a3bc4 ,de ,h4 ,geest werkt wel met en door1 maar zne werking is niet besloten binnen het gepredikte woord2 ,h maakt het zelf door de inwendige roeping tot een en doet daaruit het nieuwe leven te voorschn komen4 #g ,omdat het nieuwe leven echter nooit voortkomt noch voorkomen kan dan uit het ingeplante woord en den ,geest van ,christus1 is het1 zoodra het tot bewustzn ontwaakt1 aan het objectieve1 uitwendige woord van ,christus gebonden1 dat met dat inwendige hetzelfde evangelie tot inhoud heeft4 ,regel van leer en leven is alleen de ,h4 ,schrift4 #h ,inwendige roeping en wedergeboorte staan in verhouding als zaad en plant1 #a ,petr4 #a3bc1 als een spreken door en een hooren en leeren van den ,vader1 ,joh4 #f3de1 als trekken en volgen1 #f3dd1 als geven en aannemen1 #f3fe1 als aanbieding en 7passieve7 aanvaarding des heils1 ,amesius1 ,med4 ,theol4 ,i #bf1 #gv4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #deb4 #dfc sq4 ,heidegger1 ,corp4 ,theol4 #ba1 #fa4 ,terwl dus aan de wedergeboorte altd een spreken ,gods1 een voorafgaat1 bieden ons noch de ,schrift noch de ervaring genoegzame gegevens aan de hand1 om te bepalen1 of de wedergeboorte b volwassenen in den regel ook plaats grpt na en door de uitwendige roeping1 dan wel aan haar voorafgaat1 ,voetius ,disp4 ,,ii #dfa4 ,uit het evangelie en de brieven van ,johannes kan afgeleid worden1 dat z logisch1 maar toch niet1 dat z ook temporeel aan haar voorafgaat2 en ,paulus1 ,petrus en ,jacobus houden uit- en inwendige roeping steeds met elkaar in het nauwste verband4 #e4 ,tegen deze inwendige roeping en wedergeboorte wordt echter van pelagiaansche zde altd het bezwaar ingebracht1 dat z in het geestelke een physischen dwang invoert1 met de natuur van een redelk wezen in strd is1 den mensch geheel passief maakt1 de zedelke vrheid en verantwoordelkheid ondermnt4 ,het pelagianisme is er daarom altd op uit1 om de weerstaanbaarheid der roeping te handhaven en wedergeboorte1 bekeering1 heiligmaking1 volharding enz4 te laten afhangen van eene beslissing van den wil4 ,wedergeboren en gerechtvaardigd wordt h alleen1 die vooraf vrwillig eene of andere conditie volbrengt1 gelooft1 zich bekeert1 gezind is om ,gods geboden te onderhouden enz4 ,het wikkelt zich daarmee terstond in tal van onoplosbare moeilkheden4 ,indien de mensch tot het volbrengen van die conditin van nature in staat is1 is h zoo goed1 dat er heel geen wedergeboorte in den zin der ,schrift van noode is2 eenige zedelke opvoeding en verbetering is dan meer dan voldoende4 ,indien de mensch de kracht1 om het evangelie al dan niet aan te nemen1 vooraf door de gratia praeveniens in doop of roeping ontvangen moet1 dan gaat er ook hier een gratia irresistibilis aan het gelooven vooraf1 want de gratia praeparans wordt aan allen zonder hun willen of weten geschonken2 dan heeft feitelk de wedergeboorte al plaats vr de beslissing van den mensch1 want operari sequitur esse1 de daad volgt op het vermogen1 de wil1 die tot het aannemen van het evangelie in staat stelt1 is blkens het evangelie van ,johannes reeds een vernieuwde en herboren wil4 ,alleen is dan niet in te zien1 hoe er na dat alles nog eene vre wilskeuze mogelk is2 de wil is immers door de buiten zn toedoen hem geschonken goede kracht reeds ten goede gedetermineerd1 en juist in diezelfde mate ten goede gedetermineerd1 als z kracht tot eene goede keuze ontving2 hoe meer men den wil door de zonde verzwakt laat zn en hoe meer kracht men hem in de gratia praeveniens schenken laat1 des te meer en in diezelfde mate houdt ook zne indifferente vrheid op4 ,daarb is het raadselachtig1 waartoe zulk eene vre wilskeuze nog noodig is2 als ,god toch reeds van te voren en onwederstandelk den mensch in zooverre vernieuwen moet1 dat h vr het evangelie kiezen kan1 waartoe dient de handhaving van de indifferente wilsvrheid dan nog anders1 dan alleen om ,gods genade wederom te verdelen1 zn genadeverbond weer even wankel en onvast te maken als dat der werken vr den val1 en ,christus nog machteloozer en liefdeloozer voor te stellen dan ,adam8 ,want ,h heeft alles volbracht en alles verworven1 maar als ,h het wil toepassen1 stuit zne macht en zne liefde af op den1 nog wel met nieuwe krachten toegerusten wil van den mensch6 ,alleen om eene schnvrheid van den mensch te redden1 wordt ,god van zne souvereiniteit1 het genadeverbond van zne vastigheid1 ,christus van zne koninklke macht beroofd4 ,en als men er dan nog maar iets mede won2 maar inderdaad verliest men er alles b4 ,niet alleen wordt b de volwassenen de indifferente wilsvrheid slechts in schn gered4 ,maar b de kinderen blkt heel de leer onvoldoende en de onbarmhartigheid zelve4 ,want n van beide3 de gratia1 die aan de kinderen geschonken wordt1 is voldoende ter zaligheid en opent hun1 indien z vroeg sterven1 de poorte des hemels--en dan worden z behouden zonder hun toedoen en zonder zelf gekozen en beslist te hebben2 of z is niet voldoende1 maar dan zn ook alle kinderkens verloren1 die vroeg1 voordat z kiezen konden1 stierven2 en van de kinderen1 die opwassen1 vallen er door vre wilskeuze weer duizenden b duizenden af4 ,het pelagianisme in zne verschillende vormen schnt barmhartig te zn2 maar het is niets anders dan de barmhartigheid van den farizer1 die zich om de tollenaars niet bekommert4 ,om de wilsvrheid b enkele duizenden volwassenen te redden1 en dan nog maar in schn1 geeft het1 naar evenredigheid1 millioenen van kinderkens aan de verdoemenis prs4 ,ten slotte blft het een raadsel1 wat het pelagianisme daarop tegen hebben kan1 dat ,god zne krachtdadige genade aan zondaren verheerlkt4 ,indien het de vraag opwierp1 waarom ,god die genade slechts aan velen en niet aan allen schenkt1 zou het b iedereen een welwillend oor vinden4 ,wie heeft die vraag niet in zich voelen oprzen en wie is er niet tot in het diepste zner ziel door ontroerd8 ,maar die vraag keert op ieder standpunt weer en wordt door ,pelagius even min als door ,augustinus beantwoord2 allen zonder onderscheid moeten rusten in het welbehagen ,gods4 ,de belders van ,gods souvereiniteit zn hierb in geen geval in ongunstiger conditie dan de verdedigers van den vren wil4 ,want1 gelk boven aangetoond werd1 schenkt de gratia externa volgens de ,gereformeerden aan allen1 die onder het evangelie leven1 minstens zooveel genade1 als volgens de ,pelagianen in de zoogenaamde gratia sufficiens hun verleend en door hen tot eene vre keuze vr of tegen het evangelie genoegzaam wordt gekeurd4 ,de leer der inwendige roeping ontneemt aan de uitwendige roeping geen enkele zegening en weldaad1 welke er naar het pelagianisme of semipelagianisme1 volgens ,roomschen1 ,lutherschen of ,remonstranten door ,god mede verleend wordt4 ,op ,gereformeerd standpunt blven alle uitwendig geroepenen objectief in dezelfde conditie verkeeren1 als waarin z naar andere beldenissen zich bevinden4 ,de bewering der ,gereformeerden is alleen1 dat al die rke genade aan en in den mensch1 als z niet bepaald genade der wedergeboorte is1 ongenoegzaam is1 om den mensch tot eene vre1 besliste aanneming van het evangelie te brengen4 ,om te gelooven in ,christus1 is volgens de duidelke leer van het evangelie van ,johannes1 niet minder dan wedergeboorte van noode1 eene werking van ,gods kracht als in de opwekking van ,christus1 ,ef4 #a3ai1 #bj4 ,alle mindere genade1 hoe rk en heerlk1 is onvoldoende2 eene genade1 die zonder te wederbaren toch den wil zoover herstelt1 dat h vr het evangelie kiezen kan1 wordt nergens in de ,schrift geleerd en is ook eene psychologische ongermdheid4 ,al ware deze hunne beldenis ook onjuist1 7des neen71 z brengt hoegenaamd geen verandering ten nadeele in den toestand van hen1 die volgens de beldenissen van alle ,christenen ten slotte om hun ongeloof verloren gaan4 ,doch boven de voorstanders van de vre wilskeuze hebben die van de ,gereformeerde religie dit in elk geval voor1 dat ,gods raad zal bestaan1 dat zn genadeverbond niet wankelt1 dat ,christus waarachtig en volkomen ,zaligmaker is1 dat het goede i4 e4 w4 eens onfeilbaar zal triumfeeren over het kwade4 ,wat ernstig bezwaar kan daartegen worden ingebracht8 ,indien w zonder ons weten der verdoemenis in ,adam kunnen deelachtig zn--een feit1 dat niemand loochenen kan--waarom zouden w dan niet veelmeer zonder ons weten door ,god in ,christus tot genade aangenomen kunnen worden8 ,van dwang is toch b deze genade geen sprake4 ,om een oogenblik sterk te spreken1 indien deze genade niet krachtens haar aard dwang uitsloot en ,god werkelk dwang gebruikte2 wie zou dan toch nog aan het einde het recht of ook zelfs den lust hebben zich te beklagen1 indien h alzoo aan het eeuwig verderf ontrukt en in het eeuwige leven overgebracht werd8 ,wie zou den man gelk geven1 die zich er over beklaagde1 dat men hem1 zonder zne wilsvrheid te eerbiedigen1 uit levensgevaar had gered8 ,maar het is niet zoo2 er is in de inwendige roeping en wedergeboorte geen dwang b ,god1 1 ,ep4 ad ,diogn4 #g4 ,geen enkele vrome1 van wat beldenis ook1 die in het werk der genade van dwang heeft gesproken1 ook al werd h als een brandhout uit het vuur gerukt4 ,veeleer zou het zn wensch zn1 dat ,god met meer macht in hem de zonde brak en zonder den langen weg van strd de zaligheid hem deelachtig maakte4 ,maar zoo doet ,god in de genade niet2 alle dwang is met haar wezen in strd4 ,want immers de genade is geen physische kracht4 ,de ,thomisten spraken van eene physica praedeterminatio1 de ,roomschen vatten het beeld ,gods hoe langer hoe meer op als een substantieel toevoegsel aan de natuur van den mensch4 ,maar de ,gereformeerden spraken niet alzoo4 ,niet alleen hielden z het beeld ,gods voor wezenlk eigen aan den mensch1 maar z weigerden zelfs1 om de genade ,gods in de vocatio interna als eene physische te omschrven2 z was wel niet louter ethisch of moreel1 maar z was ook niet van physischen aard1 en daarom het best als supernaturalis en divina te bepalen4 ,z brengt toch in geen enkel opzicht eenige nieuwe substantie in de bestaande schepping in1 gelk ,manichen en ,anabaptisten dat leeren1 ,m4 ,vitringa ,,iii #bbd sq4 ,dat doet z niet objectief1 inzoover met de genade de persoon en het werk van ,christus kan worden aangeduid1 want ,christus1 schoon ontvangen van den ,h4 ,geest1 nam zne menschelke natuur aan uit ,maria en bracht ze niet uit den hemel mede4 ,maar z doet het ook niet in subjectieven zin4 ,de genade schept nooit1 z herschept4 ,de wedergeboorte1 welke z tot stand brengt1 beteekent noch in haar eerste1 noch in haar tweede1 noch in haar derde beteekenis1 dat er van buiten af eenige substantie aan mensch of wereld toegevoegd of in hen ingedragen wordt4 ,het zn dezelfde menschen1 die eertds duisternis1 ,ef4 #e3e1 dood in zonden en misdaden1 ,ef4 #b3b1 roovers1 gierigaards enz41 #a ,cor4 #f3aa waren1 en die nu afgewasschen1 geheiligd en gerechtvaardigd zn4 ,de continuiteit van het ik blft gehandhaafd4 ,en zoo is het ook dezelfde hemel en dezelfde aarde1 die aan het einde der dagen vernieuwd zullen worden4 ,christus is geen nieuwe1 tweede ,schepper1 maar ,herschepper1 ,reformator aller dingen4 ,wl de zonde niet eene substantie is maar de forma der dingen aangetast en verwoest heeft1 daarom kan de herschepping in geen creeren van eenige substantie1 maar moet z in eene herstelling der forma1 in reformatie bestaan4 ,reeds hierdoor is alle gedachte aan physischen dwang b de genade uitgesloten4 ,maar er is meer4 ,niet alleen brengt z geen nieuwe substantie in de schepping in1 maar z ontneemt er ook niets wezenlks aan1 niets1 dat haar 7ofschoon wel van nature01 toch7 wezenlk eigen is4 ,de zonde behoort niet tot het wezen der schepping4 ,en de genade neemt niets anders uit ons weg dan de zonde alleen4 ,z onderdrukt niet1 z herstelt de natuur2 non tollit sed restituit et perficit voluntatem4 ,z neemt uit ons verstand de duisternis1 uit onzen wil de zwakheid1 de machteloosheid weg4 ,z geeft ons terug1 wat w naar ons wezen1 naar de idee1 moesten hebben doch door de zonde verloren4 ,z herschept ons naar het evenbeeld desgenen1 die ons geschapen heeft4 ,het is waar1 dat z1 gelk ze eenerzds niet in het inplanten eener nieuwe substantie bestaat1 zoo ter andere zde niet in eene uitwendige1 zedelke verbetering van gezindheid en daden opgaat4 ,z is niet maar eene reformatio vitae1 gelk de ,socinianen haar omschreven1 ,m4 ,vitringa ,,iii #bbe cf4 #bbg2 de ,schrift spreekt daartoe van de wedergeboorte in veel te sterke bewoordingen2 reeds het ,o4 ,t4 duidt haar aan als eene besndenis des harten1 ,deut4 #cj3f1 een scheppen van een rein hart en vernieuwen van een vasten geest1 ,ps4 #ea3ab1 een wegnemen van het steenen en geven van een vleeschen hart1 ,jer4 #ca3ccv4 ,ezech4 #aa3ai1 #cf3be1 en het ,n4 ,t4 bezigt de woorden3 geboorte van boven1 ,joh4 #c3c1 uit ,god1 #a3ac1 uit den ,geest1 #c3e1 #f1 #h1 wedergeboorte1 ,tit4 #c3e1 en zegt1 dat degenen1 die deze weldaad ontvingen1 daardoor een nieuw schepsel1 #b ,cor4 #e3ag1 ,gods maaksel1 ,rom4 #ad3bj1 ,ef4 #b3aj1 nieuwe menschen1 ,ef4 #b3ae1 #d3aj1 #bd zn1 ne plante met ,christus geworden zn in zn dood en opstanding1 ,rom4 #f3e1 in ,christus of in den ,h4 ,geest leven en wandelen enz4 ,de weldaad der wedergeboorte is dus veel te groot1 dan dat ze door eene suasio moralis van het woord der prediking zou kunnen worden voortgebracht1 z onderstelt veeleer eene ,goddelke almachtige kracht1 ,ef4 #a3ai1 #bj2 en z is ook te rk1 dan dat z alleen in eene verandering van de daden of uitingen van de menschelke vermogens zou bestaan4 ,immers is de zonde1 schoon met eene daad begonnen znde1 in de natuur des menschen zelve ingedrongen2 z is geen substantia maar ook geen actus alleen2 z is eene innerlke verdorvenheid van den ganschen mensch1 van zne gedachten en woorden en daden niet slechts1 maar ook van zn verstand en wil1 en wederom van deze niet alleen maar ook van zn hart1 waaruit alle ongerechtigheden voortkomen1 van het innerlkste1 de kern1 den wortel van zn wezen1 van het ik des menschen zelf4 ,en daarom is de wedergeboorte zulk eene geheel bovennatuurlke1 allerkrachtdadigste1 verborgene en onuitsprekelke werking ,gods1 waardoor ,h indringt tot in de binnenste deelen des menschen1 het gesloten hart opent1 het harde vermurwt1 het onbesnedene besndt1 nieuwe hoedanigheden in den wil instort en dien van dood levend1 van kwaad goed1 van niet-willende gewillig1 van wederspannig gehoorzaam maakt1 ,can4 ,dordr4 ,,iii #aa4 #ab4 ,nieuwe hoedanigheden zn het dus wel1 welke de wedergeboorte in den mensch inplant1 maar het zn toch geen andere1 dan die tot zn wezen behooren1 hebbelkheden1 gezindheden1 neigingen1 die oorspronkelk in het beeld ,gods begrepen waren en met ,gods wet overeenstemden1 en die de gevallen1 zondige menschelke natuur van haar duisternis en slavern1 van haar dood en ellende bevrden4 ,al is het dan ook1 dat de genade1 die de wedergeboorte werkt1 terecht irresistibilis of nog beter insuperabilis heet1 wl z allen tegenstand van den zondigen mensch verwint2 al is z eene gratia operans1 die in den mensch werkt zonder eenige medewerking van zn wil2 toch is en blft z eene potentissima simul et suavissima operatio1 die in de menschen niet als in stokken en blokken werkt1 den wil en zne eigenschappen niet wegneemt noch hem dwingt met geweld1 maar maakt hem geestelk levende1 geneest1 verbetert en buigt hem op eene wze1 die liefelk en tegelk krachtig is4 ,cf4 ,can4 ,dordr4 ,,iii ,,iv en de oordeelen der afgevaardigden over het #c;e en #d;e art4 der ,remonstranten1 voorts de werken over de genade1 boven bl4 #dgi aangehaald en verder nog ,trigland1 ,antapol4 c4 #bc-cc4 ,voetius1 de statu electorum ante conversionem1 ,disp4 ,,ii #djb-dcb1 de regeneratione1 ib4 #dcb-dfh1 an ,christus electis et salvandis specialem gratiam regenerationis et fidei sit meritus1 ib4 ,v #bgj-bgg4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xv qu4 #c-f4 ,spanhemius1 ,elenchus controv4 de religione1 ,op4 ,,iii #hge sq4 ,id4 ,disp4 theol4 de quinquarticulanis controversiis1 ,op4 ,,iii #aafg-aahh4 ,hoornbeek1 ,theol4 pract4 lib4 #f4 ,moor ,,iv #ddb-ecd enz4 #de4 ,,geloof ,,en ,,rechtvaardigmaking4 #a4 ,het geestelk leven1 dat in de wedergeboorte ingeplant wordt1 komt met het natuurlk leven daarin overeen1 dat het1 om toe te nemen en op te wassen1 gevoed en versterkt worden moet4 ,er is tusschen beide anders wel een groot onderscheid1 want het geestelk leven heeft zn oorsprong in ,god1 niet als ,schepper maar als ,zaligmaker2 het is verworven door de opstanding van ,christus2 het is een eeuwig leven1 dat niet zondigen en niet sterven kan4 ,maar desniettemin heeft de wedergeborene voortdurend noodig1 om met kracht versterkt te worden door den ,geest naar den inwendigen mensch4 ,ook deze versterking des geestelken levens is evengoed als zn oorsprong uit ,god en den rkdom zner genade4 ,het leven van den geestelken mensch is ook na zn ontstaan geen oogenblik los te denken van ,god en zne gemeenschap4 ,het is in denzelfden strikten en bzonderen zin1 waarin het uit ,god is1 ook door en tot ,god4 ,h is het1 die het voedt en onderhoudt1 die het nimmer laat varen1 die het tot daden en werkzaamheden doet overgaan1 die niet alleen het kunnen schenkt maar ook het willen en werken werkt naar zn welbehagen1 ,phil4 #b3ac1 #b ,cor4 #c3e4 ,het is een leven in de gemeenschap met ,christus2 de geloovigen zn in den doop ne plante met ,hem geworden in zn dood en ook in zne opstanding1 ,rom4 #f3e1 z zn in ,christus en ,christus leeft in hen1 #b ,cor4 #ac3e1 ,gal4 #b3bj1 z kunnen niets doen zonder ,hem1 indien z niet blven in ,hem als ranken in den wnstok1 ,joh4 #ae3d1 #e2 z kunnen alleen sterk worden 1 ,ef4 #f3aj1 door den ,geest van ,christus en in zne gemeenschap1 ,rom4 #h3ac1 #bf1 #b ,cor4 #ac3ac1 ,ef4 #c3af4 ,maar die ,geest werkt in de wedergeborenen naar verschillende zden4 ,dat kan en dat behoort zoo1 wl de nieuwe mensch niet aanstonds in trappen01 maar wel in deelen0 volmaakt is4 ,in de wedergeboorte wordt principieel de gansche mensch herschapen2 het ik des menschen zelf sterft en leeft uit en in ,christus weer op1 ,gal4 #b3bj2 het is terstond een 1 die in ,christus geschapen wordt1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj1 wel klein en teer maar toch in alle deelen compleet4 ,en daarom werkt de ,h4 ,geest naar verschillende zden1 om den nieuwen mensch gelkmatig en evenredig in al zne deelen te laten opwassen4 ,h werkt als ,geest der wsheid1 der heiligheid en der heerlkheid en siert de geloovigen met allerlei krachten en gaven en deugden1 ,rom4 #ae3ac1 #a ,cor4 #ab3cv41 ,gal4 #e3bb4 ,bepaaldelk werkt ,h naar de zde des verstands de deugden van geloof1 kennis1 wsheid enz4 ,schoon op geheimzinnige1 onnaspeurlke wze door den ,geest in den mensch ingeplant1 ,joh4 #c3h1 is het geestelk leven toch1 zoodra het zich in den mensch bewust wordt1 van het eerste oogenblik af gebonden aan het ,woord ,gods4 ,het is door den ,h4 ,geest uit een 1 uit de inwendige1 evangelische roeping van ,christus gewekt2 het blft b zn wasdom aan dat woord gebonden1 en dus1 zoodra het bewust wordt1 ook afhankelk van de ,h4 ,schrift1 welke het woord van ,christus is4 ,het geestelk leven staat krachtens zn aard in rapport met de ,schrift1 gelk de plant met den bodem1 waarin z wortelt en waaruit z haar sappen trekt4 ,niet met de ,schrift alleen als uitwendig in letteren beschreven1 maar ook als b den voortduur door den ,h4 ,geest gedragen1 bezield en gesproken in het hart4 ,de vocatio interna is niet alleen noodig b het ontstaan maar ook b den wasdom van het geestelk leven4 ,z geschiedt niet eenmaal en is met de schepping van het leven niet afgeloopen1 maar z zet zich altd voort2 gelk ,god eerst alles schiep door het ,woord en daarna door datzelfde ,woord alle dingen onderhoudt1 zoo is de vocatio interna ook werkzaam b de onderhouding en ontwikkeling van het geestelk leven4 ,de geloovigen zn 1 ,rom4 #a3f1 die de hemelsche roeping deelachtig zn1 ,hebr4 #c3a1 die b den voortduur door ,god geroepen worden tot zn koninkrk1 totdat z het feitelk zullen berfd hebben1 #a ,thess4 #b3ab1 #e3bd4 ,de daad nu1 waardoor de ,h4 ,geest het ,woord van ,christus in zn geestelken zin en inhoud verstaan doet en het bewustzn voor de waarheid ontsluit1 draagt in de ,schrift nog den bzonderen naam van verlichting4 ,wl de zonde het verstand verduisterd heeft1 ,rom4 #a3ba1 #a ,cor4 #a3ba1 #b3ad1 ,ef4 #d3ah1 #e3h1 is er ook noodig eene 1 ,rom4 #ab3b1 ,ef4 #d3bc4 ,deze komt tot stand door ,god1 die door 1 in den mensch1 1 ,gal4 #a3af1 de verhindering wegneemt1 welke de rechte kennis der zaken tot dusverre belette1 ,mt4 #aa3be1 #af3ag1 ,gal4 #a3af1 cf4 deel ,i #bde4 ,h doet dit door den ,h4 ,geest te geven1 die een is1 ,ef4 #a3ag1 in de waarheid leidt1 ,joh4 #af3bc1 alles leert1 ,joh4 #ad3bf1 #a ,joh4 #b3bj1 en de dingen ,gods doet verstaan1 #a ,cor4 #b3aj-af4 ,gelk ,h b de schepping door zn machtwoord het licht uit de duisternis liet schnen1 zoo laat ,h het ook door den ,zoon1 ,mt4 #aa3bg en door den ,geest licht worden in de harten der menschen1 #b ,cor4 #d3f1 en maakt de oogen des harten verlicht1 ,ef4 #a3ah4 ,daardoor weten1 z de dingen1 die hun door ,god in het evangelie werden geschonken1 #a ,cor4 #b3ab1 hebben z eene en 1 d4 i4 eene hen persoonlk aangaande en op hen inwerkende kennis1 van den ,vader1 ,mt4 #aa3bg1 #b ,cor4 #d3f1 ,ef4 #a3ag1 van ,christus1 ,mt4 #af3ag1 van de dingen des ,geestes ,gods1 #a ,cor4 #b3ad enz41 en zn z kinderen des lichts1 ,luk4 #af3h1 ,ef4 #e3h1 #a ,thess4 #e3e1 burgers van het rk des lichts1 #a ,petr4 #b3i1 ,col4 #b3ab en wandelen in het licht1 ,ef4 #e3h1 #a ,joh4 #a3g1 #b3i1 #aj4 ,door de verlichting des ,h4 ,geestes gaat den mensch een gansch nieuw licht op over alle dingen1 over ,god1 ,christus1 zonde1 genade1 ,schrift1 kerk1 wereld1 dood1 oordeel enz4 ,in ,gods licht ziet h thans licht4 ,deze kennis wordt nu in de ,schrift nader omschreven als eene kennis des geloofs4 ,het is geheel in overeenstemming met de ,schrift1 te zeggen1 dat de kennisse ,gods in het aangezicht van ,christus zalig maakt1 rechtvaardigt1 vergeving der zonden en eeuwig leven schenkt1 #a ,kon4 #h3dc1 #a ,chr4 #bh3i1 ,ps4 #hi3af1 ,jes4 #a3c1 #aa3i1 #ec3aa1 ,jer4 #d3bb1 #ca3cd1 ,hos4 #b3ai1 #d3a1 #f1 ,mt4 #aa3bg1 ,luk4 #a3gg1 ,joh4 #h3cb1 #aj3d1 #ad1 #ag3c1 ,rom4 #aj3c1 #b ,cor4 #b3ad1 ,gal4 #d3i1 ,ef4 #d3ac1 ,hebr4 #h3aa1 #a ,joh4 #e3bj1 #b ,petr4 #a3b1 #c3ah4 ,maar wl z krachtens haar oorsprong1 wezen en voorwerp een geheel bzonder karakter draagt1 wordt z eene kennis des geloofs genoemd4 ,zoo bepaald1 wordt z echter daarmede echter volstrekt niet aangeduid als iets1 dat aan de menschelke natuur als zoodanig vreemd is en in den zin van een donum superadditum aan haar toegevoegd wordt4 ,duisternis1 dwaling1 leugen enz4 zn tegennatuurlk1 eigenschappen der gevallen natuur1 maar het licht der kennis behoort tot het beeld ,gods1 dat den mensch oorspronkelk en wezenlk eigen was4 ,en ook de kennis des geloofs is geen volstrekt bovennatuurlk toevoegsel aan den mensch4 ,gelooven gansch in het algemeen doet ieder mensch1 altd en op alle terrein1 vooral ook op dat der wetenschap4 ,er is geen kennis zonder eenig geloof2 het dualisme tusschen geloof en wetenschap is theoretisch en practisch onmogelk4 ,zelfs spreekt men in de dogmatiek1 behalve van zaligmakend1 ook van historisch1 ,mt4 #g3bf1 ,joh4 #ab3db1 #dc1 #ac3ag1 ,hd4 #bf3bg1 #bh1 ,jak4 #b3ai1 td-1 ,mt4 #ac3ba1 en wondergeloof1 ,mt4 #i3b1 #ag3bj1 ,hd4 #ad3i1 #a ,cor4 #ac3b1 welke van het eerste wel wezenlk onderscheiden zn en ook in onwedergeborenen vallen kunnen1 maar er toch zooveel overeenkomst mede hebben moeten1 dat z denzelfden naam van geloof kunnen dragen4 ,maar zelfs het geloof in engeren zin1 de fides justificans of salvifica1 is geen donum superadditum naar ,roomsche opvatting4 ,wel is het geloof eene gave ,gods1 ,hd4 #e3ca1 ,ef4 #b3h1 ,phil4 #a3bi1 vrucht van zne 1 #a ,cor4 #b3d1 #e1 ,ef4 #a3ai1 #a ,thess4 #b3ac1 en bepaaldelk door den ,h4 ,geest geschonken1 #a ,cor4 #ab3c1 #b ,cor4 #d3ac4 ,maar z is toch eene gave1 die niet in absoluten zin1 maar slechts toevallig1 ter wille van de zonde1 noodzakelk is4 ,de herschepping toch brengt nooit eene nieuwe substantie in wereld of menschheid in2 ook in het geloof schenkt z aan den mensch niet zulk een nieuw vermogen1 kracht of werkzaamheid1 welke de oorspronkelke1 naar ,gods beeld geschapen menschelke natuur niet bezat4 ,integendeel1 de ,gereformeerden beweerden terecht tegen de ,remonstranten1 b4v4 ,arminius1 ,op4 #afj1 dat ,adam vr den val in zne natuur de kracht bezat1 om in ,christus te gelooven1 al kende h natuurlk ,christus niet en al had h ,hem toen als ,zaligmaker niet noodig1 ,gomarus1 ,op4 ,i #ic4 ,moor ,,iv #dfa4 ,shedd1 ,dogm4 ,theol4 ,i #ded4 ,,ii #dhbv4 ,en z hielden evenzoo tegen de ,roomschen staande1 dat ,christus als mensch op aarde door het geloof had geleefd1 boven #bid4 ,wl nu de wedergeboorte principieel eene herschepping is van den ganschen mensch naar het evenbeeld desgenen1 die hem geschapen heeft1 is het geloofsvermogen 7fides potentialis1 seminalis1 habitualis1 semen of radix fidei7 vanzelf met en in haar gegeven4 ,zooals kinderkens redelke wezens zn ante rationem actualem1 zoo zn z1 indien z kinderen des verbonds zn1 ook fideles ante fidem actualem4 ,wel is het onjuist1 om met oudere ,luthersche theologen de wedergeboorte in donatio fidei te laten opgaan1 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iii #bbb1 want in de wedergeboorte worden evengoed de semina spei1 caritatis enz41 ingeplant2 maar toch wordt in haar1 gelk alle vermogens en krachten1 zoo ook het geloofsvermogen hersteld4 ,gelooven in ,god1 in ,christus enz41 is voor den wedergeboren mensch als zoodanig even natuurlk1 als het voor ieder mensch natuurlk is1 om aan de zienlke wereld te gelooven4 ,wel gaat1 gelk iedere potentia eerst door zekere inwerking van buiten tot actus overgaat en een tarwegraan alleen in den schoot der aarde ontkiemt1 zoo ook het geloofsvermogen1 dat door de wedergeboorte is ingeplant1 alleen door de voortgaande vocatio interna tot de daad des geloofs over4 ,maar in de wedergeboorte herstelt ,god toch het levensrapport1 dat er oorspronkelk tusschen ,hem en den mensch bestond2 naar ,gods beeld herschapen1 is de mensch weder verwant aan ,god zelf en aan al wat ,gods is1 aan znen ,christus1 aan de dingen des ,geestes1 aan zn ,woord1 aan zne kerk1 aan zn hemel1 aan de dingen1 die boven zn4 ,der wereld gekruisigd en der zonde gestorven1 leeft h ,gode4 ,en daarom1 verlicht wordende door den ,h4 ,geest1 kent h ,god ook en is in die kennis zalig1 ,joh4 #ag3c4 ,maar dit mag niet zoo worden verstaan1 alsof de wedergeborene deze kennisse ,gods in ,christus putte uit zn eigen hart1 uit de inwendige onderwzing des ,h4 ,geestes4 ,de mystiek heeft ten allen tde ,woord en ,geest tegenover elkander gesteld1 de letter veracht1 het inwendige woord ten koste van het uitwendige verheven en daarvoor zelfs zich beroepen op de ,h4 ,schrift1 ,jes4 #ed3ac1 ,jer4 #ca3cd1 ,mt4 #aa3be1 #bg1 #af3ag1 ,joh4 #f3de1 #a ,cor4 #b3aj1 #b ,cor4 #c3f1 ,hebr4 #h3aj1 #a ,joh4 #b3bj1 #bg4 ,daartegen valt op te merken3 #a dat zeer zeker alle kennis1 op natuurlk en geestelk gebied eene relatie1 eene verwantschap tusschen object en subject onderstelt4 ,om te zien is een oog noodig2 en object en subject moeten beschenen worden door eenzelfde licht4 ,om te kennen is verstand noodig1 en het is dezelfde ,logos1 die het gekende object en het kennend subject voor elkander schiep4 ,zoo ook moet op geestelk terrein b het ,woord de ,geest1 b de vocatio externa de vocatio interna1 b de revelatie de illuminatie bkomen1 om ons ,god te doen kennen in het aangezicht van ,christus4 #b ,de ,schrift spreekt dit in bovengenoemde en andere plaatsen beslist en duidelk uit4 ,in ,gods licht alleen zien w het licht4 ,maar z zegt nergens1 dat de wedergeborene de stof dezer kennis uit zichzelven putten kan of moet4 ,in #a ,joh4 #b3bj-bg verbindt de apostel de zalving des ,geestes1 die de geloovigen van den ,heilige1 d4 i4 van ,christus ontvangen hebben1 ten nauwste met de waarheid1 welke z gehoord hebben1 vs4 #ba-bd2 als z daarin blven1 blven z ook in den ,zoon en den ,vader en hebben geen nadere onderwzing meer noodig4 ,overal verwst de ,schrift den geloovige buiten zich1 naar de openbaring ,gods in natuur1 wet en evangelie heen1 ,deut4 #d3a1 ,jes4 #h3bj1 ,joh4 #e3ci1 ,rom4 #a3bj1 #ae3d1 #b ,tim4 #c3ae1 #a ,petr4 #a3be1 #b ,petr4 #a3ai enz4 #c ,in het natuurlke is het zoo1 dat de mensch wel een bewustzn1 verstand1 rede meebrengt maar dat h toch allen inhoud der kennis van buiten verkrgen moet1 deel ,i #afav4 ,,ii #civ4 ,veel meer is dit in het geestelke het geval4 ,want al zn alle geloovigen ook door den ,heere geleerd1 z leven toch nog in het vleesch1 en blven tot dwaling geneigd4 ,telkens verheffen zich in hen gedachten1 die z gevangen hebben te leiden tot de gehoorzaamheid van ,christus4 ,aan zichzelven overgelaten1 zouden z terstond vervallen tot dwaling en leugen4 ,en daarom is hier eene objectieve openbaring noodig1 die tot regel strekt van leer en leven4 #d ,daar komt nog b1 dat niet zienlke1 maar onzienlke1 geestelke1 eeuwige dingen het voorwerp dezer religieuse kennis zn4 ,hetgeen geen oog heeft gezien en geen oor heeft gehoord en in 's menschen hart niet is opgeklommen1 dat heeft ,god in het evangelie bereid dien1 die ,hem liefhebben4 ,hoe zullen w deze dingen kennen1 vast en zeker1 tenz z ons in een getrouw beeld1 zuiver en onvermengd1 voor de oogen worden geplaatst8 ,w wandelen hier niet door aanschouwen2 zoo behooren w dan de heerlkheid des ,heeren in een spiegel te aanschouwen1 om naar datzelfde beeld in gedaante veranderd te worden4 #e ,en eindelk1 gelk in het natuurlke ieder schepsel voedsel zoekt naar zn aard1 zoo trekt ook in den geloovige het nieuwe leven altd weer naar het evangelie1 naar het woord van ,christus1 naar de ,schriften heen als naar den grond1 waarop het steunt1 als naar het voedsel1 waardoor het gesterkt wordt4 ,niet ontbeerlker maar steeds onmisbaarder en heerlker wordt de ,schrift dengene1 die opwast in het geloof4 ,het getuigenis des ,h4 ,geestes in zn hart bindt hem in dezelfde mate en kracht aan de ,schrift als aan den persoon van ,christus zelven1 deel ,i #ejbv4 ,uit dit alles wordt nu ook duidelk1 waarom de religieuse kennis in de ,schrift als eene kennis des geloofs omschreven en het geloof in het subjectieve werk der zaligheid zoo sterk op den voorgrond wordt geplaatst4 ,eigenlk gesproken1 maakt het geloof of de kennis niet zalig1 maar ,god maakt zalig in ,christus door den ,h4 ,geest4 ,h maakt zalig1 door de weldaden des verbonds1 door ,christus1 door zichzelven te schenken aan den zondaar4 ,maar wat zou die zaligheid baten1 indien z ons niet bewust ware en w er geen kennis van droegen8 ,dan zou z zelfs niet bestaan4 ,onbewuste zaligheid is wel voor den ,buddhist het hoogste1 en velen geven tegenwoordig aan het niet-zn boven het zn de voorkeur4 ,maar het hoogste zn is voor den ,christen ,god te kennen en door die kennis het eeuwige leven te hebben4 ,de kennis is daarom niet een toevallig1 van buitenaf komend toevoegsel aan de zaligheid1 maar vormt daarin een onmisbaar element4 ,er is geen zaligheid1 die niet gekend1 niet genoten wordt4 ,wat hadden w aan de vergeving der zonden1 aan de wedergeboorte en volkomene vernieuwing door den ,h4 ,geest1 aan de hemelsche heerlkheid1 indien w er geen bewustzn en geen kennis van hadden4 ,z zouden niet kunnen bestaan1 z onderstellen en eischen bewustzn1 kennis1 genieting1 en geven daarin de zaligheid4 ,god maakt zalig1 door zichzelven in ,christus te doen kennen en genieten4 ,wl echter de weldaden van het verbond der genade hier op aarde nog slechts ten deele worden geschonken1 wl de gemeenschap met ,god1 de wedergeboorte1 de heiligmaking nog onvolkomen zn1 wl de kennis onvolmaakt is1 onzienlke dingen tot object heeft en aan de ,schrift gebonden is1 daarom is de kennisse ,gods hier op aarde een kennis des geloofs4 ,het geloof is de eenige weg1 waarlangs z verkregen wordt1 de eenige vorm1 waarin z optreden kan4 ,ja alle weldaden1 vergeving1 wedergeboorte1 heiligmaking1 volharding1 hemelsche zaligheid zn er voor ons slechts door het geloof2 alleen in het geloof genieten w ze2 w zn alleen in hope zalig4 #b4 ,in het ,o4 ,t4 ontbreekt nog een technische term voor geloof4 ,de zaak ontbreekt niet1 want menigmaal treedt het heil op in den vorm van eene belofte1 die niet anders dan door het geloof kan worden aanvaard4 ,daden en werkzaamheden des geloofs worden ons daarom schier op iedere bladzde verhaald4 ,maar de religieuse verhouding des menschen tot ,god wordt gewoonlk door andere woorden uitgedrukt1 zooals3 ,god vreezen1 dienen1 liefhebben1 aankleven1 vertrouwen1 zich op ,hem verlaten1 steunen1 hopen1 wachten enz41 boven bl4 #dbg4 ,aan gelooven is het meest verwant het woord met of van 1 vastmaken1 zich vastmaken1 vasthouden aan iets1 steunen1 vertrouwen1 ,gen4 #ae3f1 ,ex4 #d3ca1 #ad3ca1 ,deut4 #i3bc1 vooral ,jes4 #g3i1 ,achaz1 die hulp zoekt b ,assur en daarop steunt1 zal niet bevestigd worden1 als h daarvan niet afziet en alleen op ,god zich verlaat1 en ,hab4 #b3d1 de ,chalden maken hunne kracht tot hun god en hunne ziel is opgeblazen1 maar de rechtvaardige zal leven door zn vertrouwen op ,god en zne belofte4 ,in het latere ,jodendom bestond het geloof niet alleen in het aannemen van de wet als ,gods gave maar ook in de meening1 dat ,gods goedheid aanvullen zou1 wat er aan de wetsgerechtigheid ontbreken mocht4 ,daartegenover treedt ,johannes de ,dooper met de prediking op1 dat zulk een geloof en zulk eene gerechtigheid geen waarde hebben1 dat voor allen en doop noodig is1 om in te gaan in het rk van den ,messias4 ,jezus sluit zich hierb aan1 maar voegt eraan toe1 dat dat rk in ,hem1 den ,zoon des menschen1 gekomen is2 ,h brengt daarvan de blde boodschap en zegt3 bekeert u en gelooft het evangelie4 ,zoolang ,jezus nu op aarde was en zelf predikte1 bestond het geloof uit den aard der zaak allereerst hierin1 dat men persoonlk in ,jezus onbepaald vertrouwen stelde en daardoor overtuigd was1 dat ,god in en door ,hem sprak en wonderen deed1 bv4 ,mt4 #h3aj1 #i3bh1 #ae3bh1 #ag3bj1 #ba3ba1bb enz4 ,jezus' persoon had zn correlaat in de woorden1 die ,h sprak1 en de werken1 die ,h deed1 en omgekeerd werden deze woorden en daden weer door zn persoon geverifieerd4 ,maar toen ,jezus heengegaan was1 kwam hierin deze verandering1 dat men persoonlk niet meer ,hem ontmoeten kon maar1 om ,hem te leeren kennen1 gebonden was aan het woord der apostelen4 ,nu kreeg het geloof als het ware twee zden2 #a het als waar aannemen van de apostolische getuigenis aangaande ,christus1 en #b het persoonlk vertrouwen op dien ,christus1 als nu nog levende in den hemel1 en machtig1 om de zonden te vergeven enz4 ,hoewel beide zden in de geschriften der apostelen naast elkander voorkomen1 legt toch ,johannes vooral den nadruk op het eerste moment1 c4 acc4 of met een objectszin of c4 dat4 rei1 ,joh4 #b3bb1 #d3ej1 #e3dg1 #f3fi1 #h3bd1 #aa3db1 #ac3ai1 #ag3h1ba1 #a ,joh4 #e3a1e2 ,paulus daarentegen op het tweede1 en spreekt dan van c4 gen41 van ,jezus1 ,rom4 #c3bb1 ,gal4 #b3af1 #bj1 #c3bb1 ,ef4 #c3ab1 ,phil4 #c3i1 van de waarheid1 #b ,thess4 #b3ac1 van het evangelie ,phil4 #a3bg1 1 #a ,thess4 #a3h1 1 ,col4 #b3e1 ,phil4 #e1 1 ,gal4 #c3bf1 ,ef4 #a3ae1 #b ,tim4 #c3ae1 en van 1 ,rom4 #d3c1 ,gal4 #d3f1 #b ,tim4 #a3ab1 ,tit4 #c3h1 1 ,rom4 #d3e1 #bd1 1 ,rom4 #i3cc1 #a ,tim4 #a3af en vooral 1 ,rom4 #aj3aa1 ,col4 #b3e1 ,phil4 #a3bi enz4 ,maar volstrekte tegenstelling is dit niet1 want ,johannes spreekt menigmaal van 1 #b3aa1 #c3af1 #ah1 #cf1 #d3ci1 #f3bi enz41 1 #a3ab1 #b3bc1 ,i #e3ac en ook 1 #c3ae1 #e3bd1 #ch1 #df1 #f3cj en 1 ,i #c3bc2 en ,paulus construeert ook met en 1 ,rom4 #aj3i1 #a ,cor4 #ac3g1 cf4 #ae3ad1ag1 #a ,thess4 #d3ad4 ,vooral is het verkeerd1 de latere onderscheiding van ,deo credere en in ,deum credere of ook die van historisch en zaligmakend geloof met de bovengenoemde te vereenzelvigen4 ,menigmaal toch sluit de constructie van met 1 bv4 dat ,jezus is de ,christus1 wel terdege het zaligmakend geloof in1 ,joh4 #f3fi1 #h3bd1 #aa3bg1 #ag3h1 ,i #a3e1 ,rom4 #aj3i2 en of is dikwerf niet meer dan een historisch geloof1 ,joh4 #g3ca1 #djv41 #h3cjv41 #aj3db1 #aa3de1 #dh1 #ab3aa1 #db2 in #a ,joh4 #e3aj staat zelfs 4 ,en dit is ook begrpelk4 ,waarlk gelooven de getuigenis1 welke ,god getuigd heeft van znen ,zoon1 kan alleen en doet alleen h1 die een onbepaald vertrouwen stelt in den persoon van ,christus2 en omgekeerd1 wie op ,christus vertrouwt als ,zone ,gods1 neemt ook onvoorwaardelk de getuigenis ,gods aangaande ,christus door den mond der apostelen aan4 ,het geloof sluit dus in het ,n4 ,t4 twee elementen in3 vertrouwen op den persoon van ,christus en aanvaarding van het apostolisch getuigenis4 ,deze beide hangen onverbrekelk samen1 z maken in subjectieven zin het wezen des ,christendoms uit4 ,indien ,christus alleen een historisch persoon ware1 die door zn leer en leven ons een voorbeeld had nagelaten1 dan ware een historisch geloof van de overgeleverde getuigenis genoegzaam1 maar dan kwam het ook niet tot ware religie1 tot wezenlke gemeenschap met ,god en hadde het deisme gelk4 ,indien ,christus omgekeerd1 naar de meening van het pantheisme1 niet de historische maar slechts de ideale ,christus ware1 dan ware geloof aan eene getuigenis gansch overbodig1 zou ,christus niets anders wezen dan het zn ,gods in ons1 maar dan kwam het wederom niet tot ware gemeenschap van ,god en mensch1 wl deze het wezenlk onderscheid van beide onderstelt4 ,maar nu is ,christus beide3 een historisch persoon1 de ,christus der ,schriften1 en tevens de verheerlkte ,heer in den hemel1 die nog leeft en regeert als het hoofd zner gemeente4 ,h verwierf de zaligheid in het verleden1 maar past ze zelf in het heden toe4 ,en deze weldaden des verbonds omvatten de herschepping van het zn en van het bewustzn2 z bestaan in rechtvaardigmaking en in verlossing1 in licht en in leven1 in waarheid en in genade4 ,z veranderen den mensch in de wereld der gedachte1 maken hem vr van leugen1 dwaling1 duisternis1 doen hem ,god kennen als den genadige1 die de zonden vergeeft1 stellen hem in de rechte relatie tot ,god en alle dingen1 doen hem bedenken de dingen1 die boven zn en geven hem in het geloof een vasten grond der dingen1 die men hoopt1 en een bews der zaken1 die men niet ziet4 ,en z veranderen den mensch ook in zn zn1 maken hem vr van de smet der zonde1 doen hem in het verborgene zns harten leven in de gemeenschap met ,god door ,christus in den ,h4 ,geest1 maken hem een burger der hemelen1 geboren van boven1 uit ,god1 herschapen naar de gelkvormigheid aan het beeld des ,zoons1 opdat ,h z de eerstgeborene onder vele broederen4 ,en deze beide staan in onlosmakelk verband4 ,want ,christus1 die nedergedaald is1 is dezelfde1 die ook opgevaren is verre boven alle hemelen1 opdat ,h alle dingen vervullen zou1 ,ef4 #d3aj4 ,de ,h4 ,geest1 die wederbaart1 is dezelfde1 die ook in ons van ,christus getuigt4 ,de ,schrift leidt ons op tot ,christus1 die boven is1 gezeten aan ,gods rechterhand1 en ,christus1 die door den ,geest in onze harten woont1 leidt ons terug tot de ,schrift4 ,met het hart gelooft men ter rechtvaardigheid1 maar met den mond beldt men ter zaligheid1 ,rom4 #aj3aj4 ,het geloof naar de ,schrift sluit beide uit3 een geloof des harten1 dat niet beldt en eene beldenis1 die niet wortelt in het geloof des harten4 ,het is mystisch en noetisch tegelk1 een onbepaald1 onwankelbaar vertrouwen op ,christus1 als die naar het getuigenis der ,schrift alles voor m volbracht heeft en op dien grond thans en eeuwiglk mn ,heer en mn ,god is4 ,cf4 over het geloof in de ,h4 ,schrift1 behalve de handboeken voor ,bb4 ,theologie van ,weiss1 ,holtzmann enz41 ,schlatter1 ,der ,glaube im ,n4 ,t4 ,zweite ,bearbeitung4 ,calw u4 ,stuttgart #ahif4 ,c4 ,boetticher1 ,das ,wesen des relig4 ,glaubens im ,n4 ,t4 ,berlin ,gaertner #ahif4 ,haussleiter1 ,was versteht ,paulus unter ,chr4 ,glauben8 ,greifsw4 ,studin1 ,h4 ,cremer44444 dargebracht1 ,gtersloh #ahie ,s4 #aei-ahb4 ,huther1 ,die ,bedeutung der ,begriffe und in d4 ,joh4 ,schriften1 ,jahrb4 f4 d4 ,theol4 #ahgb ,s4 #a-cd4 ,cremer s4 v4 #c4 ,wat alzoo ongedeeld en in organische eenheid in de ,schrift voorkomt1 is in de theologie en in het christelk leven menigmaal uit elkander gerukt of slechts mechanisch verbonden4 ,rome vat het geloof op als assensus firmus ac certus ad ea omnia1 quae ,deus credendo proponit en verwerpt de ,protestantsche definitie1 dat het zou zn eene fiducia specialis1 dat m de zonden vergeven zn2 vertrouwen is vrucht van het geloof in den wil en kan eerst op de rechtvaardigmaking volgen1 wl anders de ,protestanten zelf niet zouden kunnen volhouden1 dat alleen het geloof rechtvaardigt2 in vertrouwen zit immers ook hoop en liefde in4 ,dit geloof als toestemming is daarom b ,rome onvoldoende ter rechtvaardiging1 het is met andere werkzaamheden wel eene voorbereiding ervan1 maar is in zichzelf informis en moet door de liefde eene fides formata worden4 ,b ,rome is het geloof nog in het geheel niet eene persoonlke1 religieuse verhouding tot ,god1 het draagt een inleidend karakter en is voor een groot deel fides implicita1 een voor waar aannemen van alles1 quod credit sacrosancta mater ecclesia4 ,de persoonlke relatie tot ,god komt eerst in de liefde tot stand1 en deze is het dan ook die rechtvaardigt en zalig maakt1 cf4 boven bl4 #ddb en deel ,i #dgf4 ,in het wezen der zaak komt daarmede de opvatting van het geloof in de ,grieksche kerk1 b ,socinianen1 ,remonstranten1 ,rationalisten enz4 overeen2 het is op zichzelf niets dan een historisch voor waar houden1 eigenlk geen religieus maar een erkenntnisstheoretisch begrip1 niet uit de ,schrift geput maar van het gewone1 dagelksche spraakgebruik in de theologie ingedragen4 ,de ,hervorming heeft echter niet gevraagd3 wat is gelooven in het algemeen8 en daarnaar het religieuse begrip des geloofs bepaald1 maar z ging naar de ,schrift terug1 onderzocht welke beteekenis en plaats deze aan het geloof toekende1 kwam daardoor tot eene geheel andere opvatting van de fides salvifica en zeide antithetisch tegenover ,rome3 het is niet alleen een firmus assensus maar ook een certa fiducia2 het geloof is de centrale1 persoonlke1 religieuse verhouding des menschen tot ,god4 ,maar het valt niet te ontkennen1 dat deze bepaling des geloofs eigenaardige moeilkheden medebracht en tot allerlei verschillende zienswzen aanleiding gaf4 ,ten eerste moest spoedig de vraag opkomen1 in welke verhouding deze beide elementen des geloofs tot elkander staan4 ,van den aanvang af stelden sommigen den zetel van het geloof in het verstand1 omschreven het liefst door cognitio certa1 certitudo1 en beschouwden de fiducia als een gevolg en vrucht van het geloof in den wil2 anderen zochten het wezen des geloofs in de fiducia en deden het zetelen in het hart4 ,later ontwikkelde zich dit verschil tot de tegenstelling van orthodoxie en pietisme2 de orthodoxie wilde door het verstand tot het hart1 door de leer tot het leven komen en werd dikwerf onverschillig voor het leven2 het pietisme bewandelde den omgekeerden weg en achtte menigmaal de leer van geringe beteekenis4 ,ten tweede kwam er spoedig verschil over de verhouding van geloof en rechtvaardigmaking4 ,de ,reformatie had het geloof opgevat als cognitio of fiducia certa1 dat ,christus mn ,zaligmaker is en dat m de zonden vergeven zn4 ,maar het scheen1 dat deze zekerheid niet aan de rechtvaardigmaking vooraf kon gaan doch daarop volgen moest2 zoo werd er sedert ,gomarus tusschen een actus directus en reflexus des geloofs1 tusschen toevluchtnemend en verzekerd vertrouwen1 tusschen wezen en welwezen des geloofs onderscheid gemaakt4 ,dit verschil leidde later tot de tegenstelling van nomisme en antinomisme2 het nomisme meende1 dat er allerlei conditin en bevindingen aan de zekerheid van de vergeving der zonden moesten voorafgaan en stelde het wezen des geloofs dus in een zoeken1 hongeren1 dorsten naar ,christus enz42 het antinomisme achtte dit alles overbodig1 eene verdeling van het werk van ,christus en omschreef het geloof als vaste overtuiging1 dat de zonden vergeven zn4 ,ten derde eindelk was de verhouding van geloof en werk moeilk te omschrven4 ,het was een levend geloof1 fides sola doch niet solitaria1 dat volgens de ,hervorming rechtvaardigde4 ,in tegenstelling met alle werken staande1 mocht het geloof dus eenerzds volstrekt geen werk zn4 ,daar moet1 zegt ,comrie1 ,heid4 ,cat4 ,voorrede ,,xxvi ,nkerk ,malga #ahef1 cf4 bl4 #dab1 in de innerlke natuur van het geloof iets zn1 waardoor het van alle werken1 hoe ook genaamd1 onderscheiden is4 ,aan de andere zde was het toch een levend geloof en dus wel een werk en eene daad1 want de potentia of habitus fidei1 welke in de wedergeboorte wordt ingeplant1 is formaliter nog geen fides1 evenmin als een ei reeds een kip is1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #djc4 #dii4 ,dit verschil over de verhouding van geloof en werk leidde in de practk tot de tegenstelling van de ldelke en de werkdadige ,christenen2 genen blven b de rechtvaardigmaking staan en komen aan de heiligmaking niet toe2 dezen loopen gevaar de eerste te miskennen en van de laatste afhankelk te maken4 ,al deze bezwaren en gevaren echter1 welke aan de reformatorische opvatting van het geloof verbonden zn1 pleiten niet tegen maar voor haar4 ,rome heeft eene zeer eenvoudige en bevattelke definitie van het geloof1 maar doet daarmede juist te kort aan den rkdom van dit begrip in de ,schrift4 ,het geloof is toch geen aannemen slechts van de getuigenis der apostelen aangaande ,christus1 maar een band der ziel aan ,christus zelf1 die boven is1 gezeten aan de rechterhand ,gods4 ,het is b uitnemendheid1 ,joh4 #f3bi1 het een en al in het christelk leven1 het middel1 waardoor w ,christus en al zne weldaden deelachtig worden1 de subjectieve bron van alle heil en zegen4 ,terwl het ons door de ,schrift bindt aan den historischen ,christus1 heft het ons tegelk tot de onzienlke wereld op1 en doet ons leven in gemeenschap met den ,heer uit den hemel4 ,waar het in den mensch ook zetele1 het werkt in op al zne vermogens en krachten1 geeft er richting en leiding aan1 beheerscht zn verstand en zn hart1 zn denken en doen1 zn leven en handelen2 ,christenen zn geloovigen1 4 ,het is mystisch en noetisch1 receptief en spontaan1 passief en actief1 eene tegenstelling van alle werken en zelf het werk ,gods b uitnemendheid1 middel ter rechtvaardiging en beginsel der heiligmaking1 heel ons leven begeleidend en eerst b den dood overgaande in aanschouwing4 ,het is niet meer dan natuurlk1 dat de theologie ermede worstelt1 om van dit geloof eene eenigszins juiste omschrving te geven4 ,en zelfs indien haar dit gelukken mocht1 is z toch nooit b machte het leven te beheerschen en alle eenzdigheden en dwalingen in de practk te voorkomen4 ,toch is het mogelk1 in de heilsorde aan het geloof die plaats en beteekenis te geven1 welke naar de ,schrift eraan toekomt4 #a ,daartoe dient op den voorgrond geplaatst1 dat alle weldaden des heils door ,christus verworven en in ,hem aanwezig zn1 en dat ,h zelf daarvan1 als de ,heer uit den hemel1 door znen ,geest de uitdeeler en toepasser is4 ,noch geloof1 noch bekeering zn conditin1 die op eenigerlei manier de zaligheid verwerven2 z zn alleen de weg1 waarin de weldaden des verbonds in het subjectief bezit komen van hen1 voor wie z verworven zn4 #b ,in zooverre is het volkomen juist te zeggen1 dat de rechtvaardigmaking evenals de andere weldaden des verbonds aan het geloof voorafgaat4 ,in het pactum salutis is de ,zoon reeds als borg en middelaar voor de znen opgetreden4 ,volgens #b ,cor4 #e3ai heeft ,god de wereld met zichzelven in ,christus verzoend en haar de zonden niet toegerekend1 en ,rom4 #d3be zegt duidelk1 dat ,christus1 gelk ,h overgeleverd is om onze zonden1 zoo ook opgewekt is 1 d4 i4 om1 ter wille van onze rechtvaardigmaking1 omdat w objectief in ,hem door zn lden en sterven in onze plaats gerechtvaardigd waren4 ,de is niet van den daarin onderscheiden1 dat deze objectief en gene subjectief is4 ,ook de eerste is objectief2 de inhoud van het evangelie luidt3 ,god is verzoend1 neemt die verzoening aan1 gelooft het evangelie1 boven bl4 #chc4 ,verzoening1 vergeving1 heiligmaking enz41 komen niet door ons geloof of onze bekeering tot stand1 maar z zn volkomen verworven door ,christus2 en ,h deelt ze uit naar zn wil4 #c ,te meer dient dit vastgehouden1 wl er geen gemeenschap aan de weldaden van ,christus is dan door de gemeenschap aan zn persoon4 ,de weldaden des verbonds zn geen stoffelke goederen1 die bezeten en genoten kunnen worden zonder en buiten den middelaar van dat verbond4 ,maar z zn in ,hem besloten en bestaan nooit en nergens onafhankelk van ,hem4 ,als gezegd wordt1 dat ,christus ze verworven heeft1 geeft dit te kennen1 dat ,god al die weldaden1 zonder schending zner gerechtigheid1 uit genade schenken kan in de gemeenschap van ,christus4 #d ,met name behoort onder die weldaden1 die ,christus verworven heeft1 ook de gave des ,h4 ,geestes4 ,h is zelf ,geest geworden1 ,h heeft door zn lden en sterven den ,geest des ,vaders en des ,zoons ook gemaakt tot zn ,geest1 tot den ,geest van ,christus1 en deelt dien daarom uit1 gelkerws ,h wil1 terwl die ,geest zelf alles uit ,christus neemt4 ,de gave des ,h4 ,geestes onderstelt dus1 dat ,god znen ,christus en dat ,christus zichzelf reeds meegedeeld en geschonken heeft4 ,ook de allereerste weldaad des heils is eene weldaad des verbonds1 welke de unio mystica onderstelt4 ,er is niet alleen geen opstanding maar ook geen gekruisigd en begraven worden1 geene afsterving van den ouden mensch dan in de gemeenschap van ,christus4 #e ,deze toerekening en schenking van ,christus en zne weldaden moge nu ideel1 in het besluit1 reeds van eeuwigheid hebben plaatsgehad2 ze moge objectief gerealiseerd zn in ,christus als hoofd en middelaar1 toen ,h mensch geworden1 gestorven en opgewekt is2 z moge ook zakelk de inhoud zn van het woord des evangelies2 z wordt toch eerst individueel toegepast en uitgedeeld in de vocatio interna1 en passief van 's menschen zde aanvaard in de wedergeboorte4 #f ,deze reele schenking van ,christus en zne weldaden in de vocatio interna is van zoo groote beteekenis1 dat er in het besluit en in de voldoening geen objectieve toerekening van ,christus is1 tenz z zich ook1 al is het zelfs vr de geboorte1 in de vocatio interna individueel realiseere en dat er omgekeerd zonder wedergeboorte geen deel is aan ,christus en zne weldaden4 ,het antinomianisme vervluchtigt den td2 voor ,god echter heeft hetgeen geschiedt in den td beteekenis voor de eeuwigheid1 wl het zelf in de eeuwigheid zn grondslag en beginsel heeft4 #g ,voor degenen1 die opwassen1 is echter ook wedergeboorte niet genoeg4 ,wl de mensch een redelk wezen is en het verbond der genade zne zelfstandigheid en vrheid niet doodt maar juist herstelt en bevestigt1 moet de wedergeboorte overgaan in daden des geloofs4 ,het is ,christus zelf1 die door den ,h4 ,geest den mensch in zne gemeenschap brengt tot de vre oefening des geloofs en der bekeering4 ,en zoozeer is het antinomianisme ook hier wederom met zne pantheistische vervluchtiging van den td aan het dwalen1 dat de ,schrift juist aan het geloof1 dat alleen hier op deze aarde geoefend kan worden1 de zaligheid verbindt4 #h ,dit geloof heeft zelf geen condities1 die de mensch eerst vervullen moet om te mogen gelooven1 want de vrheid des geloofs is voor elk overvloedig in de ,schrift en het aanbod der genade aanwezig4 ,ook is droefheid over de zonde geen conditie1 wl z als poenitentia slechts in zekeren zin gratia praeparans mag heeten1 en als resipiscentia juist vrucht en bews is van het geloof4 ,ook is het geloof zelf geen conditie tot de andere weldaden1 althans niet in dien zin1 dat deze er op eenigerlei wze door tot stand zouden komen1 maar hoogstens alleen zoo1 dat het geloof subjectief noodig is1 om de in ,christus voorhanden weldaden te ontvangen en te genieten4 #i ,wl de schenking van ,christus en zne weldaden aan het geloof voorafgaat en er op geenerlei wze door veroorzaakt of bewerkt wordt1 kan het geloof niet anders zn en is het niet anders dan de subjectieve1 bewuste en actieve aanvaarding van de geschonken weldaden4 ,de omschrving van het geloof door toevluchtnemen1 hongeren1 dorsten enz41 treft het wezen niet1 wl deze alle uitingen en werkzaamheden zn van het geloof1 en dit dus reeds onderstellen4 ,de onderscheiding van het geloof in toevluchtnemend en verzekerd vertrouwen moge als onderscheiding1 en met het oog op de practk1 waarin de geloovige telkens aan het twfelen wordt gebracht1 eenig recht van bestaan hebben2 als scheiding is z af te keuren en werkt z zeer schadelk voor den wasdom van het geestelk leven4 #aj ,het geloof als aanvaarding van de door ,christus verworven en geschonken weldaden is niet temporeel van de geloofsverzekerdheid gescheiden1 maar valt daarmede onmiddellk samen4 ,gelk het weten als weten de bewustheid van te weten vanzelf meebrengt1 zoo sluit het geloof ook naar zn aard onmiddellke zekerheid in4 ,het staat tegenover bezorgdheid1 ,mt4 #f3ca1 #h3bf1 #aj3ca1 vreeze1 ,mk4 #d3dj1 #e3cf1 twfel1 ,mt4 #ad3ca1 #ba3ba1 ,rom4 #d3bj1 ,jak4 #a3f1 ontroering1 ,joh4 #ad3a1 het is onbepaald vertrouwen1 ,mt4 #ag3bj1 en der ongeziene dingen1 ,hebr4 #aa3a4 ,uit die verzekerdheid des geloofs spreken en roemen de vromen des ,o4 en ,n4 ,verbonds1 ,gen4 #di3ah1 ,ps4 #af3h-aj1 #bc3d-f1 #ca3b1 #ef3e1 #aj1 #eg3c enz41 ,rom4 #d3ah1 #ba1 #h3ch1 #b ,tim4 #d3g1 #h1 ,hebr4 #aa enz4 ,en toen ,rome deze zekerheid verwierp1 ,trid4 ,,vi c4 #i en can4 #ac-ae1 heeft de ,hervorming1 heeft inzonderheid ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #adv4 enz4 deze zekerheid in het geloof naar de ,schrift weer aangewezen4 ,fides numquam se ipsam ignorat1 ,sohnius1 ,op4 ,i #igf4 #aa ,de fout van het antinomianisme bestond dan ook niet daarin1 dat het het geloof als zekerheid omschreef1 maar ze was hierin gelegen1 dat het de onderscheiding van verwerving en toepassing des heils1 van het werk van ,christus en van den ,h4 ,geest uitwischte1 wedergeboorte1 bekeering enz4 onnoodig en ongeoorloofd achtte1 onder het geloof niets anders verstond dan een verstandelk aannemen van de sententie3 u zn de zonden vergeven1 en ten slotte heel de vergeving evenals de zonde zelve een waan achtte zonder objectieve realiteit4 #ab ,als bewuste en vre aanneming van ,christus met alle zne weldaden kan het geloof hier op aarde niet anders zn dan tegelk firmus assensus en certa fiducia4 ,christus n4l4 is verheerlkt en w kennen ,hem en zne weldaden niet dan uit zn ,woord4 ,toch werkt ,h niet als andere historische personen alleen na door zn voorbeeld1 woord en geest1 maar1 gelk ,h de eenige verwerver der weldaden is1 zoo is ,h er ook de eenige bezitter en uitdeeler van4 ,h is zelf door zn lden en sterven geworden tot levendmakenden ,geest en deelt zichzelven met zne weldaden aan de geloovigen mede4 ,door zn ,geest schenkt ,h zich aan hen1 gelk ,h is en gelk ,h1 wl ,h opgenomen is in den hemel en niet meer gezien kan worden1 zich door dienzelfden ,geest heeft laten beschrven in zn ,woord4 ,daardoor herschept ,h ons zn en ons bewustzn1 ons doen en ons denken1 ons hart en verstand2 ,h wederbaart en ,h rechtvaardigt ons en bevrdt ons alzoo van alle zonde1 zoowel van haar smet als van haar schuld en van al hare gevolgen4 ,zelf profeet en priester en koning1 maakt ,h ons tot profeten1 die ,gods gedachten verkondigen1 tot priesters1 die onszelven ,gode wden1 tot koningen1 die heerschen over wereld en dood4 ,en het geloof aanvaardt ,christus gelk ,h zich geeft1 ,christum evangelio suo vestitum1 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #f4 #ac ,of men het geloof daarb omschrve door cognitio of door fiducia1 is de hoofdzaak niet2 beide vormen geen tegenstelling4 ,calvn noemt het1 ,inst4 ,,ii #f1 #g eene firma certaque divinae erga nos benevolentiae cognitio1 maar zegt tevens1 dat het meer is cordis quam cerebri1 affectus quam intelligentiae1 ib4 #h1 en spreekt er b ,rom4 #aj3aj van als eene firma et efficax fiducia4 ,nauwkeurig gesproken1 gaat er in logischen zin aan het geloof een vertrouwen vooraf4 ,w gelooven iemands getuigenis1 wl w vertrouwen stellen in zn persoon4 ,het gelooven als daad des verstands berust immers reeds op eene buiging van den wil2 nemo credit nisi volens1 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dii4 ,en er volgt ook een vertrouwen op2 als ik iets vast geloof1 dan vertrouw ik erop en rust erin2 fides antecedit1 fides generat fiduciam2 ,calvn zegt1 dat de apostel ,ef4 #c3ab ex fide deducit fiduciam1 ,inst4 ,,iii #b1 #ae1 cf4 ,piscator1 b ,heppe1 ,dogm4 #chg4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bhh-cjj4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ie f4 ,maar hoe men het ook bepale1 het geloof is in zn wezen altd zekerheid1 allen twfel1 vreeze1 wanhoop buitensluitend4 ,in den geloovige komt wel telkens allerlei zorg en twfel op1 en heel zn leven heeft h daarmede te strden2 maar het geloof is in zichzelf volstrekte zekerheid1 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #agv4 ,zanchius1 ,op4 ,,viii #gab sq4 ,de verzekering komt niet later van buitenaf1 aan het geloof toe1 maar zit er aanstonds in2 de verschillende daden des geloofs 7actus fidei1 zooals kennis1 toestemming1 vertrouwen1 rust1 vrede enz41 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dii-eab4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii c4 #g4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xiv qu4 #h1 wel te onderscheiden van fructus fidei of bona opera7 zn geen trappen1 die temporeel op elkander volgen1 maar wel zn er in die daden zelve allerlei graden3 er is klein en groot1 zwak en sterk geloof1 er zn kinderen en jongelingen1 mannen en vaders in het geloof4 ,maar het geloof blft naar zn aard vaste zekerheid1 onbepaald vertrouwen2 het is heden ten dage nog hetzelfde wat het was in ,jezus' td1 n4l41 dat b ,god alle dingen mogelk zn1 ,mk4 #aj3bg1 #aa3bc1 #bd1 dat ,h1 die ,christus uit de dooden opgewekt heeft1 ,rom4 #d3bd1 #aj3i1 nog dooden levend1 zondaren zalig maakt en de dingen1 die niet zn roept alsof z waren1 ,rom4 #d3ag4 #d4 ,dit karakter des geloofs komt duidelk uit1 waar het optreedt als fides justificans4 ,de rechtvaardigmaking is niet de eenige vrucht des geloofs1 want het geloof neemt ,christus en al zne weldaden aan2 ook bekeering1 heiligmaking1 goede werken1 volharding enz4 worden ons deel slechts door het geloof2 maar toch is de rechtvaardigmaking eene van de heerlkste vruchten des geloofs4 ,sommigen keurden het woord rechtvaardigmaking1 justificatio af1 wl het door de samenstelling met maken1 facere aanleiding gaf tot eene ethische opvatting2 maar evenmin als in de uitdrukking ,deum glorificare1 magnificare1 ,god grootmaken1 ligt in het woord rechtvaardigmaken als zoodanig eene zedelke verandering opgesloten4 ,indien dit zoo ware1 zou het woord hier ter plaatse onjuist en voor rechtvaardiging te verwisselen zn4 ,want de ,schrift stelt de forensische1 juridische beteekenis der rechtvaardigmaking boven allen twfel vast4 ,het hebr4 duidt die handeling van den rechter aan1 waardoor h een mensch voor onschuldig verklaart1 en staat tegenover 1 verdoemen1 ,deut4 #be3a1 ,job #cb3b1 #cc3cb2 van ,god wordt het zoo gebruikt1 ,ex4 #bc3g1 #a ,kon4 #h3cb1 #b ,chron4 #f3bc1 ,jes4 #ej3h4 ,de vergeving der zonden wordt in het ,o4 ,t4 door dit woord nog niet uitgedrukt2 deze wordt te kennen gegeven door of is in elk geval vervat onder de woorden verlossen1 ,ps4 #ci3i1 #ea3af1 niet toerekenen1 ,ps4 #cb3b1 vergeten1 niet gedenken1 ,jes4 #dc3be1 ,jer4 #ca3cd1 achter den rug werpen1 ,jes4 #ch3ag1 uitdelgen of uitwisschen1 ,ps4 #ea3c1 #aa1 ,jes4 #dc3be1 vergeven1 ,ex4 #cd3i1 ,ps4 #cb3a4 ,het grieksche woord beteekent in het algemeen3 recht en billk achten1 oordeelen wat recht is1 en kan dus zoowel in malam partem1 den goddelooze recht doen1 d4 i4 straffen1 als in bonam partem1 den rechtvaardige recht doen1 hem als zoodanig erkennen1 worden gebezigd4 ,in het ,n4 ,t4 heeft het onder den invloed des ,o4 ,t4 steeds eene juridische en eene gunstige beteekenis verkregen4 ,zoo komt het in het algemeen voor1 ,mt4 #aa3ai1 waar de ,wsheid1 natuurlk niet in ethischen maar in juridischen zin1 rechtvaardig verklaard wordt ten opzichte van1 1 hare kinderen2 evenzoo ,luk4 #g3bi1 waar de tollenaars ,god rechtvaardigen1 en verder ,mt4 #ab3cg1 ,luk4 #aj3bi1 #af3ae1 #ah3ad4 ,ook b ,paulus staat de forensische beteekenis vast2 in ,rom4 #c3d kan het geen ethische beteekenis hebben1 wl ,god het subject is1 die in zne woorden gerechtvaardigd wordt2 voorts wisselt het af met 1 #d3c1 #e1 staat tegenover 1 en 1 #h3cc1 #cd1 evenals tegenover 1 #e3af4 ,het beteekent iemand na gerechtelk onderzoek van de schuld vrspreken1 rechtvaardig verklaren1 1 ,rom4 #e3ai4 ,nu kan het woord 1 1 rechtvaardigmaken op zichzelf wel eene ethische beteekenis hebben4 ,zoo wordt het meermalen door kerkvaders gebezigd1 ,suicerus s4 v42 b ,luther en ,melanchton en in de oudere symbolen der ,luth4 kerk1 vooral de ,apol4 ,conf4 ,aug41 wordt justificari in tweerlei zin gebruikt1 als justos pronuntiari seu reputari en ex injustis justos effici seu regenerari1 ,symb4 ,bcher ed4 ,mller1 p4 #ajj4 #ajh4 ,ten onrechte is hieruit door sommigen1 ,loofs1 ,die ,bedeutung der ,rechtfertigungslehre der ,apologie fr die ,symbolik der luth4 ,kirche1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhd ,s4 #fac-fhh1 ,eichhorn1 ,die ,rechtfertigungslehre der ,apologie1 ib4 #ahhg ,s4 #dae-dij en ,zitzlaff1 ,die wahre ,bedeutung der ,glaubensrechtfertigung1 ib4 #ahih ,s4 #ebb f41 afgeleid1 dat de ,luthersche ,reformatie de rechtvaardigmaking oorspronkelk niet in juridischen maar in ethischen zin opvatte en het geloof als ipsa justitia beschouwde2 maar toch is ter anderer zde de bewering der ,formula ,concordiae1 b ,mller #ebh4 #fac1 niet juist1 dat regeneratio in de ,apol4 ,conf4 hetzelfde is als justificatio4 ,de tegenstelling tusschen ,rome en de ,reformatie in de rechtvaardiging werd in den eersten td niet geformuleerd in de woorden ethisch of juridisch1 maar in rechtvaardigmaking door werken 7liefde7 of door geloof1 om onze eigen werken of om de in het geloof aangenomen gerechtigheid van ,christus4 ,doch deze justificatio op grond van ,christus' gerechtigheid door het geloof alleen1 welke van den beginne aan ook door ,luther en ,melanchton en in de oudste ,luthersche symbolen als eene rechtvaardigverklaring opgevat werd1 werd niet formeel gescheiden van maar samengedacht met eene regeneratio van den mensch1 daarin bestaande1 dat h door datzelfde geloof vertroost en opgebeurd en ,gode welgevallig werd2 wat ook de ,form4 ,conc4 weer erkent1 als z zegt3 cum enim homo justificatur1 id ipsum revera est quaedam regeneratio1 quia ex filio irae fit films ,dei et hoc modo e morte in vitiam transfertur1 ib4 p4 #fad1 cf4 verder ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,ii #bgd f4 ,kstlin1 ,luthers ,theol4 ,,ii #ddg4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #eeg4 ,nitzsch1 ,ev4 ,dogm4 #ehc4 ,ook de ,gereformeerden zeiden soms1 dat het woord rechtvaardigmaking een ruimeren zin kon hebben en in ,jes4 #ec3aa1 ,dan4 #ab3c1 #a ,cor4 #f3aa1 ,tit4 #c3g1 ,op4 #bb3aa zoo verstaan moest worden1 bv4 ,synopsis pur4 theol4 #cc1 #c2 terwl anderen ook in al die plaatsen de engere beteekenis van rechtvaardigverklaring vasthielden1 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #h1 #f sq4 #ab1 #ad4 ,mastricht1 ,theol4 ,,vi #f1 #ai4 ,moor ,,iv #eej4 ,owen1 ,de rechtv4 uit het geloof1 ,amst4 #agig bl4 #adj4 ,inderdaad laat het woord op zichzelf toe1 om daaronder heel het werk der verlossing te verstaan4 ,de herschepping is1 gelk ze in haar geheel eene wedergeboorte genoemd worden kan1 ook van het begin tot het einde eene rechtvaardigmaking1 eene herstelling van den staat en den stand der gevallene wereld en menschheid tegenover ,god en ten opzichte van zichzelve4 ,maar al is deze beteekenis van het woord niet onmogelk1 al is er op zichzelf ook niets tegen1 om te meenen1 dat de ,schrift het woord soms in den zin van heiligmaking gebruikt of deze er althans onder opneemt1 exegetisch is dit toch niet waarschnlk4 ,jes4 #ec3aa zegt1 dat de knecht des ,heeren door zne kennis1 d4 i4 per cognitionem sui of ook per cognitionem suam1 velen rechtvaardigen zal2 de juridische beteekenis is hier niet alleen mogelk maar wordt waarschnlk door de bvoeging3 en hunne overtredingen zal h dragen4 ,evenzoo wordt in ,dan4 #ab3c van de voorgangers en leeraars van het volk ,gods gezegd1 dat z er velen rechtvaardigen1 d4 i4 door hun gerechtigheid1 hun trouw aan de wet1 voor velen ten voorbeeld zn1 om hen na te volgen en alzoo ook onder de rechtvaardigen gerekend te worden4 ,in #a ,cor4 #f3aa is de juridische beteekenis van thans schier algemeen erkend2 ,paulus herinnert daar de ,corinthirs1 dat z1 vroeger 1 afgewasschen1 geheiligd1 gerechtvaardigd zn2 blkens het eerste woord denkt ,p4 aan den doop1 en de drie begrippen duiden niet aan1 dat de ,corinthirs deze weldaden successief1 temporeel na elkaar1 hebben ontvangen1 maar blkens het herhaalde bevatten z een climax2 toen1 in den doop1 zn z niet alleen negatief van de zonden van hun vorigen wandel gewasschen en positief geheiligd1 maar z zn ook in een geheel anderen stand1 in den stand der 1 geplaatst door een rechterlk oordeel ,gods2 en al die weldaden zn hun deel geworden in den naam van den ,heere ,jezus 2 ook deze laatste woorden slaan op de rechtvaardiging1 welke in ,christus haar objectieven grondslag heeft en in den ,geest zich aan de geloovigen realiseert1 ,glol1 ,der h4 ,geist #adi f4 ,gennrich1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahih ,s4 #djb f4 ,tit4 #c3g bevat geen enkele reden1 om van de gewone1 juridische beteekenis van af te wken4 ,in ,op4 #bb3aa verdient de lezing om de parallelle vormen de voorkeur en beteekent1 dat h die rechtvaardig is1 door rechtvaardig te handelen1 nog meer als rechtvaardige worde erkend4 ,zoo ontbreekt dus alle stringent bews1 dat het woord in de ,schrift ooit in ethischen zin wordt gebezigd2 doch ook al ware dit eene enkele maal het geval1 als er sprake is van de rechtvaardigmaking des zondaars voor ,god1 heeft het altd eene juridische beteekenis4 ,de ,roomschen trachten tevergeefs1 dit exegetisch resultaat omver te stooten1 cf4 b4 v4 ,b4 ,bartmann1 ,st4 ,paulus und ,st4 ,jacobus ber die ,rechtfertigung1 ,freiburg #ahig ,s4 #fg f4 #e4 ,nu zegt ,god in zne wet1 dat de rechtvaardige rechtvaardig en de onrechtvaardige veroordeeld moet worden1 ,deut4 #be3a1 en aller geweten en rechtsgevoel stemt daarmede in4 ,zelf handelt ,god naar dezen regel2 ,h houdt den schuldige geenszins onschuldig en den onschuldige veroordeelt ,h niet1 ,ex4 #bj3ev41 #cd3g1 ,num4 #ad3ah4 ,wie den goddelooze rechtvaardigt en den rechtvaardige verdoemt1 zn den ,heere een gruwel1 ja die beiden1 ,spr4 #ag3ae1 cf4 ,ex4 #bc3g1 ,spr4 #bd3bd1 ,jes4 #e3bc4 ,en toch schnbaar lnrecht daartegen in en als met zichzelven in tegenspraak1 ,rom4 #a3ah1 #b3ac1 zegt ,paulus1 dat ,god den goddelooze rechtvaardigt1 #d3e4 ,de mensch heeft n4l4 geene gerechtigheid in zichzelven1 op grond waarvan h door ,god vrgesproken zou kunnen worden4 ,de ,pelagiaanschgezinden1 die den grond der vrspraak vinden in het geloof1 d4 i4 in de goede gezindheid1 de deugden en goede werken van den mensch en deze als volkomen aanmerken1 wl z den waarborg der volmaaktheid in zich dragen of ook om ,christus' wil door ,god als volmaakt gerekend worden1 komen op alle punten met de leer der ,schrift en de christelke beldenis in strd4 ,immers1 de ,schrift getuigt1 dat uit de werken der wet geen vleesch kan of zal gerechtvaardigd worden1 ,jes4 #fd3f1 ,rom4 #c3ai1 #bj1 #h3g1 ,ef4 #b3b enz4 ,de werken1 na de rechtvaardiging uit het geloof volbracht1 kunnen voor de rechtvaardiging niet in aanmerking komen1 wl alsdan de orde des heils omgekeerd en de rechtvaardiging van de heiligmaking afhankelk zou gemaakt worden1 en ook die goede werken nog altd onvolkomen en met zonde besmet zn1 niet beantwoordende aan den vollen eisch der ,goddelke wet1 ,mt4 #bb3cg1 ,gal4 #c3aj1 ,jak4 #b3aj4 ,god als de waarachtige kan niet voor volmaakt houden wat het niet is2 als de rechtvaardige en heilige kan ,h van den eisch der wet geen afstand doen noch met eene halve gerechtigheid1 die in den grond geene is1 zich tevreden stellen4 ,de ,schrift stelt dan ook de eigen gerechtigheid en de gerechtigheid des geloofs of de gerechtigheid ,gods tegenover elkaar1 ,rom4 #aj3c1 ,phil4 #c3i2 z sluiten elkander uit als werken en geloof1 ,rom4 #c3bh1 ,gal4 #b3af1 als loon en genade1 ,rom4 #d3d1 #aa3f4 ,terwl de wet dus den mensch vanwege zne zonde veroordeelt en veroordeelen moet1 heeft het ,gode behaagd1 eene andere gerechtigheid te openbaren1 die grond zner vrspraak kan zn4 ,deze gerechtigheid wordt door ,paulus genoemd4 ,de uitdrukking komt1 behalve ,jak4 #a3bj en #b ,petr4 #a3a1 b ,paulus voor in ,rom4 #a3ag1 #c3e1 #ba1 #bb1 #be1 #bf1 #aj3c1 #b ,cor4 #e3ba1 ,phil4 #c3i en heeft b hem een eigenaardigen zin4 ,in het ,o4 ,t4 is de gerechtigheid ,gods die deugd1 waardoor ,h rechtvaardig oordeelt1 den schuldige niet voor onschuldig en den onschuldige niet voor schuldig houdt1 en dan vervolgens vooral de armen1 de ellendigen1 die persoonlk wel schuldig zn maar zakelk het recht aan hunne zde hebben1 helpt en redt en in hun recht erkent1 boven bl4 #cdj4 ,maar deze gerechtigheid ,gods scheen b het einde der ,o4 ,t4 oeconomie geheel verdwenen en te loor gegaan2 immers was de gansche wereld verdoemelk voor ,god1 ,rom4 #c3ai1 uit de werken der wet werd niemand voor ,god gerechtvaardigd1 #c3bj1 de tevoren geschiede zonden waren in ,gods lankmoedigheid straffeloos voorbgegaan1 #c3be4 ,het was dus noodig1 dat zne gerechtigheid wederom geopenbaard werd4 ,dat deed ,god nu1 niet door de gansche wereld te verdoemen1 maar door in ,christus een 1 een zoenmiddel of zoenoffer1 voor de zonden te geven4 ,daardoor bleek1 dat ,god zelf rechtvaardig was1 maar daardoor werd ook mogelk dat ,h1 behoudens1 ja in overeenstemming met zne rechtvaardigheid1 rechtvaardigen kon dengene1 die uit het geloof van ,jezus is1 #c3be1 #bf4 ,immers1 en zoo komt ,paulus tot de hem eigene wziging van het begrip der --in ,christus1 in het evangelie heeft ,god1 zonder de wet1 eene tegenover de staande gerechtigheid ,gods0 geopenbaard4 ,zne gerechtigheid als deugd heeft zich daarin het heerlkst betoond1 dat ,h in het evangelie eene andere1 buiten de werken der wet omgaande1 gerechtigheid heeft geschonken1 op grond waarvan ,h dengene1 die uit het geloof van ,jezus is1 rechtvaardigen kan4 ,gerechtigheid ,gods heet deze1 niet omdat z eene gerechtigheid des menschen is1 welke wel buiten hem is maar door hem in het geloof is aangenomen en werkelk voor ,god0 7gen4 object41 met beroep b4v4 op ,rom4 #b3ac1 ,gal4 #c3aa1 1 #c3bj1 7 als zoodanig geldt1 ,luther1 ,calvn1 ,kantt41 ,philippi1 ,umbreit1 ,fritzsche2 noch ook1 omdat z eene gerechtigheid des menschen is1 welke hem ingestort is en waardoor h voor ,god kan bestaan1 ,osiander1 ,schleiermacher1 ,rothe1 ,martensen1 ,nitzsch1 ,beck enz42 maar wl z eene gerechtigheid is1 welke niet der menschen maar ,godes is1 die ,h bezit1 welke ,h daarom ook alleen geeft en geven kan1 die niet uit den mensch maar is1 ,rom4 #aj3c1 #e1 ,phil4 #c3i2 zoo de meeste nieuwere exegeten1 hetz z den genetivus meer opvatten als een gen4 subjecti 7,haussleiter71 possessivus 7,fricke7 of originis1 auctoris1 causae efficientis 7,bengel1 ,rckert1 van ,hengel1 ,winer1 ,baur1 ,hofmann1 ,godet1 ,weiss1 ,pfleiderer1 ,holtzmann enz472 cf4 behalve de reeds vroeger deel ,,ii #aihv4 genoemde litteratuur3 ,rauwenhoff1 ,disq4 de loco ,paulino1 qui est de 1 ,l4 ,b4 #aheb4 ,lipsius1 ,die ,paulin4 ,rechtfertigungslehre1 ,leipzig1 #ahec4 ,ortloph1 ,zeits4 f4 luth4 ,theol4 u4 ,kirche #ahfj4 ,schultz1 ,die ,lehre v4 d4 ,gerecht1 aus d4 ,glauben im ,a4 u4 ,n4 ,b41 ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahfb ,s4 #eaj-egb4 ,cremer s4 v4 4 ,weiss1 ,bibl4 ,theol4 #hb4 ,pfleiderer1 ,der ,paulin4 #ahc4 ,weiszcker1 ,das apost4 ,zeitalter #adc4 ,h4 ,beck1 ,die 4 bei ,paulus1 ,neue ,jahrb4 f4 d4 ,th4 #ahid ,s4 #bdi-bfa4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #abg4 ,hring1 4 bei ,paulus1 ,tbingen #ahif 7vat 4 als daad op1 rechtvaardiging ,gods1 evenals ,klbing1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahie ,s4 #g-ag74 ,al is deze gerechtigheid nu eene gerechtigheid ,gods1 z wordt toch aan den mensch meegedeeld1 en het verband tusschen haar en den mensch wordt door ,paulus gelegd in het geloof4 ,deze gerechtigheid ,gods is er1 z wordt evenmin als de 1 #b ,cor4 #e3ai1 door den mensch1 door het geloof bewerkt1 maar ligt objectief in ,christus1 ,rom4 #d3be1 #a ,cor4 #a3cj1 z wordt geopenbaard in het evangelie1 #a3ag1 #c3ba1 z is eene gave1 eene gave der genade1 #c3bd1 #e3ae1 #af1 #ag2 desniettemin1 of liever juist daarom1 #d3af1 is z 1 #c3bb1 ,phil4 #c3i1 1 #i3cj1 #aj3f1 eene 1 #d3aa1 #ac1 in het bezit des menschen 1 ,phil4 #c3i2 z wordt geopenbaard in het evangelie en 1 #a3ag1 1 #c3bb1 cf4 #aj3d1 #aj2 ,god rechtvaardigt 1 #c3bf1 of 1 #c3cj1 ,gal4 #c3h1 en de mensch wordt gerechtvaardigd 1 #c3bh4 1 #e3a1 ,gal4 #c3bd1 1 ,gal4 #b3af2 het geloof wordt gerekend 1 ,rom4 #d3c1 #e1 #i1 #aa1 #bb1 en de rechtvaardige leeft 1 #a3ag1 ,gal4 #c3aa4 ,welke plaats komt nu naar deze uitdrukkingen aan het geloof in de rechtvaardigmaking toe8 ,afgezien van hen1 die ,paulus moderniseeren1 het geloof als goede gezindheid opvatten en ,god den wil laten nemen voor de daad1 zn er slechts twee gevoelens mogelk4 ,het eerste is dat van ,roomschen1 ,remonstranten1 ,mystieken1 ,ethischen en vele nieuwere ,protest4 theologen1 die zeggen1 dat het geloof wel speciaal geloof aan ,christus is maar het toch opvatten als de gansche of als een stuk van die gerechtigheid1 op grond waarvan ,god den zondaar vrspreekt2 dat geloof is wel onvolmaakt en niet beantwoordende aan den eisch der wet2 maar ,god houdt het toch voor eene volmaakte gerechtigheid en stelt er zich mede tevreden1 hetz om den wille van ,christus1 of omdat het toch eene gehoorzaamheid aan ,gods wil in het evangelie is en den mensch ,gode aangenaam maakt1 of wl het in beginsel volmaakt is en den waarborg der toekomstige volmaking in zich draagt4 ,maar deze meening is om allerlei redenen met de ,schrift in strd4 #a ,de gerechtigheid1 die de grond der rechtvaardigmaking is1 is eene gerechtigheid ,gods en niet des menschen2 z wordt den mensch slechts ten deel door eene gave der genade2 z ligt dus vr zn geloof in ,christus gereed en heeft geen enkele aanvulling van noode4 ,god heeft n4l4 ,christus gesteld tot een 1 #c3bd1 en deze ,christus is overgeleverd om onze zonden1 #d3be1 voor ons gestorven1 #e3f-aa1 een vloek geworden1 ,gal4 #c3ac1 tot zonde gemaakt1 #b ,cor4 #e3ba1 en is alzoo ook opgewekt om onze rechtvaardigmaking1 ,rom4 #d3be1 d4 i4 omdat w in ,hem gerechtvaardigd waren2 ,h is onze gerechtigheid1 #a ,cor4 #a3cj1 en w worden gerechtvaardigd 1 #c3cd1 1 #e3i1 1 ,gal4 #b3af4 ,in ,rom4 #e3abv4 betoogt ,paulus1 dat het b ,christus toegaat als b ,adam4 ,op grond van ne overtreding zn alle menschen veroordeeld en den dood onderworpen2 maar zoo is ook de genadegave der gerechtigheid in ,christus tot 1 d4 i4 tot een vrsprekend oordeel voor velen1 #e3af4 ,door n toch1 d4 i4 het vrsprekend oordeel over ,christus in zne opstanding1 #d3be1 komt het b alle menschen tot 1 d4 i4 de daad der rechtvaardiging1 welke het leven meebrengt1 #e3ah4 ,door de gehoorzaamheid van nen worden de velen tot rechtvaardigen gesteld1 1 #e3ai4 ,naast de gerechtigheid1 welke ,god in ,christus schonk1 en op grond waarvan ,h ,christus als middelaar des verbonds voor al de znen in zne opstanding rechtvaardigde1 is er voor eene gerechtigheid1 bestaande in geloof of liefde1 geene plaats4 ,de laatste zou de eerste teniet doen4 #b ,nergens wordt het geloof dan ook als grond der rechtvaardiging voorgesteld4 ,de gerechtigheid1 de rechtvaardiging is of 1 maar nooit 4 ,wel staat ,phil4 #c3i1 dat ,paulus 1 bezat 1 op grond van zn geloof1 maar de gerechtigheid1 welke ,paulus bezat1 wordt duidelk omschreven als 1 2 alleen zegt h1 dat h die gerechtigheid ,gods voor zichzelven bezat op den grondslag van het geloof4 ,nooit komt het geloof voor als de gerechtigheid zelve of als een gedeelte daarvan2 integendeel1 juist omdat z naar genade is1 is z uit het geloof4 ,genade en geloof staan niet tegenover elkander1 maar wel geloof en werken1 gerechtigheid des geloofs en gerechtigheid uit de werken1 ,rom4 #c3bj-bh1 #d3d-f1 #ac1 #ad1 #i3cb1 #aj3e1 #f1 ,gal4 #b3af1 #c3aa1 #ab1 #bc1 #be1 #e3d1 #e1 ,ef4 #b3h1 #i4 ,het geloof rechtvaardigt niet door zn wezen of daad1 omdat het zelf gerechtigheid is1 maar door zn inhoud1 wl het geloof in ,christus1 onze gerechtigheid is4 ,indien het geloof om zichzelf rechtvaardigde1 zou het object van dat geloof1 n4l4 ,christus1 geheel zne waarde verliezen4 ,maar het geloof1 dat rechtvaardigt1 is juist dat1 hetwelk ,christus tot voorwerp en inhoud heeft4 ,indien daarom de gerechtigheid uit de wet1 en het geloof een werk was1 dat verdienste en waarde had en den mensch ,gode aangenaam maakte1 dan zou ,christus tevergeefs gestorven zn1 ,gal4 #b3ba4 ,zoo weinig komt het geloof b de rechtvaardiging als grond in aanmerking dat ,paulus zeggen kan1 dat ,god den goddelooze rechtvaardigt1 ,rom4 #d3e4 ,zelfs als zne leer de beschuldiging uitlokt1 dat z tot zorgeloosheid en goddeloosheid leidt1 verdedigt h zich nooit daarmede1 dat het geloof geheel of ten deele de grond der rechtvaardiging is1 ,rom4 #c3e-h1 #f3a1 maar houdt h staande1 dat er geene verdoemenis is voor degenen1 die in ,christus zn1 wl ,christus voor hen gestorven en opgewekt is1 ,rom4 #h3cc1 #cd4 #c ,wl het geloof dus geen werk is maar een afstand doen van alle werk1 een onbepaald vertrouwen op ,god1 die de dooden levend maakt1 ,rom4 #d3ag1 die ,christus opgewekt heeft1 #d3bd1 die in ,christus eene gegeven heeft1 #c3bb-bf1 daarom kan de uitdrukking1 dat het geloof wordt toegerekend tot gerechtigheid1 niet beteekenen1 dat het zelf als een werk der gerechtigheid in de plaats van of naast de gerechtigheid ,gods in ,christus door ,god wordt aangenomen4 ,het woord toch kan wel beteekenen3 iemand houden of rekenen voor dat wat h is1 #a ,cor4 #d3a1 #b ,cor4 #ab3f1 maar het kan ook den zin hebben van3 iemand iets in rekening brengen1 wat h persoonlk niet heeft4 ,zoo worden de zonden dengene1 die gelooft1 niet toegerekend1 ofschoon h ze wel heeft1 ,rom4 #d3h1 #b ,cor4 #e3ai1 cf4 #b ,tim4 #d3af2 zoo werden z wel toegerekend aan ,christus1 ofschoon ,h zonder eenige zonde was1 ,jes4 #ec3d1 #e1 #f1 ,mt4 #bj3bh1 ,rom4 #c3be1 #h3c1 #b ,cor4 #e3ba1 ,gal4 #c3ac1 #a ,tim4 #b3f2 en zoo wordt op dezelfde wze aan hem1 die gelooft1 de gerechtigheid toegerekend1 welke h niet heeft1 ,rom4 #d3e1 en daarom is dat toerekenen 1 #d3d1 het is een 1 #d3f4 ,de woorden3 het geloof wordt toegerekend tot gerechtigheid1 zn eene verkorte uitdrukking daarvoor1 dat ,god zne in ,christus geopenbaarde gerechtigheid in het geloof aan iemand toerekent en op dien grond hem vrspreekt4 ,dit wordt bevestigd door die andere uitdrukking3 4 ,het geloof is eigenlk niet principe en bron van het leven1 want ,christus is het leven en geeft het leven1 ,rom4 #e3ag1 #ah1 #f3dv41 #b ,cor4 #d3aj1 #aa1 ,gal4 #b3bj1 ,col4 #c3c1 #d1 #b ,tim4 #a3aj1 cf4 ,joh4 #a3d1 #f3ccv41 #aa3be1 #a ,joh4 #a3b1 #e3aa enz4 ,wie gelooft1 die heeft het leven1 juist omdat h het uit ,christus ontvangt2 en zoo ook1 wie gelooft1 heeft de 1 welke ,god in ,christus hem schenkt4 #d ,daarb komt ten slotte dan nog1 dat1 indien het geloof zelf grond der rechtvaardiging is1 ,god met eene mindere gerechtigheid zich tevreden stelt1 dan die ,h eischt in zne wet4 ,het evangelie bevestigt dan niet1 gelk ,rom4 #c3ca zegt1 maar vernietigt de wet4 ,god doet afstand van zn eigen gerechtigheid en verloochent zichzelven4 ,of ook rekent ,h het geloof voor iets1 dat het niet is1 voor eene volkomene en voldoende gerechtigheid1 en doet te kort aan zne waarachtigheid4 ,de beschuldiging1 die door de voorstanders der justitia infusa tegen de justitia imputata ingebracht wordt1 dat ,god iemand houdt voor wat ,h niet is1 keert tot henzelven terug2 z juist laten ,god iets voor gerechtigheid rekenen1 wat het niet is4 ,en bovendien nemen z den troost der geloovigen weg4 ,indien ons geloof1 dat dikwerf zoo klein is en zoo zwak en dikwerf geheel onder twfel en vreeze wegschuilt1 dat volgens de verdedigers van de justitia infusa zelfs geheel verloren kan gaan1 indien dat geloof de grond is van onze rechtvaardiging1 is het christelk leven een leven van voortdurende angst en onzekerheid2 in plaats van naar ,christus1 wordt het oog des geloofs steeds naar binnen1 naar zichzelven1 geslagen2 een waarachtig1 christelk leven in den dienst van ,god wordt onmogelk1 want eerst moet de vreeze voor ,god als ,rechter omgezet zn in het bewustzn zner vaderlke liefde1 eer er van waarlk goede werken sprake kan zn4 #f4 ,toch dient het bezwaar1 dat tegen de justitia imputata ingebracht wordt1 ernstig overwogen te worden4 #a ,bellarminus1 de justif4 ,,ii c4 #g ontwikkelde het op deze wze3 de gerechtigheid van ,christus1 indien alleen ons toegerekend en dus buiten ons blvend1 kan de forma niet zn1 waarin w voor ,god gerechtvaardigd worden4 ,gods oordeel is toch naar waarheid4 ,h kan iemand niet rechtvaardig verklaren1 die het niet is2 zoolang de gerechtigheid van ,christus alleen toegerekend is en buiten den mensch blft1 is h niet rechtvaardig en kan h niet rechtvaardig verklaard worden4 ,men zal zeggen3 maar de zondaar is toch door het geloof met ,christus' gerechtigheid bekleed6 ,doch1 ofschoon dat zoo z1 indien iemand optreedt in tweerlei gedaante1 in eene forma extrinseca en eene forma inhaerens1 dan wordt h niet naar de eerste maar naar de laatste genoemd4 ,laat een ,ethiopir een wit kleed aandoen1 h blft toch zwart en wordt zoo genoemd1 al is h ook wit naar de forma extrinseca4 ,ja nog sterker3 ook ,christus kan in tweerlei forma beschouwd worden2 naar de forma intrinseca was ,h heilig1 naar de forma extrinseca was ,h met onze zonden beladen2 toch wordt ,h niet naar deze maar naar gene genoemd4 ,en zoo kan ook in de rechtvaardiging de justitia imputata onze forma niet zn2 w kunnen alleen gerechtvaardigd worden op grond van eene in ons wonende gerechtigheid4 ,dit bezwaar van ,bellarminus keert b alle bestrders der reformatorische leer terug2 alwat men op de leer van de justitia imputata tegen heeft1 komt hierop neer4 ,om nu met het laatste te beginnen1 ,christus wordt in de ,schrift wel terdege naar de forma extrinseca genoemd en behandeld2 ,h heet zelfs tot zonde voor ons gemaakt en een vloek voor ons geworden4 ,in legalen1 juridischen zin kan ,christus een zondaar heeten1 ofschoon ter vermding van antinomiaansch misverstand de uitdrukking geen aanbeveling verdient1 boven bl4 #cff4 ,en zoo wordt in ,rom4 #d3e en #e3f gezegd1 dat ,god den goddelooze rechtvaardigt4 ,sterker uitdrukkingen dan deze kunnen niet gebruikt worden4 ,de tegenstanders van de justitia imputata moeten hun bezwaar niet tegen ,luther en ,calvn maar tegen ,paulus inbrengen4 #b ,het beeld van den ,moor is ongelukkig gekozen4 ,de tweerlei forma1 waarin de mensch in de rechtvaardigmaking voorkomt1 staan onderling in gansch andere verhouding dan die van de zwarte huid en het witte kleed b den ,ethiopir4 ,de mensch is een goddelooze in ethischen zin1 maar h wordt om de gerechtigheid van ,christus een rechtvaardige in juridischen zin2 het aantrekken van een wit kleed brengt echter hoegenaamd geen legale verandering van den ,ethiopir mede4 ,juister is het beeld van het kind1 dat1 in genade door een rk man aangenomen1 reeds als toekomstig erfgenaam rk mag heeten1 al heeft het op het oogenblik nog niets in zn bezit4 ,god verklaart den zondaar rechtvaardig1 neemt hem aan tot zn kind1 belooft hem ,christus en al zne weldaden1 en daarom is h rechtvaardig en wordt eens in het bezit van alle schatten der genade gesteld4 #c ,de toerekening van ,christus' gerechtigheid wordt echter door ,bellarminus c4 s4 geheel verkeerd opgevat4 ,z stellen zich deze voor als eene fictie1 die met de werkelkheid in strd is2 justitia imputata is volgens hen eene gerechtigheid1 die alleen in de verbeelding bestaat1 en justitia infusa is alleen ware1 wezenlke gerechtigheid4 ,dat is echter eene gansch verkeerde voorstelling4 ,de rechtvaardigmaking is even waarachtig als de heiligmaking1 de toerekening even reel als de instorting4 ,dit is alleen het verschil2 in de justificatie wordt de gerechtigheid ons geschonken in juridischen1 in de sanctificatie wordt z ons deel in ethischen zin4 ,beide zn even wezenlk en beide evenzeer noodig4 ,eerst moet de rechter iemands recht op een zeker pand uitspreken1 eer deze daarvan in het bezit kan komen2 het eerste is geen fictie1 geen inbeelding1 die er niets toe doet en met de werkelkheid strdt2 neen1 eerst is de imputatio justitiae noodig1 de erkenning van het recht1 en daarna kan eerst de infusio justitiae volgen1 de inbezitneming van datgene1 waar recht op bestaat4 ,wanneer dit alles nu reeds waar is b den aardschen rechter1 hoeveel te meer b den hemelschen8 ,als ,god den goddelooze rechtvaardigt1 dan is dat geen fictie1 geen imputatio putativa1 maar dan is en wordt dat zoo4 ,zooals ,god recht spreekt1 zoo is en zoo blft het eeuwiglk1 en zoo zal het ook eens in den dag des oordeels door allen worden erkend4 ,want ,god1 als ,h den goddelooze rechtvaardigt1 doet dat op grond van eene 1 welke ,h zelf in ,christus aangebracht heeft2 door ,christus' offerande heeft ,h tegenover alle vandige macht het recht der vrspraak van den goddelooze verworven2 en als ,h recht spreekt1 zal ,h het uitvoeren ook4 ,de goddelooze is rechtvaardig in legalen zin1 h zal het dus zeker ook worden in ethischen zin4 ,want ,god is degene1 die dooden levend maakt en die de dingen die niet zn1 roept alsof z waren4 ,en het rechtvaardigend geloof bestaat juist in onwankelbaar vertrouwen op dien ,god der wonderen1 b wien alle dingen mogelk zn4 #d ,de gerechtigheid1 op grond waarvan de goddelooze gerechtvaardigd wordt1 is inderdaad zne eigene niet2 z is eene 1 staande tegenover de 4 ,maar z is toch niet in dien zin eene vreemde en buiten hem staande1 dat z hem niets aangaat en niet in de minste relatie tot hem staat4 ,integendeel1 reeds in het pactum salutis heeft ,christus zich in betrekking tot de znen gesteld en als middelaar hun plaats ingenomen4 ,in den staat der vernedering is ,h om hunne zonden gestorven1 en ,h is opgewekt om hunne rechtvaardigmaking4 ,er bestaat een verbond der genade1 eene unio mystica tusschen ,christus en zne gemeente1 lang voordat de geloovigen persoonlk daarin worden opgenomen2 anders had ,christus ook niet voor hen kunnen voldoen4 ,er heeft eene toerekening en schenking van ,christus en al zne weldaden van ,gods zde plaats1 eer de bzondere personen komen tot het geloof4 ,bepaaldelk heeft die toerekening en schenking plaats in de vocatio interna1 en de wedergeboorte is de passieve aanvaarding van deze gave der genade4 ,god moet ook eerst geven1 opdat w zouden kunnen ontvangen4 ,de allereerste genade1 welke ons wordt geschonken1 onderstelt reeds de toerekening van ,christus1 want deze is de eenige bron der genade1 de verwerver en uitdeeler van den ,geest1 die zn ,geest1 de ,geest van ,christus is4 ,eene vreemde is dus de gerechtigheid1 die de grond der rechtvaardiging is1 slechts in zekeren zin4 ,z is de gerechtigheid van het hoofd maar daarom ook van al de leden1 van den middelaar maar dus ook van al de bondgenooten4 #g4 ,doch ook hiermede is de reformatorische leer van de rechtvaardigmaking nog niet in het volle licht gesteld4 ,al moge het waar zn1 dat er eene toerekening en schenking van ,christus aan de znen reeds plaats heeft in het pactum salutis1 in vleeschwording en voldoening1 in uit- en inwendige roeping2 deze is toch nog niet genoeg1 z is de eigenlke rechtvaardigmaking nog niet4 ,het is waar dat de ,geref4 theologie reeds spoedig ging onderscheiden tusschen de justificatio activa1 die vr1 en de justificatio passiva1 die na het geloof plaats had1 en de eerste als de eigenlke rechtvaardigmaking tegen de laatste als een tot bewustzn komen van de reeds geschiede rechtvaardigmaking ging overstellen4 ,de ,schrift geeft hier in ,rom4 #d3be en #b ,cor4 #e3ai eenigen grond voor1 en ook in de nieuwere theologie is menigmaal1 z het dan ook om andere reden en met andere bedoeling1 de juistheid dezer ,geref4 gedachte erkend1 cf4 bv4 ,schelling1 ,werke ,,ii #d ,s4 #bag f4 ,dorner1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #ged f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #gf f4 ,kaftan1 ,dogm4 #dic f4 enz4 ,er ligt hier zulk eene belangrke waarheid in1 dat de ontkenning daarvan onvermdelk tot ,remonstrantsche voorstellingen voert4 ,god wacht niet met de vrspraak van den zondaar1 totdat deze als het ware buiten ,hem om de gerechtigheid van ,christus door het geloof heeft opgenomen2 de toerekening en schenking van ,christus en zne weldaden gaat aan het geloof vooraf1 z is geschied in het besluit des ,vaders1 in de voldoening van ,christus1 in de vocatio interna des ,h4 ,geestes4 ,maar hoe waar dit alles ook z1 het is toch opmerkelk1 dat de ,schrift deze toerekening nooit met den naam van rechtvaardigmaking bestempelt maar daaronder steeds verstaat die vrspraak ,gods1 welke geschiedt uit en door het geloof4 ,op zn minst ligt hierin opgesloten1 dat de rechtvaardigmaking uit het geloof in de orde des heils eene gewichtiger plaats inneemt dan degenen1 die het zwaartepunt leggen in de justificatio activa1 haar kunnen toekennen4 ,behalve dat deze voorstelling van de leer der rechtvaardigmaking afwkt van het doorloopend spraakgebruik der ,h4 ,schrift1 geeft z ook aanleiding tot misverstand1 ziet zich genoodzaakt tot exegetische gewelddadigheden1 en laat de rechtvaardigmaking uit het geloof niet genoegzaam als vrsprekende daad ,gods tot haar recht komen4 ,men kan wel van eeuwige rechtvaardigmaking spreken en ze in goeden zin bedoelen en opvatten2 maar zonder bedenking is de uitdrukking toch niet2 de ,gereformeerden verwierpen haar bna zonder uitzondering1 ook ,maccovius1 ,l4 ,c4 #fgf1 ,voetius1 ,disp4 ,v #bha1 ,westm4 ,syn4 ,,xi #d1 en zelfs ,comrie1 ,brahe e4 a4 namen ze slechts aan in beperkten en wel omschreven zin1 ,comrie1 ,brief over de regtv4 ,sneek #aheh bl4 #iav4 ,brahe1 ,godg4 ,stellingen over de leer der rechtv4 ,amst4 #ahcc bl4 #bfv4 ,immers is in ,god niet alleen de rechtvaardigmaking1 maar alwat ,h denkt en doet eeuwig4 ,in dien zin1 als actus immanens1 is ook de schepping eeuwig1 deel ,,ii #daa1 maar wie daarom van eeuwige schepping ging spreken1 zou verwarring stichten en een pantheistische terminologie invoeren4 ,en zoo is het ook met de onderhouding1 de regeering1 de wedergeboorte1 de roeping1 de heilig- en heerlkmaking1 en niet minder de rechtvaardigmaking4 ,ook kan er in goeden zin van eene rechtvaardigmaking in de opstanding van ,christus en in het evangelie gesproken worden2 maar toch is er tusschen deze en die1 welke uit het geloof geschiedt en die meer bepaald in de ,schrift den naam van rechtvaardigmaking draagt1 een groot onderscheid4 ,gene betreft toch ,christus als borg der znen1 maar deze gaat over de geloovigen zelven1 en niet alleen over die geloovigen als geheel1 als gemeente gedacht1 gelk ,ritschl beweert1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ajc f41 maar ook over hen allen persoonlk1 zooals uit ,rom4 #c3bf1 #d3c1 #bd1 #e3ai1 #h3a1 #cj1 #aj3d1 #aj1 #a ,cor4 #f3aa1 ,gal4 #b3af1 ,phil4 #c3i enz4 onwedersprekelk bewezen wordt4 ,deze laatste rechtvaardigmaking nu is geen toevallig element1 dat b de eigenlke en wezenlke rechtvaardigmaking in ,gods besluit1 in ,christus' opstanding of in de roeping door het evangelie bkomt2 maar z vormt in de rechtvaardigmaking1 die als het ware in de eeuwigheid begint en eerst in het laatste oordeel haar volle beslag krgt1 een onmisbaar en allerbelangrkst moment4 ,de toepassing des heils door den ,h4 ,geest mag in geenerlei opzicht tot eene verwerving des heils worden gemaakt1 want de ,h4 ,geest neemt alles uit ,christus2 maar de toepassing is toch op haar terrein even noodzakelk en van even groote beteekenis als de verwerving4 ,van wedergeboorte1 geloof en bekeering wordt daarom in de ,schrift de ingang in het koninkrk der hemelen afhankelk gemaakt4 ,en verwerving en toepassing staan daarb in zoo nauw verband1 dat de eerste niet zonder de laatste en omgekeerd de laatste niet zonder de eerste denkbaar of bestaanbaar is4 ,de verwerving brengt noodzakelk de toepassing mede2 door zn lden en sterven heeft ,christus ook verworven1 dat al zne weldaden1 dus ook de vergeving der zonden aan al de znen persoonlk en individueel zouden worden toegepast4 ,het is ,christus als ,zaligmaker niet alleen om objectieve voldoening maar ook om subjectieve verlossing der znen van de zonde te doen4 ,deze komt nu niet tot stand door eene objectieve rechtvaardigmaking in het besluit ,gods of in de opstanding van ,christus1 maar z krgt dan eerst haar beslag1 wanneer de mensch beide naar het zn en naar het bewustzn van de zonde bevrd wordt1 en dus wedergeboren en gerechtvaardigd wordt4 ,op deze rechtvaardigmaking heeft nu gewoonlk de ,schrift het oog1 als z dit woord gebruikt of ook van vergeving der zonden enz4 spreekt4 ,paulus b name denkt b de rechtvaardigmaking niet aan eene eeuwige daad in ,god1 want h spreekt van haar als 1 4 ,ook geeft h met geen enkel woord te kennen1 dat z daarin bestaat1 dat ,god op een gegeven oogenblik1 bv4 als de mensch gelooft1 stil b zichzelven1 in foro coeli1 in de hemelsche vierschaar1 hem vrspreekt van schuld en straf en recht geeft op het eeuwige leven4 ,want alleen de raad ,gods is een actus immanens1 maar alle andere werken ,gods1 schepping1 onderhouding1 regeering1 verlossing1 rechtvaardigmaking enz41 behooren tot de actus transeuntes2 z zn niet ratio ordinis maar executio ordinis1 boven bl4 #f4 ,ook denkt ,paulus b de rechtvaardigmaking uit het geloof niet aan de zoogenaamde justificatio passiva1 ten minste niet1 als deze van de justificatio activa temporeel gescheiden en als een tot bewustzn komen van de reeds lang te voren geschiede rechtvaardigmaking opgevat wordt2 want h legt er juist allen nadruk op1 dat ,god rechtvaardigt uit en door het geloof4 ,w staan hier als zoo dikwerf voor het mysterie der verhouding van eeuwigheid en td4 ,als ,christenen belden w1 dat het eeuwige willen ,gods1 zonder op te houden eeuwig te zn1 werkingen kan voortbrengen in den td1 gelk zn eeuwig denken ook tdelke dingen tot inhoud hebben kan1 deel ,,ii #dac4 ,in de rechtvaardigmaking uit het geloof komt niet eene eeuwen geleden door ,god uitgesproken vrverklaring eindelk tot bewustzn van den mensch2 maar ,god1 die onveranderlk is1 is zelf de handelende1 als ,h den zondaar vrspreekt door het geloof4 ,van ,hem gaat1 zonder dat ,h ophoudt de ,eeuwige te zn1 die werkzaamheid uit1 welke door den mensch als rechtvaardiging uit het geloof ontvangen en genoten wordt4 ,de toepassing is evengoed als de verwerving des heils van oogenblik tot oogenblik eene werkzaamheid ,gods1 van den ,vader1 den ,zoon en den ,h4 ,geest4 ,ook in de rechtvaardigmaking uit het geloof zn alle drie personen betrokken4 ,het is de ,vader1 die door den ,zoon en in den ,geest den zondaar rechtvaardigt1 ,rom4 #h3cc1 #cd1 #a ,cor4 #f3aa4 ,paulus denkt er niet aan1 om hier scheiding te maken en de rechtvaardigmaking door den ,vader in de eeuwigheid1 die van den ,zoon in de opstanding1 en die van den ,h4 ,geest in het bewustzn van den mensch te verleggen4 ,maar gelk z alle drie saamwerkten in de verwerving1 zoo werken z ook saam in de toepassing der zaligheid4 ,in gene werd de schuld en straf weggenomen en het leven verworven2 in deze wordt de mensch door ,god ook van zne zde en subjectief in die verhouding geplaatst1 waarin h objectief reeds stond in ,christus als zn borg en middelaar4 ,gelk de wedergeboorte in subjectieven zin van de smet der zonde bevrdt1 zoo neemt de rechtvaardiging de schuld der zonde weg4 ,beide zn even noodzakelk1 even reel1 evenzeer gegrond in de offerande van ,christus1 maar ook in de toepassing van eene zelfde hooge beteekenis4 ,deze rechtvaardigmaking gaat daarom niet buiten den mensch om maar geschiedt uit en door het geloof4 ,de ,schrift denkt daarb ongetwfeld meestentds aan het geloof als actus4 ,maar natuurlk is daardoor het geloof als habitus niet uitgesloten2 wedergeboren kinderkens en volwassen geloovigen hebben en houden in dezen habitus fidei de vrspraak ,gods1 de getuigenis des ,h4 ,geestes1 dat z kinderen ,gods zn1 ook al getuigt hun geest niet altd mede4 ,maar verder stelt de ,schrift deze rechtvaardigmaking uit het geloof scherp en streng tegen die uit de werken over4 ,deze tegenstelling wil echter niet zeggen1 dat het geloof geen werk is en geen beginsel van goede werken4 ,z dwingt ons niet1 om zoolang te zoeken totdat w in de innerlke natuur des geloofs iets vinden1 dat geen werk1 geen daad maar enkel passiviteit is1 ,de tegenstelling1 die de ,schrift en inzonderheid ,paulus maakt1 is deze1 dat de rechtvaardigmaking niet tot stand komt door de werken der wet1 d4 i4 niet in zulke werken haar grond1 haar causa meritoria heeft4 ,immers heeft ,god in ,christus eene andere1 betere gegeven1 dan die zondige werken kunnen bieden2 en die dat is ,christus1 is de eenige en genoegzame grond onzer rechtvaardigmaking4 ,in de tegenstelling ' heeft de praepositie dus beide malen eene verschillende beteekenis4 ,in het eerste lid geeft z te kennen1 dat werken der wet niet de kunnen zn1 op grond waarvan ,god ons vrspreken kan2 maar in het tweede lid duidt z aan1 niet dat het geloof zelf wel die gerechtigheid kan zn1 maar dat het die gerechtigheid1 welke noodig is om gerechtvaardigd te worden1 juist niet b den mensch in zne werken1 maar buiten hem in ,christus zoekt4 ,de tegenstelling luidt dus zuiver aldus3 niet de eigen gerechtigheid der werken1 maar de gerechtigheid ,gods in ,christus4 ,ofschoon deze gerechtigheid nu volkomen door ,christus verworven is en in ,hem gereedligt1 ofschoon z in de vocatio interna en dus in logischen zin vr de wedergeboorte en het geloof toegerekend en geschonken wordt1 z wordt toch van 's menschen zde eerst aanvaard in het geloof 7habitus of actus fidei7 en wordt dan eerst de grond1 waarop h zelf persoonlk door ,god1 in bovengenoemden zin gerechtvaardigd wordt4 ,het geloof is daarom geen causa materialis of formalis1 het is zelfs geen conditio of instrumentum 7causa instrumentalis7 van de rechtvaardigmaking2 want het staat tot deze niet als bv4 het oog tot het zien of het oor tot het hooren2 het is geen voorwaarde1 waarop en geen instrument1 waardoor w de rechtvaardigmaking ontvangen1 maar het is de daad van het aannemen van ,christus zelf en wel van ,christus1 gelk ,h zich inwendig door den ,geest en uitwendig door het ,woord aan ons geeft1 en dus de vaste1 zekere bewustheid dat ,h mn ,heer is en ik zn eigendom ben4 ,het geloof is geen instrument1 waarmede de mensch ,christus aanneemt1 maar veel meer een middel des ,h4 ,geestes1 waardoor ,h den mensch ,christus aannemen en zn geest met zichzelven getuigen doet1 dat h een kind ,gods is1 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #aa1 #e4 ,heid4 ,cat4 vr4 #fa4 ,ned4 ,gel4 art4 #bb4 ,witsius1 ,misc4 ,s4 ,,ii #gib4 #gig sq4 ,trigland1 ,antapol4 p4 #eae4 ,mastricht1 ,,vi #f1 #bh4 ,owen1 ,de rechtv4 uit het geloof c4 #c4 ,moor ,,iv #fie4 ,m4 ,vitringa ,,iii #bie4 ,jon4 ,edwards b ,dorner ,,ii #geb4 ,daarom staat het geloof niet in elk opzicht tegen alle werk over4 ,het staat tegen de werken der wet over in dubbelen zin1 n4l4 daarin dat z noch de causa materialis noch de causa instrumentalis der rechtvaardiging kunnen zn4 ,het staat ook tegen de werken des geloofs 7justitia infusa1 obedientia1 caritas7 over1 zoodra deze ook maar eenigermate beschouwd worden als grond der rechtvaardiging1 als geheel of ten deele die gerechtigheid vormende1 op grond waarvan ,god ons rechtvaardigt2 want dat is ,christus en ,christus alleen2 het geloof is zelf geen grond der rechtvaardiging en dus ook niet de goede werken1 die er uit voortkomen4 ,maar het geloof staat niet tegen de werken des geloofs over1 inzoover deze1 als vruchten des geloofs1 door den ,h4 ,geest als middel gebezigd worden1 om den geloovige van de oprechtheid zns geloofs1 en alzoo van zne zaligheid te verzekeren1 ,heid4 ,cat4 vr4 #hf4 ,in dezen zin is het geloof zelf een werk1 ,joh4 #f3bi1 het beste werk en beginsel aller goede werken1 het eenige werk1 waardoor ,god ons hier op aarde van onze schuld bevrden en van onze gerechtigheid in ,christus verzekeren kan4 ,daarom zeiden de ,gereformeerden dan ook1 dat het wel is fides sola1 quae justificat1 fides tamen1 quae justificat non est sola1 ,calvn1 ,c4 ,r4 #g1 #dgg4 ,inst4 ,,iii #aa1 #bj1 en spraken z na de justificatio peccatoris ook nog van eene justificatio justi4 ,in dezen zin zn ook ,paulus en ,jacobus niet met elkander in tegenspraak4 ,wel is het niet juist1 te zeggen1 dat ,paulus alleen van de justificatio peccatoris en ,jacobus van de justificatio justi spreekt4 ,maar beiden ontkennen1 dat de grond der rechtvaardigmaking ligt in de werken der wet1 en beiden erkennen1 dat het geloof1 het levend geloof1 het geloof1 dat goede werken insluit en voortbrengt1 het middel is1 waardoor de ,h4 ,geest ons van onze gerechtigheid in ,christus verzekert4 ,daarb is er alleen dit verschil1 dat ,paulus strd voert tegen doode werken en ,jacobus vert tegen een dood geloof4 ,het geloof1 dat rechtvaardigt1 is de door den ,h4 ,geest in ons hart gewerkte zekerheid van onze gerechtigheid in ,christus4 ,en daarom1 niet hoe ldelker1 maar hoe levendiger en hoe krachtiger het is1 des te meer rechtvaardigt het ons4 ,het geloof werkt mede met de werken en wordt volmaakt uit de werken1 ,jak4 #b3bb4 ,cf4 over ,jacobus en ,paulus3 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #ag1 #aa sq4 ,comm4 op ,jac4 #b4 ,turretinus1 de concordia ,pauli et ,jacobi1 de satisf4 #chd sq4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #ba4 ,witsius1 ,oec4 foed4 ,,iii #h1 #ba-bf4 ,m4 ,vitringa ,,iii #cag4 ,james ,buchanan1 ,the doctrine of justification1 ,edinb4 #ahfg p4 #dia4 ,usteri1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahhi1 #btes ,heft4 ,schwarz ib4 #ahia1 #dtes ,heft4 ,bhmer1 ,neue kirchl4 ,zeits4 #ahih ,s4 #bea-bef4 #h4 ,over de deelen der rechtvaardigmaking was er in de kerken der ,reformatie van den aanvang af eenig verschil4 ,z1 die met ,piscator de obedientia activa ontkenden1 moesten de justificatie beperken tot de vergeving der zonden en dus vroeger of later tot de gevolgtrekking komen1 dat de geloovigen1 na door ,christus bevrd te zn van de schuld en straf der zonde1 zelven de wet hadden te volbrengen1 ten einde het eeuwige leven te verwerven1 boven bl4 #cejv4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,i #bga4 ,,ii #fa f4 ,daarom werd dit gevoelen ook vr algemeen verworpen2 al kon de vergeving der zonden ook synecdochisch1 als pars pro toto1 voor heel de rechtvaardiging genomen worden1 deze hield toch nog meer in dan de vergeving alleen4 ,immers heeft ,christus ons niet maar in den staat van ,adam vr den val hersteld1 doch ook voor ons de wet onderhouden en het eeuwige leven verworven1 cf4 boven #ceav4 #cfa4 #cgc en vooral ook ,gomarus op ,luk4 #a3gg1 ,op4 #affd ,i #age sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xvi #d4 ,moor ,,iv #fha4 ,hodge ,,iii #abe4 #abg4 ,maar al erkende men vr algemeen1 dat de rechtvaardiging meer omvatte dan de vergeving der zonden1 toch was er nog weer verschil over1 waarin dat meerdere bestond4 ,oudere theologen noemden dikwerf als tweede deel der rechtvaardigmaking de toerekening van ,christus' gerechtigheid1 ,luther1 ,chemniz1 ,gerhard1 ,quenstedt1 ,polanus1 ,wollebius1 ,junius1 ,trelcatius1 ,rivetus1 ,ned4 ,gel4 art4 #bc enz41 cf4 ,m4 ,vitringa ,,iii #caa4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,,ii #bh4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #fa4 ,ofschoon dit niet bepaald onjuist is1 wanneer hier onder de toegerekende gerechtigheid van ,christus zne actieve gehoorzaamheid wordt verstaan1 zn de deelen toch niet zuiver gecoordineerd en maken z ook eene te sterke scheiding tusschen ,christus' passieve en actieve gehoorzaamheid1 cf4 ,mastricht1 ,,vi #f1 #ag4 ,beter is het daarom1 om de rechtvaardiging te omschrven door de toerekening van ,christus' gansche gehoorzaamheid1 gelk b ,paulus het woord afwisselt met 1 cf4 ,heid4 ,cat4 vr4 #fj4 ,synopsis pur4 theol4 #cc1 #h2 en nog juister is het1 om de twee deelen der rechtvaardigmaking te laten bestaan in de vergeving der zonden en in de toekenning van het recht ten eeuwigen leven1 wl deze weldaden op de toerekening van ,christus' gansche gehoorzaamheid gebouwd zn1 ,voetius1 ,disp4 ,v #bgi sq4 ,turretinus1 ,theol4 ,el4 ,,xvi qu4 #d4 ,als tweede deel werd soms ook genoemd de aanneming tot kinderen1 ,turretinus1 ib4 ,,xvi qu4 #f4 ,ritschl1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ij4 ,pfleiderer1 ,paulinismus #ahi4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #acd2 maar anderen1 zooals ,martyr1 ,l4 ,c4 p4 #ced1 beschouwden deze liever als eene vrucht der rechtvaardigmaking4 ,wat nu de vergeving der zonden aangaat1 deze bestaat niet in de wegneming van de smet der zonde1 gelk ,rome beweert1 inzooverre het de rechtvaardigmaking laat bestaan in de infusio gratiae en de vergeving van de heiligmaking laat afhangen4 ,z bestaat ook niet alleen in de wegneming van de reatus culpae1 d4 i4 feitelk in de bevrding van de eeuwige straf1 terwl de straf voor de peccata venialia1 na de infusio gratiae begaan1 door den mensch zelf hier of hiernamaals in het vagevuur geboet moet worden1 want schuld en straf zn correlate begrippen1 boven bl4 #afb cf4 #ih4 ,maar de vergeving1 welke een deel der rechtvaardigmaking is1 is niets minder dan de volkomen kwtschelding van alle schuld en van alle straf der zonde1 en niet alleen van de verledene en tegenwoordige maar ook van de toekomstige zonden4 ,sommigen hadden1 uit vreeze voor het antinomianisme1 tegen deze rke en breede opvatting van de vergeving bezwaar1 en beperkten ze daarom tot de kwtschelding van de schuld der verledene en telkens beledene zonden1 met beroep ook op ,mt4 #f3ab1 #a ,joh4 #a3i1 #b3a enz41 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #ajii4 ,pictet1 ,christ4 ,godg4 ,,xi #aa1 #c4 ,brakel1 ,red4 ,godsd4 #cd1 #ec-fb4 #ef1 #f4 #fb1 en voorts ook ,claude1 ,vlak e4 a4 ,tegenover het antinomianisme verdedigden z eene belangrke waarheid4 ,feit is1 dat de geloovigen na ontvangene vergeving nog in velen struikelen1 soms zelfs in grove zonden vallen1 en allerlei wederwaardigheden in het leven als straf blven ondervinden4 ,rome meent hieruit te mogen afleiden1 dat de geloovigen nog zelf voor hunne peccata venialia hebben te boeten1 en doet alzoo aan den rkdom en de genade der vergeving tekort2 het antinomianisme wil deze laatste eeren en meent daarom1 dat de zonden1 die de geloovigen bedrven1 niet voor rekening komen van den nieuwen maar alleen van den ouden mensch1 en dat de geloovigen zelfs om geen vergeving der zonden meer hebben te bidden4 ,daartegenover hielden alle ,gereformeerden staande1 dat de vergeving wel wegneemt de reatus actualis maar niet de reatus potentialis van de zonde2 d4 w4 z4 de vergeving neemt wel weg de straf maar niet de strafwaardigheid van de zonde4 ,deze laatste blft1 zoolang de zonde blft4 ,zonde brengt1 ook en vooral b de geloovigen1 schuldbesef1 smart1 leedwezen1 verwdering van ,god1 verootmoediging enz4 mede2 z ontneemt de rust des gewetens1 de vrmoedigheid en verzekerdheid des geloofs4 ,dat kan niet anders2 de natuur der zonde is zoo1 dat ze schuldbesef en strafwaardigheid noodzakelk insluit4 ,zelfs als de geloovigen1 na reeds lang vergeving te hebben ontvangen1 later dieper blik leeren slaan in de verdorvenheid van eigen hart1 hebben z behoefte om beldenis te doen zelfs van de zonden hunner jeugd en hunne schuld terug te leiden tot hunne ontvangenis en geboorte toe1 ,ps4 #be3f1 #ea3f1 #g4 ,deze beldenis is dan geen voorwaarde der vergeving2 maar wie zne zonde waarlk kent1 beldt ze vanzelf en voelt daartegenover te sterker behoefte aan den troost der vergeving4 ,daarom blft het gebed om vergeving den geloovige dagelks noodig4 ,maar h bidt dan niet in twfel en wanhoop1 h bidt niet alsof h nu geen kind ,gods meer ware en de eeuwige verdoemenis weer te wachten hadde1 doch h bidt uit en in het geloof1 als een kind1 tot zn ,vader die in de hemelen is1 en zegt amen op zn gebed4 ,en dit bidden is niet alleen eene behoefte1 maar het is ook noodig2 want de rechtvaardigmaking bestaat niet in eene transcendente vrspraak van den zondaar b ,god in foro coeli1 maar z is een actus transiens1 die door den ,h4 ,geest ingedragen wordt in het bewustzn van den geloovige1 en in deze eenheid in de ,schrift den naam van rechtvaardigmaking draagt4 ,beldenis en gebed is daarom de weg1 waarlangs ,god dit bewustzn der vergeving in den geloovige weer opwekt en versterkt4 ,onder de zonde gaat het schuil2 het geloof als habitus blft wel1 maar het kan zich niet meer uiten in daden4 ,opdat dit geloof weer opleve1 opdat de ,geest ,gods weer luide en krachtig met onzen geest getuige1 dat w kinderen ,gods zn2 daartoe is na de zonde weer verootmoediging1 beldenis1 bede om vergeving noodzakelk4 ,als w volkomen in het geloof stonden1 zouden w nooit twfelen aan de vergeving onzer zonden1 aan ons kindschap1 aan de toekomstige erfenis1 en zouden w ook nooit eenige ramp in dit leven opvatten of gevoelen als eene straf doch alleen als eene kastding des ,heeren4 ,doch volkomen in het geloof te staan1 zou alleen mogelk zn1 indien w ook boven de zonde verheven waren4 ,wl dit niet zoo is en de zonde altd weer twfel medebrengt1 daarom blft bekeering en beldenis het middel1 waardoor ,god ons wederom tot zne gemeenschap brengt en van zne gunst verzekert4 ,daaruit mag echter niet met ,rivetus e4 a4 afgeleid1 dat ,god telkens slechts de verledene en beledene zonden vergeeft4 ,immers zn alle zonden der gemeente op ,christus overgedragen en heeft ,h ze alle in zn bloed verzoend4 ,in de toerekening van ,christus aan de uitverkorenen in pactum salutis1 vleeschwording en opstanding1 in uit- en inwendige roeping wordt ,h met al zne weldaden hun geschonken4 ,zoodra z deze gave ,gods aannemen1 worden z ook van hunne zde in eens in eene nieuwe relatie tot ,god gesteld1 die onveranderlk en onverbreekbaar is4 ,en de werkzaamheden des geloofs mogen een td lang ontbreken1 onverliesbaar is toch de gave des geloofs1 waardoor z ,christus ingelfd zn en al zne weldaden aannemen1 ,joh4 #c vs4 #cf1 ,rom4 #h3cj1 ,gal4 #c3bg1 ,hebr4 #i3ab1 #aj3ab1 #ad enz4 ,daarom hebben de geloovigen de vrmoedigheid1 om na iedere struikeling en na elken val met vertrouwen tot den troon der genade te gaan en te pleiten op de trouw van ,hem1 wiens genadegift en roeping onberouwelk zn1 ,rom4 #aa3bi1 ,hebr4 #d3ab1 #a ,joh4 #a3i1 cf4 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #aa1 #aa4 #bj1 #ai4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bhb4 ,alting1 ,theol4 probl4 nova ,,xvii #aj4 ,witsius1 ,misc4 ,sacr4 ,,ii #hjf-hbj4 ,m4 ,vitringa ,,iii #cac4 ,deze weldaad van de vergeving der zonde is zoo groot1 dat ze voor den natuurlken mensch ongelooflk is4 ,heidenen kenden ze niet en meenden door allerlei werken de gunst der ,goden te moeten verwerven2 ,celsus spotte er mede en achtte ze eene dwaasheid1 cf4 ,witsius1 de theol4 gentilium circa justificationem1 ,misc4 ,sacr4 ,,ii #ffh-gba4 ,zelfs maken de meeste ,christenen haar van geloof en goede werken afhankelk4 ,alles pleit ook tegen haar1 de zonde zelve1 die straf eischt1 het geweten1 dat beschuldigt1 de wet1 die veroordeelt1 de wereld1 die geen barmhartigheid kent1 ,satan1 die een aanklager is van heel het menschelk geslacht1 ,god zelf1 wiens gerechtigheid en heiligheid de zonde niet gedoogen kan4 ,de vergeving der zonden is eene gave1 die alleen door het geloof aangenomen en genoten kan worden4 ,z is geen voorwerp des gezichts maar des geloofs4 ,om haar in waarheid te belden1 is datzelfde geloof noodig1 hetwelk ook alleen tot het aannemen van de ,goddelke autoriteit der ,h4 ,schrift1 van de ,godheid van ,christus1 van zne voldoening en opstanding in staat stelt4 ,de bezwaren1 tegen alle deze dogmata ingebracht1 zn in het wezen der zaak geen andere1 dan die ook tegen de vergeving der zonden gelden4 ,de schn is tegen haar4 ,maar het geloof is ook een vaste grond der dingen1 die men hoopt en een bews der zaken1 die men niet ziet4 ,het is het geloof aan een ,god1 die wonderen doet1 die de dooden levend maakt1 die de dingen1 die niet zn1 roept alsof z waren1 en die den goddelooze rechtvaardigt4 ,zoozeer staat deze vergeving der zonden in de ,schrift op den voorgrond1 dat z soms met de rechtvaardigmaking vereenzelvigd wordt4 ,toch is met haar nog eene andere weldaad verbonden1 die even rk en heerlk is en die er wel niet van afgescheiden maar toch onderscheiden mag worden4 ,het is de toekenning van het recht op het eeuwige leven1 of de aanneming tot kinderen1 door ,paulus terstond naast de verlossing van de wet genoemd1 ,gal4 #d3e1 cf4 ,dan4 #i3bd1 ,hd4 #bf3ah1 ,op4 #a3e1 #f4 ,reeds in het ,o4 ,t4 heet ,god de ,vader van zn volk en ,israel zn zoon1 deel ,,ii #aac4 ,maar in het ,n4 ,t4 krgt dit vader- en zoonschap een veel dieper zin4 ,god is nu1 niet in theocratischen maar in ethischen zin1 de ,vader der geloovigen1 en dezen zn zne kinderen1 1 uit ,hem geboren1 en daarom door het geloof in ,christus de verkrgend1 om het te worden1 1 totdat z het eens volmaakt zullen zn1 wanneer z ,god zien zullen gelk ,h is1 #a ,joh4 #c3b4 ,dit ethische kindschap1 dat b ,johannes vooral voorkomt1 behoort echter hier niet maar b wedergeboorte en heiligmaking ter sprake te komen4 ,daarentegen spreekt ,paulus van de in juridischen zin4 ,evenals de geloovigen op grond van ,christus' gerechtigheid de vergeving der zonden ontvangen1 zoo worden z ook tot kinderen1 7niet 7 aangenomen4 ,deze 1 welke dus op eene verklaring ,gods berust1 is door ,christus verworven1 ,gal4 #d3e1 en wordt door het geloof ons deel1 #c3bf4 ,wie van de schuld en straf der zonde is vrgesproken1 wordt daarmede tegelk tot zoon aangenomen en tot een voorwerp van ,gods vaderlke liefde gesteld4 ,de geloovigen worden daardoor in denzelfden stand geplaatst als ,christus1 die de eerstgeborene onder vele broederen is1 ,rom4 #h3bi4 ,h was de ,zone ,gods van natuur1 #h3cb1 en werd zoo verklaard b zne opstanding1 #a3c2 de geloovigen worden door aanneming4 ,en evenals ,christus b zne opstanding tot ,zoon ,gods in kracht verklaard is 1 #a3c1 en de geloovigen gerechtvaardigd zn 1 #a ,cor4 #f3aa1 zoo worden z ook door het tot zonen ,gods1 ,rom4 #h3ad-af1 en daarna ook door dienzelfden ,geest van dit hun zoonschap verzekerd1 ib4 ,gal4 #d3f4 ,als zonen zn z dan tevens ' 1 ,gal4 #c3bi1 #d3g1 ,rom4 #h3ag2 en wl deze erfenis nog in de toekomst ligt1 is ook de in haar volle verwezenlking nog een voorwerp der hope1 ,rom1 #h3bc4 ,de rechtvaardiging1 die in de eeuwigheid haar aanvang heeft1 in de opstanding van ,christus en de roeping der geloovigen zich realiseert1 krgt hare voltooiing eerst1 als ,god in het laatste oordeel zne sententie van vrspraak ten aanhooren der gansche wereld herhaalt en alle tong zal moeten belden1 dat ,christus de ,heer is tot heerlkheid ,gods des ,vaders4 ,maar al wacht de ,rechtsfolge der ,adoption0 nog1 de geloovigen zn toch hier op aarde reeds tot kinderen aangenomen2 z worden door den ,h4 ,geest als waarborg en onderpand verzegeld tot den dag hunner verlossing1 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e1 ,ef4 #a3ac1 #ad1 #d3cj1 en voor de hemelsche erfenis bewaard1 gelk deze voor hen1 #a ,petr4 #a3d1 #e4 ,door dien ,geest worden z voortdurend geleid 71 niet als #b ,petr4 #a3ba71 ,rom4 #h3ad1 van de liefde1 die ,god tot hen heeft1 #e3e1 cf4 vs4 #h1 en van hun kindschap1 #h3ae1 #af1 ,gal4 #d3f verzekerd1 en thans reeds vrede1 ,rom4 #e3a1 ,phil4 #d3g1 #i1 #a ,thess4 #e3bc1 en vreugde1 ,rom4 #ad3ag1 #ae3ac1 #a ,thess4 #a3f deelachtig4 #df4 ,,heiligmaking ,,en ,,volharding4 #a4 ,met de rechtvaardigmaking is de heiligmaking verbonden1 welke er wel in aard maar niet in td van onderscheiden is4 ,over beider verhouding is er in de christelke kerk altd verschil en strd geweest1 evenals in alle godsdiensten de band van godsdienst en zedelkheid op verschillende wze wordt gelegd1 en er onder de menschen een groot onderscheid bestaat tusschen de religieuse en de ethische naturen4 ,het nomisme1 opkomend voor de belangen van het zedelk leven1 maakt rechtvaardigmaking van heiligmaking1 godsdienst van zedelkheid1 de verhouding tot ,god van die tot den naaste afhankelk4 ,omgekeerd let het antinomisme in de eerste plaats op de eischen van het religieuse leven1 stelt de rechtvaardigmaking op den voorgrond en komt dikwerf aan de heiligmaking niet toe2 de verhouding tot ,god staat geheel los van die tot den naaste4 ,werkelk baart het1 zoowel in leer als in leven1 groote moeilkheid1 om godsdienst en zedelkheid1 rechtvaardigmaking en heiligmaking tot elkander in het juiste verband te stellen1 cf4 deel ,i #aic4 ,beide zn onderscheiden2 wie ze vermengt1 ondermnt het religieuse leven1 neemt den troost der geloovigen weg en maakt ,god aan den mensch ondergeschikt4 ,het onderscheid van beide is hierin gelegen1 dat in de rechtvaardigmaking de religieuse verhouding des menschen tot ,god wordt hersteld1 en in de heiligmaking zne natuur vernieuwd en van de onreinheid der zonde bevrd wordt4 ,het berust in zn diepste wezen daarop1 dat ,god beide rechtvaardig en heilig is4 ,als ,rechtvaardige wil ,h1 dat alle schepselen in die verhouding tot ,hem zullen staan1 waarin ,h hen oorspronkelk geplaatst heeft1 vr van schuld en straf4 ,als ,heilige eischt ,h1 dat z alle rein en onbesmet door de zonde voor zn aangezicht zullen verschnen4 ,de eerste mensch werd daarom naar ,gods beeld in gerechtigheid en heiligheid geschapen en had geen rechtvaardigmaking noch heiligmaking van noode1 al moest h ook der wet gehoorzaam zn en uit hare werken gerechtvaardigd worden en het eeuwige leven ontvangen 7justificatio legalis74 ,maar de zonde heeft den mensch met schuld beladen en hem onrein gemaakt voor ,gods aangezicht4 ,om volkomen van de zonde verlost te worden1 moet h daarom van haar schuld bevrd en van haar smet gereinigd worden4 ,en dat geschiedt in de reehtvaardigmaking en heiligmaking4 ,beide zn dus even noodzakelk en worden in de ,schrift met gelken nadruk gepredikt4 ,de rechtvaardigmaking gaat daarb in logische orde voorop1 ,rom4 #h3cj1 #a ,cor4 #a3cj1 want z is eene justificatio evangelica1 eene vrspraak op grond van eene in het geloof ons geschonken 1 en niet 2 z is eene juridische daad en in n oogenblik voltooid4 ,maar de heiligmaking is ethisch1 zet zich voort door heel het leven1 en maakt de gerechtigheid van ,christus door de vernieuwende werkzaamheid des ,h4 ,geestes langzamerhand tot ons persoonlk1 ethisch bezit4 ,rome's leer van de gratia of justitia infusa is op zichzelve niet onjuist1 alleen is verkeerd1 dat z de ingestorte gerechtigheid tot den grond der vergeving maakt1 en de religie dus bouwt op den grondslag der zedelkheid4 ,maar de geloovigen worden de gerechtigheid van ,christus wel waarlk ook door infusio deelachtig4 ,rechtvaardigmaking en heiligmaking schenken dus dezelfde weldaden1 of beter nog1 den ganschen1 vollen ,christus2 alleen verschillen z in de wze1 waarop z ,hem schenken4 ,in de rechtvaardigmaking wordt ,h ons geschonken in juridischen1 in de heiligmaking in ethischen zin2 door gene worden w rechtvaardigheid ,gods in ,hem1 door deze komt ,h zelf door znen ,geest woning in ons maken en vernieuwt ons naar zn beeld4 ,schoon rechtvaardigmaking en heiligmaking dus in aard onderscheiden zn1 is het van niet minder belang1 het nauw verband tusschen beide geen oogenblik uit het oog te verliezen2 wie ze scheidt1 ondermnt het zedelk leven1 en maakt de genade dienstbaar aan de zonde4 ,in ,god zn gerechtigheid en heiligheid niet te scheiden2 ,h haat de zonde geheel en al1 niet alleen zooals z schuldig stelt maar ook zooals z onrein maakt4 ,de daden ,gods in rechtvaardigmaking en heiligmaking zn onafscheidelk verbonden2 1 1 ,rom4 #h3cj2 de brengt mede1 #e3ah2 wie door ,god is gerechtvaardigd en aangenomen tot zn kind1 deelt terstond in zne gunst en begint onmiddellk te leven4 ,voorts heeft ,christus niet alleen voor de znen de zonde gedragen en de wet vervuld1 maar ,h kon dit alleen doen1 wl ,h al in verbondsrelatie tot hen getreden was en dus hun hoofd en middelaar was4 ,in ,hem waren al de znen begrepen2 en met en in ,hem zn z zelven gestorven1 begraven1 opgewekt en in den hemel gezet1 ,rom4 #f3b-aa1 #b ,cor4 #e3ae1 ,gal4 #b3bj1 ,ef4 #b3e1 #f1 ,col4 #b3ab1 #c3a enz4 ,christus is hunne maar in denzelfden zin ook hun 1 #a ,cor4 #a3cj1 d4 i4 niet hunne heiligheid1 1 1 maar hunne heiligmaking4 ,christus n4l4 heeft door zn lden en sterven niet alleen de gerechtigheid aangebracht1 op grond waarvan de geloovigen door ,god vrgesproken worden4 ,maar alzoo heeft ,h ook die heiligheid verworven1 waardoor ,h hen ,gode wden en van alle smet der zonde reinigen kan1 ,joh4 #ag3ai4 ,zne gehoorzaamheid tot den dood toe bedoelde toch de verlossing in hare gansche uitgestrektheid1 1 niet alleen als loskooping uit de rechtsmacht der zonde1 ,rom4 #c3bd1 ,ef4 #a3g1 ,col4 #a3ad1 maar ook als bevrding van haar zedelke heerschapp1 ,rom4 #h3bc1 #a ,cor4 #a3cj1 ,ef4 #a3ad1 #d3cj4 ,daartoe schenkt ,christus zichzelven aan hen niet alleen objectief in de rechtvaardigmaking1 maar ,h deelt zichzelven ook subjectief mede in de heiligmaking1 en vereenigt zichzelven met hen op geestelke1 mystieke wze4 ,deze unio mystica wordt door de ,lutherschen steeds van de anthropologische zde beschouwd1 en komt dan natuurlk eerst na rechtvaardigmaking en wedergeboorte in het dadelk geloof tot stand1 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,i #ahb-bbe4 ,maar de theologische behandeling van de ,gereformeerden leidde tot eene andere opvatting4 ,de unio mystica heeft haar aanvang reeds in het pactum salutis2 vleeschwording en voldoening onderstellen1 dat ,christus hoofd en middelaar des verbonds is2 het verbond komt niet eerst na ,christus of ook na de overtuigende en wederbarende werkzaamheid des ,h4 ,geestes tot stand2 maar ,christus stond zelf in het verbond1 en alle werkzaamheid des ,geestes als ,geest van ,christus geschiedt uit en in het verbond4 ,er is toch geen gemeenschap aan de weldaden van ,christus dan door de gemeenschap aan zn persoon4 ,de toerekening en schenking van ,christus aan de znen staat voorop1 en onze inlving in ,christus gaat weer vr de actieve aanneming van ,christus en zne weldaden door de daad des geloofs4 ,oprecht leedwezen over de zonde1 hongeren en dorsten naar de gerechtigheid1 toevlucht nemen tot ,christus enz41 zn daden en werkzaamheden1 welke het leven en dus de unio mystica onderstellen en daaruit voortvloeien4 ,deze vereeniging der geloovigen met ,christus is eenerzds geen pantheistische vermenging van beiden1 geen unio substantialis1 gelk z door het mysticisme van vroeger en later td opgevat is2 maar z is toch aan den anderen kant ook geen loutere overeenstemming in gezindheid1 wil en bedoeling1 zooals het rationalisme ze verstond en thans ,ritschl ze weer verklaard heeft1 ,theol4 u4 ,metaph4 #ahha4 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,iii #ajf4 #eeb f4 ,gesch4 d4 ,pietismus1 #c ,bde #ahhj-hf passim4 ,herrmann1 ,der ,verkehr des ,christen mit ,gott #ahhf4 ,gottschick1 ,luthers ,lehre v4 d4 ,gem4 des ,glubigen mit ,christus1 ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,k4 ,aug4 #ahih ,s4 #djf4 ,wat de ,schrift van deze unio mystica ons zegt1 gaat veel dieper dan eene zedelke overeenstemming in wil en gezindheid2 z verklaart uitdrukkelk dat ,christus in de geloovigen woont en leeft1 ,joh4 #ad3bc1 #ag3bc1 #bf1 ,rom4 #h3aj1 #b ,cor4 #ac3e1 ,gal4 #b3bj1 ,ef4 #c3ag1 en dat z in ,hem zn1 ,joh4 #ae3a-g1 ,rom4 #h3a1 #a ,cor4 #a3cj1 #b ,cor4 #e3ag1 ,ef4 #a3ajv42 z zn vereenigd als rank en wnstok1 ,joh4 #ae1 hoofd en leden1 ,rom4 #ab3d1 #a ,cor4 #ab3ab1 ,ef4 #a3bc1 #d3ae1 man en vrouw1 #a ,cor4 #f3af1 #ag1 ,ef4 #e3cb1 hoeksteen en gebouw1 #a ,cor4 #c3aa1 #af1 #f3ai1 ,ef4 #b3ba1 #a ,petr4 #b3d1 #e1 cf4 over de unio mystica ,calvn1 ,inst4 ,,iii #aa1 #e4 ,boquinus1 ,zanchius1 ,olevianus1 ,eglin b ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,pr4 ,,ii #cgb4 ,martyr1 ,l4 ,c4 #bei4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi c4 #ce4 ,amesius1 ,med4 ,theol4 #a c4 #bf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #dei4 ,mastricht ,,vi c4 #e4 ,witsius1 ,misc4 ,s4 ,,ii #ghh4 ,m4 ,vitringa ,,iii #gh4 ,comrie1 ,catech4 op vr4 #bj-bc4 ,kuyper1 ,het werk v4 d4 ,h4 ,g4 ,,ii #afc4 ,pfleiderer1 ,paulinismus #bad f4 ,krebs1 ,ueber die unio mystica1 ,marburg #ahga4 ,weiss1 ,das ,wesen des pers4 ,christenstandes1 ,stud4 u4 ,krit4 #ahha ,s4 #cgg-dag4 ,deismann1 ,die neutest4 ,formel 4 ,i4 ,marburg #ahib4 ,deze unio mystica is echter niet onmiddellk maar komt tot stand door den ,h4 ,geest4 ,en ook in ,hem ligt het verband vast tusschen rechtvaardigmaking en heiligmaking4 ,de ,geest1 dien ,jezus aan zne discipelen beloofd en in de gemeente uitgestort heeft1 is n4l4 niet alleen een ,geest der 1 die de geloovigen van hun kindschap verzekert1 maar ook de ,geest der vernieuwing en der heiligmaking4 ,deze ,geest heeft ,christus zelf bekwaamd tot zn werk en ,hem geleid van zne ontvangenis af tot zne hemelvaart toe4 ,door zne vernedering is ,christus verhoogd aan 's ,vaders rechterhand1 verheerlkt tot levendmakenden ,geest1 verwerver en uitdeeler van den ,geest1 die nu zn ,geest1 de ,geest van ,christus is4 ,door dezen ,geest vormt en bekwaamt ,h ook zne gemeente4 ,de allereerste gave1 welke de geloovigen ontvangen1 wordt hun reeds medegedeeld door den ,geest1 die alles uit ,christus neemt1 ,joh4 #af3ad4 ,h is het1 die hen wederbaart1 ,joh4 #c3e1 #f1 #h1 ,tit4 #c3e1 het leven schenkt1 ,rom4 #h3aj1 in de gemeenschap met ,christus inlft1 #a ,cor4 #f3ae1 #ag1 #ai1 tot het geloof brengt1 #a ,cor4 #b3iv4 #ab3c1 wascht1 heiligt1 rechtvaardigt1 #a ,cor4 #f3aa1 #ab3ac1 ,tit4 #c3e1 leidt1 ,rom4 #h3ad1 ,gods liefde in hunne harten uitstort1 ,rom4 #e3e1 in hen bidt1 ,rom4 #h3bf1 allerlei deugden1 ,gal4 #e3bb1 ,ef4 #e3i1 en gaven1 ,rom4 #ab3f1 #a ,cor4 #ab3d1 vooral de liefde1 #a ,cor4 #ac1 hun meedeelt1 hen leven doet naar eene nieuwe wet1 de wet des ,geestes1 ,rom4 #h3b1 #d1 #a ,cor4 #g3i1 ,gal4 #e3f1 #f3b1 hen vernieuwt in verstand en wil1 naar ziel en lichaam1 ,rom4 #f3ai1 #a ,cor4 #b3aj1 #b ,cor4 #e3ag1 #a ,thess4 #e3bc2 in n woord1 de ,h4 ,geest woont in hen1 en z leven en wandelen in den ,h4 ,geest1 ,rom4 #h3a1 #d1 #i-aa1 #a ,cor4 #f3ai1 ,gal4 #d3f enz4 ,cf4 deel ,,ii #bca4 #bdi en voorts nog ,pfleiderer1 ,der ,paulinismus #bbe f4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #adc f4 #b4 ,in dezen zin is de heiligmaking1 even goed als de rechtvaardiging1 eene gave en een werk ,gods1 beurtelings toegeschreven aan den ,vader1 ,joh4 #ag3ag1 #a ,thess4 #e3bc1 ,hebr4 #ac3bj1 #ba1 den ,zoon als 1 #a ,cor4 #ae3de1 ,ef4 #e3bf1 ,tit4 #b3ad1 en vooral ook1 gelk boven bleek1 aan den ,h4 ,geest1 ,tit4 #c3e1 #a ,petr4 #a3b4 ,de geloovigen zn daarb passief1 z worden geheiligd1 ,joh4 #ag3ai1 #a ,cor4 #f3aa1 z zn met ,christus gestorven en opgewekt1 ,rom4 #f3dv41 z zn 1 #a ,cor4 #a3b1 ,gods 1 ,ef4 #b3aj1 1 #b ,cor4 #e3ag1 ,gal4 #f3ae1 1 ,rom4 #ad3bj2 1 #b ,cor4 #e3ah4 ,deze heiliging bestaat allereerst hierin1 dat de geloovigen van de wereld afgezonderd worden en in eene bzondere relatie tot ,god komen te staan4 ,in het ,o4 ,t4 duidde heiligheid die verhouding van ,god tot zn volk en van het volk tot ,god aan1 welke in de verschillende wetten omschreven en geregeld was1 deel ,,ii #ahd-aia4 ,ook in het ,n4 ,t4 heeft het begrip heilig deze beteekenis van eene relatie behouden4 ,er is sprake van heilige stad1 ,mt4 #d3e1 heilige plaats1 #bd3ae1 heilig verbond1 ,luk4 #a3gb1 heilig land1 ,hd4 #g3cc1 heilige ,schrift1 ,rom4 #a3b1 heilige berg1 #b ,petr4 #a3ah1 heilige profeten1 ,luk4 #a3gj1 heilige offerande1 ,rom4 #ab3b2 van ,christus wordt gezegd1 ofschoon ,h zonder zonde was1 dat ,h zich heiligde1 d4 i4 zich in zn dood ,gode tot eene heilige offerande voor de znen opofferde1 ,joh4 #ag3ai2 en zoo heeten de geloovigen met een staand epitheton 1 omdat z door de roeping1 cf4 ,rom4 #a3g1 #a ,cor4 #a3b1 1 in eene bzondere verhouding tot ,god staan en1 in de plaats van het oude ,israel1 1 1 1 1 zn1 #a ,petr4 #b3i4 ,maar deze verhouding is geen louter uitwendige2 dat was z al niet onder het ,o4 ,test41 want krachtens die heiligheid had ,god zich verbonden1 om ,israel zn verbond en wet te geven1 om het te redden of ook te kastden1 en was ,israel verplicht1 om in ,gods inzettingen te wandelen1 deel ,,ii #ahi4 ,nu is in het ,n4 ,t4 de wet in ,christus vervuld2 z regelt dus de heiligheidsverhouding niet meer1 welke tusschen ,god en zn volk bestaat4 ,voor de wet is ,christus in de plaats getreden2 in en door ,hem regelt ,god de verhouding tusschen zich en zn volk2 de geloovigen zn 1 #a ,cor4 #a3b2 en deze heiligt zn volk door den ,h4 ,geest1 1 #a ,cor4 #f3aa1 die nu als zoodanig heet en het principe der heiliging is4 ,deze heiliging bestaat volstrekt niet alleen daarin1 gelk velen het thans voorstellen1 bv4 ,paul ,wernle1 ,der ,christ und die ,snde bei ,paulus1 #ahig ,s4 #ca1 #ci1 #fb1 dat de ,christenen van de wereld afgezonderd en ,gode in uitwendigen1 cultischen zin toegeeigend zn2 maar z heeft eene diepe1 ethische beteekenis4 ,immers1 de ,h4 ,geest wederbaart1 reinigt1 vernieuwt1 ,joh4 #c3c1 #a ,cor4 #f3aa1 ,tit4 #c3e2 met de inwoning des ,h4 ,geestes begint voor de geloovigen eene 1 ,rom4 #f3d1 welke eene tegenstelling vormt met den vroegeren wandel in allerlei zonden en ongerechtigheden1 #a ,cor4 #f3aj1 ,ef4 #b3a2 z zn thans nieuwe menschen1 #b ,cor4 #e3ag1 ,ef4 #b3aj1 #ae1 #d3bd1 ,gal4 #f3ae1 ,col4 #c3aj1 die ,gode leven en hunne leden stellen tot wapenen der gerechtigheid tot heiligmaking1 ,rom4 #f4 ,de relatie tot ,god in ,christus door den ,h4 ,geest brengt mede1 dat de geloovigen van alle schuld en ook van alle smet der zonde bevrd zn4 ,en daarom bestaat de heiliging in het ,n4 ,t4 ten volle daarin1 dat de geloovigen den beelde des ,zoons gelkvormig worden gemaakt1 ,rom4 #h3bi1 ,gal4 #d3ai4 ,in zoover valt de heiliging met de heerlkmaking saam2 deze begint niet eerst na dit leven1 maar neemt terstond met de roeping een aanvang2 die ,h riep1 rechtvaardigde ,h en die ,h rechtvaardigde1 verheerlkte ,h in datzelfde oogenblik1 ,rom4 #h3cj2 en deze verheerlking zet zich in dit leven voort1 #b ,cor4 #c3ah1 totdat z voltooid wordt b de wederkomst van ,christus1 #a ,cor4 #ae3di1 #eav41 ,col4 #c3d4 ,phil4 #c3ba1 cf4 deel ,,ii #aia4 ,uit deze heerlke beschrving van den ,christenstand in het ,n4 ,t4 is door velen in vroeger en later td afgeleid1 dat de ,schrift de volmaakbaarheid der geloovigen reeds in dit leven leert2 zoo door de ,pelagianen1 ,roomschen1 ,socinianen1 ,remonstranten1 ,anabaptisten1 ,schwencfeld1 ,weigel1 ,bhme1 ,poiret1 ,labadie1 ,quietisten1 ,pietisten1 ,kwakers1 ,herrnhutters1 ,wesleyaansche ,methodisten enz41 cf4 b ,m4 ,vitringa ,,iii #che-dad4 ,moor ,,iv #hje sq41 in den nieuweren td vooral door ,moody1 ,sankey e4 a41 cf4 ,jellinghaus1 ,das volle1 gegenwrtige ,heil durch ,christum1 #ahhj1 gematigder in de latere uitgaven1 #d;e ,aufl4 ,basel #ahih4 ,er is van andere zde aan deze bewering steun geboden4 ,ritschl merkte het eerst op1 dat ,paulus zelf1 nadat h bekeerd was1 geen bewustzn van onvolmaaktheid had1 en ook over die van de geloovigen in het geheel niet reflecteert1 ,rechtf4 u4 ,vers4 ,,ii #cfe f4 ,anderen werkten deze gedachte uit en beschuldigden den apostel zelfs van een onpractisch idealisme1 dat onder den indruk van ,jezus' spoedige wederkomst b de geloovigen aan geen zonden dacht1 cf4 ,scholz1 ,zur ,lehre vom armen ,snder01 ,zeits4 f4 ,th4 u4 ,k4 #ahif ,s4 #dfc f4 ,clemen1 ,chr4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #aji f4 ,holtzmann1 ,neut4 ,theol4 ,,ii #aej1 vooral ,wernle in zn boven aangehaald geschrift1 cf4 ook ,karl1 ,beitrge zum ,verstndniss der soteriol4 ,erfahrungen u4 ,spekulationem des ,ap4 ,paulus1 ,strassburg #ahig4 ,er ligt in deze bewering eene waarheid1 die niet bestreden maar ten volle dient erkend4 ,de ,schrift kan schier geen woorden genoeg vinden1 om de heerlkheid te beschrven van het volk ,gods4 ,z noemt ,isral in het ,o4 ,t4 een priesterlk koninkrk1 door ,god uitverkoren1 voorwerp zner liefde1 zn deel en erve1 zn zoon en knecht1 volmaakt van schoonheid door de heerlkheid ,gods1 ,ex4 #ai3e1 #f1 ,deut4 #g3gv41 #cb3f1 #h1 #i1 #ah1 ,jes4 #da3h1 ,ezech4 #af3ad enz42 en de geloovigen in het ,n4 ,t4 zn het zout der aarde1 ,mt4 #e3ac1 het licht der wereld1 vs4 #ad1 uit ,god geboren en zne kinderen1 ,joh4 #a3ab1 #ac1 zn uitverkoren geslacht en koninklk priesterdom1 #a ,petr4 #b3i1 #aj1 der ,goddelke natuur deelachtig1 #b ,petr4 #a3d1 gezalfd met den ,h4 ,geest1 #a ,joh4 #b3bj1 door ,christus gemaakt tot koningen en priesters1 ,op4 #a3e1 niet kunnende zondigen1 #a ,joh4 #c3i1 #e3ahv4 enz4 ,wie de leer der ,schrift over zonde en genade verwerpt1 kan in dit alles slechts overdrving zien2 eene radicale verandering als wedergeboorte en heiligmaking is dan noch noodig noch begrpelk4 ,maar de ,schrift oordeelt anders2 z geeft aan de gemeente eene hooge plaats1 noemt haar met de schoonste namen en schrft haar eene ,goddelke heiligheid en heerlkheid toe4 ,in de ,roomsche dogmatiek1 cf4 bv4 ,heinrich-,gutberlet1 ,dogm4 ,theol4 ,,viii #eej-fdc1 komen de deugden en gaven1 welke de ,h4 ,geest aan de gemeente schenkt1 gewoonlk beter tot haar recht dan in de ,protestantsche1 welke menigmaal in de rechtvaardiging uit het geloof en de verwachting van de hemelsche zaligheid de leer der ,schrift over den ,christenstand uitgeput acht4 ,de heerlkmaking der gemeente1 welke met de wedergeboorte een aanvang neemt1 is echter evenzeer een voorwerp des geloofs als de rechtvaardigmaking4 ,dat de gemeente in ,christus schuldvr voor ,gods aangezicht staat1 is even zwaar te gelooven1 als dat z door den ,h4 ,geest in beginsel geheiligd1 verheerlkt en den beelde des ,zoons gelkvormig is gemaakt4 ,beide zn evenzeer met den schn der dingen in strd2 beide behooren tot die zaken1 welke men niet ziet en die alleen zeker zn voor het geloof4 ,de ,schrift weet dat ook zelve4 ,in weerwil toch van de heerlke beschrving1 welke z geeft van den stand der geloovigen1 beschouwt z dezen toch als zondaren en verzwgt hunne overtredingen en hunne schuldbeldenis niet1 bv4 b ,abraham1 ,gen4 #ab3aa1 ,izak1 #bf3g1 ,jakob1 #bf3ce1 ,mozes1 ,num4 #bj3g-ab1 ,ps4 #ajf3cc1 ,david1 ,ps4 #ea enz41 ,salomo1 #a ,kon4 #h3df1 ,spr4 #bj3i1 ,jesaja1 cap4 #fd3f1 ,danil1 cap4 #i3d enz4 ,en ook ,paulus weet1 dat hem1 als h het goede wil doen1 het kwade bligt4 ,het is waar1 dat ,paulus zich steeds helder bewust is van de groote verandering1 welke met hem heeft plaats gegrepen4 ,h is met ,christus der wereld gekruisigd1 en h leeft thans zelf niet meer1 ,christus leeft in hem4 ,h is vr van de wet1 staat rechtvaardig voor ,god1 is van zn kindschap verzekerd1 roemt in de genade1 door welke h alles vermag1 stelt zichzelven ten voorbeeld1 draagt roem op zn apostolischen arbeid en is zich van zne trouwe ambtsvervulling bewust1 bv4 ,rom4 #ae vs4 #ag1 #a ,cor4 #d3c1 #i3ae1 #ae3cj1 #ca1 ,,ii #a3ab1 #f3c1 #aa3aj1 ,phil4 #b3af1 #a ,thess4 #b3aj1 #ai4 ,maar desniettemin beldt h1 dat h in het vleesch leeft1 ,gal4 #b3bj1 dat het vleesch steeds begeert tegen den ,geest1 ,gal4 #e3ag1 dat in zn vleesch geen goed woont1 ,rom4 #g3ah1 en dat h de volmaaktheid nog niet heeft verkregen1 ,phil4 #c3ab4 ,vooral ,rom4 #g3g-bf is in dit opzicht van groote beteekenis1 cf4 reeds boven bl4 #ajf2 hoezeer de reformatorische exegese van deze plaats in den nieuweren td meest prsgegeven wordt1 heeft men1 alzoo handelende1 niet geweten wat men deed4 ,wernle overdrft maar zegt toch niet geheel zonder reden3 in der ,that bedeutet das ,zurckgehen auf die alte 7griechische7 ,tradition von ,rm4 #g einen viel schwereren ,schlag fr unsere ,dogmatik1 als in der ,regel von ihr empfunden wird4 ,gewhnlich gesteht man zu1 dass ,rm4 #g sich nicht auf den ,wiedergeborenen bezieht1 ohne zu merken1 dass durch dies ,zugestndniss der ,paulinismus fr uns unbrauchbar wird1 t4a4p4 #ajh4 ,toch is dit niet de sterkste grond voor het handhaven der reformatorische uitlegging van ,rom4 #g4 ,deze ligt in den tekst zelven4 ,het praesens1 waarin ,paulus spreekt1 is alleen van het tegenwoordige te verstaan4 ,in ,wahrheit macht man den ,apostel zum ,komdianten1 wenn man ihm zutraut1 er habe so1 wie hier geschieht1 nur in der ,erinnerung an einen lngst vergangenen ,zustand reden knnen1 ,clemen t4a4p4 #aab1 die ook verwst naar van ,manen1 ,paulus ,,ii #ahia bl4 #ga4 ,toch ziet ,clemen geen kans1 om ,rom4 #g met de overige uitspraken van ,paulus in overeenstemming te brengen en zegt daarom3 sie entstammt wohl einer besonders trben ,stimmung des ,apostels1 nicht seinem sonst vorherrschenden ,bewusstsein6 ,maar b deze zonde en dit zondebesef in de heiligen des ,o4 en ,n4 ,verbonds komt nog1 dat de ,schrift allerwege uitgaat van de onderstelling1 dat de zonde in de geloovigen tot het einde huns levens blft2 er blft hun voortdurend noodig de bede om vergeving1 ,mt4 #f3ab1 #ac en de beldenis van zonden1 #a ,joh4 #a3i4 ,al de vermaningen en waarschuwingen in de ,schrift onderstellen1 dat de geloovigen nog maar hebben een klein beginsel der volmaakte gehoorzaamheid2 z struikelen dagelks in vele dingen1 ,jak4 #c3b2 indien z zeggen1 geene zonde te hebben1 verleiden z zichzelven1 #a ,joh4 #a3h4 ,ook ,paulus oordeelt over de geloovigen niet anders4 ,h plaatst hen zeer hoog1 noemt hen uitverkorenen1 geroepenen1 heiligen1 merkt met vreugde de christelke deugden op1 die in hen openbaar worden1 en geeft hun gaarne en herhaaldelk een roemvol getuigenis4 ,hierin overdrft de apostel zeker niet2 de verandering moet groot geweest zn1 als h van de geloovigen uit de ,heidenen getuigen kon1 dat z vroeger in allerlei schrikkelke zonden leefden maar nu gewasschen1 geheiligd1 gerechtvaardigd waren in den naam van den ,heere ,jezus en door den ,geest ,gods1 #a ,cor4 #f3aa4 ,desniettemin heeft h een open oog voor de zonden1 die de geloovigen nog aankleven4 ,de ,corinthirs zn nog vleeschelk1 #a ,cor4 #c3a-d1 de ,galatirs zn ongehoorzaam1 ,gal4 #e3gv41 in de ,colossers is het goede werk wel begonnen maar niet voleindigd1 ,col4 #a3f1 ja1 hun leven is nog met ,christus verborgen in ,god1 #c3c4 ,in ,rom4 #f zegt ,paulus niet1 dat de geloovigen zondeloos zn1 maar betoogt h1 dat het geloof in ,christus zich met een leven in de zonde niet verdraagt2 en daarom vermaant h hen juist1 om hunne leden ,gode te stellen tot wapenen der gerechtigheid1 ,rom4 #f3ac4 ,zonder telkens op de rechtvaardigmaking terug te komen1 die eens uit en door het geloof geschied is1 dringt h er op aan1 dat de geloovigen dezen hunnen nieuwen stand in een wandelen naar den ,geest openbaren en bewzen zullen4 ,en daarb verdient dit dan nog onze opmerkzaamheid1 dat de ,schrift1 schoon altd de onvolmaaktheid van den geloovige onderstellende1 toch nooit den eisch der wet verzwakt of aanpast aan de practk4 ,de voorstanders van de volmaakbaarheid kunnen dien nooit handhaven1 halen de zedewet naar beneden en maken tusschen doodzonden en vergefelke zonden of tusschen zonde doen en zonde hebben onderscheid4 ,maar de ,schrift doet alzoo niet en handhaaft den vollen1 onkreukbaren eisch der wet3 weest heilig1 want ,ik ben heilig1 #a ,petr4 #a3af1 weest volmaakt1 gelk uw ,vader in de hemelen1 ,mt4 #e3dh1 ,jak4 #a3d2 de geloovigen moeten ,christus navolgen1 die geen zonde gedaan heeft1 #a ,petr4 #b3bav4 ,ef4 #e3a1 en in den dag van ,christus 1 1 1 1 zn1 #a ,cor4 #a3h1 ,phil4 #a3aj1 #b3ae1 ,col4 #a3bb1 #a ,thess4 #c3ac1 #e3bc4 ,met allen ernst en zonder ophouden worden z daarom opgewekt tot een heiligen wandel4 ,boven b de rechtvaardiging bleek ons1 dat de ,christen van zne zaligheid zeker is1 alleen door het geloof1 zonder en onafhankelk van de werken4 ,maar in de heiligmaking1 in het leven wordt1 naar het schnt1 de zaligheid weer daarvan afhankelk gemaakt1 of de geloovigen ,gods wil doen en onstoffelk voor zn aangezicht wandelen4 ,de heiligmaking1 die eerst alleen passief was1 ,phil4 #a3e1 #a ,thess4 #e3bc1 krgt in eens eene actieve beteekenis1 ,rom4 #ab3a1 #b ,cor4 #g3a1 #a ,thess4 #d3c1 ,hebr4 #ab3ad4 ,evenals b de prediking van het evangelie het geloof eene gave ,gods is en toch de mensch voor zne houding tegenover ,gods roeping verantwoordelk is1 bv4 ,rom4 #i3a-bi en #i3cj-aj3ba1 zoo wordt hier het bezit van alle weldaden des verbonds1 vergeving1 kindschap1 leven1 zaligheid vr alle werk zeker gesteld en toch telkens met zooveel ernst op goede werken aangedrongen1 alsof z eerst daardoor verkregen moesten worden4 ,het koninkrk ,gods is eene gave1 door ,god naar zn welbehagen geschonken1 ,mt4 #aa3bf1 #af3ag1 #bb3ad1 #bd3bb1 ,luk4 #aj3bj1 #ab3cb1 #bb3bi1 en toch is het een loon1 een schat in de hemelen1 die met inspanning gezocht en door arbeid in den dienst ,gods verworven moet worden1 ,mt4 #e3ab1 #bj1 #f3bj1 #ai3ba1 #bj3av4 enz4 ,de geloovigen zn ranken aan den wnstok1 die zonder ,christus niets kunnen doen en worden toch vermaand1 om in ,hem1 in zn woord1 in zne liefde te blven1 ,joh4 #ae2 z zn uitverkorenen1 en moeten toch zich benaarstigen1 om hunne roeping en verkiezing vast te maken1 #b ,petr4 #a3aj2 z zn door de ne offerande van ,christus geheiligd en volmaakt1 ,hebr4 #aj3aj1 #ad1 in wie ,god werkt hetgeen ,hem welbehagelk is1 #ac3ba1 en toch moeten z in het geloof volharden ten einde toe1 #c3f1 #ad1 #d3ad1 #f3aa1 #ab2 z hebben den nieuwen mensch aangedaan en moeten ,hem steeds aandoen1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj2 z hebben het vleesch gekruisigd met de begeerlkheden en moeten toch hunne leden dooden1 die op de aarde zn1 ,gal4 #e3bd1 ,col4 #c3e2 of1 om al deze tegenstellingen saam te vatten3 eenerzds is het een feit1 dat de ,schrift niet eens maar herhaaldelk van loon spreekt1 aan het geringste werk1 in ,jezus' naam verricht1 loon verbindt1 aan het einde een iegelk vergelden laat naar zne werken en menigmaal met het oog op dat loon op goede werken aandringt1 ,mt4 #e3ab1 #f3d1 #af3bg1 #be3cd1 ,rom4 #b3f1 #a ,tim4 #d3g1 #h1 ,op4 #bb3ab enz42 en daarnaast staat even vast1 dat er geen verhouding van verdienste en loon bestaat tusschen wat de geloovige doet en wat h ontvangen zal1 ,mt4 #bj3i1 ,mk4 #aj3cj1 ,luk4 #ab3cg1 #dc1 #dd2 dat h1 als h alles doet1 wat h schuldig was te doen1 nog een onnutte dienstknecht is1 ,luk4 #ag3aj1 dat er geen loon is dan uit genade1 ,rom4 #d3c1 #d1 en dat alle weldaden des verbonds1 de heiligmaking en de verheerlking1 even goed als de rechtvaardigmaking1 door ,christus verworven zn1 in ,hem gereed liggen en dus door de geloovigen niet alleen niet meer behoeven maar ook niet meer kunnen verdiend en alleen kinderlk in het geloof kunnen aangenomen worden4 ,velen hebben tusschen deze alwerkzaamheid ,gods in de genade en de toch daarnaast gehandhaafde zelfwerkzaamheid des menschen eene tegenstrdigheid gezien1 ,jezus1 ,paulus1 ,johannes van innerlke tegenspraak beschuldigd en voor zichzelven de eene aan de andere opgeofferd4 ,zoo werd dan geleerd1 dat de genade hoogstens alleen dient1 om de wilskracht ten goede b den mensch te herstellen en hem zelf aan den arbeid en aan het verdienen te zetten1 of ook aan den anderen kant beweerd1 dat goede werken niet noodzakelk of ook zelfs schadelk voor de zaligheid zn4 ,maar hoog boven al deze eenzdigheden staat de ,h4 ,schrift1 als de hemel boven de aarde1 als de gedachten ,gods boven de gedachten der menschen4 ,z houdt beide vast1 predikt beide met gelken nadruk en ziet tusschen beide geen tegenspraak noch strd4 ,juist omdat ,god in de geloovigen werkt het willen en het werken1 hebben z huns zelfs zaligheid uit te werken met vreeze en beven1 ,phil4 #b3ab1 #ac4 ,z zn ,gods maaksel1 geschapen in ,christus ,jezus tot goede werken1 welke ,god voorbereid heeft1 opdat z daarin wandelen zouden1 ,ef4 #b3aj4 ,god en mensch1 religie en zedelkheid1 geloof en liefde1 rechtvaardigmaking en heiligmaking1 bidden en werken1 zn van nature geen tegenstelling4 ,z zn het geworden door de zonde2 en door haar brengt de mensch telkens weer strd tusschen beide4 ,maar z zn oorspronkelk ten nauwste vereenigd2 z zn door ,christus1 die onze vrede is1 in hunne eenheid hersteld2 z zn in het christelk leven in beginsel verzoend4 ,afhankelkheid valt hier met vrheid saam2 de geborenen uit ,god worden kinderen ,gods omdat z het zn2 voor hen geldt de wet3 werde was du bist6 ,goede werken zn daarom eenerzds zonder eenige verdienste2 z zn immers onze niet1 maar door ,god in ,christus voor ons voorbereid en door zn ,geest in ons gewerkt2 z zn door onze zwakheid steeds onvolmaakt en met zonde besmet2 ze zn gansch ongeevenredigd aan de zaligheid1 die geschonken wordt2 ipsa hominis bona merita sunt ,dei munera1 ,augustinus1 ,ench4 #ajg4 ,en desniettemin zn z dringend noodzakelk1 om het gebod ,gods1 ,rom4 #f3ah1 #g3d1 #h3ab1 #ac1 #a ,thess4 #d3c1 om het doel der verlossing1 ,ef4 #a3d2 als vruchten des geloofs1 ,jak4 #b3ad1 uit dankbaarheid1 #a ,cor4 #f3bj1 ,col4 #a3aj1 #a ,thess4 #b3ab1 ter verheerlking ,gods1 ,joh4 #ae3h1 als weg tot de zaligheid1 ,hebr4 #ab3ad2 bona opera via regni1 non causa regnandi 7,bernardus74 ,cf4 later den locus de vita christiana4 #c4 ,op dezelfde wze als over de heiligmaking1 spreekt de ,schrift over de volharding der heiligen4 ,z vermaant de geloovigen1 om te volharden tot het einde toe1 ,mt4 #bd3ac1 ,rom4 #b3g1 #h1 om te blven in ,christus1 in zn woord1 in zne liefde1 ,joh4 #ae3a-aj1 #ab3f1 #bd1 #bg1 #c3f1 #bd1 #d3abv41 om niet af te wken maar het geloof te behouden1 ,col4 #a3bc1 ,hebr4 #b3a1 #c3ad1 #f3aa1 om getrouw te zn tot den dood1 ,op4 #b3aj1 #bf4 ,soms spreekt z zoo1 alsof afval mogelk ware2 wie meent te staan1 zie toe dat h niet valle1 #a ,cor4 #aj3ab2 waarschuwt tegen hooggevoeligheid en dreigt in geval van ontrouw met zware straf1 ,ezech4 #ah3bd1 ,mt4 #ac3bj1 #ba1 ,joh4 #ae3b1 ,rom4 #aa3bj1 #bb1 #b ,tim4 #b3ab1 ,hebr4 #d3a1 #f3d-h1 #aj3bf-ca1 #b ,petr4 #b3ah-bb4 ,zelfs schnt z verschillende voorbeelden te noemen1 waarin afval plaats heeft gehad1 ,david in zn overspel1 ,salomo in zne afgoder1 ,hymeneus en ,alexander1 #a ,tim4 #a3ai1 #bj1 #b ,tim4 #b3ag1 #ah1 ,demas1 #b ,tim4 #d3aj1 valsche profeten en leeraars1 die den ,heer1 die hen kocht1 verloochenen1 #b ,petr4 #b3a4 geloovigen1 die van de genade en het geloof afvallen1 ,gal4 #e3d1 #a ,tim4 #d3a4 ,op deze teksten steunende1 hebben ,pelagianen1 ,roomschen1 ,socinianen1 ,remonstranten1 ,mennonieten1 ,kwakers1 ,methodisten enz41 en ook zelfs de ,lutherschen de mogelkheid van een totaal verlies der ontvangen genade geleerd1 ,m4 ,vitringa ,,iii #dae sq4 ,daarentegen kwam ,augustinus tot de beldenis der perseverantia sanctorum2 doch wl h de onzekerheid en vreeze ten opzichte van de zaligheid in de geloovigen heilzaam achtte1 leerde h1 dat de door den doop wedergeborenen de genade1 die z ontvangen hadden1 weer verliezen konden1 doch haar1 indien z behoorden tot het getal der praedestinati1 in elk geval vr den dood terug ontvingen2 geloovigen konden dus totaliter maar uitverkorenen konden niet finaliter de genade verliezen4 ,in de ,katholieke en ,roomsche kerk stemden vroeger en later velen met hem in2 maar toch is deze leer alleen door de ,gereformeerden gehandhaafd en met de certitudo fidei verbonden1 ,zwingli1 ,op4 ,,iv #aba4 ,calvn1 ,inst4 ,,ii #c1 #aa4 #e1 #c4 ,,iii #bd1 #f4 #g enz4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi #dc4 ,heid4 ,cat4 vr4 #a4 #ec4 #ed4 ,can4 ,dordr4 c4 #e4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #ci-da4 ,gomarus1 ,op4 ,,ii #bhj4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,iii #ac c4 #bj-bb4 ,moor ,,iv #chg ,v #aeh4 ,m4 ,vitringa ,,iii #dae enz41 en in den nieuweren td ,schleiermacher1 ,chr4 ,gl4 #aaa4 ,schweizer1 ,chr4 ,gl4 ,,ii #cfh4 #eji4 ,scholten1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #ejev4 ,van ,oosterzee #aba4 ,nu is het b deze leer der volharding niet de vraag1 of z1 die het ware1 zaligmakend geloof deelachtig zn1 niet1 aan zichzelven overgelaten1 het weder door eigen schuld en zonde zouden kunnen verliezen2 evenmin of b hen niet soms feitelk alle werkzaamheid1 vrmoedigheid en troost des geloofs ophoudt en het geloof zelf onder de zorgvuldigheden des levens en de genietingen der wereld in het verborgen zich terugtrekt4 ,maar de vraag is1 of ,god het werk der genade dat ,h begon1 ook handhaaft1 voortzet en voleindigt1 dan wel of ,h het soms door de macht der zonde ganschelk te niet laat gaan4 ,de perseverantia is geen daad des menschen maar z is eene gave ,gods4 ,augustinus heeft dit goed ingezien2 alleen maakte h tusschen tweerlei genade onderscheid1 en achtte eene genade der wedergeboorte en des geloofs mogelk1 die in zichzelve verliesbaar was en waaraan1 om te blven bestaan1 nog van buiten af eene tweede genade1 die der perseverantia1 moest worden toegevoegd4 ,de tweede genade is dan een donum superadditum1 houdt met de eerste geen verband en staat feitelk zonder eenigen invloed buiten het christelk leven4 ,b de ,gereformeerden was de leer van de volharding eene gansch andere2 z was eene gave ,gods2 ,h waakt en zorgt1 dat het werk der genade voortgang en voltooiing hebbe2 maar ,h doet dit niet buiten de geloovigen om doch door hen henen4 ,h geeft in wedergeboorte en geloof eene genade1 die ook in zichzelve een onverliesbaar karakter draagt2 ,h schenkt een leven1 dat van nature eeuwig is2 ,h verleent weldaden van roeping1 rechtvaardigmaking1 verheerlking1 die onderling onverbreekbaar samenhangen4 ,al de bovengenoemde vermaningen en bedreigingen1 die de ,schrift tot de geloovigen richt1 bewzen dan ook niets tegen de leer der volharding4 ,z zn juist de weg1 waarin ,god zelf door de geloovigen heen zne belofte en gave bevestigt2 z zn de middelen1 waardoor de volharding in het leven gerealiseerd wordt4 ,ook de volharding toch is geen dwang maar werkt als gave ,gods op geestelke wze op den mensch in4 ,god wil juist op zedelke wze1 door vermaning en waarschuwing1 den geloovige tot de hemelsche zaligheid leiden en doet hem zelf gewillig1 door de genade des ,h4 ,geestes1 volharden in geloof en in liefde4 ,gansch verkeerd is het daarom1 uit de vermaningen des ,h4 ,schrift tot de mogelkheid van het totale verlies der genade te besluiten4 ,deze conclusie is even onwettig1 als wanneer b ,christus uit zne verzoeking en strd tot zn posse peccare besloten wordt4 ,de zekerheid der uitkomst maakt de middelen niet overbodig1 maar ligt in ,gods bestel daaraan onverbrekelk vast4 ,paulus wist zeker1 dat niemand b de schipbreuk het leven verliezen zou2 toch zegt h3 indien deze in het schip niet blven1 g kunt niet behouden worden1 ,hd4 #bg3bb1 #ca4 ,wat de voorbeelden aangaat1 welke de ,schrift voor werkelken afval zou aanhalen1 dan is het onmogelk te bewzen1 dat al die personen f de werkelke genade der wedergeboorte hebben gehad 7,hymeneus1 ,alexander1 ,demas1 personen in #a ,tim4 #d3a1 #b ,petr4 #b3a7 f haar werkelk in hun val hebben verloren en dan later weder terug hebben ontvangen 7,david1 ,salomo7 f ook ze werkelk hebben gehad doch nooit terug ontvingen 7,hebr4 #f3d-h1 #aj3bf-ca1 #b ,petr4 #b3ah-bb74 ,deze laatste teksten schnen het grootste bezwaar in den weg te leggen voor de beldenis der perseverantia sanctorum4 ,toch is dit maar schn4 ,want ook z1 die de mogelkheid van afval leeren1 moeten aannemen1 dat hier van eene gansch bzondere zonde sprake is4 ,immers is volgens henzelven de genade wel verliesbaar maar ook na totaal verlies weer herkrgbaar4 ,het gevoelen der ,montanisten en ,novatianen1 die uit deze plaatsen afleidden1 dat afgevallenen nooit meer in de kerk mochten opgenomen worden1 is door de christelke kerken algemeen verworpen4 ,wanneer de ,schrift dan toch uitdrukkelk zegt1 dat het onmogelk is1 om zulken1 van welke in die teksten sprake is1 wederom te vernieuwen tot bekeering1 ,hebr4 #f3d1 #aj3bf1 #b ,petr4 #ah3bj1 #a ,joh4 #e3af1 dan is het onwedersprekelk1 dat hier eene zonde bedoeld wordt1 die het oordeel der verharding medebrengt en bekeering onmogelk maakt4 ,en zulk eene zonde is er1 ook naar de beldenis van hen1 die de mogelkheid van afval aannemen1 slechts ne1 n4l4 de lastering tegen den ,h4 ,geest1 boven bl4 #aja4 ,indien dit nu zoo is1 leidt de leer van den afval der heiligen tot de gevolgtrekking1 dat de lastering tegen den ,h4 ,geest ook of zelfs alleen door wedergeborenen bedreven kan worden1 ,quenstedt1 ,theol4 ,,ii #aeg1 of de bovengenoemde teksten verliezen tegen de perseverantia sanctorum alle bewskracht4 ,maar daarb komt nog meer4 ,z1 die totalen afval mogelk achten1 moeten onderscheid maken tusschen zulke zonden1 waardoor de genade der wedergeboorte niet1 en andere1 waardoor z wel verloren wordt2 z zn m4 a4 w4 gedwongen1 om tot de ,roomsche leer van de peccata mortalia en venialia de toevlucht te nemen1 tenz z zouden willen1 dat die genade door iedere1 ook de geringste1 zonde teloor ging4 ,hierdoor echter wordt heel de moraal vervalscht1 de natuur der zonde miskend1 eene de gewetens verstrikkende en benauwende casuistiek ingevoerd4 ,voorts komt het op dit standpunt tot geen zekerheid des geloofs1 tot geen rustigen arbeid1 tot geen stille ontwikkeling en groei van het christelk leven4 ,de continuiteit kan ieder oogenblik verbroken worden2 ,hollaz1 ,ex4 #hhc tracht te betoogen1 dat de wedergeboorte drie1 vier en meer malen verloren en weder terug-ontvangen kan worden1 cf4 ,schneckenburger1 ,vergl4 ,darst4 ,i #bcc f4 ,eindelk ontkomt de leer van den afval der heiligen zoo weinig aan de moeilkheden1 die z ontwken wil1 dat z deze nog vergroot en vermeerdert4 ,want indien z daarb vasthoudt de onveranderlkheid van ,gods praescientia1 worden toch eindelk alleen z zalig1 van wie ,god dit eeuwig zeker geweten heeft2 en de menschelke wil kan deze zekerheid der uitkomst niet te niet doen4 ,of ook moet z voortschrden tot loochening van praedestinatio en praescientia in elken zin1 en dan maakt z alles wankel en onvast1 de liefde des ,vaders1 de genade des ,zoons en de gemeenschap des ,h4 ,geestes4 ,god moge zne liefde hebben geopenbaard1 ,christus moge voor zondaren gestorven zn1 de ,h4 ,geest moge wedergeboorte en geloof in het hart hebben geplant1 de geloovige moge met ,paulus kunnen zeggen3 ik heb een vermaak in de wet ,gods naar den inwendigen mensch2 ten slotte is tot in de stervensure toe1 en waarom ook nog niet aan gene zde des grafs1 de wil van den mensch de beslissende en alles beheerschende macht4 ,het zal alles zn1 gelk h bepaalt4 ,de ,schrift leert echter geheel anders4 ,reeds het ,o4 ,testament spreekt het duidelk uit1 dat het verbond der genade niet afhangt van de gehoorzaamheid des menschen4 ,wel brengt het de verplichting mede1 om in den weg des verbonds te wandelen1 maar zelf rust het alleen in ,gods ontferming4 ,als desniettemin de ,israelieten zich telkens aan ontrouw en echtbreuk schuldig maken1 leiden de profeten daaruit niet af1 dat ,god verandert1 dat zn verbond wankelt en zne belofte faalt4 ,integendeel1 ,god kan en mag zn verbond niet verbreken2 ,h heeft er zich vrwillig1 met een duren eed aan ,isral door verbonden2 zn roem1 zn naam1 zn eere hangt eraan2 ,h kan zn volk niet verlaten2 het is een eeuwig verbond1 dat van geen wankelen weet2 ,h zal zelf aan zn volk een nieuw hart en een nieuwen geest geven1 de wet in hun binnenste schrven en hen in zne inzettingen doen wandelen1 boven bl4 #aid4 ,en als later ,paulus voor datzelfde feit van ,israels ontrouw staat1 het hart van droefheid vervuld1 dan besluit h daaruit niet1 dat het woord ,gods is uitgevallen1 maar blft h gelooven1 dat ,god zich ontfermt diens ,h wil1 dat zne genadegiften en roeping onberouwelk zn1 en dat niet allen ,israel zn1 die uit ,israel zn1 ,rom4 #i-aa4 ,en evenzoo getuigt ,johannes van hen1 die afvallig worden3 z waren uit ons niet1 anders zouden z met ons gebleven zn1 ,i #b3i4 ,wat afval er dus ook onder de ,christenheid plaats hebbe1 het mag ons nimmer doen twfelen aan de onveranderlkheid ,gods1 aan de vastheid van zn raad1 aan de onverbreekbaarheid van zn verbond1 aan de trouw zner beloften4 ,eer moet men alle schepsel varen laten dan dat men niet vertrouwe op zn woord4 ,en dat woord is ne rke belofte voor de erfgenamen des koninkrks4 ,er zn niet enkele teksten1 die de volharding leeren2 het gansche evangelie draagt en bevestigt ze4 ,de ,vader heeft hen verkoren vr de grondlegging der wereld1 ,ef4 #a3d1 hen verordineerd ten eeuwigen leven1 ,hd4 #ac3dh1 tot gelkvormigheid den beelde zns ,zoons1 ,rom4 #h3bi2 en deze verkiezing is onveranderlk1 ,rom4 #i3aa1 ,hebr4 #f3ag en brengt te harer td roeping en rechtvaardiging en verheerlking mede1 ,rom4 #h3cj4 ,christus1 in wien alle beloften ,gods ja en amen zn1 #b ,cor4 #a3bj1 is gestorven voor degenen1 die ,hem gegeven zn van den ,vader1 ,joh4 #ag3f1 #ab1 opdat ,h hun het eeuwige leven geve en niemand hunner verliezen zou1 ,joh4 #f3dj1 #ag3b2 en daarom schenkt ,h hun het eeuwige leven en zullen z niet verloren gaan in eeuwigheid1 niemand zal hen uit zne hand rukken1 ,joh4 #f3ci1 #aj3bh3 ,de ,h4 ,geest1 die hen wederbaart1 blft eeuwig b hen1 ,joh4 #ad3af1 en verzegelt hen tot den dag der verlossing1 ,ef4 #a3ac1 #d3cj4 ,het verbond der genade is vast en met een eed bevestigd1 ,hebr4 #f3af-ah1 #ac3bj1 onverbreekbaar als een huwelk1 ,ef4 #e vs4 #ca1 #cb1 als een testament1 ,hebr4 #i3ag1 en krachtens dat verbond roept ,god zne uitverkorenen1 schrft de wet in hun binnenste1 legt zne vreeze in hun hart1 ,hebr4 #h3aj1 #aj3adv41 laat hen niet verzocht worden boven vermogen1 #a ,cor4 #aj3ac1 bevestigt en voleindigt het goede werk1 dat ,h in hen begon1 #a ,cor4 #a3i1 ,phil4 #a3f en bewaart hen voor de toekomst van ,christus1 om de hemelsche erfenis deelachtig te worden1 #a ,thess4 #e vs4 #bc1 #b ,thess4 #c3c1 #a ,petr4 #a3d1 #e4 ,door zne voorbede b den ,vader is ,christus alzoo werkzaam1 dat hun geloof niet ophoudt1 ,luk4 #aa3cb1 dat z in de wereld bewaard worden van den ,booze1 ,joh4 #ag3aa1 #bj1 dat z volkomen zalig worden1 ,hebr4 #g3bj1 dat de zonden hun worden vergeven1 #a ,joh4 #b3a en dat z allen b ,hem zn zullen en zne heerlkheid aanschouwen1 ,joh4 #ag3bd4 ,de weldaden van ,christus1 welke de ,h4 ,geest hen deelachtig maakt1 zn alle onberouwelk1 ,rom4 #aa3bi2 die geroepen is1 is verheerlkt1 ,rom4 #h3cj2 die tot een kind is aangenomen1 is een erfgenaam des eeuwigen levens1 ,rom4 #h3ag1 ,gal4 #d3g2 die gelooft1 heeft hier reeds het eeuwige leven1 ,joh4 #c3af4 ,en dat leven zelf is1 wl eeuwig1 ook onverliesbaar2 het kan niet sterven1 wl het niet zondigen kan1 #a ,joh4 #c3i4 ,het geloof is een vaste grond1 ,hebr4 #aa3a1 de hope is een anker1 ,hebr4 #f3ai en beschaamt niet1 ,rom4 #e3e1 en de liefde vergaat nimmermeer1 #a ,cor4 #ac3h4 ,uit deze volharding vloeit een rke troost voor de geloovigen en een overvloedige zegen voor het christelk leven voort4 ,omdat ,god het goede werk1 dat ,h begon1 ook naar zne belofte voleindigt1 daarom kunnen en mogen de geloovigen ten allen tde van hunne eeuwige zaligheid verzekerd zn4 ,wie de rechtvaardigmaking alleen uit het geloof bestrden of desniettemin1 gelk de ,lutherschen1 de perseverantia sanctorum verwerpen1 kunnen deze certitudo fidei niet aanvaarden4 ,zelfs ,augustinus durfde deze leer niet aan en zeide3 ,deus melius esse judicavit1 miscere quosdam non perseveraturos certo numero sanctorum suorum1 ut quibus non expedit in hujus vitae tentatione securitas1 b ,schweizer1 ,centraldogmen ,i #db4 ,rome bepaalde dan ook1 dat niemand met zekerheid weten kan1 dat h ,gods genade verkregen heeft1 tenz door bzondere openbaring1 ,trid4 ,,vi c4 #i en can4 #ac-ae1 en de ,roomsche theologen spreken daarom alleen van eene certitudo moralis1 conjecturalis1 ,thomas1 ,s4 ,theol4 ,,ii #a qu4 #aab art4 #e4 ,bellarminus1 de justif4 ,,iii c4 #b sq4 ,mhler zeide1 dat het hem in de nabheid van iemand1 die altd van zne zaligheid zeker was1 im hchsten ,grade unheimlich zou zn1 en dat h de gedachte niet van zich zou kunnen weren1 dass etwas ,diabolisches dabei unterlaufe1 ,symbolik ,s4 #aig4 ,ook de ,remonstranten en in lateren td de ,lutherschen bestreden de certitudo fidei1 althans voor de toekomst2 maar de ,gereformeerden beleden de electie en schreven aan het geloof de vaste verzekerdheid der zaligheid toe1 welke wel niet uit nieuwsgierige onderzoekingen naar den verborgen raad ,gods1 maar toch uit de natuur en de vruchten des geloofs door het getuigenis des ,h4 ,geestes verkregen kon worden4 ,het geloof toch is in zn aard met allen twfel in strd2 de zekerheid wordt er niet later van buitenaf aan toegevoegd1 maar ligt er van den aanvang af in1 en komt er te harer td uit voort2 het is immers eene gave ,gods1 eene werking des ,h4 ,geestes4 ,h getuigt daarin met onzen geest1 dat w kinderen ,gods zn1 ,rom4 #h3ae1 ,gal4 #d3f1 doet de geloovigen roemen1 dat niets hen scheiden zal van de liefde ,gods in ,christus1 ,rom4 #h3ch en verzekert hen van hunne toekomstige zaligheid1 ,rom4 #h3bc1 #b ,cor4 #a3bb1 ,ef4 #a3ac1 #ad1 #d3cj4 ,en deze zekerheid des geloofs geeft kracht en steun aan het christelk leven4 ,want dit heeft ,ritschl helder in het licht gesteld3 b de ,roomschen is de rechtvaardigmaking eene bekwaammaking tot de zedelke bestemming1 b de ,protestanten is z de herstelling der religieuse verhouding tot ,god4 ,deze laatste moet voorafgaan1 eer er van een waarlk christelk leven sprake kan zn4 ,zoolang w nog staan tegenover ,god als ,rechter1 door de wet het leven zoeken en met vreeze des doods bevangen zn1 is de liefde niet in ons1 die de vrucht des geloofs1 de vervulling der wet1 de band der volmaaktheid is en alle vreeze buitensluit4 ,maar als in de rechtvaardigmaking de vrede met ,god1 het kindschap1 de vrmoedige toegang tot den troon der genade1 de vrheid van de wet1 de onafhankelkheid van de wereld ons geschonken is1 dan vloeien uit dat geloof de goede werken vanzelve voort4 ,z dienen niet om het eeuwige leven te verwerven1 maar zn van het eeuwige leven1 dat elk geloovige reeds bezit1 openbaring1 zegel en bews4 ,het geloof1 dat de zekerheid insluit1 dat b ,god alle dingen mogelk zn1 dat ,h dooden levend maakt en de dingen1 die niet zn1 roept alsof z waren1 stelt altd tot groote dingen in staat4 ,het zegt tot den berg3 word opgeheven en in de zee geworpen2 en het geschiedt alzoo1 ,mt4 #ba3ba4 ,cf4 over de certitudo fidei3 ,calvn1 ,inst4 ,,iii #b1 #adv4 enz4 ,acta ,syn4 ,trid4 c4 antid4 ,c4 ,r4 #ce1 #dee4 ,zanchius1 ,op4 ,,viii #bbg4 ,chamier1 ,panstr4 ,cath4 ,,iii #ac c4 #h sq4 ,can4 ,dordr4 ,i #ab4 ,v #i-ab4 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #dgj-dgh4 ,trigland1 ,antapol4 c4 #da4 ,keckermann e4 a4 b ,heppe1 ,dogm4 d4 ev4 ref4 ,k4 #abi-aca4 ,hoornbeek1 ,theol4 pract4 ,,ii #fd sq4 ,love1 ,theol4 ,werken #abfv4 ,erskine1 ,de verzekering des geloofs1 ,werken1 ,amst4 #ahef ,,vi4 ,marshall1 ,evang4 ,heiligmaking bl4 #aiev4 ,m4 ,vitringa ,,iii #hi4 99 99 99 99 99 ,correcties3 ,pag4 #d3 sehepselen0 vervangen door schepselen0 7de lagere schepselen en de kleinere gebeurtenissen74 ,pag4 #h3 #a;,i0 vervangen door ,,ii0 7,heid4 ,cat4 ,x4 ,zanchius1 ,op4 ,,ii #dbe74 ,pag4 #ag3 #a3d0 vervangen door #a3ad0 7,habakuk klaagt er hoofdst4 #a3ad wel over74 ,pag4 #ch3 en0 vervangen door en in0 7en in #b ,cor4 #c3aa is ,paulus van dezelfde meening74 ,pag4 #ef3 meer0 vervangen door neer0 7b deze oplossing legden zich neer de ,pelagianen74 ,pag4 #fb3 det0 vervangen door der0 7de werkelkheid der zonde74 ,pag4 #fd3 alof0 vervangen door alsof0 7alsof ,god de zonde met geweld wilde keeren74 ,pag4 #fe3 imaginiret0 vervangen door imaginiert0 7in den afgrond der zonde hinein imaginiert74 ,pag4 #hi3 van0 vervangen door vom0 7,die ,lehre v4 d4 ,snde u4 vom ,vershner #ahfb74 ,pag4 #ia3 #a,s#hb0 vervangen door #ahhb0 7,stud4 u4 ,krit4 #ahhb ,s4 #bhd f474 ,pag4 #ia3 ,biedermaun0 vervangen door ,biedermann0 7,biedermann1 ,dogm4 #fad f474 ,pag4 #ig3 #hi0 vervangen door #ih0 7cf4 ,dorner1 ,gl4 ,,ii #ij-ih74 ,pag4 #aaa3 overloediger0 vervangen door overvloediger0 7de genade is overvloediger en het leven is machtiger74 ,pag4 #aae3 senipelagianisme0 vervangen door semipelagianisme0 7,volgens het semipelagianisme bestonden de gevolgen74 ,pag4 #abb3 voorvloeide0 vervangen door voortvloeide0 7in de ,roomsche theologie voortvloeide74 ,pag4 #abb3 superaddditum0 vervangen door superadditum0 7langzamerhand kwam de leer van het donum superadditum op74 ,pag4 #acf3 gebbren0 vervangen door gebhren0 7dass sie fortwhrend ,bses muss gebhren74 ,pag4 #acf3 willekenr0 vervangen door willekeur0 7met onberekenbare willekeur nu eens naar den eenen74 ,pag4 #adj3 wetenschapelken0 vervangen door wetenschappelken0 7allen nuchteren wetenschappelken zin74 ,pag4 #add3 inbaerent0 vervangen door inhaerent0 7z is zoo inhaerent aan de menschelke natuur74 ,pag4 #aec3 ansusehen0 vervangen door anzusehen0 7sind anzusehen als eben so viele ,tiger74 ,pag4 #aef3 ,dent40 vervangen door ,deut40 7het ,o4 ,test4 zelf1 ,lev4 #ai3ah1 ,deut4 #cb3ce74 ,pag4 #afj3 overschillig0 vervangen door onverschillig0 7h is er evenmin onverschillig voor74 ,pag4 #afc3 schulbewustzn0 vervangen door schuldbewustzn0 7,wie uit het schuldbewustzn tot de schuld wil opklimmen74 ,pag4 #agj3 ,verzweifling0 vervangen door ,verzweiflung0 7,kinder der ,angst1 des ,schreckens1 ja der ,verzweiflung74 ,pag4 #agj3 zondern0 vervangen door sondern0 7sondern nur zur ewigen ,freude74 ,pag4 #age3 du0 vervangen door de la0 7,le problme de la douleur1 ,etudes vang4 #ahfg74 ,pag4 #agf3 ,ps4 #hi3d,s0 vervangen door ,ps4 #hi3dh0 7,gen4 #c3ai1 #ah3bg1 ,job #d3ai1 ,ps4 #hi3dhv41 #ij3c1 #ajc3adv41 #adf3d1 ,pred4 #c3bj1 #ab3g74 ,pag4 #agi3 ,authropologie0 vervangen door ,anthropologie0 7in zne ,studie der ,christ4 ,anthropologie74 ,pag4 #agi3 celni0 vervangen door celui0 7aussi intact que celui de la vie74 ,pag4 #agi3 protoplasma0 vervangen door protoplasme0 7,la structure du protoplasme etc4 #ahie74 ,pag4 #ahc3 voort0 vervangen door voorts0 7en voorts ,polanus1 ,synt4 ,v c4 #ab74 ,pag4 #ahe3 ,i#f0 vervangen door #af0 7,hd4 #af3ag1 #ai3ae4 ,deze obsessio nu1 hoe ontzettend ook74 ,pag4 #ahe3 anoloog0 vervangen door analoog0 7een analoog verschnsel zien optreden74 ,pag4 #ahe3 b0 vervangen door by0 7,with an introduction by ,rev4 ,f4 ,f4 ,ellinwood74 ,pag4 #aig3 waarbeid0 vervangen door waarheid0 7toen beeld1 nu waarheid2 toen schemer1 nu licht74 ,pag4 #bjb3 werel0 vervangen door wereld0 7doch de gewzigde wereldbeschouwing vergde74 ,pag4 #bjh3 voorafgang0 vervangen door voorafging0 7onze periode eene andere voorafging74 ,pag4 #bcc3 berschapp0 vervangen door heerschapp0 7maar een religieus-ethische heerschapp74 ,pag4 #bdd3 onmiddelk0 vervangen door onmiddellk0 7werden rechtstreeks en onmiddellk het deel74 ,pag4 #bde3 omgermd0 vervangen door ongermd0 7alwetendheid enz4 is ongermd74 ,pag4 #bdi3 ,cristus0 vervangen door ,christus0 7de leer van ,christus in de moderne dogmatiek74 ,pag4 #beh3 onmiddelk0 vervangen door onmiddellk0 7dat ,christus onmiddellk zne plaats kon innemen74 ,pag4 #bgb3 preumatisch0 vervangen door pneumatisch0 7psychisch en pneumatisch leven74 ,pag4 #bgd3 #bf3dc0 vervangen door #bd3dc0 7eene jonge vrouw1 en vooral eene ongehuwde1 ,gen4 #bd3dc1 ,ex4 #b3h74 ,pag4 #bgh3 philosopie0 vervangen door philosophie0 7de nieuwere pantheistische philosophie74 ,pag4 #bhd3 theol40 vervangen door thol40 7,revue de thol4 et de philos4 ,mars #ahia74 ,pag4 #bij3 apotelesmatum0 vervangen door apostelesmatum0 7apostelesmatum en charismatum74 ,pag4 #cjb3 0 vervangen door 0 7de namen in andere talen1 zooals 1 1 sacerdos7 ,pag4 #cje3 0 vervangen door 0 7,eerst was het offer eenvoudig 1 gave1 ,gen4 #d3c74 ,pag4 #cab3 alleen0 vervangen door allen0 7den naam boven allen naam74 ,pag4 #caf3 ,augustius0 vervangen door ,augustinus0 7,augustinus ,anschauung von der ,erlsungsbedeutung ,christi74 ,pag4 #ccj3 ,me0 vervangen door ,mc0 7en ,dr4 ,john ,mc ,leod ,campbell74 ,pag4 #cca3 oenvre0 vervangen door oeuvre0 7,etude sur l'oeuvre de la ,rdemption74 ,pag4 #cca3 b0 vervangen door by0 7the atonement as taught by ,christ ,himself74 ,pag4 #cfc3 #ec0 vervangen door #eb0 7,lev4 #be3ea1 #eb74 ,pag4 #cgg3 #aa0 vervangen door #bb0 7en #a ,petr4 #c3ai-bb spreekt in geen geval74 ,pag4 #cic3 scholatiek0 vervangen door scholastiek0 7de scholastiek leerde wel74 ,pag4 #cie3 ,dordsche0 vervangen door ,dordtsche0 7,op de ,dordtsche synode74 ,pag4 #dbb3 0 vervangen door 0 7was een tot de geesten74 ,pag4 #dbd3 eu0 vervangen door en0 7en het hoogst en rkst in ,christus74 ,pag4 #dbf3 veplicht0 vervangen door verplicht0 7is het volk nu ook verplicht74 ,pag4 #dcb3 gemeemte0 vervangen door gemeente0 7niet alleen voor de gemeente stierf74 ,pag4 #dcb3 ,gol40 vervangen door ,col40 7#a ,cor4 #c3aj-ae1 ,ef4 #d3a-af1 ,col4 #b3ai74 ,pag4 #dcd3 his0 vervangen door bis0 7,freiheit von d4 ap4 ,zeiten bis auf ,aug4 ,freiburg #ahef74 ,pag4 #dde3 poemitentia0 vervangen door poenitentia0 7,de poenitentia bestaat b hem altd in twee stukken74 ,pag4 #dea3 ,remonstantisme0 vervangen door ,remonstrantisme0 7dat door ,socinianisme en ,remonstrantisme voorbereid werd74 ,pag4 #deh3 ,durchburch0 vervangen door ,durchbruch0 7geen eindelk intredenden ,durchbruch74 ,pag4 #dei3 bebben0 vervangen door hebben0 7eene neue ,schpfung plaats hebben moest74 ,pag4 #dfd3 moeielkheid0 vervangen door moeilkheid0 7met eene eigenaardige moeilkheid74 ,pag4 #dfd3 eu0 vervangen door en0 7aan ,christus toeschrft en ons toch opwekt74 ,pag4 #dfg3 aggressief0 vervangen door agressief0 7naar methodistischen trant agressief in de wereld74 ,pag4 #dfg3 eu0 vervangen door en0 7ook toepassen en uitdeelen74 ,pag4 #eji3 ontneent0 vervangen door ontneemt0 7maar z ontneemt er ook niets wezenlks aan74 ,pag4 #eai3 0 vervangen door 0 7want ,johannes spreekt menigmaal van 74 ,pag4 #ebg3 inzon-heid0 vervangen door inzonderheid0 7heeft de ,hervorming1 heeft inzonderheid ,calvn74 ,pag4 #ecb3 parallele0 vervangen door parallelle0 7om de parallelle vormen de voorkeur74 ,pag4 #efb3 #af1 #af0 vervangen door #af0 7want ,ik ben heilig1 #a ,petr4 #a3af1 weest volmaakt74 ,pag4 #efg3 aannnemen0 vervangen door aannemen0 7die de mogelkheid van afval aannemen74