---------------------------------------- ---------------------- ,,opm]k+5 ,,van ,,de ,,bew]k]4 ,alle moeite is g$aan om 9 dit be/& e5 getr\we afbeeld+ te gev5 van de orig9ele v]sie4 ,9 het orig9eel wordt als ae we]gegev51 als oe2 deze s*rfwze is hi] geh&haafd4 ,cursieve tek/ is we]gegev5 als cursief4 ,hi] en da> zn spatir+ ( punctuatie /ilzwg5d gecorrige]d4 ,ook zn de numm]s van p>agraf5 #bg-cc h]/eld zoals aangegev5 9 voetnoot ,a4 ,9 ho(d/uk ,v1 #bi 7,de ,s*epp+7 ontbreekt 9 het orig9eel e5 p>agraaf #aa4 ,de numm]+ is hi] onv]&]d we]gegev54 ,ov]duidelke zet- en spelf\t5 9 het orig9eel zn gecorrige]d4 ,aan het e9d van het boek volgt e5 ov]zi*t van de aangebra*te correcties4 ,ev5tuele zetf\t5 9 het ,grieks zn onv]&]d we]gegev54 ,duidelke zetf\t5 9 het ,hebreeuws zn gecorrige]d1 en wa> nodig zn de diakritis*e tek5s /ilzwg5d v]bet]d ( aangevuld4 ---------------------------------------- ---------------------- ,,g]e=me]de ,,dogmatiek4 ,,g]e=me]de ,,dogmatiek4 ,,door ,,dr4 ,h4 ,,bav9ck4 ,,twe$e ,,deel4 ,,kamp54 -- ,j4 ,h4 ,,bos4 -- #ahig4 ,,typ4 ,,d] ,,wees9ri*t+ ,,te ,,ne]bos*4 ,,inh\d ,,deel ,,ii4 ,het ,dogma4 ,,ho(d/uk ,,iv4 ,,ov] ,,god4 ,p>agraaf4 ,bladz4 #bj4 ,de onbegrpelkheid ,gods #a #ba4 ,de k5ba>heid ,gods4 7,cognitio ,dei insita47 #bd #bb4 ,de k5ba>heid ,gods4 7,cognitio ,dei acquisita47 #dd #bc4 ,de nam5 ,gods #fb #bd4 ,indeel+ d] nam5 ,gods #gh #be4 ,de eig5nam5 ,gods #ajb #bf4 ,de wez5snam5 ,gods #aae #bg4;,a ,de p]soneele nam5 ,gods #bbg #bh4 ,de ,raad ,gods #cac ,,ho(d/uk ,v4 ,,ov] ,,de ,,w]eld ,,9 ,,ha> ,,oorspronkelijk5 ,,/aat4 #bi4 ,de ,s*epp+ #chf #cj4 ,de gee/elke w]eld #dbd #ca4 ,de /(felke w]eld #dee #cb4 ,de oorsprong van d5 ,m5s* #dij #cc4 ,het wez5 van d5 ,m5s* #ejh #cd4 ,de be/emm+ van d5 ,m5s* #ede ,a ,na> deze opgave gelieve m5 de f\tieve numm]+ van de p>agraf5 #bg-cc 9 d5 tek/ te h]/ell54 ,,deel ,,ii4 ,,het ,,dogma4 ,,ho(d/uk ,,iv4 ,ov] ,god4 #bj4 ,,de ,,onbegrijpelijkheid ,,gods4 #a4 ,het my/]ie is het lev5selem5t d] dogmatiek4 ,wel v]/aat de ,s*rift ond] ge5 ab/ract-bov5natuurlke wa>heid 9 ,rooms*5 z92 ma> z is ev5 v] v]wd]d van de g$a*te1 dat de geloovige de geop5ba>de my/]in 9 wet5s*appelk5 z9 v]/aan en begrp5 z\1 cf4 deel ,i #ecb4 ,veele] gaat de k5nis1 welke ,god van zi*zelv5 9 natuur en ,s*rift heeft geop5ba>d1 de voor/ell+ en het begrip van d5 m5s* ze] v]re te bov54 ,9 zoov]re is het alles my/]ie1 wa> de dogmatiek ov] h&elt4 ,z heeft het imm]s niet te do5 met e9dige s*epsel51 ma> van het beg9 tot het e9de v]heft ze zi* bov5 alle creatuur tot d5 ,eeuwige en d5 ,one9dige zelv54 ,re$s t]/ond als ze e5 aanvang maakt1 /aat z voor d5 ,onbegrpelke4 ,van ,hem neemt ze ha> aanvang1 want uit ,hem zn alle d+54 ,ma> ook 9 de v]d]e loci1 als ze afdaalt tot de s*epsel51 bes*\wt z deze niet &]s dan 9 hunne relatie tot ,god1 gelk ze uit en door en tot ,hem zn4 ,zoo is dan de k5nisse ,gods het e5ige dogma1 de uitsluit5de inh\d d] gans*e dogmatiek4 ,alle le]/ukk51 die 9 ha> beh&eld word51 ov] de w]eld1 ov] d5 m5s*1 ov] ,*ri/us enz41 zn ma> de explicatie van het ne1 c5trale dogma d] cognitio ,dei4 ,van ,hem uit wordt alles bes*\wd4 ,ond] ,hem wordt alles gesubsume]d4 ,tot ,hem wordt alles t]uggeleid4 ,het is altd ,god en ,god alle51 wi5s glorie 9 s*epp+ en h]s*epp+1 9 natuur en g5ade1 9 w]eld en k]k z te bepe9z5 en te bes*rv5 heeft4 ,het is zne k5nisse alle51 die ze uit/all5 en t5 toon spreid5 moet4 ,da>door wordt de dogmatiek ge5 dorre1 s*ools*e wet5s*ap1 zond] vru*t voor het lev54 ,hoeme] ze ,hem bepe9/1 wi5s k5nisse ha> e5ige inh\d is1 des te me] zal ze ov]gaan 9 bewond]+ en aanbidd+4 ,indi5 ze ma> nimm] v]geet1 om ov] de zak5 9 plaats van ov] de woord5 te d5k5 en te sprek52 indi5 ze ma> e5e ,!ologie d] ,?atsa*5 blft en niet onta>dt 9 e5e ,!ologie d] ,rhetorik1 is z als wet5s*appelke bes*rv+ van de k5nisse ,gods ook t5 hoog/e vru*tba> voor het lev54 ,de k5nisse ,gods 9 ,*ri/us is imm]s het lev5 zelf1 ,ps4 #hi3af2 ,jes4 #aa3i2 ,j]4 #ca3cd2 ,joh4 #ag3c4 ,da>om bege]de ,augu/9us niets &]s en niets me] te k5n5 dan ,god en zi*zelv53 ,deum et animam scire cupio4 ,nihilne plus8 ,nihil omn9o4 ,da>om begon ,calvn zne ,in/itutie met de k5nisse ,gods en van ons zelv54 ,en da>om gaf de ,cate*ismus van ,g5ve op de e]/e vraag3 quis humanae vitae praecipuus e/ f9is8 t5 antwoord3 ut ,deum1 a quo conditi sunt hom9es1 ipsi nov]9t1 cf4 ook d5 ,cate*4 van ,we/m9/]4 ,ma> zoodra we ons ond]w9d51 om ov] ,god te sprek51 r/ de vraag1 hoe we dat zull5 v]mog54 ,w zn m5s*5 en ,h is de ,he]e onze ,god4 ,er s*nt tuss*5 ,hem en ons ge5 v]wants*ap en ge5 geme5s*ap te be/aan1 dat w ,hem z\d5 kunn5 noem5 na> wa>heid4 ,er is tuss*5 ,hem en ons e5 af/& als tuss*5 het one9dige en het e9dige1 tuss*5 eeuwigheid en td1 tuss*5 het zn en het word51 tuss*5 het al en het niet4 ,hoe we9ig we van ,god wet51 re$s de zwak/e notie h\dt 91 dat ,h e5 wez5 is1 one9dig v]re bov5 alle s*epsel v]hev54 ,en de ,s*rift beve/igt dat niet alle51 z /elt die maje/eit en v]hev5heid des ,he]5 ,he]5 voor ons e]/ 9 het volle li*t4 ,re$s het e]/e ho(d/uk van ,g5esis s*ild]t zne onbegrpelke v]hev5heid2 ,h spreekt en het is er4 ,en (s*oon de ,s*rift ons dan v]volg5s ,god bes*rft 9 zne n$]buig5de liefde1 en zegt1 dat ,h woont b di51 die e5s v]brzeld5 en n$]ig5 gee/es is1 to* is ,h de ,hooge en de ,v]hev5e1 die 9 de eeuwigheid woont1 ,jes4 #eg3ae4 ,god is groot en w begrp5 het niet1 ,job #bf3ad1 #cf3bf1 #cg3e4 ,h is onv]gelkelk1 ,jes4 #dj3ah1 #be1 #df3e1 won5de 9 het donk]1 #a ,kon4 #h3ab2 ,jes4 #de3ae1 9 e5 ontoegankelk li*t1 #a ,tim4 #f3af4 ,niem& heeft ,hem gezi5 ( kan ,hem zi51 ,ex4 #cc3bj2 ,joh4 #a3ah1 #f3df2 #a ,tim4 #f3af4 ,de v]borg5 grond1 de diepte ,gods1 1 en de gr5s1 het uit]/e1 het wez5 des ,alma*tig51 1 is niet te b]eik51 ,job #aa3g2 ,eccl4 ,sir4 #dc3cd1 #ce4 ,h is gee/1 zond] g$aante1 ,deut4 #d3ab1 #ae2 ,joh4 #d3bd1 #e3cg1 bov5 al het creatuurlke1 bov5 behoefte1 ,job #bb3b1 #c2 ,hd4 #ag3be2 v]&]+1 ,jak4 #a3ag2 td1 ,jes4 #da3d1 #dd3f1 #dh3ab2 ,op4 #a3h1 #bb3ac2 ruimte1 ,hd4 #ag3bg1 #bh enz41 one9dig v]re v]hev54 ,h is niet te bes*rv5 en met ge5 naam te noem54 ,h is zond] naam1 zn naam is wond]lk1 ,g54 #cb3bi2 ,ri*t4 #ac3ah2 ,spr4 #cj3d4 #b4 ,zelfs buit5 het t]re9 d] bzond]e op5b>+ is deze hoogheid ,gods erk5d4 ,b de ,brahman5 is ,god de ,onk5b>e1 zond] nam5 en eig5s*app51 alle5 gek5d door d5g5e1 die niet k5t1 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #b4 ,h>tmann1 ,religionsphilos4 ,i #bgh f4 ,de ,koran bes*rft ,allah m5igmaal op ze] m5s*vormige wze1 ma> ond] de volgel+5 van ,mohamm$ /ond5 er vel5 op1 die deze bes*rv+ gee/elk duidd5 en zelfs alle eig5s*app5 aan ,god ontzeid51 ,dozy1 ,het ,islamisme bl4 #aca v4 ,h\tsma1 ,de /rd ov] het dogma 9 d5 ,islam tot op ,el-,a%'ari #ahge bl4 #abj v4 ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ,,ii #che4 ,ook de ,grieks*e wsbege]te heeft m5igmaal deze onk5ba>heid ,gods duidelk erk5d en uitgesprok54 ,na> het bek5de v]haal v]zo*t de philoso( ,simonides telk5s lang] uit/el voor het antwoord op de vraag van d5 tiran ,hi]o1 wie ,god 01 ,cic4 de nat4 deor4 ,i #bb4 ,volg5s ,diog5es begon ,protagoras zn boek ov] de god5 aldus3 ' ' 1 ' 1 ,ritt] et ,prell]1 ,hi/4 phil4 gr4 #ahc4 ,cic4 de nat4 deor4 ,i #fc4 ,k>neades van ,cyr5e ond]wi]p het gelo( aan de god5 niet alle5 aan e5e s*]pe kritiek1 ma> be/re$ ook de mogelkheid1 om zi* e5 d5kbeeld van ,god te vorm54 ,plato v]wi]p alle an?ropomorphis*e en an?ropopa?is*e voor/ell+ d] ,godheid en v]kla>de 9 d5 ,timaeus #cd3 1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,,ii #d #ibh f4 ,en 9 gelk5 z9 zegt h 9 de ,republiek ,,vi #ai1 dat de ,godheid ( de idee van het go$e niet sle*ts bov5 al het be/a&e1 ma> ook bov5 het zn zelf v]hev5 is1 4 ,philo v]bond deze platonis*e philosophie met de le] des ,o4 ,te/4 en vond 9 d5 naam ,ihvh dezelfde g$a*te uitg$rukt4 ,niet alle5 is ,god vr van alle onvolmaak!id1 die er 9 de e9dige1 v]&]lke1 afhankelke s*epsel5 aanwezig is2 ne51 ,god gaat ook alle volmaak!id d] s*epsel5 v] te bov54 ,h is bet] dan de deugd1 de k5nis1 de s*oonheid1 zuiv]d] dan de e5heid1 zalig] dan de zaligheid4 ,h is eig5lk zond] eig5s*app51 1 en zond] nam51 en kan da>om ook niet begrep5 en bes*rev5 word54 ,na> zn wez5 is ,god onk5ba>4 ,w kunn5 wet51 dat ,h is1 ma> niet wat ,h is4 ,alle5 het zn kan 9 eig5lk5 z9 ,hem word5 toeges*rev52 de naam ,ihvh is de e5ige1 die zn wez5 a&uidt1 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,v #cec f4 ,dhne1 ,ges*4 ,d>/ellung d] jdis*-alex4 ,religionsphilos4 #ahcd ,i #aad f4 ,s*r]1 ,neute/4 ,zeitges*4 #ahgd ,s4 #fee f4 ,het v]/ g+ ,plot9us4 ,plato s*reef aan ,god nog vele eig5s*app5 toe4 ,philo vulde zne negatieve !ologie met e5e positieve aan1 wa>9 h ,god oms*rft als e5 p]soonlk1 alma*tig1 volmaakt wez54 ,ma> b ,plot9us is er niets van ,god te zegg5 dan alle5 negatief4 ,god is absoluut n1 bov5 alle veelheid v]hev5 en da>om ook niet door het d5k51 het go$e1 zelfs niet door het zn te oms*rv51 want al deze bepal+5 sluit5 nog e5e veelheid 94 ,god als de zuiv]e e5heid is wel de oorzaak van het d5k51 het zn1 het go$e1 ma> ,h is er zelf van ond]s*eid5 en /aat er transc5d5t bov54 ,h is onbegr5sd1 one9dig1 zond] g$aante1 en zooze] van alle s*epsel ond]s*eid51 dat zelfs w]kzaamheid1 lev51 d5k51 bewu/zn1 zn1 ,hem niet kan word5 toeges*rev54 ,h is onb]eikba> voor onze g$a*te en voor onze taal4 ,w kunn5 niet zegg51 wat ,h is1 ma> alle5 wat ,h niet is4 ,zelfs de b5am+5 van en 1 wa>van ,plot9us zi* doorgaans b$i5t1 zn ge5 bes*rv+ van ,gods wez51 ma> alle5 van zne v]h\d+ tot de s*epsel51 en duid5 niets aan dan zne absolute causaliteit1 ,zell]1 ib4 #dgf-dif4 ,nog groot] w]d de af/& tuss*5 ,god en zn s*epsel 9 het gno/icisme4 ,het maakte e5e absolute s*eid+ tuss*5 d5 hoog/5 ,god en de w]eld4 ,9 de natuur1 9 ,isral1 9 het ,*ri/5dom 0 er ge5 wez5lke op5b>+ van ,god ma> alle5 van de aeon54 ,er 0 da>om ge5 !ologia naturalis1 no* insita no* acquisita1 en ev5m9 e5e !ologia revelata4 ,de hoog/e ,god 0 vol/rekt onk5ba> en ong5aakba> voor het s*epsel2 ,h 0 1 1 eeuwige 1 ,ir541 adv4 ha]4 ,i #aa4 #bd4 #c4 ,ma> deze le] van de onbegrpelkheid ,gods en van de onk5ba>heid van zn wez5 is ook uitgangspunt en grondg$a*te d] *ri/elke !ologie gewee/4 ,god gaat 9 zne op5b>+ niet op1 no* 9 de s*epp+ no* 9 de h]s*epp+4 ,h kan zi* aan s*epsel5 niet t5 volle m$$eel51 wl deze dan zelf ,god moe/5 zn4 ,da>om is er ge5 adaequate k5nis van ,god4 ,er is ge5 naam1 die ons zn wez5 k5n5 doet4 ,er is ge5 begrip1 dat ,hem t5 volle omvat4 ,er is ge5 bes*rv+1 die ,hem voll$ig bepaalt4 ,wat a*t] de op5b>+ ligt1 is t5 e55male onk5ba>4 ,w kunn5 het no* met onze g$a*te ( v]beeld+1 no* met onze taal b5ad]54 ,re$s de brief van ,b>nabas c4 #e vraagt3 indi5 de zoon van ,god niet 9 het vlees* gekom5 w>e1 hoe z\d5 dan de m5s*5 ,hem gezi5 hebb5 en beh\d5 zn geblev58 ,ju/9us ,m>tyr noemt ,god onuitsprekelk1 onbewegelk1 naamloos1 ,apol4 ,i #fa2 ook woord5 als ,vad]1 ,god1 ,he] zn ge5 eig5lke nam5 ' 1 ,apol4 ,,ii #f4 ,god kan niet v]s*n51 niet gaan1 niet gezi5 word5 enz41 indi5 da>van 9 het ,o4 ,te/4 sprake is1 slaat dit op d5 ,zoon1 die zn gezant is1 ,dial4 #abg4 ,ook b ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,iv #bj komt de 9 zn td ze] gewone ma> to* onjui/e en t5 deele gno/is*e teg5/ell+ voor tuss*5 d5 ,vad]1 die v]borg51 onzi*tba>1 onk5ba> is1 en d5 ,zoon1 die ,hem heeft geop5ba>d4 ,b ,clem5s ,alex4 is ,god zuiv]e 1 ,/rom4 ,v #aa4 ,als w al het creatuurlke wegd5k51 b]eik5 w niet wat ,god is1 ma> wat ,h niet is4 ,vorm1 beweg+1 plaats1 getal1 eig5s*ap1 naam enz4 kunn5 ,hem niet toegek5d word54 ,indi5 w ,hem to* n1 go$1 ,vad]1 ,s*epp]1 ,he] enz4 noem51 dan sprek5 we da>m$e zn eig5lk wez5 niet uit ma> duid5 sle*ts zne ma*t aan1 ,/rom4 ,v #ab4 ,h is zelfs bov5 het ne v]hev51 1 ,pa$ag4 ,i #h4 ,9 n woord1 ,god is1 gelk ,a?anasius1 c4 g5t4 #b zegt1 4 ,en ev5zoo sprek5 ,orig41 de pr9c4 ,i #a1 #e4 sq4 c4 ,cels4 ,,vi #fe4 ,eusebius1 ,praep4 ,evang4 ,v #a4 ,!ophilus1 ad ,autol4 ,i #c4 ,tatianus4 c4 ,gr4 #e4 ,m9ucius ,felix4 ,octav4 c4 #ah4 ,novatianus1 de tr94 #b4 ,cyprianus1 de idol4 vanit4 #e4 ,lactantius1 ,in/it4 div4 ,i #f4 ,cf4 ,mns*]- v4 ,coelln1 ,dogm5ges*4 ,i #acb f4 ,hag5ba*1 ,dogm4 #cg4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 ,i #gb f4 ,dezelfde voor/ell+ treff5 w ook aan b ,augu/9us en ,joh4 ,damasc5us4 ,augu/9us gaat b de oms*rv+ ,gods uit van het begrip des zns4 ,h is de znde1 gelk zn naam ,ihvh ook te k5n5 geeft2 deze is zn eig5lke naam1 zn nom5 9 se2 alle &]e nam5 zn ad nos1 ,s]m4 #f n4 #d4 ,s]m4 #g n4 #g4 ,da>om1 als w zegg5 will5 wat ,h is1 zegg5 we alle51 wat ,h 9 ond]s*eid+ van alle e9dige sub/antin niet is4 ,h is ineffabilis4 ,facilius dicemus quid non sit quam quid sit4 ,h is ge5 a>de1 zee1 hemel1 engel enz41 niets van al wat het s*epsel is2 hoc solum potui dic]e quid non sit1 ,en>r4 9 ,ps4 #he n4 #ab4 de doctr4 *r4 ,i #f1 de ord4 ,,ii #dg4 ,h wordt z g$a*t1 ut aliquid quo nihil melius sit atque sublimius illa cogitatio conetur att+]e1 de doctr4 *r4 ,i #g4 ,ma> ,h kan niet g$a*t word5 gelk ,h is4 ,want ,h is bov5 al het li*amelke1 v]&]lke1 geword5e v]hev51 tract4 #bc 9 ,ev4 ,joh4 n4 #i4 ,quis e/ autem1 qui sic cogitat ,deum1 quemadmodum ille e/8 quae/4 9 ,jos4 ,,vi #bi4 ,h is onbegrpelk en moet dat zn1 si enim compreh5dis1 non e/ ,deus1 ,s]m4 #aag n4 #e4 ,en als w dan t5 slotte zegg5 will5 wat w van ,hem d5k51 dan wor/el5 w met de taal4 ,v]ius enim cogitatur ,deus quam dicitur1 et v]ius e/ quam cogitatur1 de tr94 ,,vii #d1 de doctr4 *r4 ,i #f4 ,zoo we to* iets aanga&e ,hem uitsprek51 dan is dat niet adaequaat1 ma> di5t het alle51 om ons iets te do5 zegg5 en om ons te do5 d5k5 aan e5 wez51 dat alles ov]treft1 de doctr4 *r4 ,i #f4 ,sicut ,deus a nullo intellectu valet proprie cogit>i1 ita nulla def9itione pote/ proprie def9iri aut det]m9>i1 de cogn4 v]ae vitae #g4 ,deus scitur melius nesci5do1 de ord4 ,,ii #dd4 ,ev5zoo zegt ,damasc5us1 dat ,god 1 is1 de fide or?4 ,i c4 #a4 ,w sprek5 van ,god op onze wze en wet5 wat ,god van zi*zelf heeft geop5ba>d2 ma> wat ,gods wez5 en hoe ,h 9 all5 is1 wet5 w niet1 ib4 c4 #b4 ,dat ,god is1 is duidelk2 ma> ' 1 4 ,dat ,god ongebor51 onv]&]lk1 zond] aanvang is enz41 zegt alle5 wat ,h niet is4 ,te zegg51 wat ,h wel is1 is onmogelk4 ,h is niets van al het znde1 niet omdat ,h niet is1 ma> omdat ,h is 4 ,wat w positief van ,god zegg51 duidt niet zn natuur aan1 ma> de betrekk+5 zn] natuur1 1 ib4 c4 #d cf4 c4 #i4 #d4 ,nog /]k] w]d deze onk5ba>heid van ,gods wez5 gele]d door ,pseudodionysius1 op wi5 ,damasc5us zi* al b]oept1 en door ,scotus ,erig5a4 ,volg5s d5 ,areopagiet is er ge5 begrip1 ge5e uitdrukk+1 ge5 woord1 welke ,gods wez5 uitsprek51 de div4 nom4 c4 #a #a4 ,met ongewone1 ov]dra*telke nam5 wordt ,god da>om aang$uid4 ,h is 1 suprasub/antialis inf9itas1 1 supra m5tem unitas1 1 illud supra ratioc9ationem unum1 1 1 1 ib4 ,w kunn5 dat ne1 ongek5de1 bov5 het znde1 bov5 het go$e1 bov5 alle naam en woord en v]/&1 bov5 al het e9dige v]hev5 wez5 niet uitsprek5 no* d5k51 ib4 c4 #a #e4 ,alle5 dewl ,h de oorzaak en het beg9sel van alles is1 kunn5 we ,hem ev5als de ,s*rift noem5 na> zne w]k+51 ib4 c4 #a #d4 ,h is dus e5]zds en &]zds 1 ib4 #a #f4 ,ma> ook de positieve nam51 die w ,gode toek5n5 op grond van zne w]k51 do5 ons ,hem niet k5n5 9 zn wez51 want ze kom5 ,hem op gans* &]e en one9dig volmaakt] wze toe dan aan de s*epsel51 de my/4 !ol4 c4 #a #b4 ,da>om is de negatieve !ologie voortreffelk] dan de positieve1 want z doet ons ,god k5n5 als v]hev5 bov5 alle creatuur4 ,to* v]s*aft ook z ons ge5 k5nis van ,gods wez54 ,want t5 slotte ov]treft ,god zo[el alle negatie als alle affirmatie1 alle en alle 1 de my/4 !ol4 c4 #e4 ,geheel 9 d5zelfd5 gee/ r$5e]t ,erig5a4 ,god is bov5 al het creatuurlke1 ook bov5 het zn en het k5n5 v]hev51 de div4 nat4 ,i #g sq4 ,,ii #bc4 ,w wet5 alle5 dat ,h is1 niet wat ,h is1 ib4 ,i #ac1 ,,ii #bh1 ,v #bf4 ,wat w van ,hem pra$ice]51 is ,h sle*ts op oneig5lke wze1 en ,h is het dus ook w$]om niet1 ,i #cf4 ,de affirmatieve !ologie is oneig5lk1 metaphoris* ,i #ad sq4 #cg4 ,z wordt ov]tr(f5 door de negatieve4 ,v]ius enim negatur ,deus quid eorum1 quod de eo pra$icatur1 quam affirmatur esse1 ,i #gf1 ,,ii #cj1 ,,iii #bj4 ,melius nesci5do scitur1 cujus ignorantia v]a e/ sapi5tia ,i #ff4 ,da>om word5 zne pra$icat5 het be/ door sup] ( plusquam aangevuld4 ,h is sup]ess5tialis1 plusquam v]itas1 plusquam sapi5tia enz4 ,i #ad4 ,ja zooze] gaat ,h alles wat s*epsel is te bov51 dat ,h niet t5 onre*te met d5 naam van het niets1 nihilum1 kan word5 aang$uid1 ,,iii #ai4 ,cf4 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,i #de f4 ,baur1 ,die *ri/l4 ,lehre von d] ,dreie94 und ,m5s*w4 ,gottes ,,ii #bgd f4 ,do$es1 ,inl4 tot de le] van ,god #acc v4 #e4 ,hoewel nu de ,s*ola/iek op ond]s*eid5e punt5 zi* voorzi*tig] uitdrukte en met "n aan de positieve !ologie e5e hoog]e wa>de toek5de dan ,pseudodionysius en ,erig5a2 to* /emde ook z geheel 9 met de le] dat het wez5 ,gods an si* voor d5 m5s* onk5ba> 04 ,anselmus zegt1 dat de nam5 ,gods wez5 sle*ts a&uid5 p] similitud9em1 ,monol4 c4 #fc1 dat de relatieve eig5s*app5 van zn wez5 niet kunn5 gepra$ice]d word51 en de absolute sle*ts 9 quidditatiev51 niet 9 qualitatiev5 z91 ,monol4 c4 #ae-ag4 ,volg5s ,alb]tus ,magnus is ,god bov5 alle zn en d5k5 v]hev54 ,h kan door het m5s*elk d5k5 niet b]eikt word51 att+itur s$ non capitur p] compreh5sionem4 ,ge5 naam drukt zn wez5 uit4 ,h is onbegrpelk en onnoemba>1 cf4 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #cgj4 ,?omas ond]s*eidt drierlei k5nisse ,gods1 visio ,dei p] ess5tiam1 cognitio p] fidem en cognitio p] rationem naturalem4 ,de e]/e gaat de natuurlke k5nis van d5 m5s* v] te bov5 en is alle5 te v]krg5 door bov5natuurlke g5ade4 ,ze is voor d5 hemel weggelegd1 wordt hi] op a>de sle*ts e5e enkele maal ges*onk51 en maakt to* ook nooit e5 begrp5 van ,god mogelk1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab art4 #a-aa4 ,hi] op a>de is de k5nisse ,gods middellk4 ,w kunn5 ,god niet k5n51 gelk ,h 9 zi*zelv5 is1 ma> alle5 secundum quod omnium prima et em95tissima causa is4 ,uit de w]k+5 kunn5 w opklimm5 tot de oorzaak1 ib4 art4 #ab4 ,en ev5zoo is het ge/eld met de k5nis1 die w van ,god krg5 uit zne bzond]e op5b>+ door het gelo(4 ,w k5n5 ,hem hi]door bet]1 9 quantum plures et excell5tiores effectus ejus nobis demon/rantur1 ib4 art4 #ac4 ,ma> z geeft ge5 k5nis van ,god p] ess5tiam4 ,er is ge5 k5nis van ,gods wez51 van zne quidditas1 p] speciem propriam2 ma> w k5n5 alle5 habitud9em ipsius ad creaturas1 ib4 art4 #ab4 ,er is ge5 naam1 die zn wez5 adaequate uitdrukt4 ,zne ess5tia /aat hoog supra id1 quod de ,deo intelligimus et voce significamus1 ib4 qu4 #ac art4 #a4 ,de positieve nam5 mog5 ,gods wez5 a&uid51 z do5 het to* op ze] onvolmaakte wze1 ev5als de s*epsel51 wa>aan ze ontle5d zn1 ,hem onvolmaakt v]teg5woordig54 ,god is sle*ts k5ba>1 secundum quod repraes5tatur 9 p]fectionibus creatur>um1 ib4 art4 #b4 ,ma> b de v]d]e ontwikkel+ d] s*ola/iek w]d deze wa>heid van de onbegrpelkheid ,gods na> d5 a*t]grond g$rong54 ,de le] van ,god w]d hoe lang] hoe bre$] ontv\wd4 ,be/aan1 nam51 wez51 p]son51 eig5s*app5 w]d5 zoo fn en nauwkeurig ontwikkeld1 dat er voor de onbegrpelkheid ,gods ge5e plaats ov]bleef4 ,z w]d e5e gewone eig5s*ap naa/ de &]e1 ev5 bre$vo]ig en dialectis* beh&eld4 ,duns ,scotus bewe]de teg5 ,?omas1 dat er wel e5e quidditatieve1 z het ook onvolkom5e1 k5nisse ,gods 01 ,s5t4 ,i di/4 #c qu4 #b4 ,da>teg5 kwam re$s het nom9alisme 9 v]zet en w]d m9 ( me] skeptis*4 ,dur&us zei1 dat er ge5 cognitio ab/ractiva 0 van het goddelk wez54 ,en ,occam v]kla>de3 nec div9a ess5tia1 nec div9a quidditas nec aliquid intr9secum ,deus1 nec aliquid1 quod e/ realit] ,deus1 pote/ hic cognosci a nobis1 ita quod nihil aliud a ,deo occurrat 9 ratione objecti1 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #ajji4 ,de my/iek zo*t nog e5e &]e k5nis van ,god te v]krg5 dan langs d5 weg d] dialectiek4 ,en teg5 het e9de d] ,middeleeuw5 betoogde ,nic4 ,cusanus 9 zn ges*rift de docta ignorantia1 dat er door de r$e ge5 wa>heid te v]krg5 01 ma> alle5 door het gelo(1 hetwelk my/iek opgevat w]d als e5 nieuw orgaan 9 d5 m5s*4 ,na de ,h]vorm+ is de ,rooms*e !ologie tot de s*ola/iek t]uggeke]d en heeft z ook de le] van de onk5ba>heid van ,gods wez5 9 d5 z9 van ,?omas opg5om51 bv4 ,sylvius1 ,comm4 9 ,?omam1 ed4 #d ,antv4 #afic ,i p4 #if sq4 ,billu>t1 ,cursus !ol4 ,i #agdg p4 #bbh sq4 ,petavius1 ,!ol4 dogm4 ,i c4 #e ,,viii c4 #f4 ,!ol4 ,wirceb4 ed4 ,p>is4 #ahhj ,,iii #gc sq4 ,jans51 ,praelect4 ,!ol4 ,,ii #gh sq4 ,c4 ,pes*1 ,praelect4 dogm4 #ahie ,,ii p4 #df sq4 enz4 ,op het ,lat]aanconcilie ond] ,innoc5tius ,,iii w]d deze le] door ,rome zelfs k]kelk va/ge/eld en uitgesprok53 ,deus ineffabilis e/4 #f4 ,de re=matoris*e !ologie heeft hi]9 ge5 v]&]+ gebra*t4 ,lu!r maakte 9 zn w]k de s]vo arbitrio ond]s*eid tuss*5 ,deus absconditus en revelatus1 tuss*5 ,deus ipse en v]bum ,dei4 ,en h kwam er lat] hoe lang] hoe me] toe1 om zi* alle5 aan het laat/e va/ te h\d51 d4 i4 aan ,god gelk ,h zi* 9 ,*ri/us heeft geop5ba>d2 quod supra nos1 nihil ad nos4 ,ma> to* g+ da>9 het volle wez5 ,gods niet voor hem op4 ,en bleef 9 ,god e5 donk]e1 v]borg5 a*t]grond1 n4l4 ,deus ut e/ 9 sua natura et maje/ate1 ,deus absolutus4 ,en deze 0 volg5s ,lu!r plane incognoscibilis1 incompreh5sibilis1 inaccessibilis1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,i #dg4 #gf f4 #cad f4 ,lat]e ,lu!rs*e !olog5 sprak5 niet van zulk e5e s*]pe ond]s*eid+ tuss*5 ,gods wez5 en zne op5b>+1 ma> all5 le]5 to*1 dat er ge5 adaequate naam en ge5 eig5lke def9itie van ,god gegev5 kan word51 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,ii c4 #e4 cf4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #ag4 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #ddc4 ,de ,g]e=me]d5 da*t5 hi]m$e e5/emmig4 ,hun diepe afke] van alle creatuurv]god+ de$ h5 ov]al s*]p ond]s*eid5 tuss*5 wat ,godes en wat van het s*epsel is4 ,z maakt5 me] dan e5ige &]e !ologie ern/ met de /ell+1 dat f9itum non e/ capax inf9iti4 ,zw+li zei3 quid ,deus sit1 tam ex nobis ipsis 7deze woord5 mog5 niet word5 weggelat51 gelk ,hoek/ra doet1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #ad7 ignoramus1 quam ignorat sc>abeus1 quid sit homo1 ,op]a ,,iii #aeg4 ,calvn a*tte het e5e dele speculatie1 te ond]zoek5 quid sit ,deus2 voor ons is het g5oeg te wet51 qualis sit et quid ejus naturae conv5iat1 ,in/4 ,i #b1 #b4 ,i #e1-i4 ,comm4 9 ,rom4 #a3ai4 ,lat]e !olog5 sprak5 nog veel /]k] de onk5ba>heid van het goddelke wez5 uit4 ,wl het e9dige het one9dige niet vatt5 kan1 di55 alle nam5 ,gods1 niet om ons zn wez5 te do5 k5n51 ma> om e5ig]mate na> onze bevatt+ dat van ,god aan te duid51 wat w te k5n5 noodig hebb54 ,de /ell+53 ,deus def9iri nequit1 ,deo nom5 non e/1 f9itum non e/ capax inf9iti1 ke]5 b alle !olog5 t]ug4 ,z le]5 all5 e5p>ig1 dat ,god ons begrip1 onze voor/ell+1 onze taal one9dig v]re te bov5 gaat4 ,zoo zegt bv4 ,polanus1 de attribut51 die 9 de ,h4 ,s*rift aan ,god word5 toegek5d1 v]kl>5 zn natuur en wez5 niet4 ,ze do5 ons veel me] k5n5 quis et quomodo non sit1 quam quis et quomodo sit4 ,quidquid de ,deo dicitur1 non e/ ,deus1 quia e/ ineffabilis4 ,nulla attributa div9a ess5tiam naturamque ,dei suffici5t] explicant1 quia illa e/ inf9ita4 ,inf9itum autem p] id quod f9itum e/ digne satis pl5eque explic>i non pote/1 ,synt ,!ol4 ,,ii c4 #f p4 #acg1 cf4 ook ,zan*ius1 de natura ,dei seu de attributis1 ,op4 ,,ii col4 #i-aj4 ,hyp]ius1 ,me?odus !ol4 #aegd p4 #hc-hd4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 #aehd4 p4 #ce1 #cf1 #di4 ,synopis p>4 !ol4 ,,vi #b4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 p4 #dh4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 did4 p4 #ef sq4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ckii ,comp4 ,i #eje sq4 #g4 ,ma> ook 9 de re=matoris*e !ologie w]d de beteek5is dez] onbegrpelkheid ,gods hoe lang] hoe m9d] +ezi54 ,ze w]d nog wel gele]d ma> /ond geheel op zi*zelve en oef5de ge5 invlo$4 ,het s*ema1 wa>9 de le] van ,god beh&eld w]d1 /ond spo$ig bna onv]&]lk va/4 ,veel erg] 0 het nog b &]e ri*t+5 ge/eld4 ,het ,soc9ianisme g+ op de vraag na> de k5ba>heid ,gods 9 het geheel niet 94 ,het /elde niet het m9/e belang 9 de k5nis van ,gods wez54 ,god te k5n5 /ond ongeve] gelk met te wet51 dat ,h absoluut ,he] is1 ,fock1 ,d] ,soc94 ,s4 #dad-daf4 ,crell s*reef e5 w]k de ,deo ejusque attributis1 en bewees da>9 wel ,gods be/aan met all]lei argum5t51 ma> on?ield zi* van alle vrag5 na> ,gods wez51 k5ba>heid enz4 ,conr4 ,vor/ius s*reef e5 ,tractatus de ,deo s4 de natura et attributis ,dei #afaj1 dat 9 dezelfde soc9iaans*e dwal+5 v]viel1 cf4 ,acta ,syn4 ,dord4 sess4 #adi sq4 ,ook de ,remon/rant5 gevoeld5 ge5 behoefte1 om op metaphysis*e kwe/ies 9 te gaan2 z wa>s*uwd5 veele] teg5 dele speculatie en drong5 op e5v\d aan4 ,datg5e1 wat /rikt noodig 0 te k5n51 0 alle5 de wil van ,god4 ,de cultus ,dei is veel me] noodzakelk dan de cognitio ,dei1 ,episc41 ,in/it4 !ol4 ,lib4 #d sect4 #b cap4 #a4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*r4 ,lib4 ,,ii c4 #a4 ,het ,rationalisme me5de van ,gods be/aan zek] te zn en he*tte aan de k5nis van zn wez5 we9ig wa>de4 ,het is1 als( de maje/eit en de groo!id ,gods 9 het geheel niet me] wordt beseft4 ,alle zoog5aamde metaphysis*e kwe/in t] zde lat5d1 haa/ m5 zi* na> d5 wil ,gods1 om di5 te k5n5 en te do54 ,niet 9 het k5n5 van ,god1 ma> 9 het do5 van zn wil ligt het eeuwige lev54 ,brets*neid] noemt de vraag geheel ov]bodig1 ( ,god kan g$ef9ie]d word51 ,dogm4 ,i #ddc4 ,sy/4 ,entw4 #cda4 ,ma> to5 deze wa>heid van de onk5ba>heid van het goddelk wez5 door de !ologie s*i] geheel 0 v]get51 is ze door de philosophie w$]om 9 h]9n]+ gebra*t4 ,het ,rationalisme me5de1 met zne bewz5 voor ,gods be/aan en met zne le] van ,gods eig5s*app5 op he*t51 wet5s*appelk5 bodem te /aan4 ,ma> ,kant1 (s*oon met zne le] van ,god1 deugd en on/]felkheid nog geheel 9 rationalisme en moralisme bevang51 bra*t to* e5e groote v]&]+ 9 d5 grondslag1 wa>op deze le] ru/te4 ,ev5als de ,s9nli*keit de vorm5 van ruimte en td1 en het v]/& de kategorien aprioris* meebr5gt1 zoo bevat ook de r$e aprioris*e1 syn!tis*e ,grundstze und ,regeln1 vooral dez5 ,grundsatz1 dat z uit het ,b$+te tot het ,unb$+te opklimt1 ,kr4 d4 r4 ,v]n4 ed4 ,kir*mann ,s4 #cjj4 ,da>door vormt z drie transc5d5te ideen1 ziel1 w]eld1 ,god1 ,s4 #cjh-cah4 ,ma> deze drie ideen kunn5 niet objectief word5 aangetoond1 ma> sle*ts subjectief uit de natuur d] r$e word5 afgeleid1 ,s4 #cai4 ,het object di] ideen kunn5 w niet wa>nem52 w kunn5 er dus ook ge5 wet5s*appelke k5nis van bekom51 ,s4 #cba1 #cbb4 ,wet5s*appelk beoordeeld1 zn ze p>alogism51 ant9omien1 ideal51 ,s4 #cbb4 ,onze k5nis reikt niet v]d] dan het gebi$ d] erv>+1 ,s4 #dfi1 #dge1 #ejh4 ,deze ideen v]me]d]5 dan ook onze k5nis niet1 ma> regel5 ze alle52 z br5g5 e5heid 9 onze begripp5 en do5 ons alles bes*\w51 als( er ,god1 de ziel1 de w]eld 01 ,s4 #eab1 #ecj1 #ecg1 #eda4 ,de wet5s*ap kan de realiteit di] ideen no* bewz5 no* loo*551 ,s4 #ecb4 ,psy*ologie1 kosmologie 7teleologie7 en !ologie zn dus ge5 wet5s*ap1 ,s4 #edg4 ,de kritiek d] zuiv]e r$e e9digt met e5 negatief resultaat4 ,nu doet de practis*e ,v]nunft ons wel de realiteit di] ideen aannem51 ,kr4 d] prakt4 ,v]n4 ed4 ,kir*mann ,s4 #adi f4 ,en wel s*rft ,kant aan ,god v]/& en wil en &]e eig5s*app5 toe1 ,s4 #aej1 #aeg1 ma> to* blft het wez5 ,gods v]borg54 ,de praktis*e r$e weet wel1 dat die drie ideen objectieve realiteit hebb51 ma> me] ook niet4 ,z v]me]d]t d5 inh\d onz] wet5s*appelke k5nis niet4 ,de speculatieve r$e kan met die ideen niets do5 dan onze k5nis regel5 en l\t]51 en b$i5t zi* van de ,godsidee1 om het an?ropomorphisme als bron d] sup]/itie en het fanatisme teg5tegaan en af te w]51 ,s4 #afb f4 ,als v]/& en wil aan ,god word5 toeges*rev51 dan is dat sle*ts e5e k5nis ,gods 9 praktis*] ,beziehung1 ma> 9 ge5 enkel opzi*t e5e speculatieve k5nis1 ,s4 #afe4 ,wie het an?ropomorphi/is*e ervan ab/rahe]t1 h\dt niets dan het woord ov]1 ,s4 #aff4 ,de ,godsidee hoort niet ?uis 9 de metaphysiek1 die er niet is1 ma> 9 de moraal1 ,s4 #aff f4 ,fi*te /ond e]/ geheel op hetzelfde /&punt als ,kant4 ,9 zn ,v]su* e9] ,kritik all] ,(f5b>ung1 ,knigsb]g #agib1 laat h het gelo( aan ,god ru/5 op de po/ulat5 d] r$e1 s*rft ,gode ook bepaalde eig5s*app5 toe zooals heiligheid1 zaligheid1 alma*t1 re*tva>digheid1 alwet5dheid1 eeuwigheid1 ,s4 #c f4 #ajd4 ,ma> da>mee hebb5 we nog ge5 bepaald begrip van ,god1 en k5n5 zn wez5 niet1 gelk het an si* is2 dat z\ de zuiv]e z$elkheid ook niet bevord]5 ma> s*ad51 ,s4 #aje4 ,de religie /elt ,god altd m5s*elk1 9 td en ruimte1 en zelfs li*amelk voor1 en doet da>aan ge5 kwaad1 als het ma> niet 9 /rd komt met de moraliteit en als deze z9nelke voor/ell+ ma> niet voor objectief geldig geh\d5 wordt1 ,s4 #abd f4 ,het moet alles opgevat word5 als ,h]ablassung zu uns]m subjectiv5 ,b$rfniss1 ,s4 #abg4 ,nur e9e sol*e ,(f5b>ung also kann gttli*5 ,ursprungs seyn1 die e95 an?ropomorphisirt5 ,gott1 ni*t als objectiv sond]n blos fr subjectiv gltig giebt1 ,s4 #abi4 ,en ook ,s*lei]ma*]1 s*oon 9 veel opzi*t5 van ,kant en ,fi*te afwk5de en nauw] b ,sp9oza zi* aansluit5de1 kwam to* met h5 ov]e5 9 de le] van de onk5ba>heid ,gods4 ,de idee van de e5heid van zn en d5k51 van 't reele en het ideale1 d4 i4 de idee ,gods1 is de ond]/ell+ van al ons wet51 ,dialektik h]ausg4 von ,jonas #ahci ,s4 #cig1 de grond van ons d5k51 ,s4 #fj1 #afc2 ma> is niet 9 g$a*te te vatt5 en blft h9t] dem ,vorhang1 ,s4 #gh1 #gi4 ,zoodra w het ,absolute ons nad] will5 br5g51 wordt het 9 ons d5k5 v]e9digd1 ,s4 #fi en sprek5 w 9 beeld4 ,s4 #gh4 ,het is 9 n woord onb]eikba> voor het wet51 ,s4 #hg4 ,9 zne ,glaub5slehre droeg ,s*lei]ma*] dezelfde g$a*t5 voor1 z het ook 9 me] religieus5 en m9d] uitgew]kt5 vorm4 ,god is het ,woh] van ons ,daseyn2 en als zulk e5e absolute causaliteit is ,h ge5 voorw]p van ons wet5 ma> sle*ts inh\d van het gevoel van vol/rekte afhankelkheid1 #d1 #d4 #h4 ,s$]t is de le] van de onk5ba>heid ,gods hoe lang] hoe me] doorg$rong5 9 het bewu/zn van d5 nieuw]5 td4 ,hegel /ond wel is wa> op e5 &] /&punt4 ,erk5n5de1 dat de godsdi5/ige voor/ell+ inadaequaat en alle5 voor het volk ges*ikt 01 a*tte h to* de wsbege]te 9 /aat1 om deze voor/ell+ van ha> z9nelk5 vorm te ontdo51 en alzoo te v]heff5 tot e5 adaequaat begrip4 ,de r$e v]hief zi* na> zne me5+ all5gs door v]s*ill5de trapp5 he5 tot het absolute wez51 ziet de wa>heid dan van aangezi*t tot aangezi*t1 en k5t als ha> wez5 de r$e1 het d5k51 het begrip zelf4 ,de philosophie1 de zuiv]e wet5s*ap1 ( bepaaldelk de logika is de bes*rv+ ,gods 9 zn wez51 an si*4 ,z begrpt het ,absolute 9 zn pass5d51 adaequat5 vorm1 als d5k51 9 d5 vorm van het begrip1 ,w]ke ,,iii1 ,s4 #cc f4 ,9 zn gee/ beproefd5 vel51 zooals ,/rauss1 ,gl4 ,i #ebc f4 #edg f4 #fji f41 ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 ,,ii ,s4 #eaf f4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 ,,ii #aee f4 #age f4 ,religionsphilos4 #fjh f41 ,s*olt51 ,initia p4 #aji sq4 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #aii1 #bjj1 om door zuiv]+ en v]diep+ d] begripp5 de transc5d5te w]kelkheid /e$s nad] te kom54 ,ma> b &]5 leidde ,hegels philosophie tot e5e geheel &]e uitkom/2 z bewe]d51 dat 9 de ,godsidee de voor/ell+ nooit ov]wonn5 kon word51 en kwam5 da>om tot a!isme4 ,feu]ba* zeide1 dat de p]soonlke ,god niets &]s 0 dan het wez5 van d5 m5s* zelf1 en de !ologie niets dan an?ropologie4 ,al wat van ,god wordt gepra$ice]d1 is aan d5 m5s* ontle5d1 niet alle5 p]soonlkheid ma> alle eig5s*app5 en nam54 ,religie is e5e v]god+ van d5 m5s* zelf4 ,de m5s* kan niet bov5 zn eig5 wez5 uitkom5 en da>om is en blft ,god altd e5 z9nelk1 m5s*elk wez51 niet alle5 9 de ,*ri/4 dogmatiek ma> ook 9 de philosophie1 ,wes5 des ,*ri/4 #ahda4 ,en vel5 sprak5 ev5zoo en wi]p5 met de m5s*vormige voor/ell+ heel de ,godsidee weg1 b4v4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f ,s4 #cib f4 ,id4 ,d] ,gottesbegriff und dess5 ,b$eutung 9 d] ,geg5w>t #ahgd4 ,haeckel1 ,nat4 ,s*pfungsges*4 ,s4 #cj f4 ,/rauss1 ,d] alte u4 d4 neue ,glaube ,s4 #abb4 #add f4 ,fri$ri* ,nietzs*e1 ,zur ,g5ealogie d] ,moral ,s4 #agi4 ,ma> dit a!isme g+ &]5 te v]4 ,lett5de op de bep]k!id van het m5s*elk k5v]mog51 dat altd b9n5 het e9dige zi* beweg5 blft1 me5d5 dez51 dat de m5s* zi* tot het ond] de wa>nem+ gegev5e bepal5 7positivisme71 van alle uitspraak omtr5t be/aan en natuur van het bov5z9lke zi* on?\d5 7ab/5tionisme71 en dus te dez5 aanzi5 alle5 zne vol/rekte onkunde beld5 moe/ 7agno/icisme74 ,9 ,frankrk w]d de taak d] wet5s*ap tot het con/ate]5 en v]kl>5 d] v]s*nsel5 bep]kt door ,augu/e ,comte1 die da>om de !ologie ook buit5 d5 kr+ d] wet5s*app5 sloot1 cf4 ,i #aea v4 ,9 ,engel& 0 het vooral ,h]b]t ,sp5c]1 die met all]lei argum5t5 de k5ba>heid ,gods be/re$1 ,fir/ ,pr9ciples1 #e? ed4 #ahhg p4 #fh-ig4 ,en 9 ,duits*l& ke]de m51 na v]zadigd te zn van ,hegels panlogisme1 tot de kritis*e wsbege]te van ,kant t]ug4 ,zoo is het agno/icisme 9 de laat/e helft dez] eeuw s*i] algeme5 he]s*5de geword54 ,alle metaphysica wordt gewantr\wd2 van speculatie heeft m5 e5 afke]2 va/ /aat alle51 wat positief is en tot het dome9 d] sci5ces exactes behoort4 ,de !ologie is zooze] ond] de vrees voor dit agno/icisme gekom51 dat z het s*i] niet me] waagt te sprek5 van k5nisse ,gods2 z tra*t zooveel mogelk alle metaphysica buit5 te sluit5 en tot het religieuse zi* te bep]k52 z s*aamt zi* voor ha> eig5 naam en heeft zi* 9 e5 wet5s*ap van d5 godsdi5/ lat5 h]doop54 ,want1 (s*oon het agno/icisme eig5lk de dood is voor de !ologie1 zoo is deze to* nog door vel5 ond] e5 &]5 vorm geh&haafd4 ,kant h]won door de practis*e r$e1 wat h door de !oretis*e v]lor5 _h4 ,sp5c] laat plaats voor e5e religieuse v]e]+ van ! ,unkn[able4 ,re$s voor hem hadd5 ,sir ,william ,hamilton1 9 zn ges*rift ,on ! philosophy ( ! uncondition$1 ,ed9b4 ,rev4 ,oct4 #ahbi1 en ,dr4 ,h5ry ,longueville ,mansel 9 zn w]k ,! limits ( religi\s ?\ght exam9$ 9 eight lectures1 prea*$ be=e ! univ]sity ( ,ox=d #aheh1 bewe]d1 dat ons d5k51 wl altd aan ruimte1 td1 ond]s*eid+1 teg5/ell+ enz4 gebond51 nooit tot het absolute doordr+5 kan1 al is het ook dat op religieuse grond5 de voor/ell+ van ,god als e5 p]soonlk wez5 moet va/geh\d51 cf4 ,dorn]1 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 ,,vi #ahfa ,s4 #cbj f4 #cdg f4 ,tot e5 soortgelk dualisme kwam5 ook de ,neokantian5 9 ,duits*l&4 ,het d5k5 moge ons op zn be/ tot het begrip van het ,absolute br5g51 9 de religie hebb5 w da>aan to* niet g5oeg4 ,hi] hebb5 w behoefte aan e5 ,god1 die ons gelk is1 di5 w als e5 p]soon voor/ell51 en die als e5 ,vad] voor zne k9d]5 zorgt4 ,wel is zulk e5e religieuse voor/ell+ dan altd aan kritiek van de zde d] wet5s*ap ond]hevig2 z is het hoog/e en het w>e niet1 ma> er is niet me] te b]eik51 ,lipsius1 ,dogm4 #bbi f4 #bdc f4 ,rits*l1 ,metaph4 u4 ,rel4 #h f4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #baa f4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #faa v4 ,hoek/ra1 ,wsg4 godsd4 ,,ii #aa v4 ,en ev5zoo hebb5 &]5 9 humaniteit1 z$elk idealisme1 ideaalvorm+1 spiritisme1 !osophie1 buddhisme enz4 e5e v]go$+ gezo*t voor wat de wet5s*ap 9 de *ri/elke !ologie hun ontnom5 _h1 cf4 ,i #aef4 #bjb4 #i4 ,de grond51 wa>op dit agno/icisme zi* b]oep5 kan1 zn van ze] groot gewi*t4 ,voore]/ kan het zi* b$i55 van het argum5t1 dat door de sophi/5 en sceptici van oud%] teg5 de mogelkheid van alle k5nis w]d +ebra*t1 n4l4 dat alle m5s*elke k5nis subjectief en relatief is4 ,niets 9 de w]eld /aat los op zi*zelf1 object en subject zn van elka> afhankelk4 ,de d+5 en hunne eig5s*app5 be/aan e]/ dan en zoo1 als ze 9 betrekk+ /aan tot iem&s wa>nem+2 iets wordt e]/ iets door de relatie tot de z9tuig5 van het subject4 ,w kunn5 dus nooit zegg51 wat e5 d+ 9 zn wez51 onafhankelk van onze wa>nem+ is2 alle5 kunn5 w uitsprek51 dat iets op e5 gegev5 oog5blik ons alzoo toes*nt2 4 ,dit argum5t is wel van groote beteek5is2 ma> het bew/ te veel2 het z\ indi5 het van kra*t w>e1 niet alle5 de k5nis van ,god ma> alle k5nis van m5s* en w]eld onmogelk mak52 bov5di5 is dit idealisme re$s 9 deel ,i #ade-aea besprok5 en kan hi] dus v]d] buit5 bes*\w+ blv54 ,ma> het agno/icisme heeft v]s*ill5de grond51 die speciaal teg5 de k5ba>heid ,gods word5 aangevo]d4 ,philosophie en !ologie w>5 wel1 gelk bov5 bleek1 t5 all5 tde van het inadaequate onz] ,godsk5nis ov]tuigd4 ,negatieve pra$icat5 zegg5 alle51 wat ,god niet is1 en positieve kom5 ,hem op e5 gans* &]e wze toe dan ze 9 s*epsel5 word5 gevond54 ,de bep]k!id1 de e9digheid1 de m5s*vormigheid onz] ,godsk5nis w]d door all5 erk5d4 ,ma> 9 d5 nieuw]5 td is de onb]eikba>heid d] k5nisse ,gods nog op &]e en krass]e wze betoogd4 ,subjectief n4l4 is er gewez5 op de bep]kte natuur van het m5s*elk k5v]mog52 en objectief op de inn]lke teg5/rdigheid1 wa>aan elk ,godsbegrip ldt4 ,het e]/e de$ ,kant1 het twe$e ,fi*te4 ,kant ond]zo*t het m5s*elk k5v]mog5 en kwam tot de slotsom1 dat de vorm5 d] aans*\w+ en de kategorien des v]/&s door het subject zelf w]d5 meegebra*t1 9 de w]eld d] pha5om5a geldigheid hadd51 ma> ook alle w>e k5nis d] n\m5a ons onmogelk maakt54 ,de transc5d5te ideen van ,god1 w]eld1 ziel zn wel regel5 voor ons h&el51 en e5 z$elk m5s* kan niet &]s h&el5 dan als( er aan die drie ideen e5e objectieve w]kelkheid beantwoordt2 ma> te bewz5 is dit niet4 ,fi*te voegde da>aan nog het bezwa> toe1 dat de begripp5 van absoluut en p]soonlkheid nooit met elk&] te v]e5ig5 zn4 ,re$s ,sp9oza zeide1 dat alle bepal+ e5e negatie 01 ,epi/4 #ej1 dat e5 d+ dus1 na>mate het me] bepaald en concreet w]d1 ook des te me] e9dig en bep]kt 04 ,da>door h\dt het to* op datg5e te zn1 wat &]e d+5 zn3 als iets wit is1 kan het niet me] rood ( zw>t zn4 ,god kan da>om niet iets bepaalds naa/ en 9 ond]s*eid+ van de s*epsel5 zn1 ma> ,h is de sub/antie van alle s*epsel51 het ne1 one9dige zn1 zoodat al wat is1 9 ,hem is1 ,e?4 ,i prop4 #ad4 #ae4 ,deze wsge]ige praemisse w]d door ,fi*te op het begrip d] p]soonlkheid toegepa/2 p]soonlkheid en zelfbewu/zn w>5 d+51 die w 9 ons zelf gevond5 hadd5 en die niet zond] bep]k!id en e9digheid te d5k5 zn4 ,indi5 w ze op ,god ov]br5g51 mak5 w ,hem tot e5 e9dig1 bep]kt1 m5s*elk wez54 ,de z$elke w]eldorde is dan ook het ne wez5lk noodige 9 de religie2 me] behoev5 w niet2 e5 bzond]1 p]soonlk be/aan ,gods is onnoodig voor de religie1 en het is ook onbewsba>1 ja onmogelk en met zi*zelf 9 /rd2 wie zulk e5 ,god v]langt1 is nog 9 het eudaemonisme bevang51 ,ueb] d5 ,grund uns]es ,glaub5s an e9e gttli*e ,weltregi]ung #agih1 ,w]ke ,v #ahd f4 cf4 ,kuno ,fis*]1 ,ges*4 d] neu]n ,philos4 ,v #fbh f4 ,deze r$5e]+ is dan 9 wd5 kr+ v]breid1 en ke]t i$] oog5blik t]ug1 cf4 ,s*ell+ 9 zne e]/e p]iode1 ,w]ke ,i #a ,s4 #bjj1 ,hegel1 ,w]ke ,v #ah1 ,s*lei]ma*]1 ,r$5 b] die ,religion ,s4 #afg f4 ,s*op5hau]1 ,p>]ga und ,p>al4 ,i #abc f4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 ,,ii #age f4 ,id4 ,religionsphil4 ,,ii #ade-afc1 ,id4 ,lotzes ,philos4 #ahhh ,s4 #afh f4 ,/rauss1 ,*ri/l4 ,gl4 ,i #ejb f4 ,bi$]mann1 ,dogm4 ,,ii #deg-dgb1 #ecg-edg enz4 ,9 het wez5 d] zaak is deze teg5/ell+ tuss*5 absoluut en p]soonlk ge5 &]e1 dan die 9 de *ri/elke !ologie altd w]d gevoeld en uitg$rukt w]d 9 de negatieve en positieve1 de apophatis*e en de kataphatis*e !ologie4 ,hoeze] de bewz5 teg5 de k5ba>heid ,gods telk5s 9 e5 &]5 vorm word5 voorg$rag51 feitelk zn ze altoos dezelfde en kom5 ze /e$s hi]op ne]4 ,de m5s* is aan de z9lke wa>nem+ gebond5 en ontle5t de /( zn] g$a*te altd aan de zi5lke w]eld2 h aans*\wt het gee/elke niet en kan zi* niet opheff5 tot de w]eld d] onzi5lke d+51 wl h altd gebond5 blft aan ruimte en td4 ,ook zn d5k5 is /(felk en e9dig en bep]kt2 gelk de adela> b9n5 d5 dampkr+ 7,hamilton7 en de vis* b9n5 d5 vv] 7,lange7 beslot5 blft1 zoo beweegt zi* ons d5k5 altd b9n5 d5 kr+ van het e9dige4 ,me] nog1 het d5k5 is van die natuur1 dat het vanzelf e5 s*eid+ ond]/elt tuss*5 subject en object1 welke teg5ov] elk&] /a&e en elk&] bep]k5de ge5 van beide absoluut kunn5 zn4 ,to ?9k is to condition1 zeide da>om ,hamilton2 en ,mansel drukte hetzelfde aldus uit3 di/9ction is necess>ily limitation2 k5nis van het absolute is dus e5e contradictie1 want het duidt aan dat m5 k5nis heeft aanga&e iets1 dat absoluut is1 alzoo 9 ge5 relatie /aat1 en jui/ als gek5d door e5 subject to* we] wel 9 relatie /aat4 ,indi5 nu de natuur van het d5k5 zoo +]i*t is1 en indi5 we dan to* nog ,god will5 d5k5 en k5n51 dan do5 w altd n van beide3 f w trekk5 het absolute na> b5$5 b9n5 d5 kr+ van het e9dige en we mak5 ,god tot e5 p]soonlk1 bep]kt1 m5s*elk wez52 f w tra*t5 ons 9 ons d5k5 bov5 alle p]k5 van ruimte en td te v]heff51 ontdo5 onze g$a*te aanga&e ,god van alle gelkvormigheid aan het e9dige s*epsel1 ma> h\d5 dan ook niets 9 ons d5k5 ov] dan e5 l$ig1 ab/ract1 inh\dloos begrip1 dat voor de religie niet de m9/e wa>de heeft4 ,ja zelfs dat begrip ontgaat ons2 ond] ons d5k5 wordt het absolute tot niets4 ,absoluu!id en p]soonlkheid1 one9digheid en causaliteit1 onv]&]lkheid en m$$eelba>heid1 absolute v]hev5heid bov5 en gelkvormigheid aan het s*epsel s*n5 9 het ,godsbegrip onv]e5igba> te zn4 ,w v]ke]5 9 e5e onoplosb>e ant9omie4 ,het is als( ons sle*ts de keuze gelat5 is tuss*5 e5 gr( realisme en e5 l idealisme1 tuss*5 e5 ,god1 die niets is dan e5 m5s* 9 het groot1 ( e5e k\de ab/ractie1 die de religie des h>t5 bevriez5 en /]v5 doet4 #aj4 ,tot e5e aanm]kelke hoogte kan deze le] van de onk5ba>heid ,gods word5 toege/emd en van heel] h>te beaamd4 ,s*rift en k]k h&hav5 beide met nadruk de onnaspeurlke maje/eit en de s\v]e9e hoogheid ,gods4 ,er is ge5 k5nis van ,god1 gelk ,h 9 zi*zelv5 is4 ,w zn m5s*5 en ,h is de ,he]e onze ,god4 ,er is ge5 naam die zn wez5 t5 volle uitdrukt2 ge5 bepal+1 die ,hem oms*rft4 ,h is bov5 onze voor/ell+1 bov5 onze g$a*te1 bov5 onze taal one9dig v]re v]hev54 ,h is b ge5 s*epsel te v]gelk52 alle volk5 zn b ,hem gea*t m9d] dan niet en delheid4 ,deo nom5 non e/4 ,deus def9iri nequit4 ,h kan appreh5di1 niet compreh5di4 ,er is e5ige ma> ge5e van ,god4 ,zoo heet het door heel de ,s*rift en door de gans*e *ri/elke !ologie he54 ,en als e5 opp]vlakkig rationalisme e5e adaequate k5nis van ,god mogelk a*tte1 heeft de *ri/elke !ologie dit altd t5 /]k/e be/r$54 ,volg5s ,socrates1 ,hi/4 ,eccl4 ,,iv #g1 z\ ,eunomius1 e5 volgel+ van ,arius1 gele]d hebb51 dat h ,god ev5go$ k5de als zi*zelv54 ,gods wez5 be/ond volg5s hem alle5 9 de 1 en da>9 _h h van het ,goddelk wez5 e5 kla>1 duidelk1 adaequaat begrip2 ,god 0 zi*zelf niet me] en d5 m5s* niet m9d] bek5d dan 9 dit pra$icaat w]d uitg$rukt4 ,lat] zeide ,sp9oza1 dat h van ,god e5 ev5 kla> begrip _h als van e5 driehoek1 (s*oon h da>mee niet bew]5 wilde ,deum omn9o cognosc]e1 ,epi/4 #fj4 ,en 9 deze eeuw le]a>de ,hegel1 dat het absolute 9 de begripsphilosophie tot volkom5 zelfbewu/zn kwam en dus door d5 wsge] volkom5 en adaequaat w]d gek5d2 het ,godsbewu/zn 9 ons is niets dan het bewu/zn ,gods van zi*zelv54 ,god is1 zoov] ,h door ons gek5d wordt1 d4 i4 zoov] ,h zi*zelv5 k5t 9 ons4 ,dit rationalisme is 9 de *ri/elke k]k met alle kra*t be/r$5 en v]worp51 ,basilius1 ,hexaem4 hom4 #a4 ,gregor4 ,naz4 ,orat4 #bh enz4 cf4 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bg f4 ,zelfs is hi] e5 diep religieus belang mee gemoeid4 ,augu/9us gaf er e5s op deze wze uitdrukk+ aan3 de ,deo loquimur1 quid mirum si non compreh5dis8 ,si enim compreh5dis1 non e/ ,deus4 ,sit pia confessio ignorantiae magis1 quam tem]>ia pr(essio sci5tiae4 ,att+]e aliquantum m5te ,deum1 magna beatitudo e/2 compreh5d]e autem1 omn9o impossibile1 ,s]m4 #ch 9 ,ev4 ,joan4 ,da>om is ,god jui/ het e5ige voorw]p van al onze liefde1 omdat ,h de ,one9dige en ,onbegrpelke is4 ,(s*oon e*t] ,s*rift en k]k alzoo als het w>e de praemiss5 van het agno/icisme aanva>d5 en zelfs nog diep] dan ,kant ( ,sp5c] van de bep]k!id des m5s*5 en de onv]gelkelke groo!id ,gods doordrong5 zn1 to* leid5 ze da>uit e5e &]e conclusie af1 e5e conclusie1 die door ,hil>ius de tr94 ,,ii #g aldus w]d uitg$rukt3 p]fecta sci5tia e/1 sic ,deum scire1 ut licet non ignorabilem1 tam5 in5>rabilem scias4 ,de k5nis die w van ,god hebb5 is e5e geheel eig5a>dige4 ,z kan positief heet51 inzoov] w door ha> e5 wez5 erk5n51 dat one9dig en van alle e9dige s*epsel5 wez5lk ond]s*eid5 is4 ,z is aan de &]e zde negatief1 omdat w ge5 enkel pra$icaat aan ,god kunn5 toek5n51 gelk w het 9 s*epsel5 d5k54 ,en z is da>om e5e analogis*e1 wl z de k5nis is van e5 wez51 dat 9 zi*zelf onk5ba>1 desniettem9 9 s*epsel5 iets van zi*zelv5 bek5d mak5 kan4 ,hi]9 ligt ind]daad iets van e5e ant9omie2 ( liev] het agno/icisme ldt aan e5e v]w>r+ van begripp5 en ziet hi] dus e5e onv]zo5lke teg5/rdigheid1 ma> de *ri/elke !ologie aans*\wt hi] e5 aanbiddelk my/]ie4 ,het is volkom5 onbegrpelk voor ons1 dat en hoe ,god 9 het s*epsel1 de eeuwigheid 9 d5 td1 de onmetelkheid 9 de ruimte1 de one9digheid 9 het e9dige1 de onv]&]lkheid 9 de wissel+1 het zn 9 het word51 het al als het w>e 9 het niet zi* op5b>5 en e5ig]mate bek5dmak5 kan4 ,dit my/]ie is niet te begrp51 het kan alle5 dank5d word5 erk5d4 ,ma> my/]ie is iets &] dan teg5/rdigheid4 ,dat heeft de pan!i/is*e philosophie er van gemaakt4 ,als z het absolute met het onbepaalde v]e5zelvigt en alle bepal+ e5e bep]k+ en ontk5n+ noemt1 dan maakt z zi* s*uldig aan e5e v]w>r+ van begripp54 ,er is e5 hemelsbre$ ond]s*eid tuss*5 one9dig en e9deloos1 tuss*5 alma*tig en de som van alle ma*t1 tuss*5 het vol/rekte zn en de som van alle zn1 tuss*5 eeuwigheid en het inbegrip van alle tdsmom5t5 enz41 en zoo ook tuss*5 het absolute en het onbepaalde1 onbegr5sde1 gr5zelooze4 ,het pan!isme legt e]/ 9 deze woord5 zn eig5 ,godsbegrip 9 en kan dan gemakkelk het !isme bes*uldig51 da>m$e 9 /rd te zn4 ,dat ,god de ,one9dige is en desniettem9 9 e9dige s*epsel5 zi* kan op5b>5 en zi* ook w]kelk geop5ba>d heeft1 is wel de erk5n+ van e5e onbegrpelke geheim5is1 imm]s van het wond] d] s*epp+1 ma> ge5sz9s de toelat+ van e5 ta/b>e ong]mdheid4 ,het e9dige zn kan aan de one9digheid ,gods niet te kort do51 indi5 het ma> 9 het zn ,gods absoluut zn be/& heeft4 ,en zoo ook is onze k5nis ge5 bep]k+ van ,god1 omdat ze 9 ,hem zelv5 gegrond is1 door ,hem alle5 be/aanba> is1 en ,hemzelv5 jui/ als ,one9dige tot voorw]p en inh\d heeft4 ,bov5di51 indi5 het absolute alle bep]k+ uitsluit en alle bepal+ e5e ontk5n+ is1 dan is het niet alle5 ongeoorlo(d1 om van ,god als p]soonlkheid te sprek51 ma> dan is het ev5 v]ke]d1 ,hem nog het absolute1 het ne1 het go$e1 het znde1 de sub/antie enz4 te noem54 ,het pan!isme v]ke]t 9 d5 waan1 dat het met het ,godsbegrip g]e$ is1 als het de p]soonlkheid en de zelfbewu/heid als teg5/rdige elem5t5 eruit v]wd]d heeft4 ,en de !/is*e wsge]5 uit de e]/e helft dez] eeuw1 zooals ,j4 ,h4 ,fi*te1 ,c>us1 ,/eff5s1 ,weisse1 ,ulrici e4 a4 hebb5 uit reactie al te ze] aan dit begrip d] p]soonlkheid zi* gehe*t1 en me5d51 dat z 9 het begrip van absolute p]soonlkheid e5e adaequate bes*rv+ van het wez5 ,gods bezat54 ,zek] zn er vele go$e opm]k+5 teg5ov] het pan!isme gemaakt t5 bewze1 dat p]soonlkheid met het absolute wez5 ,gods niet 9 /rd is4 ,indi5 absoluut niet opgevat wordt als gr5zeloos1 als e9deloos uitgebreid na> alle zd51 dan is niet 9 te zi51 hoe p]soonlkheid da>m$e 9 /rd z\ wez54 ,er ligt dan alle5 9 opgeslot51 dat het zelfbewu/zn ,gods ev5 rk en diep1 ev5 one9dig is als zn zn4 ,p]soonlkheid moge dan ook b ons m5s*5 ontwak5 teg5ov] e5 niet-ik1 b ,god is z de eeuwige sam5vatt+ van zi* met zi*zelv51 de one9dige zelfk5nis en zelfbepal+ en da>om niet van e5 niet-ik afhankelk1 ,j4 ,h4 ,fi*te1 ,die ,idee d] ,p]snli*keit u4 d] indiv4 ,=tdau]1 #ahee ,s4 #eb f4 ,j4 ,w4 ,hanne1 ,die ,idee d] absol4 ,p]snl4 #b;e ,aufl4 #ahfe4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #eeb f4 ,lotze1 ,mikrok4 ,,iii #edi-ehj4 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #ci4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bac-bbc4 ,kaftan1 das ,wes5 d] ,*r4 ,religion #cgh f4 ,lipsius1 ,dogm4 #bbi4 ,m>t5s51 ,dogm4 #ge4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,i #aa f4 ,lange1 ,dogm4 ,i #afg ,,ii #ec4 ,bru*1 ,lehre v4 d4 gttl4 ,eig5s*4 #abb f4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #ec f4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #cia4 ,bovon1 ,dogm4 ,*rt4 ,i #bbi s4 ,do$es1 ,inl4 tot de ,le] van ,god #gd v4 ,ma> to* is het wa>1 wat de oud]e ,fi*te zei1 dat p]soonlkheid e5 begrip is aan onszelv5 ontle5d en da>om1 op ,god ov]g$rag51 altd iets onvolkom5s bevat4 ,het begrip p]soonlkheid1 van ,god gebezigd1 is inadaequaat en 9 beg9sel niets bet] dan alle &]e an?ropomorphism51 wa>9 w van ,god sprek54 ,de *ri/elke k]k en !ologie heeft dit woord ook nooit voor het wez5 ,gods gebruikt en heeft b de drie modi subsi/5di 9 dat wez5 niet dan a>zel5d en b gebrek aan bet] van p]son5 gesprok54 ,ma> tegelk is hi]door duidelk1 dat het pan!sme nog niets gewonn5 heeft1 als het op de incongru5tie van dit begrip w/4 ,de teg5/ell+ tuss*5 absoluu!id en p]soonlkheid is wez5lk dezelfde als die tuss*5 de negatieve en positieve !ologie4 ,ook al is het woord p]soonlkheid v]ke]d1 da>m$e is feitelk nog niets besli/4 ,dezelfde vraag komt da>om telk5s we] t]ug4 ,indi5 alle bepal+ e5e ontk5n+ is1 dan mag ,god ook niet de ne1 de znde1 de absolute word5 g5oemd4 ,dan is alle d5k5 en sprek5 ov] ,god v]bod54 ,indi5 w1 die m5s*5 zn1 van ,god niet op analoge1 m5s*elke wze mog5 sprek51 dan blft ons niets &]s ov] dan te zwg54 ,want op goddelke wze ov] ,god d5k5 en sprek51 kunn5 w niet4 ,ma> dan valt ook alle religie4 ,als ,god niet kan gek5d word51 kan ,h ook niet gevoeld en 9 het gevoel g5ot5 word54 ,het gevoel is ev5 e9dig als het v]/&1 en v]e9digt en v]m5s*elkt ,god op dezelfde wze4 ,er is dan ge5 mogelkheid1 dat ,god zi* objectief 9 zne s*epsel5 op5ba>t ( dat w subjectief ,hem door e5ig orgaan wa>nem54 ,alle religie is dan heiligs*5nis1 en alle !ologie is dan la/]+ ,gods4 #aa4 ,de vraag na> de k5ba>heid ,gods is da>m$e h]leid tot deze &]e1 ( ,god zi* heeft will5 en kunn5 op5b>5 9 de w]eld d] s*epsel54 ,want het is volkom5 wa>1 wat ,kant zegt1 dat onze k5nis zi* niet v]d] uit/rekt dan onze erv>+1 ,kr4 d] r4 ,v]n4 ed4 ,kir*mann #ejh4 ,als ,god zi* niet heeft geop5ba>d1 dan is er ook ge5 k5nis van ,hem4 ,ma> indi5 ,h zi* heeft geop5ba>d1 dan is er iets1 hoe we9ig dan ook1 dat ond] onze wa>nem+ valt en alzoo tot k5nis leid5 kan4 ,dan spreekt het e*t] vanzelf1 dat de loo*5+ van de k5ba>heid ,gods geheel sam5valt met de ontk5n+1 dat ,god zi* heeft geop5ba>d 9 de w]k5 zn] h&54 ,het agno/icisme valt t]ug 9 de dwal+ van het oude gno/icisme4 ,god is 1 eeuwige 2 er is ge5e geme5s*ap en ge5 v]wants*ap tuss*5 ,hem en zne s*epsel54 ,de gans*e w]eld is 9 vol/rekt5 z9 2 er is ge5 spoor van ,god 9 de w]eld op te m]k52 de w]eld is het product van e5 lag]5 ,god1 van e5 demiurg1 van e5 toeval2 de m5s* is niet na> ,gods beeld ges*ap5 ma> is e5v\dig e5 natuurproduct zond] ,god 9 de w]eld2 er is ge5 religio1 ge5 !ologia mogelk1 no* uit de s*epp+ no* uit de h]s*epp+4 ,god en w]eld zn absoluut ges*eid54 ,ja1 erg] nog1 het agno/icisme kan niet ontkom5 aan de consequ5tie1 dat ,god zi* niet kan op5b>54 ,het sluit ,hem 9 zi*zelf op1 het maakt ,hem tot e5e onbek5de1 onzi*tb>e ma*t1 die ge5 bewu/zn heeft en ge5 wil1 die zi* 9 ge5]lei wze kan me$eel51 die eeuwige is4 ,en de w]eld wordt ev5als 9 het mani*aeisme v]hev5 tot e5e ma*t naa/ en teg5ov] ,god1 welke ,hem 9 ge5]lei wze 9 zi* opnem5 kan1 en volkom5 onges*ikt is1 om iets van zne he]lkheid uit te /ral54 ,het agno/icisme e9digt alzoo feitelk 9 a!sme1 wa>van het sle*ts de neg5ti5de-eeuws*e vorm en naam is4 ,to* gaat het agno/icisme mee/al zoov] niet1 en h&haaft het nog het be/aan van ,! ,unkn[able4 ,ma> dan ldt het ook t]/ond aan e5e inn]lke inconsequ5tie1 die onh\dba> is3 ,augu/9us m]kte re$s op1 dat de /ell+1 dat we niets van ,god wet51 re$s e5e groote mate van k5nis aanga&e ,god ond]/elt1 en dat er alzoo 0 e5e pugna v]borum4 ,want als w ,god ineffabilis noem51 dan zegg5 w op datzelfde oog5blik iets en veel van ,hem1 zoodat ,h w$]om niet ineffabilis is1 de doctr4 *r4 ,i #f4 ,non enim p>vae notitiae p>s e/4444 si antequam scire possimus quid sit ,deus1 possumus jam scire quid non sit1 de tr94 ,,viii #b4 ,het niet-wet5 is zelf e5 positief1 e5 veelomvatt5d wet51 het is non p>va in*oatio cognitionis ,dei1 ,ep4 ad ,cons5t4 ,het zegt al zoo veel1 te wet51 dat ,h niets is van al datg5e wat s*epsel is4 ,en zoo is het ook b de agno/ici4 ,sp5c] bv4 zegt1 dat w door ons d5k5 g$rong5 word51 om het be/aan van e5 absoluut wez5 aan te nem5 als grond van het univ]sum1 (s*oon w weg5s onze e9digheid en bep]k!id er ge5 begrip van kunn5 vorm54 ,ma> indi5 w zoo e9dig en bep]kt zn1 hoe kom5 w er dan toe1 om de g$a*te van zulk e5 absoluut wez5 te vorm5 en het be/aan da>van aan te nem54 ,en indi5 w w]kelk het be/aan van zulk e5 absoluut wez5 moet5 aannem51 wa>om z\ dan e5ige k5nis van dat wez5 geheel onmogelk zn8 ,ge5 enkel agno/icus bepaalt zi* da>om ook tot het non liquet4 ,sp5c] zegt bv4 i$] oog5blik1 dat w het absolute niet k5n51 en to* heeft h er e5 idee van1 bew/ h zn be/aan en s*rft er ook all]lei eig5s*app5 aan toe4 ,h zegt1 dat het niet e5 negatief ma> e5 positief begrip is1 dat het de oorzaak is van alles1 dat het e5e kra*t is1 mee/ analoog aan onz5 wil1 dat het one9dig1 eeuwig1 alomteg5woordig is enz4 ,dit is to* wa>lk ge5 agno/icisme me] ma> e5e ze] bepaalde k5nis en e5 vr wel oms*rev5 ,godsbegrip4 ,het agno/icisme1 9 zi* zelf onh\dba> en voor a!isme bevreesd1 doet t5 slotte di5/1 om e5 pan!i/is* ,godsbegrip te re*tva>dig54 ,cf4 ov] en teg5 het agno/icisme3 ,fl9t1 ,anti!i/ic !ories #c ed4 #ahhe p4 #ad4 ,james ,orr1 ,! *ri/4 view ( ,god & ! _w #ahic p4 #if4 ,a4 ,b4 ,bruce1 ,apologetics1 ,ed9b4 ,cl>k #ahib p4 #adf4 ,john ,caird1 ,an introduction to ! philos4 ( religion1 ,glasg[ #ahhj p4 #h-ch4 ,g4 ,j4 ,lucas1 ,agno/icism & religion1 be+ an exam9ation ( ,sp5c]s religion ( ! unkn[able prec$$ by a hi/ory ( agno/icism4 ,baltimore1 ,murphy & ,c4 #ahie4 ,art4 ,sekul>ismus 9 ,h]zog4 #ba4 ,,de ,,k5ba>heid ,,gods4 7,cognitio ,dei insita47 #a4 ,ev5als vroeg] b de religie ,i #bji v41 zoo bleek ook ?ans b de k5nisse ,gods1 dat ze ha> oorsprong niet hebb5 kan dan 9 op5b>+4 ,indi5 ,god niet 9 zne s*epsel5 op5ba> wordt1 dan is er ook vanzelf ge5 k5nis van ,hem mogelk4 ,ma> als ,h zne deugd5 9 de w]eld d] s*epsel5 t5 toon spreidt1 dan kan de k5ba>heid ,gods ook niet me] be/r$5 word54 ,natuurlk is da>m$e de a>d en de mate di] k5nis niet bepaald4 ,all51 die de k5ba>heid ,gods le]51 /emm5 ga>ne toe1 dat die k5nis geheel eig5soortig en van ze] bep]kt5 omvang is4 ,imm]s1 al wordt ,god e5ig]mate 9 zne s*epsel5 op5ba>1 er blft 9 ,hem e5e one9dige volheid van kra*t en lev5 a*t]1 welke niet aan het li*t tre$t4 ,zne k5nis en ma*t valt niet met de w]eld sam5 en /ort da>9 niet t5 volle zi* uit4 ,h kan zelfs aan en 9 s*epsel5 zi* niet volkom5 op5b>51 want het e9dige vat het one9dige niet1 niem& k5t d5 ,vad] dan de ,zoon1 ,mt4 #aa3bg cf4 ,deut4 #bi3bi4 ,bov5di51 datg5e1 wat ,god van zi*zelv5 9 en door s*epsel5 op5ba>t is re$s zoo rk en zoo diep1 dat het nooit t5 volle door e5ig m5s* kan word5 gek5d4 ,w begrp5 9 zoo m5ig opzi*t de w]eld d] ges*ap5e d+5 niet en /aan i$] oog5blik aan alle zd5 voor raadsel5 en geheim5iss51 hoe z\d5 w dan de op5b>+ ,gods 9 al ha> rkdom en diepte v]/aan8 ,ma> da>m$e wordt de k5ba>heid ,gods to* niet te niet g$aan4 ,de onbegrpelkheid ,gods doet deze k5ba>heid zoo we9ig te niet1 dat z ha> veele] ond]/elt en beve/igt2 de alle k5nis te bov5ga&e rkdom van het ,goddelk wez5 maakt jui/ e5 noodzakelk en belangrk elem5t onz] ,godsk5nis uit4 ,het blft va/ /aan1 dat ,god op diezelfde wze en 9 diezelfde mate voor ons k5ba> is1 als ,h zi* 9 s*epsel5 aan ons op5ba>t4 ,dat er nu e5e op5b>+ ,gods 9 de w]eld is1 kan eig5lk moeilk word5 ontk5d4 ,voore]/ laat de ,h4 ,s*rift ons di5aanga&e ge5 oog5blik 9 twfel4 ,z ri*t ge5 alta> op voor d5 onbek5d5 ,god1 ma> v]kondigt di5 ,god1 die de w]eld gemaakt heeft1 ,hd4 #ag3bc1 wi5s kra*t en goddelkheid uit de s*epsel5 door d5 m5s*elk5 kan word5 aans*\wd1 ,rom4 #a3ai1 die bov5al d5 m5s* s*iep na> zn beeld en gelk5is1 ,g54 #a3bf1 als zn gesla*t1 dat 9 ,hem leeft en zi* beweegt1 ,hd4 #ag3bh1 door pr(et5 en apo/el51 bov5al door zn ,zoon zelf tot hem heeft gesprok51 ,hebr4 #a3a1 en nu voortdur5d door ,woord en ,gee/ zi* aan en 9 hem op5ba>t1 ,mt4 #af3ag1 ,joh4 #ad3bc enz4 ,volg5s de ,h4 ,s*rift is de gans*e w]eld e5e s*epp+ en dus ook e5e op5b>+ ,gods2 er is 9 absolut5 z9 niets a!i/is*4 ,en dit getuig5is d] ,s*rift wordt van alle zd5 beve/igd4 ,er is ge5 a!i/is*e w]eld1 er zn ge5 a!i/is*e volk51 er zn ook ge5 a!i/is*e m5s*54 ,de w]eld kan niet als word5 g$a*t1 wl ze dan niet het w]k ,gods kon zn ma> de s*epp+ van e5 moe/ wez54 ,en nu heeft het dualisme1 dat 9 religie en philosophie telk5s is opgetr$51 9 de /( wel e5 daemonis* pr9cipe aans*\wd1 ma> 9 de w]eld to* altd e5e v]b9d+ van idee en /(1 e5 /rd van li*t en dui/]nis erk5d4 ,er is niem&1 die 9 vol/rekt5 z9 en consequ5t de k5ba>heid ,gods1 en dus ,zne op5b>+ 9 de w]eld geheel en al loo*55 kan4 ,het agno/icisme is zelf da>voor t5 bewze1 ev5als het scepticisme zi* niet h&hav5 kan dan met behulp van wat het be/rdt4 ,en jui/ da>om1 wl de w]eld niet te d5k5 is1 da>om zn er ook ge5 a!i/is*e en godsdi5/looze volk54 ,wel is dit door ,soc9us1 ,tract4 ,!ol4 c4 #b1 de auctor4 ,script4 c4 #b1 ,locke1 ,essay on human und]/&+ ,i *4 #d #h1 en door vel5 9 deze eeuw1 b4 v4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f #chj f41 ,d>w91 ,af/4 des m5s*5 #ahhd ,i #abg1 bewe]d4 ,ma> dit gevoel5 is g5oegzaam we]legd en ?ans s*i] algeme5 prs gegev51 ,moor1 ,comm4 ,i #eg4 ,m4 ,vitr+a1 ,comm4 ,i #af4 ,fl9t1 ,anti!/ic !ories1 #c ed4 p4 #bej-bhi1 #eai-ecb4 ,pes*el1 ,vlk]kunde ,s #bfj4 ,zckl]1 ,das ,kreuz ,*ri/i #ahge ,s4 #dag f4 ,de bek5de uitspraak van ,cic]o1 dat er ge5 volk zoo b>ba>s* is ( het gelo(t aan de god51 is eeuw aan eeuw beve/igd4 ,dit feit is van groote beteek5is4 ,datg5e1 wa>9 alle m5s*5 kra*t5s hunne natuur ov]e5/emm51 kan niet vals* zn1 ,cic4 de nat4 deor4 ,i #ag4 ,op9ionum enim comm5ta delet dies1 naturae judicia confirmat1 ib4 ,,ii #b4 ,en zoo zn er t5 slotte ook ge5 a!i/is*e m5s*54 ,er is niet zooze] v]s*il ov] het be/aan als wel ov] het wez5 ,gods4 ,wel is er e5 practis* a!sme1 e5 lev5 zond] ,god 9 de w]eld1 ,ps4 #ad3a1 #ec3b1 ,ef4 #b3ab4 ,ma> het bewu/e !oretis*e a!isme 9 absolut5 z9 is zeldzaam1 indi5 het ooit voorkomt4 ,het woord a!isme is e*t] dikw]f 9 relatiev5 z9 gebezigd1 niet als loo*5+ van de ,godheid b]haupt1 ma> van e5e bepaalde ,godheid4 ,de ,griek5 klaagd5 ,socrates van a!isme aan1 ,x5ophon1 ,memor4 ,i #a4 ,cic]o rek5de ,protagoras1 ,prodicus tot de a!i/51 wl z de volksgod5 loo*5d51 de nat4 deor4 ,i #db4 ,de ,*ri/55 w]d5 da>om m5igmaal door de ,heid55 van a!isme bes*uldigd1 ,suic]us s4 v4 4 ,en de ,*ri/55 bezigd5 op hunne beurt di5 naam voor wie d5 ,god d] op5b>+ loo*5d51 ib4 ,de ,rooms*5 hebb5 ,lu!r1 ,melan*ton1 ,calvn soms tot de a!i/5 g]ek5d1 ,buddeus1 de ,a!ismo #agdg p4 #aaf sq4 ,9 d5 nieuw]5 td w]d ,j4 ,g4 ,fi*te op5lk van a!isme aangeklaagd1 wl h de z$elke w]eldorde zelve voor ,god hield4 ,en nog wordt de naam van a!i/ wel gegev5 aan h51 die ge5 &]e ma*t k5n5 dan de /(1 zooals ,feu]ba*1 ,/rauss1 ,b*n]1 ,haeckel1 ,czolbe1 ,dhr+1 cf4 ,a4 ,drews1 ,die deuts*e ,spekulation seit ,kant ,,ii #bce f4 ,en ind]daad1 als de mat]iali/5 niets &]s erk5n5 dan /( en wissel+ d] /(1 dan zn ze a!i/5 en will5 da> zelf voor geh\d5 word54 ,ma> dit komt bna nooit voor4 ,9 absolut5 z9 g5om51 als loo*5+ van e5e absolute ma*t1 dan is het a!isme bna ond5kba>4 ,all5 erk5n5 t5 slotte we] e5e ma*t1 die als ,god wordt v]e]d4 ,/rauss vraagt voor zn univ]sum e5e piteit1 als de geloovige voor zn ,god1 ,d] alte u4 d4 neue ,gl4 #ada f4 ,het a!isme en mat]ialisme slaat telk5s 9 pan!isme om1 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f #c1 #gj1 #ga f41 ,haeckel1 ,nat4 ,s*pfungsges*4 #bj1 #cb1 #fd ,id4 ,d] ,monismus als ,b& zw4 ,rel4 u4 ,wiss4 #ahic4 ,dat komt1 omdat de m5s* aan de erk5n+ van e5e hoog/e ma*t zi* niet kan onttrekk54 ,op hetzelfde oog5blik dat h d5 w>5 ,god loo*5t1 v]si]t h zi* e5 vals*5 ,god4 ,de religie zit da>toe te diep 9 's m5s*5 natuur en de op5b>+ ,gods spreekt te luide4 ,zelfs als 9 sommige td5 het religieuse indiff]5tisme en scepticisme diep en v] om zi* he5 grpt1 zooals b4 v4 9 de eeuw van ,p]icles1 van keiz] ,augu/us1 van de ,r5aissance1 en ook 9 deze eeuw1 dan komt to* altd de godsdi5/ we] bov54 ,veele] grpt de m5s* het gr(/e bgelo( aan1 dan dat h op d5 duur b het naakte1 k\de ongelo( het ui?\d5 kan4 ,ma> we kunn5 zelfs v]d] gaan4 ,niet alle5 komt het a!isme 9 absolut5 z9 bna nimm] voor1 ma> zelfs 9 di5 z9 is het zeldzaam1 dat het e5 p]soonlk ,god z\ loo*551 die aanspraak heeft op onze v]e]+4 ,het naturalisme1 het hylozosme1 het pan!isme zn zond] twfel ri*t+51 die telk5s zi* voordo54 ,ma> het zn ri*t+51 niet zooze] op godsdi5/ig als wel op wsge]ig gebi$4 ,ze zn nooit van zelf1 spontaan opgekom51 ma> dank5 ha> ont/aan aan kritiek op de religieuse voor/ell+5 b &]54 ,ze zn niet dogmatis* ma> kritis*2 en ze di55 da>om altd ma> voor e5 td en 9 e5 bep]kt5 kr+4 ,e5 volk1 e5e maats*app1 e5e k]k1 e5e geme5te van zulke naturali/5 en pan!i/5 is ond5kba> en onbe/aanba>2 de pan!/5 erk5n5 dit zelf1 de godsdi5/ige voor/ell+ is voor d5 m9d]5 man noodzakelk1 ma> alle5 de wsge] v]heft zi* tot het zuiv]e begrip4 ,da>uit volgt1 dat het gelo( aan e5 p]soonlk ,god natuurlk en normaal is2 het komt ov]al vanzelf en b alle m5s*5 op4 ,ma> het a!isme1 zelfs als loo*5+ van e5 p]soonlk ,god1 is uitzond]+4 ,het is wsbege]te1 ge5 godsdi5/4 ,er ligt wa>heid 9 het s*]pe woord van ,s*op5hau]3 e9 unp]snli*] ,gott i/ g> ke9 ,gott1 sond]n bloss e9 missbrau*tes ,wort1 e9 ,unbegriff1 e9e contradictio 9 adjecto1 e9 ,%ibole? fr ,philosophiepr(essor51 wel*e1 na*dem sie die ,sa*e hab5 aufgeb5 muss51 mit dem ,worte dur*zus*lei*5 bemht s9d1 ,p>4 u4 ,p>el4 ,i #abc4 cf4 ,welt als ,wille u4 ,vor/4 ,,ii #cih1 #djf1 #gci4 ,da>om is er ook e5 zek]e wil noodig1 om niet aan e5 ,god1 aan e5 p]soonlk ,god1 te geloov54 ,deum non esse non cr$it1 nisi cui ,deum non esse exp$it4 ,er zn ge5 a!i1 die va/ en zek]1 tot d5 m>teldood toe1 van hun ongelo( ov]tuigd zn4 ,wl het abnormaal en onnatuurlk is1 niet op de onmiddellke beseff5 ma> op middellke bewz5 en feilb>e r$5e]+5 /eunt1 da>om is het nooit zek] van zne zaak4 ,de bewz5 voor het be/aan van e5 p]soonlk ,god mog5 zwak zn1 ze zn altd nog /]k] dan die voor de loo*5+4 ,te bewz51 dat er ge5 ,god is1 is zelfs onmogelk2 da>toe z\ m5 alwet5d en alomteg5woordig1 d4 i4 zelf ,god moet5 zn1 cf4 ,voetius1 de a!ismo1 ,disp4 ,i #aad-bbe4 ,g4 ,j4 ,vossius1 de orig9e et progressu idol4 ,i c4 #c4 ,leydeck]1 ,fax ,v]itatis ,,iii controv4 #c4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iii qu4 #b4 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 #afgc p4 #dd4 ,buddeus1 ,!ses !ol4 de a!ismo et sup]/41 ed4 ,lul(s ,l4 ,b4 #agdg4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #aih1 #bdb4 ,fl9t1 ,anti?4 !ories1 lecture ,i1 ,hoek/ra1 ,des ,*ri/5s godsvru*t bl4 #f4 ,do$es1 ,inl4 tot de le] v4 ,god4 #egv4 #b4 ,deze natuurlkheid1 algeme5heid en noodzakelkheid van religie en ,godsk5nis heeft re$s vroeg tot de g$a*te geleid1 dat deze d5 m5s* van nature 0 +es*ap5 en aangebor54 ,het feit ligt er to*1 dat alle m5s*5 van de pril/e jeugd af bewu/zn hebb5 niet alle5 van e5e physis*e ma> ook van e5e psy*is*e1 gee/elke1 onzi5lke w]eld4 ,wa> en vals*1 go$ en kwaad1 re*t en onre*t1 s*oon en leelk zn wel ge5 weeg- en meetb>e groo!d5 en kunn5 niet wa>g5om5 word5 met de vf z9tuig51 ma> ze zn e5e w]kelkheid1 die voor ons bewu/zn nog veel va/] /aat dan die van /( en van kra*t4 ,het mat]ialisme moge alle5 rek55 met zwa>tekra*t en w>mte en electriciteit2 ma> gelo( en hoop en liefde zn nog gans* &]e kra*t51 die de m5s*heid hebb5 behe]s*t en voor het wegz9k5 9 be/ialiteit hebb5 beho$4 ,augu/9us heeft t]e*t gezegd1 dat de wa>heid d] gee/elke d+5 eig5lk veel zek]d] en va/] is dan die van de zi5lke4 ,nihil absurdius dici pote/1 quam ea esse quae oculis videmus1 ea v]o non esse quae intellig5tia c]nimus1 cum dubit>e dem5tis sit intellig5tiam incomp>abilit] oculis antef]ri1 de immort4 an4 c4 #aj n4 #ag4 de civ4 ,,xix c4 #ah4 ,de wa>h$5 d] ma!sis1 d] logika1 de grondbeg9sel5 van e?iek1 re*t1 religie /aan voor all5 ontwfelba> va/4 ,z drag5 e5 k>akt] van natuurlkheid1 algeme5heid en noodzakelkheid1 dat door niem& kan word5 ontk5d4 ,z s*n5 als ideae innatae 9 's m5s*5 natuur beslot51 met zne geboorte gegev5 te zn4 ,de le] d] aangebor5 begripp5 wortelt re$s 9 de ,grieks*e philosophie4 ,da> maakte het e5 groot probleem voor het d5k5 uit1 hoe le]5 to* mogelk is4 ,want e5 van beide s*e5 to* het geval te zn3 f w wet5 iets al en dan kunn5 w het niet me] le]51 f w wet5 het niet1 ma> hoe is het dan te v]kl>5 dat w er na> /rev51 om het te le]51 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,i #iif1 ,,ii #hbc1 ,,iii #ahi4 ,plato lo/e dit probleem op door zne le] van de h]9n]+2 de ziel _h voor h>e v]b9d+ met het li*aam de ideen 9 al h>e s*oonheid aans*\wd en de beeld5 da>van diep 9 ha> geheug5 bewa>d4 ,h bewees dit vooral met de wiskunde1 die w geheel uit onz5 gee/ kunn5 opb\w5 zond] hulp d] z9nelke wa>nem+1 ma> me5de ov]ig5s dat alle le]5 de praeexi/5tie d] ziel ond]/elde1 ,zell]1 ib4 ,,ii #fci1 #fdc f4 #hbc f4 ,ari/oteles a*tte wel de z9nelke wa>nem+ d5 weg tot k5nis1 ma> oordeelde to*1 dat de r$e pot5tieel e5ige hoog/e1 algeme5e beg9sel5 meebra*t1 die door zi*zelve va//aan1 aan alle bewz5 t5 grondslag ligg5 en door all5 word5 erk5d1 ib4 ,,iii #ahh f4 ,de ,/oicn5 sprak5 van 1 1 1 d4 i4 zulke begripp51 welke kra*t5s de natuur van ons d5k5 door all5 uit de wa>nem+ word5 afgeleid1 ib4 ,,iv #gd f4 #chi f4 ,b al deze wsge]5 is er van aangebor5 ideen 9 /rikt5 z9 nog ge5 sprake4 ,plato bep]kt de h]9n]+ niet tot enkele aangebor5 begripp5 ma> breidt ze tot alle k5nis uit2 en ,ari/oteles en &]5 sprek5 wel van algeme5e beg9sel5 ma> le]5 uitdrukkelk dat deze niet als ideen met de geboorte gegev5 zn ma> bepaaldelk door middel van wa>nem+ en d5k5 gevond5 word51 ma> zoo1 dat elk normaal m5s* ze dan ook v9d5 moet4 ,9 eig5lk5 z9 komt de le] d] aangebor5 begripp5 e]/ b ,cic]o voor4 ,h spreekt van notiones impressae1 cogitationes insitae1 innatae en neemt e5 wet5 aan van all]lei wa>h$5 voor alle erv>+ en ond]zoek4 ,er zn volg5s hem sem9a innata virtutum1 ,tusc4 ,,iii #a1 #b1 notitiae p>vae r]um maxim>um1 die de natuur s9e doctr9a 9 onze ziel plantte1 de f94 ,v #ba1 #ei1 e5 aangebor5 ,godsk5nis1 ,deos esse natura op9amur1 ,tusc4 ,i #af1 #cf4 ,nat4 ,d4 ,i #a1 #b enz4 ,zell]1 ,,iv #fei f4 #c4 ,9 de nieuw]e philosophie w]d de le] d] ideae innatae voorg$rag5 door ,c>tesius1 die ook het e]/ dez5 t]m gebruikte en idee dus 9 e5 tot di5 td toe ongewon5 z9 g+ bezig54 ,b ,c>tesius h+ deze le] sam5 met zn dualisme tuss*5 ziel en li*aam4 ,de cognitio intellectualis is niet uit de z9lke wa>nem+ af te leid52 deze geeft alle5 de occasio1 wa>b onze gee/ p] innatam facultatem de voor/ell+5 en begripp5 vormt1 ,r5ati ,desc>tes1 ,notae p4 #ahe4 ,de cognitio komt uit e5 eig5 beg9sel1 d4 i4 uit ideae innatae1 voort4 ,ond] die ideae innatae is die van ,god de voornaam/e1 welke als het w>e is e5e nota artificis1 op]i suo impressa4 ,m$it4 t]tia p4 #bd4 ,ma> het aangebor5 zn di] ideen vat h zoo op1 dat de ziel van nature de kra*t1 de facultas1 de dispositio bezit1 om ze uit zi*zelve voort te br5g54 ,de ideen zn dus niet actueel ma> pot5tieel 9 onz5 gee/1 ,object4 et ,respons4 p4 #ajb1 ,notae p4 #ahd1 #ahe4 ,ook volg5s ,leibniz kom5 de noodzakelke en algeme5e wa>h$5 niet van buit5 tot ons1 ma> z kom5 uit onszelv5 voort1 zooals bv4 die van sub/antie1 duur1 v]&]+1 oorzaak1 de ma!matis*e wa>h$5 en vooral ook de ,godsidee4 ,sam5 vorm5 deze wa>h$5 het natuurlk li*t d] r$e4 ,ma> het aangebor5 zn di] wa>h$5 wordt door ,leibniz bre$vo]ig] en duidelk] v]kla>d dan door ,c>tesius4 ,deze zeide alle51 dat die ideen pot5tieel 9 onz5 gee/ w>54 ,leibniz e*t] zegt1 dat ze virtualit] zn aangebor51 comme des incl9ations1 des dispositions1 des habitudes ou des virtualits naturelles et non pas comme des actions4 ,de gee/ des m5s*5 heeft ma> niet de vatba>heid om ze te k5n51 want dan kon alle k5nis aangebor5 heet51 ma> h is de bron di] wa>h$51 h kan ze uit zi*zelf te voors*n br5g51 les tir] lui-mme de son fond4 ,de ideen ligg5 dus als 't w>e geprae=me]d 9 's m5s*5 ziel4 ,en dit is mogelk1 wl er e5 voor/ell5 en d5k5 is zond] bewu/heid4 ,tot bewu/heid kom5 ze1 als de z9lke wa>nem+ er aanleid+ toe geeft4 ,deze br5gt de virtueel 9 ons aanwezige ideen ook actueel 9 onz5 gee/1 cf4 ,sprut1 ,proeve van de le] d] aangeb4 begripp5 #add1 ,/ckl1 ,ges*4 d4 n4 ,phil4 ,i #dbf1 ,malebran*e me5de het le]5 en wet5 b d5 m5s* niet &]s te kunn5 v]kl>5 dan door de ond]/ell+1 dat w de ideen 9 ,god zi5 en dat ,god dus als het algeme5e en one9dige zn 9 ons v]/& onmiddellk pres5t is4 ,op zn voetspoor le]de het ontologisme van ,giob]ti1 ,gratry1 ,ubaghs e4 a4 dat w ,god 9 onz5 gee/ onmiddellk aans*\w5 als het absolute zn en dat er dus e5e intuitieve k5nis van ,god 9 d5 m5s* aanwezig is1 ,/ckl1 ,ges*4 d4 neu]n ,philos4 ,,ii #efh f4 #fbj f4 ,door ,kant w]d deze le] d] aangebor5 begripp5 belangrk gewzigd4 ,9 aansluit+ aan de t]m9ologie van ,wolff sprak h van k5nis apriori en apo/]iori1 en le]de nu ge5 aangebor5 begripp5 ma> wel aangebor5 vorm51 nl4 vorm5 d] aans*\w+1 d4 i4 ruimte en td1 vorm5 des v]/&s1 d4 i4 kategorien1 en vorm5 d] r$e1 d4 i4 de ideen ,god1 deugd en on/]felkheid4 ,het idealisme van ,fi*te en ,hegel dreef deze le] zoo op de spits1 dat z niet alle5 de k5nis d] noodzakelke en algeme5e wa>h$51 ma> alle k5nis1 en zelfs alle zn1 heel de /(felke w]eld con/rue]d5 uit het d5k54 ,de grond51 wa>op deze le] d] ideae innatae voornamelk /eunt1 zn deze3 ,het le]51 het kunn5 le]51 ond]/elt dat hetge5 gele]d wordt re$s op e5ige wze 9 onz5 gee/ aanwezig is4 ,de r$5e]+ en het bews zn geb\wd op pr9cipia1 die p] se en apriori moet5 va//aan4 ,de erv>+ geeft alle5 1 toevallige wa>h$52 algeme5e en noodzakelke wa>h$5 kunn5 alle5 uit d5 gee/ des m5s*5 zelf voortkom54 ,dat er zulke algeme5e en noodzakelke wa>h$5 zn1 wordt bewez5 door d5 cons5sus g5tium4 ,en bov5al is de teg5/ell+ tuss*5 ziel en li*aam van di5 a>d1 dat voor/ell+5 en begripp5 niet 9 de z9lke wa>nem+ hun oorsprong kunn5 hebb52 z moet5 ( uit d5 gee/ des m5s*5 word5 v]kla>d ( uit d5 ,gee/ ,gods1 9 wi5 de m5s* alle ideen aans*\wt4 ,da>5teg5 w]d de le] d] aangebor5 begripp5 be/r$5 door de ,soc9ian51 die de natuurlke religie v]wi]p51 ,fock1 ,d] ,soc94 #cjg f41 cf4 ook ,episcopius1 ,in/4 !ol4 ,i c4 #c1 ,locke1 ,essay conc]n+ human und]/&+ ,i *4 #b-d1 ,hobbes1 de cive c4 #ad n4 #ai enz4 ,z b]iep5 zi* op de volg5de ov]weg+53 ,de le] d] ideae innatae is volkom5 ov]bodig1 omdat het ont/aan di] ideen ook langs &]5 weg zi* go$ laat v]kl>54 ,de ges*i$5is le]t1 dat ge5 enkele voor/ell+ en ge5 enkel begrip b alle m5s*5 en volk5 gelk is4 ,zelfs aangebor5 z$elke beg9sel5 zn er niet2 ov] go$ en kwaad he]s*t het groot/ mogelke v]s*il2 en het ,godsbegrip is zoo we9ig aangebor51 dat er zelfs a!i/is*e m5s*5 en volk5 be/aan4 ,k9d]51 idiot51 krankz9nig5 wet5 dan ook van zulke aangebor5 begripp5 niets af4 ,alle k5nis /amt b d5 m5s* uit de z9lke wa>nem+2 nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 s5su4 ,deze be/rd+ van de ideae innatae maakte 9 ,engel& en ,frankrk 9 de vorige eeuw veel opgang4 ,het mat]ialisme van deze eeuw sloot er zi* b aan4 ,de le] d] aangebor5 begripp5 is algeme5 prsgegev5 en v]vang5 door de !orie van de ov]]v+ d] eig5s*app51 ,d>w91 ,af/4 v4 d4 m5s*1 ho(d/4 #c1 #d4 ,sp5c]1 b ,spruyt ,proeve #cdb4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f ,s4 #cdd f4 #d4 ,van belang is het te wet51 welke h\d+ de *ri/elke !ologie teg5ov] deze le] d] ideae innatae heeft aang5om54 ,pr(4 ,spruyt v9dt het vreemd1 dat de s*ola/iek5 zi* met zeldzame e5/emmigheid teg5 die le] hebb5 v]kla>d1 en v]mo$t dat da>voor e5e !ologis*e r$5 heeft be/aan1 die h e*t] niet aangev5 kan1 ,proeve bl4 #fj4 ,dit is ind]daad het geval en zal 9 het v]volg duidelk word54 ,(s*oon de *ri/elke !ologie algeme5 aannam1 dat er wa>h$5 w>51 niet door op5b>+ ma> van nature bek5d1 en niet door opzettelk ond]zoek en nad5k5 ma> als het w>e onwillekeurig v]kreg51 heeft ze to* de le] d] aangebor5 begripp5 besli/ v]worp54 ,wel b]iep5 de voor/&]s van de ideae innatae 9 lat]5 td1 zooals ,?omass9us1 ,!ol4 dogm4 ,i c4 #d1 ,/aud5mai]1 ,*r4 ,dogm4 ,,ii #eg f4 ,kuhn1 ,gotteslehre #bte ,aufl4 #edb f41 ,klee1 ,dogm4 ,,ii #a-d en de ontologi/5 zooals ,malebran*e1 ,giob]ti1 ,ubaghs enz4 zi* op sommige k]kvad]s1 ma> t5 onre*te4 ,ju/9us ,m>tyr1 ,apol4 ,,ii #f spreekt wel van de ,godsidee als e5e 1 ma> zegt v]d] niet1 hoe h dit b$oelt4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,ii #a sq4 betoogt wel teg5 de ,gno/iek51 dat de w]eld door ,god is ges*ap5 en ,hem op5ba>t en k5n5 doet ma> gewaagt niet van e5e cognitio innata4 ,clem5s ,alex&r9us zegt ook1 dat de ,vad] en ,s*epp] all] d+5 door all5 van nature en zond] ond]ri*t1 wordt gek5d1 ma> h v]kla>t zelf me]mal51 dat die k5nis uit de bes*\w+ van ,gods w]k5 v]kreg5 wordt1 ,/rom4 ,v #ac4 #ad4 ,t]tullianus legt ze] /]k5 nadruk op de natuurlke ,godsk5nis4 ,alle m5s*5 roep5 9 we]wil van hun afgod5di5/ 9 geva> en nood d5 n5 ,god aan4 ,en dit hebb5 z niet van ,mozes ( de ,pr(et5 gele]d1 ma> hun eig5e ziel ond]wees h5 da>94 ,animae enim a primordio consci5tia ,dei dos e/4 ,deze is ond] alle volk5 gelk1 adv4 ,m>c4 #aj4 ,de ziel is van nature *ri/91 ,apol4 #ag4 ,da>m$e b$oelt ,t]tullianus niets &]s1 dan dat sommige wa>h$51 zooals die van het be/aan en de e5heid ,gods1 niet e]/ door bzond]e op5b>+ ma> van nature bek5d zn3 qua$am enim et natura nota sunt1 ut immortalitas animae p5es plures1 ut ,deus no/] p5es omnes1 de resurr4 #c4 ,met me] re*t b]oept m5 zi* op ,augu/9us1 die 9 veel opzi*t5 ond] ,plato's invlo$ /ond en dit zelf ook erk5t1 de beata vita #d4 ,ind]daad he*t h veel me] wa>de aan het d5k5 dan aan de z9nelke wa>nem+4 ,de z9tuig5 nem5 sle*ts v]&]lke d+5 wa>1 ma> de r$e1 (s*oon 9 i$] m5s* ond]s*eid51 ziet en k5t algeme5e1 noodzakelke1 onv]&]lke wa>h$54 ,en dat is alle5 da>door te v]kl>51 dat de r$e van i$] m5s* die algeme5e wa>h$5 ziet 9 de ne algeme5e r$e1 de ne onv]&]lke wa>heid1 welke ,god zelf is4 ,en zoo v]kla>t ,augu/9us dan telk5s1 dat w1 ev5als we de z9nelke voorw]p5 zi5 door het li*t d] zon1 zoo de intelligibele wa>h$5 aans*\w5 9 't li*t ,gods1 de civ4 ,,viii #g1 de tr94 ,,xii #ae4 ,h is ons me] nab dan de s*epsel5 en gemakkelk] te v9d5 dan deze1 de ,g54 ad litt4 ,v #af4 ,h is de v]itas sup] omnia praesid5s1 ,conf4 ,x #da4 ,zelfs zegt h1 ,deus et ,dom9us r]um omnium humanis m5tibus1 nulla natura int]posita1 praesidet1 de musica ,,vi #a4 ,hi]uit blkt duidelk1 dat ,augu/9us het veel bet] en li*t] a*t1 om door het ind5k5 van de eeuwige wa>h$5 tot ,god op te klimm5 dan door de bes*\w+ d] uitw5dige natuur4 ,ma> er mag to* niet uit afgeleid word51 dat de ziel des m5s*5 hi] op a>de re$s ,god re*t/reeks en onmiddellk aans*\w5 z\ en dan op deze wze tot de k5nis d] eeuwige wa>h$5 z\ kom54 ,want h zegt eld]s duidelk1 dat de visio ,dei voor d5 hemel is weggelegd1 de tr94 ,,ii #ag1 dat ons hi] op a>de de cognitio vesp]t9a is toeb$eeld1 de ,g54 ad litt4 ,,iv #cb1 dat de eeuwige wa>h$51 die de m5s* erk5t1 van ,god als de wa>heid zelve te ond]s*eid5 zn1 de lib4 arb4 ,,ii #ac1 ,solil4 ,i #e1 dat de m5s* all5gs van de bes*\w+ d] natuur1 van de k5nis d] r$e en ha> wett5 tot ,god opklimt1 ,conf4 ,,vii #aj4 de lib4 arb4 ,,ii c4 #c-ac ,cf4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorzeit1 ,i #gef f4 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ed-fg1 ,gangauf1 ,aug4 ,lehre v4 ,gott dem ,dreie9ig5 #ahhc ,s4 #acg f4 ,spruyt1 ,proeve #dc-eg4 ,de my/iek _h e*t] 9 ,augu/9us e5 ma*tig5 /eun1 en z le]de dat de m5s* oorspronkelk behalve e5 oculus c>nis en e5 oculus rationis ook nog e5 oculus contemplationis ontvang5 _h1 hetwelk1 door de g5ade h]/eld1 ,god hi] re$s b oog5blikk5 en 9 de he]lkheid volmaakt aans*\w5 z\1 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,,ii c4 #ab4 ,door ,bonav5tura wordt dan ook de /ell+ be/r$51 dat omnis cognitio sit a s5su2 de ziel k5t ,god en zi*zelve zond] hulp d] z9tuig51 ,s5t4 ,,ii di/4 #ci art4 #a qu4 #b4 ,to* blft de my/iek b ,bonav5tura1 s*oon op dit punt van ,?omas afwk5de1 b9n5 de gr5z54 ,quamvis ,deus sit praes5s1 tam5 propt] caecitatem et calig9em intellectus no/ri1 9 qua sumus1 ipsum cognoscimus ut abs5tem1 ,s5t4 ,,ii di/4 #aj art4 #a qu4 #a4 ,de aans*\w+ ,gods is niet gegev5 aan i$] m5s*1 ma> is alle5 e5e gave d] g5ade1 welke e5 ,paulus da>toe opheff5 kan1 ,s5t4 ,,ii di/4 #bc art4 #b qu4 #c4 ,en zelfs wat de k5nis d] prima pr9cipia betreft1 deze heet b ,bonav5tura wel aangebor51 ma> h v]kla>t da>b1 quia lum5 illud sufficit ad illa cognosc5da po/ receptionem speci]um s9e aliqua p]suasione sup]addita propt] sui evid5tiam4444 ,naturale enim habeo lum51 quod sufficit ad cognosc5dum quod p>5tes sunt honor&i1 et quod proximi non sunt la$5di1 non tam5 habeo naturalit] mihi impressam speciem patris vel speciem proximi1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ci art4 #a qu4 #b4 ,hoewel ,bonav5tura dus ook aanneemt1 dat er wa>h$5 zn1 die we niet door de z9nelke wa>nem+ bekom5 ma> door de inw5dige aans*\w+ en door de geme5s*ap met ,god1 to* is er ook b hem van aangebor5 ideen 9 eig5lk5 z9 ge5 sprake1 cf4 de ,freiburgs*e editie van het ,breviloquium1 #ahha p4 #gi sq4 #adh sq4 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,iii #aaa f4 ,sansev]9o1 ,philos4 ,*ri/4 ,neap4 ,,iii art4 #da4 ,heel de s*ola/iek v]wi]p e5/emmig de le] d] aangebor5 begripp54 ,z le]de 9 ond]s*eid+ da>van1 dat het wez5 d] d+5 het eig5lk object d] intellectueele k5nis is4 ,alle k5nis beg9t met de z9lke wa>nem+4 ,ma> als deze de d+5 ziet1 dan heeft het v]/& de ges*ik!id1 om da>uit het algeme5e te ab/rahe]5 en wel all]e]/ de zoog5aamde aangebor5 begripp54 ,deze word5 dus niet kant en kla> door d5 intellectus meegebra*t ma> ov]e5kom/ig zne natuur uit de wa>nem+ d] z9lke d+5 geab/rahe]d4 ,dat geldt ook van de idee ,gods4 ,god is niet de sub/antie d] d+5 ma> hun causa1 en da>om kan ,h uit zne w]k5 door wa>nem+ en d5k5 e5ig]mate word5 gek5d 9 zn be/aan en 9 zne deugd54 ,aangebor5 k5nis is er sle*ts 9 zoov]re1 als aan ons v]/& e5 natuurlke habitus is +es*ap51 om uit het e9dige tot het one9dige1 uit het bzond]e tot het algeme5e op te klimm51 cf4 deel ,i #aeh v41 en voorts ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b art4 #a1 c4 ,g5t4 ,i c4 #aj1 #aa4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii #e sq4 ,c4 ,pes*1 ,!ol4 dogm4 ,,ii #aj-ac1 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorzeit ,i #fg f4 #ehg f41 ,beilag51 #ctes ,heft ,s4 #c-dg1 ,d5z+]1 ,vi] ,b*] v4 d4 relig4 ,erk4 ,,ii #bh f4 ,het ontologisme van ,giob]ti en ,ubaghs w]d #ah ,sept4 #ahfa en #ba ,sept4 #ahff te ,rome v]oordeeld4 #e4 ,b de ,lu!rs*5 kon het go$e en w>e elem5t1 dat er 9 de le] d] aangebor5 begripp5 lag opgeslot51 niet tot zn re*t kom54 ,de !ologia naturalis1 zoo insita als acquisita1 vond we9ig g5ade b h51 cf4 re$s deel ,i #bbb4 ,door de be/rd+ d] s*ola/ieke le]1 naturalia adhuc esse integra1 liet ,lu!r zi* tot e5 teg5ov]ge/eld uit]/e v]leid54 ,het beeld ,gods 0 geheel v]lor54 ,ratio s9e ,spiritu ,sancto e/ simplicit] s9e cognitione ,dei4 ,homo 9 rebus div9is nihil habet quam t5ebras4 ,eig5lk is d5 m5s* alle5 ov]geblev5 de aptitudo passiva1 d4 i4 de mogelkheid om g]$ te word54 ,ov]ig5s is zn v]/&1 wil1 g5eg5heid alle5 tot de civilia bep]kt2 9 het gee/elke is h geheel bl9d en dood4 ,wel erk5t ,lu!r1 dat ,god zi* nog 9 zne w]k5 op5ba>t1 de s*epp+ is e5e ,l>ve ,gottes2 ma> de m5s* k5t ,hem da>uit niet me]4 ,zelfs gaat ,lu!r soms zoo v]1 dat h de zonde ess5tia hom9is noemt1 en dat de m5s* nihil quam peccatum is2 uitdrukk+51 die m5 zek] niet onbillk mag p]s5 en drukk51 ma> die to* voor zne bes*\w+ van de cognitio ,dei insita en acquisita van beteek5is zn1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #bdd f4 #bhg f4 #cfg f4 ,hetzelfde negatieve /&punt wordt +5om5 door de ,lu!rs*e symbol51 ed4 ,mll] #ebb1 #ehe1 #ehi1 #eid2 en sommige !olog5 zooals ,flacius en ,*emniz g+5 zoo v]1 dat ze heel de cognitio ,dei naturalis v]wi]p51 ,zckl]1 ,!ol4 ,natur4 #ahfj ,s4 #fd4 ,ma> weldra kwam m5 to* van deze e5zdigheid t]ug4 ,lu!r zelf sprak dikw]f &]s1 en zag en prees 9 de natuur e5 w]k ,gods1 ,zckl]1 ib4 #fj f4 ,melan*ton le]de e5e cognitio ,dei zo[el insita als acquisita2 er zn spor5 van ,god 9 al zne w]k51 ma> deze z\d5 onvoldo5de zn1 nisi etiam insita esset m5ti qua$am notitia seu de ,deo1 ,corpus ,ref4 ,,xiii #acg sq4 ,en dit voorbeeld wordt door de lat]e !olog5 gevolgd4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,prooemium #ag1 ,loc4 ,,ii c4 #d1 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,i #bej sq41 ,hollaz1 ,exam4 ,!ol4 p4 #ahg sq41 ,calovius1 ,isag4 ad ,s4 ,!ol4 c4 #d1 ,buddeus1 de a!ismo #agfg p4 #bbe sq4 enz4 besprek5 de !ologia naturalis en v]d$ig5 ha> uitdrukkelk teg5 de ,soc9ian54 ,lat] w]d ze zelfs door sommig51 zooals ,jaeg] e4 a41 afzond]lk beh&eld4 ,de cognitio ,dei insita w]d nu door de ,lu!rs*e !olog5 v]s*ill5d oms*rev51 als e5 facultas ( dispositio ( habitus ( p]fectio ( lum5 cong5itum et habitui analogum4 ,ma> hi]ov] w>5 all5 het e5s1 dat z niet be/ond 9 e5 species impressa1 welke re$s voor alle gebruik d] r$e 9 d5 m5s* aanwezig z\ zn1 ,hollaz #ahi1 ,qu5/$t #bec1 ,calovius #gg4 ,da>om w]d ,c>tesius' le] van de ideae innatae v]worp51 ,hollaz #aie1 en ev5zoo de my/ieke le] van het inw5dig li*t en van de contemplatie1 ib4 #aih-bbj4 ,en da>teg5ov] w]d dan de !ologia insita opgevat als e5e d5 intellectus humanus +eplante1 natuurlke ges*ik!id en g5eigdheid1 om s9e discursu et m5tis ratioc9atione tot k5nisse ,gods te kom5 en aan deze e5 ongetwfeld1 va/ en zek] getuig5is te gev51 ,hollaz #ahh-aij1 ,qu5/$t #bec4 ,ante s5sualem p]ceptionem nihil e/ 9 intellectu1 quoad idealem r]um repraes5tationem1 e/ tam5 aliquid 9 intellectu1 quoad notitiam habitualem1 ,hollaz1 ,ex4 !ol4 #aic4 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 pol4 ,i #bfj4 ,de ,g]e=me]d5 nam5 van d5 aanvang af teg5ov] de !ologia naturalis e5e vri5delk] h\d+ aan4 ,calvn ond]s*eidde tuss*5 e5e algeme5e en bzond]e g5ade en v]kla>de uit de e]/e alle go$s1 dat ook 9 d5 zondig5 m5s* nog is ov]geblev51 cf4 mne r$e ov] ,de ,algem4 ,g5ade bl4 #bg v4 ,bepaaldelk nam h ook aan1 dat d5 m5s*elk5 gee/ e5 s5sus div9itatis 0 +eplant1 en wel naturali in/9ctu4 ,god heeft num9is sui intellig5tiam all5 +eplant1 cujus memoriam assidue r5ovans1 novas sub9de guttas in/illat1 ,in/4 ,i #c1 #a4 ,h noemt dit ook sem5 religionis1 en v]kla>t da>uit de algeme5heid d] religie1 ib4 ,de ov]tuig+1 dat er e5 ,god is1 is naturalit] +5ita2 ze kan nooit word5 uitg]oeid1 ,i #c1 #c4 ,ma> to* wordt er nauwelks e5 op de hond]d gevond51 qui conceptum 9 suo corde foveat1 nullus autem 9 quo maturescat1 ,i1 #d1 #a4 ,en b dat sem5 religionis komt nu de op5b>+ ,gods 9 zne w]k51 zoodat ap]ire oculos nequeant qu9 aspic]e eum cogantur1 ,i #e1 #a4 ,er is ge5 /ukske d] w]eld1 nulla mundi p>ticula1 9 qua non sc9tillae saltem aliquae gloriae ipsius emic>e c]nantur1 ,i #e1 #a4 ,all]e]/ is de m5s* zelf als mikrokosmos e5e (fic9a innum]is ,dei op]ibus nobilis1 ,i #e1 #c1 #d1 ma> dan voorts heel de natuur1 die vromelk zelfs ,god g5oemd word5 kan1 #a #e1 #e4 ,cf4 ,,ii1 #b1 #ah en comm4 op ,ps4 #h2 #ai2 ,hd4 #ag3bg1 #bh4 ,rom4 #a3ai4 ,hebr4 #aa3c4 ,en zoo sprek5 alle ,g]ef4 symbol5 en !olog54 ,urs9us1 ,tract4 ,!ol4 #aehd zegt1 dat ,god zi* aan d5 m5s* op5ba>t cum notitiis de se m5ti hom9um impressis1 tum creaturis omnibus tanquam speculis et docum5tis suae div9itatis propositis p4 #ce1 en ond] de notitiae nobiscum nasc5tes rek5t h ook d5 s5sus1 dat er e5 ,god is1 gelk de algeme5heid d] religie bew/1 p4 #ci4 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #fcf sq4 v]w]pt beide ,plato en ,ari/oteles en le]t met de ,/oa en ,cic]o1 dat de nobiscum nasci1 non autem usu comp>>i2 k9d]5 wet5 t]/ond1 dat drie me] is dan twee1 dat er ond]s*eid is van go$ en kwaad enz4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #cbe v]/aat ond] de recta ratio de v]a notitia voluntatis et op]um ,dei1 ut et ord9is judiciique div9i1 a ,deo m5ti humanae inscripta2 wi] auteur de ,logos is1 wi] =ma en norma de pr9cipia naturalia zn1 en die door de bes*\w+ van ,gods w]k5 v]me]d]d wordt2 cf4 v]d] ,p4 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 p4 #b sq4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 p4 #da4 ,h4 ,alt+1 ,!ol4 el5ctica #afed p4 #b sq4 ,leydeck]1 ,fax ,v]it4 ,loc4 #c contr4 #a4 ,al/$1 ,!ol4 polem4 #afbj p4 #ahe-ahg4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,i qu4 #c n4 #b4 ,moor1 ,comm4 ,i #da enz4 ,en to* w]d1 9 we]wil dat de !ologia insita zoo kra*tig w]d bepleit1 ,c>tesius' le] van de ideae innatae door ,voetius besli/ v]worp51 ,disp4 ,v #dgg-ebe4 ,h bes*uldigt ,c>tesius vooral van drie d+51 dat h het woord idea 9 e5 ongewon5 z9 bezigt en alzoo v]vals*t2 dat h niet duidelk zegt1 wat ond] die idea ,dei innata moet word5 v]/aan1 ( ze behoort tot de !ologia insita ( acquisita1 ( ze e5 facultas ( actus1 e5 ens reale ( ens int5tionale is enz42 en dat h de k5nis1 die door de z9tuig5 ons toekomt1 van ha> wa>de en zek]heid b]o(t4 ,9 welk5 z9 de !ologia insita dan te v]/aan z1 wordt door ,voetius kla> oms*rev54 ,z is e5e facultas seu vis seu aptitudo facultatum rationalium1 seu lum5 naturale 9 eo1 quod intellectus v]itatem pr9cipiorum pote/ s9e ullo labore1 praevio /udio aut ratioc9atione compreh5d]e1 et positis pon5dis 7cognitione scil4 t]m9orum7 de facto sic compreh5dit1 ex naturali quadam necessitate et insito sibi pond]e 9 hunc v]itatis s5sum atque ass5sum dilatus et incl9ans2 op dezelfde wze1 als de wil door e5e natuurlke gea>dheid het go$e najaagt en het oog vanzelf het li*t en het zi*tb>e aans*\wt1 ,disp4 ,i #ada cf4 ,v #eaf1 #ebe4 ,de bek5de spreuk3 nihil e/ 9 intellectu quod non prius fu]it 9 s5su wordt dan ook 9 zoov] als wa>heid erk5d1 dat de w]eld om ons he5 op de e5e ( de &]e zde1 als re*t/reeks* object ( als product ( als deel ( als teg5/ell+ enz4 noodzakelk is1 om ons tot bewu/e k5nis te br5g51 ib4 ,v #ebe4 #f4 ,uit al het bov5g5oemde wordt ons de r$5 duidelk1 wa>om de *ri/elke !ologie zoo e5p>ig de le] d] ideae innatae v]wi]p4 ,het 0 de vrees voor het rationalisme en het my/icisme1 die ha> da>b leidde4 ,indi5 de m5s* re$s b zne geboorte 9 zn gee/ e5 volkom5 kl>e en duidelke k5nis meebra*t1 hetz van al de ideen 7,plato71 ( van ,god 7,c>tesius71 ( van het zn 7,giob]ti71 dan w]d h da>door van de w]eld onafhankelk2 h kon de volkom5 zuiv]e k5nis uit zn eig5 gee/ voortbr5g5 en 0 zi*zelf g5oeg2 h kon zelfs de op5b>+ miss51 welke ,god 9 zn woord _h gegev52 bet] en duidelk] dan 9 natuur en ,s*rift vond h de volmaakte k5nis 9 zn eig5 gee/4 ,ja me] nog1 door de le] d] ideae innatae w]d e5e ondempb>e klove gegrav5 tuss*5 gee/ en /(1 tuss*5 ziel en li*aam4 ,de zi5lke w]eld 0 dan niet e5 s*epp+ en op5b>+ ,gods1 ge5 beli*am+ van goddelke g$a*t52 uit ha> kond5 de eeuwige wa>h$51 de intellectueele k5nis niet word5 afgeleid2 deze vond de m5s* alle51 door zelfbez9n+ en h]9n]+1 als h van de w]eld zi* afzond]de en 9 zn eig5 zielelev5 zi* t]ugtrok4 ,en ind]daad is hi]m$e het geva> aangewez51 dat altd van de zde d] ideae innatae dreigt4 ,het dualisme van ,plato heeft 9 het neoplatonisme en da>door we] 9 de *ri/elke1 bepaaldelk de ,rooms*e k]k tot e5e my/iek geleid1 welke e]/ wel op de lag]e trapp5 d] m$itatie van de op5b>+ ,gods 9 natuur en ,s*rift gebruik maakte ma> dan1 hoog] tot de contemplatie ge/eg51 al die uitw5dige hulpmiddel5 wel miss5 kon en aan het inw5dig woord1 het gee/elk li*t1 de aans*\w+ en geme5s*ap ,gods 9 het inn]lk/ zielsbe/aan volkom5 g5oeg _h4 ,en het 9 de nieuw]e philosophie door ,c>tesius we] opgekom5 dualisme en de da>m$e 9 v]b& /a&e le] van de idea ,dei innata heeft b ,leibniz en ,wolff e]/1 da>na b ,kant1 ,fi*te en ,hegel tot e5 rationalisme geleid1 dat heel de w]eld des zns con/rue]de uit de imman5te g$a*te van d5 m5s*elk5 gee/4 ,nu is het kla> als de dag1 dat de ,s*rift van zulk e5e des m5s*5 en van zulk e5e v]a*t+ van li*aam en w]eld niets wet5 wil4 ,z le]t dat de m5s* na> ziel en li*aam beelddrag] ,gods is en dat h door zn li*aam aan heel de zi5lke w]eld v]want en v]bond5 is4 ,ma> deze b& is ge5 slav5ket52 integ5deel1 de w]eld1 wa>9 de m5s* is geplaat/1 leidt hem niet van ,god af ma> tot ,god op2 z is e5e s*epp+ ,gods1 e5 spiegel van zne deugd51 e5e manife/atie zn] g$a*t54 ,er is na> het s*oone woord van ,calvn nulla mundi p>ticula1 9 qua non sc9tillae saltem aliquae gloriae ipsius emic>e c]nantur1 ,in/4 ,i #e1 #a4 ,en omdat de *ri/elke !ologie dat heeft v]/aan1 da>om heeft ze e5/emmig de le] d] aangebor5 begripp5 v]worp54 ,en da> kwam5 dan nog de b$5k+5 b1 aan psy*ologie en hi/orie ontle5d1 welke teg5 deze le] o4 a4 door ,locke w]d5 +ebra*t4 ,het empirisme v]d$igde teg5ov] my/icisme en rationalisme e5e ko/elke wa>heid4 ,imm]s1 als deze ri*t+5 bewe]d51 dat het wez51 de idee d] d+5 niet uit de z9nelke wa>nem+ ons kond5 toekom5 ma> alle5 9 ,god 7,malebran*e71 9 de ziel door 7,plato7 ( door d5k5 uit 's m5s*5 eig5 gee/ 7,c>tesius-,hegel7 kond5 voortkom51 dan hadd5 ook z da>m$e e5e go$e b$oel+4 ,god is ind]daad de zon d] gee/54 ,9 zn li*t zi5 w het li*t4 ,de ,logos v]li*t e5 iegelk m5s*1 kom5de 9 de w]eld4 ,ma> to* is het wa>1 dat w hi] op a>de niet zi5 van aangezi*t tot aangezi*t1 dat w w&el5 9 gelo(1 en door e5 spiegel zi5 9 e5e dui/]e r$e4 ,alle5 door bes*\w+ van ,gods op5b>+ 9 natuur en ,s*rift kom5 w tot k5nisse ,gods1 ,rom4 #a3ai1 #a ,cor4 #ac3bb1 #b ,cor4 #c3ah4 ,er is hi] op a>de ge5 re*t/reeks*e1 onmiddellke k5nis van ,god en van zne g$a*t5 te v]krg51 ma> alle5 e5e middellke1 p] speculum en 9 speculo4 ,het gevoel5 d] my/ici1 rationali/5 en ontologi/5 is dan ook niet !i/is* ma> pan!i/is*2 het v]w>t het lum5 rationis met het lum5 ,dei1 de algeme5e wa>h$5 9 ons met de ideen 9 het bewu/zn ,gods1 onz5 logos met d5 4 ,en da>teg5ov] /elde de *ri/elke !ologie de le] d] ,h4 ,s*rift1 dat al onze k5nis van ,god1 da> zn wez5 9 zi*zelf voor ons onk5ba> is1 door middellke op5b>+ v]kreg5 wordt en e5 analogis* k>akt] draagt4 ,feitelk komt dan ook ge5 enkel m5s* tot de k5nis d] prima pr9cipia en tot de g$a*te ,gods buit5 de w]eld om4 ,het k9deke1 dat onbewu/ wordt gebor51 ontvangt langzam]h& all]lei voor/ell+5 en d5kbeeld5 uit de omgev+1 wa>9 het opgevo$ wordt4 ,met d5 e]/5 m5s* moge dit uit d5 a>d d] zaak &]s gewee/ zn2 all5 die na hem gebor5 zn1 zn niet i$] op eig5 geleg5heid en door eig5 nad5k51 ma> door hun oud]s en door hun lev5skr+ tot bewu/e en held]e k5nis gekom51 beide van zi5lke en onzi5lke d+54 ,da>om is er ge5 k5nis van het onzi5lke1 dan ond] het symbool van het zi5lke4 ,wie e5 z9tuig mi/1 krgt ook ge5e voor/ell+ van de da>aan corresponde]5de v]s*nsel54 ,e5 bl9de weet niet1 wat li*t is en v]/aat da>om ook niet1 dat ,god e5 li*t is1 &]s dan alle5 negatief en door teg5/ell+4 ,da>om is er ook 9 re*t en z$e1 9 religie en kun/ zooveel v]s*il ond] de m5s*5 en volk5 mogelk4 ,dit w>e onv]kla>ba>1 indi5 de ideen 9 eig5lk5 z9 w>5 aangebor5 en onmiddellk door ,god zelv5 9 onz5 gee/ w>5 +eplant4 ,nu zi5 we e*t]1 dat alle m5s*5 wel het v]mog5 d] spraak hebb5 ma> to* ze] v]s*ill5de tal5 sprek52 dat all5 wel e5e idee hebb5 van ,god ma> ze 9 all]lei voor/ell+5 inkle$52 dat er m5s*5 zn1 die 9 hun h>t zegg51 dat er ge5 ,god is2 dat het ond]s*eid van go$ en kwaad ov]al bek5d is ma> beid] inh\d ze] uite5loop5d wordt bepaald2 dat ov] re*t en onre*t1 ov] s*oon en leelk de me5+5 ze] v]re van elk&] afwk54 ,9 n woord1 er is ge5 enkele religieuse ( e?is*e wa>heid1 die ubique1 semp] et ab omnibus is erk5d2 er heeft e5e !ologia naturalis 9 actueel5 z9 nimm] be/aan1 ev5m9 als e5 natuurre*t en e5e natuurlke moraal4 #g4 ,da>m$e is e*t] sle*ts de e5e zde d] wa>heid getoond4 ,er is nog e5e ke]zde1 die van niet m9d] belang is4 ,het valt imm]s niet te loo*551 dat gelk objectief het li*t d] zon1 zoo ook subjectief het oog noodig is om te zi54 ,dat de m5s*5 feitelk le]51 en k5nis opdo5 uit hunne omgev+1 /aat va/2 ma> het ond]/elt1 dat z e5 v]mog51 e5e ges*ik!id en g5eigdheid tot le]5 m$ebr5g54 ,de taal wordt ons gele]d door het volk1 wa>ond] w gebor5 zn1 ma> z ond]/elt b i$]5 m5s* e5e dispositie en e5e neig+ om te sprek54 ,zoo is het op alle t]re91 9 religie1 kun/1 moraal1 re*t1 wet5s*ap enz4 ,de sem9a sci5ti>um ligg5 van nature 9 d5 m5s*4 ,alle wet5s*ap gaat uit van algeme5e pr9cipia1 die door zi*zelve en vanzelf va//aan4 ,alle k5nis ru/ 9 gelo(4 ,alle bews ond]/elt t5 slotte e5e 4 ,er zn logis*e1 ma!matis*e1 philosophis*e1 e?is*e en zoo ook religieuse en !ologis*e pr9cipia1 die wel ze] algeme5 en ab/ract zn1 ma> die to* door alle m5s*5 en 9 alle eeuw5 word5 aang5om5 en die e5 k>akt] van natuurlkheid en noodzakelkheid drag54 ,de wett5 van het d5k5 zn voor all5 gelk2 de le] d] getall5 is ov]al dezelfde2 het ond]s*eid van go$ en kwaad is all5 bek5d2 er is ge5 volk zond] religie en k5nisse ,gods4 ,dit is niet &]s te v]kl>5 dan door het aannem5 van pr9cipia p] se nota1 1 v]itates aet]nae1 welke d5 m5s*elk5 gee/ van nature zn +epr5t4 ,b de religie moet m51 ( m5 wil ( niet1 altd we] t]uggaan tot e5 sem5 religionis1 e5 s5sus div9itatis1 e5 in/9ctus div9us1 e5e cognitio insita4 ,de ,s*rift zelve gaat ons da>9 voor4 ,z b9dt d5 m5s* zoo /]k mogelk aan de objectieve op5b>+ 9 natuur en g5ade1 ma> z erk5t tegelk]td1 dat de m5s* ,gods beeld en gesla*t is1 dat h 9 d5 e5 v]mog5 bezit om ,god 9 zne w]k5 te zi5 en dat h het w]k d] wet ges*rev5 draagt 9 zn h>t1 ,g54 #a3bf1 ,hd4 #ag3bg1 ,rom4 #a3ai1 #b3ae4 ,to* komt er alles op aan1 om deze oorspronkelkheid d] go$ te v]/aan4 ,m5 heeft ze op v]s*ill5de wze aang$uid en gesprok5 van 1 +5itus1 insculptus1 insitus1 aangebor51 +es*ap51 +eplant enz4 ,en niem& bezigt die woord5 9 lett]lk5 z92 zoodra deze uitdrukk+5 word5 +$a*t1 haa/5 zi* bna all5 om te v]kl>51 dat ze niet b$oel51 dat deze ideae innatae t]/ond met de geboorte fix und f]tig word5 meegebra*t en als species impressae 9 het bewu/zn aanwezig zn4 ,9 di5 z9 zn er dan ook ge5 aangebor5 begripp54 ,god laat d5 m5s* 9 ge5 enkel opzi*t volwass5 9 de w]eld kom5 ma> laat hem gebor5 word5 als e5 hulpeloos en hulpbehoev5d k9d4 ,en dat k9d z\ omkom51 indi5 het niet gevo$ en v]zorgd w]d door zn omgev+4 ,to* s*uilt 9 het k9d re$s de toekom/ige man4 ,en zoo is het op intellectueel1 e?is* en religieus t]re94 ,cognitio ,dei insita wil niet zegg51 dat de m5s* onmiddellk1 door ,god zelv51 met e5e g5oegzame k5nis is toeg]u/ en aan de op5b>+ ge5 behoefte me] heeft4 ,ze geeft niet te k5n51 dat h alle5 op zi*zelf 9 /aat is1 om e5ige bewu/e1 kl>e en w>e k5nis van ,god uit zn eig5 gee/ af te leid54 ,ma> ze duidt aan1 dat de m5s* beide de pot5tia 7aptitudo1 vis1 facultas7 en de incl9atio 7habitus1 dispositio7 bezit1 om 9 d5 normal5 ontwikkel+sgang en te midd5 d] omgev+1 wa>9 ,god hem het lev5 s*onk1 vanzelf en zond] dwang1 zond] wet5s*appelke r$5e]+ en bewsvo]+1 1 tot e5ige va/e1 zek]e1 ontwfelb>e k5nisse ,gods te kom54 ,de woord5 1 +5itus1 aangebor5 enz4 b$oel5 dus niet datg5e uit te drukk51 wa>m$e e5 m5s* gebor5 wordt1 ma> ze will5 sle*ts te k5n5 gev51 dat de k5nisse ,gods langs natuurlk5 weg1 zond] wet5s*appelke r$5e]+1 uit d5 m5s* zelf gebor5 wordt4 ,ze zn niet op te vatt5 als opposita van de le]1 dat de m5s* als tabula rasa1 zond] bepaald51 mat]ieel5 inh\d 9 zn bewu/zn gebor5 wordt2 ma> ze zn teg5ge/eld aan de me5+1 dat de m5s* e]/ uitw5dig1 door e5e bepaalde op5b>+1 door wet5s*appelk bews1 als het w>e kun/matig en door dwang tot k5nisse ,gods w]d gebra*t4 ,zoo zn die uitdrukk+5 altd 9 de *ri/elke !ologie b$oeld4 ,ze wisseld5 da>om met 1 1 vi insita1 s9e praevio /udio1 s9e discursu op]oso enz4 af4 ,dei cognitio nobis innata dicitur esse1 9 quantum p] pr9cipia nobis innata de facili p]cip]e possumus ,deum esse1 ,?omas b ,kleutg51 ,phil4 d] ,vorzeit ,i #cdh4 ,da>om is de opm]k+ van ,locke ook onjui/1 dat1 indi5 ond] ideae innatae alle5 het v]mog5 d] k5nis w]d v]/aan1 dan alle k5nis aangebor5 kon heet54 ,want de cognitio ,dei heet da>om insita ( innata1 wl i$] m5s* b normale ontwikkel+ da>toe kom5 moet4 ,gelk e5 m5s*1 de oog5 op55d1 vanzelf de zon en b ha> li*t de voorw]p5 aans*\wt1 zoo moet de m5s* kra*t5s zne natuur1 zoodra h hoort dat er e5 ,god is1 dat er ond]s*eid is van go$ en kwaad1 enz41 da>aan zne toe/emm+ gev54 ,h kan da> niet buit54 ,h neemt die wa>h$5 vanzelf1 zond] dwang ( bews aan1 omdat ze door zi*zelve va//aan4 ,da>om heet de k5nisse ,gods aangebor51 en 0 de uitdrukk+ van e5e aangebor5 pot5tie ( faculteit onbevr$ig5d4 ,er wordt e5]zds teg5ov] de le] d] ideae innatae door uitg$rukt1 dat de k5nisse ,gods niet kla> en g]e$ door d5 m5s* wordt meegebra*t ma> middellk1 door inw]k+ d] op5b>+ 9 zn bewu/zn tot /& komt1 en &]zds wordt er teg5ov] het empirisme door aang$uid1 dat die op5b>+ ,gods zoo luide en kra*tig spreekt en zoo diep5 we]klank v9dt 9 i$]s gemo$1 dat ze d5 m5s* als van nature eig5 en +es*ap5 kan heet54 ,en hi]m$e heeft de !ologie niet alle5 aan de ,s*rift1 ma> ook aan psy*ologie en hi/orie volle re*t lat5 w$]v>54 ,op5b>+ is er van ,god 9 al zne w]k51 niet alle5 buit5 ma> vooral ook 9 d5 m5s*4 ,van de natuur1 wa>uit ,god wordt gek5d1 maakt de m5s* zelf het voornaam/e deel uit4 ,en uit die gans*e natuur1 beide buit5 en 9 hem1 ontvangt de m5s* indrukk5 en gewa>word+51 die 9 zn bewu/zn vr alle r$5e]+ en bews het besef kweek5 van e5 ,hoog/e ,wez54 ,het is ,god zelf1 die aan ge5 m5s* zi* onbetuigd laat4 ,cf4 ,i #af4 #aegv4 #babv41 en voorts nog ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #ehg-gib4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #aie4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #aig4 ,mc ,co%1 ,! intuition ( ! m9d1 inductively inve/igat$1 #ahfj4 ,john ,caird1 ,an introduction to ! philos4 ( religion #ahhj p4 #ci4 #afj4 ,lotze1 ,mikrok4 ,,iii #ehj f4 #bb4 ,,de ,,k5ba>heid ,,gods4 7,cognitio ,dei acquisita47 #a4 ,tuss*5 de cognitio ,dei insita en acquisita moge er ge5 teg5/ell+ be/aan1 er is to* ongetwfeld tuss*5 beide ond]s*eid4 ,dikw]f wordt dit ond]s*eid zoo opgevat1 dat de e]/e de k5nisse ,gods a&uidt1 welke d5 m5s* aangebor5 is en hem toekomt uit zn eig5 wez51 en de twe$e die1 welke t] v]me]d]+ en uitbreid+ d] e]/e d5 m5s* t5 deele wordt van buit51 uit de bes*\w+ d] w]eld4 ,ma> duidelk en nauwkeurig is het v]s*il tuss*5 beide da>m$e niet aangegev54 ,imm]s1 9 eig5lk5 z9 is er ge5 k5nis aangebor51 no* van ,god no* van de w]eld4 ,alle k5nis komt van buit5af 9 's m5s*5 bewu/zn 94 ,wat aangebor5 is1 is alle5 het v]mog5 d] k5nis2 ma> dit v]mog5 komt e]/ tot h&el+ en daad door de inw]k+ d] w]eld 9 en om ons he54 ,het zaad d] religie ligt wel 9 d5 m5s*1 ma> het ontkiemt alle5 9 d5 akk] van heel het m5s*elk lev54 ,gelk het oog door d5 m5s* b zne geboorte wordt meegebra*t ma> de voorw]p5 e]/ ziet b het li*t d] zon1 zoo aans*\wt de geloovige ,god e]/ 9 al de w]k5 zn] h&54 ,voorts is het 9 de vorige ons duidelk geword51 dat de *ri/elke !ologie ond] het aangebor5 en +es*ap5 zn d] k5nisse ,gods nooit heeft v]/aan1 dat de m5s* b de geboorte e5ige bewu/e k5nis van ,god meebra*t2 ma> ze gaf da>m$e alle5 te k5n51 dat de k5nisse ,gods d5 m5s* niet door dwang ( geweld1 en ook niet door logis*e r$5e]+ ( dw+5de bewz5 behoeft bgebra*t te word51 ma> dat ze d5 m5s* van nature1 spontaan1 van zelve eig5 is4 ,e5 m5s*1 normaal zi* ontwikkel5d1 komt zond] dwang ( moeite1 vanzelf tot e5ige k5nis van ,god4 ,da>om /aat dan ook de cognitio ,dei insita niet 9 teg5/ell+ met de acquisita1 want 9 ruim]5 z9 kan ook de e]/e acquisita heet54 ,aan de cognitio ,dei1 beide insita en acquisita1 gaat nl4 de op5b>+ ,gods vooraf4 ,h laat zi* niet onbetuigd4 ,h w]kt met zne eeuwige kra*t en goddelkheid van alle kant5 op d5 m5s* 91 niet alle5 van buit5 ma> ook van b9n52 9 natuur en m5s*5w]eld1 9 h>t en gewet51 9 voor- en teg5spo$ tre$t ,god als het w>e d5 m5s* tegemoet4 ,en deze ontv+ als ges*ap5 na> ,gods beeld het v]mog51 om de indrukk5 da>van op te vang5 en da>door tot e5ig besef en tot e5ige k5nis van het ,eeuwige ,wez5 te kom54 ,de cognitio insita1 zoodra z cognitio en dus niet alle5 pot5tia ma> actus is1 is nooit &]s dan ond] inw]k+ van de op5b>+ ,gods 9 en buit5 d5 m5s* ont/aan en is dus 9 zoov] altd acquisita4 ,om deze r$55 w]d het ond]s*eid tuss*5 de cognitio ,dei insita en acquisita vroeg] gewoonlk &]s aangegev54 ,het be/ond 9 deze twee d+54 ,voore]/ da>91 dat de cognitio ,dei innata vanzelf1 spontaan1 zond] moeite ( dwang w]d v]kreg51 de cognitio ,dei acquisita da>5teg5 door r$5e]+ en betoog1 door nad5k5 en bews langs de viae causalitatis1 em95tiae en negationis w]d v]worv52 g5e 0 noetica1 deze dianoetica4 ,en t5 twe$e vloeide da>uit ook dit v]s*il voort1 dat de e]/e alle5 9 beg9sel5 be/ond en algeme5 en noodzakelk 01 ma> de twe$e 0 me] uitgew]kt en ontwikkeld1 lev]de me] concrete /ell+5 en 0 da>om ook aan all]lei twfel en be/rd+ ond]worp54 ,dat er e5 ,god is1 /ond en /aat nag5oeg voor all5 va/4 ,ma> de bewz5 voor het be/aan ,gods zn door het d5k5 gevond5 en zn da>om beurtel+s gem9a*t en hoogges*at1 ,moor1 ,comm4 ,i #da4 #dd4 ,en da>m$e is het ond]s*eid jui/ aangegev54 ,het ligt niet da>91 dat de aangebor5 k5nisse ,gods uit d5 m5s* en de v]kreg5e uit de w]eld z\ opkom54 ,ook het moreel bews is ontle5d aan de z$elke bewu/heid1 die b9n5 d5 m5s* zi* bev9dt4 ,9 beide is het dezelfde en de gans*e op5b>+ ,gods1 uit welke de cognitio ,dei indr+t 9 ons bewu/zn4 ,ma> 9 de cognitio ,dei insita w]kt die op5b>+ 9 op het bewu/zn van d5 m5s* en kweekt da> indrukk5 en beseff54 ,9 de cognitio ,dei acquisita wordt die op5b>+ ,gods door d5 m5s* +$a*t2 zn v]/& gaat aan d5 arbeid1 zne reflectie ontwaakt1 en met kl>e1 held]e bewu/heid zoekt h door r$5e]+ en bews uit de s*epsel5 op te klimm5 tot ,god4 ,de m5s* heeft nl4 op ge5 gebi$ van k5nis aan indrukk5 en beseff5 g5oeg4 ,h is met het bewu/zn alle5 niet tevr$54 ,het is hem niet voldo5de1 dat h weet4 ,h wil ook wet51 dat h weet2 h tra*t het hoe en wa>om van zn wet5 te v]kl>54 ,en v&a>1 dat het gewone1 all$aags*e1 empiris*e wet5 altd zoekt ov] te gaan 9 het eig5lke1 wet5s*appelke wet52 dat het gelo( zi* v]heft tot !ologie1 en de cognitio ,dei insita zi* voltooit 9 de cognitio ,dei acquisita4 #b4 ,de indeel+ 9 cognitio ,dei insita en acquisita wordt gewoonlk alle5 toegepa/ op de !ologia naturalis4 ,en deze wordt dan ond]s*eid5 van en dikw]f teg5ge/eld aan de !ologia revelata4 ,re$s vroeg] is deze opvatt+ bre$vo]ig be/r$51 ,i #bai-bdd4 ,er is ge5 afzond]lke !ologia naturalis1 die buit5 alle op5b>+ om door d5 m5s* uit de d5k5de bes*\w+ d] w]eld z\ kunn5 v]kreg5 word54 ,die k5nisse ,gods1 welke 9 de !ologia naturalis wordt sam5gevat1 is ge5 product van de m5s*elke r$e4 ,z ond]/elt all]e]/1 dat ,god zelf zi* 9 de w]k5 zn] h&5 op5ba>t2 het is niet de m5s*1 die ,god1 ma> ,god1 die d5 m5s* zoekt ook door zne w]k5 9 de natuur he54 ,voorts is het niet de m5s*1 die met het natuurlke li*t d] r$e deze op5b>+ ,gods v]/aat en k5t2 alle godsdi5/5 d] ,heid55 zn positief2 ma> er is van 's m5s*5 zde e5 geheiligd v]/& en e5 geop5d oog van noode1 om ,god1 d5 wa>a*tig5 en lev5d5 ,god1 9 zne s*epsel5 op te m]k54 ,en zelfs is dit nog niet g5oeg4 ,ook de geloovige1 ook de ,*ri/5 z\ ,gods op5b>+ 9 de natuur niet v]/aan en niet zuiv] kunn5 we]gev51 indi5 ,god zelf niet 9 zn ,woord _h bes*rev51 hoe en wat ,h van zi*zelv5 9 heel de w]eld op5ba>t4 ,de cognitio ,dei naturalis is 9 de ,s*rift zelve opg5om5 en da>9 bre$vo]ig ontv\wd4 ,da>om is het ook e5e gans* v]ke]de me?ode1 dat de ,*ri/5 zi* b de beh&el+ d] !ologia naturalis als het w>e van de bzond]e op5b>+ 9 de ,s*rift en van de v]li*t+ des ,h4 ,gee/es ontdoet1 zond] e5ige *ri/elke ,voraussetzung ha> bespreekt1 en da>na tot de !ologia revelata ov]gaat4 ,de ,*ri/5 /aat ook als dogmaticus van d5 aanvang af met beide voet5 op d5 grondslag d] bzond]e op5b>+2 niet e]/ 9 d5 locus de ,*ri/o ma> ook 9 d5 locus de ,deo is h ,*ri/geloovige4 ,ma> alzoo /a&e1 ziet h rondom zi*1 en gewap5d met de bril d] ,h4 ,s*riftuur ziet h 9 heel de w]eld e5e op5b>+ van di5zelfd5 ,god1 di5 h 9 ,*ri/us als zn ,vad] 9 de hemel5 k5t en beldt4 ,dan e*t] is ond] de cognitio ,dei insita en acquisita niet die k5nis te v]/aan1 die w buit5 de bzond]e op5b>+ om uit de s*epp+ v]krg54 ,van onze pril/e jeugd af aan heeft ,gods bzond]e op5b>+ 9 ,*ri/us op ons all5 +ew]kt2 w zn 9 het v]bond d] g5ade en dus ,*ri/5 gebor52 all]lei *ri/elke invlo$5 hebb5 de k5nisse ,gods gevormd1 welke ?ans ons deel is1 9 veel groot] mate1 dan de w]k+1 die er van ,gods op5b>+ 9 de natuur op ons h>t is uitgegaan2 en 9 het li*t di] bzond]e op5b>+ hebb5 w all5 ook de natuur en de w]eld om ons he5 le]5 bes*\w54 ,w dank5 all5 de k5nisse ,gods uit de natuur aan ,gods bzond]e op5b>+ 9 zn ,woord4 ,de natuur z\ ons ev5 v]w>de /emm5 lat5 hoor5 als de ,heid551 indi5 w ,gods sprake niet 9 de w]k5 d] g5ade hadd5 belui/]d en da>door nu zne /em ook 9 de w]k5 d] natuur v]/ond54 ,ma> nu is die op5b>+ ,gods 9 de natuur ook van hooge wa>de4 ,het is dezelfde ,god1 die 9 natuur en 9 g5ade1 9 s*epp+ en h]s*epp+1 9 d5 ,logos en 9 ,*ri/us1 9 d5 ,gee/ ,gods en 9 d5 ,gee/ van ,*ri/us tot ons spreekt4 ,natuur en g5ade zn ge5 teg5/ell+2 w hebb5 n5 ,god1 uit wi5 en door wi5 en tot wi5 z beide zn4 #c4 ,dit geldt beide van de cognitio ,dei insita en acquisita2 beide dank5 we aan de ,h4 ,s*rift4 ,het is wa>1 dat deze ge5 moeite doet om het be/aan ,gods te bewz54 ,ze gaat van dat be/aan uit en ond]/elt1 dat de m5s* ,god k5t en erk5t4 ,z a*t d5 m5s* nog niet zoo diep gezonk51 dat h om te geloov5 vooraf e5 bews van noode heeft4 ,imm]s is h nog beelddrag] ,gods1 ,gods gesla*t1 en begaafd met e5 1 om 9 de s*epp+ ,gods eeuwige kra*t en goddelkheid op te m]k54 ,de loo*5+ van ,gods be/aan is 9 het oog d] ,s*rift e5 teek5 van dwaa%eid1 van diep z$elk v]val1 ,ps4 #ad3b4 ,zulke m5s*5 zn uitzond]+1 ge5 regel4 ,doorga&e rek5t de ,s*rift op zulk51 die het be/aan ,gods ong$wong5 en kra*t5s de inspraak hunn] natuur erk5n54 ,z appelle]t niet aan het r$5e]5d v]/&1 ma> aan het r$elk en z$elk bewu/zn4 ,z ontle$t en betoogt niet1 ma> laat ,god zi5 9 al de w]k5 zn] h&54 ,ma> dat doet ze dan to*4 ,hemel en a>de mitsgad]s alle s*epsel51 lo( en gras1 reg5 en droogte1 vru*tb>e en onvru*tb>e j>51 sps en drank1 gezondheid en krankheid1 rkdom en armo$e1 en alle d+5 sprek5 d5 vrom5 van ,god4 ,er is ge5 deel1 ge5 /ukske d] w]eld1 wa>9 zne kra*t en goddelkheid niet wordt aans*\wd4 ,na> hemel en a>de1 vogel5 en mi]51 bloem5 en lelin wordt de m5s* v]wez51 om ,god te aans*\w5 en te erk5n54 ,de ,s*rift r$5e]t niet 9 het afgetrokk5e en maakt ,god niet tot de conclusie van e5 syllogisme1 het nu aan ons ov]lat5d1 ( w dat bews dw+5d zull5 v9d54 ,ma> z spreekt met gezag1 z gaat !ologis* en religieus van ,god uit1 z laat zne deugd5 zi5 9 zne w]k5 en z eis*t1 dat w ,god erk5n5 zull54 ,e5 os k5t zn bezitt]1 en e5 ezel de kribbe zns he]51 ma> ,israel heeft ge5 k5nis1 mn volk v]/aat niet1 ,jes4 #a3c4 ,het /aat voor ha> va/1 dat ,god zi* op5ba>t 9 de s*epsel5 en dat ,h zi* aan niem& onbetuigd laat1 ,hd4 #ad3ag1 ,rom4 #a3ai4 ,en alzoo zi* b]oep5de op de gans*e s*epp+1 als e5 getuig5is en op5b>+ ,gods1 bevat z alles 9 kiem1 wat lat] 9 de bewz5 bre$ w]d uitgew]kt en dialectis* w]d ontv\wd4 ,er ligt wa>heid 9 de opm]k+ van ,c4 ,j4 ,nitzs*1 ,sy/4 d] ,*r4 ,lehre1 #fte ,aufl4 ,s4 #adb1 dat de ,h4 ,s*rift ons e5 aanvang en analogie van het aitiologis* bews geeft 9 ,rom4 #a3bj1 van het teleologis* 9 ,ps4 #h2 #ai2 ,hd4 #ad3ag1 van het moreel 9 ,rom4 #b3ad en van het ontologis* 9 ,h&4 #ag3bd1 ,rom4 #a3ai1 #cb4 ,ma> zoo sprek5de1 niet 9 dialectis* betoog ma> 9 de taal d] getuig5is1 zi* niet appelle]5de op het r$5e]5d v]/& ma> e5 b]oep do5de op h>t en gewet51 op heel het r$elk en z$elk bewu/zn van d5 m5s*1 is de ,s*rift nooit zond] ma*t en invlo$ gewee/4 ,ook 9 dez5 is z e5 kra*tig woord1 s*]p als e5 tweesnd5d s*]p zwa>d1 doorga&e tot de v]deel+ d] ziel en des gee/es1 e5 oordeela> van de g$a*t5 en ov]legg+5 des h>t54 ,ook zond] logis* betoog en wsge]ig bews is de ,s*rift 9 deze h>e getuig5is ma*tig1 omdat z het woord ,gods is en /eun v9dt 9 de r$elke en z$elke natuur van i$]5 m5s*4 ,het is ,god zelf1 die zi* aan niem& onbetuigd laat4 ,en het is de m5s* zelf1 die1 wl h na> ,gods beeld w]d ges*ap51 zns ondanks aan deze getuig5is gehoor en in/emm+ gev5 moet4 ,9 dit li*t moet5 ook de zoog5aamde bewz5 voor ,gods be/aan word5 bes*\wd4 ,dat zal beide voor ov]s*att+ en voor m9a*t+ d] bewz5 ons bew>54 #d4 ,re$s b de oude wsge]51 ,anaxagoras1 ,socrates1 ,plato1 ,ari/oteles1 ,plut>*us1 ,s5eca1 ,cic]o treff5 we de bewz5 aan1 die voor het be/aan van ,god word5 bgebra*t4 ,uit de s*oonheid1 de h>monie1 de beweg+1 de doelmatigheid d] w]eld1 uit de r$e en het aangebor5 besef1 uit het belang d] religie voor /aat en maats*app1 uit de ov]e5/emm+ d] volk5 wordt beslot5 tot het be/aan van e5 zelfbewu/1 r$elk1 ,goddelk wez51 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,i #hhe f4 ,,ii #gga f4 ,,iii #ceg f4 ,,iv #acc f4 ,de *ri/elke !ologie nam al deze bewz5 ov] en beh&elde ze met voorliefde2 ,augu/9us voegde er nog e5 uit de algeme5e begripp5 aan toe1 de lib4 arb4 ,,ii c4 #c-ae4 ,mns*]--v4 ,coelln1 ,d4 ,g4 ,i #abe-abi4 ,z v]smaadde d5 /eun niet1 die ha> door de heid5s*e wet5s*ap w]d gebod51 en zag met v]w]p+ van het duali/is* gno/icisme en mani*aeisme 9 de natuur e5 w]k ,gods4 ,dit /&punt d] *ri/elke !ologie is te opm]kelk]1 wl het ,*ri/5dom t5 deele v&ig teg5ov] d5 kosmos /ond en all5 nadruk legde op de r$d+ van d5 m5s*4 ,ma> de natuur 0 en bleef voor de *ri/elke !ologie1 9 we]wil van alle ascese1 die 9 de k]k b9n5drong1 e5e s*epp+ van di5zelfd5 ,god1 die 9 ,*ri/us als ,h]s*epp] en ,zaligmak] zi* geop5ba>d _h4 ,zelfs w]d de wa>de en kra*t d] bewz5 ze] spo$ig ov]s*at4 ,wel sprek5 sommige k]kvad]s het uit1 dat de ,heid55 nooit tot e5e zuiv]e religio naturalis zn gekom5 en dat de weg dez] bewz5 voor d5 zonda> ze] moeilk is1 ,a?anasius1 c4 ,g5t4 c4 #ce sq4 ,ma> langzam]h& v]liez5 de bewz5 hun religieus k>akt]2 z word5 van alle z$elke voorwa>d5 losgemaakt2 de cognitio ,dei acquisita komt los naa/ de insita te /aan2 en de *ri/elke !ologie kreeg hoe lang] hoe me] de ov]tuig+1 dat de wa>h$5 d] religio naturalis 9 d5zelfd5 z9 bewsba> w>5 als die van ma!sis ( logika4 ,ze w>5 eig5lk ge5 articuli fidei ma> praeambula ad articulos1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b art4 #b4 c4 ,g5t4 ,i #aj-ac4 ,het ontologis* argum5t van ,anselmus1 9 zn ,proslogium1 s*oon door enkel5 zooals ,halesius1 ,bonav5tura1 ,it9]4 c4 #e ov]g5om51 w]d wel door de mee/5 v]worp51 wl w alle5 door de s*epsel5 tot ,god kunn5 opklimm51 ,?omas1 c4 ,g5t4 ,i #aj-ab4 ,ma> ov]ig5s w]d er aan de bewz5 groote wa>de gehe*t en veel zorg be/e$2 9 de !ologia naturalis /ond m5 op rationeel51 wet5s*appelk5 bodem vr en buit5 het gelo(1 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,iii #ajg f4 ,en op datzelfde rationali/is*e /&punt /aat ,rome en de ,rooms*e !ologie nog tot d5 huidig5 dag1 ,petavius1 ,!ol4 ,i cap4 #b4 ,sylvius1 ,comm4 9 totam pr4 p4 ,s4 ,?omae1 ed4 #d;a #afic ,i p4 #bb-bf4 ,!ol4 ,wirceb4 #ahhj ,,iii #a-bj4 ,p]rone1 ,prael4 ,!ol4 ,,ii #c-da4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorz4 ,i #fgc f4 ,,ii #ffh f4 ,s*wetz1 ,!ol4 fund4 ,i #d-h4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #a-bj4 ,hett+]1 ,apol4 des ,*ri/4 ,i #ajc f4 ,jans51 ,prael4 ,i #ci-ea enz4 ,het ,vatikaan sprak uit1 dat ,god uit de s*epp+ door het natuurlk li*t d] r$e met zek]heid kan word5 gek5d1 cf4 deel ,i #bba4 ,de ,re=matie nam deze !ologia naturalis met h>e bewz5 wel ov] ma> liet ze niet voorafgaan aan do* nam ze op 9 de le] des gelo(s4 ,calvn g+ uit van het sem5 religionis en zag dan wel 9 i$]e p>ticula mundi1 9 d5 /]r5hemel1 9 het m5s*elk li*aam1 9 de ziel1 9 de ond]h\d+ all] d+5 enz41 onwe]sprekelke signa en te/imonia van ,gods maje/eit1 ,in/4 ,i #e1 #a-aj1 ma> erk5t dan t]/ond we]1 dat het sem5 religionis1 s*oon all5 onuitroeiba> +eplant1 to* v]/ikt word5 kan en ge5 go$e vru*t kan voortbr5g52 de m5s* heeft ge5 oog me] om ,god te aans*\w51 h heeft da>toe het gelo( van noode1 ,i #d1 #a4 #e1 #aa-ae4 ,deze zelfde plaats neemt de !ol4 naturalis 9 b ,urs9us1 ,tract4 !ol4 #aehd p4 #cg-dd1 ,m>tyr1 ,loci p4 #b sq41 ,musculus1 ,loci p4 #b-e1 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #d1 cf4 ,s*weiz]1 ,gl4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #aef f4 ,ma> spo$ig g+ de prote/4 !ol4 d5 rationali/is*5 weg op4 ,t]wl de !ol4 nat4 e]/ e5e bes*rv+ 01 aan de h& d] ,s*rift1 van wat de ,*ri/5 aanga&e ,god uit de s*epp+ k5n5 kon1 w]d ze weldra e5e uite5zett+ van wat de niet-geloovige1 r$elke m5s* uit de natuur door eig5 d5k5 te wet5 kon kom54 ,de !ologia naturalis w]d !ologia rationalis4 ,c>tesius vond 9 de aangebor5 idee e5 onom/ootelk bews voor het be/aan ,gods4 ,voetius zag het ond]s*eid tuss*5 deze rationali/is*e argum5tatie en de ,g]ef4 le] van de !ol4 nat4 nog 91 ,disp4 ,v #dee-ebe4 ,ma> dit besef g+ b ,al/$1 ,!ol4 nat4 #afbc1 ,ma/ri*t1 ,!ol4 ,,ii c4 #b1 ,m>ck1 ,m]* ,i #a1 #ad1 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iii qu4 #a e4 a4 hoe lang] hoe me] te loor4 ,het rationalisme de$ all]wege zn into*t4 ,de !ologia naturalis w]d de eig5lke1 wet5s*appelke1 demon/rabele !ologie1 teg5 welke de !ologia revelata /e$s me] 9 de s*aduw kwam te /aan en e9delk geheel en al v]dwe54 ,de bewz5 w]d5 9 klass5 v]deeld en bre$ uitgew]kt2 m5 ond]s*eidde metaphysis*e bewz5 uit beweg+1 causaliteit1 toevalligheid d] w]eld2 physis*e uit h>monie1 orde1 doel van het heelal en van bzond]e s*epsel51 zooals zon1 maan1 /]r51 vuur1 li*t1 a>de1 wat]1 di]1 plant1 m5s*1 li*aam1 ziel1 oor1 oog1 h&1 in/9ct enz42 hi/oris*e uit d5 cons5sus g5tium1 de societas1 kun/51 wet5s*app51 op5b>+1 pr(etie1 wond]2 moreele uit gewet51 vrheid1 z$elkheid1 oordeel1 loon en /raf enz41 en e9delk ook nog ma!matis*e bewz51 ,buddeus1 de a!ismo et sup]/41 ed4 ,lul(s1 #agfg p4 #bbd-cah1 en v]d]e litt4 b ,m4 ,vitr+a ,i p4 #aa sq4 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #fgf-gdd1 ,do$es1 ,inl4 tot de ,le] v4 ,god #bjj-bag4 ,deze zelfg5oegzaamheid d] !ologia naturalis duurde tot ,kant4 ,deze ond]wi]p de bewz5 aan e5e /r5ge kritiek1 betoogde1 dat de !oretis*e r$e hi] met e5 non liquet e9dig5 moe/1 ,kr4 d4 r4 ,v4 ed4 ,kir*mann ,s4 #dgj f41 ma> b\wde het be/aan van ,god op het po/ulaat d] praktis*e r$e1 cf4 ,i #ddg f4 ,s$]t zn de bewz5 b vele philosoph5 en !olog5 9 discr$iet g]aakt4 ,jacobi a*tte het zelfs onmogelk1 om ,gods be/aan te bewz51 wl ,god dan als e5e conclusie van de bewsgrond5 z\ afhang51 ,von d5 gttl4 ,d+51 ,w]ke ,,iii #cfh4 #efg f4 ,als onnoodig voor d5 geloovige en als onnut voor d5 ongeloovige w]d5 de bewz5 v]worp5 ( gem9a*t door ,re9h>d1 ,dogm4 #cj4 ,s*lei]ma*] ,,ii #cc4 ,twe/5 ,,ii #ai f4 ,h(mann1 ,s*riftbew4 ,i #fb4 ,beck1 ,vorles4 b] die ,glaub5slehre ,i1 #fc f4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #ajb-aji4 ,philippi1 ,k4 ,gl4 ,,ii #a-ag4 ,bovon1 ,dogm4 ,*rt4 ,i #baf4 ,bhl1 ,dogm4 #af f4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #dii v4 enz4 ,&]5 g+5 zoo v] niet1 ma> k5d5 al?ans aan het moreele bews 9 d5 z9 van ,kant e5e belangrke plaats toe1 zooals ,k/l91 ,die ,beweise fr das ,dase9 ,gottes1 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahge ,s4 #fja-fee1 #ahgf ,s4 #g-hj4 cf4 ook ,h]zog #e1 #cjh4 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,met4 #h f4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bjj f4 ,kaftan1 ,wahrh4 d4 *r4 ,rel4 #dij f4 ,e5e veel groot]e beteek5is kreg5 de bewz5 9 de philosophie van ,hegel2 deze liet ze geld5 als het zelfbews ,gods 9 's m5s*5 gee/ en he*tte da>om vooral aan het ontologis* bews groote wa>de1 ,ueb] die ,beweise vom ,dase9 ,gottes1 ,w]ke ,,xii #bia f4 ,bi$]mann bes*\wt ze als bewz5 niet voor het be/aan van e5 p]soonlk ,god ma> wel van e5 e9heitli*51 absolut5 ,grund d] ,welt1 ,dogm4 #fde f41 cf4 ook ,h>tmann1 ,religionsphil4 ,,ii #aad f4 ,pauls51 ,e9l4 9 die ,philos4 #bci f4 enz4 ,h]b]t ,sp5c] a*t het wez5 van het ,absolute onk5ba> ma> zn be/aan to* bewsba>1 ,fir/ ,pr9ciples #e? ed4 p4 #a-abc1 vooral p4 #hg-ig1 cf4 ,spruyt1 ,gids ,april #ahhf1 ,mol5a>1 ,bbl4 v4 d4 ,h]v4 #ba ,mei #ahhe4 ,voorts is van v]s*ill5de zde de pog+ beproefd1 om de oude bewz5 9 nieuw5 vorm voor te drag5 en hetz als bewz51 hetz als grond5 voor het gelo( aan e5 p]soonlk ,god te h&hav51 ,dorn]1 ,gl4 ,i #aii f4 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #aah f4 ,lange1 ,dogm4 ,i #bjg f4 ,ulrici1 ,gott4 u4 die ,natur #b;e ,aufl4 #dca f4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #cja f4 ,lotze1 ,mikrok4 ,,iii #eec f4 ,pfleid]]1 ,grundriss #ahhf ,s4 #fe4 ,b>ry1 ,die natrl4 ,!ol4 #ahhb4 ,k5n$y1 ,gottesglaube u4 mod4 ,weltans*auung #ahic4 ,zckl]1 ,!ol4 naturalis #ahfj4 ,fricke1 ,i/ ,gott p]snli*1 ,leipzig ,wig& #ahif4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #bjb4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #bbb4 ,bruce1 ,apologetics #ahib p4 #adi-afc4 ,caird1 ,introd4 to ! philos4 ( religion #ahhj4 ,fl9t1 ,!ism1 ,ed9b4 #ahgg4 ,james ,orr1 ,*r4 view ( ,god & ! _w #ahic p4 #ajd-acg4 ,l&1 ,godg4 ,bdr4 #ahef bl4 #cec v4 ,do$es1 ,inl4 tot de ,le] v4 ,god #bcf v4 ,le] v4 ,god #ej v4 ,bru9+1 ,het be/aan van ,god #ahib4 ,m>oni]1 ,wat w van ,god wet54 #ahhi4 ,grasw9ckel1 ,gelo( en ,vrheid #ahij bl4 #add-ahe enz4 #e4 ,het ontologis* bews komt voor 9 drierlei vorm4 ,het besluit uit de algeme5e ideen en vorm5 9 d5 m5s*elk5 gee/1 d4 i4 uit de r$e1 die bov5 onze individueele r$e en bov5 de gans*e w]eld /aat1 tot de absolute r$e1 het inbegrip van al die ideen en vorm51 het absoluut w>e en go$e en s*oone1 d4 i4 tot ,god 7,plato1 ,augu/9us1 ,boe?ius1 ,anselmus 9 zn ,monologium74 ,( het gaat uit van het noodzakelk d5k5 van de hoog/e1 absolute idee1 d4 i4 van ,god en conclude]t da>uit tot het be/aan di] idee1 wl z &]s niet de absolute1 de hoog/e idee w>e1 da> e5e idee1 die tegelk wel be/aat1 groot] en hoog] is1 dan e5e1 die niet w]kelk be/aat 7,anselmus 9 zn ,proslogium74 ,( het ziet 9 het aangebor5-zn d] ,gods-idee e5 feit1 dat niet &]s te v]kl>5 is dan door het be/aan ,gods1 die deze idee d5 m5s* heeft +es*ap5 7,c>tesius74 ,de vorm5 v]s*ill51 ma> het bews is n1 9 zoov] het besluit uit het d5k5 tot het zn4 ,nu gaat dit t5 aanzi5 van s*epsel5 niet aan1 gelk i$] erk5t4 ,deze to* be/aan cont+5t2 ze kunn5 zond] e5ige logis*e teg5/rdigheid als niet-be/a&e word5 g$a*t4 ,d5k5 en zn behoor5 tot e5e gans* &]e categorie en zn geheel v]s*ill5de zak54 ,uit het d5k5 van iets1 b4 v4 e5 gevleugeld pa>d1 volgt vol/rekt niet1 dat dat iets w]kelk be/aat4 ,het zn is ge5 product van het d5k54 ,niem& heeft dit dan ook met het ontologis* bews b$oeld4 ,ma> de vraag is1 ( jui/ b de ,gods-idee niet uit het d5k5 tot het zn mag beslot5 word54 ,da>op is het antwoord voore]/3 ja1 ma> ond] ne voorwa>de1 nl4 indi5 ,god be/aat4 ,als ,god be/aat1 dan be/aat ,h noodzakelk1 en is ess5tia en exi/5tia b ,hem n4 ,ma> deze voorwa>de 0 jui/ te bewz52 er moe/ aangetoond word51 dat ,god be/aat1 ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #c ,s4 #aef f4 ,t5 twe$e di5t geantwoord1 dat uit ons d5k51 zelfs uit ons noodzakelk d5k51 van de idee ,gods to* niet tot het be/aan ,gods kan geconclude]d word51 wl het zn ,gods imm]s niet is ( wez5 kan e5 product van ons d5k5 d] ,godsidee4 ,de w]eld d] ideen en vorm51 inbegrep5 ook de idee ,gods1 is niet met ,god te v]e5zelvig51 z is iets 9 ons4 ,met die ideen is het be/aan ,gods dus vanzelf nog niet gegev54 ,hoog/5s kan er uit het aanwezig zn di] ideen 9 ons tot het be/aan van ,god beslot5 word51 ma> dan is dit eig5lk ge5 ontologis* do* e5 kosmologis* bews4 ,ma> het zn zelf van de ,godsidee 9 ons1 hoe noodzakelk dit ook wez5 moge1 sluit nooit 9 en kan niet als zoodanig re$s insluit5 de exi/5tie ,gods4 ,het ontologis* bews is da>om ge5 bews 9 /rikt5 z94 ,alle5 h\dt het 93 #a dat de w]eld d] ideen en vorm51 en zoo ook de hoog/e idee niet willekeurig1 ma> noodzakelk door ons g$a*t wordt1 en #b dat die w]eld van ideen en vorm51 en bepaaldelk ook de idee ,gods1 zoodra w ze d5k51 door ons ook als reel be/a&e g$a*t wordt en g$a*t moet word54 ,het noodzakelk d5k5 van de idee ,gods br5gt ook m$e het noodzakelk d5k5 van die idee als reel be/a&e4 ,ma> v]d] br5gt het ons niet4 ,w blv5 ons beweg5 b9n5 d5 kr+ van het d5k54 ,ov] de klove van d5k5 tot zn br5gt het ons niet he54 ,dat z\ het e]/ dan do51 wanne] uit die ideen niet als ideen ma> uit het zn di] ideen 9 ons beslot5 mo*t word5 tot e5 wez51 dat die ideen 9 ons s*iep en ond]hield en zelf de hoog/e idee moe/ zn2 ma> dan w>e het1 gelk gezegd is1 ge5 ontologis* do* e5 kosmologis* bews1 cf4 ,runze1 ,d] ontol4 ,gottesbeweis1 krit4 ,d>/4 se9] ,ges*4 seit ,ans4 bis auf die ,geg5w>t1 ,halle #ahhb4 ,krb]1 das ontol4 ,argum5t1 ,bamb]g #ahhd4 #f4 ,ook het kosmologis* bews tre$t 9 v]s*ill5de g$aant5 op4 ,het besluit uit de beweg+ tot e5 primum mov5s1 quod a nullo movetur 7,ari/oteles71 uit het v]&]lke tot het onv]&]lke 7,damasc5us71 uit het relatief tot het absoluut volmaakte 7,boe?ius1 ,anselmus71 uit de s]ies caus>um1 welke niet one9dig kan zn1 tot e5e prima causa effici5s 7,?omas71 uit het cont+5te be/aan d] w]eld tot e5 ens necess>ium 7id471 uit wat niet van zi*zelf be/aat tot het door zi*zelf be/a&e 7,ri*>d ,vict471 uit het be/aan van het relatieve tot dat van het absolute 7,sp9oza1 ,hegel1 ,h>tmann1 ,s*olt57 enz4 ,ma> 9 al deze vorm5 komt het kosmologis*e bews to* /e$s op hetzelfde ne]1 nl4 op het besluit uit e5 gevolg tot e5e oorzaak4 ,op zi*zelf is dit ook e5 volkom5 wettig besluit1 9 we]wil van de kritiek van ,hume en ,kant2 indi5 w de causaliteitswet niet me] mog5 toepass51 is alle wet5s*ap onmogelk4 ,ma> het kosmologis* bews gaat van v]s*ill5de ond]/ell+5 uit1 die niet op zi*zelve en voor all5 va//aan4 ,het ond]/elt1 niet sle*ts dat de bzond]e d+5 9 de w]eld ma> dat ook het gans* heelal cont+5t1 e9dig1 relatief1 onvolmaakt is2 dat e5e s]ies caus>um 9 inf9itum ond5kba> is2 dat de causaliteitswet ook geldt van de w]eld 9 ha> geheel4 ,e]/ wanne] al deze ond]/ell+5 jui/ w>51 z\ het kosmologis* bews kra*t hebb54 ,t]e*t conclude]t het1 dat1 gelk alle d+51 zoo ook de w]eld 9 ha> geheel1 als uit die d+5 saamge/eld1 e5e oorzaak hebb5 moet4 ,ma> v]d] br5gt het niet2 het zegt niets ov] a>d en natuur van die oorzaak4 ,wie uit de w]eld tot e5e oorzaak besluit1 welke zelve ook we] e5e oorzaak behoeft1 heeft aan de logis*e kra*t van dit bews g5oeg g$aan4 ,dat die oorzaak one9dig1 absoluut1 volmaakt is1 volgt niet re*t/reeks uit het kosmologis* bews1 ma> vloeit uit &]e ov]weg+5 voort4 ,zoo is ind]daad e5e s]ies caus>um inf9ita ond5kba> en onmogelk2 er is niem&1 die ze aanneemt2 all5 erk5n5 e5 absolut5 grond1 e5 e]/e zn1 hetz dit d5 naam drage van ,god ( van het absolute1 van sub/antie ( kra*t1 van mat]ie ( wil enz4 ,indi5 deze ond]/ell+ nu jui/ is1 gelk ze feitelk door all5 wordt erk5d1 dan br5gt het kosmologis* bews ons e5 /ap v]d]1 nl4 tot e5e oorzaak d] w]eld1 die van zi*zelve be/aat en dus one9dig1 eeuwig1 absoluut is4 ,ma> ( die oorzaak nu ook transc5d5t ( alle5 imman5t is1 ( ze p]soonlk dan wel onp]soonlk1 bewu/ ( onbewu/ is1 is hi]m$e vol/rekt niet besli/4 ,vel5 hebb5 e*t] uit het kosmologis* bews nog iets me] tra*t5 af te leid5 hetz dan re*t/reeks1 hetz zdel+s4 ,re*t/reeks tra*tt5 z dit zoo te do51 dat z1 wl e5 gevolg niet me] kan bevatt5 dan er ligt 9 de oorzaak1 uit het p]soonlke1 het bewu/e1 het vre1 de ideen1 die er 9 de w]eld w>51 beslot5 tot e5 p]soonlk1 bewu/1 vr wez51 dat tev5s de hoog/e idee1 de absolute r$e 04 ,deze r$5e]+ /uit e*t] hi]op af1 dat de v]h\d+ van oorzaak en gevolg dan willekeurig als e5e emanatie wordt g$a*t en1 toegepa/ op ,god1 ook eis*5 z\1 dat ,h /(felk1 li*amelk1 ja zelfs onre9 en onheilig z\ zn4 ,&]5 hebb5 da>om e5 zweg +eslag5 en g]$5e]d1 dat e5e one9dige1 absolute oorzaak1 e5 wez51 dat van1 9 en door zi*zelf be/aat1 niet &]s be/aan kan dan als gee/1 p]soon1 b4 v4 ,dorn]1 ,gl4 ,i #bdc f4 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #abb4 ,do$]le91 ,zeits4 f4 ,philos4 u4 philos4 ,kritik #ahhf ,s4 #eb f4 ,ma> hi]teg5 geldt het bezwa>1 dat w door het kosmologis* bews van de inn]lke natuur van zulk e5e e]/e oorzaak niets wet51 dat w ge5 re*t hebb51 om op zulk e5e e]/e oorzaak we] de causaliteitswet te gaan toepass5 en di5aanga&e dus ook niets kunn5 bepal54 ,en zoo blft het er b1 dat het kosmologis* bews ons hoog/5s1 b de erk5t5is nl41 dat e5e one9dige reeks van oorzak5 onmogelk is1 leidt tot e5e e]/e1 van zi*zelf be/a&e1 absolute w]eldoorzaak1 ,/rauss1 ,d] alte u4 d4 neue ,gl4 #ahgb ,s4 #bad f4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel ,,ii #bhh f4 #g4 ,het teleologis* bews gaat uit van de orde en s*oonheid1 de h>monie en het doel1 welke 9 de w]eld1 hetz 9 ha> geheel1 hetz 9 bzond]e s*epsel51 /]r5hemel1 elem5t51 a>de1 m5s*1 di]1 plant1 h&1 oog enz41 zn op te m]k5 en besluit da>uit tot e5e intellig5te oorzaak4 ,(s*oon het teleologis* bews nooit nalaat indruk te mak5 en ook door ,kant met a*t+ w]d g5oemd1 to* zn er vooral 9 d5 teg5woordig5 td vele bezw>5 teg5 +ebra*t4 ,voore]/ wordt van mat]iali/is*e zde bewe]d1 dat er ge5 doel is 9 de d+5 en dat de teleologis*e natuurv]kl>+ voor de me*anis*e plaats mak5 moet1 b4 v4 ,haeckel1 ,nat4 ,s*pf4 #ahgd ,s4 #af f4 ,lange1 ,ges*4 des ,mat]4 #ahhb ,s4 #egj f4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f1 #afte ,aufl4 ,s4 #bad f4 ,t5 twe$e br5gt het pan!isme 91 dat de aanwezigheid van orde en doel 9 de w]eld nog vol/rekt ge5 re*t geeft tot het aannem5 van e5e bewu/e1 intellig5te oorzaak1 wl het onbewu/e ev5als b i$]5 m5s* zoo ook b het w]eldgeheel veel wz] en zek]d] w]kt dan bewu/ nad5k5 en opzettelke b]ek5+1 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 #ite ,aufl4 #ahhb passim4 ,en e9delk opp]de ,kant nog het bezwa>1 dat dit bews hoog/5s leidde tot e5 w]eld=me]d] ma> niet tot e5 w]elds*epp]1 ,kr4 d4 re95 ,v]n4 ed4 ,kir*mann ,s4 #ejj4 ,nu weg5 teg5 deze bezw>5 heel wat &]e ov]weg+5 op4 ,de ,s*rift erk5t all]wege e5 doel 9 de s*epp+1 ,g54 #a1 ,spr4 #h1 ,ps4 #h1 #a ,cor4 #c3ba-bc1 ,rom4 #h3bh enz4 ,de teleologis*e w]eldbes*\w+ is door bna alle wsge]51 ,anaxagoras1 ,socrates1 ,plato1 ,ari/oteles enz4 gehuldigd en dr+t zi* telk5s we] aan i$]5 m5s* op1 9 we]wil van het misbruik1 dat er telk5s vooral 9 de vorige eeuw van gemaakt is4 ,doele9d5 zn er op te m]k51 zoo 9 bzond]e v]s*nsel51 klimaat1 ja>getd51 temp]atuur van het wat]1 bevru*t+ d] plant51 blo$somloop1 organism51 h&1 oog enz41 als 9 het w]eldgeheel4 ,alle atom5 gehoorzam5 aan ne wet2 alles b]u/ op g$a*te1 welke begrep5 kan word5 door d5 m5s*2 uit e5 toeval is het heelal ev5m9 te v]kl>5 als de ,ilias uit e5 worp van lett]s4 ,en zelfs het feit1 dat w m5igmaal ge5 doel kunn5 aantoon51 bew/1 dat w1 wa> w het opm]k51 dit ook t]e*t do54 ,bov5di5 sluit de teleologis*e w]eldbes*\w+ de me*anis*e 9 de physis*e natuur niet uit2 alle5 gaat deze laat/e ha> ma*t en bevoegdheid te buit51 als ze alle v]s*nsel5 9 de w]eld1 ook de bewu/e en gee/elke1 uit /( en /(wissel+ v]kl>5 wil1 ,ulrici1 ,gott u4 die ,natur #ahff1 ,id4 ,gott u4 d4 ,m5s* #ahgd4 ,p4 ,janet1 ,les causes f9ales #ahhb4 ,ebr>d1 ,apolog4 #gd f4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel ,i #bda f4 #caj f4 #ghh f4 ,k5n$y1 ,gottesgl4 und mod4 ,weltans*auung #ahic4 ,do$es1 de ,le] van ,god bl4 #aah v4 enz4 ,indi5 nu de aanwezigheid van orde en doel voor all5 va//ond en 9 dez5 td niet zelve zoo kra*tig en bre$vo]ig betoog van noode _h1 z\ ind]daad het teleologis* bews ons re*t gev5 om uit de s*oonheid en h>monie d] w]eld tot e5 bewu/ wez5 te besluit51 want e5 onbewu/ doel is er niet4 ,wel heeft ,h>tmann het teg5deel tra*t5 te betoog51 ma> zne bewz5 voor de doelmatige w]k+ van het onbewu/e gaan da>om niet op1 wl het iets &]s is1 ( e5 m5s* iets met bewu/heid en met e5 opzettelk doel doet1 en iets &]s1 ( er 9 e5e onbewu/e h&el+ e5 doel valt op te m]k54 ,het in/9ct w]kt onbewu/1 ma> desniettem9 is er 9 de onbewu/e h&el+ van het in/9ct e5 doel te bespeur5 dat t]ugw/ op e5 wez51 hetwelk met bewu/heid zulk e5 in/9ct heeft voortgebra*t4 ,indi5 er e5 doel is 9 de w]eld1 moet het ook te vor5 g$a*t zn4 ,moge het nu al wa> zn1 dat w ook zoo met het teleologis* bews niet v]d] kom51 dan tot e5 w]eld=me]d]1 dan z\ to* dat bews van niet g]+e beteek5is zn4 ,ja zelfs1 indi5 dit bews niet bepaald leidde tot n intellig5t wez51 ma> de mogelkheid op5liet voor het be/aan van vele ,goddelke wez5s1 die sam5 de w]eld hadd5 voortgebra*t1 dan nog z\ het teleologis* bews niet van alle wa>de ontbloot zn4 ,de intellig5tie w>e dan to* 9 de e]/e oorzaak ( oorzak5 door de inri*t+ d] w]eld geis*t1 en dit bews hadde gelev]d1 wat het lev]5 kon4 ,alle5 z\ m5 dan1 langs dez5 weg tot n ( me] w]eld=me]d]s gekom51 voor de moeilkheid /aan1 hoe e5 wez51 dat de /( niet voortbra*t1 to* aan die /( vorm en g$aante kon gev51 ( ook1 hoe me] dan n wez5 prima causa d] w]eld kon zn4 ,logis* mog5 deze b$5k+5 nog e5ige wa>de hebb51 practis* hebb5 ze voor ons bewu/zn ge5 beteek5is me]4 ,alles hangt hi] aan de aanwezigheid van e5 doel 9 de w]eld2 zoo dat va//aat1 is da>mee de bewu/heid van het hoog/e wez5 gegev51 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel ,,ii #cje f4 #h4 ,het moreele bews e9delk let op de z$elke v]s*nsel51 die 9 m5s* en m5s*heid zi* voordo51 gewet51 v]antwoordelkheid1 b]\w1 loon en /raf1 deugd en geluk1 vrees voor dood en oordeel1 triumf van het go$e enz4 en besluit da>uit tot e5 z$elk wez51 dat heel die z$elke w]eldorde s*iep en ond]h\dt4 ,sommig5 ve/ig5 da>b me] de a&a*t op het gewet51 dat 9 i$]5 m5s* spreekt1 op de z$ewet1 wa>aan i$] zi* gebond5 gevoelt1 en besluit5 da>uit tot e5 hoog/51 s\v]e95 wetgev]4 ,&]5 lett5 vooral op de di%>monie van deugd en geluk1 van zonde en /raf en po/ule]5 da>uit e5 wez51 dat hi]namaals re*tva>dige ov]e5/emm+ br5g5 zal4 ,( ook vat m5 heel de z$elke w]eldorde 9 het oog 9 ha> inn]lk v]b& en 9 ha> suprematie bov5 de natuurorde en conclude]t da>uit tot e5 wez51 dat die z$elke orde s*iep en /elde bov5 de orde d] natuur4 ,altd e*t] is dit argum5t gebase]d op de e?is*e v]s*nsel5 9 de m5s*5w]eld en komt da>door tot ,god als het hoog/e z$elk wez54 ,ook teg5 dit bews zn exceptin opgeworp54 ,voore]/ vo]t het mat]ialisme er teg5 aan1 dat het z$elk1 ev5als het bewu/e lev5 ge5 zelf/&ige orde is ma> langzam]h& door evolutie is ont/aan1 hi] zus en eld]s zoo zi* v]toont1 en t5 slotte op toevallige wissel+ d] /( b]u/1 ,d>w91 ,af/4 v4 d4 m5s*1 hfd/4 #d4 ,hellwald1 ,kulturges*4 ,i #bf f4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f #dfb f4 #dgh f4 ,en t5 twe$e le]de ,fi*te1 dat de z$elke w]eldorde 9 zi*zelve ru/ en be/& heeft en ge5 ,god bov5 en buit5 ha> me] van noode heeft2 en de voor/&]s d] autonome en onafhankelke moraal zn hem da>9 gevolgd1 ,c4 ,coignet1 ,la morale indp4 ,p>is #ahfi4 ,w$]om zn er teg5 deze mat]iali/is*e en autonome opvatt+ all]lei gewi*tige b$5k+5 9 te br5g54 ,zelfs wordt hoe lang] hoe me] algeme5 erk5d1 dat het mat]ialisme de z$elke v]s*nsel5 van vrheid1 v]antwoordelkheid1 b]\w enz4 niet heeft v]kla>d1 ,du ,bois ,reymond1 ,die sieb5 ,weltrtsel #ahhb ,s4 #hd4 ,c>n]i1 ,sittl4 u4 ,d>w4 #ahgg4 ,weygoldt1 ,d>w94 ,relig4 ,sittl4 #ahgh enz4 ,en ook de morale indp5dante is met /]ke argum5t5 be/r$51 ,c>o1 ,la morale indp4 ,p>is #ahgf4 ,cram]1 ,*ri/4 en ,hum4 bl4 #aei v4 ,ma> dit is to* zek]1 dat de praemiss5 van dit bews zelve e]/ zooveel kra*tig5 /eun behoev51 dat het haa/ aan de conclusie niet toekomt4 ,desniettem9 heeft dit bews vooral door d5 invlo$ van ,kant b vel5 zooveel sympa?ie gevond51 dat de &]e bewz5 da>b s*i] geheel v]wa>loosd zn1 cf4 bov5 bl4 #eb en voorts de litt4 ov] de z$elke w]eldorde1 ,zell]1 ,vortr4 u4 ,abh4 ,,iii #ahhd ,s4 #ahi f4 ,c>rire1 ,de z$elke w]eldorde #ahhj4 ,h>tmann1 ,das sittl4 ,bewu/se9 #ahhf ,s4 #egj f4 ,*ri/1 ,die sittl4 ,weltordnung #ahid1 ,traub1 ,die sittl4 ,weltordnung #ahib1 ,pi]son1 ,gids ,nov4 #ahie bl4 #bdh4 ,to* kan dit bews niet /]k] dan de &]e word5 g5oemd4 ,zelfs draagt het e5 veel me] p]soonlk k>akt] dan de vorige argum5t54 ,al is er 9 de w]eld om ons he5 vaak we9ig van e5e z$elke w]eldorde te bespeur51 9 zn gewet5 voelt elk zi* zns ondanks aan e5e z$elke orde gebond51 ev5 /]k als 9 zn v]/& aan de wett5 van het d5k54 ,deze z$elke orde1 welke i$] 9 zn eig5 zielelev5 ontdekt1 valt met de ,godsidee niet onmiddellk sam51 dw+t ook niet tot de erk5n+ van het be/aan ,gods1 laat zelfs voor wie aan ha> ontkom5 wil all]lei exceptin toe1 ma> blft desniettem9 e5 ma*tig getuig5is1 dat altd we] leidt tot de erk5n+ van e5 heilig en re*tva>dig wez54 #i4 ,het is jamm]1 dat deze argum5t5 voor het be/aan ,gods 9 de !ologie d5 naam van bewz5 hebb5 gekreg54 ,e*t] niet om de r$51 door ,jacobi g5oemd4 ,(s*oon bewz5 is het afleid5 van e5e /ell+ uit e5e &]e1 is da>om het bewz5 van ,gods be/aan nog ge5 contradictio 9 adjecto4 ,het afhang5 9 e5 bews is heel iets &]s dan het afhang5 9 de w]kelkheid4 ,de causa cognosc5di is vol/rekt niet hetzelfde als de causa ess5di4 ,hoewel het be/aan ,gods 9 e5 syllogisme de conclusie kan zn1 gelk 9 het algeme5 uit het w]k tot d5 w]kmee/] kan beslot5 word51 da>om is dat be/aan 9 de w]kelkheid nog wel aanvang en grond van het zn all] d+52 ja1 als zoodanig wordt het jui/ 9 de conclusie gepone]d4 ,ma> de naam van bewz5 is voor de bov5g5oemde argum5t5 da>om m9d] go$ gekoz51 wl h h5 9 e5e kategorie heeft ov]gebra*t wa> ze niet ?uis behoor51 nl4 9 die van logis*e1 ma!matis*e1 exacte1 dw+5de betoog51 en alzoo van hun e?is* en religieus k>akt] heeft b]o(d4 ,het heeft nu d5 s*n1 als( het gelo( aan het be/aan ,gods op die bewz5 z\ ru/5 en da>m$e /aan ( vall5 z\4 ,en dat w>e to* e9 el5d] ,glaube1 d] si* ,gott er/ beweis5 ms/e1 ehe er zu ihm betete1 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #abh4 ,ma> het teg5deel is veele] het geval4 ,het be/aan van ge5 enkel d+ /aat voor ons e]/ op grond van bewz5 va/4 ,van het be/aan van ons zelv51 van de buit5w]eld1 van de d5k- en z$ewett5 enz41 zn w vr alle r$5e]+ en betoog va/ en zek] ov]tuigd door de indrukk51 die al deze d+5 onw$]/&elk mak5 op ons bewu/zn4 ,w nem5 dat be/aan aan vanzelf1 spontaan1 zond] dwang ( geweld4 ,en zoo is het ook met het be/aan ,gods4 ,de zoog5aamde bewz5 mog5 me]d]e kla>heid en held]heid aanbr5g51 ma> de zek]heid aanga&e het be/aan ,gods wordt er niet 9 het m9/ door v]/]kt4 ,deze wordt alle5 bepaald door het gelo(1 d4 i4 door de spontaneiteit1 wa>m$e ons bewu/zn aan het be/aan ,gods1 dat van alle zd5 zi* aan ons opdr+t1 getuig5is geeft4 ,de bewz5 zn dan ook ge5 grond51 ma> veele] product5 van het gelo(4 ,het gelo( nl4 tra*t zi* rek5s*ap te gev5 van de religieuse indrukk5 en a&o5+51 welke i$] m5s* 9 zne ziel ontvangt en omdraagt4 ,het gelo( w]kt ook 9 op het v]/& en dit zoekt all5gs orde te br5g5 9 di5 *aos van indrukk5 en beseff52 het rubrice]t en classifice]t ze en h]leidt ze tot enkele soort54 ,er kom5 indrukk5 tot ons uit de w]eld d] ideen 7ontol4 bews71 uit die van de e9dige1 cont+5te1 v]&]lke d+5 7kosmol4 bews71 uit die van de s*oonheid en h>monie 7teleol4 bews71 uit die van de z$elke orde 7moreel bews74 ,ma> (s*oon ze alzoo te classifice]5 zn1 mag to* nooit g$a*t1 dat deze vi] bewz5 de e5ige en geisole]de getuig5iss5 zn1 welke ,god tot ons doet uitgaan4 ,ne51 alle d+5 sprek5 d5 vrome van ,god1 de gans*e w]eld is e5 spiegel zn] deugd51 er is nulla mundi p>ticula1 9 welke zne eeuwige kra*t en goddelkheid niet wordt aans*\wd4 ,van b9n5 en van buit5 ons komt ,gods getuig5is tot ons4 ,h laat zi* niet onbetuigd1 9 natuur no* ges*i$5is1 9 h>t no* gewet51 9 lev5 no* lot4 ,en da>om is die getuig5is ,gods z ma*tig1 dat ze s*i] door niem& wordt geloo*5d4 ,alle m5s*5 en volk5 hebb5 iets gehoord van de /emme des ,he]54 ,de cons5sus g5tium1 door vel5 nog e5 vfde bews g]ek5d1 is e5e beve/ig+ da>van dat ,god zi* niet onbetuigd laat2 het is het antwoord d] m5s*heid op de roep/em ,gods4 ,deze getuig5iss5 die van ,god uitgaan en die door heel de w]eld he5 zi* ri*t5 tot d5 m5s*1 word5 9 de bewz5 geord5d en g]angs*ikt4 ,z krg5 door d5 syllogi/is*5 vorm wa>9 z gekle$ word51 ge5 me]d]e kra*t4 ,ma> als bewz5 zwak1 zn ze /]k als getuig5iss54 ,ge5 argum5t5 zn het1 die het v]/& des ongeloovig5 dw+51 ma> signa en te/imonia1 die nooit nalat5 indruk te mak5 op i$]s gemo$4 ,ontle$1 geisole]d1 van elka> losgemaakt en naa/ elk&] geplaat/1 kunn5 ze be/r$5 word5 op i$] punt d] r$5e]+ en h\d5 z het geloov5 op1 dat spontaan en vanzelf ges*i$t4 ,ma> opgevat als getuig5is en gepr$ikt als op5b>+ van di5 ,god1 van wi5s be/aan i$] m5s* van nature1 vr r$5e]+ en /udie1 9 het diep/ zn] ziel v]zek]d is1 zn ze van niet g]+e wa>de4 ,want al is het ook1 dat z1 alzoo gepr$ikt1 bezw>5 en b$5k+5 ontmoet51 da>m$e zn ze to* niet t5iet g$aan4 ,gelk niem& aan ,gods liefde gelo(t1 omdat alles zn liefde ontdekt ma> ondanks alles dat twfel wekt1 zoo is ook i$]e5 van te vor5 van het be/aan ,gods ov]tuigd2 door de bewz5 komt h niet tot zn gelo( en door de bezw>5 ldt h ge5 s*ipbreuk aan zn gelo(4 ,op i$] t]re9 is het zoo1 dat b het nad5k5 e]/ de moeilkh$5 opkom51 ma> niem& w]pt da>om de z$ewet1 de d5kwet1 de religie1 de kun/1 de wet5s*ap als dwaa%eid weg1 omdat zn d5k5 de v]s*nsel51 die het erk5t1 niet weet te v]kl>5 en teg5 alle b$5k+5 weet te v]d$ig54 ,ma> desniettem9 br5gt het nad5k51 (s*oon ge5 zek]heid aanga&e het be/aan1 to* kla>heid en held]heid aan4 ,de zoog5aamde bewz5 voor het be/aan ,gods gev5 d5 geloovige rek5s*ap van zn eig5 religieuse en e?is*e bewu/zn2 z gev5 hem wap55 aan de h&1 wa>m$e de teg5/&]1 die 9 elk geval niet bet] gewap5d is1 kan word5 t]uggeslag52 z zn voor d5 ,*ri/5 e5 teek51 dat het e5zelfde ,god is1 die 9 natuur en g5ade zi* op5ba>t en dat dus s*epp+ en h]s*epp+1 physis en e?os1 niet mani*ees* en duali/is* naa/ elk&] /aan2 de deugd5 ,gods1 die da> bl9k5 9 de w]eld1 zn dezelfde1 welke ook s*itt]5 9 het kon9krk d] hemel54 ,en saam zn de getuig5iss51 die van ,god 9 de w]eld tot ons uitgaan en 9 de dusg5oemde bewz5 word5 saamgevat1 niets &]s dan op5b>+ van d5 ,naam des ,he]51 wa>m$e ,h zi*zelv5 voor het oor zn] s*epsel5 a&uidt1 en wa>m$e ,h ons het re*t geeft ,hem aan te sprek54 ,9 v]b9d+ met elk&] do5 z ons ,hem k5n5 als het ,goddelk wez51 dat door ons noodzakelk en noodzakelk als be/a&e g$a*t moet word51 dat de e5ige1 e]/e1 absolute oorzaak van alle s*epsel5 is1 dat met bewu/heid en doelmatig alle d+5 rege]t1 en dat bov5al 9 de consci5tie zi* als d5 ,heilige op5ba>t voor e5 iegelk1 die gelo(t4 #bc4 ,,de ,,nam5 ,,gods4 #a4 ,al wat van ,god 9 zne op5b>+ voor ons k5ba> wordt1 wordt 9 de ,h4 ,s*rift aang$uid met d5 ,naam ,gods4 ,de oorspronkelke beteek5is van het woord is wa>s*nlk die van teek51 k5teek51 1 signum1 ev5als het gr4 en het lat4 nom5 van d5 /am gno zn afgeleid en dus a&uid5 datg5e1 wa>aan iets gek5d wordt1 k5teek54 ,e5 naam is e5 teek5 van di51 die hem draagt1 e5e b5oem+ na> e5e ( &]e eig5s*ap1 wa>9 h zi* op5ba>t en k5ba> wordt4 ,er is v]b& tuss*5 d5 naam en zn drag]1 en dat v]b& is niet willekeurig ma> 9 d5 drag] zelv5 gegrond4 ,zelfs b ons1 en ?ans nog1 nu de nam5 mee/ tot klank5 geword5 zn zond] z91 wordt dat v]b& nog gevoeld4 ,e5 naam is iets p]soonlks en geheel iets &]s dan e5 numm] ( e5 exempla> van zn soort4 ,het doet altd m9 ( me] onaang5aam aan1 als onze naam v]ke]d ges*rev5 ( gebruikt wordt4 ,aan d5 naam hangt onze e]1 onze wa>de1 onze p]soon en individualiteit4 ,ma> veel /]k] 0 dat v]b& 9 vroeg] td1 to5 de nam5 nog e5e doorzi*tige beteek5is hadd5 en e5e op5b>+ w>5 van d5 p]soon ( de zaak1 die hem ontv+4 ,zoo is het ook 9 de ,s*rift4 ,adam moe/ d5 di]5 nam5 gev5 na> hun a>d1 ,g54 #b3ai1 #bj4 ,van vele nam5 9 de ,s*rift wordt de beteek5is aangegev5 en tev5s de r$51 wa>om ze gegev5 word51 b4 v4 ,eva1 ,g54 #c3bj1 ,ka91 #d3a1 ,se?1 #d3be1 ,noa*1 #e3bi1 ,babel1 #aa3i1 ,ismael1 #af3aa1 ,ezau en ,jakob1 #be3be1 ,mozes1 ,ex4 #b3aj1 ,jezus1 ,mt4 #a3ba enz4 ,me]mal5 wordt e5 naam v]&]d ( e5 bnaam toegevoegd1 wanne] e5 p]soon optre$t 9 e5e &]e qualiteit1 ,abraham1 ,g54 #ag3e1 ,s>a1 #ag3ae1 ,israel1 #cb3bh1 ,jozua1 ,num4 #ac3af1 ,j$idjah1 #b ,sam4 #ab3be1 ,m>a1 ,ru? #a3bj1 ,petrus1 ,mk4 #c3af1 enz4 ,na zne hemelva>t heeft ,*ri/us e5 naam ontvang5 bov5 all5 naam1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #a3d1 en aan de geloovig5 wordt 9 het nieuwe ,j]uzalem e5 nieuwe naam gegev51 ,op4 #b3ag1 #c3ab1 #bb3d4 ,ditzelfde geldt van d5 naam ,gods4 ,er is e5 innig v]b& tuss*5 ,god en zn naam4 ,ook dit v]b& is na> de ,s*rift niet toevallig ( willekeurig ma> door ,god zelv5 gelegd4 ,m5s*5 noem5 ,hem niet3 ,h geeft zi*zelf e5 naam4 ,op d5 voorgrond /aat dus de naam als op5b>+ van ,gods zde1 9 actiev5 en objectiev5 z91 als nom5 editum4 ,dan is de naam ,gods id5tis* met de deugd5 ( volmaak!d51 welke ,h na> buit5 op5ba>t1 met zne he]lkheid1 ,ps4 #h3b1 #gb3ai1 zne e]1 ,lev4 #ah3ba1 ,ps4 #hf3aa1 #ajb3af1 zne v]loss5de ma*t1 ,ex4 #ae3c4 ,jes4 #dg3d1 zn di5/1 ,jes4 #ef3f1 ,j]4 #bc3bg1 zne heiligheid1 #a ,*r4 #ah3aj1 ,ps4 #aje3c1 #c3ba enz4 ,de naam is ,god zelf1 gelk ,h zi* 9 de e5e ( &]e relatie op5ba>t4 ,die naam als op5b>+ ,gods1 is da>om groot1 ,eze*4 #cf3bc1 heilig1 ,eze*4 #cf3bj1 vreeselk1 ,ps4 #aaa3i1 e5 hoog v]trek1 ,ps4 #bj3b1 e5 /]ke tor51 ,spr4 #ah3aj4 ,met eig5 nam51 bepaaldelk met d5 naam ,ihvh1 heeft ,god zi* aan ,israel bek5d gemaakt4 ,door d5 ,malak1 9 wi5s b9n5/e zn naam is1 ,ex4 #bc3bj1 heeft ,h zi* aan ,israel geop5ba>d4 ,en door ,hem heeft ,h zn naam op de k9d]5 ,israels gelegd1 ,num4 #f3bg1 de g$a*t5is zns naams ond] h5 ge/i*t1 ,ex4 #bj3bd1 zn naam ond] h5 gezet en do5 won51 ,deut4 #aa3ad1 #ab3e1 bzond]lk 9 d5 tempel1 die voor zn5 naam is geb\wd1 #b ,s4 #g3ac4 ,9 di5 tempel woont nu zn naam1 #b ,*r4 #bj3i1 #cc3d4 ,door di5 naam v]lo/ ,h1 ,ps4 #ed3c en om di5 naam kan ,h ,israel niet v]lat51 #a ,s4 #ab3bb1 ,jes4 #dh3i1 #aa1 ,ps4 #ca3d1 #bc3c1 #adc3aa v4 ,ma> ,israel mag di5 naam dan ook niet la/]51 on!ilig5 ( del gebruik54 ,ex4 #bj3g1 ,lev4 #ah3ba1 #bd3aa4 ,integ5deel1 die naam moet aang]oep51 v]teld1 grootgemaakt1 gek5d1 bel$51 gevreesd1 v]hoogd1 v]wa*t1 gezo*t1 geheiligd word51 ,g54 #d3bf1 #ab3b1 ,ex4 #i3af1 ,deut4 #bh3eh1 #a ,k4 #h3cc1 ,ps4 #e3ab1 #cd3d1 #eb3aa1 #hc3ag1 #abb3d1 ,jes4 #bf3h1 ,mt4 #f3i1 ,joh4 #ab3bh enz4 ,9 het ,n4 ,te/4 is er ma> n naam1 door wi5 ,god zaligheid s*5kt2 het is de naam van ,jezus ,*ri/us1 ,hd4 #d3ab4 ,ma> 9 di5 n5 naam heeft ,h zi* ook t5 volle geop5ba>d2 da>9 is begrep5 al wat ,god voor de zn5 is en wez5 zal2 9 di5 naam deelt ,h zi*zelv51 met al zne weldad51 aan zn volk m$e1 ,mt4 #bh3ai1 ,luk4 #bd3dg1 ,joh4 #bj3ca1 ,hd4 #b3ch1 #a ,cor4 #f3aa1 ,jak4 #e3ad4 ,en nog rk] op5b>+ hebb5 de geloovig5 te wa*t5 9 het nieuwe ,j]uzalem1 ,op4 #c3ab1 als zn naam op all] voorho(d zal zn1 ,op4 #bb3d4 ,de naam ,gods is 9 de ,h4 ,s*rift de a&uid+1 niet van ,god1 gelk ,h 9 zi*zelf be/aat1 ma> van ,god 9 zne op5b>+1 9 zne vel]lei relatin tot de s*epsel54 ,deze naam is e*t] niet willekeurig1 ma> ,god op5ba>t zi* zoo en op die wze1 omdat ,h is1 die ,h is4 ,aan zn naam hangt da>om zn e]1 zn roem1 al zne deugd51 heel zne op5b>+1 zn eig5 ,goddelk wez54 ,ma> die naam s*5kt da>om aan hem1 wi5 h geop5ba>d wordt1 bzond]e voorre*t5 en legt hem tev5s eig5a>dige v]pli*t+5 op4 ,de naam ,gods sluit 91 dat ,h1 da>9 zi* op5b>5de1 nu ook door s*epsel5 da>na> g5oemd wordt4 ,het nom5 editum gaat ov] 9 het nom5 inditum4 ,het en zn 9 de ,h4 ,s*rift twee zd5 van dezelfde zaak4 ,god is die ,h heet1 en ,h heet die ,h is4 ,wat ,h van zi*zelv5 op5ba>t1 wordt 9 bepaalde nam5 uitg$rukt en we]gegev54 ,h s*5kt aan zne s*epsel5 het voorre*t1 om op grond van en 9 ov]e5/emm+ met zne op5b>+ ,hem te noem5 en aan te sprek54 ,de ne naam ,gods1 als het inbegrip van zne gans*e op5b>+ beide 9 natuur en g5ade1 valt voor ons 9 vele1 vele nam5 uite54 ,alle5 op die wze krg5 w e5 ov]zi*t van d5 rkdom zn] op5b>+ en de diepe beteek5is van zn5 naam4 ,w noem5 ,hem en mog5 ,hem noem5 na> al wat van zn wez5 9 s*epp+ en h]s*epp+ op5ba> wordt4 ,ma> al die nam51 als b5oem+5 ,gods1 legg5 ons de v]pli*t+ op1 om ze te heilig5 en te v]he]lk54 ,het is de ne naam1 de volle op5b>+1 en 9 zoov]re het eig5 wez5 ,gods zelf1 wa>m$e w 9 al die nam5 te do5 hebb54 ,god /elt zi* door zn naam 9 e5e bepaalde relatie tot ons2 da>aan behoor5 w 9 onze relatie tot ,hem te beantwoord51 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #eac f4 ,oehl]1 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #ef4 art4 ,"n 9 ,h]zog4 ,sm5d1 ,lehrb4 ,s4 #bha f4 ,crem]1 s4 v4 4 #b4 ,de nam51 wa>m$e ,god door ons g5oemd en aangesprok5 wordt1 zn da>om niet willekeurig2 ze zn niet door ons na> ons go$v9d5 uitg$a*t4 ,het is ,god zelf1 die 9 natuur en g5ade bewu/ en vr zi* op5ba>t1 die ons re*t s*5kt om op grond van deze op5b>+ ,hem te noem51 ja die 9 zn ,woord zn eig5 nam5 op grond van zne op5b>+ ons heeft bek5d gemaakt4 ,al deze nam5 drag5 nu zond] ond]s*eid dit k>akt]1 dat z aan de op5b>+ zn ontle5d4 ,er is ge5 enkele naam1 die ,gods wez5 an si* a&uidt4 ,het nom5 editum is de grondslag van alle nom9a indita4 ,en wl de op5b>+ ,gods 9 natuur en ,s*rift bepaaldelk aan m5s*5 is g]i*t1 da>om is het e5e m5s*elke taal1 wa>9 ,god van zi*zelv5 tot ons spreekt2 da>om zn het m5s*elke woord51 wa>van ,h zi* b$i5t2 da>om zn het m5s*elke g$aant51 wa>ond] ,h v]s*nt4 ,9 de ,s*rift kom5 dus niet hi] en da> enkele an?ropomorphism5 voor2 de gans*e ,s*rift is an?ropomorphi/is*4 ,van de e]/e tot de laat/e bladzde getuigt z van e5 kom5 ,gods tot en e5 zoek5 van d5 m5s*4 ,de gans*e op5b>+ ,gods conc5tre]t zi* 9 d5 ,logos1 die is geword51 en is als het w>e ne v]m5s*elk+1 ne m5s*word+ ,gods4 ,als ,god tot ons sprak op goddelke wze1 ge5 s*epsel z\ ,hem v]/aan1 ma> dit is zne g5ade1 welke re$s met de s*epp+ e5 aanvang nam1 dat ,h tot zn s*epsel5 zi* n$]buigt en tot h5 spreekt en aan h5 v]s*nt op m5s*elke wze4 ,da>om zn al de nam51 wa>m$e ,god zi*zelv5 noemt en door ons noem5 laat1 aan a>ds*e en m5s*elke v]h\d+5 ontle5d4 ,zoo heet ,h 9 de ,s*rift ,el1 de ,/]ke1 ,els*addai de ,ma*tige1 ,jahveh1 de ,znde1 voorts ,vad]1 ,zoon1 ,gee/1 go$1 b>mh>tig1 g5adig1 re*tva>dig1 heilig enz41 altemaal begripp51 die e]/ van s*epsel5 geld5 en dan 9 em95t5 z9 op ,god word5 ov]g$rag54 ,zelfs de zoog5aamde onm$$eelb>e eig5s*app51 zooals onv]&]lkheid1 onafhankelkheid1 e5v\digheid1 eeuwigheid1 alomteg5woordigheid word5 9 de ,s*rift voorge/eld 9 vorm5 en uitdrukk+51 aan het e9dige ontle5d en da>om ook 9 negatiev5 z92 de eeuwigheid kan niet voorge/eld word5 dan als e5e negatie van d5 td4 ,de ,s*rift w5dt zelfs ge5e enkele pog+ aan1 om deze volmaak!d5 ,gods positief1 na> ha> eig5 wez51 afg$a*t van h>e relatie tot het e9dige1 te oms*rv54 ,ma> het an?ropomorphisme gaat 9 de ,s*rift nog veel v]d]4 ,al wat aan m5s*5 en zelfs aan s*epsel5 eig5 is1 wordt ook aan ,god toeges*rev51 inzond]heid p>tes hom9is1 membra corporis1 s5sus1 affectus1 actiones1 subjecta en adjuncta humana4 ,god heeft e5e ziel1 ,lev4 #bf3aa1 ,mt4 #ab3bh1 en e5 ,gee/1 ,g54 #a3b enz4 ,van e5 li*aam ,gods is nooit sprake1 (s*oon ,god 9 ,*ri/us ook e5 wa>a*tig li*aam aannam1 ,joh4 #a3ad1 ,col4 #b3ag1 en de geme5te ,*ri/us' li*aam heet1 ,ef4 #a3bb4 ,ma> alle li*amelke organ5 word5 to* aan ,god toegek5d4 ,er wordt gesprok5 van zn aangezi*t1 ,ex4 #cc3bj1 #bc1 ,jes4 #fc3i1 ,ps4 #af3aa1 ,mt4 #ah3aj1 ,op4 #bb3d1 van zne oog51 ,ps4 #aa3d1 ,hebr4 #d3ac1 van zne oogl$51 ,ps4 #aa3d1 van zn oogappel1 ,deut4 #cb3aj1 ,ps4 #ag3h1 ,za*4 #b3h1 van zne oor51 ,ps4 #ee3b1 van zn neus1 ,deut4 #cc3aj1 van zn mond1 ,deut4 #h3c1 van zne lipp51 ,job #aa3e1 van zne tong1 ,jes4 #cj3bg1 van zn nek1 ,j]4 #ah3ag1 van zn arm1 ,ex4 #ae3af1 van zn h&1 ,num4 #aa3bc1 van zne re*t]h&1 ,ex4 #ae3ab1 van zn v+]1 ,ex4 #h3ai1 van zn h>t1 ,g54 #f3f1 van zne +ew&51 ,jes4 #fc3ae1 ,j]4 #ca3bj1 ,luk4 #a3gh1 van zn boezem1 ,ps4 #gd3d1 van zn s*oot1 ,joh4 #a3bh1 van zn voet1 ,jes4 #ff3a4 ,v]volg5s is er ge5e m5s*elke a&o5+ ( ze is ook 9 ,god aanwezig1 zooals vroolkheid1 ,jes4 #fb3e1 v]heug+1 ,jes4 #fe3ai1 sm>t1 ,ps4 #gh3dj1 ,jes4 #fc3aj1 v]driet1 ,ps4 #ie3aj1 ,j]4 #g3ah1 #ai1 vrees1 ,deut4 #cb3bg1 liefde met al de wzig+5 da>van zooals b>mh>tigheid1 ontf]m+1 g5ade1 lankmo$igheid enz41 voorts v] en jalo]s*heid1 ,deut4 #cb3ba1 b]\w1 ,g54 #f3f1 haat1 ,deut4 #af3bb1 toorn1 ,ps4 #b3e1 wraak1 ,deut4 #cb3ce4 ,v]d] word5 ook alle m5s*elke h&el+5 op ,god ov]g$rag51 zooals k5nis nem51 ,g54 #ah3ba1 ond]zoek51 ,ps4 #g3aj1 wet51 ,g54 #c3e1 d5k51 ,g54 #ej3bj1 v]get51 #a ,sam4 #a3aa1 zi* h]9n]51 ,g54 #h3a1 ,ex4 #b3bd1 sprek51 ,g54 #b3af1 roep51 ,rom4 #d3ag1 gebi$51 ,jes4 #e3f1 s*eld51 7 be/raff51 b]isp57 ,ps4 #ah3af1 #ajd3g1 antwoord51 ,ps4 #c3e1 getuig51 ,mal4 #b3ad2 ru/51 ,g54 #b3b1 w]k51 ,joh4 #e3ag2 zi51 ,g54 #a3aj1 hoor51 ,ex4 #b3bd1 riek51 ,g54 #h3ba1 proev51 ,ps4 #aa3d1 #e2 zitt51 ,ps4 #i3h1 op/aan1 ,ps4 #fh3b1 gaan1 ,ex4 #cd3i1 kom51 ,ex4 #be3bb1 w&el51 ,lev4 #bf3ab1 n$]dal51 ,g54 #aa3e1 ontmoet51 ,ex4 #c3ah1 bezoek51 ,g54 #ba3a1 voorbgaan1 ,ex4 #ab3ac1 v]lat51 ,ri*t4 #f3ac2 s*rv51 ,ex4 #cd3a1 v]zegel51 ,joh4 #f3bg1 grave]51 ,jes4 #di3af2 slaan1 ,jes4 #aa3d1 ka/d51 ,deut4 #h3e1 /raff51 ,job #e3ag1 v]b9d51 ,ps4 #adg3c1 g5ez51 ,ps4 #ajc3c1 heel51 ,deut4 #cb3ci1 dood5 en lev5d mak51 ,deut4 #cb3ci2 afwiss*51 ,jes4 #be3h1 uitwiss*51 #b ,kon4 #ba3ac1 wass*51 ,ps4 #ea3d1 re9ig51 ,ps4 #ea3d1 zalv51 ,ps4 #b3f1 v]si]51 ,eze*4 #af3aa1 bekle$51 ,ps4 #acb3af1 kron51 ,ps4 #h3f1 omgord51 ,ps4 #ah3cc2 v]delg51 ,g54 #f3g1 v]woe/51 ,lev4 #bf3ca1 dood51 ,g54 #ch3g1 plag51 ,g54 #ab3ag1 ri*t51 ,ps4 #eh3ab1 v]doem51 ,job #aj3b enz4 ,voorts wordt ,god ook ze] dikw]f aang$uid met nam51 die e5 zek] b]oep1 ambt1 betrekk+1 v]h\d+ ond] m5s*5 te k5n5 gev54 ,h is e5 bruidegom1 ,jes4 #fa3aj1 e5 man1 ,jes4 #ed3e1 e5 vad]1 ,deut4 #cb3f1 e5 ri*t]1 kon+1 wetgev]1 ,jes4 #cc3bb1 e5 krgsman1 ,ex4 #ae3c1 e5 held1 ,ps4 #gh3fe1 ,zef4 #c3ag1 e5 kun/5a> en b\wmee/]1 ,hebr4 #aa3aj1 e5 l&man1 ,joh4 #ae3a1 e5 h]d]1 ,ps4 #bc3a1 e5 heelmee/]1 ,ex4 #ae3bf enz42 t]wl dan 9 deze ho$anigh$5 w$] sprake is van zn zetel1 troon1 voetbank1 ro$e1 scept]1 wap5s1 boog1 pl1 zwa>d1 s*ild1 wag51 bani]1 boek1 zegel1 s*at1 erf5is enz4 ,ja zelfs word51 om uit te drukk5 wat ,god voor de zn5 is1 all]lei beeld5 aan de bezielde en onbezielde s*epp+ ontle5d4 ,h wordt v]gelek5 b e5 leeuw1 ,jes4 #ca3d1 e5 ar5d1 ,deut4 #cb3aa1 e5 lam1 ,jes4 #ec3g1 e5e h51 ,mt4 #bc3cg1 b de zon1 ,ps4 #hd3ab1 de morg5/]1 ,op4 #bb3af1 b e5 li*t1 ,ps4 #bg3a1 e5e ka>s1 ,op4 #ba3bc1 e5 vuur1 ,hebr4 #ab3bi1 e5e bron ( fonte91 ,ps4 #cf3aj1 e5 spr9kad]1 ,j]4 #b3ac1 b spze1 brood1 drank1 wat]1 zalf1 ,jes4 #ee3a1 ,joh4 #d3aj1 #f3ce1 #ee1 b e5 rots/e51 ,deut4 #cb3d1 e5e s*uilplaats1 ,ps4 #aai3aad1 tor51 ,spr4 #ah3aj1 e5 hoog v]trek1 ,ps4 #i3aj1 e5e s*aduw1 ,ps4 #ia3a1 #aba3e1 e5 s*ild1 ,ps4 #hd3ab1 e5 weg1 ,joh4 #ad3f1 e5 tempel1 ,op4 #ba3bb enz41 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,,ii c4 #ce1 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 #ajd sq4 ,glassius1 ,philol4 ,sacra #afia p4 #aaaf-aaha4 #c4 ,de gans*e s*epp+1 heel de natuur met al h>e rk51 de m5s*5w]eld bov5al word5 9 de ,h4 ,s*rift di5/ba> gemaakt aan de bes*rv+ d] k5nisse ,gods4 ,aan het an?ropomorphisme wordt ge5 gr5s ge/eld4 ,alle s*epsel51 lev5de en lev5looze1 bezielde en onbezielde1 organis*e en anorganis*e1 bi$5 nam5 aan1 om de groo!id ,gods e5ig]mate tot ons bewu/zn te br5g54 ,(s*oon 9 zi*zelv51 is ,god to* 9 zne op5b>+4 ,omnia possunt dici de ,deo1 et nihil digne dicitur de ,deo4 ,nihil latius hac inopia4 ,qua]is congruum nom51 non inv5is2 qua]is quoquo modo dic]e1 omnia inv5is1 ,augu/41 tract4 #ac 9 ,ev4 ,joh4 n4 #e4 ,en t] opheld]+1 wa>om ,god op zoo vel]lei wze g5oemd kan word51 b$i5de zi* ,augu/9us van e5 treff5d beeld4 ,ons li*aam heeft vel]lei behoeft51 aan li*t en lu*t1 spze en drank1 won+ en kle$]5 enz41 en al deze d+5 zn v]s*ill5d en ligg5 9 de s*epsel5 naa/ elka>4 ,ook onze gee/ heeft vele en vel]lei behoeft51 ma> wat da>9 voorziet is niet vel]lei ma> is altd het e5e en zelfde ,goddelk wez54 ,9 t]ra aliud e/ fons1 aliud lum54 ,siti5s qua]is fontem1 et ut p]v5ias ad fontem1 qua]is lucem1 et si dies non e/1 acc5dis luc]nam1 ut ad fontem p]v5ias4 ,fons ille ipse e/ lux3 siti5ti fons e/1 caeco lux e/2 ap]iantur oculi ut videant lucem1 ap]iantur fauces cordis ut bibant fontem2 quod bibis hoc vides1 hoc audis4 ,totum sit tibi ,deus1 quia horum quae diligis totum tibi e/4 ,si visibilia att5dis1 nec panis e/ ,deus1 nec aqua e/ ,deus1 nec lux i/a e/ ,deus1 nec ve/is e/ ,deus1 nec domus e/ ,deus4 ,omnia enim haec visibilia sunt et s+ula sunt2 quod e/ panis non hoc e/ aqua1 et quod e/ ve/is1 non hoc e/ domus1 et quod sunt i/a1 non hoc e/ ,deus1 visibilia enim sunt4 ,deus tibi totum e/2 si esuris1 panis tibi e/2 si sitis1 aqua tibi e/2 si 9 t5ebris es1 lum5 tibi e/1 quia incorruptibilis manet2 si nudus es1 immortalitatis ve/is tibi e/1 cum corruptibile hoc indu]it incorruptionem et mortale hoc indu]it immortalitatem1 tract4 #ac 9 ,ev4 ,joh4 ,ev5zoo zegt ,pseudodionysius1 dat ,god is en tegelk 1 ,h is tegelk 1 de div4 nom4 c4 ,i4 #f4 #g4 ,b ,?omas lez5 w1 quod ,deus 9 se praehabet omnes p]fectiones creatur>um1 quasi simplicit] et univ]salit] p]fectus1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #b4 ,en s*oon] nog b ,bonav5tura3 ut laudibus ,deum possimus extoll]e1 atque ad ,dei cognitionem promoveamur1 necess>ia nobis sunt translationes ad div9a4 ,ratio vel f9is translationis duplex e/4 ,una 9 qua e/ laus ,dei1 alia manuductio intellectus no/ri4 ,propt] laudem ,dei necess>ia e/ translatio4 ,et quoniam ,deus multum e/ laudabilis1 ne propt] inopiam vocabulorum cont+]et cess>i a laude1 sacra ,scriptura docuit nom9a creatur>um ad ,deum transf]ri2 et hoc 9 num]o indef9ito1 ut sicut omnis creatura laudat ,deum1 sic ,deus laudatur ex omni nom9e creaturae1 et qui non pot]it uno nom9e laud>i1 tamquam sup]excell5s omne nom51 laud>etur ex omni nom9e4 ,alia ratio e/ manuductio intellectus no/ri4 ,quia cum p] creaturas ad cognosc5dum creatorem v5imus1 ut plurimum1 f]e omnes creaturae hab5t proprietates nobiles1 quae sunt ratio intellig5di ,deum1 ut leo =titud9em1 agnus mansuetud9em1 petra soliditatem1 s]p5s prud5tiam et consimilia2 ideo oportuit plura nom9a transf]ri ad ,deum1 ,s5t4 ,i di/4 #cd art4 #a qu4 #d4 ,en ,calvn /emde da>m$e 91 als h zeide3 nulla e/ mundi p>ticula1 9 qua non sc9tillae saltem aliquae gloriae ipsius emic>e c]nantur4 ,god is imman5t 9 al het ges*ap5e4 ,de re9e van h>t ziet ,god ov]al4 ,alles is vol van ,god4 ,fateor pie hoc posse dici1 modo a pio animo pr(iciscatur1 naturam esse ,deum1 ,in/4 ,i #e1 #a4 #e4 ,ma> er is opklimm+ 9 de s*epsel54 ,de plaats en de rang1 die de s*epsel5 innem51 wordt bepaald door hunne v]wants*ap aan ,god4 ,alle s*epsel5 noem5 e5 naam van ,god4 ,ma> ond] alle s*epsel5 /aat de m5s* bov5aan4 ,h alle5 draagt d5 hoog5 naam van beeld1 zoon1 k9d ,gods4 ,h alle5 heet ,gods gesla*t4 ,en da>om word5 de mee/e en v]hev5/e nam5 ,gods aan d5 m5s* ontle5d4 ,nooit e*t] mag de m5s* van de natuur word5 losgemaakt4 ,en nimm] mag e5ig creatuur ( e5ig deel d] w]eld naa/ ( teg5ov] ,god word5 geplaat/4 ,er is niets buit5 en zond] ,god4 ,wel is hi] telk5s teg5 gezondigd4 ,het dualisme van ,plato1 het neoplatonisme1 het gno/icisme1 het mani*aeisme bep]kt5 ,gods op5b>+ en /eld5 e5e mat]ie v&ig teg5 ,hem ov]4 ,en 9 all]lei vorm5 oef5de dit invlo$ en w]kte het na 9 de !ologie4 ,als 9 d5 nieuw]5 td ond] invlo$ van ,kant en ,jacobi de op5b>+ ,gods tot het religieuse en e?is*e bep]kt is2 als de ,s*rift alle5 9 ha> godsdi5/ig-z$elk5 inh\d erk5d wordt2 als de zetel d] religie alle5 gezo*t wordt 9 h>t ( gewet51 9 gemo$ ( wil1 is er 9 dit alles e5 zelfde duali/is* beg9sel aan 't woord4 ,de natuur1 met h>e elem5t5 en kra*t51 de m5s* 9 zn maats*appelk en /aatkundig lev51 kun/ en wet5s*ap kom5 buit5 de op5b>+ ,gods te /aan en word5 neutrale1 d4 i4 ,god-looze t]re954 ,natuurlk1 dat dan het ,o4 ,te/4 en e5 ze] groot deel van het ,n4 ,te/4 niet me] kan gewa>de]d word52 dat natuur en w]eld niets me] tot d5 geloovige te zegg5 hebb52 dat de op5b>+1 dat het ,woord ,gods all5 invlo$ op het op5b>e lev5 v]lie/2 dat de religie1 tot e5 v]borg5 s*uilhoek van h>t en b9n5kam] t]ugg$rong51 alle aanspraak op a*t+ v]beurt2 dat de dogmatiek1 bepaaldelk ook de locus de ,deo1 van dag tot dag inkrimpt1 en dat de !ologie h>e plaats niet me] weet te h&hav54 ,de !ologie weet niet me] van ,god te sprek51 omdat z niet uit en door ,hem spreekt4 ,z heeft ge5 nam5 me]1 wa>m$e z ,god noem5 kan4 ,god wordt de groote ,onbek5de en de w]eld wordt e]/ 1 dan 4 #d4 ,de nam5 wa>m$e ,god 9 zne op5b>+ zi*zelv5 noemt1 br5g5 e*t] voor het d5k5 e5e eig5a>dige moeilkheid m$e4 ,imm]s1 vroeg] bleek ons1 dat ,god onbegrpelk is en v] bov5 al het e9dige v]hev52 hi] e*t]1 9 zne nam51 daalt ,h tot al het e9dige ne] en wordt ,h d5 s*epsel5 gelk4 ,er doet zi* hi] e5e ant9omie voor1 die onoplosba> s*nt4 e5]zds1 is ,god to* &]zds4 ,nadat e]/ alle an?ropomorphisme gebann5 is1 wordt het hi] to* we] b9n5gehaald4 ,met welk re*t kunn5 deze nam5 dan van ,god word5 gebezigd8 ,op welk5 grond word5 ze toegek5d aan ,hem1 die one9dig hoog bov5 alle s*epsel /aat en door het e9dige niet begrep5 kan word58 ,die grond kan sle*ts da>9 ligg51 dat de gans*e s*epp+1 s*oon als creatuur one9dig v] van ,god v]wd]d1 to* e5 s*epsel1 e5 w]k ,gods en ,hem v]want is4 ,de w]eld is ge5 teg5/ell+ naa/ en teg5ov] ,god1 ge5 zelf/&ige ma*t1 ge5 twe$e ,god1 ma> geheel en al ,gods w]k 9 ha> zn en ha> z zn3 z is er van d5 beg9ne af op aangelegd om ,god te op5b>54 ,het gans*e volk van ,israel is er 9 al zn wett5 en in/ell+51 ambt5 en b$i5+51 k>akt] en z$5 enz4 op +]i*t1 om ,gods deugd5 te v]kondig51 en de m5s*elke natuur van ,*ri/us is door d5 ,h4 ,gee/ bekwaamd1 om d5 ,vad] te v]kl>5 en zn naam d5 m5s*5 bek5d te mak54 ,de apo/els*a> met h>e v]s*eid5heid van opvo$+1 voorb]eid+1 gave en roep+ is be/emd1 om de te v]tell54 ,en da>om kan en mag ,god op creatuurlke wze door ons word5 g5oemd4 ,het re*t van het an?ropomorphisme b]u/ da>op1 dat ,god zelf 9 en tot zne s*epsel5 is ne]g$aald en 9 en door s*epsel5 zn naam heeft geop5ba>d4 ,het an?ropomorphisme zit dus vol/rekt niet alle51 gelk re$s w]d opgem]kt1 9 e5 enkel woord zooals p]soonlkheid4 ,er is van ,god niet &]s dan op an?ropomorphe wze te sprek54 ,want ,hemzelv5 zi5 w niet4 ,w kunn5 ,hem alle5 zi5 9 zne w]k5 en na> de op5b>+ 9 die w]k5 ,hem noem54 ,me] nog1 w kunn5 ,god1 al?ans hi] op a>de1 niet zi5 van aangezi*t tot aangezi*t4 ,indi5 ,god dan to* wil dat w ,hem k5n5 zull51 dan moet ,h tot ons ne]dal51 zi* accommode]5 na> ons bep]kt1 e9dig1 m5s*elk bewu/zn1 9 m5s*elke taal tot ons sprek54 ,wie da>om het re*t d] an?ropomorphism5 be/rdt1 ontk5t 9 beg9sel da>m$e de mogelkheid1 dat ,god zi* 9 zne s*epsel5 op5ba>t1 moet v&a> voorts*rd5 tot de loo*5+ d] s*epp+ en h\dt t5 slotte niets ov] dan e5 eeuwig dualisme tuss*5 ,god en w]eld1 tuss*5 het one9dige en het e9dige4 ,indi5 to* ons noem5 van ,god met an?ropomorphe nam5 e5e v]e9dig+ ,gods insluit1 dan geldt dit nog veel me] van de op5b>+ 9 de s*epp+4 ,god als de ,one9dige is dan onma*tig1 om e5 &] zn buit5 zn eig5 wez5 voort te br5g52 de w]eld is 9 ge5 enkel opzi*t e5e op5b>+1 z is enkel en alle5 e5e v]b]g+ ,gods2 de m5s* is enkel en alle5 aan ,god teg5ge/eld en niet aan ,hem v]want2 en ,god is eeuwige 1 naamlooze 1 zo[el voor zi*zelf als voor d5 m5s*4 ,natuurlk is er dan ook ge5 k5nis van ,god me] mogelk4 ,indi5 an?ropomorphe1 creatuurlke nam5 aan ,gods wez5 te kort do51 dan kan en mag ,h door ons niet met e5ig5 naam word5 g5oemd1 dan moet5 w vol/rekt zwg52 alle naam1 wa>m$e w ,hem z\d5 will5 a&uid51 is dan e5e onte]+ ,gods1 e5e aanr&+ van zne maje/eit1 e5e ,godsla/]+1 cf4 bov5 bl4 #bb4 ,m5 heeft deze consequ5tie1 die e*t] voor de h& ligt1 wel zoek5 te ontgaan1 door ond]s*eid te mak5 tuss*5 voor/ell+ en begrip4 ,plato is da>m$e al begonn54 ,het neoplatonisme en het gno/icisme hebb5 dit voortgezet4 ,en ,hegel is er opnieuw m$e voor d5 dag gekom54 ,ma> da>m$e komt m5 to* ge5 /ap v]d]4 ,ook de hoog/e speculatie en de diepz9nig/e wsbege]te moet5 to* ov] ,god d5k5 en sprek52 al w]p5 ze nu alle voor/ell+5 weg en al h\d5 ze alle5 zuiv]e1 ab/racte begripp5 ov]1 z kom5 da>m$e het m5s*elk1 creatuurlk d5k5 en sprek5 niet te bov5 en nad]5 tot d5 ,one9dige zelv5 niet4 ,ook de mee/ ab/racte nam51 zooals het zn1 de sub/antie1 het absolute1 het e5e1 de gee/1 de r$e1 zn en blv5 an?ropomorphism54 ,er is voor d5 m5s* ma> keuze tuss*5 deze twee3 absoluut zwg5 f m5s*elk d5k5 en sprek5 ov] ,god1 tuss*5 agno/icisme1 d4 i4 !oretis* a!isme f an?ropomorphisme4 ,de philosophie is dan ook altd we] tot het an?ropomorphisme t]uggeke]d1 &]s w>e ze natuurlk ook met e5e negatieve kritiek geindigd4 ,plato1 ,philo1 ,plot9us1 ,pseudodionysius1 ,damasc5us1 ,erig5a hebb5 to* t5 slotte we] all]lei nam5 aan ,god toegek5d4 ,de kataphatis*e !ologie b\wde op1 wat de apophatis*e _h afgebrok54 ,de sub/antie van ,sp9oza ontv+ tal van attribut5 en modi4 ,b ,hegel w]d ,god to* we] lev51 gee/1 d5k51 r$e1 subject4 ,rauw5h(f laat de v]beeld+ optr$51 wa> het v]/& e9dig5 moet1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #faa v4 ,door vele wsge]5 wordt da>om het re*t van het an?ropomorphisme v]d$igd1 ,kant1 ,kr4 d] ,ur!ilskraft ed4 ,kir*mann ,s4 #cdf f4 ,jacobi1 ,w]ke ,,iii #bgf f4 ,pauls51 ,e9l4 9 die ,philos4 #ahib ,s4 #bfb f4 ,h>tmann1 ,philos4 d4 ,unbew4 ,,ii #dad enz4 ,en zoo heeft natuurlk ook altd de *ri/elke !ologie geoordeeld4 ,god bew&elt da>9 d5 weg d] m5s*51 1 gelk de ,jod5 het uitdrukt54 ,incompreh5sibilia sunt ,dei op]a et actiones1 neque nos assequi aliquid de iis possemus1 nisi ,sacra ,scriptura iis ut]etur loqu5di de ,deo =mulis1 quae rebus humanis prop9qua sunt4 ,itaque ,spiritui ,sancto1 ,scriptur>um auctori1 placet1 propt] captus no/ri imbecillitatem no/ro m balbutire et bl&ius humiliusque quam maje/ati tantae conv5it1 nobiscum p] signa et v]ba ag]e1 ,flacius b ,glassius p4 #aaf1 cf4 ,lu!r b ,oehl] ,s4 #afi4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,,ii c4 #h sect4 #a4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 #di1 ,polanus1 ,synt4 p4 #aib sq4 ,m>tyr1 ,loci p4 #b1 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 #adh1 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #dgg1 ,id4 ,sy/4 ,entw4 #cfe f4 ,h5g/5b]g1 ,au?4 d4 ,p5t4 ,,ii #dde f4 ,philippi ,,ii #bg f4 ,twe/5 ,,ii #af4 ,lange1 ,,ii #cb f4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #ccg4 ,beck1 ,vorles4 ,,ii #c f4 ,dr4 ,graue1 zur ,v]/ndigung b] d5 anal4 ,*>4 d] ,gottes]k41 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 ,oct4 #ahhh ,s4 #dha-ejc4 #e4 ,het re*t dez] nam5 moge alzoo va//aan1 ma> wat is hun wa>de8 ,welke en ho$anige k5nis v]s*aff5 z ons aanga&e het ,goddelk wez58 ,er kan ge5 sprake van zn1 dat deze k5nis e5e adaequate z4 ,ze is 9 elk opzi*t e9dig en bep]kt1 ma> z is da>om to* niet onzuiv] en onwa>4 ,adaequate k5nis hebb5 we ze] we9ig2 ov]al en op i$] t]re9 /uit5 we t5 slotte op e5 my/]ie2 het inn]lk wez5 d] d+51 het ,d+ an si*1 ontsnapt aan onze wa>nem+4 ,w nem5 pha5om5a wa> en besluit5 da>uit tot het wez51 w le]5 eig5s*app5 k5n5 en klimm5 da>door op tot de sub/antie1 ma> deze zelve ligt a*t] het v]s*nsel en is ons onbek5d4 ,de natuurwet5s*ap neemt atom5 aan als de laat/e be/&deel5 d] w]kelkheid ma> heeft da>van niet de m9/e empiris*e k5nis4 ,e5e def9itie is er alle5 te gev5 van de all]e5v\dig/e d+52 zoodra ze van e5igsz9s hoog]e orde zn1 zn ze 9 ge5 begrip voll$ig te oms*rv54 ,dat geldt re$s van de zi5lke w]eld2 ma> nog me] is het van toepass+ 9 de w]eld d] onzi5lke d+54 ,de m5s* is nl4 e5 li*amelk1 z9nelk wez54 ,al zne k5nis beg9t met en komt op uit de z9nelke wa>nem+4 ,ons d5k5 is gebond5 aan de z9tuig51 gelk onze ziel aan het li*aam4 ,de gee/elke d+5 nem5 w nooit re*t/reeks wa> ma> alle5 door het m$ium d] /(felke d+54 ,w zi5 alles 4 ,niet alle5 ,god1 ma> ook de ziel en heel de gee/elke w]eld komt tot onze k5nis sle*ts door de z9lke w]eld he54 ,v&a> dat w al het gee/elke a&uid5 met nam51 die all]e]/ geld5 9 de zi*tb>e w]eld4 ,de ziel des m5s*5 b5oem5 w na> li*amelke v]s*nsel54 ,h>e w]kzaamh$51 zooals k5n51 d5k51 v]/aan1 begrp51 oordeel51 besluit51 gevoel5 enz4 br5g5 w onszelv5 en &]5 tot bewu/zn door middel van woord51 die oorspronkelk e5e li*amelke h&el+ te k5n5 gev54 ,al ons sprek5 van onzi5lke d+5 is dus metaphora1 beeld1 gelk5is1 poezie4 4444 1 1 ,greg4 ,naz41 ,orat4 #de4 ,ma> da>om sprek5 w to* niet onwa> en onjui/4 ,integ5deel1 e*te poezie is wa>heid1 want z b]u/ op de gelk5is1 de ov]e5kom/1 de v]wants*ap van de v]s*ill5de groep5 van v]s*nsel54 ,heel de taal is da>op geb\wd1 alle figur5 gaan da> van uit4 ,indi5 het sprek5 9 beeld onwa> w>e1 z\ al ons d5k51 en al ons wet5 s*n1 en het sprek5 zelf onmogelk zn4 ,ditzelfde geldt ook 9 religie en !ologie4 ,adaequate k5nis van ,god is er niet4 ,w kunn5 ,hem niet noem51 gelk ,h 9 zi*zelf be/aat4 ,al zne nam5 zn aan de s*epsel5 ontle5d4 ,ma> da>om zn ze niet onwa>1 e5e vru*t van m5s*elke inbeeld+4 ,gelk er gelk5is be/aat en dus comp>atie mogelk is tuss*5 de v]s*ill5de deel5 d] w]eld1 zoo is er ook v]wants*ap tuss*5 ,god en zne s*epsel51 die ons re*t geeft om van ,hem op creatuurlke wze te sprek54 ,me] nog1 temporeel1 9 de w]kelkheid gaat het natuurlke wel aan het gee/elke vooraf2 ma> logis* en ideel is het gee/elke e]/ en da>na het natuurlke4 ,het natuurlke z\ ons niet kunn5 he5leid5 tot het gee/elke1 indi5 het niet zelf da>uit w>e voortgekom54 ,plato zag 9 d5 kosmos e5e realisatie d] ideen4 ,en de ,s*rift le]t1 dat alle d+5 door d5 ,logos zn gemaakt en niet geword5 zn uit d+51 die ond] de oog5 v]s*n51 ,joh4 #a3c1 ,hebr4 #aa3c4 ,het is ,god zelf1 die heel de s*epp+1 ook de /(felke1 aan de op5b>+ zn] deugd5 heeft di5/ba> gemaakt4 ,h kon dat do51 wl ,h de alma*tige s*epp] is en absolute he]s*app heeft ook ov] de /(4 ,al is het dan ook1 dat w ,god noem5 met nam5 aan de s*epsel5 ontle5d1 9 die s*epsel5 zn ze e]/ door ,god zelv5 gelegd4 ,w bezig5 de nam51 wa>m$e we ,god a&uid51 wel e]/ van de s*epsel51 omdat w deze e]d] dan ,god k5n54 ,ma> zakelk geld5 z e]/ van ,god en da>na van de s*epsel54 ,alle deugd5 zn e]/ 9 ,hem1 dan 9 de creatur54 ,h bezit ze p] ess5tiam1 deze hebb5 ze alle5 p] p>ticipationem4 ,gelk de tempel gemaakt is na> d5 1 aan ,mozes op d5 b]g getoond1 ,hebr4 #h3e1 zoo is alle s*epsel e]/ eeuwig g$a*t en da>na ges*ap5 9 d5 td4 ,alle d4 i4 niet alle gesla*t ma> alle vad]s*ap 9 hemel en a>de wordt g5oemd uit d5 die alle d+5 s*iep1 ,ef4 #c3ae1 cf4 ,mt4 #bc3i1 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #i4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c art4 #b1 qu4 #ac art4 #c en #f4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #bb art4 #a qu4 #c4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #aa-ad enz4 ,alle hemels*e d+5 word5 9 de ,s*rift ons gemaald 9 a>ds*e v]v5 en kleur54 ,god zelf komt door heel de s*epp+ he5 tot ons en heeft 9 de m5s*elke natuur van ,*ri/us ond] ons gewoond4 ,deze m5s*elke natuur 0 zek] ge5 adaequaat orgaan van zne ,godheid2 ze 0 zelfs e5e v]b]g+ zn] he]lkheid4 ,en to* heeft de volheid d] ,godheid 9 ,hem li*amelk gewoond2 wie ,hem zag1 aans*\wde d5 ,vad]4 ,beide laat zi* dus ze] go$ v]e5ig51 e5e k5nis1 die inadaequaat1 e9dig1 bep]kt en to* tegelk wa>1 zuiv]1 g5oegzaam is4 ,god op5ba>t zi* 9 zne w]k51 en na> die op5b>+ wordt ,h door ons g5oemd4 ,h v]gunt het ons ,hem te noem5 9 onze zwakke1 m5s*elke taal1 omdat ,h zelf 9 de s*epsel5 zne deugd5 voor ons heeft t5 toon gespreid4 ,w zn het dus eig5lk niet1 die ,god e5 naam gev52 hoe z\d5 we dat kunn5 en mog5 do58 ,het is ,god zelf1 die door natuur en ,s*rift ons zne he]lke nam5 op de lipp5 legt4 ,na> e5e oude ond]s*eid+ zn de nam5 ,gods ge5 product van de ratio ratioc9ans1 de subjectieve r$e des m5s*51 ma> van de ratio ratioc9ata1 de objectieve r$e 9 de op5b>+4 ,gods zelfbewu/zn is de ar*etype1 en onze k5nis van ,god1 geput uit zn ,woord1 is da>van de ectype4 #f4 ,hi]m$e is het k>akt] aang$uid1 dat de k5nisse ,gods altd b s*epsel5 draagt4 ,twee uit]/5 word5 da>door v]m$54 ,aan de e5e zde /aan z1 die e5e ess5tieele1 quidditatieve1 adaequate k5nis van ,god mogelk a*t51 hetz door my/is*e aans*\w+ 7,plot9us1 ,malebran*e1 de ontologi/5 en de ,rooms*5 als le]5de de visio ,dei p] ess5tiam 9 d5 /aat d] he]lkheid71 hetz door logis* d5k5 7,eunomius1 ,scotus1 ,sp9oza1 ,hegel74 ,teg5 dez5 all5 blft het woord wa>a*tig3 niem& heeft ooit ,god gezi51 alle5 de ,zoon1 die 9 d5 s*oot des ,vad]s 01 heeft ,hem ons v]kla>d4 ,mozes zag ,gods he]lkheid alle51 to5 ze voorbgegaan 04 ,de pr(et5 aans*\wd5 ,god alle5 9 visio54 ,zo[el 9 de s*epp+ buit5 ons als 9 ons eig5 zielelev5 blft altd het ges*ap5e tuss*5 ,god en ons bewu/zn 9 /aan2 ideae innatae zn er niet4 ,w zi5 9 e5 spiegel en w&el5 door gelo(4 ,e5e absolute1 e5e adaequate k5nis van ,god is da>om onmogelk4 ,de omzett+ van de voor/ell+ 9 het begrip1 van de taal d] v]beeld+ 9 die d] g$a*te1 van de kataphatis*e 9 de apophatis*e !ologie1 van het semietis*-concreete 9 het japhetis*-ab/racte loopt altd uit op v]lies van alle k5nisse ,gods4 ,ma> &]]zds wordt door d5 naam van ectypis*e !ologie ook het gevoel5 v]worp5 van h51 die wel de creatuurlke nam5 t] a&uid+ van het wez5 ,gods onv]mdelk a*t5 ma> da>9 niets dan symbol51 product5 d] di*t5de v]beeld+ zi54 ,9 zek]5 z9 behoor5 hi] zelfs ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #ab en ,pseudodionysius toe1 de div4 nom4 c4 #a1 cf4 ook ,mozes ,maimon41 ,m ,neb4 ,i c4 #eh1 ,cusanus1 de docta ignor4 ,i c4 #bd4 ,z bewe]d5 nl41 dat al die nam5 ons ,god alle5 d$5 k5n5 als oorzaak all] d+51 zoodat bv4 de aan ,god toeges*rev5 naam d] w%eid niets me] inhield dan dat ,h de oorzaak all] w%eid 04 ,ma> ,?omas m]kte da>teg5 re$s t]e*t op1 dat ,god dan ev5 go$ g\d1 zilv]1 zon1 maan1 li*aam enz4 g5oemd kon word51 wl ,h to* de oorzaak van al die s*epsel5 is2 en voorts b$oel5 w all5 iets &]s en me]1 als w ,god go$ noem51 dan wanne] w ,hem de oorzaak van het go$e heet54 ,de deugd5 ,gods zn niet alle 9 alle s*epsel5 en 9 alle op dezelfde wze te zi51 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #b4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #aa-ac4 ,to* is lat] dat gevoel5 vooral door ,s*lei]ma*] we] v]nieuwd4 ,god is alle5 absolute causaliteit2 zne eig5s*app5 zn subjectieve b5am+52 het k>akt] d] !ologie is niet ectypis* ( analogis* ma> symbolis* te noem51 ,s*lei]ma*]1 ,r$5 b] die ,relig4 ,s4 #df1 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #dgg1 ,pauls51 ,e9l4 9 die ,philos4 #bfc4 ,de religieuse voor/ell+5 zn dan product5 d] di*t5de v]beeld+1 ae/hetis* te wa>de]5 ideal5 7,rauw5h(f1 ,pi]son1 ,f4 ,a4 ,lange enz47 ,9 sommige mod]ne kr+5 is 9 d5 laat/5 td de neig+ te bespeur51 om de bbels*e en k]kelke nam5 als symbol5 van hoog]e1 gee/elke wa>h$5 te blv5 gebruik54 ,deze opvatt+ van het k>akt] d] !ologie is e*t] niet h\dba>4 ,symbolis* kan wel die !ologis*e wet5s*ap heet51 welke zi* bezigh\dt met de v]kl>+ d] 9 de ,s*rift en 9 de k]k voorkom5de heilige z9nebeeld51 gelk bv4 ,vitr+a da>aan d5 naam geeft van !ologia symbolica #agbf1 cf4 d',outre91 ,proef/ukk5 van heilige ,s9nebeeld5 #agjj4 ,e5 symbool is altd e5 z9nelk voorw]p ( e5e z9nelke h&el+ t] a&uid+ van e5e gee/elke wa>heid4 ,ma> de !ologie als zoodanig heeft het niet met zulke symbol51 do* met gee/elke realiteit5 te do54 ,als aan ,god bewu/zn1 wil1 heiligheid enz4 wordt toeges*rev51 v]/aat dit niem& 9 symbolis*5 z94 ,ge5 enkel religieus m5s* ziet 9 d]gelke voor/ell+5 product5 van zne v]beeld+1 gelk i$] dit ga>ne erk5t b w]k5 d] kun/4 ,de godsdi5/ige m5s* h\dt da>5teg5 die religieuse voor/ell+5 voor objectief wa>1 en zne religie kwnt en /]ft weg1 zoodra h da>aan beg9t te twfel54 ,indi5 z dan ook product5 d] v]beeld+ zn1 is ha> objectieve wa>heid niet te h&hav54 ,ae/hetis* mog5 z dan nog te wa>de]5 zn1 religieus en e?is* hebb5 z h>e wa>de v]lor52 religie laat zi* ev5m9 omzett5 9 kun/ als 9 philosophie4 ,pog+5 om ze dan nog als symbol5 te h&hav51 loop5 altd op teleur/ell+ uit2 wie als ,hegel tuss*5 voor/ell+ en begrip ond]s*eid maakt1 laat zi* met de voor/ell+ niet me] tevr$5 /ell51 h tra*t altd te kom5 tot het zuiv]e begrip en grpt dan lat] tev]geefs na> de religieuse voor/ell+5 als symbol5 t]ug4 ,het symbolis* k>akt] d] !ologie maakt de nam5 ,gods tot reflex van het eig5 gemo$slev51 ontneemt er alle wa>heid aan1 en zoekt hun grond alle5 9 de altd wissel5de ratio ratioc9ans4 ,de m5s* is dan de maat/af d] religie2 zooals de m5s* is1 is zn ,god4 ,om deze r$55 is de !ologie niet symbolis*1 ma> ectypis* ( analogis* te noem54 ,hi]9 ligt opgeslot53 #a4 dat al onze k5nis van ,god uit en door ,god is1 op zne op5b>+1 d4 i4 op de ratio ratioc9ata is gegrond2 #b4 dat ,god1 om zne k5nis aan s*epsel5 m$e te deel51 tot die s*epsel5 afdal5 en na> hun vatba>heid zi* s*ikk5 moet2 #c4 dat de mogelkheid dez] niet kan word5 ontk5d1 wl z met de s*epp+1 d4 i4 met het be/aan van e5 e9dig zn1 vanzelf gegev5 is2 #d4 dat onze k5nis van ,god da>om e*t] altd ma> analogis* is1 d4 i4 gevormd na> analogie van wat van ,god 9 zne s*epsel5 te bespeur5 valt2 niet ,god zelv5 9 zn onk5ba> wez5 ma> ,god 9 zne op5b>+1 9 zne relatie tot ons1 9 1 ,damasc41 de fide or?od4 ,i #d1 9 zne habitudo ad creaturas1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab art4 #ab tot object heeft2 en dus ma> e9dig beeld1 zwakke gelk5is en creatuurlke afdruk is van die volmaakte k5nis1 welke ,god van zi*zelv5 bezit2 en #e4 dat onze k5nis van ,god desniettem9 to* wa> en zuiv] en betr\wba> is1 wl z het zelfbewu/zn ,gods tot ar*etype en zne zelfop5b>+ 9 d5 kosmos tot grondslag heeft1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #e c4 ,g5t4 ,i c4 #cb-cd4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #bc4 #bd4 ,junius1 de !ologia1 ,op4 #afjg ,i #acgh sq4 ed4 ,kuyp] p4 #ea sq4 ,gom>us1 ,disp4 !ol4 ,i4 ,ow51 #affa p4 #aj sq4 ,calovius1 ,isag4 ad !ol4 #afeb p4 #be sq4 ,kuyp]1 ,enc4 ,,ii #bja v4 #bd4 ,,indeel+ ,,d] ,,nam5 ,,gods4 #a4 ,de ,h4 ,s4 noemt ,god met vele nam51 ma> gaat nooit van e5 ab/ract ,godsbegrip uit4 ,nooit v]heft z de e5e eig5s*ap ,gods t5 ko/e van de &]e4 ,wel tre$t nu e5s de e5e1 dan w$] de &]e eig5s*ap me] op d5 voorgrond1 ma> er is tuss*5 alle eig5s*app5 volkom5 h>monie4 ,het is de b$oel+ d] ,s*rift alle deugd5 ,gods gelkelk tot h>e e]e te br5g54 ,ev5als de p]soon van ,*ri/us niet e5 bepaald e5zdig k>akt] ( temp]am5t v]teg5woordigt en to* e5 p]soon is vol lev5 en realiteit1 zoo is ook ,god 9 zne op5b>+ altd ontv\w5de al zne deugd5 9 h>monis*5 sam5hang4 ,n]g5s is er van het wez5 ,gods 9 ab/racto sprake4 ,het ,hebr4 woord a rad4 2 be/aan1 zn1 arab4 ,,iii help51 opri*t51 duidt datg5e aan1 wat be/& heeft1 be/5dig is1 voordeel v]s*aft1 9 concreto vooral w>e w%eid en geluk1 ,job #e3ab1 #f3ac1 #ab3af1 #bf3c 7#cj3bb71 ,spr4 #b3g1 #c3ba1 #h3ad en voorts alle5 nog ,jes4 #bh3bi1 ,mi*4 #f3i1 ma> /aat 9 ge5 dez] plaats5 voor het wez5 ,gods1 cf4 ,delitzs* op ,job #e3ab4 ,ev5m9 kunn5 de ,n4 ,t4 woord5 ,col4 #b3i1 ,rom4 #a3bi1 ,phil4 #b3f1 #b ,petr4 #a3d cf4 ,gal4 #d3h bewz51 dat da> van het wez5 ( de natuur ,gods 9 ond]s*eid+ van zne eig5s*app5 gesprok5 wordt1 gelk ,polanus wil1 ,synt4 !ol4 p4 #ace4 ,gods wez5 wordt voor ons 9 zne op5b>+1 d4 i4 9 zne nam5 k5ba>4 ,de nam5 ,gods zn b5am+5 van zne 1 #a ,petr4 #b3i4 ,dit spraakgebruik sluit zi* aan b ,jes4 #db3h1 #ab4 #dc3ba4 #fc3e1 wa> het ,hebr4 l(1 e]1 9 de ,,lxx door is ov]gezet1 cf4 ,hab4 #c3c4 ,za*4 #f3ac4 ,de geme5te heeft de roep+1 om ,gods deugd5 te v]kondig51 d4 i4 om ,hem e]e te gev5 voor de 1 die 9 al zne w]k5 t5 toon gespreid wordt4 ,van e5e bes*rv+ van ,gods wez51 buit5 de eig5s*app5 om1 is 9 de ,h4 ,s*rift nimm] sprake4 ,9 d5 e]/5 td w]d ook 9 de *ri/elke !ologie iets d]gelks niet beproefd4 ,ond] de nom9a ,dei w]d alles saamgevat1 wat m5 van ,god te zegg5 _h4 ,de nam5 ,gods w>5 a&uid+ niet alle5 van de nom9a propria ma> ook van de lat] zoo g5oemde eig5s*app5 en zelfs van de p]son5 9 het ,goddelk wez51 ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,v #ab4 ,augu/9us1 de doctr4 *r4 ,i #e4 ,pseudodion41 de div4 nom4 c4 #a sq4 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i c4 #ab4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac4 ,cate*4 ,rom4 ,i c4 #b qu4 #aa4 #ac4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i ,s4 #baa f4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 loc4 #b4 ,hyp]ius1 ,me?4 ,!ol4 p4 #hi sq4 c4 #c4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,lib4 #b c4 #f4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #i4 #aj4 ,walaeus1 ,op4 ,i p4 #aeb sq4 ,al/$1 ,!ol4 did4 s*ol4 p4 #fa4 ,de eig5s*app5 w]d5 dan ook t]/ond 9 de idee ,gods opg5om52 zoo bv4 b ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,i c4 #ad4 ,,ii c4 #ac41 #ce etc4 ,augu/9us spreekt wel van ,gods ess5tia1 ma> h v]/aat da>ond] de volheid van het zn ,gods en neemt t]/ond alle eig5s*app51 e5v\digheid1 eeuwigheid1 go$heid1 w%eid enz4 da>9 op4 ,9 de confessies wordt me]mal5 ook op die wze van ,god gesprok51 zond] ond]s*eid+ van wez5 en eig5s*app51 en zond] indeel+ d] eig5s*app51 ,conc4 ,lat]an4 b ,d5z+]1 ,en*ir4 symb4 n4 #cee1 ,conc4 ,vatic4 de fide c4 #a4 ,conf4 ,augu/4 art4 #a4 ,conf4 ,gall4 art4 #a4 ,scot4 art4 #a4 ,belg4 art4 #a4 ,conf4 ,we/m4 cap4 #b4 ,en ook lat] nog gaan v]s*eid5e !olog5 op deze di/9cties niet 9 en beh&el5 de eig5s*app51 zond] vooraf ov] de natuur ,gods te sprek51 bv4 ,?omas4 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c sq4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 p4 #df-gj4 #b4 ,ma> spo$ig kwam er to* e5e ond]s*eid+ op4 ,m5 w]d da>toe geleid door de vraag1 wat de eig5s*ap 01 welke ,god t]/ond van alle s*epsel5 ond]s*eidde1 wat het ho(dbegrip 0 en wa>van m5 dus b de le] ,gods moe/ uitgaan4 ,nu _h re$s de platonis*e philosophie dat ho(dbegrip 9 het zn gezo*t1 en ,philo _h dit 9 v]b9d+ gebra*t met d5 naam ,ihvh1 d5 e5ig5 naam1 die niet e5e w]k+ ( kra*t ma> het wez5 ,gods zelf a&uidde1 en noemde da>om ,god dikw]f ( 1 ,zell]1 ,philos4 ,v #cef4 ,deze oms*rv+ van het wez5 ,gods w]d ov]g5om5 9 de *ri/elke !ologie4 ,ir5aeus bes*rft ,god me]mal5 als absoluut e5v\dig1 adv4 ha]4 ,,ii c4 #ac4 #bh ,,iv #aa en noemt ,hem zelfs inexcogitabilis et insub/antivus1 ,i c4 #ad1 ma> legt teg5 het gno/icisme to* da>op vooral nadruk1 dat ,god de s*epp] is van alle d+5 en dat ,h zi*zelf 9 zne w]k5 heeft geop5ba>d1 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #dhe f4 ,da>5teg5 is b ,orig5es1 de pr9c4 ,i #a sq4 c4 ,cels4 ,,vi #fd4 ,,vii #db-ea1 ,a?anasius1 de decr4 nic4 syn4 c4 #aa1 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i c4 #b4 #d4 #i4 enz4 cf4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,ii #aai f4 ,s*wane1 ,dogm4 ,i #acb ,,ii #ce1 ,katt5bus*1 ,v]gl4 ,confessionskunde ,i #caj f41 ,god het ne1 het znde1 ja het bov5 alle zn v]hev5e1 1 '1 1 die het zn zelf is1 die het zn heeft uit en door zi*zelf4 ,en op voetspoor van ,philo w]d dit alles afgeleid uit ( va/geknoopt aan d5 naam van ,ihvh 9 het ,o4 ,te/4 ,9 het ,we/5 w]d5 deze bepal+5 ov]g5om54 ,augu/9us oms*rft ,god telk5s als summum esse1 summum bonum1 v]um1 pul*rum enz4 ,god is e5e sub/antia1 want wat ge5 sub/antie is be/aat niet1 ,en>r4 9 ,ps4 #fg4 ,ma>1 omdat het woord sub/antie dikw]f gebruikt wordt 9 teg5/ell+ met accid5tia1 die aan de sub/antie zn en deze tot drag] hebb51 bezigt ,augu/9us van ,god liev] het woord ess5tia1 quam ,graeci vocant en wa>voor ook wel het woord natura wordt gebruikt1 de tr94 ,v #b ,,vii #e sq4 de civ4 ,,xii1 #b4 de doctr4 *r4 ,i #f4 ,b ,god to* is er ge5 ond]s*eid tuss*5 sub/antie en accid5tin2 zn zn is ge5 drag] d] eig5s*app51 ma> deze zn met het zn zelf id5tis*4 ,god is het hoog/e1 be/e1 s*oon/e1 volmaakt/e zn1 quo esse aut cogit>i melius nihil possit1 de lib4 arb4 ,,ii #f4 de doctr4 *r4 ,i #g4 ,h is ,deus1 supra quem nihil1 extra quem nihil1 s9e quo nihil e/2 summa vita1 summa v]itas1 summa beatitudo1 summa sapi5tia1 summa ess5tia1 de civ4 ,,xii #b4 ,solil4 ,i #a4 ,en ook ,augu/9us b]oept zi* voor deze oms*rv+ ,gods op d5 naam ,ihvh1 de tr94 ,v #b4 ,,vii #e4 de doctr4 *r4 ,i #cb4 ,deze zelfde oms*rv+ v9d5 we dan lat] telk5s t]ug1 b ,hil>ius1 de tr94 ,i c4 #a sq4 ,pseudodion41 de div4 nom4 cap4 #a4 #f1 die e*t] cap4 #d #a uitgaat van de idee van het go$e en c4 #e #a zegt1 dat deze nog v]d] zi* uit/rekt dan die van het zn1 ,anselmus1 ,monol4 c4 #bh4 ,prosl4 c4 #ag sq4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b art4 #c en qu4 #c4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #af sq4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i cap4 #b4 ,s5t4 ,i di/4 #h4 enz4 ,petavius1 ,!ol4 lib4 #a c4 #f4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii #ha-ij4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 ,,ii #df-gj4 ,jans5 ,,ii p4 #bf-df4 ,(s*oon dit nu wel het gewone gevoel5 w]d1 w>5 er to*1 die e5 &] uitgangspunt koz54 ,z zo*t5 het ho(dbegrip b de idee ,gods niet 9 het absolute zn1 9 het esse a se 7aseitas71 ma> 9 de one9digheid2 en z oms*rev5 het wez5 ,gods da>om lief/ als e5 ens inf9itum4 ,zoo de$ ,duns ,scotus1 die bewe]de1 dat het zn univoce1 9 gelk5 z91 aan ,god en aan het s*epsel kon word5 toegek5d1 ma> dat het ond]s*eid5d k5m]k tuss*5 ,god en het s*epsel da>9 geleg5 01 dat ,god 0 e5 ens inf9itum en de s*epsel5 e9dig w>51 ,s5t4 ,i di/4 #c qu4 #a4 en di/4 #h qu4 #c4 ,voorts w>5 er nog enkele ,?omi/51 die me5d51 dat het eig5lke wez5 ,gods geleg5 0 9 de intellectueele natuur en z oms*rev5 ,god da>om als ens intellig5s1 zooals bv4 ,gotti1 cf4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii p4 #hb4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #bbi4 #c4 ,de ,h]vorm+ bra*t 9 deze opvatt+ ge5 v]&]+4 ,m5 sloot zi* b de e5e ( &]e oms*rv+ aan4 ,de ,g]e=me]d5 nam5 al?ans 9 d5 e]/5 td mee/ de oms*rv+ van ,augu/9us en ,?omas ov]4 ,z g+5 uit van het begrip d] aseitas ( d] indep5d5tia en oms*rev5 ,god dikw]f als e5 ens indep5d5s1 ,zw+li1 ,op4 ,,iii #aee sq4 ,,iv #ha sq4 ,hyp]ius1 ,me?4 ,!ol4 p4 #hg4 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 p4 #ci;b4 ,polanus ,synt4 ,!ol4 lib4 ,,ii c4 #e4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #di sq4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 #aehd p4 #df sq4 ,da>naa/ kom5 ook wel de oms*rv+5 van ,god voor als spiritus increatus1 spiritus simplicissimus1 spiritus a se ipso exi/5s1 soms nog aangevuld met de tr9it>is*e =mule unus ess5tia1 tr9us p]sonis1 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #ce f4 ,s*weiz]1 ,gl4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #bdd f4 ,de ,lu!rs*5 gebruikt5 de def9itie ess5tia spiritualis inf9ita1 ens spirituale a se subsi/5s1 spiritus indep5d5s1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #gc-gg4 ,hase1 ,hutt4 r$4 #ed4 ,da>5teg5 nam het soc9ianisme e5 &] /&punt 94 ,afzi5de van alle metaphysis*e vrag51 legde het alle5 d5 nadruk op d5 wil ,gods4 ,de k5nisse ,gods be/aat alle5 9 het wet5 van zn wil4 ,de religie v]lie/ alle my/iek en gaat 9 cultus op4 ,god komt hoe lang] hoe v]d] van w]eld en m5s*heid af te /aan4 ,9 het remon/rantisme1 rationalisme en ,engels*e deisme wordt dit voortgezet1 cf4 bov5 bl4 #ae4 #af4 ,teg5 dit k\de1 morali/is*e ,godsbegrip kwam w$]om reactie van d5 kant d] philosophie4 ,sp9oza greep na> de idee des zns t]ug1 vatte ,god op als sub/antia unica1 inf9ita1 necess>io exi/5s1 ens absolute inf9itum1 absolute causa prima et imman5s1 ,e?4 ,i prop4 #g sq4 en sprak w$] van e5e liefde ,gods1 amor ,dei intellectualis1 welke de hoog/e zaligheid s*onk1 ,e?4 ,v prop4 #ae sq4 ,wel bleef het rationalisme en deisme ook na ,sp9oza nog he]s*51 ma> om/reeks het midd5 d] #ah;de eeuw w]d m5 dit hoe lang] hoe me] mo$e4 ,de groote gee/51 ,goe!1 ,less+1 ,h]d] voeld5 zi* tot ,sp9oza aangetrokk51 en weldra de$ zn pan!isme into*t 9 de philosophie4 ,kant ond]mnde re$s de grondslag5 van het rationalisme1 (s*oon h zi* to* nog e5 dei/ bleef noem51 ,drews1 ,die deuts*e ,spekul4 ,i #ajd4 ,fi*te ond]nam d5 /rd teg5 de begripp5 ,god en on/]felkheid als product5 van het eudaemonisme4 ,9 zn ov]drev5 moralisme 0 ,god hem gelk met het zuiv]e ik1 met de z$elke w]eldorde2 ,god 0 ge5 zn1 ge5 sub/antie ma> absolutes ,?un1 ,?tigkeit2 zoo 9 zne ,wiss5s*aftslehre #agid1 ,ueb] d5 ,grund uns]es ,glaub5s an e9e gttli*e ,weltregi]ung #agih1 ,appellation an das ,publikum #agii4 ,lat] kwam h hi]van g$eeltelk t]ug en sloot zi* nauw] b ,sp9oza aan1 ,anweisung zum selig5 ,leb5 od] ,religionslehre #ahjf4 ,s*lei]ma*] v]toonde nog /]k] ov]e5kom/ met ,sp9oza4 ,god en w]eld zn correlata1 ,dialektik ,s4 #afb4 ,god is het ,woh] uns]es empfngli*5 und selb/htig5 ,dase9s1 ,glaub4 ,i ,s4 #bj4 ,s*ell+ ond]s*eidde zi* van beid5 da>door1 dat h niet alle5 rek5+ hield met het gee/elke1 religie1 moraal ma> ook met de objectieve natuur4 ,het 0 zn doel1 om de natuurwet5s*ap uit d5 beklag5swa>dig5 toe/&1 wa>9 z v]ke]de1 op te heff54 ,en zoo vat h dan beide1 natuur en gee/ te zam52 de natuur is zi*tb>e gee/1 de gee/ onzi*tb>e natuur2 h ziet 9 beide e5e voortdur5de1 organis*e op5b>+ van het ,absolute1 dat bov5 alle teg5/ell+5 v]hev5 is1 n1 e5v\dig1 eeuwig1 zond] pra$ikat51 e5heid van het one9dige en het e9dige1 van ,god en w]eld1 1 ,drews1 ,die deuts*e ,spekul4 ,i ,s4 #bja f4 ,e9delk w]kte ,hegel dit /elsel tot e5 logis* idealisme om4 ,natuur en ges*i$5is zn e5e logis* noodw5dige zelfontv\w+ d] idee4 ,alles is r$elk1 alles is beli*aamde g$a*te4 ,de r$e is dus de absolute sub/antie1 z is ,god zelf4 ,want ,god is niets &]s dan de ne1 lev5de1 tot zelfbewu/zn zi* ontwikkel5de w]eldidee4 ,god is dus b ,hegel wel r$e1 d5k51 gee/1 subject1 ma> niet 9 di5 z91 dat ,h e5 eig5 lev5 z\ hebb5 voor en buit5 de w]eld4 ,ohne ,welt i/ ,gott ni*t ,gott1 de w]eld is e5 wez5lk mom5t 9 het lev5 ,gods1 ,drews1 ,die deuts*e ,spekul4 ,i #bbi f4 #d4 ,ook teg5 dit pan!isme bleef de teg5spraak niet uit4 ,heel e5 r van !i/is*e wsge]5 /ond op1 om de onh\dba>heid van het pan!isme aan te toon5 en het re*t van het !isme te h&hav54 ,z zo*t5 hunne /]kte 9 de idee d] absolute p]soonlkheid1 v]bond5 deze met de idee van het word51 en bra*t5 alzoo 9 ,god e5 !ogonis* proces1 hetz 9 unit>is*5 7,jacobi1 ,h]b>t1 ,drobis*1 ,ro!1 ,lotze1 ,ulrici1 ,c>rire enz471 hetz 9 tr9it>is*5 z9 7,baad]1 ,s*ell+1 ,j4 ,h4 ,fi*te1 ,weisse1 ,dorn] enz474 ,ma> ook deze !i/is*e speculatie heeft ha> td gehad4 ,s*eid+ van !ologie en philosophie1 van religie en metaphysica is het wa*twoord geword54 ,e5]zds trekt de wet5s*ap zi* me] en me] van het t]re9 d] religie en d] !ologie t]ug2 ze wordt exact1 positief4 ,&]]zds zoekt ook de religie zi* me] en me] los te mak5 van de wet5s*ap en alle metaphysica en philosophie te bann54 ,voor d5 locus de ,deo heeft dit t5gevolge1 dat het wez5 d] ,godheid uitsluit5d gezo*t wordt 9 het e?is* go$e4 ,de ,gron+] !ologie /elde het vad]s*ap en de liefde 9 ,god op d5 voorgrond1 ,h(/$e de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #ahee bl4 #agg v4 ,s*olt5 g+ wel uit van ,gods vol/rekte opp]he]s*app1 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii1 ma> de e?is*e mod]n5 kwam5 teg5 zn speculatief intellectualisme en moni/is* det]m9isme 9 v]zet1 en vatt5 ,god op als ,vad]1 ,hoek/ra1 ,des ,*ri/5s godsvru*t #ahff bl4 #ajc v4 ,bronn5 en grondslag5 #ahfd bl4 #bfe v41 als het z$elk ideaal1 de ma*t van het go$e1 heilige ma*t1 ,hooykaas1 ,god 9 de ges*i$5is #ahgj4 ,hooykaas1 ,h4 ,h]d]s*ee1 ,oort1 ,van ,hamel1 ,godsd4 volg4 de beg9sel5 d] e?4 rigt+ ond] de mod]n5 #ahgf4 ,9 ,duits*l& is op dezelfde wze het neokantianisme van ,rits*l opgetr$5 teg5 de speculatieve ,v]mittelung/heologie4 ,rits*l ontk5t1 dat de religie e5e re*tsv]h\d+ is4 ,volg5s ,duns ,scotus1 het soc94 en het arm94 is ,god de onbep]kte ma*!bb]1 die e*t] de m5s*5 to*1 (s*oon ze ge5 re*t5 teg5ov] ,hem hebb51 met billkheid beh&elt4 ,willekeur1 dom9ium absolutum is het wez5 ,gods en de wet d] w]eld2 ,god kan het e5e zoo go$ do5 als het &]e4 ,de v]h\d+ tuss*5 ,god en m5s* is privaatre*telk1 en v9dt ha> beeld 9 d5 slav5h\d]1 die zn slaaf billk beh&elt1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bbc-bbi4 ,volg5s de or?odoxe ,prote/ant5 wordt ,gods v]h\d+ tot de w]eld bepaald door de g]e*tigheid4 ,de m5s* heeft op 't eeuwige lev5 re*t1 als h ,gods wet ond]h\dt en v]di5t &]s /raf4 ,deze !orie is publiekre*telk van a>d2 ze is ontle5d aan het ,o4 ,te/41 vooral aan het ph>isaeisme en is door ,paulus ov]g5om5 en zoo 9 de *ri/4 k]k +egaan1 ib4 ,,iii #bbi-bde4 ,cf4 ook zne /udin ov] ,god1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfe en #ahfh1 ?ans opnieuw uitgegev5 9 ,gesammelte ,aufstze1 ,neue ,folge #ahif4 ,ma> beide voor/ell+5 zn v]ke]d4 ,re*t en religie /aan teg5ov] elka>4 ,er mag ge5 dualisme 9 ,god gebra*t word5 tuss*5 g]e*tigheid en g5ade4 ,heel het ab/racte1 areopagitis*e ,godsbegrip moet word5 prs gegev51 dat ,god negatief bov5 de w]eld plaat/ en ge5 geme5s*ap tuss*5 ,god en d5 m5s* aanneemt1 ib4 ,s4 #bec4 ,de religie is e5e z$elke v]h\d+1 en het ,*ri/5dom is de voll5det gei/ige en absolut sittli*e ,religion1 ib4 ,,iii ,s4 #h f4 ,de v]h\d+ van ,god en m5s* v9dt ha> beeld niet 9 de relatie van e5 he] tot zn kne*t ( van de ov]heid tot h>e ond]dan5 ma> 9 die van e5 vad] tot zn k9d4 ,de familie is ha> voorbeeld1 ,,iii #ij4 ,god moet da>om als de liefde word5 opgevat2 naa/ ha> komt er ge5 &] begrip van gelke wa>de 9 aanm]k+1 ib4 ,s4 #bee4 ,da>van moet t]/ond word5 uitgegaan4 ,de *ri/elke dogmaticus beg9ne niet na> syn!tis*e me?ode met all]lei metaphysis*e ab/racties ov] ,god als het ,absolute1 ,!ol4 u4 ,me?aph4 #ab f4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #b-h4 #cb1 no* ook met e5e zoog5aamde !ologia naturalis die er niet is1 ,,iii ,s4 #bjj f4 ,!ol4 u4 ,met4 ,s4 #h f41 no* ook met het begrip d] p]soonlkheid ( met de eig5s*ap d] heiligheid1 ,,iii #bee1 ma> t]/ond en geheel met de liefde4 ,da>uit moet alles1 s*epp+1 voorzi5igheid1 v]zo5+1 re*tva>dig+ enz4 word5 afgeleid1 ib4 #bee4 ,!ol4 u4 ,met4 #bj4 ,cf4 ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *r4 ,relig4 ,s4 #chc4 ,h]rmann1 ,die ,religion im ,v]hltniss zum ,welt]k5n5 und zur ,sittli*keit ,s4 #aba f4 ,gotts*ick1 ,die ,kir*li*keit d] s4 g4 kir*l4 ,!ol4 ,s4 #aeb f4 ,en zoo is i$]e ri*t+ k5ba> aan ha> ,godsbegrip4 ,beurtel+s wordt ,god oms*rev5 als de znde1 het absolute zn1 sub/antie2 ( als de ,s\v]e91 de ,he]1 het ,opp]wez52 ( als one9dige ,gee/1 absolute causaliteit1 absolute p]soonlkheid2 ( als de ,vad]1 de liefde1 de go$heid enz4 ,het valt zoo moeielk1 van de h>monie van al ,gods deugd5 uit te gaan en deze te h&hav5 t5 e9de toe4 ,i$] m5s* is bep]kt en legt op ne eig5s*ap t5 ko/e d] &]e d5 nadruk1 ,jans5ius zag 9 ,god vooral de wa>heid1 ,franois de ,sales de liefde1 ,v9c5tius de go$heid1 ,sa9t ,cyran de alma*t1 ,quack1 ,port-,royal1 ov]druk uit de ,gids van #ahgb bl4 #di4 ,en to* is het roep+ d] !ologie1 om na> het voorbeeld d] ,h4 ,s*rift alle deugd5 ,gods gelkelk te e]54 #e4 ,doordat e*t] de !ologie op deze wze het wez5 ,gods oms*reef en ne eig5s*ap tot ho(dbegrip maakte1 liep z geva>1 om tuss*5 het wez5 ,gods en de lat] da>b kom5de eig5s*app5 ond]s*eid te mak54 ,z kon da>b natuurlk niet d5 weg van het poly!isme inslaan1 dat van de v]s*ill5de eig5s*app51 gelk die 9 de s*epsel5 op5ba> w]d51 zoovele goddelke p]son5 maakte4 ,ook ,plato gaf aan de ideen1 als ar*etyp5 d] reele d+51 e5 eig51 zelf/&ig be/aan naa/ ,god4 ,het gno/icisme oms*reef ,god als het onk5b>e en onnoemb>e1 ma> maakte de ,platonis*e ideen tot aeon51 die uit ,god emane]d5 en 9 dal5de reeks van ,god zi* v]wd]d54 ,z heett5 1 1 1 1 enz4 en w>5 de gep]sonifice]de1 uit ,god emane]5de1 als goddelke wez5s voorge/elde eig5s*app5 ,gods1 ,ir54 adv4 ha]4 ,i #aa4 #bd4 ,philo /elde ond] ,plato's invlo$ m5igmaal de goddelke kra*t51 vooral de go$heid1 de ma*t en d5 logos als hypo/as5 voor1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,v ,s4 #ceh f4 ,de joods*e !ologie nam v]s*ill5de hypo/as5 aan1 zooals metatron1 memra1 s*e*9a1 rua*1 ba? kol1 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 ,s4 #agb2 en 9 de kabbala w]d5 de ti5 sefiro? ( eig5s*app5 ,gods m5igmaal bes*rev5 als emanaties uit het ,goddelk wez51 ,franck1 ,la ,kabbale ou la philos4 religieuse des ,hbreux1 ,p>is ,ha*ette #ahgc4 ,ueb]weg1 ,ges*4 d] ,philos4 ,,ii #bg4 ,h]zog #g1 #cge f4 ,dr4 ,?4 ,blo*1 ,ges*4 d] ,entw4 d] ,kabbala u4 d] jd4 ,rel4 ,philos4 ,tri] ,may] #ahid4 ,ook lat] heeft deze gno/is*e en kabbali/is*e philosophie nog dikw]f groot5 invlo$ geoef5d4 ,9 het arianisme w]kte nog iets van dit gno/icisme na1 9 zoov] het e5e gradatie aannam ond] de ,goddelke p]son54 ,het mono!isme1 niet me] door de le] d] tr9iteit ge/eund en geh&haafd1 gaat li*t 9 poly!isme ov]4 ,w v]nem5 het dagelks1 dat /aat1 wet5s*ap1 kun/1 =tu91 toeval1 noodlot enz4 door vel5 als zelf/&ige ma*t5 naa/ en 9 de plaats van ,god word5 bes*\wd en v]e]d4 ,al g+ nu de *ri/elke !ologie zoov] niet1 z maakte to* spo$ig ond]s*eid tuss*5 ,gods wez5 en eig5s*app54 ,de k]kvad]s sprak5 re$s lang van het wez5 ,gods 9 ond]s*eid+ van de drie p]son51 ma> langzam]h& w]d ook het woord wez5 teg5ge/eld aan zne eig5s*app54 ,vooral door d5 /rd teg5 ,eunomius kwam deze ond]s*eid+ op4 ,eunomius 9 zn lib] apologeticus sprak telk5s uit1 dat de nam5 e5e a&uid+ w>5 van het wez5 d] zaak1 1 ib4 c4 #ah4 ,bibl4 patr4 gr4 dogm4 ed4 ,?ilo ,,ii p4 #eih4 ,da>teg5ov] bewe]d5 ,basilius en ,gregorius ,nyss41 dat er ge5 enkele naam 01 die ,gods wez5 uitdrukte1 ma> dat er to* wel vele 1 1 1 1 w>51 wa>door 1 ,bibl4 patr4 gr4 dogm4 ,,ii p4 #db4 ,en ,greg4 ,nyss4 sprak van ,gods als en van ( 9 betrekk+ tot dat wez51 ,diekamp1 ,die ,gotteslehre des h4 ,gregor4 van ,nyssa1 ,mn/] #ahif ,i #aij f4 ,zoodra deze ond]s*eid+ opkwam1 moe/ wel de vraag word5 g$aan1 wat tot het wez5 en wat tot de eig5s*app5 behoorde4 ,da>m$e w]d de go$e weg v]lat54 ,als de k]kvad]s b de bes*rv+ ,gods uitg+5 van d5 naam ,ihvh en ,hem oms*rev5 als het zn1 dan hadd5 z da>mee niet het wez5 ,gods 9 ond]s*eid+ van zne eig5s*app5 op het oog1 ma> het gans*e wez5 ,gods gelk het zi* op5ba>t 9 zne eig5s*app54 ,het zn1 dat ,gode w]d toeges*rev51 0 dus ge5 ab/ractum1 ma> e5 lev5d1 one9digvol1 concreet zn1 e5 summum esse1 dat t]/ond en 9 e5s met summa vita1 summa v]itas1 summa sapi5tia1 summus amor enz4 id5tis* 01 gelk ,augu/9us telk5s zeide1 e5 1 m>e sub/antiae inf9itum et int]m9atum1 ,greg4 ,naz4 ,or4 #ch4 ,damasc41 de fide or?4 ,i #i4 ,de oms*rv+ ,gods als ess5tia gaf te k5n51 dat ,h het inbegrip 0 van alle realiteit1 en vol/rekt niet1 dat ,h 0 het ab/racte zn1 9 d5 philosophis*5 z9 van dat woord4 ,baur1 ,ges*4 d] ,lehre von d] ,dreie94 ,,ii #fdd f41 en ,rits*l 9 zne /udin ov] ,god1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfe ,s4 #bge-cah4 #ahfh ,s4 #fg-acc en ,s4 #bea-cjb hebb5 dit v]s*il niet g5oeg 9 het oog geh\d54 ,ook b ,basilius en ,gregorius ,nyss4 di5de de ond]s*eid+ van wez5 en eig5s*app5 nog voornamelk1 om teg5ov] ,eunomius de onbegrpelkheid van ,gods wez5 te h&hav54 #f4 ,ma> to5 de le] van de onbegrpelkheid ,gods lat] op d5 a*t]grond kwam te /aan1 kreeg de ond]s*eid+ van wez5 en eig5s*app5 e5e &]e beteek5is4 ,gelk 9 de s*epsel5 tuss*5 hunne sub/antie en hunne eig5s*app51 zoo maakte m5 ook b ,god ond]s*eid tuss*5 zn wez5 en zne volmaak!d54 ,dit leidde e*t] tot all]lei moeilkh$54 ,voore]/ kwam m5 9 /rd met eig5 uitgangspunt4 ,het 0 de e5/emmige le] d] gans*e *ri/elke k]k en !ologie1 dat ,gods wez5 an si* onk5ba> 01 dat er ge5 naam en ge5 def9itie van te gev5 0 en dat ,god alle5 uit zne op5b>+1 b zn eig5 li*t1 gek5d kon word54 ,da>m$e nam de !ologie van d5 beg9ne aan e5 positief /&punt 9 en sne$ ze alle wsge]ige speculatie b d5 wortel af4 ,nu e*t] haalde z ongem]kt de philosophie we] b9n54 ,het wez5 ,gods 0 ond]s*eid5 van zne eig5s*app54 ,van dat wez5 kon en moe/ dus ook iets gezegd word5 buit5 de eig5s*app5 om4 ,de onbegrpelkheid ,gods w]d mett]daad v]loo*5d4 ,ma> er 0 me]4 ,deze ond]s*eid+ tuss*5 ,gods wez5 en eig5s*app5 bra*t m$e1 dat dat wez5 niet dan 9 ze] afgetrokk5 t]m5 oms*rev5 kon word51 als ens spirituale1 ens inf9itum1 ens absolutum1 zond] v]d]e pra$ikat54 ,dat mo*t nu e5e philosophis*e def9itie zn1 ma> dat 0 het *ri/elk1 het bbels* ,godsbegrip niet me]4 ,zoo trad ,god ons nooit 9 de ,s*rift tegemoet4 ,het !ologis* en het philosophis* ,godsbegrip gelek5 wond]wel op elka>4 ,de e]/e ho(d/ukk5 d] *ri/elke dogmatiek gav5 e5 s*ema van begripp51 dat al te ze] aan ,plato en ,ari/oteles 0 ontle5d en dat dan lat] door *ri/elke ideen w]d aangevuld4 ,vooral to5 9 deze eeuw de !ologie de idee van het ,absolute van de philosophie ov]nam1 kwam de v]m5g+ van beide duidelk uit4 ,het is de v]di5/e van ,rits*l1 dat h dat +ezi5 heeft4 ,h _h volkom5 gelk1 als h eis*te1 dat de dogmatiek aan/onds van het *ri/elk ,godsbegrip z\ uitgaan4 ,alle5 maakte ook h zi* we] aan e5zdigheid s*uldig1 als h op grond da>van eis*te1 dat ,god alle5 mo*t opgevat word5 als de liefde4 ,9 de ,s*rift1 die 9 ha> geheel en niet ma> voor e5 deel1 bv4 de evangelin1 de woord5 van ,jezus1 de b]gr$e1 het pr9cipium is d] dogmatiek1 tre$t ,god 9 e5e volheid van eig5s*app5 ons tegemoet4 ,en het is eis* d] dogmatiek1 niet van ne ma> van alle deugd5 ,gods gelkelk uit te gaan4 ,dan e]/ komt er h>monie 9 onze k5nisse ,gods en alzoo ook 9 heel onze le] en 9 heel ons lev54 ,v]d] kwam de onjui/heid van die ond]s*eid+ tuss*5 wez5 en eig5s*app5 da>9 uit1 dat z1 e]/ aang5om51 to* t]/ond we] h]roep5 w]d4 ,door de le] van de simplicitas ,dei to* 0 de *ri/elke !ologie gevrwa>d voor de dwal+1 om e5 ess5tieel v]s*il tuss*5 beide aan te nem54 ,z zeide ov] het algeme51 dat er ge5 ond]s*eid 04 ,elke eig5s*ap is ,gods wez54 ,god is wat ,h heeft4 ,b s*epsel5 is er ond]s*eid tuss*5 wat ze zn en wat ze hebb52 e5 m5s* is nog m5s*1 ook al heeft h het beeld ,gods v]lor5 en al is h zonda> geword54 ,ma> 9 ,god zn alle eig5s*app5 zn wez5 zelf4 ,god is geheel li*t1 geheel v]/&1 geheel w%eid1 geheel logos1 geheel gee/ enz4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #bh ,,iv #aa4 ,9 ,god is het esse quod sap]e1 quod bonum esse1 quod pot5tem esse4 ,una eademque res dicitur sive dicatur aet]nus ,deus sive immortalis sive bonus sive ju/us enz41 ,augu/41 de tr94 ,,vi #g4 ,damasc5us1 ,i #i4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b art4 #c4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #db4 #ea-ec4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #ha4 ,god is alles saam tegelk en geheel4 ,deus habet nullas proprietates s$ m]a e/ ess5tia4 ,proprietates ,dei sunt realit] ipsamet ,dei ess5tia nec ab ess5tia ,dei nec int] se re ipsa diff]unt4 ,dit alles 0 go$ en s*oon gezegd4 ,alle51 wa>om e5e ond]s*eid+ gemaakt1 die t]/ond we] te niet g$aan w]d en /raks nog e5s b de le] d] simplicitas ,dei 9 ha> onjui/heid w]d aangetoond8 ,erg] 01 dat &]51 uitga&e van de door all5 erk5de ond]s*eid+ tuss*5 wez5 en eig5s*app51 nu ook na> e5 objectief en reel ond]s*eid zo*t51 en dus de eig5s*app5 teg5ov] het wez5 m9 ( me] v]zelf/&igd54 ,zoo maakte ,gilb]t ,porretanus ond]s*eid tuss*5 het wez51 de natuur ,gods1 de div9itas en ,god1 ,deus2 de div9itas 0 de =ma1 wa>door ,god ,god is1 ma> niet zelve ,god1 ,div9itate ,deus e/ s$ div9itas non e/ ,deus1 ,petavius1 de ,deo ,i cap4 #h1 art4 ,h]zog #e1 #afh4 ,duns ,scotus ontk5de wel dat er e5e di/9ctio realis 0 tuss*5 wez5 en eig5s*app51 ma> zeide to*1 dat de attribut5 van ,gods wez5 en van elk&] =malit] ond]s*eid5 w>51 met b]oep op ,damasc5us en ,augu/9us1 ,s5t4 ,i di/4 #h qu4 #d n4 #ag sq4 ,het soc9ianisme sprak van accid5tia 9 ,god en a*tte e5e v]s*ill5de opvatt+ en bes*rv+ d] eig5s*app5 voor het subject noodzakelk1 ,fock1 ,d] ,soc94 ,s4 #dbg4 ,vel5 zn nog v]d] gegaan en hebb5 zelfs e5 objectief ond]s*eid 9 ,god aang5om51 t5 ko/e van de e5v\digheid en de onv]&]lkheid ,gods1 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #ch4 ,m>t5s51 ,*r4 ,dogm4 #he4 ,vilm>1 ,dogm4 ,i #aij f4 ,dorn]1 ,*r4 ,glaub4 ,i #aha f4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,i #cd f4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #cga-cgd4 ,oo/]zee1 ,*r4 ,dogm4 #dg4 ,op deze ln voortga&e1 beh&elde ,do$es e]/ die bepal+51 welke met de idee ,god vanzelf zn gegev51 zooals e5heid1 m$$eelba>heid1 onv]gelkba>heid1 onbegrpelkheid1 zelf/&igheid enz41 en v]volg5s de eig5s*app51 die nu bov5di5 aan dat ,goddelke wez5 toekom51 en sle*ts vf 9 getal zn1 alma*t1 w%eid1 go$heid1 liefde1 heiligheid4 ,de ,rooms*e !oloog ,c4 ,pes* spreekt ev5zoo van attributa1 sub/antiae div9ae sup]addita1 ,praelect4 !ol4 ,,ii #gb4 ,het /]k/ komt het nadeel d] s*eid+ uit b ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 die e]/ het wez5 ,gods beh&elt met de aseitas1 heiligheid1 e5heid enz41 ,ev4 ,dogm4 ,s4 #cea-cfg1 dan de w]k5 d] s*epp+ ,s4 #cfg-cif en da>na e]/ de eig5s*app5 na> de indeel+ van ,s*lei]ma*]1 ,s4 #cif-dbc4 ,om deze r$55 is de ond]s*eid+ tuss*5 wez5 en eig5s*app5 niet go$ te keur54 ,natuurlk wordt da>m$e niet ontk5d1 dat ,god e5 wez51 e5e sub/antie is1 no* ook het gebruik van het woord wez5 afgekeurd2 b de le] d] tr9iteit is het zelfs onmisba>4 ,ma> de v]w]p+ d] ond]s*eid+ b$oelt1 dat het wez5 ,gods 9 ge5 enkel opzi*t k5ba> is buit5 de eig5s*app5 om1 en dat er ge5 indeel+ mag gegev5 word51 die sommige eig5s*app5 doet voorkom5 als met het wez5 gegev5 en &]e als da>aan toegevoegd4 ,t]e*t heeft da>om de *ri/elke !ologie t5 all5 tde gele]d1 dat de eig5s*app5 met het wez5 ,gods id5tis* zn4 ,elke eig5s*ap is het ,goddelk wez5 zelf4 ,da>om is het onmogelk1 om met ne eig5s*ap ( n naam heel het wez5 ,gods te bes*rv51 zooals dat dikw]f beproefd is1 bv4 met de idee van absolute p]soonlkheid ( van de liefde4 ,de liefde is 9 ge5 me]d]e ( m9d]e mate e5e eig5s*ap ,gods en e5e bes*rv+ van zn wez51 als elke &]e deugd ( volmaak!id4 ,z /aat met alle eig5s*app5 op gelke ln1 gelk ook ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 ,s4 #cea f4 t]e*t opm]kt4 ,( ,god nu nog me] deugd5 heeft1 dan die ,h 9 s*epp+ en he]s*app ons op5ba>t1 kan e5e op5 vraag blv54 ,sp9oza zeide dat e5e sub/antie1 na>mate ze me] realiteit _h1 ook me] attribut5 bezat1 ,e?4 ,i prop4 #i1 en dat ,god als de one9dige sub/antie da>om ook one9dig vele attribut5 _h1 ib4 prop4 #aa1 (s*oon er ons sle*ts twee1 d5k5 en uitgebreidheid1 bek5d zn4 ,en ,re9h>d1 ,dogm4 ,s4 #ajj vond het ze] wa>s*nlk1 dat ,gott e9e ,m5ge von ,eig5s*aft5 besitz5 knne1 wovon wir g> ke95 ,begriff hab51 weil die un5dli*e ,vollkomm5heit 9 s e+es*rnkt5 ,ges*pf51 wie wir s9d1 unmgli* alle ,aehnli*keit5 mit si* hat v]e9ig5 knn51 cf4 ook ,l4 ,meer1 ,v]h&el+5 ov] de goddelke eig5s*app51 ,gron4 #aghc ,i #ahf v4 ,ma> hoe dit z1 roep+ d] dogmatiek is het1 om de h>monis*e e5heid te lat5 zi5 van al de deugd51 welke ,god 9 zne w]k5 heeft t5 toon gespreid4 #g4 ,indi5 er alzoo ge5 ond]s*eid is te mak5 tuss*5 wez5 en eig5s*app51 wl i$]e eig5s*ap het wez5 ,gods zelf is1 dan volgt da>uit nog niet1 dat het ond]s*eid ook tuss*5 de eig5s*app5 ond]l+ sle*ts nom9aal is en subjectief1 zond] e5ig5 grond 9 de w]kelkheid4 ,vel5 hebb5 e*t] zoo geoordeeld4 ,atius en ,eunomius r$5e]d5 aldus3 ,god is e5v\dig en zond] e5ige sam5/ell+2 wat 9 ,hem is ( van ,hem uitgesprok5 wordt1 kan van zn wez5 niet v]s*ill52 go$heid1 w%eid1 ma*t enz41 vooral de 1 zn no* realit] no* 9 onze g$a*te van het wez5 ond]s*eid52 wie dus ne eig5s*ap1 bv4 de ag5nesie noemt1 drukt da>m$e het gans*e ,goddelke wez5 uit2 de ,zoon kan da>om ook ge5 ,god zn gelk de ,vad]2 zie ,eunomius1 ,lib] apologeticus1 ,bibl4 patr4 gr4 dogm4 ed4 ,?ilo ,,ii #eha-fae4 ,9 de ,middeleeuw5 kwam5 vel5 tot e5zelfde g$a*te4 ,de volmaak!d5 ,gods zn no* virtualit] no* =malit] 7,duns ,scotus7 van 't wez5 en van elk&] ond]s*eid51 ma> alle5 9 naam4 ,het begrip d] e5e is v]vat 9 dat d] &]e1 involvitur unum 9 alt]o4 ,wie ,god go$ noemt1 noemt ,hem da>9 tegelk re*tva>dig1 ma*tig enz41 ,/ckl41 ,phil4 des ,m4 ,a4 ,,ii #ifh4 ,ook 9 de arabis*e en joods*e philosophie komt deze subjectieve opvatt+ van ,gods eig5s*app5 voor1 ,/ckl41 ib4 #ah4 #bg4 #fj4 #hh4 #bfh f41 ,kaufmann1 ,ges*4 d] ,attribut5lehre 9 d] jd4 ,rel4 ,philos4 des ,m4 ,a4 von ,saadja bis ,maimuni #ahgg4 ,sp9oza v]/ond ond] attribuut id quod intellectus de sub/antia p]cipit tanquam ejusdem ess5tiam con/itu5s1 ,e?4 ,i def4 #d4 ,al na> gelang de nadruk op het e]/e ( twe$e g$eelte dez] def9itie gelegd wordt1 loopt het oordeel uite51 ( ,sp9oza de attribut5 bes*\wde als subjectieve opvatt+5 van 't v]/& ( als objectieve1 reele eig5s*app5 d] sub/antie1 ,falck5b]g1 ,ges*4 d4 neu]n ,philos4 ,s4 #ij4 ,het pan!isme1 dat door hem 9 de philosophie +ang vond1 heeft ge5 plaats me] voor de eig5s*app5 ,gods4 ,god heeft ge5 van de w]eld ond]s*eid5 zn1 ge5 eig5 lev5 me]4 ,zne eig5s*app5 zn met de wett5 d] w]eld id5tis*1 ,/rauss1 ,gl4 ,i #fac4 ,s*lei]ma*] oms*reef ze dan ook geheel subjectief1 als etwas ,besond]es 9 d] ,art1 das s*le*?9ige ,abhngigkeitsgefhl auf ,gott zu bezieh52 ha> oorsprong ligt 9 de religieuse ,di*tung1 z zn zond] speculatiev5 inh\d1 z drukk5 no* ,gods wez5 uit dat onk5ba> is no* zne relatin tot de w]eld1 wl ,god dan 9 vel]lei v]h\d+5 tot de w]eld moe/ /aan2 ze zn e5v\dig subjectieve opvatt+51 zond] objectiev5 grond4 ,en h beh&elde de le] d] eig5s*app5 da>om ook niet afzond]lk ma> door heel de dogmatiek he51 ,*r4 ,gl4 #ej4 ,teg5 deze opvatt+ d] nam5 ,gods is nu op grond van ,gods op5b>+ va/ te h\d51 dat ze] zek] i$]e eig5s*ap id5tis* is met het ,goddelk wez51 ma> dat da>om de eig5s*app5 to* nog wel ond]s*eid5 zn4 ,basilius en ,gregorius van ,nyssa le]d5 zoo 9 hunne ges*rift5 teg5 ,eunomius4 ,z zeid5 e5]zds1 dat de attribut5 niet reel1 v]s*ild51 wl ,god e5v\dig 0 en bov5 alle sam5/ell+ v]hev51 ma> t] &]e zde1 dat ze to* niet alle5 9 naam1 ond]s*eid5 w>54 ,deze beide uit]/5 v]md5de1 oordeeld5 z1 dat de nam5 ,gods ' v]s*ild51 dat w 9 ons v]/& v]s*ill5de 1 1 hadd5 van het ne en zelfde ,goddelk wez51 en dat w b de v]s*ill5de attribut51 zooals go$heid1 w%eid enz4 dus niet ma> v]s*ill5de nam5 gebruikt51 ma> da>b w]kelk ook iets v]s*ill5ds da*t54 ,de begripp51 die w 9 de nam5 ,gods legg51 zn dus ond]l+ ond]s*eid54 ,de nam5 ,gods mo*t5 dus niet met elk&] word5 v]m5gd ( v]w>d2 ze kond5 i$] op zi*zelf word5 bes*\wd4 ,zoo 0 ,god ze] zek] id5tis* met de eig5s*app5 div9itas1 bonitas1 sapi5tia1 pat]nitas1 filietas enz41 ma> da>om zn deze ond]l+ niet 9 conceptie gelk4 ,de e5e eig5s*ap is dus niet zoo ge9volve]d 9 de &]e1 dat w de e5e niet kunn5 d5k5 zond] de &]e2 ma> i$]e eig5s*ap drukt iets bzond]s uit1 ,petavius1 ,i c4 #g-aj4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 ,,ii ,s4 #ai-ca4 ,augu/9us spreekt nog /]k] uit1 dat i$]e eig5s*ap ,gods wez5 en 9 zoov] met elke &]e eig5s*ap id5tis* is4 ,quidquid enim secundum qualitates1 nl4 van ,god1 dici videtur4 secundum sub/antiam vel ess5tiam e/ intellig5dum1 de tr94 ,,xv #e4 ,deo autem hoc e/ esse1 quod e/ =tem esse aut ju/um esse aut sapi5tem esse etc41 de tr94 ,,vi1 #d1 cf4 bov5 bl4 #hi4 ,ook de eig5s*app5 zn ond]l+ niet v]s*ill5d1 quae ju/itia ipsa bonitas et quae bonitas ipsa beatitudo1 de tr94 ,,xv #h4 ,eadem magnitudo ejus e/1 quae sapi5tia1 non enim mole magnus e/ s$ virtute2 et eadem bonitas quae sapi5tia et magnitudo et eadem v]itas quae illa omnia2 et non e/ ibi aliud beatum esse et aliud magnum aut sapi5tem aut v]um1 aut bonum esse aut omn9o ipsum esse1 de tr94 ,,vi #f4 ,ja1 h zegt uitdrukkelk1 dat deze pra$icam5ta ( qualitates van ,god gebezigd1 eig5lk affectiones zn van onz5 gee/2 quidquid horum de ,deo dicis1 neque aliud et aliud intelligitur et nihil digne dicitur1 quia haec anim>um sunt1 quas illa lux p]fundit quodam modo et pro suis qualitatibus afficit1 quomodo cum oritur corporibus lux i/a visibilis4 ,si auf]atur1 unus e/ corporibus omnibus color1 qui potius dic5dus e/ nullus color4 ,cum autem illata illu/rav]it corpora1 quamvis ipsa unius modi sit1 pro div]sis tam5 corporum qualitatibus div]so eos nitore adsp]git4 ,ergo anim>um sunt i/ae affectiones1 quae b5e sunt affectae ab illa luce quae non afficitur et =matae ab illa quae non =matur1 ,s]m4 #cda n4 #h4 ,ma> hoe /]k ,augu/9us hi] spreekt1 h h&haaft niettem9 t5 volle1 dat al deze pra$icam5ta t]e*t en na> wa>heid van ,god gebezigd word54 ,god is dat alles wat ,h heeft en wat 9 de nam5 ,hem toeges*rev5 wordt4 ,het is er ,augu/9us b deze simplicitas ,dei niet om te do5 om ,god iets te ontnem51 ma> integ5deel om ,hem altd op te vatt5 9 de volheid van zn zn4 ,da>om spreekt h ook van de simplex multiplicitas ( multiplex simplicitas 9 ,god1 de tr94 ,,vi #d en noemt h ,gods w%eid simplicit] multiplex et uni=mit] multi=mis1 de civ4 ,,xii #ah4 ,9 lat] td w]d de ond]s*eid+ d] ratio ratioc9ans en d] ratio ratioc9ata gebezigd1 om de moeilkheid1 die zi* b de le] d] eig5s*app5 voorde$1 tot e5ige oploss+ te br5g54 ,het ond]s*eid d] eig5s*app5 mo*t e5]zds niets tekort do5 aan de e5heid1 de e5v\digheid1 de onv]&]lkheid van ,gods wez51 en kon to* &]]zds ook niet opgevat word5 als e5e subjectieve1 willekeurige en onw>e v9d+ van d5 m5s*4 ,en da>om w]d t]e*t gezegd1 dat dit ond]s*eid gegrond 0 9 ,gods op5b>+ zelve4 ,imm]s w zn het niet1 die ,god alzoo noem54 ,w v9d5 die nam5 niet uit4 ,integ5deel1 indi5 het van ons afh+1 w z\d5 van ,hem zwg51 ,hem tra*t5 te v]get5 en al zne nam5 ontk5n54 ,w hebb5 aan de k5nis zn] weg5 ge5 lu/4 ,w kom5 telk5s teg5 al zne nam5 9 v]zet1 teg5 zne onafhankelkheid1 zne s\v]e9iteit1 zne g]e*tigheid1 zne liefde1 en w kom5 9 op/& teg5 al zne volmaak!d54 ,ma> het is ,god zelf1 die al zne deugd5 op5ba>t en ons zne nam5 op de lipp5 legt4 ,h geeft zi*zelf zne nam5 en h&haaft die trots onz5 teg5/&4 ,het is tot we9ig nut1 ( w zne g]e*tigheid loo*552 ,h toont ze ons i$]5 dag 9 de ges*i$5is4 ,en zoo is het met alle deugd54 ,onzes ondanks br5gt ,h ze tot op5b>+4 ,het e9ddoel van al zne weg5 is1 dat zn naam s*itt]e 9 al zne w]k5 en op all] voorho(d ges*rev5 /a1 ,op4 #bb3d4 ,da>om kunn5 w ,hem niet &]s noem5 dan met de vele nam51 die zne op5b>+ zelve ons aan de h& doet4 ,met de e5v\digheid ,gods is dit ond]s*eid d] eig5s*app5 ook niet 9 teg5spraak4 ,want de simplicitas duidt ,god niet aan als e5 ab/ract begrip1 als het absolute1 het znde1 de idee enz41 ma> geeft jui/ te k5n51 dat ,h is e5e absolute volheid van zn4 ,en da>om kan ,god aan e9dige s*epsel5 zi* niet &]s dan ond] vele nam5 op5b>54 ,het ,goddelk wez5 is zoo one9dig rk1 dat ge5 s*epsel het 9 e5s kan ov]zi54 ,gelk e5 k9d de wa>de van e5 groot geld/uk zi* niet voor/ell5 kan ma> er dan e]/ e5ig besef van krgt1 wanne] het 9 e5 aantal kle9]e munt5 wordt uite5gelegd1 zoo ook kunn5 w van de one9dige volheid van ,gods wez5 ge5 d5kbeeld vorm51 t5z z telk5s 9 e5e &]e v]h\d+ en ond] e5 &] gezi*tspunt zi* aan ons op5ba>t1 ,augu/9us1 tract4 #ac 9 ,ev4 ,joan4 ,m>tyr1 ,loci p4 #ci4 ,moor1 ,comm4 ,i #ehb enz4 ,god blft eeuwig en onv]&]lk n en dezelfde1 ma> de relatie v]s*ilt1 wa>9 ,h tot zne s*epsel5 /aat en deze /aan tot ,hem4 ,het li*t blft hetzelfde1 ook al breekt het 9 v]s*ill5de kleur51 7,augu/9us74 ,het vuur v]&]t niet1 ( het v]w>mt1 v]li*t ( v]br&t1 7,mozes ,maimonides74 ,en kor5 blft kor51 al noem5 w het na> de v]s*ill5de relaties nu e5s vru*t1 dan zaad1 dan vo$sel1 7,basilius74 ,god wordt v]s*ill5d g5oemd1 om de v>ii effectus1 die ,h door zn altd ne en zelfde wez5 9 de s*epsel5 teweeg br5gt4 ,da>b di5t h]9n]d1 dat ,god 9 zoo v]s*ill5de eig5s*app5 optr$5 en met zoo v]s*ill5de nam5 g5oemd word5 kan1 wl er v]wants*ap is tuss*5 ,hem en zne s*epsel54 ,indi5 deze niet be/ond1 w>5 alle nam5 onwa>4 ,ma> nu is er 9 de s*epsel5 analogie van wat 9 ,god zelv5 aanwezig is4 ,de nam5 duid5 ,god niet ma> aan als oorzaak d] d+51 do* ze gev51 hoe zwak en gebrekkig ook1 to* e5ige conceptie van het ,goddelk wez54 ,zoo sprek5 w1 ,god met al deze nam5 a&uid5de1 wel onvolmaakt1 e9dig1 bep]kt1 m5s*elk1 ma> to* niet vals* en onwa>4 ,want (s*oon wet5 en will51 g]e*tigheid en g5ade 9 ,god n en altd hetzelfde volle gans*e wez5 zn1 to* spreidt ,god dat ne rke wez5 9 deze vele deugd5 als het w>e na en naa/ elka> voor onze oog5 uit4 ,al is het /e$s hetzelfde wez51 dat 9 die nam5 ons teg5komt1 9 elk5 naam wordt ons e5e bevatt+ ges*onk5 van wat wa>lk dat wez5 9 one9dige volheid is4 ,9 ,god moge na> het wez5 heiligheid en b>mh>tigheid hetzelfde zn1 onze conceptie van beide1 uit ,gods eig5 op5b>+ gevormd1 is to* v]s*ill5de4 ,er is ge5 naam1 die ,gods wez5 adaequaat uitdrukk5 kan2 zoo do5 dan vele nam5 di5/1 om ons e5 indruk te gev5 van zne alles te bov5 ga&e groo!id4 ,cf4 behalve de g5oemd51 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i c4 #aj4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c4 art4 #c qu4 #ac art4 #d4 c4 ,g5t4 ,i c4 #e4 ,s5t4 ,i di/4 #b4 qu4 #a art4 #b4 ,petavius1 de ,deo ,i cap4 #g-ac4 ,c4 ,pes*1 ,praelect4 dogm4 ,,ii #ga-gf4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #di sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 lib4 #b4 c4 #g4 ,voetius1 ,disp4 ,i #bcc sq4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #ea-ec4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #ah4 #h4 ,gelk bov5 re$s gezegd is1 w]d 9 d5 e]/5 td1 alles wat van ,god g$a*t en gesprok5 kon word51 sam5gevat ond] zne nam54 ,ma> de rkdom d] /( maakte ord5+ noodzakelk4 ,er kwam al dadelk e5ige begr5z+1 doordat de t]m nam5 all5gs voor de nom9a propria1 ,god1 ,he]e enz4 9 gebruik kwam4 ,v]volg5s w]d de le] d] tr9iteit spo$ig afzond]lk beh&eld1 hetz vr ( na de zoog5aamde eig5s*app51 en 9 e5e geheel eig5e t]m9ologie4 ,voorts bra*t de ond]s*eid+ van wez5 en eig5s*app5 m$e1 dat het e]/e van de laat/e w]d afgezond]d1 en de le] d] eig5s*app5 dus alle5 kwam te /aan4 ,de indeel+1 die nu voor deze eig5s*app5 het mee/ voor de h& lag en die ook de oud/e en e]/e is1 0 die 9 negatieve en positieve nam54 ,zoodra m5 to* g+ nad5k5 ov] de wze wa>op m5 aan die nam5 gekom5 01 zag m5 9 dat ze ( via negationis ( via em95tiae en causalitatis uit de s*epsel5 v]kreg5 w>54 ,w v9d5 deze indeel+ ( al?ans deze tweerlei resp4 drierlei wze1 om ,god te le]5 k5n51 re$s b ,philo en ,plot9us1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,s4 #cee f4 #dhc4 cf4 ook ,h]zog #aj1 #eba4 ,b de k]kvad]s 0 ,god zo[el onk5ba> als k5ba>1 onk5ba> na> zn wez51 k5ba> na> zne op5b>+2 er kon e5]zds alle5 van ,god gezegd word5 wat ,h niet is1 ma> &]zds kon to* op gebrekkige en inadaequate wze iets positiefs van ,hem word5 gepra$ice]d4 ,pseudodionysius1 de my/4 !ol4 ,i #b1 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i #b4 #d1 ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #gh w]kt5 deze g$a*te bepaald tot e5e indeel+ uit1 tot e5e tweerlei !ologie1 de apo- en de kataphatis*e4 ,e]/g5oemde duidt de drie weg5 met zooveel woord5 aan1 als h zegt dat w tot k5nis ,gods kom5 1 de div4 nom4 c4 #g #c4 ,en de s*ola/iek g+ sprek5 van drie viae1 wa>op m5 tot k5nis ,gods kwam1 via negationis1 em95tiae en causalitatis1 vooral s$]t ,dur&us de ,s4 ,porciano4 ,deze drie viae w]d5 tot 9 d5 nieuw/5 td toe 9 de dogmatiek erk5d4 ,rooms*51 ,lu!rs*51 ,g]e=me]d5 hebb5 ze all5 ov]g5om5 en soms bre$vo]ig beh&eld4 ,ma> ze zn ook me]mal5 s*]p gecritise]d4 ,sp9oza v]wi]p de via em95tiae met de opm]k+1 dat e5 driehoek1 indi5 h sprek5 kon1 zegg5 z\ ,deum em95t] triangul>em esse1 ,epi/4 #fj1 cf4 ,x5ophanes b ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,i #dij4 ,kant me5de1 dat de causaliteitsweg alle5 bew&eld kon word5 b9n5 d5 kr+ d] pha5om5a4 ,s*lei]ma*] keurde de via negationis en em95tiae af en behield alle5 de via causalitatis1 ,*r4 ,gl4 #ej4 #ea4 cf4 v]d] ,twe/5 ,,ii #cj f4 ,/rauss1 ,gl4 ,i #ecf f4 ,bru*1 ,lehre v4 d4 gttl4 ,eig5s*4 #hc f4 ,dorn] ,i #ahh f4 ,vilm> ,i #aij4 ,do$es1 ,l4 v4 ,god #bjh4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #bbh4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #db f4 ,hodge1 ,i #cci4 ,wi*elhaus1 ,die ,lehre d] ,h4 ,s*rift vom ,worte ,gottes u4 s4 w4 #ahib ,s4 #ccb f4 enz4 ,nu is het zek] wa>1 dat de nam5 ,gods al lang be/ond5 voordat deze drie viae zn uitg$a*t1 dat deze e]/ lat] uit reflectie ov] de nam5 gebor5 zn1 dat de via em95tiae en causalitatis eig5lk n zn en zoo sam5 als via positionis teg5ov] de via negationis kunn5 ge/eld word52 ma> het is to* ev5 zek]1 dat er ge5 k5nis van ,god is dan uit de s*epsel51 dat alle nam5 ,gods aan de s*epsel5 ontle5d zn1 en dat al die nam5 f iets 9 ,god ontk5n5 f iets op volmaakte wze 9 ,god /ell5 van datg5e1 wat 9 s*epsel5 is4 ,alle5 mag da>b nimm] v]get51 dat de ratio cognosc5di niet id5tis* is met de ratio ess5di4 ,9 w]kelkheid is niet het s*epsel ma> ,god de e]/e4 ,h is ar*etype1 het s*epsel is ectype4 ,9 ,hem is alles oorspronkelk1 absoluut1 9 de s*epsel5 is alles afgeleid1 relatief4 ,god wordt da>om eig5lk niet g5oemd na> hetge5 9 s*epsel5 is1 ma> s*epsel5 word5 g5oemd na> hetge5 9 ,god be/aat1 cf4 bov5 bl4 #gd v4 ,dit 9 het oog h\d5de1 kan m5 to* zegg51 dat ook de ,h4 ,s*rift deze beide weg5 bew&elt4 ,en i$] die ov] ,god d5k5 en sprek5 wil1 doet dat na> de negatieve ( positieve v]h\d+1 wa>9 ,god /aat tot de w]eld1 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 ,s4 #djj4 ,hi]aan is het zek] ook toe te s*rv51 dat de indeel+ d] nam5 ,gods 9 negatieve en positieve zoo spo$ig opkwam1 zoo algeme5 +ang vond1 en feitelk aan alle &]e lat] opgekom5 indeel+5 t5 grondslag ligt4 ,deze indeel+ is re$s te v9d5 b ,philo1 ,plot9us en de k]kvad]s1 en wordt dan gebezigd door ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i c4 #d4 #i4 #ab4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #ae4 ,prosl4 c4 #e4 #f4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #b4 ,petavius1 ,!ol4 dogm4 ,i c4 #e4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii p4 #ia enz4 ,b de ,rooms*5 is deze indeel+ de mee/ gewone1 (s*oon ook enkele ,g]ef4 en ,lu!rs*5 ha> hebb5 ov]g5om54 ,9 die indeel+ word5 dan nog wel &]e ond]s*eid+5 aangebra*t4 ,augu/9us1 s]m4 #ch de tempore maakte al de opm]k+1 dat sommige nam5 van ,god proprie1 &]e metaphorice en we] &]e relative w]d5 gebezigd4 ,di5ov]e5kom/ig w]d5 de nom9a negativa w$]om v]deeld 9 zuiv] negatieve en relatieve1 en de nom9a positiva 9 propria en metaphorica1 ,?omas ,i qu4 #ac art4 #b en #c4 ,naa/ deze indeel+ 9 negatieve en positieve eig5s*app5 kwam nog e5e &]e op4 ,re$s ,plato le]de dat ,god go$ is door zi*zelf1 ma> de s*epsel5 alle5 door 4 ,9 de *ri/elke !ologie heeft deze g$a*te1 vooral b ,augu/9us1 rpe vru*t5 g$rag54 ,teg5ov] het pan!isme w]d va/geh\d51 dat ,gods wez5 onm$$eelba> en de ziel ge5 p>s ,dei 01 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ij art4 #a4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #ec sq4 ,ma> er w]d tev5s gele]d1 dat alle s*epsel5 ,gode v]want w>5 en dat inzond]heid de m5s* zn beeld en gelk5is 04 ,er 0 analogie tuss*5 ,creator en creatura4 ,dit leidde tot de indeel+ van attributa communicabilia en incommunicabilia4 ,deze beide nam5 w>5 e]/ al 9 gebruik 9 de le] d] tr9iteit1 want het wez5 ,gods1 de deitas1 0 communicabilis1 imm]s door d5 ,vad] 9 de g5]atie m$eg$eeld aan d5 ,zoon1 ma> de p]son5 en de p]soneele eig5s*app51 bv4 de pat]nitas1 w>5 incommunicabiles1 ,pseudodion41 de div4 nom4 cap4 #b #e4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #d4 ,id4 ,s5t4 ,i di/4 #bg p4 #a art4 #a qu4 #c enz4 ,van da> w]d5 deze beide nam5 ook 9 de le] d] eig5s*app5 ov]g5om5 om beide ,gods transc5d5tie en ,gods imman5tie te h&hav51 ,anselmus1 ,monol4 c4 #ae4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #i4 #aj4 ,deze indeel+ vond nu vooral +ang b de ,g]e=me]de !olog51 zond] twfel m$e da>om1 dat ze e5e ges*ikte geleg5heid bood1 om de ubiquiteitsle] d] ,lu!rs*5 te be/rd51 ,sohnius1 ,op4 ,i #ig4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #ej-ea4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 lib4 ,,ii c4 #g en #ad4 ,ma/ri*t1 ,,ii #e1 #ab enz41 en ?ans nog b ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #ccg en ,gravemey]1 ,g]ef4 ,gelo(sle]1 #c;e /uk bl4 #fb enz4 ,to* gev5 all5 toe1 dat de m$$eelb>e eig5s*app5 9 absolut5 z91 gelk ze 9 ,god zn1 ev5 onm$$eelba> zn als de &]e1 cf4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #eb f4 ,de ,lu!rs*5 gav5 mee/ de voorkeur aan e5e &]e indeel+1 nl4 die 9 attributa quiesc5tia en op]ativa1 ( imman5tia en extra se exs]5tia1 welke m$e t] v]d$ig+ van de le] d] communicatio idiomatum w]d aangew5d1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #gh4 ,ond] de e]/e groep 7negatieve1 onm$$eelb>e1 metaphysis*e1 quiesc5te7 w]d5 dan gewoonlk beh&eld de eig5s*app5 d] e5heid1 e5v\digheid1 onafhankelkheid1 onv]&]lkheid1 eeuwigheid1 alomteg5woordigheid4 ,de twe$e groep 7positieve1 m$$eelb>e1 op]atieve1 p]soonlke7 w]d mee/ we] +$eeld 9 eig5s*app5 van v]/&1 wil en ma*t4 ,de indeel+ 9 eig5s*app5 van het zn1 van v]/& en van wil b ,brets*neid] ,i #dhj1 ,?omasius ,i #ad f4 ,vilm> ,i #aie1 ,oo/]zee #dg1 cf4 ,frank ,i #bcb f4 ,philippi ,,ii #bc1 wa>aan ,hase1 ,lehrb4 ,s4 #bga nog die van het gevoel toevoegt1 wkt van de bov5g5oemde indeel+5 sle*ts we9ig af4 ,da>5teg5 gaat de indeel+ van ,s*lei]ma*] van e5 &] /&punt uit4 ,de eig5s*app5 zn b hem sle*ts subjectieve opvatt+5 en alle5 gegrond 9 de ratio ratioc9ans4 ,en zoo deelt h ze 91 na> de v]h\d+ ,gods tot w]eld1 zonde en v]loss+1 9 zulke die 9 het afhankelksgevoel aanwezig zn1 als de teg5/ell+ d] zonde da>9 nog niet is opgekom5 7eeuw4 alomt4 alm4 alwet471 als die teg5/ell+ wel wordt gevoeld 7heil4 g]e*t471 en als ze ov]wonn5 is 7liefde en w%eid74 ,hi]m$e 9 ov]e5/emm+ deel5 vel5 de eig5s*app5 9 na> de v]h\d+ ,gods tot de w]eld1 en dan bepaald tot de w]eld b]haupt 7one9d4 eeuw4 alomt471 tot de e?is*e w]eld 7heil4 g]e*t42 g5ade1 b>mh47 en tot de e?is*-physis*e w]eld 7w%eid1 zaligheid71 ,wegs*eid] #fj4 ,bhme1 ,lehre v4 d4 gttl4 ,eig4 #ahbf4 ,bru*1 ,lehre v4 d4 gttl4 ,eig4 ,s4 #aaj f4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #fa f4 ,m>t5s5 #dg4 ,lu?>dt1 ,komp4 d] ,dogm4 #bi4 ,lipsius1 ,dogm4 #bih4 ,grtillat1 ,expos de !ol4 sy/4 ,,iii #bbj4 ,hoek/ra1 ,wsg4 godsd4 ,,ii #ib-ii enz4 #i4 ,alle bov5g5oemde indeel+5 wk5 s*nba> v] van elk&] af en b$i55 zi* van geheel v]s*ill5de nam54 ,ma> zakelk kom5 ze ze] nauw met elka> ov]e54 ,( m5 spreekt van negatieve en positieve1 onm$$eelb>e en m$$eelb>e1 quiesc5te en op]atieve1 absolute en relatieve1 van eig5s*app5 van de sub/antie en van het subject1 9 v]h\d+ tot de w]eld en tot d5 m5s*1 feitelk geeft m5 to* /e$s dezelfde orde aan1 wa>9 de eig5s*app5 word5 beh&eld4 ,teg5 alle indeel+5 geld5 dan ook 9 ho(dzaak dezelfde bezw>54 ,z gev5 alle d5 s*n1 dat het wez5 ,gods 9 twee helft5 v]deeld wordt1 dat e]/ de absoluu!id1 da>na de p]soonlkheid wordt beh&eld1 dat e]/ het wez5 an si*1 da>na 9 zne v]h\d+ tot de s*epsel5 wordt besprok51 dat de e]/e groep van nam5 buit5 de s*epp+ om en de twe$e groep van nam5 uit de s*epsel5 wordt v]kreg51 en dat er alzoo ge5 e5heid en h>monie van al ,gods deugd5 tot /& komt1 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrheit ,i #bbh f4 ,nu is het e*t] de onw$]sprekelke le] d] ,s*rift1 dat ,god 9 zn v]borg5 wez5 onk5ba> en onnoemba> is en dat alle nam5 ,gods de op5b>+1 d4 i4 de s*epp+ ond]/ell54 ,van het zn en lev5 ,gods buit5 en zond] de s*epp+ wet5 w niets1 om de e5v\dige r$51 dat w zelv5 s*epsel5 en dus altd aan de s*epp+ gebond5 zn4 ,duidelk w]d dat vroeg] +ezi5 en uitgesprok5 t5 aanzi5 van de relatieve1 metaphoris*e en positieve nam5 ,gods4 ,de relatieve nam5 zooals ,he]1 ,s*epp]1 ,ond]h\d]1 ,zaligmak] enz41 kom5 ,god e]/ na en door de s*epp+ toe2 niem& kan he] heet51 t5z h di5/kne*t5 heeft2 de m5s*51 de di5/kne*t5 ,gods1 zn 9 d5 td geword51 en zoo is ,god dan 9 d5 td onze ,he] geword51 ,augu/41 de tr94 ,v #af1 cf4 de ord4 ,,ii #g4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #g4 ,anselmus1 ,monol4 #ae4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #cj4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #cj art4 #a4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #bd-bf4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #aib4 ,van de metaphoris*e nam51 wa>toe ook de an?ropomorphism5 behoor51 is het duidelk1 dat z de s*epp+ ond]/ell54 ,en de positieve nam5 van go$1 heilig1 ws enz41 hebb5 da>om voor ons besef e5ig5 inh\d1 wl w er ectyp5 van 9 de s*epsel5 wa>nem51 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab art4 #ab4 ,ma> al deze nam51 s*oon relatief1 metaphoris* en positief1 gev5 to* t] &]e zde wel degelk iets 9 ,god te k5n51 dat 9 ,hem absoluut1 proprie en dus ook we] negatief1 9 &]5 z9 dan 9 de s*epsel51 be/aat4 ,augu/9us beproefde aan te toon51 dat1 al wordt ,god ,he] 9 d5 td1 zn wez5 to* onv]&]lk is en alle v]&]+ alle5 valt 9 het s*epsel4 ,quod temporalit] dici incipit ,deus1 quod antea non dicebatur1 manife/um e/ relative dici2 non tam5 secundum accid5s ,dei quod ei aliquid accid]it1 s$ plane secundum accid5s ejus1 ad quod dici aliquid ,deus incipit relative1 de tr94 ,v #af4 ,het omgeke]de geldt van de twe$e groep nam51 hetz deze negatief1 onm$$eelba>1 quiesc5t1 absoluut ( nog &]s heet54 ,want (s*oon ze aan ,god iets ontzegg5 wat 9 s*epsel5 is1 z zn to* all5 9 zek]5 z9 ook we] positief1 m$$eelba>1 transeunt1 relatief4 ,indi5 z dat niet w>51 indi5 z volkom5 onm$$eelba> w>51 z\d5 z ook absoluut onk5ba> en onnoemba> zn4 ,dat w ze d5k5 en noem5 kunn5 bew/1 dat z op de e5e ( &]e wze door ,god 9 zne w]k5 zn geop5ba>d4 ,de negatieve nam5 hebb5 da>om ook e5 positiev5 inh\d2 al is het dat w de eeuwigheid ,gods sle*ts le]5 k5n5 aan en 9 d5 td1 zne alomteg5woordigheid aan en 9 de ruimte1 zne one9digheid en onv]&]lkheid alle5 aan en te midd5 van al de e9dige en v]&]lke s*epsel52 to* gev5 ze ons wel e5ige1 en zelfs belangrke1 k5nis van ,god4 ,al kunn5 w de eeuwigheid niet positief begrp51 to* zegt het al zoo veel1 te wet5 dat ,god bov5 all5 td v]hev5 is4 ,en da>om is het onjui/1 de eig5s*app5 ,gods zoo 9 te deel51 dat er aan de e5e zde e5e groep komt te /aan1 die negatief1 onm$$eelba>1 quiesc5t1 absoluut enz4 is1 en aan de &]e zde e5e1 die positief1 m$$eelba>1 op]atief1 relatief enz4 is4 ,want alle eig5s*app5 zn beide te gelk4 ,alle eig5s*app5 zn absoluut en alle word5 to* e]/ uit de relatie ,gods tot zne s*epsel5 gek5d4 ,en w$]om1 w kunn5 ,god sle*ts noem5 na> hetge5 van ,hem 9 zne s*epsel5 op5ba> is1 ma> w noem5 to* ,hem1 die all] go$5 bron en all] s*epsel5 oorzaak is4 ,me] nog1 jui/ omdat de eig5s*app5 met het wez5 ,gods en ond]l+ 9 ,god id5tis* zn1 is er ge5 indeel+ te v9d51 die objectief 9 de eig5s*app5 zelve gegrond w>e1 ,do$es1 ,le] v4 ,god #bag4 ,wat v]kreg5 kan word5 is alle5 zek]e orde 9 de beh&el+ van de vele nam5 ,gods4 ,ond] deze zond]5 nu t]/ond die nam5 zi* af1 welke lat] me] bepaald als nam5 w]d5 aang$uid en die als nam5 van aanspraak en b5oem+ 9 ruim] z9 nom9a propria mog5 heet54 ,v]volg5s zn er nam51 die het ,goddelk wez5 9 al zne relatin tot de s*epsel5 do5 k5n5 en die vroeg] mee/al eig5s*app51 deugd51 volmaak!d5 enz4 w]d5 g5oemd4 ,het woord eig5s*app5 is hi]voor het m9/ v]kieselk1 omdat het altd we] d5k5 doet aan e5 wez51 wa>aan de eig5s*app5 zn toegevoegd2 de naam van deugd5 v9dt da>5teg5 9 de ,s*rift zelve /eun1 #a ,petr4 #b3i4 ,deze twe$e groep kan d5 naam van nom9a ess5tialia drag51 omdat z alle ons het wez5 ,gods do5 k5n51 niet an si*1 ma> gelk het 9 de op5b>+ tot ons afdaalt en zi* ons m$$eelt4 ,e9delk is er nog e5 d]de groep van nam51 die alle betrekk+ hebb5 op de zelfond]s*eid+5 9 het wez5 ,gods en die da>om nom9a p]sonalia kunn5 heet54 ,het moeilk/ is het nu1 om orde te br5g5 9 de beh&el+ van de nam51 die tot de twe$e groep behoor54 ,to* is die orde jui/ aangewez5 9 de v]h\d+1 wa>9 ,god tot zne s*epsel5 /aat4 ,de gans*e w]eld is e5e op5b>+ ,gods4 ,er is ge5 deel van het heelal1 wa>9 niet iets van zne deugd5 op5ba> wordt4 ,ma> er is ond]s*eid ond] de s*epsel54 ,niet alle v]kondig5 al zne deugd51 en niet alle met dezelfde kla>heid4 ,er is rangorde en opklimm+2 alle s*epsel5 v]toon5 ve/igia ,dei1 do* alle5 de m5s* is beeld en gelk5is ,gods4 ,h is niet alle5 met de lag]e s*epsel5 het zn1 en met de hoog]e het lev5 en d5 gee/ deela*tig2 ma> h is 9 deze geme5s*ap aan /(felke en gee/elke w]eld ook op gans* bzond]e wze aan ,god zelv5 v]want1 ges*ap5 als pr(eet1 prie/] en kon+ 9 k5nis1 heiligheid en g]e*tigheid4 ,zoo is ,god1 de bron van alle zn en de ar*etype van d5 m5s*1 dan ook zelf dat alles1 wat s*epsel5 deela*tig zn4 ,9 ,hem is dat alles wel op oorspronkelke1 ,goddelke wze2 9 elke deugd ,gods is zo[el zne absolute v]hev5heid bov5 als zne v]wants*ap aan het s*epsel op te m]k52 i$]e eig5s*ap is 9 zek] opzi*t onm$$eelba> en 9 e5 &] w$] m$$eelba>4 ,ma> to* is er van het s*epsel1 inzond]heid van d5 m5s*1 analogie 9 het ,goddelke wez54 ,zoo zn er dan e]/ nam51 wa>m$e ,god zi* aan ons op5ba>t als de ,znde 9 vol/rekt5 z93 aseitas1 immutabilitas1 inf9itas 7aet]nitas en imm5sitas74 ,t5 twe$e zn er nam51 die ons ,god do5 k5n5 als d5 ,lev5de1 als ,gee/3 spiritualitas1 invisibilitas1 simplicitas4 ,t5 d]de zn er nam51 die het ,goddelk wez5 oms*rv5 als volkom5 zi*zelf bewu/1 als ,li*t3 sci5tia1 sapi5tia1 v]acitas4 ,t5 vi]de zn er nam51 die ons wz5 op de e?is*e natuur van dat wez5 en ,god a&uid5 als d5 ,heilige3 bonitas1 ju/itia1 sanctitas4 ,en e9delk1 t5 vfde1 zn er nam51 9 welke ,god voor ons optre$t als de absolute ma*t1 als ,he]1 ,kon+1 ,s\v]e93 voluntas1 lib]tas1 omnipot5tia4 ,deze indeel+ /aat e5]zds 9 v]b& met de k5nisse ,gods1 welke 9 de zoog5aamde bewz5 voor zn be/aan wordt sam5gevat2 en w/ &]]zds vooruit na> de ve/igia en de imago ,dei1 welke 9 de s*epsel5 zn +$rukt4 ,ge5 k5nisse ,gods dan door op5b>+1 en dus altd analoog en ectypis*2 ma> door die op5b>+ dan to* ook w>e en zuiv]e k5nisse van het onbegrpelk en aanbiddelk wez5 ,gods6 #be4 ,,de ,,eig5nam5 ,,gods4 #a4 ,ond] de nam5 ,gods zond]5 zi* 9 de e]/e plaats duidelk die nam5 af1 wa>m$e ,h als e5 eig5 p]soonlk wez5 9 ond]s*eid+ van alle s*epsel5 aang$uid1 b5oemd1 aangesprok5 wordt4 ,alle tal5 bezitt5 zulke nam5 voor het ,goddelke wez54 ,al heeft ,god 9 zi*zelf ge5 naam1 w hebb5 behoefte om ,hem aan te duid5 en hebb5 da>voor ge5 &] middel dan e5 naam4 ,nisi enim nom5 sci]is1 r]um cognitio p]it1 ,isidorus b ,moor ,i #ejd4 ,het grieks*e woord 1 vroeg] afgeleid van 1 1 1 ,suic]us1 s4v41 ,m4 ,vitr+a ,i #acd1 wordt teg5woordig door sommige philolog5 9 v]b& gebra*t met 1 1 ,jupit]1 ,deus1 ,diana1 ,juno1 ,dio1 ,dieu2 dan is het id5tis* met d5 sanskrit-naam dva1 held]e hemel en afkom/ig van d5 /am div1 glanz51 s*itt]54 ,de v]wissel+ d] b5am+ hemel en ,god komt 9 vele tal5 voor2 de oud/e grieks*e god heette ,uranus1 zek] id5tis* met d5 sanskrit-naam ,v>una2 ,ta5gri b de ,t>t>5 en ,turk51 ,?ian b de ,*9eez5 duidt beide d5 hemel en ,god aan2 en ook 9 de ,s*rift wordt de naam ,god door di5 van hemel v]vang51 bv4 9 de uitdrukk+ kon9krk d] hemel5 ( ,gods4 ,e5 &]e grieks*e naam is 1 van het w]kwoord 1 en duidt ,god aan als uitdeel] en bes*ikk] van het lot2 da>5teg5 is 1 van 1 de ma*tige1 de he]1 de eig5a>1 de he]s*]4 ,ons woord ,god is van onzek]5 oorsprong4 ,het is 9 v]b& gebra*t met het woord go$2 met het ,z5ds*e khod1 a se datus1 p] se ipsum exi/5s2 met het sanskr4 gudha ( gu?a1 1 dat ,god als d5 v]borg5e z\ a&uid51 ( met e5 /am1 1 1 die ord551 s*ikk5 z\ beteek551 ( met het aris*e uddhas1 re91 go$ enz41 ma> al deze afleid+5 zn onzek]4 ,de naam ,asura b de ,indirs1 en ,ahura b de ,p]z5 duidt ,god als d5 lev5de aan4 ,cf4 ,kluge1 ,etymol4 ,wrt]bu* d] deuts*5 ,spra*e1 s4 v4 ,gott4 ,crem]1 ,wrt4 d] neut4 ,gr4 s4v4 ,h]zog #e1 #bij4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #cji ,s4 #b4 ,de ,s*rift spreekt m5igmaal van d5 naam ,gods 9 ze] ruim5 z94 ,de ,jod5 teld5 er da>om niet m9d] dan zev5tig op1 ,eis5m5g]1 ,entdecktes ,jud5?um ,i #dee2 en 9 de *ri/elke !ologie w]d5 ond] de nam5 ,gods ook e]/ zne volmaak!d5 begrep54 ,ma> langzam]h& kwam er ond]s*eid2 re$s ,hi]onymus bep]kte de nam5 ,gods tot e5 ti5tal1 nl4 ,el1 ,elohim1 ,elohe1 ,tzebao?1 ,eljon1 ,es*] ehje1 ,adonai1 ,iah1 ,ihvh1 ,s*addai1 en w]d da>9 door vel5 gevolgd1 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 #ga sq4 ,moor1 ,i #eaa4 ,de e5v\dig/e naam1 wa>m$e ,god 9 de ,h4 ,s*rift aang$uid wordt1 is 4 ,ov] de afleid+ is v]s*il4 ,lag>de br5gt het woord 9 v]b& met d5 wortel en de praepositie en me5t1 dat het woord ,god a&uidt als d5g5e1 die het doel en het voorw]p van het m5s*elk v]lang5 is4 ,ma> deze afleid+ is ev5 onwa>s*nlk1 als die1 welke het woord 9 v]b9d+ br5gt met 1 d5 heilig5 boom4 ,volg5s v]reweg de mee/5 is het woord afkom/ig van d5 /am 1 hetz dan 9 de beteek5is van vooraan1 de e]/e1 he] zn 7,nldeke71 hetz 9 die van /]k1 ma*tig zn 7,ges5ius71 litt4 b ,m4 ,vitr+a ,i #acb4 ,moor ,i #eae sq4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #ejh4 ,sm5d1 ,altt4 ,!ol4 #bf4 ,de naam plur4 wordt afgeleid van d5zelfd5 /am ( van 1 s*rikk51 en doet ,god dus k5n5 ( als d5 /]ke ( als voorw]p van s*rik en vreeze4 ,de s+ul>is is we9ig 9 gebruik en di*t]lk1 b4v4 ,ps4 #ah3cb1 ,job #c3d2 da>5teg5 is de pluralis de gewone naam voor ,god4 ,deze pluralis is niet te v]kl>5 als e5 pluralis maje/atis1 wl deze n]g5s 9 de ,s*rift van ,god gebruikelk is2 ev5m9 kan er e5e a&uid+ d] tr9iteit 9 word5 gezi51 gelk s$]t ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #b door vel5 ges*i$de1 ,zan*ius1 ,op4 ,i #be4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bg4 ,m4 ,vitr+a ,i #bji sq41 want ,elohim heeft bna altd het adjectivum en het v]bum 9 s+ul>i b zi*1 ,augu/9us1 de tr94 ,,ii #aa4 ,bell>m9us1 de ,*ri/o1 c4 #f4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ac1 #i4 ,gom>us1 ,!ses ,!ol41 disp4 #e4 ,moor ,i #gif4 ,de mod]ne critici zi5 er mee/ e5 ov]blfsel 9 van het vroeg]e poly!sme1 ma> deze v]kl>+ /uit niet alle5 op hetzelfde bezwa> als de vroeg]e tr9it>is*e1 do* is ook blk5s lat]e ond]zoek+5 buit5 ,israel als naam voor n enkel5 ,god gebruikelk gewee/1 ,noordtz1 ,oo/4 ,li*t/ral5 ov] ,we/4 ,s*riftbes*\w+ #ahig bl4 #da v4 ,da>om is deze pluralis bet] op te vatt5 als e5 pluralis d] ab/ractie 7,ewald71 ( als e5 pluralis d] quantiteit1 die ev5als en e5e onbegr5sde grootte a&uidt 7,oehl]71 ( als e5 int5sieve pluralis1 die e5e volheid van kra*t te k5n5 geeft 7,delitzs*74 ,enkele mal5 wordt ,elohim met e5 adjectivum ( v]bum 9 plurali gecon/rue]d1 ,g54 #bj3ac1 #bh3ac v41 #ce3g1 ,ex4 #cb3d1 #h1 ,joz4 #bd3ai1 #a ,sam4 #d3h1 #ag3bf1 #b ,sam4 #g3bc1 #a ,kon4 #ab3bh1 ,ps4 #eh3ab1 #aba3e1 ,job #ce3aj1 ,j]emia #aj3aj2 en e5 soortgelke pluralis is ook op te m]k5 9 het pron4 p]sonale1 ,g54 #a3bf1 #c3bb1 #aa3g1 ,jes4 #f3h1 #da3bb1 9 1 ,spr4 #i3aj1 ,hos4 #ab3a1 1 ,job #ce3aj1 ,jes4 #ed3e1 ,pr$4 #ab3a1 ,ps4 #adi3b1 en 9 4 ,al deze me]v\dsvorm5 duid5 ,god aan als de volheid des lev5s en d] kra*t4 ,dur* ,elohim wird das gttli*e ,wes5 9 se9em ,urv]hltniss und 9 se9em /etig5 ,grundv]hltniss zur ,welt bezei*net4 ,es i/ e9e ,v]hltnissbe/immung1 ni*t e9e unmittelb>e inn]e ,wes5sbe/immung1 und zw> i/ es ,be/immung des absolut5 ,hoheitsbegriffs 9 ,bezug auf die ganze ,welt1 ,beck1 ,gl4 ,,ii #bb1 cf4 litt4 b ,m4 ,vitr+a ,i #acc1 ,moor ,i #eah1 ,oehl]1 ,!ol4 #cf1 ,s*ultz1 ,altt4 ,?4 #eaf4 ,de naam 1 ,,lxx 1 w/ ,god aan als d5 ,hooge1 bov5 alles ,v]hev5e2 h komt voor 9 d5 mond van ,mel*iz$ek1 ,g54 #ad3ah1 van ,bileam1 ,num4 #bd3af1 van ,babels kon+1 ,jes4 #ad3ad1 cf4 ook ,mk4 #e3g1 ,luk4 #a3cb1 #ce1 ,hd4 #af3ag en voorts vooral 9 poezie4 1 afwissel5d met 1 dat we] v]/]kt wordt tot ( 1 doet ,god k5n5 als d5 ,he]1 wi5 alles ond]worp5 is en teg5 wi5 de m5s* als e5 kne*t ov]/aat1 ,g54 #ah3bg4 ,9 vroeg] td w]d ,god 9 dez5 zelfd5 z9 ook g5oemd1 ,hos4 #b3ah1 ma> lat] kreeg deze naam e5 afgodis* k>akt] en raakte da>om buit5 gebruik1 ,rob]tson1 ,israels oude godsdi5/ bl4 #bjj v4 ,al deze nam5 zn nog ge5 nom9a propria 9 eng]5 z92 z word5 ook wel van de afgod51 van m5s*51 ,g54 #cc3aj1 ,ex4 #g3a1 #d3af1 en van de ov]heid1 ,ex4 #ab3ab1 #ba3e1 #f1 #bb3g1 ,lev4 #ai3cb1 ,num4 #cc3d1 ,ri*t4 #e3h1 #a ,sam4 #b3be1 ,ps4 #eh3b1 #hb3a gebruikt1 ma> het zn to* de gewone nam51 wa>m$e ,god b5oemd en aangesprok5 wordt4 ,het zn ook algeme5 semietis*e nam51 die ,god k5n5 do5 9 zne v]hev5heid bov5 alle s*epsel4 ,de ,semiet5 noem5 ,god ga>ne ,he]1 ,kon+2 z voel5 zi* diep van ,hem afhankelk en buig5 zi* deemo$ig1 als kne*t51 voor ,hem ne]1 do* z drukk5 9 die nam5 ge5 wsge]ige bes*\w+ ov] het wez5 ,gods uit ma> plaats5 zne v]h\d+ tot de s*epsel51 bepaaldelk tot de m5s*51 op d5 voorgrond4 #c4 ,deze hooge1 v]hev5e ,god daalt e*t] ook uit zne transc5d5tie tot het s*epsel ne]4 ,h op5ba>t zi* niet alle5 9 het algeme5 door de s*epp+ aan alle volk51 ma> heeft zi* 9 bzond]5 z9 ook aan ,israel k5ba> gemaakt4 ,de e]/e naam1 wa>m$e ,god nu 9 de bzond]e op5b>+ optre$t1 is die van ( 4 ,als zoodanig op5ba>t zi* ,god aan ,abraham1 als ,h hem /elt tot e5 vad] van vele volk5 en zn v]bond met de besnd5is bezegelt1 ,g54 #ag3a4 ,9 d5 td d] a>tsvad]s komt deze naam dan ook h]haaldelk voor1 ,g54 #bh3c1 #ce3aa1 #dc3ad1 #dh3c1 #di3be1 ,ex4 #f3c1 ,num4 #bd3d1 ma> voorts ook 9 ,job1 9 enkele psalm5 en e5 pa> mal5 b de pr(et54 ,9 het ,n4 ,te/4 wordt h we]gegev5 door 1 #b ,cor4 #f3ah1 ,op4 #d3h enz4 ,de oorsprong van d5 naam is nog dui/]4 ,nldeke heeft hem afgeleid van 1 he]1 en als ge9t]puncte]d1 ma> blk5s ,g54 #dc3ad1 #di3be1 ,eze*4 #aj3e is de naam to* ongetwfeld e5 adjectivum4 ,vroeg] w]d h afgeleid van voor en 1 1 en dan v]taald als qui e/ suffici5s1 alg5oegzaam2 ( van 9 de beteek5is van /]k zn1 v]woe/52 ( ook van ( uit/ort51 zoodat ,god da>door aang$uid wordt als deg5e1 die alles ov]vlo$ig m$$eelt4 ,ov]al /aat e*t] b dez5 naam het d5kbeeld d] ma*t en d] onv]w9lke /]kte op d5 voorgrond1 en ,jes4 #ac3f br5gt1 z het dan ook sle*ts 9 e5e woordspel+1 dez5 naam met 1 v]woe/51 9 v]b&1 cf4 ,joel #a3ae4 ,da>om doet deze naam ons ,god k5n5 als d5g5e1 die alle ma*t bezit en dus all5 teg5/& brek5 en alles di5/ba> mak5 kan aan zn wil4 ,t]wl ,elohim de ,god is d] s*epp+ en d] natuur1 is ,els*addai de ,god1 die alle kra*t5 di] natuur ond]ges*ikt maakt aan en 9 di5/ /elt van de g5ade1 cf4 kantteek5+ op ,g54 #ag3a1 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #dc4 ,m4 ,vitr+a ,i #acb4 ,moor ,i #ebb sq4 ,oehl]1 ,!ol4 #cg4 ,delitzs* op ,g54 #ag3a enz4 ,9 dez5 naam is de en ,gods ge5 voorw]p van s*rik en vreeze me]1 ma> e5 bron van heil en van troo/4 ,god geeft zi*zelv5 aan zn volk en /aat met zne onv]w9lke kra*t voor de v]vull+ zn] bel(t51 voor de h&hav+ van zn v]bond 94 ,da>om heet h van nu voortaan ook telk5s de ,god van ,abraham1 ,g54 #bd3ab1 ,izak1 ,g54 #bh3ac1 ,jakob1 ,ex4 #c3f1 de ,god d] vad]51 ,ex4 #c3ac1 #ae1 de ,god d] ,hebren1 ,ex4 #c3ah1 de ,god ,israels1 ,g54 #cc3bj1 en b ,jesaia dikwls de ,heilige ,israels4 ,god is de ,v]hev5e1 ,s*epp] van hemel en a>de1 de ,alma*tige1 ma> die tegelk ook 9 e5e bzond]e1 gun/rke v]h\d+ tot zn volk /aat4 ,als ,god d] g5ade tre$t ,h e*t] vooral op 9 d5 naam 4 ,de ,jod5 noemd5 dez5 naam d5 naam b uitnem5dheid1 d5 wez5snaam1 d5 eig5naam1 d5 he]lk5 naam1 d5 naam d] vi] lett]s1 enz41 en leidd5 uit ,lev4 #bd3af en ,ex4 #c3ae1 wa> m5 1 om te v]b]g51 las1 af1 dat het v]bod5 0 om hem uit te sprek54 ,het is onbek5d1 wanne] deze me5+ ond] de ,jod5 is opgekom54 ,ma> het is zek]1 dat de ,,lxx re$s g]egeld ,adonai heeft gelez5 en da>om d5 naam door heeft we]gegev52 &]e v]tal+5 volgd5 dit voorbeeld en v]taald5 d5 naam door ,dom9us1 ,! ,"l1 d] ,h]r1 ,,he]e1 ,syn4 ,dordr4 sess4 #ab enz41 het ,frans* heeft l't]nel4 ,da>door is ook de oorspronkelke1 jui/e uitspraak v]lor5 gegaan4 ,de k]kvad]s noemd5 d5 naam 1 1 1 wa>s*nlk niet omdat z de uitspraak van dez5 naam voor ongeoorlo(d hield51 ma> omdat de ,jod5 zoo oordeeld5 en de uitspraak feitelk v]lor5 01 ,moor ,i #ecd1 ,buddeus1 ,in/4 !ol4 dogm4 ,i #ahh4 ,9 het grieks* w]d5 de vi] lett]s ges*rev5 als 1 ( ook volg5s ,diodorus ,siculus en ,orig5es we]gegev5 door ( 1 volg5s ,hi]onymus door ,jaho1 volg5s ,philo ,byblius door 1 volg5s ,clem5s ,alex4 door 4 ,!odoretus v]haalt1 dat de ,jod5 en de ,sam>itan5 uitsprak54 ,dit alles w/ op e5e oude uitspraak ,iahveh t]ug1 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #ebc4 ,met b]oep op de traditie b de ,jod51 w]d door sommig5 de naam als ,jeve uitgesprok51 bv4 door ,joa*im van ,floris 9 zn ,evangelium aet]num4 ,ind]daad is deze int]punctie te v9d5 b ,samuel b4 ,meir1 en w]d ze lat] nog v]d$igd door ,hott+]1 ,rel& e4 a41 ,delitzs*1 ,neu] ,comm4 b] die ,g5esis #ahhg ,s4 #edf f4 ,de uitspraak ,jehovah is van jonge dagteek5+3 ze vond vooral +ang door d5 ,franciscan] ,petrus ,galat9us1 die e*t] door vel51 o4 a4 door ,g5ebr>dus1 be/r$5 w]d1 ,petavius1 de ,deo ,,viii c4 #i1 ,h]zog #d1 #agc4 ,lat] bewe]d5 ook nog mann51 als ,drusius1 ,amama1 ,scalig]1 ,vriemoet e4 a41 dat de uitspraak ,jehovah niet de w>e kon zn1 ma> de vocal5 aan ,adonai _h ontle5d1 ,voetius1 ,disp4 ,v #ee1 cf4 litt4 b ,m4 ,vitr+a ,i #acj4 ,w]kelk wordt deze int]punctie door ze] ern/ige bezw>5 g$rukt4 ,voore]/ is ,ihvh 9 d5 hebr4 bbel e5 k]i p]petuum en heeft nu e5s de vokal5 van ,adonai1 dan die van ,elohim2 voorts is de vorm ,jehovah onhebreeuws* en onv]kla>ba>2 en e9delk dagteek5t deze int]punctie uit e5 td1 to5 de4 ,jod5 allang de uitspraak van d5 naam v]bod5 a*tt54 ,indi5 deze vocalisatie nu onjui/ is1 r/ de vraag1 hoe dan de naam te v]kl>5 z4 ,de bew]+1 dat h van egyptis*5 oorsprong is 7,voltaire1 ,s*ill]1 ,wegs*eid]1 ,he]51 ,brugs*71 wordt door ,ex4 #e3b we]sprok5 en v9dt s*i] ge5 v]d$ig+ me]4 ,ook de me5+ van ,h>tmann1 ,bohl51 ,col5so1 ,dozy1 ,l&1 dat h kananietis* ( pho5icis* is en door de ,israeliet5 na hun into*t 9 ,kanaan is ov]g5om51 is onh\dba> geblek5 en afdo5de we]legd1 ,ku551 ,g4 v4 ,i4 ,i #cig-dja4 ,valeton1 ,de ,isr4 ,godsnam51 ,!ol4 ,/ud4 ,,vii #ahhi bl4 #agc-bba1 inzond]heid bl4 #agf v4 ,de israelietis*e oorsprong van d5 naam mag alzoo als va//a&e word5 bes*\wd4 ,dan is er e*t] ook ge5 twfel mogelk1 ( h komt van d5 /am ( 1 en is er1 wl de uitspraak van ,jaho1 door von ,h>tmann1 ,religionsphilos4 ,i #cgj f4 voorge/aan1 9 ge5 aanm]k+ kan kom51 ,ku551 ,volksgodsd4 en ,w]eldgodsd4 #bfa v41 alle5 nog v]s*il ov]1 ( h e5 #c p]s4 impf4 is van kal ( van hiphil4 ,de laat/e v]kl>+ is v]d$igd door ,ges5ius1 ,s*rad]1 ,lag>de1 ,s*ultz1 ,l&1 ,ku551 ,g4 v4 ,i4 ,i #bge1 eig5lk alle5 op grond da>van1 dat e5 zoo v]hev5 ,godsbegrip1 als 9 d5 kalvorm zi* z\ uitsprek51 9 d5 td van ,mozes nog niet d5kba> is4 ,de naam ,jahveh z\ dan niet beteek551 ,h die is1 ma> ,h1 die zn doet1 die lev5 geeft1 ,s*epp]4 ,ma> ,sm5d1 ,altt4 ,rel4 ,ges*4 #ba zegt op zn /&punt t]e*t1 dat ook deze naam nog veel te hoog is voor di5 td2 en h noemt deze v]kl>+ ook da>om onwa>s*nlk1 wl de hiphil van het w]kwoord nooit voorkomt4 ,zoo blft alle5 de afleid+ ov]1 welke 9 ,ex4 #c van d5 naam gegev5 wordt4 ,to* is er ook dan nog v]s*il ov] de beteek5is van d5 naam4 ,de k]kvad]s da*t5 b dez5 naam vooral aan de aseitas2 ,god 0 de znde1 het eeuwige1 onv]&]lke zn teg5ov] het d] afgod5 en het d] s*epsel54 ,&]51 zooals ,w4 ,r4 ,smi?1 ,sm5d t4 a4 p4 #ba1 b]oep5 zi* op ,ex4 #c3ab1 en vatt5 d5 naam op als ,h1 die met u zal zn4 ,beide uitlegg+5 zn onaannemelk2 de laat/e1 wl de bvoeg+ met u1 1 dan niet kon ontbrek51 en de e]/e1 wl z te philosophis* kl9kt en ook 9 ,ex4 #c ge5 /eun v9dt4 ,imm]s 9 v]s #ac-ae wordt de beteek5is van d5 naam duidelk aangegev54 ,voluit luidt h 2 en da>m$e zegt de ,he]e1 dat ,h1 die nu ,mozes roept en zn volk wil r$d51 dezelfde is als die aan hunne vad]5 is v]s*554 ,h is die ,h is1 gi/] en h$5 dezelfde 9 eeuwigheid4 ,nog nad] wordt deze beteek5is 9 v]s #ae 9 het li*t ge/eld3 ,ihvh1 de ,god uw] vad]51 de ,god van ,abraham1 ,izak en ,jakob z5dt ,mozes1 en dat is zn naam eeuwiglk4 ,god noemt zi* hi] niet d5 znde zond] me] en geeft ge5 v]kl>+ van zne aseitas1 ma> ,h zegt uitdrukkelk1 wat en hoe ,h is4 ,hoe en wat zal ,h dan zn8 ,dat is 9 n woord niet te zegg51 dat is niet door n enkel bvoegsel te oms*rv51 ma> ,h zal zn die ,h zn zal4 ,da>9 ligt alles opgeslot52 algeme5 en onbepaald is deze bvoeg+ ma> da>om ook zoo rk en diep van z94 ,h zal zn1 die ,h gewee/ is voor de a>tsvad]s1 die ,h nu is1 die ,h blv5 zal2 ,h zal voor zn volk alles zn4 ,het is ge5 nieuwe en ge5 vreemde ,god1 die door ,mozes tot h5 komt1 ma> het is de ,god d] vad]51 de onv]&]lke1 de be/5dige1 de getr\we1 de altd zi*zelf gelkblv5de1 die zn volk niet begeeft ( v]laat1 ma> het altd we] opzoekt en r$t1 onv]&]lk 9 zne g5ade1 9 zne liefde1 9 zne hulpe1 die zn zal wat ,h is1 omdat ,h altd zi*zelf is2 noemt ,h zi* da>om b ,jesaja1 de e]/e en de laat/e1 hfd/4 #da3d4 #dc3aj1 #ac1 #be4 #dd3f4 #dh3ab4 ,natuurlk ligt hi] de aseitas wel aan t5 grondslag1 ma> deze tre$t to* niet op d5 voorgrond en wordt niet re*t/reeks 9 d5 naam uitgesprok54 ,uit deze v]kl>+ blkt ook1 ( en 9 hoev] de naam ,ihvh re$s vr d5 td van ,mozes bek5d 04 ,ex4 #f3c zegt niet1 dat de naam als naam to5 aan ,mozes is m$eg$eeld1 ma> dat de ,he]e met ( t5 opzi*te van zn naam aan de vad]5 niet bek5d is gewee/4 ,de naam wordt dan ook re$s telk5s vr ,ex4 #f aangetr(f51 komt 9 vele eig5nam5 voor1 zooals ,jo*eb$1 ,a*a1 ,aba1 #a ,*ron4 #b3bd1 #be1 en kon ook da>om ge5 gans* nieuwe naam wez51 wl ,mozes1 om gehoor te v9d5 b zn volk1 jui/ niet met e5 vreemd5 naam ma> 9 d5 naam van d5 ,god d] vad]51 ,ex4 #c3ab1 moe/ optr$54 ,de b$oel+ van ,ex4 #f3c kan da>om ge5 &]e zn1 dan dat de z9 en beteek5is van dez5 naam e]/ to5 door d5 ,he]e zelf aan ,mozes is bek5d gemaakt4 ,en dit is imm]s ook zoo4 ,e]/ 9 ,ex4 #c geeft de ,he]e zelf e5e v]kl>+ van dez5 naam2 hi] zegt ,h1 hoe ,h dez5 naam wil v]/aan hebb54 ,de naam be/ond re$s vroeg]1 is ook to5 re$s me]mal5 door d5 ,he]e zelf gebezigd1 ,g54 #ae3g1 #bh3ac1 en als aanspraaknaam gebruikt1 ,g54 #ad3bb1 #bd3c1 #bh3af1 #ae3b1 #h1 #cb3i4 ,ma> n]g5s wordt er e5e v]kl>+ van di5 naam gegev54 ,het is 9 het afgetrokk5e be/ mogelk1 dat de naam ,ihvh oorspronkelk1 na> zne afleid+1 iets gans* &]s beteek5de dan 9 ,ex4 #c gezegd wordt4 ,ex4 #c geeft ge5 etymologie1 ge5 woord-1 ma> e5e zaakv]kl>+4 ,gelk ,god 9 zne bzond]e op5b>+ aan ,israel all]lei godsdi5/ige gebruik51 besnd5is1 sabbat1 (f]&e1 prie/]s*ap enz4 ov]nam en er e5e bzond]e beteek5is aan s*onk1 zoo heeft ,h ook met dez5 naam g$aan4 ,afg$a*t van oorsprong en oorspronkelke beteek5is zegt de ,he]e 9 ,ex4 #f1 hoe en 9 welk5 z9 ,h ,iahveh is1 de ,ik zal zn die ,ik zn zal4 ,de naam ,ihvh is van nu voortaan de oms*rv+ en de wa>borg hi]van1 dat ,god de ,god van zn volk is en blft1 onv]&]lk 9 zne g5ade en tr\w4 ,en dat kon ook ?ans e]/1 9 ,mozes' td1 uitkom54 ,er moe/ jui/ e5 lange td v]loop51 om te bewz5 dat ,god getr\w en onv]&]lk 02 iem&s tr\w kan e]/ op d5 duur en vooral 9 td5 van ell5de word5 beproefd4 ,zoo 0 het met ,israel4 ,eeuw5 w>5 v]loop5 na d5 td d] a>tsvad]s2 ,israel w]d ond]drukt en zat 9 ell5de ne]4 ,en nu zegt ,god3 ,ik b5 die ,ik b51 ,iahveh1 de onv]&]lk getr\we1 de ,god d] vad]51 de ,god ook nu nog van u en tot 9 eeuwigheid4 ,?ans legt ,god 9 e5 oud5 naam e5 gans* nieuwe beteek5is1 die ook ?ans e]/ door het volk kan word5 v]/aan4 ,en da>om is ,ihvh ,israels ,god van ,egyptel& af1 ,hos4 #ab3aj1 #ac3d4 #d4 ,de naam ,ihvh is 9 het ,oude ,te/am5t de hoog/e op5b>+ ,gods4 ,nieuwe nam5 kom5 er niet me] b4 ,ihvh is ,gods eig5lke naam1 ,ex4 #ae3c1 ,ps4 #hc3ai1 ,hos4 #ab3f1 ,jes4 #db3h2 wordt da>om nooit van e5 &] dan ,israels ,god gebezigd en komt ook nooit 9 /atu con/ructo1 9 plurali ( met suffixa voor4 ,wel wordt deze naam me]mal5 9 d5 vorm gewzigd ( door e5e ( &]e bvoeg+ v]/]kt4 ,door v]kort+ ont/ond de vorm 1 1 1 die vooral 9 sam5/ell+5 gebezigd wordt1 en da>uit ont/ond we] het zelf/&ige nom5 4 ,deze v]korte naam wordt regelmatig gebezigd 9 d5 uitroep 1 ma> komt voorts ook me]mal5 zelf/&ig voor1 ,ex4 #ae3b ,ps4 #fh3e1 #hi3i1 #id3g1 #ab1 #aah3ad1 ,jes4 #ab3b1 #ch3aa1 soms 9 v]b9d+ met 1 ,jes4 #bf3d4 ,ze] gebruikelk is ook de comb9atie ,adonai ,ihvh1 bv4 ,eze*4 #bc3ab4 ,e5e bzond]e v]/]k+ krgt de naam ,ihvh ook door de toevoeg+ ,zebao?1 1 ,ps4 #fi3g1 #hd3b1 ,hagg4 #b3g-i1 n maal 1 ,am4 #i3e1 eig5lk v]kort uit 1 #a ,sam4 #a3c1 #d3d1 ,jes4 #a3bd1 ( 1 ,ps4 #hj3e1 #hd3i4 ,omdat ,zebao? v]bond5 w]d met ,ihvh1 dat ge5 /atus con/ructus toelaat1 en soms met ,elohim 9 /atu absoluto1 leidd5 ,orig5es1 ,hi]onymus e4 a4 da>uit af1 dat ,zebao? e5 appositie 02 en z w]d5 hi]9 nog v]/]kt door het feit1 dat het woord 9 de ,,lxx1 vooral 9 #a ,sam4 en ,jes41 en ook 9 ,rom4 #i3bi1 ,jak4 #e3d onv]taald is geblev51 ,moor ,i #eab sq4 ,ma> dit gevoel5 mi/ all5 grond4 ,eld]s is ,zebao? we]gegev5 door ( 1 en de naam ,ihvh1 die ,zebao?1 d4 i4 leg]s1 heirs*>5 is1 geeft ge5 z94 ,moeilk is het e*t] te zegg51 wat ond] die ,zebao? v]/aan moet word54 ,sommig5 hebb5 da>b g$a*t aan de krgsleg]s van ,israel en me55 dat de naam van ,he] d] heirs*>5 ,god a&uidt als ,god van d5 krg4 ,ma> de mee/e plaats5 da>voor aangehaald1 zooals #a ,s4 #a3c1 #aa1 #d3d1 #ae3b1 #ag3de1 #b ,s4 #e3aj1 #f3b1 #ah1 #g3h1 #bf1 #bg1 #a ,kon4 #ag3a ,,lxx #ah3ae1 #ai3aj1 #ad1 #b ,kon4 #ai3ca1 ,ps4 #bd3aj bewz5 niets2 sle*ts e5 drietal plaats51 #a ,s4 #d3d1 #ag3de1 #b ,s4 #f3b lev]5 e5 s*n van bews2 en #b ,kon4 #ai3ca is er veelme] m$e 9 /rd4 ,voorts is de pluralis ,zebao? wel 9 gebruik voor de volkss*>5 ,israels1 ,ex4 #f3be1 #g3d1 #ab3ag1 #da1 #ea1 ,num4 #a3c1 #b3c1 #aj3ad1 #cc3a1 ,deut4 #bj3i1 ma> het krgsleg] van ,israel wordt altd met d5 s+ul>is zaba aang$uid1 ,ri*t4 #h3f1 #i3bi1 #b ,s4 #c3bc1 #h3af1 #aj3g1 #ag3be1 #bj3bc1 #a ,kon4 #b3ce4 ,en e9delk /emm5 all5 toe1 dat de naam ,he]e d] heirs*>5 b de pr(et5 deze beteek5is van ,god van d5 oorlog niet me] heeft2 ma> z lat5 dan onv]kla>d1 hoe en wa>door deze uitdrukk+ zoo van beteek5is gewzigd is4 ,&]5 d5k5 b het woord heirs*>5 aan de /]r5 met b]oep op tek/5 als ,deut4 #d3ai1 ,ps4 #cc3f1 ,j]4 #ai3ac1 #cc3bb1 ,jes4 #cd3d1 #dj3bf1 ,neh4 #i3f2 ,sm5d breidt dit nog uit en v]/aat er ond] de ma*t5 en elem5t5 van d5 kosmos1 op grond van plaats5 als ,g54 #b3a1 ,ps4 #ajc3ba1 ,jes4 #cd3b4 ,en ind]daad spreekt de ,s*rift me]mal5 van de /]r5 als het heir des hemels1 ,deut4 #d3ai1 en van alle s*epsel5 als het heir van hemel en a>de1 ,g54 #b3a1 ma> voore]/ is dan nooit de pluralis do* alle5 de s+ul>is gebruikelk2 v]d] word5 de /]r5 wel het heir des hemels ma> nooit het heir ,gods g5oemd2 en e9delk word5 wel alle s*epsel51 ma> nooit e5 zoo ab/ract begrip als ma*t5 en elem5t5 van d5 kosmos met d5 naam van heir aang$uid4 ,de onaannemelkheid van deze nieuw]e v]kl>+5 doet de oude uitlegg+1 die b de heirs*>5 aan de engel5 da*t1 9 wa>de rz54 ,en deze uitlegg+ v9dt 9 de ,s*rift ov]vlo$ig /eun4 ,de naam van ,he]e d] heirs*>5 wordt me]mal5 met de engel5 9 v]b& gebra*t1 #a ,s4 #d3d1 #b ,s4 #f3b1 ,jes4 #cg3af1 ,hos4 #ab3e1 #f1 ,ps4 #hj3b1 #e v41 #hi3f-i1 en de engel5 word5 telk5s voorge/eld als e5 heir1 dat d5 troon ,gods omr+t1 ,g54 #bh3ab1 #ac1 #cb3b1 ,jos4 #e3ad1 #a ,kon4 #bb3ai1 ,job #a3f1 ,ps4 #fh3ah1 #hi3h1 #ajc3ba1 #adh3b1 ,jes4 #f3b4 ,al is het1 dat zaba gewoonlk van het heir d] engel5 9 s+ul>i /aat1 dit kan to* ge5 bezwa> zn1 omdat de ,s*rift me]mal5 van vele s*>5 van engel5 gewag maakt1 ,g54 #cb3b1 ,deut4 #cc3b1 ,ps4 #fh3ah1 #adh3b4 ,en hi]m$e komt de beteek5is van d5 naam ov]e54 ,deze draagt hoeg5aamd ge5 oorlogzu*tig ( krg%aftig k>akt]2 zelfs uit #a ,sam4 #d3d1 #ag3de1 #b ,sam4 #f3b is dit niet af te leid54 ,ma> 9 dez5 naam wordt all]wege uitg$rukt de he]lkheid van ,god als ,kon+1 ,deut4 #cc3b1 #a ,kon4 #bb3ai1 ,ps4 #bd3aj1 ,jes4 #f3b1 #bd3bc1 ,za*4 #ad3af1 ,za*4 #a3ad4 ,de engel5 behoor5 b de van ,god ( van ,*ri/us1 z v]hoog5 en v]breid5 die1 ,mt4 #be3ca1 ,mk4 #h3ch1 #b ,!ss4 #a3g1 ,op4 #g3aa4 ,iahveh ,zebao? is door heel de ,s*rift he5 de ple*tige kon+snaam ,gods1 vol maje/eit en he]lkheid4 ,elohim duidt ,god aan als ,s*epp] en ,ond]h\d] all] d+52 ,el ,s*addai doet ,hem k5n5 als d5 ,/]ke1 die de natuur di5/ba> maakt aan de g5ade2 ,iahveh bes*rft ,hem als d5g5e1 die 9 zne g5ade tr\we h\dt 9 eeuwigheid2 ,iahveh ,zebao? teek5t ,hem als d5 ,kon+ vol he]lkheid1 die1 door zne geord5de heirs*>5 omr+d1 9 zn5 tempel e]e en hulde ontvangt van al zne s*epsel54 ,cf4 ov] ,ihvh ,zebao?1 ,delitzs*1 ,lu?4 ,zeits4 #ahfi en #ahgd en op ,ps4 #bd3aj1 ,s*rad]1 ,jahrb4 f4 prot4 ,!ol4 #ahge ,s4 #caf-cbj1 ,oehl]1 ,!ol4 #aie f4 ,s*ultz1 ,!ol4 #ebi f4 ,sm5d1 ,altt4 ,rel4 #ahe f4 ,knig1 ,die ,hauptprobl4 d] altisr4 ,rel4 ,s4 #di f41 ,ku551 ,g4 v4 ,i4 ,,ii #df4 ,/ade1 ,ges*4 ,isr4 ,i #dcg4 ,valeton1 t4 a4 p4 bl4 #bjh v4 art4 ,zebao? 9 ,h]zog en ,riehm1 ,h&wrt]bu*4 ,bor*]t1 ,d] ,gottesname ,jahve ,zebao?1 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahif ,s4 #fai-fdb4 #e4 ,9 het ,n4 ,te/4 zn al deze nam5 beh\d54 ,el en ,elohim zn we]gegev5 door 1 ,eljon is v]taald door 1 ,mk4 #e3g1 ,luk4 #a3cb1 #ce1 #gf1 #h3bh1 ,hd4 #g3dh1 #af3ag1 ,hebr4 #g3a1 cf4 1 ,luk4 #b3ad4 ,ook de b5am+ van ,god als ,god van ,abraham1 ,izak en ,jakob ( als ,god ,israels gaat ov] 9 het ,n4 ,te/41 ,mt4 #ae3ca1 #bb3cb1 ,mk4 #ab3bf1 ,luk4 #a3fh1 #bj3cg1 ,hd4 #c3ac1 #g3cb1 #df1 #bb3ad1 #bd3ad1 ,hebr4 #aa3af4 ,ma> mee/5tds word5 deze b/ell+5 v]vang5 door de g5itivi 1 1 1 1 want 9 ,*ri/us is ,god de ,god en ,vad] van zn volk1 en van i$] zn] k9d]5 geword51 ,hebr4 #h3aj1 ,op4 #g3ab1 #ai3e1 #ba3c4 ,de naam ,jahveh wordt 9 het ,n4 ,t4 enkele mal5 geexplice]d door 1 1 1 1 ,op4 #a3d1 #h1 #aa1 #ag1 #b3h1 #ba3f1 #bb3ac4 ,ov]ig5s wordt h op het voetspoor van de ,,lxx1 die re$s ,adonai las1 v]taald door 1 van 1 ma*t4 doet ,god k5n5 als d5 ,ma*tige1 d5 ,he]1 d5 ,eig5a>1 d5 ,he]s*]1 die re*t5s ma*t en autoriteit bezit1 9 ond]s*eid+ van 1 de he]1 die feitelk ma*t oef5t1 en wordt 9 het ,n4 ,t4 nu e5s van ,god1 dan van ,*ri/us gebruikt4 ,ook de v]b9d+5 van ,ihvh ,elohim1 ,ihvh ,elohim ,zebao? word5 9 het ,n4 ,t4 t]uggevond51 als 1 ,luk4 #a3af1 ,hd4 #g3cg1 #a ,petr4 #c3ae1 ,op4 #a3h1 #bb3e1 1 ,op4 #d3h1 #aa3ag1 #ae3c1 #af3g1 #ba3bb2 t]wl 9 ,rom4 #i3bi1 ,jak4 #e3d ,zebao? onv]taald is geblev54 ,en nieuwe naam s*nt er 9 het ,n4 ,te/4 b te kom51 het is de naam van 4 ,to* wordt deze naam ook re$s 9 het ,o4 ,te/4 v]s*eid5e mal5 van ,god gebezigd1 ,deut4 #cb3f1 ,ps4 #ajc3ac1 ,jes4 #fc3af1 #fd3h1 ,j]4 #c3d1 #ai1 #ca3i1 ,mal4 #a3f1 #b3aj1 gelk ook ,israel me]mal5 zn zoon wordt g5oemd1 ,ex4 #d3bb1 ,deut4 #ad3a1 #cb3ai1 ,jes4 #a3b1 ,j]4 #ca3bj1 ,hos4 #a3aj1 #aa3a4 ,de naam drukt hi] de bzond]e1 !ocratis*e v]h\d+ uit1 wa>9 ,god tot zn volk ,israel /aat2 ,h heeft dat volk op wond]e wze uit ,abraham ge=me]d4 ,9 d5 me] algeme55 z9 van ,oorsprong en ,s*epp] all] d+5 wordt de ,vad]naam 9 het ,n4 ,te/4 gebezigd 9 #a ,cor4 #h3f1 ,ef4 #c3ae1 ,hebr4 #ab3i1 ,jak4 #a3ah1 cf4 ,luk4 #c3ch1 ,hd4 #ag3ah4 ,ma> ov]ig5s drukt de naam de e?is*e v]h\d+ uit1 wa>9 ,god nu door ,*ri/us tot al zne k9d]5 /aat4 ,de v]h\d+1 die 9 het ,o4 ,t4 tuss*5 ,god en ,israel be/ond1 is hi]van type en voorbeeld2 z is ?ans v]diept en uitgebreid1 gee?ise]d en ge9dividualise]d4 ,de naam van ,vad] wordt nu de gewone naam van ,god 9 het ,n4 ,te/4 ,de b5am+ ,jahveh is door onvoldo5de we]gegev52 z wordt als het w>e aangevuld door d5 ,vad]naam4 ,deze is de hoog/e op5b>+ ,gods4 ,god is ma> niet de ,s*epp]1 de ,alma*tige1 de ,getr\we1 de ,kon+ en ,he]2 ,h is ook de ,vad] van zn volk4 ,het !ocratis*e kon9krk ond] ,israel gaat ov] 9 e5 kon9krk van d5 ,vad]1 die 9 de hemel5 is4 ,de ond]dan5 zn tev5s k9d]52 de burg]s huisg5oot54 ,beide1 re*t en liefde1 /aat en huisgez9 kom5 9 de ,nieuwte/am5tis*e v]h\d+ van ,god tot zn volk tot volkom5 v]vull+4 ,hi] is het volmaakte ,kon+s*ap1 want hi] is e5 ,kon+1 die tev5s ,vad] is1 die zne ond]dan5 niet met geweld ond]w]pt ma> die zelf zne ond]dan5 s*ept en bewa>t4 ,z zn als k9d]5 uit ,hem gebor51 z drag5 zn beeld1 z zn zne familie4 ,deze v]h\d+ is 9 het ,n4 ,te/4 mogelk geword5 door ,*ri/us1 die de eig51 e5gebor5 en geliefde ,zoon des ,vad]s is4 ,en de geloovig5 word5 dit k9ds*ap deela*tig en word5 zi* da>van ook bewu/ door d5 ,h4 ,gee/1 ,joh4 #c3e1 #h1 ,rom4 #h3ae v4 ,9 d5 naam ,vad]1 ,zoon en ,gee/ heeft ,god zi* het rk/ geop5ba>d4 ,de volheid1 die van d5 beg9ne af 9 ,elohim lag opgeslot51 heeft langzam]h& zi* ontplooid en 9 d5 tr9it>is*5 naam ,gods zi* het lui/]rk/ en het voll$ig/ ontv\wd4 ,litt4 ov] de nam5 ,gods1 ,hi]onymus1 de decem nom9ibus4 ,pseudodion41 de div4 nom4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac4 ,petavius1 de ,deo ,,viii c4 #h1 #i4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,ii c4 #a-c4 ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 #cde f4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #bf-ej4 ,voetius1 ,disp4 ,v #dh sq4 ,buxtorf1 de nom9ibus ,dei1 ,diss]t4 philol4 !ol41 diss4 #e4 ,hott+]1 de nom9ibus ,dei ori5t41 ,diss4 phil4 !ol4 #affj4 ,moor ,i #eje-eeb4 ,m4 ,vitr+a ,i #abg-ace1 en voorts van de nieuw]e1 behalve de re$s bov5g5oemde1 ,h(mann1 ,s*riftbew4 ,i #gf-hi4 ,beck1 ,*r4 ,gl4 ,,ii #ad f4 ,grau1 ,gottes ,volk und se9 ,gesetz #ahie4 #bf4 ,,de ,,wez5snam5 ,,gods4 ,a4 ,god als de ,znde4 #a4 ,b sommig5 gaat de locus de tr9itate aan di5 ov] de deugd5 ,gods vooraf4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #f sq41 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #b sq41 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #b sq41 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 p4 #cf sq4 enz42 en ,frank heeft teg5 de omgeke]de orde zelfs ern/ig bezwa>1 ,sy/4 d] *r4 ,wahrh4 ,i #aea f4 ,indi5 met de beh&el+ van de deugd5 ,gods vr de le] d] tr9iteit b$oeld w]d1 om all5gs uit de !ologia naturalis tot de !ologia revelata en uit het natuurlk tot het *ri/elk ,godsbegrip op te klimm51 z\ ze zond] twfel afkeur+ v]di554 ,ma> dit is ge5sz9s het geval4 ,9 de le] d] volmaak!d5 ,gods wordt de ,goddelke natuur beh&eld1 gelk z 9 de ,s*rift ons is geop5ba>d1 door het *ri/elk gelo( wordt bel$51 en /raks 9 d5 locus de tr9itate zal blk51 op driev\dige wze te be/aan4 ,om 9 di5 locus te v]/aan1 dat ,vad]1 ,zoon en ,gee/ dezelfde ,goddelke natuur deela*tig zn1 is het noodig te wet51 wat die ,goddelke natuur 9 zi* bevat en wa>9 z van alle ges*ap5 natuur ond]s*eid5 is4 ,de ,s*rift gaat ons da>9 ook voor4 ,het wez5 ,gods wordt da> ons e]d] en kla>d] gele]d dan zn tr9it>is* be/aan2 de driee5heid komt e]/ 9 het ,n4 ,te/4 tot duidelke op5b>+2 de nam5 ,ihvh1 ,elohim gaan aan die van ,vad]1 ,zoon en ,gee/ vooraf4 ,het e]/e1 dat de ,s*rift ons van ,god k5n5 doet1 is1 dat ,h e5 eig51 van alle s*epsel5 ond]s*eid51 zelf/&ig en onafhankelk zn en lev5 heeft4 ,h heeft e5 eig5 wez51 e5 eig5 1 natura1 sub/antia1 ess5tia1 niet 9 ond]s*eid+ van zne deugd51 ma> 9 alle deugd5 en volmaak!d5 ons tegemoet tr$5de en k5ba> word5de4 ,h draagt eig5 nam51 welke aan ge5 s*epsel toekom54 ,ond] dez5 /aat de naam van ,ihvh bov5 aan1 ,ex4 #c3ad4 ,door dez5 naam wordt ,h aang$uid als deg5e1 die is en zn zal wat ,h 01 die eeuwig 9 betrekk+ tot zn volk zi*zelf gelk blft4 ,h be/aat van zi*zelf4 ,h be/ond vr alle d+51 en deze be/aan alle5 door ,hem1 ,ps4 #ij3b1 #a ,cor4 #h3f1 ,op5b4 #d3aa4 ,h is 1 9 absolut5 z91 ,he] d] gans*e a>de1 ,ex4 #bc3ag1 ,deut4 #aj3ag1 ,jos4 #c3ac4 ,h is van niets1 alles is van ,hem afhankelk1 ,rom4 #aa3cf4 ,h doodt en maakt lev5d1 s*ept het li*t en de dui/]nis1 d5 vr$e en het kwaad1 ,deut4 #cb3ci1 ,jes4 #de3e-g1 #ed3af4 ,h doet met het heir des hemels en met de inwon]s d] a>de na> zn wil1 ,dan4 #d3ce1 zoodat de m5s*5 9 zne h& zn als leem 9 de h& des pottebakk]s1 ,jes4 #fd3h1 ,j]4 #ah3a v41 ,rom4 #i3ba4 ,zn raad1 zn welbehag5 is laat/e grond van al wat is en ges*i$t1 ,ps4 #cc3aa1 ,spr4 #ai3ba1 ,jes4 #df3aj1 ,mt4 #aa3bf1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 ,ef4 #a3e1 #i1 #aa4 ,h doet dan ook alles om zns zelfs1 om zns naams1 om zns roems wil1 ,deut4 #cb3bg1 ,jos4 #g3i1 #a ,sam4 #ab3bb1 ,ps4 #be3aa1 #ca3d1 #gi3i1 #ajf3h1 #aji3ba1 #adc3aa1 ,spr4 #af3d1 ,jes4 #dh3i1 ,j]4 #ad3g1 #ba1 ,eze*4 #bj3i1 #ad1 #bb1 #dd4 ,h heeft ook niets noodig1 is alg5oegzaam1 ,job #bb3b1 #c1 ,ps4 #ej3ai v41 ,hd4 #ag3be1 en heeft het lev5 9 zi*zelv51 ,joh4 #e3bf4 ,en zoo is ,h de e]/e en de laat/e1 de alpha en de omega1 die is en die 0 en die kom5 zal1 ,jes4 #da3d1 #dd3f1 #dh3ab1 ,op5b4 #a3h enz42 vol/rekt onafhankelk1 niet alle5 9 zn be/aan1 ma> t5gevolge da>van ook 9 al zne deugd5 en volmaak!d51 9 al zne besluit5 en dad54 ,onafhankelk is ,h 9 zn v]/&1 ,rom4 #aa3cd1 #ce1 9 zn wil1 ,dan4 #d3ce1 ,rom4 #i3ai1 ,ef4 #a3e1 ,op4 #d3aa1 9 zn raad1 ,ps4 #cc3aa1 ,jes4 #df3aj1 9 zne liefde1 ,hos4 #ad3e1 9 zne ma*t1 ,ps4 #aae3c enz4 ,en alzoo alg5oegzaam 9 zi*zelv51 en niets van buit5 zi* ontvang5de1 is ,h integ5deel de e5ige bron van alle zn en lev51 van alle li*t en liefde1 de ov]vlo$ige fonte9 all] go$51 ,ps4 #cf3aj1 ,hd4 #ag3be4 ,deze onafhankelkheid ,gods wordt m9 ( me] door alle m5s*5 erk5d4 ,de ,heid55 trekk5 het goddelke wel 9 het creatuurlke ne] en le]5 e5e !ogonie1 ma> nem5 a*t] en bov5 hunne god5 to* dikw]f we] e5e ma*t aan1 wa>aan alles 9 vol/rekt5 z9 ond]worp5 is4 ,vel5 sprek5 van natuur1 toeval1 noodlot ( =tu9 als e5e ma*t die bov5 alles v]hev5 is2 en wsge]5 duid5 ,god b voorkeur met d5 naam van het ,absolute aan4 ,9 de *ri/elke !ologie droeg deze deugd ,gods d5 naam van 1 aseitas1 omnisuffici5tia1 indep5d5tia1 magnitudo4 ,9 het ,oo/5 sprak m5 van 1 1 en noemde m5 ,god b voorkeur 1 1 1 1 1 1 1 enz41 cf4 ,suic]us1 ,!s4 ,eccl4 s4 v4 ,god is al wat ,h is door zi*zelf4 ,h is ipsa p] se bonitas1 sanctitas1 sapi5tia1 vita1 lux1 v]itas etc4 ,gelk vroeg] re$s is gezegd1 g+5 de k]kvad]s 9 navolg+ van ,philo b de bes*rv+ ,gods mee/ uit van d5 naam ,ihvh4 ,dat 0 zn wez5snaam b uitnem5dheid4 ,god 0 de ,znde4 ,9 dez5 naam3 ,ik zal zn die ,ik zn zal ligt alles opgeslot54 ,alle &]e deugd5 ,gods w]d5 da>uit afgeleid4 ,god is summum esse1 summum bonum1 summum v]um1 summum pul*rum4 ,h is het volmaakte1 het hoog/e be/e zn1 quo esse aut cogit>i melius nihil possit4 ,h heeft het geheele zn 9 zi*1 ,h is e5e one9dige en onbegr5sde zee van zn4 ,si bonum1 si magnum1 si beatum1 si sapi5tem vel quidquid tale de ,deo dix]is1 9 hoc v]bo in/auratur quod e/ ,e/4 ,nempe hoc e/ ei esse1 quod haec omnia esse4 ,si et c5tum talia addas1 non recessi/i ab esse2 si ea dix]is1 nihil addixi/i2 si non dix]is nihil m9ui/i1 ,b]n>dus1 de consid4 ,i c4 #f4 ,de s*ola/iek sloot zi* hi]b aan1 ,anselmus1 ,monol4 #f4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #b art4 #c en qu4 #c en qu4 #ac art4 #aa4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #af sq4 en beh&elde deze deugd ook wel ond] d5 naam van de inf9itas ( spiritualis magnitudo ,dei1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #g4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #dc1 ( ond] di5 van de aseitas ,dei1 wa>mee w]d aang$uid1 dat ,god als summa sub/antia p] se ipsam aut ex se ipsa e/ quidquid e/1 ,anselmus1 ,monol4 #f4 ,lat]e ,rooms*e !olog5 gaan ev5zoo mee/ van deze aseitas ( indep5d5tia uit1 ,petavius1 de ,deo ,i c4 #f4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii p4 #ch sq4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii p4 #hh-ij4 ,jans51 ,prael4 !ol4 dogm4 ,,ii #bf sq4 ,de ,h]vorm+ bra*t hi]9 ge5 wzig+4 ,ook ,lu!r oms*rft ,god op grond van d5 naam ,ihvh als d5 vol/rekt znde2 ,h is l\t] wez54 ,ma> to* h\dt ,lu!r zi* niet lang met ab/racte1 metaphysis*e bes*rv+5 op en gaat spo$ig van d5 ,deus absconditus ov] tot d5 ,deus revelatus 9 ,*ri/us1 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #cjb f4 ,melan*ton 9 zne ,loci oms*rft ,god als ess5tia spiritualis4 ,de ,lu!rs*5 hebb5 deze oms*rv+ mee/ ov]g5om5 ma> dan dikw]f nog de nad]e bepal+ inf9ita1 a se subsi/5s ( indep5d5s er aan toegevoegd1 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 ,lu?4 ,k4 #ag4 ,b de ,g]e=me]d5 tre$t deze volmaak!id ,gods nog /]k] op d5 voorgrond1 al wordt de naam aseitas lat] mee/ met di5 van indep5d5tia v]wisseld4 ,aseitas drukt alle5 de onafhankelkheid ,gods 9 zn be/aan uit1 ma> indep5d5tia heeft e5 ruim] z9 en sluit 91 dat ,god onafhankelk is 9 alles1 9 zn zn1 9 zne deugd51 9 zne besluit51 9 zne w]k54 ,t]wl vroeg]5 da>om mee/ van d5 naam ,ihvh uitgaan1 ,hyp]ius1 ,me?4 ,!ol4 p4 #hg1 #ace4 ,sohnius1 ,op4 ,,ii #dh4 ,,iii #bfa4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #ace enz41 komt lat] de indep5d5tia mee/ voor als de e]/e d] onm$$eelb>e eig5s*app51 ,ma/ri*t1 ,!ol4 ,,ii c4 #c1 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,,iii #cj4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 loc4 #b #ag4 ,m>ck1 ,m]g d] ,godg4 ,,iv #bj4 ,l4 ,mey]1 ,v]h&4 ov] de ,godd4 eig5s*4 #aghc ,i bl4 #ci-aaj enz4 ,als ,god nu 9 de ,s*rift zi*zelv5 deze aseitas toes*rft1 dan doet ,h zi* da>door k5n5 als het absolute zn1 als d5 znde 9 vol/rekt5 z94 ,door deze volmaak!id is ,h t]/ond wez5lk en vol/rekt ond]s*eid5 van alle creatuur4 ,al het s*epsel is to* niet a se ma> ab alio1 en is en heeft dus niets van zi*zelf2 het is vol/rekt afhankelk 9 zn oorsprong en dus ook 9 heel zn v]d] be/aan en ontwikkel+4 ,ma> ,god is blk5s dez5 naam alle5 van zi*zelv51 a se1 niet 9 di5 z9 als hadde ,h zi*zelf v]oorzaakt1 ma> als van eeuwigheid tot eeuwigheid znde die ,h is1 znde niet word5de1 het absolute zn1 de volheid van zn1 en dus ook eeuwig en vol/rekt onafhankelk 9 zn be/aan1 9 zne deugd51 9 al zne w]k51 de e]/e en de laat/e1 e5ige oorzaak en e9ddoel van alle d+54 ,9 deze aseitas ,gods ligg5 alle &]e deugd5 opgeslot52 ze zn met ha> gegev5 en van ha> de rke1 alzdige ontplooi+4 ,en to*1 t]wl b deze deugd het onmetelk ond]s*eid tuss*5 ,s*epp] en s*epsel 9 e5s held] en kla> aan het li*t tre$t1 is er to* ook van deze volmaak!id ,gods e5e zwakke gelk5is 9 al het s*epsel4 ,het pan!isme kan dit niet erk5n51 ma> het !isme beldt1 dat het s*epsel1 s*oon vol/rekt afhankelk1 to* e5 eig51 ond]s*eid5 zn heeft4 ,en 9 dit zn is de volh>d+ 9 zn be/aan +eplant1 de conatus 9 suo esse p]sev]&i1 de ,selb/]haltung/rieb1 de zu*t tot zelfbeh\d4 ,alle s*epsel1 9 zoov] het is1 vree/ d5 dood2 en zelfs het kle9/e atoom bi$t w$]/& aan alle pog+ tot v]nietig+4 ,het is e5e s*aduw van het onafhankelke1 onv]&]lke zn onzes ,gods4 #b4 ,uit de aseitas ,gods vloeit vanzelve zne onv]&]lkheid voort4 ,to* s*nt deze al we9ig /eun 9 de ,s*rift te v9d54 ,da> /aat ,god imm]s /e$s 9 het lev5dig/ v]ke] met de w]eld4 ,9 d5 beg9ne s*iep ,h hemel en a>de en g+ dus van niet-s*epp5 tot s*epp5 ov]4 ,en van dat beg9 leeft ,h als het w>e het lev5 d] w]eld en vooral van zn volk ,israel m$e1 ,h komt en ,h gaat1 ,h op5ba>t en v]b]gt zi*1 ,h w5dt zn aangezi*t af en ke]t het toe 9 g5ade4 ,h heeft b]\w1 ,g54 #f3f1 #a ,sam4 #ae3aa1 ,amos #g3c1 #f1 ,joel #b3ac1 ,jon4 #c3i1 #d3b1 en v]&]t van voornem51 ,ex4 #cb3aj-ad1 ,jon4 #c3aj4 ,h wordt toornig1 ,num4 #aa3a1 #aj1 ,ps4 #ajf3dj1 ,za*4 #aj3c1 en legt zn toorn af1 ,deut4 #ac3ag1 #b ,*r4 #ab3ab1 #cj3h1 ,j]4 #ah3h1 #aj1 #bf3c1 #ai1 #cf3c4 ,h is &]s teg5ov] de vrom5 dan teg5ov] de goddelooz51 ,spr4 #aa3bj1 #ab3bb2 b d5 re9e h\dt ,h zi* re9 ma> b d5 v]ke]de bew/ ,h zi* e5 wor/ela>1 ,ps4 #ah3bf1 #bg4 ,9 de volheid des tds wordt ,h zelfs m5s* 9 ,*ri/us en gaat door d5 ,h4 ,gee/ won5 9 de geme5te2 ,h v]w]pt ,israel en neemt de ,heid55 aan4 ,en 9 het lev5 d] k9d]5 ,gods blft er e5e voortdur5de wissel+ van s*uldgevoel en bewu/zn van v]gev+1 van erv>+5 van ,gods toorn en van zne liefde1 van zne v]lat+ en van zne nabheid4 ,ma> tev5s getuigt diezelfde ,s*rift1 dat ,god ond] dat alles dezelfde is en dezelfde blft4 ,alles v]&]t ma> ,h blft /a&e1 ,h blft die ,h is1 ,ps4 #ajb3bf-bh4 ,h is ,ihvh1 de znde en zi*zelf /e$s gelkblv5de2 de e]/e en met de laat/5 nog dezelfde ,god1 ,jes4 #da3d1 #dc3aj1 #df3d1 #dh3ab4 ,h is die ,h is1 ,deut4 #cb3ci1 cf4 ,joh4 #h3eh1 ,hebr4 #ac3h1 1 1 altd 1 ,rom #a3bc1 #a ,tim4 #a3ag1 #f3af1 ,hebr4 #a3aa1 #ab4 ,en onv]&]lk 9 zn be/aan en wez51 is ,h het ook 9 zn g$a*te en wil1 9 al zne voornem5s en besluit54 ,h is ge5 m5s* dat ,h lieg5 ( b]\w hebb5 z\4 ,wat ,h zegt1 doet ,h1 ,num4 #ae3bi1 #a ,sam4 #ae3bi4 ,zne *>ismata en roep+ zn 1 ,rom4 #aa3bi4 ,h v]/oot zn volk niet1 ,rom4 #aa3a4 ,h vole9digt wat ,h begon1 ,ps4 #ach3h1 ,phil4 #a3f4 ,9 n woord1 ,h1 ,ihvh1 v]&]t niet1 ,mal4 #c3f2 b ,hem 1 ,jak4 #a3ag4 ,hi]op w]d 9 de *ri/elke !ologie de le] geb\wd van de immutabilitas ,dei4 ,de my?ologis*e !ogonie kon zi* tot deze hoogte niet v]heff51 ma> de wsbege]te noemde en oms*reef ,god m5igmaal als d5 e5ig51 eeuwig51 onv]&]lk51 onbewog51 zi* zelf gelk5 he]s*] all] d+51 ,philolaus e4 a41 b ,zell]1 ,phil4 d4 ,gr4 ,i #dbe1 #dhh f4 ,,ii #ibh4 ,ari/oteles besloot uit de beweg+ d] w]eld tot e5 primum mov5s1 e5e 1 die ne 0 en eeuwig1 noodzakelk1 onv]&]lk1 vr van alle sam5/ell+1 zond] e5ige mogelkheid1 1 1 ma> enkel 1 zuiv]e 1 l\t] wez51 absolute vorm1 1 ib #cei-cfe4 ,philo noemde ,god 1 1 1 1 1 1 1 ,dhne1 ,ges*4 ,d>/4 d] jd4-alex4 ,rel4 ,philos4 ,i #aah4 ,en hi]m$e /emde de *ri/elke !ologie ov]e54 ,god is volg5s ,ir5aeus1 semp] idem1 sibi aequalis et similis1 adv4 ha]4 ,,iv c4 #aa1 cf4 ,orig4 c4 ,cels4 ,i #ba4 ,,iv #ad4 ,b ,augu/9us vloeide de onv]&]lkheid ,gods re*t/reeks da>uit voort1 dat ,h 0 het hoog/e1 volmaakte zn4 ,aan alle r$elk s*epsel is het naturalit] et v]acit] insitum1 esse omn9o incommutabilem et incorruptibilem ,deum1 de ,g54 ad litt4 ,,vii #aa4 ,door de z9tuig5 is dit begrip van e5 eeuwig en onv]&]lk wez5 niet te v]krg51 want alle s*epsel1 ook de m5s* zelf1 is v]&]lk2 ma> b9n5 9 zi* ziet en v9dt h dat onv]&]lke1 dat bet] en groot] is dan alwat v]&]t1 de lib4 arb4 ,,ii #f1 de doctr4 *r4 ,i #i4 ,indi5 ,god niet onv]&]lk w>e1 z\ ,h niet ,god zn1 ,conf4 ,,vii #d4 ,zn naam is zn en deze naam is e5 nom5 incommutabilitatis4 ,alwat v]&]t1 h\dt op te zn wat het 04 ,ma> het wa>a*tige zn is alle5 het deel van ,hem1 die niet v]&]t4 ,wat wa>lk is1 dat blft4 ,quod e/1 manet4 ,ma> wat v]&]t fuit aliquid et aliquid erit2 non tam5 e/1 quia mutabile e/1 de tr94 ,v #b4 ,god e*t]1 die is1 kan niet v]&]51 wl elke v]&]+ e5e v]m9d]+ van zn z\ wez54 ,en ev5 onv]&]lk als ,god is 9 zn wez51 is ,h het ook 9 zn k5n51 will5 en besluit54 ,dei ess5tia1 qua e/1 nihil mutabile habet1 nec 9 aet]nitate1 nec 9 v]itate1 nec 9 voluntate1 de tr94 ,,iv prooem4 ,gelk ,h is1 zoo weet en wil ,h1 op onv]&]lke wze4 ,ess5tia tua scit et vult incommutabilit] et sci5tia tua e/ et vult incommutabilit] et tua voluntas e/ et scit incommutabilit]1 ,conf4 ,,xiii1 #af4 ,s*epp+1 op5b>+1 vlees*word+1 affect5 enz4 bra*t5 9 ,god ge5 v]&]+ te weeg4 ,9 ,god is er nooit e5 novum consilium gekom51 de ord4 ,,ii #ag4 ,er is altd 9 ,god e5 e5ige1 onv]&]lke wil gewee/4 ,una eademque sempit]na et immutabili voluntate res quas condidit1 et ut prius non ess5t egit1 quamdiu non fu]unt1 et ut po/]ius ess5t1 qu&o esse coep]unt1 de civ4 ,,xii1 #ag4 ,alle5 is er v]&]+ 9 het s*epsel van niet-zn tot zn1 van go$ tot kwaad enz4 ,dezelfde g$a*te v9d5 we dan lat] telk5s t]ug1 b ,joh4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i c4 #h4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu #i4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h1 #c4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #h art4 #b qu #a-b4 ,petavius1 de ,deo ,,iii c4 #a-b4 en zoo ook b ,lu?4 en ,g]ef4 !olog51 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii cap4 #h sect4 #e4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #gg-hc4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ac1 cf4 ,conf4 ,gall4 art4 #a4 ,conf4 ,belg4 #a enz4 ,ma> deze onv]&]lkheid ,gods vond veel be/rd+1 zo[el van dei/is*e als van pan!i/is*e zde4 ,b ,epicurus zn de god5 geheel aan voortreffelke m5s*5 gelk1 die v]&]5 van plaats1 w]kzaamheid1 g$a*te enz41 ,zell] ,,iv #dcj f41 en b de ,/oa w]d de ,godheid ev5als vroeg] b ,h]aclitus als de imman5te oorzaak d] w]eld opg5om5 9 ha> onoph\delke wissel+1 ib4 ,,iv #acc f4 ,van d5zelfd5 a>d 0 de be/rd+ d] onv]&]lkheid ,gods 9 de *ri/elke !ologie4 ,aan de e5e zde /aat het pelagianisme1 soc9ianisme1 remon/rantisme1 rationalisme1 dat vooral de onv]&]lkheid van ,gods wet5 en will5 be/rdt1 en d5 wil ,gods afhankelk maakt van en dus v]&]5 laat na> het g$rag van d5 m5s*4 ,inzond]heid ,vor/ius 9 zn w]k de ,deo et ejus attributis be/re$ de onv]&]lkheid ,gods4 ,h ond]s*eidde tuss*5 de ess5tia ,gods1 die e5v\dig en onv]&]lk is1 en de voluntas ,dei1 welke als lib]a ook niet alles eeuwiglk en niet altd hetzelfde wil1 ,dorn]1 ,gesammelte ,s*rift5 #bgh4 ,ma> veel ern/ig] is nog de be/rd+ van de onv]&]lkheid ,gods1 van pan!i/is*e zde4 ,geme5s*appelk is aan deze be/rd+1 dat de idee van het word5 op ,god wordt ov]gebra*t en alzoo de gr5s tuss*5 ,s*epp] en s*epsel geheel wordt uitgewis*t4 ,de idee van ,god als sub/antia1 gelk ze b ,sp9oza voorkomt1 bleek e5 ab/ract begrip zond] inh\d te zn4 ,om lev5 9 dat begrip te br5g51 v]v+ de philosophie dikw]f het zn door het word54 ,natuurlk is da>b nog groot v]s*il1 na> gelang m5 dit proces1 wa>door ,god zelf wordt1 unit>is* ( tr9it>is* opvat en zi* voltrekk5 laat imman5t 9 het wez5 ,gods ( transeunt 9 de w]eld4 ,hi]toe behoort 9 de e]/e plaats het gno/icisme1 ma> dan voorts de !osophie van de kabbala1 van ,bhme1 ,baad]1 ,s*ell+1 ,ro!1 ,hamb]g]1 enz41 naw]k5de 9 de le] van de k5osis1 en e9delk de pan!i/is*e philosophie van ,fi*te1 ,hegel1 ,s*lei]ma*]1 ,s*op5hau]1 ,h>tmann enz4 ,hoe ook v]s*ill5d uitgew]kt1 de grondg$a*te is ne4 ,god is niet ma> wordt4 ,an si*1 9 het e]/e mom5t1 is ,h 1 e5 ab/ract l\t] pot5tieel zn1 natuur zond] me]1 inh\dloos d5k51 e5 donk]e drang1 e5 bl9de alogis*e wil1 9 n woord1 e5 zn dat niets is ma> alles word5 kan4 ,ma> uit dat pot5tieele zn br5gt ,god zi*zelf 9 d5 vorm van e5 proces all5gs tot actualiteit4 ,h is zn eig5 ,s*epp]4 ,h produce]t zi*zelf4 ,h komt all5gs1 hetz dan 9 zi*zelf ( 9 de w]eld1 tot p]soonlkheid1 tot zelfbewu/zn1 tot gee/4 ,god is causa sui4 ,ond] invlo$ van deze philosophis*e idee van het absolute word5 is de onv]&]lkheid ,gods ook 9 de nieuw]e !ologie me]mal5 ontk5d ( bep]kt1 en ,god met voorliefde causa sui1 zi*zelf actualise]5de ma*t g5oemd1 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #af-ch4 ,m>t5s51 ,*r4 ,dogm4 #ahef ,s4 #hf4 #aaf1 cf4 ,*r4 ,e?ik4 ,i #ij f4 ,lu?>dt zegt1 ,gott i/ se9e eig5e ,t1 ,apol4 ,vortr4 b] die ,grundwahrh4 des ,*r4 #ahgj ,i #de1 cf4 ,mll]1 ,die *r4 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #aga f4 ,&]5 sprek5 van e5e ,selb/setzung ,gottes1 ,dorn]1 ,*r4 ,gl4 ,i #bdd4 #bde4 ,frank1 ,sy/4 d] *r4 ,wahrh4 ,i #aaf f4 ,9 zne v]h&el+ ,ueb] die ri*tige ,fassung des dogm4 ,begriffs d] ,unv]nd]li*keit ,gottes1 ,ges4 ,s*rift5 #ahhc ,s4 #ahh-cgg1 tra*t ,dorn] deisme en pan!isme 7akosmisme7 beide te v]md5 en de onv]&]lkheid en de ,leb5digkeit ,gods met elk&] te v]e5ig54 ,h me5t dit doel te b]eik51 door de onv]&]lkheid ,gods te /ell5 9 het e?is*e1 ,s4 #cdj f4 ,e?is* is ,god onv]&]lk en altd zi*zelf gelk1 ,h blft heilige liefde1 ,s4 #ceb4 ,ma> ov]ig5s me5t ,dorn]1 dat er door de s*epp+1 de m5s*word+ en voldo5+ enz4 wel v]&]+ 9 ,god is gekom51 ,s4 #cji4 #caa f4 #ceh f4 #cfd1 dat ,h 9 ,we*selv]hltniss /aat tot d5 m5s*1 ,s4 #cai4 #cfb1 dat ,h de w]kelkheid sle*ts k5t uit de w]eld1 ,s4 #cbj1 dat er ook voor ,hem e5 v]l$51 h$5 en toekom/ is1 ,s4 #cbb1 dat ,h toornt1 re*tva>digt1 en e5e aan d5 m5s* beantwoord5de /emm+ heeft1 ,s4 #cbd enz4 ,en zoo wez5lk ook ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #egc4 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #cfe e4 a4 ,vel5 sprek5 ook 9 de le] van ,god ov] deze belangrke eig5s*ap zi* niet uit1 ma> lat5 het e]/ b de s*epp+ ( b de vlees*word+ ( b de k5osis enz4 m]k51 dat ze v]&]+ 9 ,god aannem51 zooals b4 v4 ,ebr>d1 ,h(mann1 ,?omasius e4 a4 ,niettem9 is de le] van de onv]&]lkheid ,gods voor de religie van het hoog/e belang4 ,het ond]s*eid tuss*5 ,s*epp] en s*epsel is geleg5 9 de teg5/ell+ van het zn en het word54 ,al wat s*epsel is1 is word5de4 ,het is v]&]lk1 /reeft voortdur5d1 zoekt na> ru/ en bevr$ig+ en v9dt die ru/ alle5 9 ,hem1 die l\t] zn is zond] word54 ,da>om heet ,god 9 de ,s*rift zoo dikw]f de rots/e51 ,deut4 #cb3d1 #ae1 #ah1 #cj1 #ca1 #cg4 #a ,sam4 #b3b1 #b ,sam4 #bb3c1 #cb1 ,ps4 #ai3ae1 #ca3c1 #fb3c1 #g1 #gc3bf enz4 ,op ,hem kan de m5s* zi* v]lat51 ,h v]&]t niet 9 zn wez51 no* 9 zn k5n5 ( will51 ,h blft die ,h is eeuwiglk4 ,elke v]&]+ is ,gode vreemd4 ,er is 9 ,hem ge5 v]&]+ van td1 want ,h is eeuwig2 no* van plaats want ,h is alomteg5woordig2 no* ook van wez5 want ,h is l\t] zn4 ,de *ri/elke !ologie drukte dit laat/e ook m5igmaal uit door d5 t]m purus actus4 ,ari/oteles _h zoo het wez5 ,gods opgevat1 als zond] e5ige 1 als absolute 4 ,de s*ola/iek g+ da>om van ,god sprek5 als actus purissimus et simplicissimus1 om aan te duid51 dat ,h het volmaakte1 absolute zn is zond] e5ige pot5tia tot niet-zn ( tot &]s-zn4 ,zoo zegt ,boe?ius1 de cons4 philos4 lib4 ,,iii1 dat ,god niet v]&]t van wez5 7=ma71 quia purus actus e/1 cf4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c4 ,da>om w]d ook de uitdrukk+ causa sui van ,god v]m$54 ,de idee van het absolute word5 is het e]/ door ,h]aclitus duidelk uitgesprok5 en da>na telk5s 9 de philosophie t]uggeke]d4 ,vooral ,plot9us maakt van dit begrip gebruik1 niet alle5 9 toepass+ op de mat]ie1 ma> ook op datg5e1 wat h voor het absolute zn h\dt4 ,h le]t aanga&e ,god1 dat ,h zn eig5 zn heeft voortgebra*t1 dat ,h w]kzaam 0 e] ,h 01 ,?ilo1 ,kurze pragm4 ,ges*4 d4 ,philos4 ,i #ceb f4 ,nu sprak de *ri/elke !ologie wel van ,god dat ,h 0 e5 ens a se1 en dus van zne aseitas4 ,en ook bezigd5 ,lactantius1 ,synesius en ,hi]onymus de uitdrukk+ causa sui2 de laat/e s*reef3 ,deus qui semp] e/ nec habet aliunde pr9cipium et ipse sui origo e/ suaeque causa sub/antiae1 non pote/ intelligi aliunde hab]e quod subsi/it1 ,comm4 ad ,eph4 cap4 #c3ae4 ,ma> deze uitdrukk+ w]d to* altoos zoo v]/aan1 dat ,god wel van zi*zelf be/ond ma> niet dat ,h van zi*zelf geword5 en voortgebra*t 01 ,klee1 ,ka?4 ,dogm4 ,,ii #dc4 ,to5 lat] ,c>tesius aan d5 wil ,gods d5 voorrang toek5de bov5 het v]/& en de ess5tia all] d+5 van di5 wil liet afhang51 ja zelfs ,gods be/aan e5 product liet zn van zn wil1 zoodat h zeide1 ,deus se rev]a cons]vat1 ,god is causa sui en a se1 niet 9 negatiev5 ma> 9 positiev5 z91 ,god is causa effici5s sui ipsius1 ,h heeft het zn a reali pot5tiae imm5sitate1 ,resp4 ad primas objectiones p4 #eg1 #eh2 to5 nam5 wel enkele volgel+5 deze uitdrukk+ ov]1 zooals bv4 ,burmannus1 ,synopsis !ol4 ,i c4 #ae #b1 ma> de ,g]ef4 !olog5 wild5 de uitdrukk+ causa sui1 exi/5tia a se niet &]s opgevat hebb5 dan 9 zuiv] negatiev5 z91 ,ryss5ius1 ,de oude re*ts9nige wa]heyt enz4 ,middelb4 z4j4 bl4 #bd4 ,ma/ri*t ,!ol4 !or4 pract4 ,,ii c4 #c #bb4 ,moor1 ,i #eij sq4 ,e5e causa sui 9 positiev5 z9 is niet mogelk1 omdat e5e zelfde zaak dan op hetzelfde oog5blik z\ gezegd word5 te be/aan1 voorzoov] z zi*zelve voortbr5gt en niet te be/aan1 voor zoov]re z voortgebra*t wordt4 ,nu is het te begrp51 dat de moni/is*e philosophie tot deze idee van het absolute word5 de toevlu*t heeft g5om51 om al?ans e5 s*n van v]kl>+ d] w]kelkheid te gev54 ,ma> ,h]b>t heeft deze idee t]e*t aan e5e s*]pe kritiek ond]worp51 en zne aanhang]s ,?ilo1 ,die ,wiss5s*aftli*keit d] mod4 ,!ol4 ,s4 #be en ,flgel1 ,die spekul4 ,!ol4 9 d] ,geg5w>t #ahhh ,s4 #bja4 f41 ,die ,probleme d] ,philos4 und ihre ,lsung5 #ahhh ,s4 #aj f4 hebb5 niet zond] r$5 hun v]wond]+ erov] te k5n5 gegev51 dat deze idee 9 de speculatieve !ologie zulk e5 opgang heeft gemaakt4 ,er is to* 9 de !ologie1 met toepass+ op het ,goddelk wez51 niets m$e aan te vang54 ,niet alle5 de ,s*rift getuigt dat er 9 ,god ge5 v]&]+ is no* s*aduw van omke]+1 ma> het d5k5 leidt tot dezelfde slotsom4 ,b het word5 moet na> e5e oorzaak gevraagd word51 want er is ge5 word5 zond] oorzaak4 ,ma> het zn1 9 absolut5 z91 laat de vraag na> e5e oorzaak niet me] toe4 ,het absolute zn is1 wl het is4 ,de ,godsidee br5gt de onv]&]lkheid vanzelve mee4 ,er is ge5e v]me]d]+ ( v]m9d]+ 9 ,hem d5kba>4 ,h kan niet v]&]5 t5 go$e ( t5 kwade4 ,want ,h is het vol/rekte1 volmaakte1 wa>a*tige zn4 ,het word5 is eig5 aan het s*epsel en is e5 vorm van v]&]+ 9 ruimte en td4 ,ma> ,god is1 die ,h is1 eeuwiglk1 bov5 ruimte en td1 bov5 al het s*epsel v]re v]hev54 ,h ru/ 9 zi*zelf en is da>om het doel en het ru/punt van alle s*epsel51 de rots/e5 des heils1 wi5s w]k volkom5 is4 ,wie ,gode v]&]+ toek5t1 van wez51 k5nis ( wil1 komt al zne deugd51 de afhankelkheid1 de e5v\digheid1 de eeuwigheid1 de alwet5dheid1 de alma*t te na4 ,h b]o(t ,god van zne ,goddelke natuur en de religie van ha> va/5 grond en zek]5 troo/4 ,to* is deze onv]&]lkheid ge5 monotone e5heid1 ge5 /> onbewegelk zn4 ,de ,s*rift zelve gaat ons voor1 om ons ,god te bes*rv5 9 de m5igvuldig/e relatin tot al zne s*epsel54 ,onv]&]lk 9 zi*zelv51 leeft ,h to* als het w>e het lev5 zn] s*epsel5 m$e en neemt 9 hunne wissel+5 deel4 ,de ,s*rift spreekt van ,god op m5s*elke wze en kan niet &]s4 ,ma> hoe m5s*elk z spreke1 z v]bi$t ons tegelk]td1 om e5ige v]&]+ 9 ,god zelv5 te /ell54 ,er is v]&]+ om ,hem he5 en buit5 ,hem1 er is v]&]+ 9 de relatie tot ,hem1 ma> er is ge5 v]&]+ 9 ,god zelv54 ,en hi]9 be/aat jui/ de onbegrpelke groo!id ,gods en tev5s de he]lkheid d] *ri/elke beld5is1 dat ,god onv]&]lk 9 zi*zelf1 to* v]&]lke s*epsel5 9 het aanzn roep5 kan2 dat ,h eeuwig 9 zi*zelf1 to* 9 d5 td kan +aan2 dat ,h onmetelk 9 zi*zelf to* i$] punt d] ruimte met zn wez5 doordr+5 kan2 dat ,h die het absolute zn is1 to* ook aan het word5d s*epsel e5e eig5e plaatse s*5k5 kan4 ,9 de eeuwigheid ,gods is ge5 mom5t des tds1 9 zne onmetelkheid ge5 punt d] ruimte1 9 zn zn ge5 elem5t des word5s te ontdekk54 ,ma> omgeke]d is het ,god1 die het s*epsel1 is het de eeuwigheid die d5 td1 is het de onmetelkheid die de ruimte1 is het het zn dat het word51 is het de onv]&]lkheid die de v]&]+ pone]t4 ,e5 ov]gang tuss*5 beide is er niet2 er is e5 diepe klove tuss*5 het zn ,gods en het zn van alle creatuur4 ,het is ,goddelke groo!id1 dat ,h ne]dal5 kan tot het s*epsel2 dat ,h1 transc5d5t1 to* imman5t won5 kan 9 al het ges*ap5e2 dat ,h1 zi*zelf beh\d5de1 zi* zelf kan gev5 en1 zne onv]&]lkheid absoluut h&hav5de1 to* 9 e5 one9dig aantal relatin tr$5 kan tot zne s*epsel54 ,met v]s*eid5e voorbeeld5 tra*tte m5 dit op te held]54 ,de zon blft dezelfde1 hetz ze v]s*roeit ( v]w>mt1 pn doet ( v]kwikt 7,augu/9us74 ,e5 geld/uk v]&]t niet1 al wordt het nu e5s e5 prs en dan e5 p& g5oemd 7id474 ,e5e zuil blft /aan1 hetz iem& ze nu e5s aan zne re*t]-1 dan aan zne l9k]h& ziet 7,?omas74 ,e5 kun/5a> v]&]t niet1 als h zne conceptie 9 woord ( toon1 9 /em ( kleur ge/alte geeft1 en e5 gele]de niet1 als h zne g$a*t5 ne]legt 9 e5 boek4 ,al deze v]gelk+5 gaan mank1 ma> ze gev5 to* e5ig d5kbeeld1 hoe iets1 9 wez5 gelkblv5d1 9 relatie v]&]5 kan4 ,b ,god geldt dit nu nog zooveel te me]1 wl ,h1 de onv]&]lke1 zelf de e5ige oorzaak is van al wat v]&]t4 ,h /elt zi* niet 9 relatie tot e5ig s*epsel1 als( dit ook ma> e5igsz9s be/aan z\ zond] ,hem1 ma> ,h /elt zelf alle d+5 9 die relaties tot zi*zelf1 welke ,h eeuwiglk en onv]&]lk wil en jui/ zoo1 op die wze en 9 dat mom5t des tds1 wa>9 z w]kelk plaats grp54 ,elk prius en po/]ius valt niet 9 ,god1 ma> 9 rebus prius non exi/5tibus et po/]ius exi/5tibus1 ,aug4 de civ4 ,,xii #ag4 ,het is het onv]&]lke zn zelf1 dat het v]&]5de word5 met e5 geheel eig5e orde en wet buit5 zi* plaat/ en als voor zi*zelf t5 tooneele vo]t4 #c4 ,de onv]&]lkheid ,gods heet eeuwigheid t5 opzi*te van d5 td en alomteg5woordigheid t5 opzi*te van de ruimte4 ,beide w]d5 wel ond] d5 naam inf9itas ,dei sam5gevat4 ,het begrip one9digheid is e*t] op zi*zelf onduidelk4 ,voore]/ kan het negatief word5 opgevat 9 d5 z9 van e9deloos4 ,iets heet dan one9dig1 omdat het feitelk ge5 e9de heeft ma> to* wel hebb5 kan4 ,dikw]f is 9 de philosophie ,god 9 dez5 z9 one9dig g5oemd4 ,het neoplatonisme vatte ,god 9 dez5 z9 op als zond] gr5s en ge/alte1 zond] e5ige bepaaldheid1 1 1 enz41 e5e ov]loop5de volheid1 wa>uit de w]eld is geemane]d1 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,v #dhe f4 #dig4 ,9 d5zelfd5 z9 sprak de kabbala van ,god als 1 d5 one9dige1 zond] gr5s en vorm1 ma> die 9 de ti5 sefiro? e5 ov]gang s*iep van het one9dige tot het e9dige1 ,frank1 ,la ,kabbale #agi4 ,lat] heeft de philosophie van ,sp9oza aan dit begrip d] one9digheid ,gods +ang v]s*aft4 ,de sub/antie1 ,god1 is b ,sp9oza ge5 eig51 van de w]eld ond]s*eid5 zn2 z is datg5e wat 9 de s*epsel5 de realiteit uitmaakt1 en da>om van zelf one9dig1 ens absolute inf9itum1 ,e?4 ,i prop4 #h4 ,alle det]m9atie is da>om negatie1 e5e b]oov+1 e5 gebrek aan exi/5tie1 ,epi/4 #ej en #da1 ,god is e*t] van alle bep]k+ en begr5z+ vr1 ,h is sub/antia non det]m9ata4 ,uitgebreidheid is e5 van zne attribut54 ,b ,hegel kreeg het begrip d] one9digheid nog we] e5e &]e beteek5is1 omdat h de sub/antie van ,sp9oza opvatte niet als e5 eeuwig onv]&]lk zn ma> als e5 absoluut word54 ,god heette dus one9dig1 omdat ,h alles word5 kon1 ongeve] op dezelfde wze als het van ,anaxim&]1 dat zelf onbepaald is ma> all]lei d+5 voortbr5g5 kan4 ,de f\t dez] opvatt+ be/aat hi]91 dat het all]algeme5/e1 hetwelk het v]/& door ab/ractie uit het e9dige zn v]krgt1 met het one9dige v]e5zelvigd wordt4 ,want het 0 jui/ het /rev5 van de id5titeitsphilosophie1 om het bzond]e uit het algeme5e1 het bepaalde uit het onbepaalde1 het e9dige uit het e9delooze door e5 proces te lat5 voortkom54 ,god is an si* inf9itus pot5ti1 ,h wordt f9itus1 p]soonlk1 bewu/1 bepaald 9 de s*epsel5 als zne op5b>+4 ,ma> deze opvatt+ is onh\dba>4 ,one9dig is ge5 negatief ma> e5 positief begrip2 het duidt niet aan1 dat ,god ge5 eig51 van de s*epsel5 ond]s*eid5 wez5 is ma> dat ,h door niets e9digs en creatuurlks bep]kt wordt4 ,nu kan natuurlk op v]s*ill5de wze aan ,god zulk e5e creatuurlke begr5z+ word5 ontzegd4 ,b$oelt m51 dat ,god non tempore f9iri pote/1 dan valt inf9itas met aet]nitas saam4 ,wil m5 te k5n5 gev51 dat ,god non loco f9iri pote/1 dan is inf9itas hetzelfde als omnipraes5tia4 ,en zoo wordt de inf9itas ,dei ook dikw]f oms*rev51 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #aj4 #aa4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #ij4 ,ma> inf9itas kan ook 9 dez5 z9 word5 v]/aan1 dat ,god one9dig is 9 zne deugd51 dat elke deugd 9 ,hem op absolute wze aanwezig is2 dan is inf9itas zooveel als p]fectio1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #g4 ,ma> ook dan moet de one9digheid ,gods go$ word5 v]/aan4 ,de one9digheid ,gods is ge5 inf9itas magnitud9is1 zooals soms gesprok5 wordt van de one9dige ( e9delooze grootte d] w]eld1 want ,god is ge5 li*aam en heeft ge5 uitgebreidheid4 ,z is ook ge5 inf9itas multitud9is1 gelk de ma!sis spreekt van one9dig kle9 en one9dig groot1 want ,god is n en e5v\dig4 ,ma> z is e5e inf9itas ess5tiae4 ,god is one9dig na> zn wez51 absoluut volmaakt1 one9dig 9 int5siev51 qualitatiev51 positiev5 z94 ,ma> zoo valt de one9digheid ,gods geheel met de volmaak!id saam1 en behoeft ze niet afzond]lk besprok5 te word54 ,one9digheid 9 d5 z9 van niet-bepaald-zn door td is de eeuwigheid ,gods4 ,9 de ,s*rift is n]g5s van e5 beg9 ( e5 e9de van ,gods be/aan sprake4 ,(s*oon ,h dikw]f ze] lev5dig als +a&e 9 d5 td wordt voorge/eld1 ,h is to* da>bov5 v]hev54 ,h is de ,e]/e en de ,laat/e1 ,jes4 #da3d1 ,op4 #a3h1 be/a&e vr de w]eld1 ,g54 #a3a1 ,joh4 #a3a1 #ag3e1 #bd1 en blv5de ondanks alle v]&]+1 ,ps4 #ajb3bg1 #bh4 ,h is ,god van eeuwigheid tot eeuwigheid1 ,ps4 #ij3b1 #ic3b4 ,er is ge5 ond]zoek+ van het getal zn] j>51 ,job #cf3bf4 ,duiz5d j>5 zn voor ,hem ev5 we9ig als voor ons de dag van gi/]51 ,ps4 #ij3d1 #b ,petr4 #c3h4 ,h is de eeuwige ,god1 ,jes4 #dj3bh1 ,rom4 #af3bf1 won5de 9 de eeuwigheid1 ,jes4 #eg3ae1 lev5de 9 eeuwigheid1 ,deut4 #cb3dj1 ,op4 #aj3f1 #ae3g1 die zwe]t b zn lev51 ,num4 #ad3ba1 #bh1 de 1 #a ,petr4 #a3bc1 onv]d]felk1 ,rom4 #a3bc1 on/]felk1 #a ,tim4 #f3af1 die is en 0 en wez5 zal1 ,ex4 #c3ad1 ,op4 #a3d1 #h4 ,ze] zek] spreekt de ,s*rift ook hi] van ,god op m5s*elke wze1 en van de eeuwigheid 9 de vorm5 van d5 td1 ma> ze duidt to* tev5s duidelk aan1 dat ,god bov5 d5 td v]hev5 en niet na> dez5 maat/af te met5 ( te bepal5 is4 ,het deisme van vroeg] en lat] td e*t] v]/aat ond] de eeuwigheid e5 na> vor5 en na> a*t]5 e9deloos v]l5gd5 td2 het v]s*il tuss*5 td en eeuwigheid ligt alle5 9 de quantiteit1 niet 9 de qualiteit2 het is gradueel1 niet ess5tieel4 ,het ond]s*eid ligt niet da>91 dat 9 de eeuwigheid ge5 successie is van oog5blikk51 ma> dat ze zond] beg9 en e9de is4 ,v]l$51 h$5 en toekom/ zn er niet alle5 voor d5 m5s*1 ma> zn er ook voor en 9 ,god4 ,zoo le]d5 de ,soc9ian51 ,soc9us1 ,prael4 !ol4 c4 #h4 ,crell1 ,de ,deo et ejus attributis c4 #ah4 ,cate*4 ,racov4 qu4 #fj1 cf4 ,fock1 ,d] ,soc9ianismus ,s4 #dbg f42 ev5zoo ,re9h>d1 ,dogm4 ,s4 #ajf4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 !ol4 #fc4 ,dorn]1 ,glaub4 ,i #acb4 ,ges4 ,s*rift5 #cbb enz4 ,van de &]e zde wordt eeuwigheid en td ev5zoo v]m5gd door het pan!isme4 ,god en w]eld v]h\d5 zi* hi] als natura naturans en natura naturata1 ,sp9oza1 ,e?4 ,i prop4 #bi4 ,de eeuwigheid is niet ess5tieel ond]s*eid5 van d5 td1 ma> is de sub/antie1 de imman5te oorzaak van d5 td1 en deze is de modus1 het accid5s d] eeuwigheid1 gelk de golfslag de v]s*n+svorm is van d5 oceaan2 ,god zelf wordt ne]getrokk5 9 d5 /room van d5 td en komt e]/ 9 d5 td tot zn volle realiteit1 ,sp9oza1 ,cog4 ,metaph4 ,i c4 #d4 ,,ii c4 #a4 ,hegel1 ,encycl4 d] philos4 ,wiss4 #beg f4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 ,i ,s4 #bha f4 #bih f4 ,bi$]mann1 ,dogm4 ,,ii #eah f4 ,/rauss sprak het 9 zne ,glaub4 ,i #efb duidelk uit3 ,ewigkeit und ,zeit v]halt5 si* wie die ,sub/anz und ihre ,accid5ti54 ,en ,s*lei]ma*] oms*reef de eeuwigheid ,gods voorzi*tig als se9e mit allem ,zeitli*5 au* die ,zeit selb/ b$+5de s*le*?9 zeitlose ,urs*li*keit ,gottes4 ,nu heeft de *ri/elke !ologie ook b deze volmaak!id ,gods beide het deisme en het pan!isme te v]md54 ,natuurlk ligt het ond]s*eid tuss*5 eeuwigheid en td ook wel da>91 dat deze e5 beg9 en e9de heeft ( al?ans hebb5 kan en g5e niet4 ,ma> da>9 gaat to* heel het v]s*il niet op4 ,er zn drie notae van het begrip eeuwigheid1 nl4 dat ze uitsluit pr9cipium1 f9em en ook successionem4 ,god is 1 ma> ook immutabilis1 ,petavius1 de ,deo ,,iii c4 #c #f4 ,er is tuss*5 eeuwigheid en td e5 ond]s*eid niet alle5 9 quantiteit en graad1 ma> ook 9 qualiteit en wez54 ,imm]s1 re$s ,ari/oteles m]kte op1 dat td wel niet n 0 ma> to* 9 het nauw/e v]b& /ond met beweg+1 met het word51 d4 i4 met d5 ov]gang van pot5tia tot actus1 (s*oon h me5de1 dat e5e beweg+ 9 de w]eld zond] beg9 d5kba> 04 ,augu/9us drukte dit op &]e wze aldus uit1 dat er sle*ts td is1 wa> het teg5woordige v]l$51 en het toekom/ige teg5woordig wordt4 ,quid e/ ergo tempus8 ,si nemo ex me qua]at1 scio2 si qua]5ti explic>e velim1 nescio2 fid5t] tam5 dico1 scire me4 ,quod si nihil praet]iret1 non esset praet]itum tempus1 et si nihil adv5iret1 non esset futurum tempus1 et si nihil esset1 non esset praes5s tempus1 ,conf4 ,,xi #ad4 ,td is ge5 sub/antie naa/ &]e1 ge5 reale quid1 ma> e5 be/aansvorm van de d+54 ,als er ge5 s*epsel5 w>51 z\ er ge5 td zn4 ,de td begon a creatura1 veel me] dan creatura coepit a tempore1 ,aug41 de ,g54 ad litt4 ,v #e1 de civ4 ,,xi1 #f4 ,&]]zds is de td ook ma> niet e5 subjectieve vorm d] wa>nem+1 gelk ,kant me5de1 ,kr4 d4 r4 ,v4 #ha f4 ,wel ligt ook hi] wa>heid 9 en ,augu/9us b]$5e]de1 dat er ind]daad1 om d5 td te met5 en te b]ek551 e5 d5k5de gee/ van noode is1 die het v]l$5e door de h]9n]+ va/h\dt1 9 het h$5 /aat1 en de toekom/ v]wa*t1 en die inzoov] de td5 9 zi*zelv5 meet1 ,conf4 ,,xi1 #bc-bh4 ,da>m$e ontk5de e*t] ,augu/9us niet1 dat er ge5 meetb>e en deelb>e beweg+ d] d+5 z\ zn1 wanne] er ge5 d5k5de gee/ w>e1 die ha> telde en mat4 ,ma> er di5t tuss*5 uit- en inw5dig5 td1 tempus extr9secum en intr9secum1 ond]s*eid5 te word54 ,ond] uitw5dig5 td v]/aan we d5 maat/af1 wa>na> we de beweg+ met54 ,deze is 9 zek]5 z9 toevallig en willekeurig4 ,w ontle55 hem aan de beweg+ d] hemelli*am51 welke con/ant en all5 m5s*5 bek5d is1 ,g54 #a3ad v4 ,deze td zal e5maal oph\d51 ,op4 #aj3f1 #ba3bc v4 ,ma> iets &]s is het met d5 inw5dig5 td4 ,deze is die be/aansvorm d] d+51 wa>door ze e5 v]l$51 h$5 en toekom/ en alzoo deel5 hebb51 die1 na> welk5 maat/af dan ook1 gemet5 ( geteld kunn5 word54 ,wat nu gemet5 ( geteld kan word51 is aan maat en getal ond]worp5 en da>door begr5sd2 want er is altd nog e5 maat en getal1 groot] dan het gemet5e ( getelde4 ,het wez5 van d5 td ligt dus niet da>91 dat h a p>te ante en a p>te po/ e9dig ( e9deloos is1 ma> da>9 dat h successie van oog5blikk5 bevat1 dat er e5 vroeg]1 e5 nu en e5 lat] 9 is4 ,ma> da>uit vloeit voort1 dat de td1 tempus intr9secum1 de be/aansvorm van al het ges*ap5e1 en aan al het e9dige wez5lk eig5 is4 ,wie td zegt1 zegt beweg+1 v]&]+1 meetba>heid1 telba>heid1 bep]k!id1 e9digheid1 s*epsel4 ,td is de duur van het creatuurlke zn2 tempus e/ m5sura motus 9 re mobili4 ,ma> da>om kan 9 ,god ge5 td vall54 ,h is die ,h is van eeuwigheid tot eeuwigheid4 ,er is 9 ,hem ge5 v]&]+ no* s*aduw van omke]+4 ,h is ge5 word5 ma> e5 eeuwig zn4 ,h heeft ge5 beg9 en ge5 e9de1 ma> ook ge5 vroeg] en lat]4 ,h kan niet gemet5 no* geteld word5 9 zn duur4 ,duiz5d j>5 zn voor ,hem als n dag4 ,h is de eeuwige 1 ,joh4 #h3eh4 ,de eeuwigheid ,gods is dus veele] te d5k5 als e5 eeuwig h$51 zond] v]l$5 ( toekom/4 ,omne praes5s e/ apud ,deum4 ,hodi]nus tuus 7dies e/7 aet]nitas4 ,aet]nitas ipsa ,dei sub/antia e/1 quae nihil habet mutabile1 ,aug4 ,conf4 ,,xi #aj-ac4 de v]a relig4 c4 #di4 ,boe?ius oms*reef de eeuwigheid ,gods da>door1 dat ,h int]m9abilis vitae pl5itud9em totam p>it] compreh5dit ac possidet1 de cons4 philos4 ,v1 en ,?omas als int]m9abilis vitae tota simul et p]fecta possessio1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #aj art4 #a4 ,en zoo sprek5 alle !olog51 ,t]tull4 adv4 ,m>c4 ,i #h4 ,greg4 ,nyss4 adv4 ,eunomium ,i4 ,greg4 ,naz4 orat4 #ch1 #aa4 ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #e #d4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #ah-bd4 ,prosl4 c4 #ah4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h1 #b4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #aj4 ,petavius1 de ,deo ,,iii c4 #c-f4 ,g]h>d1 ,loci ,,ii c4 #h4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #gc-gg4 ,alt+1 ,!ol4 problem4 loc4 #c probl4 #bj enz4 ,to* mag de eeuwigheid ,gods da>om niet g$a*t word5 als e5 eeuwig /il/a&1 onbewegelk tdsmom5t4 ,ma> z is met ,gods wez5 n1 en dus e5e volheid van zn4 ,god is niet alle5 eeuwig1 ma> ,h is zelf sua aet]nitas1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu #aj art4 #b4 ,z heeft h>e analogie niet 9 het inh\dlooze zn van d5 m5s*1 voor wi5 door l$igheid ( v]vel+1 door sm>t ( ang/ de m9ut5 zi* rekk5 tot ur5 en de dag5 niet gaan ma> kruip51 ma> veele] 9 het rke1 volle lev5 van di5 m5s*1 voor wi5 door arbeid en g5ot de td als het w>e niet be/aat1 en de ur5 en dag5 omvlieg54 ,da>om ligt er wa>heid 9 de bew]+1 dat er 9 de hel ge5 eeuwigheid1 ma> enkel td is1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i4 qu4 #aj art4 #c ad #c1 en dat e5 s*epsel te me] het onvolkom5e 9 d5 td v]lie/ en de eeuwigheid nad]t1 als het ,gode v]want en zn beeld is1 ib art4 #d en #e4 ,da>om /aat de eeuwigheid ,gods ook niet ab/ract en transc5d5t bov5 d5 td1 ma> is 9 i$] tdsmom5t aanwezig en imman5t4 ,er is ess5tieel ond]s*eid tuss*5 eeuwigheid en td1 ma> er is to* ook analogie en v]wants*ap1 zoodat g5e 9 dez5 inwon5 en w]k5 kan4 ,de td is met de d+5 ges*ap51 h heeft ge5 oorsprong 9 zi*zelf2 e5 eeuwige td1 e5 td zond] beg9 is ond5kba>4 ,god1 de eeuwige1 is de e5ige absolute oorzaak van d5 td4 ,ma> die td heeft ook ge5 be/& 9 zi*zelv51 h is e5 voortdur5d word5 en moet ru/5 9 e5 onv]&]lk zn4 ,het is ,god1 die met zne eeuwige kra*t d5 td 9 zn geheel en 9 i$] oog5blik draagt4 ,god doordr+t d5 td en i$] tdsmom5t met zne eeuwigheid4 ,9 i$]e seconde klopt de polsslag d] eeuwigheid4 ,god /aat dus 9 relatie tot d5 td4 ,h gaat met zne eeuwigheid 9 9 d5 td4 ,de td is ook objectief voor ,hem4 ,h k5t 9 zn eeuwig bewu/zn d5 gans*5 td en de successie van al zne oog5blikk54 ,h zelf wordt da>door niet tdelk1 niet aan td1 maat1 getal ond]worp52 ,h blft eeuwig en woont 9 de eeuwigheid4 ,ma> ,h gebruikt d5 td1 om da>9 zne eeuwige g$a*t5 en deugd5 tot op5b>+ te br5g52 ,h maakt d5 td aan de eeuwigheid di5/ba> en bew/ zi* alzoo te zn de 1 ,rex seculorum1 #a ,tim4 #a3ag4 #d4 ,de one9digheid als het niet bep]kt zn door ruimte is de alomteg5woordigheid ,gods4 ,ook deze wordt 9 de ,h4 ,s*rift op ze] lev5dige wze bes*rev54 ,god is de ,s*epp]1 en al het be/a&e is en blft het zne 9 absolut5 z94 ,h is de ,he]1 de ,bezitt] van hemel en a>de1 ,g54 #ad3ai1 #bb1 ,deut4 #aj3ad1 en is bov5 alle s*epsel1 ook bov5 plaats en ruimte v]hev54 ,hemel en a>de bevatt5 ,hem niet1 veel m9d] e5 a>ds*e tempel1 #a ,kon4 #h3bg1 #b ,*ron4 #b3f1 ,jes4 #ff3a1 ,hd4 #g3dh4 ,to* is ,h ook door de ruimte niet buit5geslot54 ,h v]vult d5 hemel en de a>de2 niem& kan zi* voor zn aangezi*t v]b]g52 ,h is e5 ,god van v]re en van nab1 ,j]4 #bc3bc1 #bd1 ,ps4 #aci3g-aj1 ,hd4 #ag3bg1 1 ,hd4 #ag3bh4 ,zelfs is ,h op v]s*ill5de plaats5 d] s*epp+ 9 v]s*ill5de mate en wze teg5woordig4 ,heel de ,s*rift gaat uit van de g$a*te1 dat de hemel1 die to* ook ges*ap5 is1 s$]t zn be/aan 9 bzond]5 z9 ,gods won+ en troon is1 ,deut4 #bf3ae1 #b ,sam4 #bb3g1 #a ,kon4 #h3cb1 ,ps4 #aa3d1 #cc3ac1 #aae3c1 #af1 ,jes4 #fc3ae1 ,mt4 #e3cd1 #f3i1 ,joh4 #ad3b1 ,ef4 #a3bj1 ,hebr4 #a3c1 ,op4 #d3a v4 enz4 ,ma> v&a> daalt ,h n$]1 ,g54 #aa3e1 #g1 #ah3ba1 ,es4 #c3h1 w&elt 9 d5 h(1 ,g54 #c3h1 v]s*nt telk5s en op bepaalde plaats51 ,g54 #ab1 #ae1 #ah1 #ai1 enz41 komt vooral tot zn volk n$] op d5 b]g ,s9ai1 ,ex4 #ai3i1 #aa1 #ah1 #bj1 ,deut4 #cc3b1 ,ri*t4 #e3d4 ,t]wl ,h de ,heid55 w&el5 laat 9 hunne weg51 ,hd4 #ad3af1 woont ,h op e5e bzond]e wze ond] zn volk ,israel1 ,ex4 #ai3f1 #be3h1 ,deut4 #g3f1 #ad3b1 #bf3ai1 ,j]4 #aa3d1 ,eze*4 #aa3bj1 #cg3bg1 9 het l& ,kanaan1 ,ri*t4 #aa3bd1 #a ,sam4 #bf3ai1 #b ,sam4 #ad3af1 #b ,kon4 #a3c1 #af1 #e3ag1 9 ,j]uzalem1 ,ex4 #bj3bd1 ,deut4 #ab3aa1 #ad3bc enz41 #b ,kon4 #ba3g1 #a ,*ron4 #bc3be1 #b ,*r4 #f3f1 ,ezra #a3c1 #e3af1 #g3ae1 ,ps4 #ace3ba1 ,jes4 #bd3bc1 ,j]4 #c3ag1 ,jol #c3af enz41 ,mt4 #e3cd1 ,op4 #ba3aj1 9 d5 tab]nakel en 9 d5 tempel op ,zion1 die zn huis wordt g5oemd1 ,ex4 #dj3cd1 #ce1 #a ,kon4 #h3aj1 #aa3b1 #b ,*r4 #e3ad1 ,ps4 #i3ab1 ,jes4 #h3ah1 ,mt4 #bc3ba1 bov5 de ark tuss*5 *]ubim1 #a ,sam4 #d3d1 #b ,sam4 #f3b1 #b ,kon4 #ai3ae1 #a ,*ron4 #ac3f1 ,ps4 #hj3b1 #ii3a1 ,jes4 #cg3af4 ,ma> de pr(et5 wa>s*uw5 telk5s teg5 e5 vlees*elk v]tr\w5 op dit won5 ,gods 9 het midd5 van ,israel1 ,jes4 #dh3a1 #b1 ,j]4 #c3af1 #g3d1 #ad1 #bg3af4 ,want de ,he]e is v]re van de goddelooz51 ,ps4 #aa3e1 #cg3aj v41 #ej3af v41 #ade3bj1 ma> zn aangezi*t aans*\wt d5 opre*te1 ,ps4 #aa3g4 ,h woont b di51 die e5s v]brzeld5 en n$]ig5 gee/es is1 ,jes4 #eg3ae1 ,ps4 #ea3ai4 ,als ,israel ,hem v]laat1 dan komt ,h w$] tot h5 9 ,*ri/us1 9 wi5 de volheid d] ,godheid li*amelk woont1 ,col4 #b3i4 ,door ,hem en door d5 ,gee/ di5 ,h z5dt1 woont ,h 9 de geme5te als 9 zn5 tempel4 ,joh4 #ad3bc1 ,rom4 #h3i1 #aa1 #a ,cor4 #c3af1 #f3ai1 ,ef4 #b3ba1 #c3ag1 totdat ,h e5maal b zn volk won5 en alles 9 all5 zal zn1 #a ,cor4 #ae3bh1 ,op4 #ba3c4 ,9 het poly!isme1 gno/icisme en mani*aeisme kon deze alomteg5woordigheid ,gods niet word5 erk5d4 ,ma> ook 9 de *ri/elke k]k w>5 er vel51 die wel van e5e omnipraes5tia van ,gods ma*t ma> niet van zn wez5 wild5 wet54 ,de an?ropomorphiet5 kond5 ,god niet d5k5 zond] e5e bepaalde ge/alte en plaats4 ,om ,god voor v]m5g+ met de /(felke sub/antie en de onre9heid d] w]eld te bew>51 g+5 sommige k]kvad]s teg5ov] de ,/oa zoov] van te bew]51 dat ,god ' 1 01 ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,,ii c4 #b1 dat ,h 9 d5 hemel woonde1 gelk de m5s*elke gee/ 9 het ho(d1 ,lactantius1 de opif4 ,dei c4 #af4 ,in/4 div4 ,,viii #c4 ,ma> dez5 ontk5d5 da>m$e to* niet de wez5lke teg5woordigheid ,gods aan alle plaats4 ,e]/ lat] w]d deze besli/ ontk5d en be/r$5 door ,augu/9us ,/eu*us1 biss*op van ,eugubium #aeej 9 zn comm5ta> op ,ps4 #ach en voorts door ,crell1 de ,deo ejusque attributis c4 #bg1 die wel e5e omnipraes5tia op]ativa ma> niet ess5tialis aannam5 en deze laat/e tot d5 hemel bep]kt54 ,het remon/rantisme liet zi* voorzi*tig uit1 noemde de kwe/ie van m9d] belang en on?ield zi* lief/ van besliss+ ev5als b de eeuwigheid ,gods1 ,episcopius1 ,in/4 !ol4 ,,iv1 #b1 #ac4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii1 #f4 ,ook ,coccejus w]d bes*uldigd1 dat h ond] de alomteg5woordigheid ,gods alle5 v]/ond de efficacissima ,dei voluntas omnia su/5tans ac gub]nans1 ma> v]d$igde zi* da>teg5 9 e5 pa> briev5 aan ,ansl> en ,alt+1 ,op]a ,,viii p4 #acg sq4 epi/4 #afi1 #agj1 #agf4 ,de ,c>tesian5 zeid51 dat ,god alomteg5woordig 0 niet door uitbreid+ van zn wez5 ma> door e5e e5v\dige daad van zn d5k5 ( door e5e kra*tige daad van zn wil1 welke met zn wez5 n w>51 en ontk5de1 dat er e5 ubi aan ,god kon toeges*rev5 word51 ,burmannus1 ,synopsis ,i1 #bf1 #f4 ,witti*ius1 ,!ol4 pacifica c4 #ad4 ,nog v]d] g+ het rationalisme1 dat ,gods wez5/eg5woordigheid tot d5 hemel bep]kte en dei/is* van de w]eld s*eidde1 ,re9h>d1 ,vorles4 ,s4 #ajf1 #abj4 ,wegs*eid]1 ,in/it4 #fc4 ,het deisme kwam tot deze bep]k+ d] alomteg5woordigheid ,gods uit vrees voor de pan!i/is*e v]m5g+ van ,god en w]eld en voor de bezo$el+ van het ,goddelk wez5 met de z$elke en /(felke onre9heid d] ges*ap5e d+54 ,ind]daad is die vrees ook niet d5kbeeldig4 ,de ,/oa le]de re$s1 dat de ,godheid als vuur1 ae!r1 lu*t1 adem alle d+51 ook de sle*te en leelke doordr+t1 ,zell] ,,iv #ach4 ,sp9oza sprak van de sub/antia als corporea1 ,e?4 ,i prop4 #ae1 noemde ,god e5e res ext5sa1 ib4 ,,ii prop4 #b en le]de e5e teg5woordigheid ,gods1 die met het zn d] w]eld sam5valt1 ,cog4 metaph4 ,,ii c4 #c4 ,b ,hegel1 ,w]ke ,,xi #bfh is ,gods alomteg5woordigheid id5tis* met zne absolute sub/antialiteit4 ,op deze ln ligt ook de oms*rv+ d] alomteg5woordigheid ,gods door ,s*lei]ma*] als die mit allem ,rumli*5 au* d5 ,raum b$+5de s*le*?9 raumlose ,urs*li*keit ,gottes1 ,gl4 #ec4 ,ev5zoo zegt ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 #gjb1 dat het re9e ,9-si*-se9 ,gottes zuiv]e teg5/ell+ is van alle ruimte en plaats en 9 zoov] transc5d5t is1 ma> dat ,god als grond d] w]eld ha> imman5t is en dat dit ,grundse9 zn zn zelf is1 cf4 ook ,s*olt51 ,initia p4 #abd4 ,de *ri/elke !ologie heeft ook hi] w$]om het deisme en het pan!isme v]m$54 ,imm]s1 de ,s*rift le]de duidelk1 dat ,god bov5 ruimte en plaats v]hev5 is en da>door niet bepaald ( beslot5 kan word51 #a ,kon4 #h3bg1 #b ,*ron4 #b3f1 ,j]4 #bc3bd4 ,zelfs wa> de ,s*rift m5s*elk spreekt en1 om ons e5 d5kbeeld van het zn ,gods te gev51 de ruimte als het w>e one9dig v]groot1 ,jes4 #ff3a1 ,ps4 #aci3g1 ,am4 #i3b1 ,hd4 #ag3bd1 ligt da>aan to* de g$a*te t5 grondslag1 dat ,god buit5 alle p]k5 d] ruimte /aat4 ,er is dan ook1 ev5als tuss*5 eeuwigheid en td1 zoo tuss*5 de imm5sitas ,dei en de ruimte e5 ess5tieel ond]s*eid4 ,ruimte ( plaats w]d door ,ari/oteles oms*rev5 als de onbewegelke gr5s van e5 omgev5d ( omsluit5d iets1 1 ,phys4 ,,iv c4 #e4 ,deze def9itie gaat e*t] uit van e5 te uitw5dig begrip van ruimte4 ,want ze] zek] is ruimte de af/& van e5 bepaald voorw]p tot &]e va/e punt54 ,ma> ook indi5 w ons sle*ts n enkel e5v\dig voorw]p d5k51 z\ da>aan to* ruimte en plaats toekom5 weg5s de v]h\d+ tot d5kbeeldige punt51 die w 9 de g$a*te kond5 aannem54 ,ruimte en plaats is da>om e5 eig5s*ap van al het e9dige zn en is met het e9dige als zoodanig vanzelf gegev54 ,e5 e9dig znde be/aat vanzelf 9 ruimte4 ,zne bep]k!id br5gt het begrip van e5 ubi m$e4 ,het is altd erg5s en niet tegelk op e5e &]e plaats4 ,afg$a*t van all5 meetb>5 af/& tot &]e punt5 7locus extr9secus71 is e5 locus intr9secus aan alle s*epsel5 eig54 ,ook gee/elke wez5s zn da>van niet uitgezond]d4 ,9 e5e &]e b$eel+ kunn5 de af/&5 gans* &]s zn1 dan w ze hi] op a>de k5n51 gelk nu /oom en electriciteit da>9 voor ons besef re$s e5e groote v]&]+ hebb5 gebra*t4 ,ma> het bep]kte1 plaatselke zn blft aan alle s*epsel5 eig54 ,ruimte is da>om niet e5 vorm d] wa>nem+1 gelk ,kant bewe]de1 ma> e5e be/aanswze van al het ges*ap5e4 ,en nog veel m9d] jui/ is het1 dat ruimte e5 vorm d] uitw5dige1 td e5 vorm d] inw5dige wa>nem+ z\ zn1 en alzoo de voor/ell+ d] ruimte alle5 van de li*amelke en die van td alle5 van de gee/elke w]eld geld5 z\4 ,beide1 td en ruimte1 zn inn]lke be/aanswz5 van al het e9dige zn4 ,ma> da>uit volgt1 dat ev5als de td1 zoo ook de ruimte van ,god1 d5 ,one9dige1 niet geld5 kan4 ,h is transc5d5t bov5 alle ruimte v]hev54 ,re$s ,philo en ,plot9us sprak5 9 dez5 z91 ,zell]1 ,v #ced1 #dhc1 en de *ri/elke !ologie zeide ev5e5s1 dat ,god 1 01 ,h]mas1 ,pa/or m&4 #a4 ,ir541 adv4 ha]4 ,,ii #a4 ,,iv #ai4 ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,,vii c4 #g4 ,orig41 c4 ,cels4 ,,vii #cd4 ,a?anasius1 de decr4 ,nic4 ,syn4 c4 #aa4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 #cd4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #i4 ,augu/9us me5de vroeg] 9 zne mani*ees*e p]iode1 dat ,god ev5als e5 fne ae!r door de gans*e w]eld en door de e9delooze ruimte he5 v]spreid 01 ,conf4 ,,vii #a4 ,ma> lat] zag h het &]s 94 ,god is bov5 alle ruimte en plaats v]hev54 ,h is niet erg5s en to* v]vult ,h hemel en a>de2 ,h is niet door de ruimte v]spreid gelk het li*t en de lu*t1 ma> ,h is aan alle plaats5 met zn gans*e wez51 ubique totus en nusquam locorum1 ,conf4 ,,vi #c4 de civ4 ,,vii #cj4 ,h wordt door ge5 ruimte ( plaats beslot52 en da>om w>e het bet] te zegg51 dat alle d+5 9 ,hem zn dan dat ,h 9 de d+5 is4 ,ma> to* is ook dit we] niet zoo te v]/aan1 als( ,h de ruimte w>e1 wa>9 zi* de d+5 bevond51 want ,h is ge5 locus4 ,gelk de ziel tota 9 toto corpore et 9 qualibet p>te is1 gelk de e5e en zelfde wa>heid all]wege wordt gek5d1 zoo b wze van v]gelk+ is ,god 9 alle d+5 en alle d+5 9 ,god1 ,en>r4 9 ,ps4 #gd4 ,en deze g$a*t5 van ,augu/9us ke]5 lat] b alle !olog5 we]1 ,anselmus1 ,monol4 c4 #bj-bc4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #cf en #cg4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #h4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iii1 #fh4 ,s5t4 ,i di/4 #cg4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #cg4 ,en ,rooms*e en ,prote/ants*e !olog5 hebb5 er niets wez5lk nieuws aan toegevoegd4 ,petavius1 de ,deo ,,iii c4 #g-aj4 ,g]h>d1 ,loci ,i c4 #h sect4 #h4 ,polanus1 ,synt4 ,,ii c4 #ab4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #ij-ach enz4 ,ind]daad kan ook van ,god ge5 ruimte en plaats word5 gepra$ice]d4 ,ruimte is e5 be/aansvorm van het e9dige zn2 de imm5sitas is e5e eig5s*ap van ,god alle5 en aan ge5 enkel s*epsel eig51 ook niet aan de m5s*elke natuur van ,*ri/us4 ,er ligt all]e]/ 9 opgeslot51 dat ,god buit5 alle ruimte en plaats is1 en one9dig da>bov5 v]hev54 ,deus sibi ipsi locus1 1 ,t]t4 adv4 ,prax4 c4 #e4 ,!ophilus1 ad ,autol4 ,,ii1 #aj4 ,damasc4 de fide or?od4 ,i #ac4 ,h is 9 zi*zelv51 9 se ipso ubique totus4 ,9 dez5 z9 kan ,god ev5go$ gezegd word5 n]g5s als erg5s te zn 7,philo1 ,plot9us74 ,want e5 ubi1 e5 locus geldt van ,hem niet4 ,de alomteg5woordigheid ,gods drukt niet alle5 en zelfs niet 9 de e]/e plaats dit zn van ,god 9 zi*zelv5 uit1 ma> duidt vooral e5e bepaalde relatie ,gods tot de ruimte aan1 die met de w]eld is ges*ap54 ,ook hi] kunn5 w van ,god niet &]s dan op grond van de s*epp+ sprek54 ,de ,s*rift gewaagt zelfs van e5 gaan1 kom51 w&el51 ne]dal5 ,gods4 ,z spreekt op m5s*elke wze en ook w kom5 da>bov5 niet uit4 ,difficile inv5itur ubi sit1 difficilius ubi non sit1 ,augu/4 de quant4 an4 c4 #cd4 ,da>om is het nog niet onnut1 cf4 bv4 ,lipsius ,dogm4 #cjf4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #aba-abh1 onszelv5 b i$]e eig5s*ap te h]9n]51 dat w alzoo m5s*elk van ,god sprek54 ,jui/ het besef1 dat ,god door ge5 td ( ruimte gemet5 wordt1 al is dit zuiv] negatief1 bewa>t er ons voor om ,god van zne v]hev5heid bov5 alle s*epsel te b]oov54 ,9 de negatie ligt to* we] e5 /]ke positie4 ,de relatie ,gods tot de ruimte kan niet da>9 be/aan1 dat ,h 9 de ruimte is en door ha> omslot5 wordt1 gelk ,uranos en ,kronos ma*t5 w>5 bov5 ,zeus4 ,want ,god is ge5 s*epsel4 ,si 9 aliquo loco esset1 non esset ,deus1 ,augu/4 ,en>r4 9 ,ps4 #gd4 ,niet alle5 is ,h ge5 li*aam1 dat door de ruimte he5 zi* uitbreidt en circumscriptive 9 de ruimte is1 ma> ,h is ook ge5 e9dige1 ges*ap5 gee/1 die altd aan e5 ubi gebond5 is en dus def9itive 9 de ruimte is4 ,ook kan de relatie niet van di5 a>d zn1 dat de ruimte b9n5 ,hem is en door ,hem als de groot]e1 one9dige ruimte omslot5 wordt1 gelk sommig5 ,god vroeg] wel noemd5 1 en ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #dib f4 van de one9dige ruimte spreekt als ,gode imman5t4 ,want ruimte is uit]a>d e5 be/aansvorm van het e9dige s*epsel en geldt van ,god1 d5 ,one9dige1 niet4 ,ma> ,god is zoo 9 de ruimte1 dat ,h1 als de ,one9dige be/a&e 9 zi*zelv51 to* repletive elk punt van de ruimte v]vult en /a&e h\dt door zne imm5sitas4 ,wel is hi]b het pan!isme te v]md51 dat ,gods wez5 tot de sub/antie d] d+5 en da>b ook het ,goddelk wez5 ruimtelk maakt4 ,ma> ev5ze] is het deisme te we]/aan1 dat ,god wel p] pot5tiam ma> niet p] ess5tiam et naturam alomteg5woordig laat zn4 ,er is wez5lk ond]s*eid1 ma> ge5 s*eid+ tuss*5 ,god en het s*epsel4 ,want elk deel des zns en i$] punt d] ruimte heeft om te be/aan niets m9d] dan zne imm5sitas van noode4 ,de dei/is*e voor/ell+ als( ,god 9 e5e bepaalde plaats woont en v&a> uit nu door zne alma*t alle d+ rege]t1 is met het wez5 ,gods 9 /rd4 ,z ontk5t eig5lk al zne deugd51 zne e5v\digheid1 zne onv]&]lkheid1 zne onafhankelkheid2 z maakt ,god tot e5 m5s* en de s*epp+ zelf/&ig4 ,niet gelk e5 kon+ 9 zn rk ( e5 kapite9 op zn s*ip1 is ,god 9 zne s*epp+ teg5woordig4 ,zne w]kzaamheid is ge5 actio 9 di/ans4 ,ma> ,h is1 gelk ,gregorius ,magnus het uitdrukte1 9 alle d+5 teg5woordig1 p] ess5tiam1 praes5tiam et pot5tiam2 ent]1 praes5t] ,deus hic et ubique pot5t]1 zne alomteg5woordigheid is 1 adess5tia4 ,h is 9 de hel ev5go$ als 9 d5 hemel2 9 de goddelooz5 zo[el als 9 de vrom52 9 de plaats5 d] onre9heid en d] dui/]nis ev5go$ als 9 de zal5 des li*ts4 ,want ,h wordt door die onre9heid niet bezo$eld1 omdat zne ess5tia1 (s*oon alomteg5woordig1 to* e5e &]e is dan die d] s*epsel54 ,da>om zeide ,anselmus1 dat het eig5lk bet] 0 te zegg51 dat ,god cum tempore et loco 0 dan 9 tempore et loco1 ,monol4 c4 #bb4 ,to* neemt dit niet weg1 dat ,god 9 e5 &]5 z9 we] op v]s*ill5de wz5 9 de s*epsel5 teg5woordig is4 ,er is ond]s*eid tuss*5 zne physis*e en zne e?is*e imman5tie4 ,ook m5s*5 kunn5 9 natuurlk5 z9 vlak b elk&] zn en to* 9 sympa?ie en gee/esri*t+ hemelsbre$ van elk&] v]s*ill51 ,mt4 #bd3dj1 #da4 ,de ziel is teg5woordig 9 heel het li*aam en 9 alle deel51 ma> 9 elk da>van op eig5e wze1 9 het ho(d &]s dan 9 het h>t1 en 9 de h& &]s dan 9 d5 voet4 ,haec autem facit atque agit unus v]us ,deus2 s$ sicut idem ,deus1 ubique totus1 nullis inclusus locis1 nullis v9culis alligatus1 9 nullas p>tes sectilis1 ex nulla p>te mutabilis1 impl5s coelum et t]ram praes5te pot5tia1 non indig5te natura4 ,sic itaque adm9i/rat omnia quae creavit1 ut etiam ipsa proprios ex]c]e et ag]e motus s9at4 ,quamvis enim nihil esse possit s9e ipso1 non tam5 sunt ulla quod ipse1 ,aug4 de civ4 ,,vii1 #cj4 ,gods imman5tie is ge5 onbewu/e emanatie1 ma> e5e bewu/e praes5tie van zn wez5 9 alle s*epsel54 ,en da>om v]s*ilt die teg5woordigheid ,gods na> d5 a>d di] s*epsel54 ,zek] elk wez51 ook het kle9/e en g]+/e1 ont/aat en be/aat alle5 door ,goddelke mog5dheid4 ,er is niets m9d] dan het wez5 ,gods toe noodig1 om het g]+/e s*epsel ont/aan en be/& te s*5k54 ,god woont 9 alle s*epsel5 ma> niet 9 alle aequalit]1 ,augu/4 ,epi/4 #ahg c4 #e n4 #af4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #cg p>s #a art4 #c qu4 #a-b4 ,alle d+5 zn wel 9 eo ma> niet cum eo1 ,lomb4 ,s5t4 ,i di/4 #cg4 ,god woont 9 d5 hemel &]s dan op de a>de1 9 de di]5 &]s dan 9 de m5s*51 9 de onbezielde s*epsel5 &]s dan 9 de bezielde1 9 de goddelooz5 &]s dan 9 de vrom51 9 ,*ri/us &]s dan 9 de geme5te4 ,de s*epsel5 zn &]e1 na>mate ,god op &]e wze 9 h5 inwoont4 ,a>d en wez5 d] s*epsel5 wordt bepaald door hunne relatie tot ,god4 ,da>om op5b>5 z alle ,god1 ma> 9 v]s*ill5de mate en na> v]s*ill5de zd54 ,b d5 re9e h\dt ,g u re91 ma> b d5 v]ke]de bew/ ,g u e5 wor/ela>1 ,ps4 #ah3bg4 ,9 alle s*epsel5 is ,god aanwezig p] ess5tiam1 ma> 9 niem& dan alle5 9 ,*ri/us woont de volheid d] ,godheid li*amelk4 ,9 ,*ri/us woont ,h op geheel e5ige wze1 p] unionem4 ,9 &]e s*epsel5 woont ,h na> de mate van hun zn1 9 deze p] naturam1 9 &]e p] ju/itiam1 9 &]e p] gratiam1 9 &]e p] gloriam4 ,er is e9delooze v]s*eid5heid1 opdat ze alle saam de he]lkheid ,gods z\d5 op5b>54 ,het baat we9ig1 ( w deze alomteg5woordigheid ,gods ontk5n54 ,h doet ze ons gevoel5 9 h>t en gewet54 ,h is niet v] van e5 iegelk onz]4 ,wat ons van ,hem s*eidt1 is alle5 de zonde4 ,z v]wd]t ons niet plaatselk1 ma> gee/elk van ,god1 ,jes4 #ei3b4 ,god v]lat51 van ,hem vlu*t51 gelk ,ka9 de$1 be/aat niet 9 plaatselke s*eid+ ma> 9 gee/elke ongelkheid4 ,non loco quisque longe e/ a ,deo1 s$ dissimilitud9e1 ,aug4 ,en>r4 9 ,ps4 #id4 ,en omgeke]d1 tot ,hem gaan1 zn aangezi*t zoek5 be/aat niet 9 e5e b$eva>t ma> 9 v]ootmo$ig+ en b]\w4 ,en wie ,hem zoekt1 v9dt ,hem1 niet v] weg1 ma> 9 zne onmiddellke nabheid4 ,want 9 ,hem lev5 w1 beweg5 w ons en zn w4 ,prop9qu>e illi1 e/ similem illi fi]i2 rec$]e ab illo1 dissimilem illi fi]i1 ,aug4 ,en>r4 9 ,ps4 #cd4 ,noli ergo cogit>e ,deum 9 locis2 ille tecum e/ talis1 qualis fu]is4 ,quid e/ talis1 qualis fu]is8 ,bonus1 si bonus fu]is2 et malus tibi videtur1 si malus fu]is2 s$ opitulator1 si bonus fu]is2 ultor1 si malus fu]is4 ,ibi habes judicem 9 secreto tuo4 ,vol5s fac]e aliquid mali1 de publico recipis te 9 domum tuam1 ubi nemo inimicorum videat2 de locis domus tuae promtis et 9 faciem con/itutis1 removis te 9 cubiculum2 times et 9 cubiculo aliunde conscium1 sec$is 9 cor tuum1 ibi m$it>is3 ille 9 corde tuo int]ior e/4 ,quocumque ergo fug]is1 ibi e/4 ,te ipsum quo fugies8 ,nonne quocumque fug]is1 te sequ]is8 ,qu&o autem et te ipso int]ior e/1 non e/ quo fugias a ,deo irato nisi ad ,deum placatum4 ,prorsus non e/ quo fugias4 ,vis fug]e ab ipso8 ,fuge ad ipsum1 ,aug4 ,en>r4 9 ,ps4 #gd4 ,b4 ,god als ,gee/4 #e4 ,dit zn is e*t] b ,god niet te d5k5 als e5 ab/ract zn zond] inh\d1 ma> als e5 rk1 vol1 ,goddelk lev54 ,de ,h4 ,s*rift b$i5t zi*1 om de volheid van het lev5 ,gods aan te duid51 niet alle5 van adjectiva ma> ook van sub/antiva en noemt ,god wa>heid1 g]e*tigheid1 lev51 li*t1 liefde1 w%eid1 ,j]4 #aj3aj1 #bc3f1 ,joh4 #a3d1 #e1 #i1 #a ,cor4 #a3cj1 #a ,joh4 #a3e1 #d3h4 ,en de !ologie beh&elde deze le] ond] d5 naam van de simplicitas ,dei4 ,b ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,i #ab4 ,,ii #ac4 #bh4 ,,iv #d heet ,god totus cogitatus1 totus s5sus1 totus oculus1 totus auditus1 totus fons omnium bonorum1 cf4 ,clem5s1 ,/rom4 ,v #ab4 ,orig4 de pr9c4 ,i #a1 #f4 ,a?anasius1 de decr4 ,nic4 syn4 c4 #bb4 c4 ,ar4 ,,ii #ch4 ,de drie ,cappadoci]s hadd5 teg5ov] ,eunomius vooral het re*t d] v]s*ill5de ,goddelke nam5 te betoog54 ,ma> ,augu/9us kwam op de simplicitas ,dei telk5s t]ug4 ,god is l\t] ess5tia1 zond] accid5s1 de tr94 ,v #d4 ,met ,hem v]gelek5 is alle ges*ap5 zn e5 niet-zn1 de tr94 ,,vii1 #e ,en>r4 9 ,ps4 #acd4 ,conf4 ,,vii1 #aa4 ,,xi1 #d4 ,b s*epsel5 is er v]s*il tuss*5 zn1 lev51 k5n51 will52 er is graadond]s*eid ond] h52 er zn s*epsel51 die alle5 zn1 &]e die ook lev51 nog &]e die ook d5k54 ,ma> b ,god is dat alles n1 de civ4 ,,viii1 #f1 de tr94 ,,xv1 #e4 ,god is alles wat ,h heeft1 de civ4 ,x1 #aj4 ,h is zn eig5 w%eid1 zn eig5 lev54 ,zn en lev5 zn b ,hem n1 cf4 bov5 #hh v4 #ib v4 en ,gangauf1 ,des h4 ,aug4 specul4 ,lehre von ,gott dem ,dreie9ig5 #ahhc ,s4 #adg-aeg4 ,en voorts v9d5 w ze b ,damasc5us1 de fide or?4 ,i #i1 die v]s*ill5de bewz5 voor deze le] aanvo]t1 b ,anselmus1 ,monol4 c4 #ae1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h n4 #d-i1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c1 die 9 art4 #c ze kort aldus uitdrukt1 ,deus e/ ,deitas1 ,id4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #af sq4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #h art4 #c en v]d] b alle ,rooms*e1 ,lu?4 en ,g]ef4 !olog51 ,petavius1 de ,deo ,lib4 ,,ii c4 #a-h4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii p4 #fd4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii #ib sq4 ,jans51 ,prael4 !ol4 dogm4 ,,ii #fj sq4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #ahc f4 ,philos4 d] ,vorzeit ,,ii #gdb f4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,loc4 #b cap4 #h sect4 #c4 ,bai]1 ,comp4 !ol4 posit4 ,i c4 #a #i4 ,buddeus1 ,in/4 !ol4 ,,ii c4 #a #ag4 ,hyp]ius1 ,me?4 !ol4 p4 #hh1 #hi4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #fc-gc4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 lib4 #b c4 #h4 ,trigl&1 ,antapologia cap4 #d4 ,voetius1 ,disp4 ,i #bbf-bdf4 ,h4 ,alt+1 ,!ol4 ,el5ct4 p4 #aai sq4 ,moor ,i p4 #fjd-fah4 ,l4 ,meer1 v]h&4 ov] de ,godd4 eig5s*4 ,,iv #eag-eeb enz4 ,da>5teg5 w]d deze e5v\digheid ,gods van v]s*ill5de zd5 be/r$54 ,eunomius le]de wel de vol/rekte e5v\digheid ,gods1 ma> besloot da>uit1 dat alle nam5 ,gods sle*ts klank5 w>5 en dat het wez5 ,gods sam5viel met de 4 ,deze ne eig5s*ap maakte alle &]e ov]bodig en onnut1 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ba4 ,de an?ropomorphiet5 van vroeg] en lat] td be/rd5 de e5v\digheid ,gods1 wl z ,gode e5 li*aam toes*rv54 ,de arabis*e wsge]5 le]d5 de e5v\digheid ,gods1 ma> be/r$5 da>m$e de *ri/elke tr9iteitsle]1 wl de drie p]son5 d5om9ationes additae sup] sub/antiam w>51 ,/ckl ,ges*4 d] ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #hi4 ,duns ,scotus kwam met de e5v\digheid ,gods1 die h ov]ig5s uitdrukkelk le]t1 ,s5t4 ,i di/4 #h qu4 #a-b1 9 teg5spraak1 9 zoov] h aannam1 dat de eig5s*app5 ond]l+ en van ,gods wez5 =malit] ond]s*eid5 w>51 ib4 qu4 #d4 ,het nom9alisme g+ nog veel v]d] en nam e5 reel ond]s*eid d] eig5s*app5 aan4 ,9 de eeuw d] ,h]vorm+ w]d dit voetspoor gevolgd door de ,soc9ian54 ,dez5 kwam5 er toe1 om 9 het belang van de zelf/&igheid van d5 m5s* het ,goddelk wez5 te v]e9dig5 en wi/5 dus met de e5v\digheid ,gods ge5 weg4 ,soc9us twfelde1 ( de e5v\digheid ,gode na> de ,s*rift kon toeges*rev5 word54 ,de cate*ismus van ,rak[ laat ze geheel weg4 ,s*li*t+1 ,volkelius e4 a4 ontk5d51 dat de eig5s*app5 n w>5 met ,gods wez51 en bewe]d5 dat e5e volheid van eig5s*app5 niet met zne e5heid 9 /rd 01 ,hoornbeek1 ,soc94 conf4 ,i p4 #cfh-cfi4 ,vor/ius /emde hi]m$e 9 en zeide1 vooral op grond van de le] d] tr9iteit1 dat er b ,god ond]s*eid5 moet word5 tuss*5 mat]ia en =ma1 wez5 en eig5s*app51 g5us en diff]5tiae4 ,de ,s*rift zegt da>om ook1 dat ,god zwe]t b zne ziel1 ,j]4 #ea3ad1 dat de ,gee/ 9 ,hem is1 #a ,cor4 #b3aa4 ,er is ond]s*eid tuss*5 wet5 en will51 tuss*5 het subject dat leeft en het lev51 wa>door h leeft1 cf4 ,trigl&1 ,k]k4 ,ges*4 ,,iv #egf1 #ehe v4 ,s*weiz] 9 de ,!ol4 ,jahrb4 #ahef ,s4 #dce f4 #aheg ,s4 #aec f4 ,dorn]1 ,gesammelte ,s*rift5 #ahhc ,s4 #bgh f4 ,de ,remon/rant5 w>5 van hetzelfde gevoel54 ,9 hun ,apol4 ,conf4 cap4 #b zeid5 ze1 dat er van de simplicitas ,dei ge5 jota /ond 9 de ,s*rift1 dat ze l\t] metaphysis*e le] 0 en vol/rekt niet noodzakelk te geloov54 ,als bezwa> w]d vooral +ebra*t1 dat met de e5v\digheid ,gods niet ov]e5 te br5g5 0 de vrheid van zn wil en de v]&]+ zn] gez9dheid4 ,episcopius nam de simplicitas ,dei nog op ond] de attributa1 en me5de dat de relationes1 de volitiones en decreta lib]a da>m$e wel te v]e5ig5 w>51 ,in/it4 ,!ol4 ,lib4 #d sect4 #b cap4 #g1 ma> ,limbor* noemde deze eig5s*ap niet me]4 ,b het rationalisme trad ze geheel op d5 a*t]grond1 ( bleef zelfs onbesprok51 ,wegs*eid]1 ,in/4 ,!ol4 #fa4 ,re9h>d ,dogm4 #cc4 ,brets*neid]1 ,h&b4 d] ,dogm4 ,i #dhf4 ,laat/g5oemde zegt1 dat de ,s*rift deze subtiliteit5 d] philosophie niet k5t4 ,ook het pan!isme kon de le] d] e5v\digheid ,gods niet erk5n5 ( wa>de]54 ,het v]e5zelvigde ,god en w]eld en s*reef b monde van ,sp9oza aan ,god zelfs de eig5s*ap d] uitgebreidheid toe4 ,zoo is de simplicitas ,dei uit de nieuw]e !ologie bna geheel v]dw552 ha> beteek5is wordt niet +ezi52 soms wordt ze /]k be/r$54 ,s*lei]ma*] /elde de e5v\digheid ,gods niet met de &]e eig5s*app5 op ne ln en hield ze alle5 voor das ungetr5nte und untr5nb>e ,ine9&]se9 all] gttli*5 ,eig5s*aft5 und ,?tigkeit51 ,*r4 ,gl4 #ef4 ,b ,lange1 ,kahnis1 ,philippi1 ,ebr>d1 ,lipsius1 ,bi$]mann1 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,oo/]zee e4a4 wordt deze eig5s*ap niet me] g5oemd4 ,door ,vilm>1 ,dogm4 ,i #bjh f4 ,dorn]1 ,glaub4 ,i #bba f4 ,id4 ,gesammelte ,s*rift5 ,s4 #cje4 ,frank1 ,sy/4 de *r4 ,wahrh4 ,i #abd4 ,rits*l1 ,!ol4 u4 ,metaph4 ,s4 #ab f4 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii ,s4 #b f4 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahfe ,s4 #bge f4 #ahfh ,s4 #fg f4 ,s4 #bea f4 ,do$es ,n$4 ,gelo(sbel4 bl4 #i wordt ze /]k be/r$51 vooral op deze twee grond51 dat ze e5e metaphysis*e ab/ractie is en /rdt met de le] d] tr9iteit1 cf4 da>teg5 ,s*weiz]1 ,*r4 ,gl4 ,i #bef-bei4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #cch4 ,kuyp]1 ,ex ungue leonem #ahhb4 ,to* is deze simplicitas ,dei voor de k5nisse ,gods van de groot/e beteek5is4 ,niet alle5 wordt ze 9 de ,s*rift gele]d wa> ,god li*t1 lev51 liefde enz4 wordt g5oemd1 ma> ze vloeit ook uit de idee ,gods vanzelve voort en is met de &]e eig5s*app5 noodzakelk gegev54 ,e5v\dig is hi] de teg5/ell+ van sam5ge/eld4 ,als ,god sam5ge/eld is uit deel51 gelk e5 li*aam1 ( ook uit g5us en diff]5tia1 sub/antia en accid5tia1 mat]ia en =ma1 pot5tia en actus1 ess5tia en exi/5tia1 dan is zne volmaak!id1 zne e5heid1 zne onafhankelkheid1 zne onv]&]lkheid niet te h&hav54 ,imm]s is ,h dan niet de hoog/e liefde1 want iets &]s is dan 9 ,hem het subject1 dat liefheeft en iets &]s de liefde1 wa>door ,h liefheeft1 en zoo t5 aanzi5 van alle &]e eig5s*app54 ,god is dan niet deg5e1 quo melius nihil cogit>i pote/4 ,ma> ,god is van zi*zelf en heeft niets bov5 zi*2 ,h is dus met de w%eid1 met de g5ade1 met de liefde enz4 volkom5 n2 ,h is absoluut volmaakt1 iets hoog] dan ,god kan er niet g$a*t word51 ,augu/4 de tr94 ,v #aj ,,vi #a4 ,hugo a ,/4 ,victor1 de tr94 ,i #ab4 ,b s*epsel5 is dat alles &]s4 ,hi] is er ond]s*eid tuss*5 be/aan1 wez51 lev51 k5n51 will51 h&el5 enz41 omne quod compositum e/ creatum e/1 ge5 s*epsel kan vol/rekt simplex zn1 want elk s*epsel is e9dig4 ,ma> ,god is de one9dige1 en alwat 9 ,hem is1 is one9dig4 ,al zne eig5s*app5 zn ,goddelk en dus one9dig1 met zn wez5 n4 ,da>om is ,h en kan ,h ook alle5 zn g5oegzaam1 volzalig en volhe]lk 9 zi*zelv51 ,petavius1 de ,deo lib4 ,,ii #b4 ,hi]uit blkt re$s1 dat deze e5v\digheid ,gods vol/rekt ge5 metaphysis*e ab/ractie is4 ,z is wez5lk ond]s*eid5 van de philosophis*e idee van 1 1 1 ( van de sub/antie1 van het absolute enz41 wa>m$e ,x5ophanes1 ,plato1 ,philo1 ,plot9us en lat] ,sp9oza en ,hegel ,god a&uid54 ,z is niet gevond5 door ab/ractie1 door bov5 alle teg5/ell+5 en ond]s*eid+5 9 de s*epsel5 uittegaan1 en door de ,godsidee te oms*rv5 als het bov5 alle teg5/ell+5 v]hev5 zn4 ,ma> jui/ is m5 tot deze eig5s*ap gekom51 door alle volmaak!d5 d] s*epsel5 9 ,god te /ell5 op volmaakte1 ,goddelke wze4 ,de oms*rv+ van ,god als simplicissima ess5tia duidt aan1 dat ,h het volmaakte1 one9dig-volle zn is1 dat ,h is e5e one9dige en onbegr5sde 4 ,en wel v]re van het pan!isme te bevord]51 gelk ,baur1 *r4 ,lehre van d4 ,dreie94 ,gottes ,,ii #fce me5t1 /aat deze le] van de simplicissima ess5tia ,dei da> lnre*t teg5ov]4 ,9 het pan!isme to* heeft ,god ge5 eig5 be/aan en lev5 buit5 en zond] de w]eld4 ,b ,hegel bv4 be/aat het absolute1 het zuiv]e zn1 het d5k51 de idee niet vr1 ma> alle5 logis* en pot5tieel e]d] dan de w]eld4 ,al de bepal+5 van het absolute zn zond] inh\d1 het zn niets dan ab/racte1 logis*e d5kvorm51 ,drews1 ,die deuts*e ,spekulation ,i #bdi4 ,ma> de oms*rv+ ,gods als simplicissima ess5tia 9 de *ri/elke !ologie h&haaft jui/1 dat ,god e5 eig51 one9dig1 volzalig lev5 heeft 9 zi*zelv51 al is het ook1 dat w dat wez5 ,gods sle*ts kunn5 a&uid5 met nam51 aan de s*epsel5 ontle5d4 ,de sub/antie1 het hoog/e zn1 het absolute enz41 wa>m$e de pan!i/is*e philosophie b voorkeur het ,goddelk wez5 noemt1 is door ab/ractie v]kreg52 m5 g+ van de d+5 alles wegd5k5 totdat m5 niets dan het laat/e1 all]algeme5/e begrip1 nl4 het zuiv]e zn1 het naakte be/aan ov] hield4 ,dit zn is ind]daad e5 ab/ractum1 e5 begrip1 wa>aan ge5 w]kelkheid beantwoordt en dat niet nad] mag bepaald word54 ,elke nad]e bepal+ z\ het v]e9dig51 tot iets bzond]s mak5 en dus de algeme5heid v]nietig54 ,omnis det]m9atio e/ negatio4 ,ma> het zn1 dat 9 de !ologie aan ,god wordt toeges*rev5 is e5 eig51 bzond]1 van de w]eld ond]s*eid5 zn4 ,het duidt ,god aan1 niet als e5 zn1 wa>van w hoeg5aamd niets kunn5 d5k5 dan dat het is1 ma> als e5 zn1 wa>9 alles wez5 is1 als de absolute volheid des zns4 ,dit e5v\dige wez5 sluit dus de vel]lei nam5 niet uit1 gelk ,eunomius bewe]de1 ma> eis*t ze4 ,god is zoo rk1 dat w niet dan met vele nam5 e5ig d5kbeeld van zn rkdom kunn5 v]krg54 ,elke naam noemt hetzelfde volle1 ,goddelke wez51 ma> telk5s van e5e &]e zde1 wa>na> het 9 zne w]k5 zi* aan ons op5ba>t4 ,god is da>om simplex 9 zne multiplicitas en multiplex 9 zne simplicitas 7,augu/9us74 ,elke bepal+1 elke naam1 wa>m$e w ,god a&uid51 is dus ge5 negatie1 ma> e5e v]rk+ van de k5nis van zn wez54 ,div9um esse e/ det]m9atum 9 se et ab omnibus aliis divisum p] hoc quod sibi nulla additio fi]i pote/1 ,?omas1 ,s5t4 ,i di/4 #h qu4 #d art4 #a ad #a4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #bjd f4 ,zoo v]/aan1 is deze e5v\digheid ,gods ook niet 9 /rd met de drieenheid4 ,want e5v\dig1 simplex /aat hi] niet teg5ov] twee- ( driev\dig1 duplex1 triplex1 ma> teg5ov] sam5ge/eld1 compositus4 ,en nu is het ,goddelk wez5 niet sam5ge/eld uit drie p]son51 no* ook i$]e p]soon sam5ge/eld uit het wez5 en de proprietas p]sonalis2 ma> het ne zelfde e5v\dige wez5 be/aat 9 de drie p]son51 i$]e p]soon ( p]soneele eig5s*ap is van het wez5 niet re ma> alle5 ratione ond]s*eid51 elke p]soneele eig5s*ap is wel e5e relatio realis ma> voegt to* niet aliquid reale aan de ess5tia toe4 ,de p]soneele eig5s*app5 non componunt s$ solum di/+uunt1 ,petavius1 lib4 #b4 cap4 #c-d4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #fh4 #fi4 #f4 ,de e5v\digheid ,gods sluit 9 zne gee/elke natuur1 want al het li*amelke is sam5ge/eld4 ,wel spreekt de ,s*rift van ,god /e$s op m5s*elke wze1 en k5t z ,hem all]lei li*amelke organ5 en w]kzaamh$5 toe1 ma> ook hi]b neemt z to* al e5 zek]e gr5s 9 a*t4 ,van de inw5dige organ5 van het m5s*elk li*aam word5 alle5 h>t en +ew&5 ,hem toeges*rev54 ,vo$+s-1 v]t]+s- en voortplant+sorgan5 word5 nooit op ,hem ov]g$rag54 ,wel is er b ,god sprake van het zi5 en hoor51 en ook van het riek51 ma> niet van het smak5 en ta/54 ,e5 li*aam wordt ,hem n]g5s toegek5d4 ,(s*oon het ,o4 ,t4 ook n]g5s met zooveel woord5 zegt1 dat ,god gee/ is1 to* ligt deze opvatt+ aan heel de bes*rv+ ,gods t5 grondslag4 ,god is ,jahveh1 die ne]daalt tot zn volk en zi* op m5s*elke wze op5ba>t1 ma> ,h is van d5 aanvang af ook ,elohim1 die v]re v]hev5 is bov5 al het creatuurlke4 ,h be/aat van zi*zelf1 ,ex4 #c3ac1 ,jes4 #da3d1 #dd3f1 is eeuwig1 ,deut4 #cb3dj1 ,ps4 #ij3a v41 #ajb3bh1 alomteg5woordig1 ,deut4 #aj3ad1 ,ps4 #aci3a v41 ,j]4 #bc3bc1 #bd1 onv]gelkba>1 ,jes4 #dj3ah1 #be1 #df3e1 ,ps4 #hi3g1 #i1 onzi*tba>1 ,ex4 #cc3bj1 #bc1 onafbeeldba>1 ,ex4 #bj3d1 ,deut4 #e3h1 wl zond] gelk5is1 1 ,deut4 #d3ab1 #ae4 ,god en m5s5 /aan teg5ov] elk&] als gee/ en vlees*1 ,jes4 #ca3c4 ,hoewel ,h zi* m5igmaal op5ba>t 9 v]s*n+1 droom1 visio5 en 9 zoov] zi* zi*tba> maakt1 ,g54 #cb3cj1 ,ex4 #bd3aj1 #cc3aa1 ,num4 #ab3h1 ,deut4 #e3bd1 ,ri*t4 #ac3bb1 #a ,kon4 #bb3ai1 ,jes4 #f3a1 het is to* door zn5 ,gee/1 en alzoo op gee/elke wze1 dat ,h 9 de s*epp+ teg5woordig is en alles s*ept en ond]h\dt1 ,ps4 #aci3g1 ,g54 #b3g1 ,job #cc3d1 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cj enz41 ,oehl]1 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #df4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #dif-ejd4 ,duidelk] tre$t het gee/elke wez5 ,gods 9 het ,n4 ,te/4 aan het li*t4 ,niet alle5 blkt het da>uit1 dat ,god eeuwig is1 ,rom4 #af3bf1 #a ,tim4 #f3af1 #a ,petr4 #a3bc1 ,op4 #a3h1 #aj3f1 #ae3g1 en alomteg5woordig1 ,hd4 #bg3bg1 #bh1 ,ef4 #d3f1 en onv]gelkelk1 ,hd4 #ag3bi1 ,rom4 #a3bb1 #bc1 ma> ,jezus spreekt het ook re*t/reeks uit1 als ,h ,god noemt en da>om e5e gee/elke en wa>a*tige v]e]+ ,gods eis*t1 ,joh4 #d3bd4 ,en wel wordt deze uitspraak door de apo/el5 niet lett]lk h]haald1 ma> to* hebb5 z dezelfde voor/ell+ van het wez5 ,gods1 als ze ,hem onzi*tba> noem51 ,joh4 #a3ah1 cf4 #f3df1 ,rom4 #a3bj1 ,col4 #a3ae1 #a ,tim4 #a3ag1 #f3af1 #a ,joh4 #d3ab1 #bj2 iets1 wa>m$e de bel(te d] aans*\w+ ,gods 9 d5 /atus gloriae niet /rdt1 ,job #ai3bf1 ,ps4 #ag3ae1 ,mt4 #e3h1 #a ,cor4 #ac3ab1 #a ,joh4 #c3b1 ,op4 #bb3d4 ,dit gee/elk wez5 ,gods is 9 het paganisme misk5d en v]loo*5d1 ,rom4 #a3bc4 ,zelfs de wsbege]te heeft zi* van de z9nelke voor/ell+5 ,gods niet kunn5 losmak54 ,het mat]ialisme h\dt de /(felke atom5 voor d5 laat/5 grond des zns4 ,het deisme v]e9digt ,god en maakt ,hem d5 m5s*5 9 wez5 gelk2 b ,epicurus zn de god5 e5 gezels*ap r$5e]5de wsge]51 met e5 fn ae!ris* li*aam1 en ond]s*eid5 van gesla*t1 ,zell]1 ,,iv #dcc4 ,ma> ook het pan!isme komt dit gee/elk wez5 ,gods te na4 ,volg5s ,h]aclitus en de ,/oa is de e]/e oorzaak /(felk en li*amelk te d5k52 ,god is tegelk de oorspronkelke kra*t1 welke alles 9 d5 loop des tds uit zi* voortbr5gt en zoo ook w$] 9 zi* t]ugneemt1 ,zell] ,,iv #acc-adf4 ,al deze ri*t+5 w]kt5 ook 9 de *ri/elke k]k en tot op d5 huidig5 dag na4 ,b de reali/is*-es*atologis*e voor/ell+51 die 9 de twe$e helft d] twe$e eeuw 9 ruim5 kr+ he]s*t51 lag de g$a*te aan e5e zek]e li*amelkheid ,gods niet v]re4 ,van ,t]tullianus is het niet geheel zek]1 ( h ,gode e5 /(felk li*aam toes*reef4 ,want wel zegt h1 quis enim negabit1 deum corpus esse1 etsi deus spiritus e/8 spiritus enim corpus sui g5]is 9 sua effigie1 adv4 ,prax4 #g1 ma> h s*nt corpus 9 d5 z9 van sub/antie op te vatt51 als h zegt3 omne quod e/1 corpus e/ sui g5]is1 nihil e/ incorporale nisi quod non e/1 de c>ne #aa1 en eld]s van de ziel ev5 reali/is* spreekt1 de an4 #f4 ,to* is de v]e5zelvig+ van corpus en sub/antia opm]kelk2 z bew/1 dat ,t]tullianus ge5 sub/antie dan als corpus zi* d5k5 kon4 ,en eld]s zegt h dan ook1 dat ,god ev5m9 vr is van affect5 als de m5s*1 al zn ze 9 ,hem ook op volmaakte wze aanwezig4 ,zelfs gaat h zoov]1 dat h de 9 de ,s*rift ,gode toeges*rev5 h&5 en oog5 niet gee/elk ma> lett]lk opvatt5 wil1 s*oon op volmaakte wze1 adv4 ,m>c4 ,,ii #af4 ,t]tullianus kan da>om de vad] van het bbels* realisme word5 g5oemd4 ,het geva> van het door allegoris*e exegese v]kreg5e spiritualisme d] ,alex&rns*e s*ool dreef vel5 9 de ri*t+ van het an?ropomorphisme4 ,melito1 biss*op van ,s>des1 s*reef volg5s ,orig5es aan ,god e5 li*aam toe1 hoewel het niet is uit te mak51 9 hoev] dit b]i*t jui/ is1 ,h]zog #i1 #eci4 ,9 de vi]de eeuw w]d e5 d]gelk an?ropomorphisme gele]d door ,audius en zne volgel+51 en door vele egyptis*e monnik51 die vooral 9 het aan ,cyrillus toeges*rev5 ges*rift contra an?ropomorphitas be/r$5 w]d54 ,lat] w]d deze m5s*vormige voor/ell+ van ,god door het ,soc9ianisme v]nieuwd4 ,hi] is ,god alle5 e5 ,he]1 die ma*t ov] ons heeft4 ,van zn e5v\dig1 one9dig1 onafhankelk1 gee/elk wez5 wordt ge5 meld+ gemaakt1 ,soc9us1 ,*ri/4 relig4 in/it4 ,cate*4 ,racov4 qu4 #ec4 ,crell bewe]de1 dat het woord gee/ van ,god1 engel en ziel niet aequivoce en analogice ma> univoce w]d gebezigd1 de ,deo et attrib4 lib4 #a c4 #ae4 ,en ,vor/ius zeide 9 d5 z9 van ,t]tulianus1 v]e corpus ,deo attribui1 si p] corpus v]a et solida sub/antia intelligatur1 ,dorn]1 ,ges4 ,s*rift5 #bgi4 ,voorts le]t ook de !osophie1 dat ,god wel t]dege 9 zek]5 z9 e5 li*aam heeft en dat da>om de m5s* ook li*amelk na> ,gods beeld is ges*ap54 ,9 de kabbala drag5 de ti5 sefiro?1 dat is1 de attribut5 ( modi1 wa>9 ,god zi* op5ba>t1 saam d5 naam van ,adam ,kadmon1 d5 e]/5 hemels*5 m5s*1 wl de m5s*elke vorm de hoog/e en volkom5/e op5b>+ ,gods is en ,god zoo 9 de ,s*rift voorge/eld wordt1 ,franck1 ,la ,kabbale #ahdc p4 #agi4 ,da>uit ontwikkelde zi* b de *ri/elke !osoph51 9 v]b& met de tr9iteitsle]1 de voor/ell+1 dat ,god1 die ge5 ru/5d zn1 ma> e5 eeuwig word5d lev5 is1 niet alle5 inw5dig van dui/]nis tot li*t1 van natuur tot gee/ zi* v]heft1 ma> ook na> buit5 zi* met e5e zek]e natuur1 li*amelkheid1 he]lkheid1 hemel omgeeft1 en da>9 zi* voor zi*zelf ge/alte geeft en v]he]lkt4 ,zoo v9d5 w het b ,bhme1 cf4 ,joh4 ,claass51 ,jakob ,bhme1 ,se9 ,leb5 und se9e !os4 ,w]ke1 #c ,bde ,/uttg>t #ahhe ,i ,s4 ,,xxxii1 #aeg ,,ii #fa4 ,oet+]1 ,die ,!ologie aus d] ,idee des ,leb5s usw4 #aheb ,s4 #aji f4 ,baad]1 cf4 ,joh4 ,claass51 ,franz v4 ,baad]s ,leb5 und !os4 ,w]ke usw4 #b ,bde ,/uttg>t #ahhg ,,ii #aaj-aab4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*ol4 ,s4 #dh f4 ,aub]l51 ,die ,philos4 ,oet+]s #ahdg ,s4 #adg4 ,hamb]g]1 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 ,,viii #ahfc ,s4 #ddh enz4 ,e9delk komt ook zelfs 9 het pan!isme de gee/elke natuur ,gods niet tot ha> re*t4 ,sp9oza s*reef aan de sub/antie de eig5s*ap d] ext5sio toe1 ,e?4 ,,ii prop4 #a1 #b4 ,en 9 de philosophie van ,hegel1 ,s*lei]ma*]1 ,h>tmann e4 a4 is de w]eld e5 wez5lk mom5t 9 het one9dige4 ,ohne ,welt i/ ,gott ni*t ,gott1 ,hegel1 ,w]ke ,,xi #abb4 ,god en w]eld zn correlata1 z drukk5 hetzelfde zn uit1 e]/ als e5heid dan als totaliteit1 ,s*lei]ma*]1 ,dialektik ,s4 #afb4 ,wel blft dit pan!isme1 en zelfs met zek]e voorliefde1 van ,god als ,gee/ sprek54 ,ma> wat da>ond] te v]/aan z1 is moeilk te begrp54 ,hegel gebruikt d5 naam gee/ vooral voor de laat/e en hoog/e ,/ufe1 welke de idee door de natuur he5 9 d5 m5s*1 bepaaldelk 9 de philosophie1 b]eikt4 ,das ,logis*e wird zur ,natur und die ,natur zum ,gei/e1 ,w]ke ,,vii1 #b ,s4 #dfh4 ,het wez5 van d5 gee/ zoekt ,hegel nog 9 de idealiteit1 9 het e9fa*e ,insi*seyn1 9 de ikheid1 ib4 ,s4 #ad f4 #ah f41 ma> ,god wordt to* e]/ gee/ na e5 lang proces door en 9 d5 m5s*4 ,&]5 zn dat woord gee/ gaan gebruik5 voor de laat/e imman5te oorzaak d] d+51 zond] da>b aan e5 eig51 ond]s*eid5 be/aan en aan e5 p]soonlk1 bewu/ lev5 te d5k54 ,h>tmann duidt het onbewu/e aan als zuiv]51 onbewu/51 onp]soonlk51 absolut5 gee/1 en noemt zne philosophie da>om spirituali/is* monisme en panpneumatisme1 ,philos4 des ,unbew4 ,,ii #deg4 ,philos4 ,frag5 d] ,geg5w>t #ahhe ,s4 #fa4 ,teg5 al deze ri*t+5 heeft de *ri/elke k]k en !ologie /e$s va/geh\d5 aan de spiritualitas ,dei1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii c4 #ac4 ,orig4 de pr9c4 ,i #a1 #f4 c4 ,cels4 ,,vii #cc sq4 ,,viii #di4 ,augu/9us1 de tr94 ,,xv #e4 de civ4 ,,viii #e4 ,conf4 ,,vi #c enz4 ,joh4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i c4 #aa4 ,,ii c4 #c enz4 ,de spiritualitas ,dei wordt dikw]f niet afzond]lk beh&eld1 ma> ond] de simplicitas ,dei t] sprake gebra*t1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #h1 #d sq4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #c4 art4 #a-b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #bj4 ,petavius1 de ,deo ,,ii c4 #a4 ,het gee/elk wez5 wordt gelkelk door ,rooms*e1 ,lu?4 en ,g]ef4 !olog5 geh&haafd en v]d$igd1 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii #bg-cd4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #fh4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,ii c4 #h sect4 #a4 ,=besius a ,corse1 ,in/ruct4 hi/or4 !ol4 lib4 #a c4 #cf4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pract4 ,,ii c4 #f4 ,ond] deze spiritualitas ,dei w]d nu v]/aan1 dat ,god e5e eig5e1 van het zn d] w]eld ond]s*eid5e sub/antie 0 en dat deze sub/antie 0 on/(felk1 onwa>neemba> voor li*amelke z9tuig51 zond] sam5/ell+ ( uitbreid+4 ,van d5 a>d e5] zoodanige on/(felke sub/antie kan de m5s* zi* alle5 e5ig flauw d5kbeeld vorm5 uit de analogie van het gee/elk wez51 dat h 9 zi*zelv5 v9dt4 ,ma> het wez5 zn] eig5e ziel is d5 m5s* 9 positiev5 z9 onbek5d1 h neemt 9 zi*zelv5 all]lei psy*is*e v]s*nsel5 wa> en besluit da>uit tot e5e gee/elke sub/antie als draag/] da>van1 ma> dit wez5 d] ziel zelf ontsnapt aan zne wa>nem+4 ,en ook dan nog is de spiritualitas ,dei van e5e geheel &]e en e5ige soort4 ,de b5am+ gee/ voor ,god1 engel en ziel is niet univoce en synoniem1 ma> analogice te v]/aan4 ,dit blkt re$s da>uit1 dat de gee/ b engel5 en m5s*5 sam5ge/eld is1 wel niet uit /(felke deel5 ma> to* uit sub/antia en accid5tia1 uit pot5tia en actus1 en dus aan v]&]+ ond]worp5 is4 ,b ,god is e*t] deze sam5/ell+ ev5m9 aanwezig als die uit li*amelke deel52 ,h is l\t] zn4 ,ma> voorts tre$t het ook hi]9 duidelk aan het li*t1 dat ,god als niet alle5 is de 1 ,hebr4 #ab3i1 ma> ev5ze] de ,s*epp] en ,vad] van alle zi5lke d+54 ,ook deze zn geword5 uit d+51 die niet ond] de oog5 v]s*n51 ,hebr4 #aa3c1 en hebb5 hun oorsprong 9 ,god als 4 ,god als gee/elk wez5 is de auteur niet alle5 van al wat en 1 ma> ook van al wat en ond] s*epsel5 heet4 ,en zoo geeft de spiritualitas die volmaak!id ,gods te k5n51 wa>door ,h zo[el negatief 9 analogie met d5 gee/ d] engel5 en de ziel des m5s*5 als on/(felk en onzi*tba> is te d5k51 als ook positief als de v]borg51 e5v\dige1 absolute grond van alle creatuurlk1 somatis* en pneumatis*1 zn4 ,ook vroeg] is dit beseft1 en v&a> dat sommig5 voor/eld51 om ook de gee/5 d] engel5 en de ziel5 d] m5s*5 nog li*am5 te noem51 t]wl ,god dan alle5 gee/ 0 9 geheel e5ig5 z91 cf4 ,augu/9us1 ,epi/4 #bh1 ( ook1 om op ,god no* het pra$icaat d] li*amelkheid no* dat d] onli*amelkheid toe te pass51 wl ,h bov5 beide v]hev5 is1 ,petavius1 de ,deo ,,ii c4 #a #ad-af4 ,ma> dit v]di5t ge5 aanbevel+1 wl het misv]/& bevord]t en ook v]geet1 dat1 (s*oon alle k5nis van ,god analogis* is1 die analogie to* 9 de e5e groep van s*epsel5 duidelk] uitkomt dan 9 de &]e1 en 9 de w]eld d] onzi5lke d+5 /]k] spreekt dan 9 die d] zi5lke4 ,ev5 onjui/ is het aan de &]e zde1 om met ,c>tesius het wez5 van d5 gee/ 9 cogitatio te /ell51 de me?4 c4 #d1 en met ,c>tesiaans*e !olog5 het wez5 ,gods te oms*rv5 als res cogitans1 ,witti*ius1 ,!ol4 c4 #ae #bah1 ( als p]fectissima et purissima intellectio1 ,burmannus1 ,synopsis ,i #ag1 #d4 ,want da>door wordt de gee/elke natuur ,gods t]/ond met de p]soonlkheid v]e5zelvigd1 gelk dan ook b ,re9h>d1 ,dogm4 #aaa1 ,wegs*eid]1 ,in/4 !ol4 #fd1 e4 a ges*i$de4 ,het pan!isme wi/ da>om met deze gee/elke natuur ,gods ge5 raad1 en maakte ha> tot e5 klank zond] z91 tot e5 woord zond] realiteit4 ,van belang is het da>om1 om de spiritualitas ,dei als a&uid+ van zne sub/antia incorporea te h&hav54 ,de p]soonlkheid1 zelfbewu/zn en zelfbepal+1 is da>m$e nog niet vanzelf gegev52 wel natuurlk b ,god1 omdat ,h e5 e5v\dig wez5 is2 ma> niet 9 het begrip op zi*zelf bes*\wd4 ,het di]lk bewu/zn en de onbewu/e voor/ell+5 9 d5 m5s* bewz5 g5oegzaam1 dat spiritualitas en p]sonalitas ge5 id5tis*e begripp5 zn4 ,datg5e1 wat 9 de p]sonalitas wordt uitg$rukt1 komt lat] b de le] van de sci5tia en voluntas ,dei t] sprake4 ,hi] b de spiritualitas is het te do5 om het gee/elk wez5 ,gods te h&hav54 ,en dit is van zoo groot belang1 dat da>op heel de wze ru/1 wa>op w ,god moet5 di554 ,de aanbidd+ 9 gee/ en wa>heid ru/ op de gee/elkheid ,gods4 ,e]/ da>door wordt alle beeld5di5/ 9 beg9sel en voor altoos afgesn$54 #g4 ,uit deze spiritualitas ,dei volgt re*t/reeks zne invisibilitas4 ,de ,s*rift le]t deze uitdrukkelk1 bov5 bl4 #ade v4 ,en 9 de *ri/elke k]k 0 er dan ook we9ig v]s*il ov]1 ( ,god wel met li*amelke oog5 kon word5 aans*\wd4 ,zo[el voor deze b$eel+ als voor die 9 he]lkheid w]d dit algeme5 ontk5d2 sle*ts enkel51 de ,audian51 de ,soc9ian51 ,vor/ius1 en ook sommige ,lu!ran51 zooals ,qu5/$t1 ,!ol4 ,i #eed sq4 #eff1 ,hollaz1 ,ex4 !ol4 #deh1 ,hulsemann1 ,majus1 ,jaeg] e4 a4 nam5 ze aan en b]iep5 zi* ook op de ,g]ef4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 #hdi1 ,bucanus1 ,in/it4 !ol4 #afdh p4 #ddc2 ma> ,g]h>d1 ,loc4 ,,xxxi #add liet het onbesli/2 en ,bai]1 ,comp4 ,i c4 #f1 ,buddeus1 ,in/4 !ol4 ,,ii c4 #c #d bep]kt5 ze tot de cognitio intellectualis4 ,ov]ig5s w]d door all5 gele]d1 dat ,god als gee/ voor li*amelke z9tuig5 onzi*tba> 01 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #f4 ,,iv #bj4 ,orig4 c4 ,cels4 ,,vii #cc sq4 ,augu/9us1 de civ4 ,,xxii #bi4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ab art4 #c ad #c4 ,m>tyr1 ,loci1 p4 #h1 #i4 ,zan*ius1 ,op4 ,i #bbe enz4 ,indi5 er van e5 zi5 ,gods sprake kan wez51 is dit alle5 mogelk met oog5 d] ziel ( des gee/es4 ,da>b kon e*t] de vraag opkom5 ( er e5 aans*\w5 van ,god mogelk is1 re*t/reeks1 zond] het m$ium d] s*epsel51 van aangezi*t tot aangezi*t8 ,kan ,god1 gelk de s*ola/iek zeide1 gezi5 word51 ut e/ 9 se p] ess5tiam1 9 sub/antia vel ess5tia sua8 ,nu w]d ov] het algeme5 gele]d1 dat zulk e5e aans*\w+ ,gods p] ess5tiam 9 elk geval alle5 mogelk 0 9 d5 /atus gloriae4 ,hi] op a>de 0 zulk e5 zi5 ,gods voor niem& b]eikba>4 ,hoog/5s 0 dit door e5e bzond]e g5ade en sle*ts voor e5 oog5blik aan ,mozes1 ,ex4 #cd1 ,jesaia1 c4 #f1 ,paulus1 #b ,cor4 #ab v]gund1 ,augu/4 ,epi/4 #aab1 de ,g54 ad litt4 ,,xii #bg4 ,basil4 ,hexaem4 hom4 #a4 ,hil>ius1 de tr94 ,v4 ,ma> v]reweg de mee/5 oordeeld5 ook t5 aanzi5 van de aans*\w+ ,gods1 die aan patri>*51 pr(et5 en apo/el5 tebeurt gevall5 01 dat ze altd 0 ges*i$ middellk1 door e5e wolk1 9 e5 ( &] teek51 ond] e5e ( &]e g$aante1 ,petavius1 de ,deo ,,vii c4 #ab4 ,9 discussie 0 da>om eig5lk alle5 de vraag1 ( er 9 d5 /atus gloriae e5e visio ,dei p] ess5tiam 04 ,nu sprek5 de k]kvad]s wel m5igmaal van e5 zi5 ,gods1 dat voor de geloovig5 9 d5 hemel weggelegd is1 b4 v4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iv #bj4 ,clem4 ,alex4 ,/rom4 ,v c4 #a4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 #cd4 ,augu/1 de civ4 ,,xxii #bi1 de ,g54 ad lit4 ,,xii #bf1 ma> z gewag5 niet van e5 zi5 ,gods p] ess5tiam4 ,ze zegg5 alle5 met de ,s*rift1 dat de zalig5 ,god zi5 zull51 niet door e5 spiegel1 ma> van aangezi*t tot aangezi*t4 ,en z voeg5 er b1 dat ,god onzi*tba> is1 ma> dat ,h zi* zi*tba> mak5 kan en zi* kan op5b>5 aan d5 m5s*1 ,ir54 ib4 ,9 pote/ate no/ra non e/ eum vid]e1 s$ 9 pote/ate illius e/ app>]e1 ,ambrosius1 b ,petavius1 ,,vii c4 #g4 ,&]5 ontk5d5 dan ook1 dat ,god p] ess5tiam hi]namaals z\ word5 aans*\wd1 zooals ,*ryso/omus1 ,gregorius ,nyss41 ,cyrillus ,hi]41 ,!odoretus1 ,hi]onymus1 ,isidorus e4 a4 ,de ,rooms*e godgele]d5 zn met de uitsprak5 dez] patres v]leg54 ,vasquez erk5de ronduit3 hos patres1 si s9c]e loqui volumus1 vix possumus 9 bonum s5sum int]pret>i4 ,ma> &]5 tra*t5 deze uitsprak5 te v]zwakk5 en 9 di5 z9 te v]kl>51 dat z h&el5 ov] de li*amelke aans*\w+ ,gods ( ov] de aans*\w+ ,gods 9 dit lev5 ( ov] de absolute k5nis ,gods1 die ook 9 d5 hemel onb]eikba> is en blft1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab art4 #a ad #a4 ,s5t4 ,,iv di/4 #di qu4 #a art4 #a ad #a4 ,petavius1 de ,deo ,,vii c4 #e4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii p4 #hb-hf4 ,langzam]h& kwam er e*t] ond] invlo$ d] neoplatonis*e my/iek1 die inw]kte op ,pseudodionysius1 e5e &]e voor/ell+ van de visio ,dei4 ,z w]d nu opgevat als e5 aans*\w5 van ,god 9 zn wez51 ut 9 se e/4 ,god daalde niet me] tot d5 m5s* af1 ma> de m5s* w]d door e5e bov5natuurlke gave tot ,god opgehev5 en alzoo v]goddelkt4 ,greg4 ,magnus1 ,moral4 l4 #ah c4 #bh zeide re$s1 dat ,god niet alle5 9 zne he]lkheid ma> ook 9 zne natuur zal gezi5 word51 want ipsa ei natura sua cl>itas1 ipsa cl>itas natura e/4 ,prosp]1 de vita contempl4 #a c4 #d sprak van de zalig5 als sui creatoris sub/antiam mundis cordibus contemplantes4 ,b]n>dus1 s]m4 #d 9 fe/um omnium sanctorum1 zegt dat ,god gezi5 zal word5 9 al zne s*epsel51 ma> dat de tr9itas ook gezi5 zal word5 9 semetipsa4 ,en het concilie te ,flor5ce v]kla>de1 dat ziel5 9 coelum mox recipi et intu]i cl>e ipsum ,deum tr9um et unum sicuti e/1 pro m]itorum tam5 div]sitate alium alio p]fectius1 cf4 ,d5z+]1 ,en*ir4 symb4 et def94 n4 #djc1 #def1 #ehh1 #hgj1 #hge4 ,de s*ola/iek vond hi] ruime /( voor all]lei speculatie en maakte er ook ruims*oots gebruik van4 ,9 v]b& met de le] d] dona sup]addita w]d gele]d1 dat de m5s* met zne natuurlke gav5 tot deze aans*\w+ ,gods niet 9 /aat 01 ma> dat er e5 div9um auxilium voor noodig 01 hetwelk de natuurlke gav5 aanvulde1 ophief en voltooide4 ,die bov5natuurlke hulp w]d gewoonlk aang$uid met d5 naam van lum5 gloriae4 ,ma> er rees groot v]s*il ov] d5 a>d van dit lum51 ( het objectief 0 ( subjectief1 ( het het ,woord 0 ( de ,gee/1 e5e gave des ,h4 ,gee/es ( deze zelf1 al w]d ook mee/al aang5om5 dat het 0 aliquid creatum1 intellectui datum 9 ratione habitus4 ,ov]ig5s w]d het algeme5e le]1 dat ,god 9 zn wez5 het voorw]p d] aans*\w+ 01 en dat de zalig5 dus alles 9 ,god zag5 wat van zn wez5 niet kan ges*eid5 word51 dus zo[el de eig5s*app5 als de p]son54 ,ma> de ,?omi/5 bewe]d5 dat het wez5 niet zond] de p]son5 en de e5e eig5s*ap niet zond] de &]e kon aans*\wd word51 t]wl de nom9ali/5 en ,scoti/5 het teg5deel /a&e hield54 ,voorts 0 volg5s all] me5+ ,god zelf en alwat =malit] 9 ,hem 01 d4 i4 tot zn wez5 behoorde1 het voorw]p d] aans*\w+2 ma> er 0 w$]om v]s*il1 ( da>toe ook datg5e behoorde1 wat em95t] 9 ,hem 01 d4 i4 wat door ,god ov]e5kom/ig zne besluit5 9 het aanzn wordt g]oep54 ,gewoonlk w]d dit geh&haafd om da>door de aanroep+ d] engel5 en d] zalig5 te re*tva>dig51 die 9 ,god alles zag5 wat ges*i$5 z\ en dus de behoeft5 k5d5 van de geloovig5 op a>de4 ,al w]d er nu ook aan toegevoegd1 dat de visio ,dei ge5 compreh5sio 0 en 9 de zalig5 na> de mate hunn] v]di5/5 v]s*ilde1 to* liep deze le] uit op de deificatie van d5 m5s*4 ,het s*epsel v]heft zi* op grond van e5e bov5natuurlke gave door zn eig5 v]di5/5 na> bov5 en wordt ,gode gelk1 ,lomb>dus1 ,s5t4 #d di/4 #di4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ab1 ,i #b qu4 #c1 vooral art4 #ab4 qu4 #d art4 #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iii c4 #ch-fc4 ,s5t4 ,,iv di/4 #di qu4 #a1 #b4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,,vii c4 #g4 ,hugo ,vict4 de ,sacr4 lib4 #b p>s #ah c4 #af4 ,petavius1 ,de ,deo ,,vii c4 #a-ad4 ,becanus1 ,!ol4 ,s*ol4 ,i c4 #i4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii p4 #fg-ij4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,iii p4 #bff-bgf4 ,jans51 ,prael4 !ol4 dogm4 ,,iii p4 #iac-ice4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,iii p4 #bc-dd4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorz4 ,,ii ,s4 #abb-acd4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,i #efb f4 ,,ii #bid f4 ,de ,h]vorm+ nam teg5ov] deze visio ,dei e5 v]s*ill5d /&punt 94 ,de ,lu!rs*5 neigd5 er toe1 om e5e visio ,dei p] ess5tiam aan te nem5 en niet alle5 m5talis ma> zelfs ook corporalis4 ,gods ma*t 0 zoo groot1 dat ,h aan de zalig5 e5e v]li*t+ kon s*5k51 wa>door z ,hem ook met de oog5 des li*aams kunn5 zi5 9 zn wez51 bov5 blz4 #aea4 ,ook enkele ,g]e=me]d5 a*tt5 zulk e5e visio ,dei p] ess5tiam niet onmogelk1 ,bull+] op ,joh4 #a3ah4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #i1 #eah4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,lii #aa-bd4 ,=besius a ,corse1 de visione beatifica1 ,op4 ,am/4 #agjc ,i #bhb-bhi4 enz4 ,ma> de mee/51 zi* h\d5de aan de alle k5nis te bov5 ga&e he]lkheid1 die d5 geloovig5 b]eid is1 /eld5 de sp9osae quae/iones d] s*ola/iek t] zde ( v]wi]p5 ook de visio ,dei p] ess5tiam geheel en al1 ,calvn1 ,in/4 ,,iii #be1 #aa4 ,p>eus op #a ,cor4 #ac #ab4 ,rivetus op ,ps4 #af3aa1 ,op4 ,,ii #fh4 ,danaeus op #a ,tim4 #f3af4 ,gom>us op ,joh4 #a3ah4 ,op4 p4 #bdi-beb4 ,maccovius r$ivivus1 ,!ol4 pol4 #afb4 ,hoornbeek1 ,in/it4 !ol4 ,,xvi #bj ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,xx qu4 #h4 ,heidegg]1 ,corpus !ol4 ,,iii #cg1 ,,xxviii #ach4 ,moor1 ,,vi #gbj4 ,m4 ,vitr+a ,,iv #ah-be1 vooral ,voetius1 ,disp4 ,,ii #aaic-abag enz42 cf4 ook ,episcopius1 ,in/4 !ol4 ,,iv sect4 #b c4 #d1 ,limbor*1 ,!ol4 ,*r4 ,,vi #ac1 #f4 ,deze bes*eid5heid is zek] 9 ov]e5/emm+ met de ,s*rift1 die wel van e5e aans*\w+ ,gods door de zalig5 spreekt1 ma> di5aanga&e niets nad]s v]kla>t en eld]s ,god uitdrukkelk onzi*tba> noemt4 ,de aans*\w+ die de geloovig5 wa*t1 wordt door ,paulus g5oemd e5 k5n5 gelk w gek5d zn4 ,indi5 ,god1 gelk all5 aannem51 niet volmaakt1 9 zn wez51 gek5d kan word5 ma> onbegrpelk is1 kan ,h ook 9 zn wez5 niet word5 gezi54 ,visio p] ess5tiam en compreh5sio zn imm]s volkom5 gelk4 ,bov5di51 ,god is one9dig en de m5s* blft e9dig1 ook 9 d5 /atus gloriae4 ,god kan da>om door d5 m5s* altd sle*ts op e9dige1 m5s*elke wze word5 gezi54 ,het objectum moge dus inf9itum zn1 de repraes5tatio 9 het m5s*elk bewu/zn is en blft f9ita4 ,ma> dan is het zi5 ,gods ook niet p] ess5tiam4 ,dan is er van ,gods zde altd e5e noodig1 e5e op5b>+1 wa>door ,h van zne zde tot ons n$]daalt en zi* aan ons k5ba> maakt2 ,mt4 #aa3bg blft ook 9 de he]lkheid van kra*t4 ,de aans*\w+ ,gods 9 zn wez5 z\ meebr5g51 dat de m5s* v]goddelkt en de gr5s tuss*5 ,s*epp] en s*epsel uitgewis*t w]d4 ,dat ligt nu wel op de ln van de neoplatonis*e my/iek1 die door ,rome w]d opg5om51 ma> niet op die van de ,h]vorm+1 en al?ans niet van de ,g]e=me]de k]k en !ologie4 ,b ,rome to* wordt de m5s* door het donum sup]naturale opgehev5 bov5 zne eig5e natuur2 h wordt da>door feitelk e5 &] wez51 e5 homo div9us en sup]naturalis1 ,bell>m9us1 de ju/if4 ,v #ab2 ma> hoe hoog en he]lk de ,g]e=me]d5 ook da*t5 van d5 /atus gloriae1 ook da> bleef de m5s* to* m5s*1 wel v]hev5 supra gradum suum naturalem1 ma> niet supra speciem suam et objectum illi analogum1 ,turret41 ,?4 ,el4 ,,xx qu4 #h1 #ab4 ,de zaligheid des m5s*5 is zek] geleg5 9 de visio ,dei beatifica1 ma> to* altd 9 zulk e5e visio1 als wa>voor de e9dige en bep]kte m5s*elke natuur vatba> is4 ,e5e 1 gelk ,rome ze le]t1 pa/ 9 het sy/eem d] ,pseudodionysiaans*e hi]>*ie ma> v9dt 9 de ,s*rift ge5 /eun1 cf4 lat] d5 locus ov] het beeld ,gods1 en ook ,/uck]t1 ,vom ,s*au5 ,gottes1 ,zeits4 f4 ,?4 u4 ,k4 von ,gotts*ick ,,vi #f ,s4 #dib-edd4 ,c4 ,god als ,li*t4 #h4 ,heel de ,s*rift gaat er van uit1 dat ,gode bewu/zn en k5nisse toekomt4 ,h is l\t] zond] e5ige 1 #a ,joh4 #a3e1 won5de 9 e5 ontoegankelk li*t1 #a ,tim4 #f3af1 en bron van alle li*t 9 natuur en g5ade1 ,ps4 #d3g1 #bg3a1 #cf3aj1 #dc3c1 ,joh4 #a3d1 #i1 #h3ab1 ,jak4 #a3ag enz4 ,9 deze b5am+ van li*t is begrep5 dat ,god zi*zelv5 volkom5 bewu/ is1 dat ,h zi*zelv5 9 zn gans*e wez5 doorziet en dat er niets 9 dat wez5 voor zn bewu/zn v]borg5 is4 ,ook het tr9it>is*e lev5 ,gods is e5 volkom5 bewu/ lev51 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #a3ag1 #aj3ae1 #a ,cor4 #b3aj4 ,ma> voorts heeft ,god bewu/zn en k5nis van al wat buit5 zn wez5 be/aat4 ,n]g5s wordt 9 de ,s*rift ook ma> aang$uid1 dat ,hem iets onbek5d z\ zn4 ,wel wordt de wze1 wa>op ,h k5nis neemt1 soms ze] m5s*elk bes*rev51 ,g54 #c3i v41 #aa3e1 #ah3ba enz41 ma> ,h weet to* alles4 ,de g$a*te1 dat ,hem iets onbek5d z\ zn1 wordt als ong]md afgewez52 z\ ,h die het oor plant niet hoor51 en die het oog =me]t niet zi51 ,ps4 #id3i4 ,telk5s is er sprake van zne 1 1 1 1 1 1 ,job #ab3ac1 #bh3ab-bg1 ,spr4 #h3ab v41 ,ps4 #adg3e1 ,rom4 #aa3cc1 #af3bg1 ,ef4 #c3aj enz4 ,en deze k5nisse ,gods heeft alle s*epsel tot voorw]p4 ,z /rekt zi* tot alles uit1 en is alzoo alwet5dheid 9 /rikt5 z94 ,zne oog5 doorloop5 de gans*e a>de1 #b ,*ron4 #af3i2 alles is ,hem bek5d en ligt naakt uitgespreid voor zn oog1 ,hebr4 #d3ac4 ,het kle9/e en g]+/e1 ,mt4 #f3h1 #cb1 #aj3cj1 het v]borg5/e1 h>t en ni]51 ,j]4 #aa3bj1 #ag3i1 #aj1 #bj3ab1 ,ps4 #g3aj1 #a ,kon4 #h3ci1 ,luk4 #af3ae1 ,hd4 #a3bd1 ,rom4 #h3bg1 g$a*t5 en ov]legg+51 ,ps4 #aci3b1 ,eze*4 #aa3e1 #a ,cor4 #c3bj1 #a ,!ss4 #b3d1 ,op4 #b3bc1 de m5s* 9 zn oorsprong en wez5 en 9 al zne gang51 ,ps4 #aci1 na*t en dui/]nis1 ,ps4 #aci3aa1 #ab1 hel en v]d]f1 ,spr4 #ae3aa1 het kwade en zondige1 ,ps4 #fi3f1 ,j]4 #af3ag1 #ah3bc1 #cb3ai1 het voorwa>delke1 #a ,sam4 #bc3aj-ac1 #b ,sam4 #ab3h1 #b ,kon4 #ac3ai1 ,ps4 #ha3ad1 #ae1 ,j]4 #bf3b1 #c1 #ch3ag-bj1 ,eze*4 #c3f1 ,mt4 #aa3ba en het toekom/ige1 ,jes4 #da3bb v41 #db3i1 #dc3i-ab1 #dd3g1 #df3aj1 bepaaldelk ook het lev5se9de1 ,ps4 #ca3af1 #ci3f1 #aci3f1 #af1 ,job #ad3e1 ,hd4 #ag3bf enz41 het is alles ,gode bek5d4 ,h k5t alles1 #a ,joh4 #c3bj4 ,en ,h k5t dat alles niet apo/]iori1 door wa>nem+1 ma> apriori1 van eeuwigheid1 #a ,cor4 #b3g1 ,rom4 #h3bi1 ,ef4 #a3d1 #e1 #b ,tim4 #a3i4 ,zne k5nis is voor v]me]d]+ niet vatba>1 ,jes4 #dj3ac v41 ,rom4 #aa3cd1 is zek] en bepaald1 ,ps4 #aci3a-c1 ,hebr4 #d3ac1 zoodat al ,gods op5b>+5 wa>a*tig zn1 ,joh4 #h3bf1 #ag3ag1 ,tit4 #a3b1 alle w]k5 ,gods ons zne w%eid k5n5 do51 ,ps4 #ajd3bd1 #acf3e1 ,ef4 #c3aj1 ,rom4 #aa3cc1 en ons tot aanbidd+ en bewond]+ /emm51 ,ps4 #aci3ag v41 ,jes4 #dj3bh1 ,job #aa3g v41 ,rom4 #aa3cc1 #a ,cor4 #b3aa4 ,de k5nisse ,gods zoo van zi*zelf als van de w]eld wordt 9 de ,s*rift zoo besli/ en kla> gele]d1 dat ze b9n5 de *ri/elke k]k t5 all5 tde w]d erk5d4 ,ma> het pan!isme is da>teg5 9 v]zet gekom54 ,het k5de ,god ge5 eig51 van de w]eld ond]s*eid5 zn toe en kon da>om 9 ,god ook ge5 eig5 bewu/zn aannem54 ,sp9oza sprak nog wel van de cogitatio als e5 attributum ,dei en noemde ,god e5e res cogitans1 ,e?4 ,,ii prop4 #a4 ,ma> van die cogitatio ond]s*eidde h d5 intellectus als c]tus modus cogit&i1 en deze valt niet 9 de natura naturans ma> alle5 9 de natura naturata1 ,e?4 ,i prop4 #ca1 en al deze modi cogit&i mak5 saam ,gods eeuwig en one9dig v]/& uit1 ,e?4 ,v prop4 #dj s*ol4 ,dit pan!isme leidde door ,fi*te1 ,s*ell+1 ,hegel en ,s*op5hau] he5 tot de ,philosophie des ,unbewus/5 van ,edu>d von ,h>tmann4 ,deze w/ 9 het e]/e deel van zn w]k 9 d5 bre$e de beteek5is aan1 welke aan het onbewu/e ov]al 9 de w]eld toekomt1 en zegt dan1 dat dat onbewu/e wez5 n is 9 alle d+5 ,,ii #aee f4 ,en dit ,onbewu/e1 (s*oon liev] niet ,god g5oemd ,,ii #bja1 v]vult b ,h>tmann to* de plaats van ,god4 ,nu wordt dit ,onbewu/e door ,h>tmann soms zoo opgevat1 dat het niet bl9d en alogis* is1 gelk de wil b ,s*op5hau]1 ma> veele] held]zi5de1 clairvoyant is ev5als 't in/9ct b di] en m5s*1 en e5e alwet5de1 alwze1 b]bewus/e ,intellig5z bezit1 ,,ii #agf f4 ,ma> h ontk5t dat aan het ,onbewu/e bewu/zn toekomt4 ,want bewu/zn be/aat 9 e5e splits+ van subject en object1 is dus altd e5e bep]k+ en ond]/elt de individualisatie1 ja zelfs het li*aam1 ,,ii #agg f4 ,zoodra het bewu/zn absoluut g5om5 wordt1 v]lie/ het zn vorm en wordt het vanzelf onbewu/1 ,,ii #agi4 ,indi5 het absolute nog e5 eig5 bewu/zn _h buit5 de individueele bewu/zns1 z\ het deze t]/ond v]sl9d54 ,het monisme is onv]e5igba> met e5 bewu/ ,goddelk wez54 ,zulk e5 wez5 w>e niet imman5t 9 ma> ges*eid5 van de w]eld4 ,het is wel de oorzaak van alle bewu/zn ma> niet zelf bewu/1 ,,ii #agh f4 ,en vooral zelfbewu/zn kan aan het absolute niet word5 toeges*rev51 want dit ond]/elt e5e ond]s*eid+ van subject en object1 e5e reflexie ov] zi*zelf1 die 9 het absolute niet vall5 kan1 ,,ii #ahg f4 ,het pan!isme ontzegt alzoo aan ,god beide k5nis van de w]eld1 ,weltbewus/se91 inn]weltli*es ,selb/bewus/se91 en k5nis van zi*zelv51 zelfbewu/zn1 auss]weltli*es ( inn]gttli*es ,selb/bewus/se94 ,ook wa> ,h 9 de individueele bewu/zns tot bewu/zn komt1 k5t ,h alle5 de w]eld ma> niet zi*zelv51 ,h>tmann ,,ii4 #agf4 ,nu kan aan ,h>tmann s*i] alles1 wat h zegt ov] de ma*t en beteek5is van het onbewu/e 9 de s*epsel51 word5 toege/emd4 ,het onbewu/e speelt ind]daad 9 het di]lk en m5s*elk lev5 e5e groote rol4 ,ma> het is opm]kelk dat ,h>tmann zelfs de vraag niet /elt1 ( die uitge/rekte ma*t van het onbewu/e jui/ niet de intellig5tie ,gods ond]/elt en eis*t4 ,want ze] zek] is er m5igmaal e5e onbewu/e en to* doelmatige h&el+4 ,ma> het onbewu/e 9 di] en m5s* h&elt dan niet zelf met doel2 ma> de bewu/e gee/ des m5s*5 ziet 9 die h&el+ e5 doel1 wa>op het jui/ door e5 da>bov5/a&1 hoog] bewu/zn is g]i*t1 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i #dd1 #e4 ,van oud%] heeft da>om het wa>nem5 van het doelmatige 9 de w]eld geleid tot de erk5n+ van e5 ,goddelk wez54 ,anaxagoras nam da>om re$s e5 aan1 die e5 one9dig wet5 bezat1 om alles op zn be/ te ord554 ,socrates oms*rft de ,godheid zoo1 dat ze alles ziet en hoort en ov]al aanwezig is4 ,b ,plato is ,god de w]eld=me]d]1 die na> de ideen alles s*ept4 ,ari/oteles b]$5e]t1 dat de ,godheid het primum mov5s1 het absolute zn1 actus purus1 en vol/rekt onli*amelk is4 ,z is da>om d5k51 1 en heeft tot inh\d zi*zelve4 ,god kan d5 inh\d zn] g$a*te niet van buit5 ontle552 ,h kan alle5 het be/e d5k51 en dat is ,hzelf4 ,god d5kt alzoo zi*zelf1 ,h is het d5k5 van het d5k52 het d5k5 en zn object is b ,hem n1 ,god is 1 ,metaph4 ,,xii #i4 ,en zelfs de ,/oa besloot teleologis* uit het doel 9 de w]eld tot e5e intellig5te oorzaak4 ,z5o r$5e]de re$s aldus3 ,nullius s5su c>5tis p>s aliqua pote/ esse s5ti5s4 ,mundi autem p>tes s5ti5tes sunt4 ,non igitur c>et s5su mundus1 ,cic4 ,n4 ,d4 ,,ii1 #h1 #bb4 cf4 ,,iii1 #i1 #bb3 quod ratione utitur melius e/ quam id quod ratione non utitur4 ,nihil autem mundo melius4 ,ratione igitur mundus utitur4 ,zoo ook ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #bh en #dd4 ,wie ge5 doel 9 de w]eld erk5t1 heeft ook ge5 zelfbewu/ ,god van noode en heeft aan het mat]ialisme g5oeg4 ,ma> wie met von ,h>tmann de teleologis*e w]eldbes*\w+ v]d$igt1 moet 9 ,god e5 bewu/zn aannem51 en v]kla>t door het onbewu/e het bewu/e niet4 ,imm]s kan 9 het gevolg niet me] aanwezig zn dan er ligt 9 de oorzaak4 ,z\ ,h die het oor plant niet hoor51 en ,h die het oog =me]t niet aans*\w58 ,e5e volmaak!id 9 het s*epsel w/ t]ug op e5e volmaak!id 9 ,god4 ,indi5 het r$elk wez5 9 wa>de alle &]e te bov5 gaat1 indi5 het d5k5 d5 m5s*1 &]s zwak als e5 riet1 to* bov5 alle s*epsel5 v]heft1 kan ,god niet als onbewu/ g$a*t word54 ,de religie v]zet zi* da>teg51 die altd en ov]al e5 p]soonlk1 zelfbewu/ ,god ond]/elt1 ma> ook de philosophie teek5t da>teg5 prote/ aan4 ,het pan!isme moge zi* kunn5 b]oep5 op ,sp9oza en ,hegel2 het !isme heeft alle wsge]5 d] oudheid aan zne zde en v9dt ook 9 de nieuw]e philosophie nog /eun b ,c>tesius1 ,leibniz1 ,kant1 ,s*ell+ 7#b;e p]iode71 ,j4 ,h4 ,fi*te1 ,h]b>t1 ,lotze1 ,ulrici1 ,c>rire enz4 ,dat nu het ,goddelk zelfbewu/zn specifiek v]s*ilt van dat van d5 m5s* en hi]9 sle*ts e5e zwakke analogie heeft1 /aat zek] bov5 all5 twfel va/4 ,9 zoo v] z\ er ge5 bezwa> zn1 om ,god b]bewus/ te noem54 ,ma> jui/ da>om kan uit de bep]k!id van het m5s*elk zelfbewu/zn niet tot de ,goddelke k5nis word5 beslot54 ,9 we]wil van alle r$5e]+5 van pan!i/is*e zde ov] de bep]k!id1 de individualiteit en de z9nelke basis als noodzakelk aan het zelfbewu/zn eig51 is niet 9 te zi51 wa>om de zelfk5nis ,gods e5e bep]k+ z\ zn van zn wez54 ,b ons is het zelfbewu/zn e9dig en bep]kt1 omdat we zelf e9dig zn en omdat het ons zn nimm] dekt4 ,ons zn is veel rk] dan ons zelfbewu/zn4 ,ma> ,god is het eeuwige1 l\t]e zn4 ,en zne zelfk5nis heeft niets m9d] dan dat volle1 eeuwige1 ,goddelke zn zelf tot inh\d4 ,zn en k5n5 zn 9 ,god n4 ,h k5t zi*zelf door zn eig5 wez54 ,h komt ook niet langzam]h& tot bewu/zn1 en is zi* niet nu e5s me] dan m9d] bewu/4 ,want 9 ,hem is ge5 word51 ge5 proces1 ge5 ontwikkel+4 ,h is l\t] zn1 enkel li*t zond] dui/]nis1 ,augu/9us1 de tr94 ,,xv #ad4 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #eg-dh4 ,van dit zelfbewu/zn ,gods is zn ,weltbewus/se9 te ond]s*eid54 ,de vroeg]e !ologie deelde da>om de k5nisse ,gods 9 9 sci5tia naturalis 7necess>ia1 simplicis intellig5tiae7 en sci5tia lib]a 7cont+5s1 visionis74 ,beide zn niet id5tis*1 gelk het pan!isme le]t1 want indi5 het absolute alle5 logis* en pot5tieel e]d] is te d5k5 dan de w]eld1 is het tot v]kl>+ d] w]eld geheel ong5oegzaam4 ,god heeft de w]eld niet noodig1 om tot p]soonlkheid1 tot zelfbewu/zn te kom54 ,h heeft no*1 na> ,hegel1 e5 logis*51 no*1 na> ,s*ell+1 e5 hi/oris*5 cursus door te loop51 om zne volle actualiteit te b]eik5 7von ,baad]74 ,ma> to* kunn5 het zelfbewu/zn en het ,weltbewus/se9 9 ,god niet zoo ges*eid5 naa/ elka> /aan1 als het soms 9 de vroeg]e dogmatiek w]d voorge/eld4 ,veele] be/aat er tuss*5 beide e5 organis* v]b&4 ,god heeft uit de one9dige volheid van ideen1 die 9 zn absoluut zelfbewu/zn aanwezig zn1 niet na> willekeur sommige uitgekoz51 om ze buit5 zi* te realise]54 ,h heeft zi* da>b lat5 leid5 door het doel1 om 9 de w]eld zi*zelv51 al zne deugd5 en volmaak!d51 tot op5b>+ te br5g54 ,de cognitio lib]a omvat dus jui/ die ideen1 welke 9 h>e realisatie ges*ikt zn1 om op creatuurlke wze het wez5 ,gods te ontv\w54 ,de cognitio naturalis is uitt]a>d onges*ikt1 om aan s*epsel5 te word5 meeg$eeld4 ,zooals ,god zi*zelv5 k5t1 kan h door s*epsel5 nooit word5 gek5d1 no* wat d5 inh\d en d5 omvang1 no* ook wat de wze betreft4 ,ma> de cognitio lib]a omvat al datg5e1 wat voor realise]+ vatba> is en ges*ikt1 om de deugd5 ,gods 9 en voor s*epsel5 tot op5b>+ te br5g54 ,z /aat tot de cognitio naturalis1 als de ectype tot de ar*etype4 ,to* moet ook b deze cognitio lib]a 9 het oog word5 geh\d51 dat ze 9 ,god iets gans* &]s is dan 9 de s*epsel54 ,ook al is deze cognitio lib]a m$$eelba>1 z is to* niet alle5 9 omvang ma> ook 9 a>d en wez5 grootelks b ,god en b het r$elk s*epsel ond]s*eid54 ,voore]/ le]t de ,h4 ,s*rift ze] duidelk1 dat deze sci5tia ,dei al het znde omvat2 niets is aan zne alwet5dheid onttrokk51 niets v]borg5 voor zn alzi5d oog4 ,v]l$51 h$5 en toekom/2 het g]+/e en het v]borg5/e2 alles is naakt en geop5ba>d voor ,hem1 met wi5 w te do5 hebb54 ,t5 all5 tde w]d dit ook 9 de *ri/elke !ologie erk5d4 ,de e5ige1 die &]s sprak1 0 ,hi]onymus4 ,deze noemde het 9 zn comm5ta> op ,hab4 #a3ac ong]md1 om de ,goddelke maje/eit zoov] ne] te hal51 ut sciat p] mom5ta s+ula quot nascantur culices1 quot ue moriantur2 quae cimicum et pulicum et musc>um sit 9 t]ra multitudo1 quanti pisces 9 aqua nat5t1 et qui de m9oribus majorum pra$ae c$]e debeant4 ,do* deze bep]k+ van ,gods alwet5dheid v9dt 9 de ,s*rift ge5 /eun en is door de *ri/elke !ologie e5p>ig v]worp54 ,en voorts k5t ,god alles niet door wa>nem+ uit de d+51 ma> ,h weet alles uit en van zi*zelv54 ,onze k5nis is po/]ieur1 z ond]/elt het zn en is da>aan ontle5d4 ,b ,god is het omgeke]d2 ,h k5t alles voordat het is4 ,de ,s*rift spreekt ook dit duidelk uit1 als z zegt1 dat ,god alles weet voordat het ges*i$t1 ,jes4 #df3aj1 ,am4 #c3g1 ,dan4 #b3bb1 ,ps4 #aci3f1 ,mt4 #f3h enz4 ,god is to* de ,s*epp] all] d+52 ,h heeft ze g$a*t1 voordat ze be/ond54 ,i/e mundus nobis notus non esse posset1 nisi esset2 ,deo autem1 nisi notus non esset1 esse non posset1 ,augu/4 de civ4 ,,xi #aj1 de ,g54 ad lit4 ,v #ah4 ,h be/aat van zi*zelv5 en kan ook 9 zn bewu/zn en k5nis niet afhang5 van ( g$et]m9e]d word5 door iets1 dat buit5 ,hem is4 ,uit zne aseitas vloeit vanzelf de vol/rekte onafhankelkheid van zn wet5 voort4 ,h k5t alles niet uit de d+5 na hun be/aan1 want dan z\d5 deze als b ,s*op5hau] en ,h>tmann uit het onbewu/e zn voortgekom51 cf4 ,augu/4 de civ4 ,,xi1 #aj ,conf4 ,,xiii #af4 ,g54 ad4 litt4 ,v #ae1 ma> ,h k5t alles 9 en door en uit zi*zelv54 ,en da>om is zne k5nis ook ne1 e5v\dig1 onv]&]lk1 eeuwig2 ,h k5t alles 9 e5s1 tegelk1 van eeuwigheid2 en alles /aat eeuwig pres5t voor zn oog1 ,ir541 adv4 ha]4 ,i #ab4 ,augu/41 de tr94 ,,xi #aj4 ,,xii #ah4 ,,xv #g1 #ac1 #ad4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i4 di/4 #ce1 #cf4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ad4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #dd sq4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #aie sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ah enz4 ,van praesci5tia kan er da>om b ,god 9 eig5lk5 z9 ge5 sprake zn4 ,er is b ,hem ge5 diff]5tia temporis1 ,t]tull41 adv4 ,m>c4 ,,iii #e4 ,h roept de d+5 die niet zn als( ze w>51 en ziet wat niet is als( het re$s be/ond4 ,quid e/ enim praesci5tia1 nisi sci5tia futurorum8 quid autem futurum e/ ,deo1 qui omnia sup]gr$itur tempora8 ,si enim sci5tia ,dei res ipsas habet1 non sunt ei futurae s$ praes5tes2 ac p] hoc non jam praesci5tia s$ tantum sci5tia dici pote/1 ,augu/41 ad ,simpl4 ,,ii #b4 ,omne quod nobis fuit et erit1 9 ejus prospectu prae/o e/1 ,gregorius ,magnus1 ,mor4 l4 #bj c4 #bc4 ,quidquid tempora volvunt1 praes5s semp] habet1 ,m>ius ,victor1 b ,petavius1 de ,deo ,,iv #d4 ,de ond]s*eid+ van ,gods alwet5dheid 9 praesci5tia1 sci5tia visionis 7van 't h$57 en rem9isc5tia is geheel en al e5e m5s*elke voor/ell+1 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #fg4 ,to* /elt de ,s*rift het m5igmaal zoo voor1 als( ,gods alwet5dheid temporeel aan het zn d] d+5 voorafgaat4 ,en zond] deze hulpvoor/ell+ kunn5 we ook van ,gods alwet5dheid niet sprek54 ,ma> da>uit rees 9 de !ologie de vraag1 hoe deze alwet5dheid ,gods te rm5 0 met 's m5s*5 vrheid4 ,indi5 ,god to* alles vooruitweet1 dan /aat alles van eeuwigheid va/ en blft er voor vre en cont+5te dad5 ge5 plaats me] ov]4 ,cic]o kwam da>om re$s tot loo*5+ d] alwet5dheid ,gods1 wl h ze niet ov]e5br5g5 kon met d5 vren wil1 de fato c4 #ad4 de div4 ,,ii #e-g4 ,m>cion ontzeide aan ,god met de alma*t en go$heid ook de alwet5dheid1 wl ,h d5 e]/5 m5s* 9 zonde _h lat5 vall51 ,t]tull4 adv4 ,m>c4 ,,ii #e4 ,lat] w]d ditzelfde door de ,soc9ian5 gele]d4 ,god weet alles ma> alles ov]e5kom/ig zn a>d4 ,h weet het mogelk toekom/ige1 het toevallige1 dus niet met vol/rekte zek]heid1 want dan hield het op toevallig te zn1 ma> ,h weet het als mogelk en toevallig1 d4 i4 ,h weet het toekom/ige1 voorzoov] het van m5s*5 afhangt1 niet zek] en onfeilba> vooruit4 ,want &]s g+ de wilsvrheid te loor1 w]d ,god auteur d] zonde en zelf aan de noodw5digheid ond]worp51 ,fock1 d] ,soc94 #dcg-ddf4 ,ma> zulk e5e bep]k+ van ,gods alwet5dheid 0 te ze] met de ,h4 ,s*rift 9 /rd1 dan dat ze &]s dan b enkel5 +ang kon v9d54 ,de *ri/elke !ologie zoekt de oploss+ gewoonlk 9 e5e &]e ri*t+4 ,twee weg5 bod5 zi* da>voor aan4 ,e5]zds maakte ,orig5es ond]s*eid tuss*5 de praesci5tia en de pra$e/9atio4 ,god weet de d+5 wel vooruit1 ma> deze praesci5tia is niet de oorzaak en de grond van hun ges*i$51 veele] weet ,god ze alle5 zek] vooruit1 omdat ze 9 d5 td door de vre besliss+ d] m5s*5 ges*i$5 zull52 1 ' 1 9 ,g54 ,i #ad4 c4 ,cels4 ,,ii #bj4 ,aan de &]e zde /aat ,augu/9us1 die ook beide1 de praesci5tia en de wilsvrheid1 h&hav5 wil4 ,religiosus animus utrumque eligit1 utrumque confitetur1 et fide pietatis utrumque confirmat1 de civ4 ,v #i1 #aj4 ,ma> h ziet 91 dat1 als ,god iets zek] vooruitweet1 dit ook noodzakelk ges*i$5 moet2 &]s viel heel de praesci5tia we] omv]4 ,praesci5tia1 si non c]ta pra5oscit1 utique nulla e/1 de lib4 arb4 ,,iii #d4 ,da>om zegt h1 dat de wil des m5s*51 met heel zn natuur1 met al zne besliss+5 9 de praesci5tia opg5om5 is en door deze niet v]nietigd1 ma> veele] gepone]d en geh&haafd wordt4 ,cum enim sit praescius voluntatis no/rae1 cujus e/ praescius ipsa erit4 ,voluntas ergo erit1 quia voluntatis e/ praescius1 de lib4 arb4 ,,iii #c4 ,voluntates no/rae tantum val5t1 quantum ,deus eas val]e voluit atque praescivit2 et ideo quidquid val5t1 c]tissime val5t2 et quod facturae sunt1 ipsae omn9o facturae sunt2 quia valituras atque facturas ille praescivit1 cujus praesci5tia falli non pote/1 de civ4 ,v #i4 ,de s*ola/iek1 hoewel all]lei ond]s*eid+5 mak5de1 sloot zi* 9 beg9sel b ,augu/9us aan1 ,anselmus1 de concordia praesci5tiae et pra$e/9ationis necnon gratiae ,dei cum lib]o arbitrio4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #ch4 ,bonav5tura1 ib4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ad4 ,hugo ,vict41 de ,sacram4 ,i #i enz4 ,ma> de ,jezuit5 bra*t5 v]&]+1 cf4 deel ,i #ia v4 ,z s*ov5 9 aansluit+ aan het semipelagianisme1 tuss*5 de sci5tia necess>ia en de sci5tia lib]a nog de zoog5aamde sci5tia m$ia 91 om door deze ,gods alwet5dheid met 's m5s*5 vrheid te rm54 ,z v]/ond5 da>ond] e5e logis* aan de besluit5 voorafga&e k5nisse ,gods van het voorwa>delk toekom/ige4 ,het object dez] k5nis is niet het bloot mogelke1 dat nooit w]kelkheid zal word51 no* ook datg5e1 wat t5gevolge van e5 besluit ,gods zek] ges*i$5 zal1 ma> dat mogelke1 hetwelk ond] e5e ( &]e voorwa>de w]kelkheid word5 kan4 ,god laat n4l4 9 zn w]eldbe/uur veel afhang5 van condities1 en weet nu vooruit1 wat ,h do5 zal1 +eval de condities wel ( +eval z niet door d5 m5s* v]vuld word54 ,god is dus 9 alle gevall5 g]e$1 ,h voorziet en k5t alle mogelkh$51 en heeft met het oog op al die mogelkh$5 zne maatregel5 g5om5 en zne besluit5 gemaakt4 ,h wi/ vooruit1 wat ,h do5 z\1 indi5 ,adam viel en ook indi5 h /a&e bleef2 indi5 ,david na> ,kehila g+ ( er niet he5g+2 indi5 ,tyrus en ,sidon zi* al ( niet beke]d5 enz4 ,de k5nis d] futura conditionata gaat dus vooraf aan het besluit d] futura absoluta2 de m5s* besli/ geheel vr en zelf/&ig 9 i$] oog5blik ma> kan ,god to* nooit door de e5e ( &]e besliss+ v]rass5 ( zn plann5 te niet do51 want op alle mogelkh$5 is door ,gods praesci5tia g]ek5d4 ,deze le] van de sci5tia m$ia w]d met vele ,s*riftuurplaats5 ge/eund1 welke aan ,god de k5nis toes*rv5 van wat 9 e5 gegev5 geval z\ ges*i$51 wanne] de e5e ( &]e conditie al ( niet w>e v]vuld1 zooals ,g54 #aa3f1 ,ex4 #c3ai1 #cd3af1 ,deut4 #g3c1 #d1 #a ,sam4 #bc3aj-ac1 #be3bi v41 #b ,sam4 #ab3h1 #a ,kon4 #aa3b1 #b ,kon4 #b3aj1 #ac3ai1 ,ps4 #ha3ad1 #ae1 ,j]4 #bf3b1 #c1 #ch3ag-bj1 ,eze*4 #b3e-g1 #c3d-f1 ,mt4 #aa3ba1 #bc1 #bd3bb1 #bf3ec1 ,luk4 #bb3ff-fh1 ,joh4 #d3aj1 #f3ae1 ,hd4 #bb3ah1 ,rom4 #i3bi1 #a ,cor4 #b3h4 ,z w]d door de ,?omi/5 en ,augu/9ian5 wel be/r$51 bv4 ,bannez1 de ,salmantic5ses1 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae #agdg ,i #dfd sq41 ma> door de ,mol9i/5 en ,congrui/5 ,su>ez1 ,bell>m9us1 ,lessius enz4 ook v]ig v]d$igd4 ,vrees voor het ,calv9isme en ,jans5isme kwam aan de le] d] sci5tia m$ia 9 de ,rooms*e k]k t5 go$e1 en langzam]h& vond ze 9 me] krass5 ( gematigd5 z9 b s*i] alle ,rooms*e !olog5 +ang1 cf4 deel ,i #ic1 ,k>l ,w]n]1 ,d] h4 ,?omas v4 ,aq4 ,,iii #chi-ddb4 ,id4 ,ges*4 d] ka?4 ,!ol4 #ih f4 ,g4 ,s*neemann1 ,die ,ent/ehung d] ?omi/is*-mol9i/is*5 ,controv]se1 ,ergnzung%efte zu d5 ,/imm5 aus ,m>ia ,laa*1 n #i4 #ac4 #ad4 ,s*wane1 ,d4 ,g4 d] neu]n ,zeit ,s4 #cg-ei4 ,petavius1 de ,deo ,,iv c4 #f4 #g enz4 ,de ln van ,augu/9us 0 da>m$e v]lat5 en die van ,orig5es w$] opg5om54 ,zoo _h de ,grieks*e !ologie van d5 beg9ne aan g$aan1 ,damasc41 de fide or?4 ,,ii c4 #cj4 ,de ,rooms*e !ologie volgde4 ,ook de ,lu!rs*51 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #ac1 ,qu5/$t1 ,!ol4 ,i #caf1 ,buddeus1 ,in/it4 #bag1 ,re9h>d1 ,dogm4 #aaf enz41 en de ,remon/rant51 ,episc41 ,in/4 ,,iv sect4 #b c4 #ai1 ,limbor*1 ,!ol4 ,*r4 ,,ii c4 #h4 #bi w>5 de sci5tia m$ia niet ong5eg54 ,9 d5 nieuw]5 td le]5 vel51 ongeve] op dezelfde wze1 dat ,god ook w]kelk k5nis krgt uit de w]eld als m$ium sci5tiae4 ,h k5t het toevallig-toekom/ige wel als mogelk vooruit1 ma> le]t e]/ uit de w]eld1 dat het al ( niet w]kelk wordt4 ,voor alle gevall5 weet ,h e*t] se9 dem ,?un d] ,creatur1 wie es au* ausfalle1 angemess5es ,?un2 ,h /elde wel het s*ema van het w]eldplan va/ ma> laat de ,ausfllung aan het s*epsel ov]1 ,dorn]1 ,gl4 ,i #cai-cbc4 ,ro!1 ,e?ik #db4 ,m>t5s51 ,dogm4 #aaf4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #cdc4 ,grtillat1 ,!ol4 sy/4 ,,iii #bcg s4 ,scretan1 ,la civilisation et la croyance #ahhg p4 #bfj s4 enz4 ,da>5teg5 w]d op het voetspoor van ,augu/9us zulk e5 nuda praesci5tia en sci5tia m$ia door de ,g]e=me]d5 v]worp51 ,voetius1 ,disp4 ,i #bed-beh4 ,twissus1 de sci5tia m$ia1 ,op4 ,,iii p4 #a sq4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iii qu4 #ac4 ,moor1 ,i #fei sq4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,iv #bha v4 ,nu loopt b de sci5tia m$ia de vraag niet hi]ov]1 ( de d+5 ond]l+ niet m5igmaal 9 e5 conditioneel v]b& tot elk&] /aan1 dat ,gode bek5d is en door ,hemzelf is gewild4 ,indi5 dit alle5 met de sci5tia m$ia w]d b$oeld1 z\ ze zond] bezwa> kunn5 word5 aang5om51 gelk ,gom>us1 ,disp4 !ol4 ,x #cj sq4 en ,walaeus1 ,loci ,comm4 ,op4 ,i #agd-agf1 cf4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 r4 ,k4 #fd ze 9 di5 z9 opnam5 en erk5d54 ,ma> de le] d] sci5tia m$ia beoogt iets &]s2 z wil de pelagiaans*e opvatt+ van de wilsvrheid 9 ov]e5/emm+ br5g5 met de alwet5dheid4 ,de wil d] s*epsel5 nl4 is kra*t5s zn a>d indiff]5t4 ,h kan het e5e zo[el als het &]e do54 ,h is door zne natuur no* door de vel]lei om/&igh$51 wa>9 h geplaat/ is1 g$et]m9e]d4 ,deze kunn5 invlo$ oef55 op d5 wil1 ma> t5 slotte blft de wil vr en kie/ na> het hem lu/4 ,deze wilsvrheid is natuurlk niet te rm5 met e5 besluit ,gods2 ze be/aat wez5lk 9 indep5d5tia a decreto ,dei4 ,god heeft di5 wil niet bepaald1 ma> heeft hem vr gelat52 ,h kon hem niet bepal51 zond] hem te v]nietig54 ,god moet teg5ov] d5 wil d] r$elke s*epsel5 e5e afwa*t5de h\d+ aannem54 ,h ziet toe1 wat deze do5 zal4 ,ma> nu is ,h alwet5d4 ,h k5t dus alle mogelkh$51 alle toevallig-toekom/ige d+51 en k5t ook de absoluut toekom/ige d+5 vooruit4 ,di5ov]e5kom/ig heeft ,h zne besluit5 g5om54 ,indi5 e5 m5s* 9 bepaalde om/&igh$5 de g5ade zal aannem51 heeft ,h hem uitv]kor5 t5 lev52 indi5 h niet zal geloov51 heeft ,h hem v]worp54 ,nu is het duidelk1 dat zulk e5 le] van die van ,augu/9us en ,?omas 9 beg9sel afwkt4 ,b dez5 to* gaat de voorwet5s*ap aan de d+5 vooraf en kan er niets tot aanzn kom5 dan door d5 wil ,gods4 ,non fit aliquid nisi omnipot5s fi]i velit1 ,aug4 ,en*ir4 #ie4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ad art4 #i ad #c4 ,niet de w]eld ma> de besluit5 zn het m$ium1 wa>uit ,god alle d+5 k5t1 ,?omas1 ,i qu4 #ad art4 #h4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #cg art4 #a4 qu4 #a4 ,en het toevallige en vre kan dus 9 zn v]b& en orde zek] en onfeilba> word5 gek5d4 ,het is wa>1 dat de s*ola/iek op dit punt zi* soms al &]s uitdrukte dan ,augu/9us4 ,anselmus b4 v4 zeide1 dat de praesci5tia ge5e necessitas int]na en antec$5s ma> alle5 e5e necessitas ext]na en consequ5s meebra*t4 ,cur ,deus homo #af4 ,en ,?omas oordeelde1 dat ,god de futura cont+5tia wel eeuwig en zek] k5t secundum /atum1 quo actu sunt1 secundum suam praes5tialitatem1 ma> dat z 9 hunne causae proximae to* cont+5t en ong$et]m9e]d w>51 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ad art4 #ac4 ,ma> dat neemt niet weg1 dat ze to* met het oog op de causa prima volkom5 zek] zn en dus niet toevallig kunn5 heet52 en eld]s zegt ,?omas to* ook we]1 omne quod e/1 ex eo futurum fuit antequam esset1 quia 9 causa sua erat ut fi]et1 cf4 ,billu>t ,i #ddj sq4 ,ma> 9 de le] d] sci5tia m$ia word5 de toevallige en vre d+5 ook toevallig en vr teg5ov] ,god en wel niet alle5 teg5ov] zne pra$e/9atio ma> ook teg5ov] zne praesci5tia4 ,imm]s1 ev5als b ,orig5es1 zn de d+5 hi] niet omdat ,god ze k5t1 ma> ,god k5t ze vooruit omdat ze zn zull54 ,de volgorde is dus niet3 sci5tia necess>ia1 sci5tia visionis1 decretum cre&i etc41 ma> sci5tia necess>ia1 sci5tia m$ia1 decretum cre&i etc41 sci5tia visionis1 ,jans51 ,prael4 ,,ii #aaj sq4 ,god k5t de vre dad5 d] m5s*5 niet uit zn eig5 wez51 uit zne decret51 ma> uit d5 wil d] s*epsel51 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,iv #eb4 ,god wordt dus van de w]eld afhankelk1 ontvangt k5nis uit de w]eld1 welke ,h uit zi*zelf niet hebb5 ( v]krg5 kon1 en h\dt dus 9 zne sci5tia op1 n1 e5v\dig1 onafhankelk1 d4 i4 ,god te zn4 ,het s*epsel omgeke]d wordt voor e5 groot deel geheel van ,god onafhankelk2 het heeft wel het esse en het posse van ,god ind]td ontvang51 ma> het heeft nu het velle geheel 9 eig5 h&4 ,het besli/ geheel s\v]e9 en br5gt al ( niet iets tot realiteit1 zond] dat er e5 besluit ,gods aan voorafgaat4 ,iets kan dus tot exi/5tie kom5 zond] ,gods wil2 het s*epsel is s*epp]1 autonoom1 s\v]e92 en heel de w]eldges*i$5is wordt aan het be/uur ,gods onttrokk5 en 9 de h&5 van d5 m5s* gelegd4 ,deze besli/ en dan komt ,god met zn aan die besliss+ beantwoord5d plan4 ,indi5 zulk e5e besliss+ nu nmaal voorviel1 b4 v4 b ,adam1 dan 0 dat nog te d5k52 ma> zulke besliss+5 van me] ( m9d] ern/ig5 a>d kom5 duiz5d5 mal5 9 i$] m5s*elk lev5 voor2 wat is er dan te d5k5 van e5 ,god1 die altd door al die besliss+5 afwa*t en voor alle mogelkh$5 alle mogelke plann5 g]e$ heeft2 wat blft er zelfs van het s*ema van het w]eldplan ov]1 welks ,ausfllung aan d5 m5s* is ov]gelat52 en wat is e5e rege]+ wa>d1 wa>9 de ,kon+ de slaaf zn] ond]dan5 is8 ,en dat is hi] 9 de sci5tia m$ia met ,god het geval4 ,god ziet toe en de m5s* besli/4 ,niet ,god is het1 die ond]s*eid maakt tuss*5 de m5s*52 dez5 ond]s*eid5 zi*zelf4 ,g5ade wordt uitg$eeld na> v]di5/51 de pra$e/9atie hangt af van de go$e w]k52 wat de ,s*rift all]wege be/rdt en ,augu/9us 9 ,pelagius v]wi]p1 wordt door het ,jezuitisme tot re*tz9nige1 ,rooms*e le] gekt1 ,billu>t1 ,i #dgi4 ,want wel b]oep5 zi* de voor/&]s d] sci5tia m$ia op vele plaats5 d] ,h4 ,s*rift1 ma> geheel t5 onre*te4 ,imm]s1 de ,s*rift erk5t ze] zek]1 dat de d+5 door ,god 9 all]lei v]b& tot elk&] gezet zn en dat dit v]b& dikw]f ook van conditioneel5 a>d is1 zoodat het e5e niet ges*i$5 kan1 t5z iets &]s vooraf v]vuld z4 ,zond] gelo( is er ge5 zaligheid1 zond] arbeid ge5 spze1 enz4 ,ma> al de tek/51 die de ,jezuit5 aanhaald5 voor de sci5tia m$ia bewz5 niet1 wat er bewez5 moe/ word54 ,z sprek5 wel van voorwa>de en v]vull+1 van gehoorzaamheid en bel(te1 van ond]/ell+ en gevolg1 van wat er 9 het e5e ( 9 het &]e geval ges*i$5 zal4 ,ma> z zegg5 ge5 van alle1 dat ,god1 al is het ook dat ,h tot m5s*5 m5s*elk spreekt en met h5 op m5s*elke wze h&elt en ond]h&elt1 niet 9 elk bzond] geval gewet5 en bepaald z\ hebb51 wat zek]lk ges*i$5 moe/4 ,tuss*5 het l\t] mogelke1 dat alle5 als idee 9 ,god is en nooit w]kelk zal word51 en het zek] w]kelke1 dat door ,gods besluit is va/ge/eld1 is er ge5 gebi$ me]1 dat door d5 wil des m5s*5 kan behe]s*t word54 ,iets behoort altd ( tot het e5 ( tot het &]4 ,indi5 het alle5 mogelk is en nooit w]kelk wordt1 is het object d] sci5tia necess>ia2 en indi5 het ind]daad e5s w]kelk wordt1 is het inh\d d] sci5tia lib]a4 ,er ligt da> niets me] tuss*51 er is ge5 sci5tia m$ia4 ,ma> bov5di51 de sci5tia m$ia b]eikt ook niet1 wat z b]eik5 wil4 ,z wil de wilsvrheid 9 d5 z9 van indiff]5tia ov]e5br5g5 met de praesci5tia4 ,nu zegt z1 dat deze1 als sci5tia m$ia opgevat1 de m5s*elke h&el+5 niet noodzakelk maakt ma> geheel vr laat4 ,en dat is ook zoo1 ma> dan h\dt z ook op praesci5tia te zn4 ,als ,god to* zek] vooruit weet1 wat e5 m5s* 9 e5 gegev5 geval do5 zal1 dan kan ,h dit alle5 vooruit zi51 als de motiev5 d5 wil 9 ne ri*t+ det]m9e]5 en deze dus niet 9 indiff]5tie be/aat4 ,omgeke]d1 be/aat deze 9 indiff]5tia1 dan is er ge5 k5nis1 ge5 b]ek5+ van te vor5 van mogelk1 dan is er alle5 sci5tia po/ factum4 ,gods praesci5tia en de wil als willekeur sluit5 elk&] uit4 ,si enim scit1 zeide da>om ,cic]o re$s1 c]te illud ev5iet2 s9 c]te ev5iet1 nulla =tuna e/4 ,da>om moet de oploss+ van het probleem met ,augu/9us 9 e5e &]e ri*t+ word5 gezo*t4 ,de wilsvrheid be/aat niet gelk lat] blk5 zal 9 indiff]5tia1 9 willekeur ( toeval1 ma> 9 lub5tia rationalis4 ,en deze is met de praesci5tia ,dei zoo we9ig 9 /rd dat z veele] door deze gepone]d en geh&haafd wordt4 ,de wil met zne natuur1 zne antec$5t5 en motiev51 zne besliss+5 en gevolg5 is opg5om5 9 d5 ordo caus>um1 qui c]tus e/ ,deo ejusque praesci5tia cont9etur1 ,aug4 de civ4 ,v #i4 ,9 de k5nisse ,gods ligg5 de d+5 ond]l+ jui/ 9 datzelfde v]b&1 wa>9 z voorkom5 9 de w]kelkheid4 ,niet de praesci5tia is het en niet de pra$e/9atio1 die zoo nu en dan van bov5 invalt en dw+t1 ma> elke besliss+ en h&el+ is gemotive]d door wat er aan voorafgaat4 ,en zoo1 9 dat v]b&1 is ze opg5om5 9 de sci5tia ,dei4 ,het cont+5te en vre is ov]e5kom/ig zn eig51 door ,god gek5d5 en gewild5 a>d1 +es*akeld 9 d5 ordo caus>um1 die 9 de w]eldges*i$5is ons all5gs op5ba> wordt4 #i4 ,de k5nisse ,gods draagt1 ond] e5 &] gezi*tspunt bes*\wd1 d5 naam van w%eid4 ,het ond]s*eid van beide is algeme5 bek5d4 ,alle tal5 s*i] hebb5 voor deze twee begripp5 ook v]s*ill5de woord54 ,i$] weet1 dat gele]dheid1 wet5s*ap1 k5nis en w%eid lang niet hetzelfde zn en vol/rekt niet altd met elka> gepa>d gaan4 ,e5 e5v\dig man munt dikw]f 9 w%eid bov5 e5 gele]de uit4 ,beide ru/5 op ond]s*eid5e v]mog5s 9 d5 m5s*4 ,k5nis bekom5 we door /udie1 w%eid door inzi*t4 ,g5e komt discursief1 deze intuitief tot /&4 ,k5nis is !oretis*2 w%eid is practis*1 teleologis*1 z /elt de k5nis 9 di5/ van e5 doel4 ,k5nis gaat buit5 d5 wil om1 w%eid is wel e5e zaak des v]/&s ma> wordt di5/ba> aan d5 wil4 ,k5nis gaat da>om dikw]f geheel buit5 het lev5 om1 ma> w%eid hangt t5 nauw/e met het lev5 saam1 z is e?is* van a>d1 z is wellev5skun/10 de eig5s*ap1 de h&el+ van hem1 die e5 re*t gebruik van zne me]d]e kunde maakt1 en tot de be/e e9d5 de be/e middel5 kie/4 ,de etymologie w/ re$s op dit ond]s*eid4 ,ws komt van wz51 toon5 en is de eig5s*ap van hem die de ri*t+ aanw/2 sapi5s1 van sap]e1 cf4 1 smak51 duidt aan1 dat iem& door eig5 erv>+ e5 jui/ zelf/&ig oordeel heeft gekreg52 hangt wa>s*nlk ook met sam5 en heeft dan dezelfde grondbeteek5is4 ,ook b de ,oo/]s*e volk5 treff5 w dit ond]s*eid aan1 ma> met belangrke wzig+4 ,gelk 9 het ,we/5 de k5nis op d5 voorgrond /aat2 zoo 9 het ,oo/5 de w%eid4 ,de ,oo/]s*e volk5 lev5 veel me] uit aans*\w+ dan uit het ab/racte d5k52 ze w]k5 niet met begripp5 ma> met de beeld5 d] zak5 zelve2 z lev5 subjectief di*t] b hun h>t en /aan objectief nad] b de onmiddellke realiteit des lev5s4 ,niet 9 het ho(d1 ma> 9 het h>t1 9 d5 wortel d] p]soonlkheid ontmoet5 subject en object elk&]1 en /oot5 elka> op de h>d/e wze af ( trekk5 elk&] op de te$]/e wze aan4 ,het is als( de sub/antin d] d+5 door lev5ssympa?ie ov]vloei5 9 elka>4 ,dat ,oo/]s* k>akt] treff5 we int5s en diep ook 9 ,israel aan4 ,ook hi] moe/ te h>] td de *okma opkom51 van va/1 di*t1 /evig zn1 sub/4 degelkheid1 ,t*tigkeit4 ,ma> ze kwam hi] 9 di5/ d] op5b>+4 ,de e*te1 w>e w%eid is ge5 vru*t van 's m5s*5 v]/& ma> wortelt 9 de vreeze des ,he]5 en be/aat 9 die z$elke ,t*tigkeit1 welke na> 's ,he]5 wet zi* ri*t en 9 e5 z$elk lev5 zi* op5ba>t1 ,deut #d3f-h1 ,ps4 #ai3h1 #aaa3aj1 ,job #bh3bh1 ,spr4 #a3g1 #i3aj4 ,en to5 lat] het inzi*t diep] indrong 9 de op5b>+ ,gods 9 natuur en 9 wet1 kreeg z e5e zelf/&ige plaats1 ontwikkelde z e5e eig5 litt]atuur en gaf h>e g$a*t5 9 e5 eig5 vorm we]1 9 d5 vorm van spreuk51 4 ,naa/ v]/& en k5nis wordt nu 9 de ,s*rift ook w%eid aan ,god toeges*rev54 ,h heeft1 sprek5de door het woord1 de w]eld ges*ap51 ,g54 #a3c1 ,ps4 #cc3f1 #ajg3bj1 #aai3aje1 #adg3ae1 #adh3e1 ,jes4 #dj3h1 #dh3ac4 ,9 d5 e]/5 td wordt 9 de s*epp+ vooral ,gods ma*t en v]hev5heid opgem]kt4 ,ma> langzam]h& dr+t de ,israelietis*e gee/1 door de vreeze des ,he]5 gevo$ en geleid1 diep] door 9 natuur en wet1 en bewond]t er9 zne aanbiddelke w%eid4 ,beide1 de w]eld en de op5b>+ ,gods ond] ,israel1 word5 uit die w%eid afgeleid1 ,job #i3d1 #ab3ac1 #ag1 #cg-ch1 ,jes4 #dj3bh1 ,ps4 #ajd3bd1 ,deut4 #d3f-h1 ,j]4 #aj3ab1 ,ps4 #ai3h1 en 9 ,spr4 #h3bb v41 ,job #bh3bc v41 wordt die w%eid1 door en met welke ,god alle d+5 heeft voortgebra*t1 p]soonlk voorge/eld4 ,het ,n4 ,te/4 trekt deze ln door en s*rft niet alle5 op v]s*ill5de plaats5 ,gode w%eid toe1 ,rom4 #af3bg1 #a ,tim4 #a3ag1 ,judas #be1 ,op4 #e3ab1 #g3ab1 ma> zegt ook1 dat de w]eld door het woord ,gods is ges*ap51 ,joh4 #a3b1 ,hebr4 #aa3c1 en ziet ,gods w%eid vooral geop5ba>d 9 de dwaa%eid des kruises1 #a ,cor4 #a3ah1 9 ,*ri/us1 #a ,cor4 #a3bd1 9 de geme5te1 ,ef4 #c3aj1 9 heel de leid+ ,gods met ,israel en de ,heid551 ,rom4 #aa3cc4 ,cf4 ,hooykaas1 ,w%eid ond] ,hebren #ahfb1 ,j4 ,f4 ,bru*1 ,die ,wei%eitslehre d] ,hebrer #ahea4 ,burg] art4 ,wei%eit 9 ,h]zog4 ,oehl]1 ,die ,grundzge d] altt4 ,wei%eit #ahed4 ,id4 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #bce f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #edh f4 ,delitzs*1 ,comm4 b] das ,salom4 ,spru*bu*1 ,e9l4 ,crem]1 ,wrt]bu* s4 v4 4 ,knig1 ,d] ,(f5b>ungsbegriff des ,a4 ,t4 #ahhb ,i #aid f4 ,sm5d1 ,lehrb4 d] altt4 ,rel4 ,s4 #ejh f4 ,s*lei]ma*]1 ,*r4 ,gl4 #afh1 #afi4 ,frank1 ,sy/4 d] *r4 ,wahrh4 ,i #bed f4 ,deze le] d] ,s*rift ov] het ,goddelk woord en de ,goddelke w%eid w]d inzond]heid door ,philo 9 v]b9d+ gebra*t met de 4 ,da>door w]d de grondslag gelegd voor de logosle]1 die 9 d5 locus de tr9itate nad] t] sprake komt4 ,ma> de ideenle] van ,plato _h lat] nog e5maal e5 ma*tig5 invlo$ op de *ri/elke !ologie1 en nu door het neo-platonisme he54 ,zoo kwam ze tot ,augu/9us1 die ha> e5e plaats aanwees 9 de !ologie4 ,ma> natuurlk moe/ h ze da>toe op belangrke punt5 wzig54 ,voore]/ zn de ideen niet e5e eig5e w]eld1 1 naa/ en buit5 ,god1 ma> z zn 9 ,god en mak5 d5 inh\d van zn d5k5 uit4 ,has autem rationes ubi arbitr&um e/ esse nisi 9 m5te creatoris1 #hc qu4 qu4 #df4 ,g54 ad litt4 ,,iv #f1 #bd1 #bi4 ,v #ac4 ,ze zn ,gods g$a*t5 ov] al het ges*ap5e1 zo[el voor als na de s*epp+ en dus eeuwig en onv]&]lk1 want er kan 9 ,god niets zn dan wat eeuwig en onv]&]lk is1 ib4 en de tr94 ,,iv #a4 de civ4 ,,xi #e4 ,9 ,deo enim novum ex/itisse consilium1 ne dicam impium1 ineptissimum e/ dic]e1 de ord4 ,,ii #ag4 ,to* zn die ideen 9 ,gods v]/& niet n met zne zelfk5nis no* ook met d5 ,logos ( d5 ,zoon1 gelk door vroeg]e patres wel e5s gezegd 04 ,augu/9us h&haaft het ess5tieel ond]s*eid tuss*5 ,god en w]eld en v]mdt het pan!isme4 ,alit] ergo 9 illo sunt1 quae p] illum facta sunt2 alit] autem 9 illo sunt ea1 quae ipse e/1 de ,g54 ad litt4 ,,ii #f4 ,t] &]e zde kan ,augu/9us niet &]s d5k51 dan dat ,god na> ideen alle d+5 ges*ap5 heeft4 ,da>9 komt zne w%eid uit4 ,sic ergo sapi5tia ,dei1 p] quam facta sunt omnia1 secundum artem cont9et omnia1 antequam fabricet omnia1 tract4 #a 9 ,ev4 ,joan4 ,omnia ratione sunt condita1 #hc qu4 qu4 #df n4 #b4 ,non enim quidquam fecit ignorans4 ,nota ergo fecit1 non facta cognovit1 de ,g54 ad litt4 ,v #h4 de tr94 ,,xv #ac4 de civ4 ,,xi #aj4 ,de s*epp+ is e5e realise]+ van g$a*t5 ,gods4 ,da>om be/aat er tuss*5 de ideen en de s*epsel5 ook e5 nauw v]b&4 ,de ideen zn de voorbeeld5 en vorm5 d] d+51 pr9cipales =mae1 rationes r]um1 /abiles atque incommutabiles1 #hc qu4 qu4 #df n4 #b2 en da>om niet alle5 van de soort5 ma> van alle individueele d+54 ,cum omnia ratione s9t condita14444 s+ula igitur proprisis sunt creata rationibus1 ib4 en de civ4 ,,xi #aj4 de ,g54 ad litt4 ,,iii #ab1 #ad4 ,v #ad1 #ae4 ,ma> to* wordt deze bes*\w+ niet altd va/geh\d54 ,soms kom5 de ideen b ,augu/9us ook we] voor als typ5 en voorbeeld51 die langzam]h& zi* realise]5 en e]/ 9 d5 nieuw5 hemel en de nieuwe a>de volkom5 v]wez5lkt word51 de ,g54 ad litt4 ,v #aa4 ,ook is het v]b& niet duidelk1 wa>9 volg5s ,augu/9us de ideen en de s*epsel5 /aan4 ,de ideen zn 9 ,god niet alle5 als voorbeeld51 ma> z zn ook w]kzame kra*t51 imman5te pr9cipia 9 de d+54 ,h v]koos da>om de v]tal+ van door rationes bov5 die van ,cic]o door =mae ( species1 #hc quae/4 qu4 #df4 de ,g54 ad litt4 ,i #ah1 ,,ii #af1 ,,ix #ah4 ,de ideen zn als het w>e 9 de d+5 zelve ne]gelegd4 ,ideen en s*epsel5 /aan niet duali/is* als en 1 als wa> en onwa>1 als onv]&]lk en v]&]lk naa/ en teg5ov] elka>1 ma> de ideen zn de ziel en het pr9cipe d] d+52 de beweg+ komt d5 s*epsel5 toe ex illis insitis rationibus1 de ,g54 ad litt ,,iv #cc4 ,en voorts is de causaliteit d] ideen to* altd we] bemiddeld door d5 wil ,gods2 deze is de eig5lke en laat/e oorzaak van het zn d] d+51 de civ4 ,,xxi1 #h1 cf4 ,gangauf1 ,metaph4 ,psy*4 des h4 ,aug4 ,s4 #gg f4 ,ritt]1 ,ges*4 d] *r4 ,philos4 ,,ii #caj f4 ,dr4 ,e4 ,melz]1 ,des ,aug4 ,lehre vom ,kausalittsv]hltniss ,gottes zur ,welt #ahib ,s4 #e f4 ,behalve b ,augu/9us1 v9d5 we deze le] d] ideen ook b ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,,iv c4 #be1 ,v c4 #c4 ,t]tull4 de an4 #ah4 ,eusebius1 ,praep4 evang4 l4 #ad c4 #dd4 ,orig4 op ,joh4 #a3a4 ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #e4 en lat] b ,anselmus1 ,monol4 c4 #h sq4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #ce4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ae4 qu4 #dd art4 #c4 ,s4 c4 ,g4 #ed4 ,s5t4 ,i di/4 #cf4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #ce4 ,petavius1 ,!ol4 dogm4 ,,iv c4 #i-aa4 ,s*eeb51 ,ka?4 ,dogm4 ,i #feg f4 ,sim>1 ,lehrb4 d] ,dogm4 #c;e ,aufl4 ,freiburg #ahic ,s4 #adg f41 en ook b ,g]ef4 !olog5 als ,polanus1 ,synt4 !ol4 p4 #bfg4 #bfh4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #bja4 ,voetius1 ,disp4 ,i #beh sq4 ,twissus1 de sci5tia m$ia #afci p4 #cab sq4 ,lat] is deze le] van de ideen bna geheel uit de dogmatiek v]dw554 ,het woord idee is 9 de nieuw]e philosophie ook van beteek5is v]&]d4 ,vroeg] v]/ond m5 ond] idee het voorbeeld d] d+5 9 d5 s*epp5d5 gee/ ,gods1 t]wl begrip 0 de afdruk d] d+5 9 d5 k5n5d5 gee/4 ,ma> 9 de nieuwe philosophie is idee de b5am+ geword5 voor die begripp51 die niet uit de zi5lke wa>nem+ ma> door zuiv] d5k5 word5 v]kreg5 7,c>tesius71 wa>van er ge5 erv>+ en dus ge5 wet5s*appelke zek]heid is 7,kant71 die alle5 onmiddellk 9 het gevoel ( de r$e kunn5 word5 erk5d 7,jacobi74 ,to* h]9n]t het spraakgebruik nog dikw]f1 al?ans 9 onze en 9 de duits*e taal1 aan de oude beteek5is4 ,het woord sluit nog altd1 vooral op kun/gebi$1 de g$a*te 9 van e5 objectief voorbeeld1 1 en d]halve van e5e ideale volmaak!id4 ,m5 spreekt dan van de idee van ,god1 de vrheid1 de kun/1 de wet5s*ap1 het w>e1 het go$e1 het s*oone enz4 ,op ,god toegepa/1 drukt de idee uit1 dat ,god alles met w%eid heeft gemaakt1 dat de w%eid de e]/el+ zns wegs1 is1 ,spr4 #h3bb1 ,col4 #a3ae1 ,op4 #c3ad4 ,god is niet m9d] dan e5 kun/5a>4 ,ev5als deze zne idee 9 het kun/w]k realise]t1 zoo s*ept ,god alle d+5 na> de g$a*t51 die ,h zi* gevormd heeft4 ,de w]eld is e5 kun/w]k ,gods4 ,h is kun/5a> en b\wmee/] van het gans*e heelal4 ,god w]kt niet onbewu/1 ma> wordt b al zne w]k5 door de w%eid1 door zne ideen geleid4 ,ma> er is ook ond]s*eid tuss*5 ,god en e5 a>ds* kun/5a>4 ,de g$a*t5 ,gods zn absoluut oorspronkelk1 uit zn eig5 wez5 g5om51 eeuwig1 onv]&]lk2 ja1 ze zn met zn ,goddelk wez5 n4 ,de ideen 9 ,god zn de ess5tia ,dei zelve1 9 zoov] deze het voorbeeld is d] ges*ap5e d+5 en 9 e9dige s*epsel5 uitg$rukt en nagevolgd kan word54 ,elk s*epsel is e5 op5b>+ ,gods en p>ticipe]t aan het ,goddelk zn4 ,de a>d dez] p>ticipatie be/aat niet da>91 dat de s*epsel5 modificaties zn van ,gods wez51 ( dat de s*epsel5 dat zn ,gods realit] 9 zi*zelf hebb5 ontvang54 ,ma> i$] s*epsel heeft zn eig5 zn1 doordat het 9 zne exi/5tie e5 ectype is van het ,goddelk wez54 ,om de veelheid en d5 rkdom d] ideen ,gods1 9 het ges*ap5e g]ealise]d1 is de w%eid ,gods te noem51 ,ef4 #c3aj4 ,ma> to* is de w%eid ,gods ne en zne idee van de w]eld is ne1 langzam]h& 9 d5 loop d] eeuw5 zi* ontv\w5d en het reele he5leid5de na> het voorge/elde doel4 ,van wege dit ar*etypis* k>akt] d] ideen 9 ,god is er ook ge5 eig5lke idee van de zonde als zoodanig4 ,de zonde to* is ge5 eig5 zn1 ma> e5e v]m9d]+ van zn1 e5e de=matie2 z is wel object en inh\d van ,gods k5nis1 z wordt door de w%eid ,gods wel di5/ba> gemaakt aan zn glorie2 ma> ze is op zi* zelve ge5 idee zn] w%eid1 ge5 /raal van zn li*t1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ae art4 #c4 ,wel e*t] komt die w%eid uit 9 de s*epp+1 de ord5+1 de leid+ en rege]+ all] d+54 ,z is en blft de 1 opifex1 ,spr4 #h3cj1 1 ,w%4 #g3ba1 die alle d+5 s*ept1 rege]t en he5leidt na> hunne be/emm+1 d4i4 na> de v]he]lk+ van ,gods naam4 #aj4 ,b de deugd5 van ,gods v]/& behoort e9delk nog de wa>a*tigheid ,gods4 ,het hebr4 woord 1 1 adi4 komt van het v]b4 va/mak51 b\w51 /eun51 intr4 va/ zn1 hi4 zi* va/h\d5 aan1 v]tr\w5 op1 zek] zn van iets en duidt aan1 subj4 het va/h\d5 aan iets1 gelo(1 1 en obj4 de va/heid1 betr\wba>heid1 wa>heid van d5 p]soon ( de zaak wa>op m5 zi* v]laat4 ,de hebr4 woord5 zn 9 de ,,lxx nu e5s door 1 1 dan door 1 1 1 we]gegev51 en zoo 9 't n$4 door wa>1 wa>a*tig1 tr\w2 het begrip _h 9 het gewone grieks* en zoo ook 9 ,,lxx en ,n4 ,t4 te bepaalde beteek5is1 dan dat het de hebr4 woord5 voldo5de we]gev5 kon1 het moe/ da>om aangevuld word5 door de woord5 enz4 ,re$s de naam ,ihvh drukt uit1 dat ,h blft die ,h is4 ,h is wa>heid en zond] onre*t1 1 v]ke]dheid1 v]draaidheid1 ,deut4 #cb3d1 ,j]4 #aj3aj1 ,ps4 #ca3f1 #b ,*ron4 #ae3c4 ,er ligt hi] beide 91 n dat ,h is de wa>a*tige1 wez5lke ,god teg5ov] de afgod51 die zn1 ,deut4 #cb3ba enz41 n dat ,h als zoodanig zne woord5 en bel(t5 t5 all5 tde ge/& doet en wa> maakt1 zoodat ,h volkom5 betr\wba> is4 ,h to* is ge5 man1 dat ,h lieg5 ( b]\w hebb5 z\1 ,num4 #bc3ai1 #a ,sam4 #ae3bi4 ,al wat van ,hem uitgaat1 draagt d5 /empel d] wa>heid4 ,telk5s is er sprake van zne weldadigheid1 1 en tr\w1 ,g54 #bd3di1 #dg3bi1 ,joz4 #b3ad1 #b ,sam4 #b3f1 #ae3bj1 ,ps4 #dj3aa1 van zne go$]ti]5heid1 1 en wa>heid1 ,g54 #bd3bg1 ,ex4 #cd3f1 ,ps4 #eg3d1 #fa3h1 #hi3ae enz4 ,zne woord51 re*t51 pad51 w]k51 gebod51 wett51 zn alle l\t]e wa>heid1 #b ,sam4 #g3bh1 ,ps4 #ai3aj1 #be3aj1 #cc3d1 #aaa3g1 #aai3hf1 #adb1 #aea1 ,dan4 #d3cg4 ,zne wa>heid en tr\w op5ba>t zi* op a>de zoo rk en he]lk1 dat ze reikt tot aan de wolk51 ,ps4 #cf3f1 ,ex4 #cd3f4 ,h beve/igt zn woord telk5s met te zw]5 b zi*zelv51 ,g54 #bb3af enz41 ,hebr4 #f3ac4 ,da>om heet ,h m5igmaal e5 rots1 die door zne onv]&]lke va/heid /eun bi$t aan zne gun/g5oot51 ,deut4 #cb3d1 #ae1 #ah1 #cj1 #cg en 9 vele eig5nam51 ,num4 #a3e1 #f1 #aj1 #c3ce1 #cd3bh1 en voorts 9 #b ,sam4 #bb3c1 #cb1 ,ps4 #ah3c1 #cb1 #ai3ae1 #bh3a1 #ca3c1 #ga3c1 #add3a1 ,jes4 #bf3d4 ,en als zulk e5 ,god d] wa>heid en d] tr\w h\dt ,h het v]bond1 ,deut4 #d3ca1 #g3i1 ,ps4 #dj3aa1 ,hos4 #ab3a enz4 en is ,h e5 volkom5 betr\wb>e toevlu*t voor al zn volk1 ,ps4 #ca3f1 #cf3f v41 #dc3c1 #ed3g1 #eg3d1 #ga3bb1 #if3ac1 #adc3a1 #adf3f enz4 ,ev5e5s heet ,h 9 het ,n4 ,t4 de 2 d4 i4 alle5 die ,god is de wa>a*tige1 wez5lke ,god1 die zi* 9 ,*ri/us heeft geop5ba>d1 ,joh4 #ag3c1 #a ,joh4 #e3bj4 ,en al wat ,h op5ba>t is l\t] wa>heid4 ,h is e5 9 teg5/ell+ van alle m5s*51 ,joh4 #c3cc1 ,rom4 #c3d4 ,zn woord is de wa>heid1 zn evangelie is wa>heid1 ,*ri/us is de wa>heid1 ,joh4 #ad3f1 #ag3ag1 ,ef4 #a3ac4 ,ja1 ,h is nu nog1 die ,h altd 04 ,het ,n4 ,te/4 is v]vull+ en beve/ig+ van zne bel(t5 9 de dag5 des ,o4 ,v4 ,h heeft g$a*t aan zn v]bond en e$1 ,luk4 #a3fh-gc4 ,h is getr\w1 1 da>9 dat ,h de ,god des v]bonds is en blft en de zaligheid volkom5lk s*5kt1 #a ,cor4 #a3i1 #aj3ac1 #a ,!ss4 #e3bd1 #b ,!ss4 #c3c1 ,hebr4 #aj3bc1 #aa3aa1 #a ,joh4 #a3i4 ,h kan zi*zelf niet v]loo*551 #b ,tim4 #b3ac4 ,al zne bel(t5 zn 9 ,*ri/us ja en am51 #b ,cor4 #a3ah1 #bj4 ,*ri/us is 1 ,op5b4 #a3e1 #c3ad1 #ai3aa4 ,en da>om is ,h en kan ,h wez5 het onv]&]lke voorw]p onz] 1 cf4 ,w5dt1 ,d] ,gebrau* d] ,wrt] 1 und im ,n4 ,t41 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahhc ,s4 #eaa-edg4 ,crem]1 ,wrt]bu* #ahie ,s4 #aji-abf4 ,de ,s*rift bezigt dus het woord wa>heid 9 v]s*ill5d5 z94 ,en ook de philosophie ond]s*eidt gewoonlk drierlei begrip van wa>heid nl4 v]itas 9 ess5do 79 rebus71 9 signific&o 79 v]bis71 9 cognosc5do 79 intellectu71 ( v]itas metaphysica1 e?ica en logica1 ,lib]atore1 ,in/4 philos4 ed4 #h1 ,romae #ahee ,i #gj sq4 ,s*mid1 ,d] ,begriff des ,wahr5 9 ,gutb]let's ,philos4 ,jahrbu* #ahic ,s4 #ce-dh1 #adj-aej4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 ,,ii1 #ad1 #e4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ck ,i #fgf4 ,metaphysis*e1 ontologis*e wa>heid be/aat da>91 dat e5 ( &] voorw]p1 e5 p]soon ( zaak1 al datg5e is1 wat tot zn wez5 behoort4 ,zoo is g\d1 dat er niet alle5 als g\d uitziet1 ma> het wez5lk is1 e*t1 wa>1 wa>a*tig g\d4 ,wa>heid 9 dez5 z9 /aat teg5ov] vals*heid1 one*!id1 delheid1 niet-zn4 ,z is e5e eig5s*ap van alle zn als zn1 z is met de sub/antie n4 ,vooral ,augu/9us sprak dikw]f van de wa>heid 9 deze beteek5is4 ,alle zn is als zoodanig wa> en s*oon en go$4 ,er is wel rke v]s*eid5heid 9 de mate van zn2 er is graadond]s*eid ond] de s*epsel54 ,ma> alle d+5 hebb5 to* pro suo modo van ,god het zn ontvang5 en p>ticipe]5 aan het ,goddelk zn1 cf4 b4 v4 de civ4 ,,xi #bc1 de nat4 boni c4 ,mani*4 c4 #ai4 ,ma> van dit zn d] s*epsel5 klimt ,augu/9us op tot ,god4 ,9 de ,s*rift wordt ,god de wa>a*tige g5oemd teg5ov] de afgod51 die delheid zn4 ,en zoo is b ,augu/9us ,god het wa>a*tige1 e5ige1 e5v\dige1 onv]&]lke1 eeuwige zn4 ,met zn zn v]gelek5 is het zn d] s*epsel5 e5 niet-zn te a*t54 ,god is summum esse1 summa v]itas1 summum bonum4 ,h is l\t] ess5tia4 ,h heeft niet1 ma> ,h is de wa>heid4 ,o v]itas quae v]e es1 ,conf4 ,x #da4 ,,vii #aj4 ,,xii #be4 ,ma> voorts is ,god ook de wa>heid 9 d5 twe$5 bov5g5oemd51 d4 i4 9 e?is*5 z94 ,ond] v]itas e?ica is te v]/aan de ov]e5/emm+ tuss*5 iem&s wez5 en zne op5b>+1 9 woord ( 9 daad4 ,wie &]s zegt dan h d5kt1 is onwa>a*tig1 e5 leug5a>4 ,wa>heid 9 dez5 z9 /aat teg5ov] leug54 ,b ,god nu is er volkom5 ov]e5/emm+ tuss*5 zn zn en zne op5b>+1 ,num4 #bc3ai1 #a ,sam4 #ae3bi1 ,tit4 #a3b1 ,hebr4 #f3ah4 ,het is onmogelk1 dat ,god liege ( zi*zelv5 v]loo*5e4 ,en e9delk is ,god ook de wa>heid 9 logis*5 z94 ,deze be/aat 9 ov]e5/emm+ van het d5k5 met de w]kelkheid1 con=mitas ( adaequatio intellectus et rei4 ,onze begripp5 zn wa>1 wanne] z zuiv]e afdruk zn van de w]kelkheid4 ,9 dez5 z9 /aat wa>heid teg5ov] dwal+4 ,god is nu ook da>om de wa>heid1 wl ,h alle d+5 k5t gelk ze w]kelk zn4 ,zn k5n5 is jui/1 onv]&]lk1 adaequaat4 ,ja1 ,h is 9 zn k5n5 de wa>heid zelve1 gelk ,h 9 zn zn de ontologis*e wa>heid is4 ,de k5nisse ,gods is lev5de1 absolute1 adaequate wa>heid4 ,z is niet v]kreg5 uit ond]zoek en nad5k5 ov] de d+51 ma> is ess5tieel 9 ,god en gaat aan de d+5 vooraf4 ,z is met het wez5 ,gods n en is dus sub/antieele wa>heid4 ,da>om is ook zn woord1 zn wet1 zn evangelie zuiv]e wa>heid4 ,ze zn alle gelk ze wez5 moet54 ,nu zn deze drie beteek5iss5 van het begrip wa>heid wel ond]s*eid51 ma> ze zn to* ook w$] n4 ,deze e5heid be/aat da>91 dat wa>heid altd 9 alle drie beteek5iss5 is ov]e5/emm+ van d5k5 en zn1 van het ideele en het reele zn4 ,god is de wa>heid 9 metaphysis*5 z91 want ,h is de e5heid van d5k5 en zn4 ,h is volkom5 zi*zelv5 bewu/4 ,h is ,god 9 wa>a*tig5 z91 t5 volle beantwoord5de aan de idee ,gods1 die 9 ,hemzelf is4 ,h is de wa>heid 9 e?is*5 z91 want ,h op5ba>t zi*1 spreekt1 h&elt1 v]s*nt gelk ,h wa>lk is en d5kt4 ,en ,h is de wa>heid 9 logis*5 z91 want ,h d5kt de d+5 gelk ze zn1 ( liev]1 de d+5 zn gelk ,h ze d5kt4 ,h is de wa>heid 9 voll51 absolut5 z94 ,en da>om is ,h de prima v]itas1 de oorspronkelke wa>heid1 de bron van alle wa>heid1 de wa>heid 9 alle wa>heid2 de grond van de wa>heid1 van het w>e zn all] d+51 van hun k5ba>heid en d5kba>heid2 het ideaal en de ar*etype van alle wa>heid1 van alle e?is*e zn1 van alle regel5 en wett5 wa>na> het wez5 en de op5b>+ all] d+5 beoordeeld en g5orme]d moet word52 de bron en de oorsprong van alle k5nis d] wa>heid op alle t]re91 het li*t wa>9 w alle5 het li*t kunn5 zi51 de zon d] gee/54 ,te invoco ,deus v]itas1 9 quo et a quo et p] quem v]a sunt1 quae v]a sunt omnia1 ,aug4 ,solil4 ,i #a4 ,cf4 v]d] ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #af en #ag4 ,i1 #b qu4 #c art4 #g4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #ei-fb4 ,,iii c4 #ea4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #h art4 #a4 ,s*eeb51 ,ka?4 ,dogm4 ,i #egh f4 #ffc f4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,,ii c4 #h sect4 #af4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bg4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #bbf-bdb4 ,l4 ,mey]1 ,v]h&4 ov] de ,godd4 eig5s*4 ,,iv bl4 #a-hh4 ,d4 ,god als de ,heilige4 #aa4 ,ond] de e?is*e deugd5 komt de e]/e plaats toe aan de go$heid ,gods4 ,ook uit de natuur is deze bek5d4 ,b ,plato 0 de idee van het go$e met de ,godheid n4 ,ma> het woord go$ heeft v]s*ill5d5 z94 ,de oorspronkelke en e]/e beteek5is van go$ s*nt ge5 inn]lke qualiteit ma> e5e relatie tot iets &]s aan te duid54 ,b ,socrates 0 het go$e id5tis* met het nuttige1 met wat go$1 bruikba>1 nuttig 0 voor e5 &]1 ,x541 ,memor4 ,,iv #f1 #h v42 e5 absoluut go$ is er dus niet1 er is alle5 e5 relatief go$2 nut en s*ade zn de maat/af van go$ en kwaad4 ,de grieks*e e?iek bleef op dit /&punt /aan2 de vraag na> het hoog/e go$ valt saam met die na> het geluk2 go$ is dat1 wat all5 bege]51 ,plato1 ,symp4 #bjd ,e4 v4 ,ari/4 ,nic4 ,e?4 ,i #b4 ,v&a> de gewone def9itie3 bonum e/ id quod omnia appetunt1 b4 v4 b ,dionys41 de div4 nom4 c4 #d4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #e art4 #a4 qu4 #af art4 #a en #c4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #ch4 #dj4 ,s5t4 ,i di/4 #h art4 #c4 ,de utili/is*e moraal h\dt zi* aan deze beteek5is van het woord go$1 en grondt da>op h>e le]1 cf4 ,pauls51 ,sy/em d] ,e?ik #ahhi ,s4 #aga f4 ,wundt1 ,e?ik #ahhf ,s4 #ah f4 ,en ,fr4 ,nietzs*e heeft da>op heel zne revolutie d] moraal geb\wd2 go$ 0 oorspronkelk zooveel als voornaam1 /]k1 ma*tig1 s*oon1 en sle*t 0 de b5am+ van d5 s*li*t51 geme95 ,mann1 ,zur ,g5ealogie d] ,moral ,s4 #f4 ,nu heeft het woord go$ ind]daad dikw]f deze beteek5is1 als w sprek5 van e5 go$ huis1 e5 go$e vri5d enz41 en da>m$e a&uid51 dat e5 p]soon ( zaak zek]e eig5s*app5 bezit en erg5s voor deugt4 ,go$ heeft dan ge5 eig5 inh\d1 ma> ontvangt di5 van het doel1 wa>toe iem& ( iets di55 moet1 en wisselt da>om b de v]s*ill5de volk5 9 beteek5is4 ,de ,griek d5kt er b aan s*oonheid1 1 de ,rome9 aan voorname geboorte en rkdom1 de ,g]maan aan wat pass5d en t*tig is2 en da>mee 9 v]b& v]s*ilt ook de beteek5is van 1 virtus1 deugd4 ,dit go$e 9 algeme55 z9 bevat ond] zi* het nuttige1 het aang5ame1 het ae/hetis* en het e?is* go$e1 bonum utile1 bonum delectabile en bonum hone/um1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #e art4 #f1 ,i #b qu4 #ii art4 #e enz4 ,9 al deze beteek5iss5 is go$ nog e5 relatief begrip en duidt aan id quod omnia appetunt4 ,ma> to* gaat het woord 9 deze beteek5is niet op4 ,w sprek5 ook van e5 bonum 9 se4 ,de beteek5is van go$ als bonum morale ( hone/um vormt da>toe d5 ov]gang4 ,het z$elk go$e is op zi*zelf go$1 afg$a*t van alle voor- ( nadeelige gevolg52 het heeft absolute wa>de4 ,volg5s de ,s*rift is ,god het inbegrip van alle volmaak!d54 ,alle deugd5 zn 9 absolut5 z9 9 ,hem aanwezig4 ,de ,s*rift noemt ,hem sle*ts enkele mal5 go$ 9 absolut5 z91 1 ,mr4 #aj3ah1 ,luk4 #ah3ai2 ,h is 1 ,mt4 #e3dh4 ,ma> welke deugd z ,gode ook toes*rft1 z gaat altd van de ond]/ell+ uit1 dat deze ,hem toekomt 9 vol/rekt5 z94 ,k5nis1 w%eid1 ma*t1 liefde1 g]e*tigheid enz4 kom5 ,hem toe op geheel e5ige1 d4 i4 ,goddelke wze4 ,deze zne go$heid is dus n met zne absolute volmaak!id4 ,9 ,hem is idee en realiteit n4 ,h is l\t] 1 actus purissimus4 ,h behoeft niets te word51 ma> is wat ,h is eeuwiglk4 ,h heeft ge5 doel buit5 zi*1 ma> is zelfg5oegzaam1 1 1 1 ,ps4 #ej3i v41 ,jes4 #dj3bh v41 ,hab4 #b3bj4 ,h ontvangt niets ma> geeft alle54 ,alles heeft ,hem1 ,h heeft niets ( niem& van noode4 ,h b$oelt altd zi*zelf1 omdat ,h 9 iets m9d] dan zi*zelf niet ru/5 kan4 ,wl ,hzelf is de absoluut-go$e1 de volmaakte1 kan en mag ,h iets &]s niet bem9n5 dan 9 en om zi*zelv54 ,h kan en mag met m9d] dan de absolute volmaak!id niet tevr$5 zn4 ,wa> ,h &]5 bem9t1 bem9t ,h 9 h5 zi*zelv51 zn eig5 deugd51 w]k51 gav54 ,ov] de go$heid ,gods1 9 d5 z9 van volmaak!id1 cf4 ,augu/41 de nat4 boni c4 ,mani*4 #a1 de tr94 ,,viii #c4 ,pseudodion41 de div4 nom4 c4 #ac4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #d-f1 c4 ,g5t4 ,i #bh4 ,petavius1 de ,deo ,,vi c4 #a sq4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #aj4 #ag4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #ach sq4 #cbf sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #i enz4 ,da>om is ,h ook absoluut zalig 9 zi*zelv51 als het inbegrip van alle go$1 van alle volmaak!id4 ,ari/oteles zeide re$s1 dat ,god da>om de zalige 01 wl ,h de e5heid 0 van d5k5 en g$a*te en bov5 alle bege]51 /rev51 will51 volkom5 v]hev5 01 ,zell] ,,iii #cfg f4 ,en t5 all5 tde hebb5 z1 die het primaat /eld5 9 het v]/&1 b ,ari/oteles zi* aangeslot5 en de zaligheid 9 het d5k51 het k5n51 de contemplatie gezo*t1 cf4 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i #b qu4 #c art4 #d4 ,er lag hi]9 wa>heid1 inzoov] absolute zaligheid e5 toe/& is van ru/1 met ge5 /rev5 na> e5 doel v]e5igba> is en ook het bewu/zn ond]/elt4 ,zaligheid is alle5 eig5 aan r$elke wez5s4 ,het onbewu/e b von ,h>tmann1 is1 ev5als de wil b ,s*op5hau]1 absolute onzaligheid1 die zelf v]loss+ behoeft1 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 ,,ii #dcd4 ,religionsphilosophie ,,ii #aeb f4 ,drews zegt dan ook1 dat de eig5s*ap d] volmaak!id ,gode niet kan word5 toegek5d2 e5 volmaakte ,god w>e e5 totes ,ab/raktum en z\ de w]eld niet kunn5 v]kl>52 e5 ,god1 die alles _h1 die volkom5 zalig en zi*zelf g5oeg 01 heeft ge5 v]&]+1 ge5 w]eld van noode1 ,die deuts*e ,spekulation seit ,kant1 ,,ii #eic f4 ,ma> jui/ deze le] van de absolute onzaligheid ,gods maakt beho$zaam1 om b ,god en m5s* het primaat toe te s*rv5 aan d5 wil1 gelk ,duns ,scotus en vel5 na hem d$54 ,veel jui/] is da>om het /&punt van ,bonav5tura1 die de zaligheid /elde 9 beide1 9 v]/& en wil1 ,s5t4 ,,iv di/4 #di p>s #a art4 #a qu4 #d1 #e4 ,gelk de zaligheid des m5s*5 ziel en li*aam en al zne v]mog5s omvatt5 zal1 zoo be/aat ze b ,god niet alle5 9 zne volmaakte k5nis ma> ev5e5s 9 zne volmaakte ma*t1 go$heid1 heiligheid enz4 ,beatitudo /atus e/ omnium bonorum aggregatione p]fectus1 ,boe?ius1 de cons4 philos4 #d4 ,ov] de zaligheid ,gods1 ,augu/4 de civ4 ,dei ,,xii #a4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bf1 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #ai4 ,zan*ius1 ,,ii #aee sq4 ,polanus1 ,,ii c4 #ag4 ,ma> wat go$ is 9 zi*zelf1 is go$ ook voor &]54 ,en ,god is als de volmaakte en zalige het hoog/e go$ voor zne s*epsel51 bonum summum quod omnia appetunt2 fons bonorum omnium2 bonum omnis boni2 bonum unum necess>ium et suffici5s1 f9is bonorum omnium1 ,ps4 #d3g1 #h1 #gc3be1 #bf4 ,h alle5 is het bonum quo sit fru5dum1 ma> s*epsel5 zn bona1 quibus sit ut5dum1 ,augu/4 de doctr4 *r4 ,i c4 #c sq4 de tr94 ,x #aj4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #a4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #a4 ,vooral ,augu/9us heeft ,god dikw]f zoo als summum bonum voorge/eld1 de tr94 ,,viii #c1 ,en>r4 9 ,ps4 #bf1 de doctr4 *r4 ,i #g1 cf4 ,anselmus1 ,prosl4 c4 #bc-be4 ,9 ,hem is alles en 9 ,hem is alle51 wat alle s*epsel5 zoek5 en noodig hebb54 ,h is het summum bonum voor alle s*epsel51 s*oon voor deze 9 v]s*ill5de mate1 na> gelang ze me] ( m9d] aan zne go$heid deel hebb51 ,hem me] ( m9d] g5iet5 kunn54 ,h is het1 na> wi5 alle s*epsel5 bewu/ ( onbewu/1 will5s ( onwill5s /rev51 het voorw]p van all] bege]54 ,en het s*epsel v9dt ge5 ru/ dan 9 ,god alle51 ,augu/4 ,conf4 ,i #a4 ,zoo w]d het hoog/e go$ door de *ri/elke !ologie t5 all5 tde 9 ,god ge/eld1 en het kwam 9 de g$a*te niet op1 om dat hoog/e go$ te zoek5 9 e5ige z$elke daad ( deugd van het s*epsel1 9 d5 pli*t 7,kant71 9 het rk ,gods 7,rits*l71 9 de liefde 7,drummond7 ( 9 e5ig &] creatuur4 ,ma> voorts als summum bonum is ,god ook de ov]vlo$ige fonte9 van alle go$51 ,n$4 ,gel4 art4 #a4 ,deus1 cum p]fecte bonus sit1 p]petuo b5eficus e/1 ,a!nagoras1 ,leg4 pro *ri/4 n4 #bf4 ,er is ge5 go$ 9 e5ig s*epsel dan uit en door ,hem4 ,h is de causa effici5s1 exempl>is et f9alis van alle go$1 hoe ond]s*eid5 dit ook 9 de s*epsel5 moge zn4 ,al het natuurlk1 z$elk en gee/elk go$ heeft zn oorsprong 9 ,hem4 ,de ,h4 ,s*rift is e5 l(zang op de go$heid des ,he]54 ,uit ha> wordt de s*epp+ afgeleid1 en alle lev5 en zeg5 voor m5s* en voor bee/1 ,ps4 #h1 #ai1 #cf3f-h1 #fe3ab1 #adg3i1 ,mt4 #e3de1 ,hd4 #ad3ag1 ,jak4 #a3ag4 ,z breidt zi* uit ov] al zne w]k51 ,ps4 #ade3i en duurt 9 eeuwigheid1 ,ps4 #acf4 ,telk5s wordt heel de s*epp+ opg]oep51 om ,gods go$heid te lov51 #a ,*r4 #af3cd1 #b ,*r4 #e3ac1 ,ps4 #cd3i1 #ajf3a1 #ajg3a1 #aah3a1 #acf3a1 ,j]4 #cc3aa enz4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #ede f4 ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #d1 die de go$heid ,gods op v]hev5 wze s*ild]t en v]gelkt b de zon1 die alles v]li*t1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #f1 vooral art4 #d4 c4 ,g5t4 ,i c4 #dj1 #da4 ,petavius1 de ,deo ,,vi c4 #c4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #aj4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,,ii c4 #bj4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii col4 #cbf-cdb enz4 ,deze go$heid ,gods tre$t 9 v]s*ill5de vorm5 op1 na> gelang van de object51 wa>op z zi* ri*t4 ,nauw v]want met ha> is de go$]ti]5heid1 a4 v4 1 /r+]e1 b9d51 1 v]want met 1 #b ,cor4 #aj3a4 ,soms wordt ze 9 algeme55 z9 gebruikt1 #a ,*r4 #af3cd1 ma> mee/ duidt ze aan ,gods bzond]e gun/ tot zn volk1 de g5eg5heid1 wa>mee ,h gebond5 is aan zne gun/g5oot51 aan ,jozef1 ,g54 #ci3ba1 ,israel1 ,num4 #ad3ai1 ,david1 #b ,sam4 #g3ae1 #bb3ea1 ,ps4 #ah3ea1 #a ,*r4 #ag3ac1 de vrom51 ,ps4 #e3h4 ,z /aat 9 v]b& met ,gods v]bond1 ,neh4 #a3e1 is pr9cipe van v]gev+1 ,ps4 #f3e1 #ca3ag1 #dd3bg1 #aji3bf1 ,klaagl4 #c3bb1 van g5ade1 ,ps4 #ea3c1 van troo/1 ,ps4 #aai3gf1 duurt eeuwig1 ,jes4 #ed3h1 #aj en is bet] dan het lev51 ,ps4 #fc3d4 ,9 al ha> rkdom heeft z zi* geop5ba>d 9 ,*ri/us1 ,rom4 #b3d1 #b ,cor4 #aj3a1 ,ef4 #b3g1 ,col4 #c3ab1 ,tit4 #c3d en betoont zi* nu aan de geloovig51 leid5de h5 tot beke]+1 ,rom4 #b3d1 #aa3bb1 ,gal4 #e3bb1 cf4 ,delitzs* op ,ps4 #d3d4 ,crem] s4 v4 4 ,de go$heid ,gods heet1 als ze bewez5 wordt aan ell5dig51 b>mh>tigheid1 1 1 visc]a1 mis]icordia1 ,n4 ,t4 1 4 ,van deze b>mh>tigheid ,gods maakt de ,s*rift i$] oog5blik gewag1 ,ex4 #cd3f1 ,deut4 #d3ca1 #b ,*r4 #cj3i1 ,ps4 #hf3ae1 #ajc3h1 #aaa3d1 #aab3d1 #ade3h enz41 9 teg5/ell+ met de m5s*51 #b ,sam4 #bd3ad1 ,spr4 #ab3aj1 ,dan4 #i3i1 #ah4 ,z is veelvuldig1 #b ,sam4 #bd3ad1 ,ps4 #aai3aef1 groot1 ,neh4 #i3ai1 ,ps4 #ea3ac1 zond] e9de1 ,klaagl4 #c3bb1 te$] als van e5 vad]1 ,ps4 #ajc3ac1 wordt bewez5 aan duiz5d51 ,ex4 #bj3f en ke]t na ka/d+ we]1 ,jes4 #ad3a1 #di3ac v41 #ed3h1 #ee3g1 #fj3aj1 ,j]4 #ab3ae1 #cj3ah1 #ca3bj1 ,hos4 #b3bb1 ,mi*4 #g3ai enz4 ,9 het ,n4 ,t4 heeft ,god1 de ,vad] d] b>mh>tigheid1 #b ,cor4 #a3c1 zne b>mh>tigheid geop5ba>d 9 ,*ri/us1 ,luk4 #a3ej v41 die e5 b>mh>tig hoogeprie/] is1 ,mt4 #ah3bg1 #bj3cd enz4 ,hebr4 #b3ag en ,h toont voorts d5 rkdom zn] b>mh>tigheid1 ,ef4 #b3d 9 de beh\d5is d] geloovig51 ,rom4 #i3bc1 #aa3cj1 #a ,cor4 #g3be1 #b ,cor4 #d3a1 #a ,tim4 #a3ac1 ,hebr4 #d3af1 enz41 cf4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ba art4 #c4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #cgj sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bc4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #aa4 ,de sp>5de go$heid ,gods teg5ov] /rafwa>dig5 heet lankmo$igheid1 ( 1 1 1 4 ,me]mal5 is ook van deze deugd ,gods sprake 9 de ,s*rift1 ,ex4 #cd3f1 ,num4 #ad3ah1 ,neh4 #i3ag1 ,ps4 #hf3ae1 #ajc3h1 #ade3h1 ,jon4 #d3b1 ,joel #b3ac1 ,nah4 #a3c4 ,z heeft zi* betoond 9 heel d5 td vr ,*ri/us1 ,rom4 #c3be1 en wordt ook nu nog na> het voorbeeld van ,*ri/us1 #a ,tim4 #a3af1 #b ,petr4 #c3ae1 m5igmaal aan zond>5 bewez51 ,rom4 #b3d1 #i3bb1 #a ,petr4 #c3bj1 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,,ii c4 #bd4 ,veel rk] is de go$heid ,gods1 wa> ze bewez5 wordt aan zulk51 die niets go$s ma> alle kwaads hebb5 v]di5d2 dan draagt ze d5 naam van g5ade1 1 a4 v4 zi* buig51 neig51 1 v4 ,dit woord duidt ook aan de gun/1 welke door d5 e55 m5s* b d5 &] gevond5 ( aan d5 &] ges*onk5 wordt1 ,g54 #cj3bg1 #cc3h1 #aj1 #dg3bi1 #ej3d enz41 ,luk4 #b3eb4 ,van ,god gebezigd1 heeft ze e*t] nooit de s*epsel5 9 het algeme5 no* ook de ,heid55 ma> alle5 zn volk tot object4 ,z wordt bewez5 aan ,noa*1 ,g54 #f3h1 ,mozes1 ,ex4 #cc3ab1 #ag1 #cd3i1 ,job1 cap4 #h3e1 #i3ae1 ,daniel1 cap4 #a3i1 aan de za*tmo$ig5 en ell5dig51 ,spr4 #c3cd1 ,dan4 #d3bg1 en dan vooral aan ,israel als volk4 ,zne v]kiez+ en leid+1 zne uitr$d+ en v]loss+ en al de weldad5 die het 9 ond]s*eid+ van &]e volk5 ontv+1 zn alle5 aan ,gods g5ade te dank51 ,ex4 #ae3ac1 #af1 #ai3d1 #cc3ai1 #cd3f1 #g1 ,deut4 #d3cg1 #g3h1 #h3ad1 #ag1 #i3e1 #bg1 #aj3ad v4 #cc3c1 ,jes4 #ce3aj1 #db3ba1 #dc3a1 #ae1 #ba1 #ed3e1 #fc3i1 ,j]4 #c3d1 #ai1 #ca3i1 #bj1 ,eze*4 #af1 ,hos4 #h3ad1 #aa3a enz4 ,9 hi/orie en wet1 9 psalmodie en pr(etie is altd de grondtoon3 niet ons1 o ,he]1 ma> ,uw5 naam geef e]1 ,ps4 #aae3a4 ,h doet alles om zns naams wil1 ,num4 #ad3ac v41 ,jes4 #dc3ba1 #be v41 #dh3i1 #aa1 ,eze*4 #cf3bb enz4 ,en da>om wordt die g5ade ook telk5s g]oemd en v]he]lkt1 ,ex4 #cd3f1 #b ,*ron4 #cj3i1 ,neh4 #i3ag1 ,ps4 #hf3ae1 #ajc3h1 #aaa3d1 #aaf3e1 ,jon4 #d3b1 ,joel #b3ac1 ,za*4 #ab3aj4 ,9 het ,n4 ,te/4 blkt die g5ade nog rk] en diep] van inh\d te zn4 beteek5t 9 objectiev5 z9 s*oonheid1 bevalligheid1 gratie1 ,luk4 #d3bb1 ,col4 #d3f1 ,ef4 #d3bi1 en subjectief gun/1 g5eg5heid van de zde van d5 gev] en dank1 v]e]+ van de zde van d5 ontvang]4 ,9 ,god duidt z aan zne vrwillige1 ongeh\d5e1 onv]di5de g5eg5heid1 die bewez5 wordt aan s*uldige zond>5 en 9 plaats van het vonnis des doods hun de en de s*5kt4 ,als zoodanig is z e5 deugd en eig5s*ap ,gods1 ,rom4 #e3ae1 #a ,petr4 #e3aj1 die zi* betoont 9 de z5d+ van ,*ri/us1 die vol is van g5ade1 ,joh4 #a3ad v41 #a ,petr4 #a3ac en voorts 9 de s*5k+ van all]lei gee/elke en li*amelke weldad51 die alle gav5 d] g5ade en zelve g5ade zn1 ,rom4 #e3bj1 #f3a1 ,ef4 #a3g1 #b3e1 #h1 ,phil4 #a3b1 ,col4 #a3b1 ,tit4 #c3g enz4 en alle v]di5/5 van 's m5s*5 zde t5 e55male uitsluit51 ,joh4 #a3ag1 ,rom4 #d3d1 #af1 #f3ad1 #bc1 #aa3e v41 ,ef4 #b3h1 ,gal4 #e3c1 #d1 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #dbe f4 ,crem] s4 v4 ,de le] d] g5ade w]d 9 de *ri/elke k]k het e]/ ontwikkeld door ,augu/9us1 ma> m5 da*t da>b gewoonlk niet aan de g5ade als deugd ,gods1 ma> aan de weldad51 die door ,god uit g5ade 9 ,*ri/us aan de geme5te w]d5 ges*onk54 ,ond] de eig5s*app5 ,gods wordt de g5ade gewoonlk niet beh&eld4 ,wel ontbreekt dit begrip d] g5ade1 nl4 als virtus ,dei niet2 ,?omas zegt b4 v4 qu&oque tam5 gratia ,dei dicitur ipsa aet]na dilectio1 secundum quod dicitur etiam gratia pra$e/9ationis1 9 quantum ,deus gratuito et non ex m]itis aliquos pra$e/9avit sive elegit1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #a qu4 #aaj art4 #a41 cf4 ,s*wetz1 ,!ol4 dogm4 ca?4 ,i #ahea p4 #aic4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h sect4 #aa qu4 #d4 ,musculus1 ,loci ,communes #aefg p4 #cag sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ba4 ,zan*ius ,op4 ,,ii #cdb-ceh1 ma> t]/ond wordt de g5ade to* g5om5 9 ruim] z91 gelk ze e]/ lat] 9 de dogmatiek1 9 d5 locus de salute t] sprake moet kom54 ,cf4 ook ,lange1 art4 ,gnade 9 ,h]zog1 ,dogm4 ,,ii #ah4 ,voorts tre$t de go$heid ,gods als liefde op1 als z niet enkele weldad5 sle*ts1 ma> zi*zelve geeft4 ,9 het ,o4 ,te/4 is er nog niet zoo dikw]f van deze liefde als eig5s*ap ,gods sprake1 ma> to* ontbreekt ze vol/rekt niet1 ,deut4 #d3cg1 #g3h1 #ac1 #aj3ae1 #bc3e1 #b ,*ron4 #b3aa1 ,jes4 #ca3c1 #dc3d1 #dh3ad1 #fc3i1 ,j]4 #ca3c1 ,hos4 #aa3a1 #d1 #ad3e1 ,zef4 #c3ag1 ,mal4 #a3b4 ,en niet alle5 deugd5 en eig5s*app51 zooals het re*t en de g]e*tigheid1 ,ps4 #aa3g1 #cc3e1 #cg3bh1 #de3h1 ma> ook p]son5 zn ha> object1 ,ps4 #gh3fh1 #adf3h1 ,spr4 #c3ab1 ,deut4 #d3cg1 #g3h1 #ac1 #bc3e1 #b ,*ron4 #b3aa1 ,j]4 #ca3c1 ,mal4 #a3b4 ,veel kla>d] tre$t deze liefde ,gods 9 het ,n4 ,t4 aan het li*t1 nu ,god zi*zelv5 gegev5 heeft 9 d5 ,zoon zn] liefde4 ,het ,hebr4 wordt niet we]gegev5 door 1 hetwelk de gewone naam voor de z9nelke liefde is1 no* ook door 1 het woord voor de liefde tuss*5 blo$v]want51 ma> door 1 hetwelk aan het gewone grieks* vreemd is en ook b ,philo en ,josephus niet voorkomt ma> jui/ ges*ikt is om de volle1 re9e1 ,goddelke liefde aan te duid51 ev5als het latns*e c>itas 7dilectio7 9 ond]s*eid+ van amor4 ,de v]h\d+ van ,vad] en ,zoon wordt als e5 lev5 d] liefde geteek5d1 ,joh4 #c3ce1 #e3bj1 #aj3ag1 #ad3ca1 #ae3ai1 #ag3bd1 #bf4 ,ma> 9 ,*ri/us1 die zelf liefheeft en zne liefde bewez5 heeft 9 zne ov]gave1 ,joh4 #ae3ac1 op5ba>t die liefde zi* ook jeg5s de m5s*51 niet alle5 de w]eld ( de geme5te 9 het algeme51 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #e3g1 #h3cg1 #a ,joh4 #d3i1 ma> ook individueel en p]soonlk1 ,joh4 #ad3bc1 #af3bg1 #ag3bc1 ,rom4 #i3ac1 ,gal4 #b3bj4 ,ja1 ,god heeft niet lief1 ma> ,h is liefde1 #a ,joh4 #d3h1 en zne liefde is grondslag1 bron1 voorbeeld van de onze1 #a ,joh4 #d3aj4 ,nu kan er wel van ,gods liefde 9 het algeme5 tot de s*epsel5 en tot de m5s*5 gesprok5 word51 1 amor complac5tiae en 1 amor b5evol5tiae1 ma> de ,s*rift bezigt da>voor to* mee/ het woord go$heid1 en spreekt 9 d5 regel van ,gods liefde ev5als van zne g5ade alle5 9 betrekk+ tot het volk ( de geme5te1 die ,h v]kor5 heeft1 1 amor amicitiae1 ,oehl]1 ,!ol4 des ,alt4 ,te/4 #ha4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 #ede f4 ,sm5d1 ,altt4 ,religionsges*4 #aig f4 ,crem]1 s4 v4 ,deze liefde is nu wel niet 9 di5 z9 het wez5 ,gods1 dat z het midd5punt en het h>t da>9 uitmaakt en de &]e eig5s*app5 h>e modi zn1 ,s*lei]ma*]1 ,*r4 ,gl4 #afg4 ,s*oeb]le91 ,pr9cip u4 ,sy/em d] ,dogm4 #ahha ,s4 #abi4 ,dorn]1 ,glaub4 ,i #dcg4 ,oo/]zee1 ,dogm4 #ej1 want alle eig5s*app5 zn zn wez5 9 gelk5 z92 9 ,god is ge5 hoog] en lag]1 ge5 m9d] en me]1 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #bjc4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son und ,w]k1 ,i ,s4 #aje4 ,do$es1 ,le] van ,god #bca4 ,ma> to* is de liefde ze] zek] met het ,goddelk wez5 id5tis*4 ,z is onafhankelk1 eeuwig1 onv]&]lk als ,god zelf4 ,z heeft 9 ,hem ha> oorsprong en ke]t ook door de s*epsel5 he5 tot ,hem w$]4 ,pseudodionysius sprak da>om van de ,goddelke liefde tamquam sempit]nus circulus1 propt] bonum1 ex bono1 9 bono1 et ad bonum indecl9abili conv]sione circumi5s1 9 eodem et secundum idem et proc$5s semp] et man5s et remeans1 de div4 nom4 c4 #d #ad4 ,cf4 ,augu/9us1 de tr94 ,,viii #f-ab4 ,,ix #f4 ,x #a4 ,conf4 ,,iv #ab4 ,solil4 ,i #b4 de v]a relig4 c4 #df4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iii di/4 #cb1 #a4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bj4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #ia4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,i #fib f4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 loc4 ,,ii c4 #h sect4 #aa qu4 #b4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #cei sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bb4 #ab4 ,met de go$heid t5 nauw/e v]want is de heiligheid ,gods4 ,vroeg] w]d z oms*rev5 als ab omni scel]e lib]a et omn9o p]fecta et omni ex p>te immaculata puritas1 ,pseudodion41 de div4 nom4 c4 #ab #b1 cf4 v]d] ,suic]us1 s4 v4 4 ,dikw]f wordt ze naa/ de bonitas1 p]fectio en pul*ritudo ,dei niet afzond]lk beh&eld2 no* ,lomb>dus1 no* ,?omas br5g5 ha> t] sprake4 ,b de ,prote/ants*e !olog5 0 de oms*rv+ d] heiligheid ,gods wez5lk dezelfde2 z be/ond 9 moralis p]fectio1 puritas1 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bh4 ,synopsis1 ,,vi #dj4 ,ma/ri*t1 ,!or4 pract4 !ol4 ,,ii c4 #ai4 ,l4 ,mey]1 ,v]h4 ov] de ,goddel4 eig5s*4 ,,iii #aae v4 en w]d nu e5s me] met de g]e*tigheid1 dan met de go$heid1 en ook wel met de wa>a*tigheid en w%eid ,gods 9 v]b& gebra*t1 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 ,s4 #gc1 cf4 ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 #chb f4 ,hase1 ,hutt4 ,r$iv4 #fc4 ,het ond]zoek van het bbels* begrip heilig heeft e*t] all5gs e5e &]e opvatt+ do5 opkom54 ,all5 erk5n5 ?ans1 dat het begrip heiligheid 9 ,o4 en ,n4 ,t4 e5e v]h\d+ van ,god tot de w]eld uitdrukt4 ,ma> er is v]s*il ov]1 van wat a>d en k>akt] die relatie is4 ,m5k5 da*t da>b met het oog op tek/5 als ,hos4 #aa3i1 ,jes4 #eg3ae1 ,eze*4 #bj3i v4 aan ,gods n$]buig5de go$heid en g5ade1 ,v]su* e9] ,anleitung zum eig55 ,unt]ri*t 9 d5 ,wahrh4 d] h4 ,s4 #cte ,aufl4 #ahcc cap4 #a #i4 ,baudiss9 me5de e*t]1 dat 9 de heiligheid ,gods veele] zne vol/rekte v]hev5heid en ma*t bov5 alle creatur5 w]d uitg$rukt1 ,/ud4 zur semit4 ,religionsges*41 #btes ,heft1 ,leipzig #ahgh ,s4 #c-adb1 en w]d 9 dit gevoel5 ge/eund door ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #hi f41 en ook door ,pr(4 ,h4 ,p4 ,smi?1 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,jan4 #ahij p4 #db etc4 met b]oep op plaats5 als ,num4 #bj3ac1 ,jes4 #e3af1 ,eze*4 #bj3da1 #bh3be1 #cf3bj-bd1 en de v]b9d+ van he]lk1 v]hev5 met heilig 9 plaats5 als ,jes4 #fc3ae1 #fd3aa1 ,j]4 #ag3ab1 ,eze*4 #bj3dj enz4 ,v]want is da>m$e de opvatt+ van ,s*ultz1 die b de heiligheid ,gods d5kt aan ,gods v]t]5de maje/eit1 aan zne ong5aakba>heid en ons*5dba>heid1 aan d5 one9dig5 af/&1 die hem s*eidt van alle s*epsel1 en da>voor v]w/ na> ,ex4 #ae3aa1 #a ,sam4 #b3b1 #f3bj1 ,jes4 #f3c1 #h3ad1 #aj3ag1 ,altt4 ,!ol4 #eed f41 cf4 ook ,ku551 ,g4 v4 ,isr4 ,i #dg v4 ,h(mann1 ,s*riftbeweis ,i #hc1 9 ho(dzaak ook ,sm5d1 ,altt4 ,religionsges*4 #ccc f4 ,omdat er zoo het groot/e v]s*il ov] 01 welke eig5s*ap ,gods er to* wel door de heiligheid w]d aang$uid1 hebb5 &]5 geme5d1 dat dit begrip hoeg5aamd ge5 inn]lke1 wez5lke qualiteit1 ma> alle5 e5e relatie a&uidt1 en dus zuiv] en alle5 e5 ,v]hltnissbegriff is4 ,het e]/ w]d de heiligheid zoo opgevat door ,die/el1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahei ,s4 #c-fb1 en s$]t wordt z door vel5 als de jui/e aang5om51 vooral door ,otto ,s*moll]1 ,die ,b$eutung von im ,a4 ,t41 9 ,fe/gruss an ,rudolf von ,todt zum ,dr4 jubilum1 von se95 ,freund5 u4 ,s*l]n1 ,/uttg>t #ahic ,s4 #ci-dc1 cf4 ook ,delitzs* art4 ,heiligkeit 9 ,h]zog4 ,crem]1 ,wrt]bu* s4 v4 ,issel1 ,d] ,begriff d] ,heiligkeit im ,n4 ,t4 ,leid51 #ahhg4 ,r4 ,s*rt]1 ,d] ,begriff d] ,heiligkeit im ,a4 u4 ,n4 ,t4 ,leipzig1 ,fock #ahib4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #bfj-bhj4 ,de /am 1 v]want met 1 wordt mee/ afgeleid van d5 wortel met de beteek5is van snd51 s*eid5 en drukt dus uit3 afgesn$51 afgezond]d zn4 ,het v]b4 komt voor 9 ni4 pi4 hi4 hi?p41 het adj4 is en het sub/4 2 het oppositum is 1 van 1 fac]e1 ,lev4 #aj3aj1 #a ,sam4 #ba3e1 #f1 ,eze*4 #dh3ad1 #ae4 ,het is v]want met ma> to* ook duidelk ond]s*eid5 van 1 re91 dat tot oppositum heeft 1 ,lev4 #aj3aj4 ,het woord heilig wordt nu all]e]/ gebezigd van all]lei p]son5 en zak51 die van het algeme5 gebruik zn afgezond]d en 9 e5e bzond]e relatie tot ,god en zn di5/ zn ge/eld4 ,zoo is er sprake van heilig l&1 ,ex4 #c3e1 heilige v]zamel+1 ,ex4 #ab3af1 heilige sabbat1 ,ex4 #af3bc1 heilig volk1 ,ex4 #ai3f1 heilige plaats1 ,ex4 #bi3ca1 heilige zalf1 ,ex4 #cj3be1 heilige rok1 ,lev4 #af3d1 heilig jubelja>1 ,lev4 #be3ab1 heilig huis1 ,lev4 #bg3ad1 heilige akk]1 ,lev4 #bg3ba1 heilige ti5de1 ,lev4 #bg3cj1 heilig wat]1 ,num4 #e3ag1 heilige vat51 ,num4 #af3cg1 heilige koe1 ,num4 #ah3ag1 heilig leg]1 ,deut4 #bc3ad1 heilig g\d1 ,jos4 #f3ai1 heilig brood1 #a ,sam4 #ba3d1 heilige ark1 #b ,*ron4 #ce3c1 heilig zaad1 ,ezra #i3b1 heilige /ad1 ,neh4 #aa3a1 heilig v]bond1 ,dan4 #aa3bh1 heilig woord1 ,ps4 #aje3db1 van d5 tempel als heiligdom1 ,ex4 #ae3ag met zn heilige en heilige d] heilig51 en ook van de engel5 ( de k9d]5 ,israels als de heilig51 ,deut4 #cc3b1 #c1 ,job #e3a1 #ae3ae1 ,ps4 #af3c1 #aj1 #cb3f1 #hi3f1 #h1 #bj1 ,spr4 #i3aj1 #cj3c1 ,dan4 #d3ag1 #g3ah1 #bb1 #be1 #bg1 #g3ba1 ,hos4 #ab3a1 ,za*4 #ad3e4 ,9 al deze gevall5 drukt het begrip heilig nog niet e5e inw5dige1 z$elke eig5s*ap uit1 ma> duidt sle*ts aan1 dat de zoo aang$uide p]son5 ( voorw]p5 aan d5 ,he]e zn gewd en 9 e5e bzond]e v]h\d+ /aan tot zn di5/1 en dus van het geme5e t]re9 zn afgezond]d4 ,9 deze eig5a>dige v]h\d+ tot ,god /aan de p]son5 en zak51 die heilig word5 g5oemd1 e*t] niet vanzelf4 ,er is veele] van nature e5 af/& en v]wd]+1 e5 ond]s*eid en teg5/ell+ tuss*5 ,god en zn s*epsel4 ,9 zi*zelve is heel de w]eld 1 pr(aan1 niet /a&e 9 de geme5s*ap met ,god en niet ges*ikt tot zn di5/4 ,ook kunn5 de p]son5 en zak5 zi*zelv5 niet heilig5 en 9 die bzond]e relatie tot ,god zi* /ell51 welke door het woord heilig wordt uitg$rukt4 ,de heilig+ gaat alle5 van ,god uit4 ,h is het1 die ,israel1 prie/]s*ap1 tempel1 alta>1 bzond]e plaats51 p]son5 en voorw]p5 heiligt1 9 zn di5/ en geme5s*ap ov]br5gt1 en van het onheilige afzond]t4 ,ik b5 de ,he]e1 die u heilig1 ,ex4 #ca3ac1 ,lev4 #bj3h1 #ba3h1 #ae1 #bc1 #bb3i1 #af1 #cb1 ,eze*4 #bj3ab1 #cg3bh4 ,deze heilig+ van p]son5 ( zak5 door d5 ,he]e ges*i$t nu op tweerlei wze3 negatief door e5 volk1 p]soon1 plaats1 dag1 voorw]p uit te v]kiez5 en van alle &]e af te zond]51 en positief door deze p]son5 ( zak5 na> bepaalde regel5 te wd5 en te do5 lev54 ,god heiligt d5 sabbat1 niet alle5 door hem af te zond]5 van de &]e dag5 d] week ma> ook door da>op te ru/5 en hem te zeg551 ,g54 #b3b1 #c1 ,ex4 #bj3aa1 ,deut4 #e3ab4 ,h heeft het gans*e volk van ,israel geheiligd1 door het te v]kiez5 uit alle volk5 d] a>de1 door het op te nem5 9 zn v]bond en het zne wett5 bek5d te mak51 ,ex #ai3d-f4 ,de heiligheid ,gods is het pr9cipe van heel de wetgev+1 van de z$elke en van de c]emonieele gebod51 van de gans*e heilsop5b>+ aan ,israel1 want deze b$oelt niet &]s dan dat ,israel heilig z1 ,ex4 #ai3d-f1 ,lev4 #aa3dd1 #de1 #ai3b1 #bj3bf4 ,israel is heilig1 doordat ,god het tot zn eig5dom neemt1 tot het volk komt1 ond] h5 woont en hun tot e5 ,god is1 ,ex4 #ai3d-f1 #bi3dc-df4 ,en b9n5 dez5 kr+ heiligt ,h nu we] 9 het bzond] de e]/gebor551 door ze zi* toe te eig551 ,ex4 #ac3b1 het volk1 doordat ze zi* wass*5 en alzoo zi* voorb]eid51 om ,god te ontmoet51 ,ex4 #ai3aj1 #ad1 d5 b]g1 door hem af te pal51 ,ex4 #ai3bc1 de prie/]s*ap door zalv+1 (f]&e1 blo$spr5g+ en bzond]e kle$+1 ,ex4 #bh3c1 #da1 #bi3a v4 #ba1 d5 tab]nakel en het alta> door zalv+1 ,ex4 #bi3cg1 #dj3i v4 ,lev4 #h3aj1 #aa1 ,num4 #g3a1 de zalfolie1 door ze op bzond]e wze te lat5 b]eid51 ,ex4 #cj3bb v41 de ,nazire]s1 door h5 na> bepaalde regel5 te do5 lev51 ,num4 #f3b v4 enz4 ,en wat zoo heilig is1 deelt 9 e5 eig5 lev51 draagt e5 eig5 k>akt]1 is van 't geme5e lev5 en de geme5e wet ond]s*eid52 het mag b4 v4 niet aang]o]d1 ,ex4 #ai3bc1 #bd1 niet geget51 ,ex4 #bi3cc1 niet gebruikt word51 ,ex4 #cj3cb v41 het heiligt datg5e1 wat er m$e 9 aanrak+ komt1 ,ex4 #cj3bi1 ,lev4 #aj3b v41 ,num4 #a3ea1 #ec1 #c3aj1 #ch1 ,jes4 #h3ad4 ,nu is de positieve h&el+1 wa>door iets heilig wordt1 niet altd uitg$rukt2 soms s*nt de heilig+ 9 niets &]s te be/aan dan 9 afzond]+1 ,lev4 #be3aj1 #bg3ad1 ,joz4 #g3ac1 #bj3g1 ,ri*4 #ag3c1 #a ,sam4 #g3a1 #b ,sam4 #h3aa1 #a ,*ron4 #ah3aa enz4 ,ma> heilig5 is to* iets me] dan alle5 afzond]51 het is door middel van wass*+1 zalv+1 (f]&e1 blo$spr5g+ enz4 iets ontdo5 van dat k>akt]1 hetwelk het met alle d+5 geme5 heeft1 en er e5 &]51 eig5 /empel op drukk51 di5 het ov]al drag5 en v]toon5 moet4 ,nu wz5 de c]emonin1 die t] heilig+ noodig w>51 duidelk aan1 dat ook de onre9heid en zondigheid van het s*epsel hi]b 9 aanm]k+ komt1 welke jui/ op die wze moe/ wegg5om5 word54 ,wass*+1 (f]&e1 blo$spr5g+1 zalv+ di5d5 t] ontzondig+ en toewd+1 ,lev4 #h3ae1 #af3af1 ,job #a3e enz4 ,heilig en re9 zn da>om synoniem51 ,ex4 #cj3ce1 ,lev4 #af3ai4 ,ma> da>om gaat het begrip heilig 9 die z$elke re9heid niet op4 ,wel is deze niet uitgeslot51 ma> z is niet de e5ige no* zelfs de e]/e beteek5is4 ,heilig is 9 het ,o4 ,t41 vooral 9 de wet1 veel ruim] van z94 ,heel de ond]s*eid+ en teg5/ell+ van uitw5dige en inw5dige re9heid enz4 is van uit e5 lat] /&punt op dat d] ,mozais*e wetgev+ ov]g$rag54 ,ma> heilig is datg5e1 wat door ,ihvh v]kor5 en afgezond]d is1 wat door bzond]e c]emonin van het geme5 k>akt] is ontdaan en e5 eig5 k>akt] heeft ontvang51 en nu 9 dez5 nieuw5 toe/& na> de da>voor ge/elde wett5 leeft4 ,israel is e5 heilig volk1 omdat het door ,god is v]kor5 en afgezond]d1 9 e5 v]bond is opg5om5 en nu na> al zne wett51 ook de c]emonieele enz4 heeft te lev54 ,heilig is datg5e1 dat 9 alles beantwoordt aan de speciale wett51 die ,god da>voor heeft gegev52 heiligheid is volkom5heid1 niet 9 z$elk5 z9 alle51 ma> 9 di5 gans*5 z91 wa>9 de eig5a>dige wetgev+ van ,israel ze opvat1 9 religieus51 e?is*51 c]emonieel51 9- en uitw5dig5 z94 ,dit begrip d] heiligheid wordt e*t] dan e]/ t5 volle duidelk wanne] we nagaan1 9 welk5 z9 het op ,god wordt toegepa/4 ,crem] heeft er t]e*t op gewez51 dat de heiligheid niet all]e]/ e5e v]h\d+ a&uidt van b5$5 na> bov51 ma> van bov5 tot b5$51 en dat ze 9 de e]/e plaats ,gode toekomt en da>na 9 afgeleid5 z9 ook aan s*epsel54 ,s*epsel5 zn niet heilig 9 zi*zelf4 ,z kunn5 ook zi*zelf niet heilig54 ,alle heilig+ en alle heiligheid gaat van ,god uit4 ,ihvh is heilig1 en da>om wil ,h e5 heilig volk1 e5e heilige prie/]s*ap1 e5e heilige won+ enz41 ,ex4 #ai3f1 #bi3dc1 ,lev4 #aa3dd1 #de1 #ai3b1 #bj3bf1 #ba3h1 ,deut4 #bh3i1 #aj4 ,me]mal5 wordt aan ,ihvh dit pra$ikaat toegek5d1 ,lev4 #aa3dd1 #de1 #ai3b1 #bj3bf1 #ba3h1 ,joz4 #bd3ai1 #a ,sam4 #b3b1 #f3bj1 ,ps4 #bb3d1 #ii3e1 #i1 ,jes4 #e3af1 #f3c enz4 ,jesaia gebruikt dikw]f d5 naam van ,heilige ,israels1 cap4 #bi3bc1 #dj3be1 #dc3ae1 #di3g1 #fb3ab1 cf4 #b ,kon4 #ai3bb1 ,eze*4 #ci3g1 ,hab4 #a3ab1 #c3c4 ,en voorts wordt er ook gesprok5 van ,gods heilig5 naam1 ,lev4 #bj3c1 #bb3cb1 #a ,*ron4 #af3ce1 ,ps4 #ii3c1 #ajc3a1 #aaa3i enz41 heilig5 arm1 ,jes4 #eb3aj1 heilige maje/eit1 #b ,*r4 #bj3ba4 ,nu heet ,ihvh 9 de e]/e plaats zoo1 wl ,h zi* 9 e5e bzond]e relatie tot ,israel ge/eld heeft2 heilig is ook b ,god all]e]/ e5 ,v]hltnissbegriff4 ,jahveh's heiligheid op5ba>t zi* da>91 dat h ,israel tot zn volk heeft aang5om51 zi*zelf aan ,israel gaf en ond] h5 won5 g+1 ,ex4 #bi3dc-df1 ,lev4 #aa3dd1 #de1 #bj3bf1 ,ps4 #aad3a1 #b4 ,do* deze relatie is ge5 ab/ractie1 ma> is rk van inh\d4 ,god heeft zelf deze relatie g]egeld 9 de wett51 die ,h aan ,israel gaf4 ,heel de wetgev+ van ,israel heeft ha> pr9cipe 9 de heiligheid van ,ihvh en ha> doel 9 de heilig+ des volks4 ,wat de heilig+ van ,ihvh inh\dt1 wordt op5ba> 9 de gans*e wet2 en het volk is heilig1 wanne] het da>aan beantwoordt4 ,als ,heilige is ,h deg5e1 die zi* aan ,israel gaf en ond] ,israel woont1 ma> nu ook v]d] zi* h\dt aan zn woord1 tr\w blft aan zn v]bond1 ,ps4 #hi3ce v4 en ,israel telk5s we] uitr$t en v]lo/4 ,god is de ,heilige ,israels1 die ,israel toebehoort en die zoo is1 als zne wet ,hem k5n5 doet4 ,uit zne heiligheid vloeit voor ,israel voort3 r$d+1 ,ps4 #bb3d1 #e1 #hi3ai1 #ih3a1 #ajc3a1 #aje3c1 #ade3ba1 geb$sv]hoor+1 ,ps4 #c3e1 #bj3g1 #bh3b1 troo/1 ,jes4 #e3af1 ,hab4 #a3ab1 v]tr\w51 ,ps4 #bb3d1 #e1 #cc3ba1 ,jes4 #aj3bj4 ,zne heiligheid laat niet toe1 dat ,h ,israel v]d]ve4 ,als de ,heilige is ,h de ,s*epp]1 ,v]loss] en ,kon+ ,israels1 ,jes4 #dc3ad1 #ae1 #di3g1 #ed3e1 #fb3ab4 ,en zoo wordt ,h door zn volk1 dat v]lo/ is1 als de ,heilige g$ankt en geprez51 ,ps4 #cj3e1 #ga3bb1 #ig3ab1 #a ,*ron4 #af3aj1 #ce4 ,ma> tegelk is deze heiligheid ,gods ook pr9cipe van /raf en ka/d+4 ,als ,israel zn v]bond v]breekt1 zn naam on!iligt1 zne wett5 ov]tre$t1 dan is het jui/ de heiligheid ,gods1 die ,hem tot /raf aanspoort2 zne heiligheid eis*t dat ,israel heilig z en ,hem heilige1 ,lev4 #aa3dd1 #de1 #ai3b1 #bj3g1 #bf1 #ba3h4 ,+eval van ongehoorzaamheid1 ka/dt ,h ,israel1 #a ,kon4 #i3c-g1 #b ,*ron4 #g3af-bj4 ,dezelfde heiligheid1 die pr9cipe is van v]loss+ en voorw]p van l(1 is voor de ov]tr$]s beg9sel van v]d]v+ en voorw]p van vreeze4 ,heilig is dan synoniem van v]ig1 ,joz4 #bd3ai1 groot en vreeselk1 ,ex4 #ae3aa1 ,ps4 #ii3c1 #aaa3i1 van he]lk en v]hev51 ,jes4 #f3c1 #eg3ae4 ,niem& is ,hem als ,heilige gelk1 ,ex4 #ae3aa1 #a ,sam4 #b3b1 ,jes4 #dj3be4 ,hem heilig5 is ,hem vreez51 ,jes4 #h3ac1 #bi3bc4 ,als m5s*5 zn naam en zn v]bond on!ilig51 dan heiligt ,h zi*zelf door re*t en g]e*tigheid1 ,jes4 #e3af1 ,eze*4 #bh3bb4 ,ma> ook dan v]geet ,h zn volk niet4 ,zne heiligheid blft voor ,israel de oorzaak d] v]loss+1 ,jes4 #f3ac1 #aj3bj1 #bg3ac1 #bi3bc1 #bd1 #dc3ae1 #di3g1 #eb3aj enz4 ,j]4 #ea3e1 ,hos4 #aa3h1 #i1 en zal zi* e9delk da>9 op5b>51 dat ,h de ,heid55 zal do5 wet5 dat ,h de ,he]e is1 ,j]4 #ej3bi1 ,eze*4 #cf3bc1 #ci3g en ,israel v]lo/ en re9igt van alle ong]e*tigh$51 ,eze*4 #cf3be v41 #ci3g4 ,dit laat/e leidt nu re*t/reeks h55 na> de heiligheid 9 ,nieuw-,te/am5tis*5 z94 ,re$s de keuze van het grieks*e woord is van beteek5is4 van 1 duidt aan wat e]wa>dig is1 ,phil4 #d3h1 #a ,tim4 #c3h1 #aa1 ,tit4 #b3b2 drukt alle5 e5e relatie uit tot de ,godheid1 #a ,cor4 #i3ca1 #b ,tim4 #c3ae1 ,hebr4 #h3b1 #i3h enz42 heeft de beteek5is van re91 kuis*1 #b ,cor4 #aa3b1 ,tit4 #b3e enz4 ,deze woord5 word5 nimm] van ,god gebruikt4 ,god wordt 9 het ,n4 ,t4 alle5 g5oemd 1 ,op4 #ae3d1 #af3e1 cf4 ,hebr4 #g3bf en vooral 1 ,luk4 #a3di1 ,joh4 #ag3aa1 #a ,joh4 #b3bj1 #a ,petr4 #a3ae1 #af1 ,op4 #d3h1 #f3aj4 ,9 het ,o4 ,te/4 is de heiligheid ,gods nog niet duidelk naa/ en 9 ond]s*eid+ van alle &]e volmaak!d5 ,gods bepaald4 ,z duidt da> nog aan de gans*e relatie1 wa>9 de ,he]e tot ,israel en ,israel tot d5 ,he]e /aat4 ,da>om kan ,ihvh de ,heilige ,israels heet51 die zi* geheel en al aan ,israel gegev5 heeft en het langs all]lei weg5 als zn eig5dom h&haaft en bewa>t4 ,da>om is ook van de zde des volks de heilig+ niet alle5 religieus en e?is* ma> ook c]emonieel1 burg]lk1 politiek van a>d4 ,gelk de heiligheid 9 ,god nog niet naa/ &]e deugd5 is begr5sd1 zoo is z ook aan de zde van ,israel heel het volk na> alle zd5 omvatt5d4 ,ma> als 9 het ,n4 ,t4 v]s*nt1 ,mk4 #a3bd1 ,luk4 #d3cd1 ,hd4 #c3ad1 #d3bg1 die met de w]eld de diep/e teg5/ell+ vormt1 ,joh4 #ae3ah en zi*zelv5 9 absolut5 z9 ,gode heiligt en wdt1 ,joh4 #ag3ai1 dan h\dt de heiligheid ,gods op beg9sel van /raf en ka/d+ te wez51 en wordt z 9 d5 ,heilig5 ,gee/1 die 9 het ,o4 ,t4 nog ma> enkele mal5 zoo heet1 ,ps4 #ea3ac1 ,jes4 #fc3aj1 do* ?ans g]egeld di5 naam draagt1 het pr9cipe van de heilig+ d] geme5te4 ,deze is ?ans het 1 #a ,petr4 #b3e1 #i1 ,ef4 #b3ai1 #e3bg1 be/a&e uit 1 1 1 ,ef4 #a3a1 #d1 ,col4 #a3b1 #bb1 #c3ab1 #a ,cor4 #g3bd1 geheel en al van de zonde bevrd en g]e9igd en eeuwiglk met ziel en li*aam ,gode gewd4 ,de heiligheid1 welke ,ihvh zi* gev5 doet aan ,israel en ,israel geheel en al opeis*t voor zn di5/1 op5ba>t zi* t5 slotte het hoog/e da>91 dat ,god zi* 9 ,*ri/us aan de geme5te geeft en deze v]lo/ en re9igt van alle ong]e*tigh$54 #ac4 ,b de heiligheid ,gods behoort ook zne he]lkheid4 ,de ,s*rift bezigt da>voor de woord5 en 2 van het v]bum 1 zwa>1 gewi*tig zn1 is de v]s*n+ van hem1 die gewi*tig1 voornaam is2 da>naa/ is ook 9 gebruik 1 dat de he]lke v]s*n+ a&uidt van hem1 wi5s naam wd v]breid is1 en 1 hetwelk die v]s*n+ a&uidt 9 ha> glans en s*oonheid1 ,delitzs* op ,ps4 #h3f4 ,het grieks*e woord da>voor 9 ,,lxx en ,n4 ,t4 is 1 de erk5n+1 die iem& g5iet ( wa>op h aanspraak heeft1 subjectief dus de erk5n+1 die iem& toekomt ( feitelk ges*onk5 wordt1 de roem ( e]1 wa>9 h deelt1 syn4 met en 1 ,op4 #e3ab1 opp4 1 #b ,cor4 #f3h2 en objectief de v]s*n+1 ge/alte1 het aanzi51 de pra*t1 glans1 he]lkheid van e5 p]soon ( zaak1 die zi* v]toont1 ( de p]soon ( zaak zelf 9 hunne he]lke v]s*n+1 en dan v]want met 1 1 1 ,jes4 #ec3b1 #a ,cor4 #aa3g4 ,de 1 geeft da>om te k5n5 de glans en he]lkheid1 die van alle deugd5 ,gods en van heel zne zelfop5b>+ 9 natuur en bov5al 9 g5ade onafs*eidelk is1 de he]lke ge/alte1 wa>9 ,h all]wege teg5ov] s*epsel5 optre$t4 ,deze he]lkheid en maje/eit1 wa>m$e ,god bekle$ is en die al zn do5 k5m]kt1 #a ,*ron4 #af3bg1 ,ps4 #bi3d1 #if3f1 #ajd3a1 #aaa3d1 #aac3d enz41 op5ba>t zi* 9 de gans*e s*epp+1 ,ps4 #h1 ,jes4 #f3c1 ma> wordt to* vooral gezi5 op het t]re9 d] g5ade4 ,z v]s*nt aan ,israel1 ,ex4 #af3g1 #aj1 #bd3af1 #cc3ah v4 ,lev4 #i3f1 #bc1 ,num4 #ad3aj1 #af3ai enz4 ,deut4 #e3bd4 ,z v]vulde d5 tab]nakel en d5 tempel1 ,ex4 #dj3cd1 #a ,kon4 #h3aa en deelde zi* m$e aan heel het volk1 ,ex4 #bi3dc1 ,eze*4 #af3ad enz4 ,bov5al wordt ze aans*\wd 9 ,*ri/us1 d5 ,e5iggebor5e1 ,joh4 #a3ad en door ,hem 9 de geme5te1 ,rom4 #ae3g1 #b ,cor4 #c3ah1 welke v]wa*t de zalige hope en v]s*n+ d] he]lkheid van d5 groot5 ,god en van h>5 ,zaligmak] ,jezus ,*ri/us1 ,tit4 #b3ac4 ,me]mal5 wordt z met de he]lkheid ,gods 9 v]b& gebra*t4 ,ex4 #bi3dc1 ,jes4 #f3c en da>om ook bes*rev5 als e5 vuur1 ,ex4 #bd3ag1 ,lev4 #i3bd en als e5e wolk1 #a ,kon4 #h3aj1 #aa1 ,jes4 #f3d4 ,zond] twfel d5kt de ,s*rift b die wolk en dat vuur aan z9nelk wa>neemb>e1 creatuurlke vorm51 wa>ond] zi* ,gods teg5woordigheid k5ba> maakte1 cf4 deel ,i #bdi4 ,iets &]s is het e*t] met het li*t1 wa>m$e de he]lkheid ,gods dikw]f v]gelek5 en wa>ond] ze telk5s voorge/eld wordt4 ,li*t is 9 de ,s*rift het beeld van wa>heid1 heiligheid en zaligheid1 ,ps4 #dc3c1 ,jes4 #aj3ag1 ,ps4 #ig3aa4 ,deze v]gelk+ is zoo e5v\dig en natuurlk1 dat er wa>lk de ond]/ell+ niet voor noodig is1 dat ,ihvh oorspronkelk e5 zonnegod 01 ,ku551 ,g4 v4 ,i4 ,i #dh v4 #bdj v4 #bdi4 #bfg1 ev5m9 als de b5am+ rots/e5 op e5e vroeg]e p]iode van /e5di5/ behoeft te wz51 ,ku551 ,i #cib-cie4 ,het li*t d] zon en het vuur des hemels lev]5 aan d5 ,israeliet de /( voor de bes*rv+ d] deugd5 van ,iahveh1 ma> h is zi* duidelk da>b bewu/1 9 beeld te sprek54 ,gelk de dond] zne /em is1 ,ps4 #ajd3g1 ,am4 #a3b1 ,jes4 #cj3cj1 zoo is het li*t d] natuur zn kle$1 ,ps4 #ajd3b4 ,wat het li*t 9 de natuur is1 bron van k5nis1 van re9heid1 van vreugde1 dat is ,god 9 het gee/elke4 ,h is het li*t d] vrom51 ,ps4 #bg3a1 zn aangezi*t1 zn woord v]spreidt li*t1 ,ps4 #dd3d1 #hi3af1 #aai3aje1 9 zn li*t alle5 zi5 z het li*t1 ,ps4 #cf3aj4 ,h zelf is l\t] li*t1 zond] dui/]nis en vad] van al wat li*t is1 #a ,joh4 #a3e1 #a ,tim4 #f3af1 ,jak4 #a3ag1 en is na> de bel(te1 ,jes4 #i3a1 #fj3a1 #ai1 #bj1 ,mi*4 #g3h1 9 ,*ri/us als het li*t v]s*551 ,mt4 #d3af1 ,luk4 #b3cb1 ,joh4 #a3d1 #c3ai1 #h3ab1 #a ,joh4 #b3bj1 zoodat nu zne geme5te li*t is 9 ,hem1 ,mt4 #e3ad1 ,ef4 #e3h1 #a ,!s4 #e3e1 en het volle li*t tegemoet gaat1 ,op4 #ba3bc v4 #bb3e1 ,col4 #a3ab4 ,de ,jod5 da*t5 lat] b deze aan e5 ges*ap51 zi*tb>5 glans1 aan e5 ,li*tleib1 wa>door ,h zne teg5woordigheid 9 de s*epp+ k5ba> maakte en vatt5 ha> 9 de s*e*9a zelfs op als e5 p]soonlk subject1 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #ahhj ,s4 #afj1 #agi-ahd4 ,uit de ,joods*e !ologie is deze me5+ ov]gegaan 9 de !osophie4 ,bhme bes*rft de he]lkheid ,gods als e5 ,leib des ,gei/es1 als e5 ,rei* d] ,h]rli*keit ,gottes1 das ewige ,himmelrei*1 wor9 die ,kraft ,gottes wes5tli* i/1 t+i]t vom ,glanz und ,kraft des ,feu]s und des ,li*ts1 als e5 onges*ap5 hemel1 e5 p>ads1 ,joh4 ,claass51 ,jakob ,bhme1 se9 ,leb5 und se9e !os4 ,w]ke ,i #aeg1 ,,ii #fa1 en zoo ook ,baad]1 ,joh4 ,claass51 ,fr4 v4 ,baad]s ,leb5 u4 !os4 ,w]ke ,,ii #ij f4 ,oet+]1 ,die ,!ol4 aus d] ,idee des ,leb5s1 h]ausgeg4 von ,j4 ,hamb]g] #aheb ,s4 #aac f4 #aag f4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 ,s4 #di f4 ,ke]l1 ,d] ,m5s* das ,eb5bild ,gottes ,,ii #ag f4 #aac4 ,id4 ,die ,lehre des ,n4 ,t4 von d] ,h]rli*keit ,gottes1 ,basel #ahfc4 ,ond] de ,lu!rs*e !olog5 0 er vroeg] re$s /rd ov]1 ( ,god 9 eig5lk5 7,dannhau]1 ,*emniz7 dan wel 9 oneig5lk5 7,musaeus e4 a47 z9 li*t w]d g5oemd1 ,m4 ,vitr+a1 ,doctr4 *r4 relig4 ,i #aci4 ,9 de ,oo/]s*e k]k he*tte zelfs het concilie van ,con/ant9opel 9 #adca zne go$keur+ aan de le] van e5 onges*ap51 ,goddelk li*t1 dat van het wez5 ,gods ond]s*eid5 01 ,kurtz1 ,lehrb4 d] ,kir*5ges*4 #fi1 #b4 ,to* kan deze me5+ niet word5 go$gekeurd4 ,de ,s*rift le]t duidelk de gee/elkheid en de onzi*tba>heid ,gods4 ,het aannem5 van e5 he]lkheid ,gods1 als e5e plaats1 1 ge/alte1 1 1 1 als e5 1 van e5 li*aam1 e5 rk1 e5 hemel1 die z het dan ook onges*ap51 to* van zn wez5 ond]s*eid5 z\ zn1 is met bov5g5oemde eig5s*app5 en ev5zoo met de e5v\digheid ,gods 9 /rd4 ,ook als de ,s*rift van ,gods aangezi*t1 he]lkheid en maje/eit gewaagt1 spreekt ze 9 beeld4 ,ma> gelk alle volmaak!d51 zoo komt ook deze 9 zne s*epsel5 uit4 ,z is m$$eelba>4 ,er is 9 het ges*ap5e e5 zwakke glans van de onuitsprekelke he]lkheid en maje/eit1 die ,god bezit4 ,gelk de s*epsel5 ons opleid51 om van ,gods eeuwigheid en alomteg5woordigheid1 van zne g]e*tigheid en g5ade te sprek51 zoo do5 z ons iets k5n5 van de he]lkheid ,gods4 ,to* is ook hi] de analogie ge5 id5titeit4 ,re$s 9 de taal komt dit uit4 ,b de s*epsel5 sprek5 we van mooi1 s*oon1 fraai2 ma> de ,s*rift heeft voor de s*oonheid ,gods e5 eig5 naam1 di5 van he]lkheid4 ,da>om v]di5t het ook ge5 aanbevel+1 om met de k]kvad]s1 s*ola/ici en ,rooms*e !olog5 van de pul*ritudo ,dei te sprek54 ,augu/9us sprak re$s 9 di5 z94 ,h g+ uit van de grond/ell+3 ,omne quod e/1 9 quantum e/1 v]um1 bonum1 pul*rum e/4 ,nu is er 9 het zn en dus ook 9 het w>e1 go$e en s*oone ond]s*eid1 rangord5+1 opklimm+4 ,na>mate iets me] zn heeft1 heeft het ook me] wa>heid1 go$heid en s*oonheid4 ,alles is s*oon 9 zn soort4 ,s+ula op]a ,dei4444 inv5iuntur hab]e laudabiles m5suras et num]os et ord9es 9 suo quaeque g5]e con/ituta1 de ,g54 c4 ,mani*4 ,i #ba4 ,ine/ enim omnibus quoddam naturae sui g5]is decus1 de ,g54 ad litt4 ,,iii #ad4 ,alle s*epsel5 drag5 da>om b tot de s*oonheid van het geheel4 ,ma> alle s*oonheid d] s*epsel5 is v]gankelk en v]&]lk2 ze zn niet s*oon door zi*zelve1 ma> door p>ticipatie aan e5e hoog]e1 absolute s*oonheid4 ,ond]vraag alle s*epsel53 ,respond5t tibi omnia3 ecce1 vide1 pul*ra sumus4 ,pul*ritudo eorum1 confessio eorum1 ,s]m4 #bda4 ,die hoog/e s*oonheid1 wa>he5 alle s*epsel5 wz51 is ,god4 ,h is summum esse1 summum v]um1 summum bonum en ook de hoog/e onv]&]lke s*oonheid4 ,i/a pul*ra mutabilia quis fecit1 nisi incommutabilis pul*]8 ib4 ,god is de hoog/e s*oonheid1 wl 9 zn wez5 absolute e5heid en maat en orde is4 ,hem ontbreekt niets1 en er is niets ov]tolligs 9 ,hem1 de ord4 ,i #bf4 ,,ii #ea4 de beata vita #cd4 c4 ,acad4 ,,ii #i4 ,ritt]1 ,ges*4 d] *ri/l4 ,philos4 ,,ii #bhi f4 ,ook 9 deze opvatt+ van ,augu/9us is de invlo$ van het neoplatonisme niet te misk5n51 dat de ,godheid ev5e5s bes*\wde als de hoog/e s*oonheid en de oorzaak van al het s*oone1 ,zell] ,v #dhc f4 ,ma> zoo heeft deze g$a*te van ,augu/9us to* +ang gevond5 b ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #d #g4 ,bonav5tura1 ,breviloquium ,p>s ,i c4 #f4 ,petavius1 ,!ol4 dogm4 ,,vi c4 #h4 ,s*eeb51 ,ka?4 ,dogm4 ,i #ehi f4 enz4 ,da>5teg5 sprak5 de ,prot4 !olog5 lief/ van de maje/as en gloria ,dei1 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,i c4 #h sect4 #ah4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ca4 ,ma/ri*t1 ,!or4 pract4 !ol4 ,,ii c4 #bb4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,vi #dc4 ,9 de he]lkheid ,gods komt zne groo!id en v]hev5heid uit1 gelk ze zoo m5igmaal 9 de psalm5 en pr(et5 ges*ild]d wordt1 ,ps4 #ajd1 ,jes4 #dj1 ,hab4 #c4 ,ze heet groo!id en v]hev5heid1 inzoov] ze 9 het s*epsel e]bi$ige bewond]+ en aanbidd+ wekt4 ,ze wordt he]lkheid g5oemd1 9 zoov] ze /emt tot dank en roem en e]e4 ,ze wordt maje/eit geheet51 inzoov] z 9 v]b& /aat met zne absolute dignitas en ond]w]p+ eis*t van alle creatuur4 #ad4 ,aan ,god als d5 ,heilige komt t5 slotte nog toe de deugd d] g]e*tigheid4 ,de woord5 1 1 duid5 aan d5 /aat van iem&1 die met e5e wet ov]e5komt4 ,de e]/e beteek5is s*nt e5e =5sis*e te wez52 is h1 die 9 e5 proces voor d5 re*t] gelk heeft en da>om vrgesprok5 moet word51 oppos4 ,deut4 #be3a4 ,het is ook het woord voor hem1 die gelk heeft 9 e5 twi/ ( woord5/rd1 ,job #aa3b1 #cc3ab1 #cb1 ,jes4 #da3bf2 en het sub/antief kan da>om ook a&uid5 de jui/heid ( wa>heid van e5e bew]+ ( uitspraak1 ,ps4 #eb3e1 ,spr4 #af3ac1 ,jes4 #de3bc4 ,v]volg5s beteek5t het dan 9 het algeme51 dat iem& gelk heeft1 al komt er ook ge5 proces en ge5 re*tbank b te pas2 dat h het re*t aan zne zde heeft1 re*tva>dig en go$ is en met de wet ov]e5/emt1 ,g54 #cj3cc1 #ch3bf1 #a ,sam4 #bd3ah1 ,ps4 #ae3b4 ,van hi] wordt het ook op religieus t]re9 ov]gebra*t en op ,god toegepa/4 ,9 d5 ,p5tateu* wordt ,god nog sle*ts tweemaal g5oemd1 ,ex4 #i3bg1 ,deut4 #cb3d4 ,gods g]e*tigheid komt e]/ uit 9 de ges*i$5is1 9 zne rege]+ d] w]eld en 9 zne leid+ van ,israel1 en wordt da>om ook het mee/ door de psalmi/5 en pr(et5 ontwikkeld4 ,z op5ba>t zi* ov] heel de w]eld1 tot zelfs 9 de di]5 des velds1 ,ps4 #cf3g4 ,god is e5 ,re*t] d] gans*e a>de1 ,g54 #ah3be4 ,z be/aat da>91 dat ,god e5 iegelk v]geldt na> zn w]k1 d5 re*tva>dige en d5 goddelooze ond]s*eid5 beh&elt1 ,g54 #ah3be4 ,ma> nu is het opm]kelk1 dat de e5e zde dez] g]e*tigheid1 n4l4 die1 na> welke ,god d5 goddelooze /raft1 de ju/itia v9dicativa1 9 de ,s*rift veel m9d] op d5 voorgrond tre$t dan die &]e1 wa>na> ,h d5 re*tva>dige beve/igt4 ,die/el 9 zn artikel1 ,die ,idee d] ,g]e*tigheit vorzgli* im ,a4 ,t41 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 ,v #ahfj1 #btes ,heft1 ,s4 #agc-bec heeft hi]op t]e*t de a&a*t geve/igd en heeft b vel51 vooral b ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #ajb-aai1 in/emm+ gevond54 ,de zaak zelve1 die lat] 9 de dogmatiek als ju/itia v9dicativa w]d uitg$rukt1 ontbreekt niet4 ,integ5deel1 ,god h\dt d5 s*uldige ge5sz9s ons*uldig1 ,ex4 #bj3g1 ,nah4 #a3c4 ,h v]s*oont niet1 ,eze*4 #g3d1 #i1 #bg1 #h3ah1 #i3aj4 ,h neemt ge5 p]soon en ge5 ges*5k aan1 ,deut4 #aj3ag1 en oordeelt onp>tdig1 ,job #ac3f-ab1 #bb3b-d1 #cd3aj-ab1 #ce3f1 #g4 ,h is re*tva>dig en al zne oordeel5 zn re*t1 ,ps4 #aai3acg1 #abi3d2 ook wordt het /raff5 d] goddelooz5 me] dan e5maal met zne g]e*tigheid 9 v]b& gebra*t1 ,ex4 #f3e1 #g3d1 ,ps4 #g3ab1 #i3e-i1 #bh3d1 #fb3ac1 #gc1 #if3aj1 #ac1 #b ,*ron4 #ab3e-g1 ,neh4 #i3cc1 ,kl4 #a3ah1 ,jes4 #e3af1 #aj3bb1 ,dan4 #i3ad1 ,rom4 #b3e1 #b ,!ss4 #a3e-aj4 ,ma> to* is het wa>1 dat het /raff5 d] goddelooz5 mee/ uit d5 toorn ,gods wordt afgeleid en dat de g]e*tigheid 9 de ,s*rift vooral optre$t als pr9cipe des heils voor het volk ,gods4 ,de toorn ,gods wordt 9 het hebr4 door vele woord5 aang$uid1 1 1 1 1 1 1 mee/ v]taald door toorn1 toornigheid1 mee/ we]gegev5 door grimmigheid1 mee/ ov]gezet door v]bolg5heid1 ,,lxx en ,n4 ,t4 door 1 d5 inw5dig51 en 1 d5 na> buit5 zi* op5b>5d5 toorn1 sam5 v]bond51 ,rom4 #b3h4 ,deze toorn1 wa>van de grondwoord5 deels met het begrip br&5 sam5hang51 deels e5e heftige1 niet te b$w+5 beweg+ des gemo$s uitdrukk51 wordt dikwls v]gelek5 b e5 vuur1 ,lev4 #aj3f1 ,deut4 #cb3bb1 ,ps4 #ba3aj1 e5 br&1 ,deut4 #cb3bb1 #b ,kon4 #bc3bf1 ,ps4 #b3ab1 ,jes4 #cj3bg1 ,j]4 #ae3ad1 #ag3d1 en wordt da>om heet1 hittig1 ,ps4 #eh3aj1 ,deut4 #ac3ag1 #b ,*ron4 #bh3aa1 ,job #bj3bc1 ,jes4 #ac3i1 #ac1 en rook5de g5oemd1 ,deut4 #bi3cj1 ,ps4 #gd3a4 ,h wordt opgewekt en ont/ok5 door ,israels !ocratis*e zond5 teg5 het v]bond ,gods1 zooals e$breuk1 ,jos4 #i3bj1 on!ilig+ van d5 di5/ ,gods1 ,lev4 #aj3f1 ,num4 #a3ec1 #af3df1 #ah3e1 afgod]1 ,deut4 #i3ai1 de zonde van ,manasse1 #b ,kon4 #bc3bf1 ,david1 #a ,*ron4 #bg3bd1 en vooral door de zond51 wa>aan het volk zi* s*uldig maakte en wa>door het all]lei /raff5 heeft v]di5d1 ,jes4 #db3bd1 #be1 ,j]4 #g3bj1 #ba3e1 #cb3ca enz4 ,kl4 #b3b v41 #c3dc1 ,eze*4 #e3ac v41 #g3c1 #ac3ac enz4 ,za*4 #g3ab v4 ,deze toorn is s*rikkelk1 ,ps4 #gf3h1 en w]kt s*rik1 ,ps4 #b3e1 #ij3g1 sm>t1 ,job #ba3ag1 ,ps4 #ajb3aa1 /raf1 ,ps4 #f3b1 #ch3b1 ,j]4 #aj3bd1 v]woe/+1 ,j]4 #db3ah1 #b ,*ron4 #bi3h enz4 cf4 ,job #i3e1 ,ps4 #ba3aj1 #ef3h1 #he3e4 ,blk5s ,deut4 #f3ae1 #bi3bj1 #cb3ba1 ,job #af3i1 ,nah4 #a3b is met di5 toorn de haat1 de wraak en de v] v]want4 ,de haat heeft bna altd de zondige dad51 ,deut4 #af3bb1 ,ps4 #de3h1 ,spr4 #f3af1 ,j]4 #dd3d1 ,hos4 #i3ae1 ,am4 #e3ab1 ,za*4 #h3ag1 ,op4 #b3f1 en sle*ts enkele mal5 de zondige p]son51 ,ps4 #e3f1 ,mal4 #a3c1 ,rom4 #i3ac1 tot object4 ,de wraak 1 1 die ,gode wordt toeges*rev51 ,nah4 #a3b1 #a ,!ss4 #d3f en ,hem uitdrukkelk wordt voorbeh\d51 ,deut4 #cb3ce1 ,rom4 #ab3ai1 ,hebr4 #aj3cj1 op5ba>t zi* ook nu soms wel 9 oordeel en g]i*t1 ,num4 #ca3b1 #c1 ,ri*t4 #e3b1 #aa3cf1 #af3bh1 #b ,sam4 #d3h1 #bb3dh1 ,ps4 #ah3dh1 #ii3h1 ma> zal zi* to* e]/ 9 al ha> kra*t op5b>5 9 de toekom/1 9 d5 dag d] wrake1 ,deut4 #cb3da1 #db1 ,ps4 #id3a1 #adi3g1 ,jes4 #cd3h1 #ce3d1 #ei3ag1 #fa3b1 #d1 ,j]4 #df3aj1 #ej3ae1 #bh1 #ea3aa1 ,eze*4 #be3adv41 ,mi*a #e3ad4 ,de v] ,gods1 1 die me]mal5 voorkomt1 ,ex4 #bj3i1 #cd3ad1 ,deut4 #d3bd1 #e3i1 #f3ae1 ,jos4 #bd3ai1 ,nah4 #a3b wordt da>door opgewekt1 dat ,israel1 de bruid van ,ihvh1 zne re*t5 als bruidegom en man kr5kt door &]e god5 na te ho]e]51 ,deut4 #cb3af1 #ba1 #b ,kon4 #ad3bb1 ,ps4 #gh3eh1 ,eze*4 #h3c1 #e en op5ba>t zi* da>91 dat ,ihvh nu ook zn]zds ,israel tot jalo]s*heid v]wekt door e5 &] volk te v]kiez51 ,deut4 #cb3ba1 ,ps4 #gi3e1 ,eze*4 #e3ac1 #af3ch1 #bc3be1 ,rom4 #aj3ai4 ,naa/ al deze deugd5 wordt nu de g]e*tigheid ,gods mee/5tds 9 bonam p>tem opgevat en na> die zde bes*rev51 na> welke z de re*tva>dig5 9 het gelk /elt en tot e]e en heil v]heft4 ,da>9 be/aat vooral de van ,ihvh1 dat ,h de g]e*tigheid d] re*tva>dig5 erk5t1 9 het li*t /elt en triumfe]5 doet4 ,h is re*tva>dig omdat ,h heil bes*ikt aan de vrom51 h5 beve/igt1 ,ps4 #g3aj1 ui!lpt1 #ca3b1 antwoordt1 #fe3f1 v]hoort1 #adc3a1 uitr$t1 #adc3aa1 lev5d maakt1 #aai3dj1 vrspreekt1 #cd3bc1 re*t doet1 #ce3bc enz41 t]wl de goddelooz5 niet kom5 tot zne g]e*tigheid1 #fi3bh1 #bi4 ,de g]e*tigheid van ,ihvh vormt da>om ge5 teg5/ell+ met zne go$]ti]5heid1 gelk de toorn doet1 ,ps4 #fi3bev41 ma> is da>m$e v]want en synoniem1 ,ps4 #bb3cb1 #cc3e1 #ce3bh1 #dj3aa1 #ea3af1 #hi3ae1 #ade3g1 ,jes4 #de3ba1 ,j]4 #i3bd1 ,hos4 #b3ah1 ,za*4 #i3i4 ,de betoon+ d] g]e*tigheid ,gods is tegelk betoon+ van zne g5ade1 ,ps4 #ig3aa1 #ab1 #aab3d1 #aaf3e1 #aai3ae-ai4 ,zelfs de v]gev+ d] zond5 is aan die g]e*tigheid ,gods te dank51 ,ps4 #ea3af1 #ajc3ag1 #a ,joh4 #a3i4 ,de op5b>+5 van die g]e*tigheid1 1 zn da>om heilsweldad51 dad5 van r$d+ en v]loss+1 ,ri*t4 #e3aa1 #a ,sam4 #ab3g1 ,ps4 #ajc3f1 ,jes4 #de3bd1 #be1 ,mi*a #f3e4 ,vooral b ,jesaia komt dit sot]iologis* k>akt] d] g]e*tigheid ,gods treff5d uit4 ,israel is wel e5 zondig volk en is da>om ook zwa> ge/raft1 #dc3bf1 #dh3a1 #ec3aa1 #eg3ab1 #ei3d1 #fd3e1 ma> desniettem9 is ,israel teg5ov] de ,heid55 9 zn re*t2 het heeft 9 we]wil van al zne ov]tr$+5 e5e re*tva>dige zaak voor1 het heeft to* t5 slotte het re*t aan zne zde4 ,als het dan ook g5oeg is geka/d1 zal ,gods g]e*tigheid opwak5 en ,israel 9 dit zn re*t erk5n5 en uit al zn ell5de v]loss51 #dj3av41 #ed3e1 #gv41 #eg3aev41 #fa3av4 enz4 ,en zoo is het met alle vrom54 ,p]soonlk zn ze zond>51 /aan ze s*uldig aan all]lei ong]e*tigheid en zn ze e5 arm en ell5dig volk4 ,ma> ze /aan e5e re*tva>dige zaak voor1 z v]tr\w5 op d5 ,he]e1 en z mak5 er /aat op1 dat ,god hun re*t do5 zal1 hun twi/zaak zal twi/5 en h5 kron5 zal met zn heil1 ,ps4 #ag3av4 #ah3ba1 #bb1 #cd3af1 #ajc3f1 #adj3ac4 ,en ook 9 het ,n4 ,te/4 be/aat ,gods bepaaldelk da>91 dat ze 9 ,*ri/us e5 zo5middel bi$t1 wa>door ,h zo[el zelf blkt als ook kan 1 en voorts aan de zn5 v]gev+ s*5kt1 #a ,joh4 #a3i en heil bes*ikt1 ,joh4 #ag3be1 #b ,tim4 #d3h4 ,me] nog1 t5 slotte wordt zelfs de toorn en v]1 de haat en wraak aan de r$d+ en v]loss+ van zn volk di5/ba>4 ,zn toorn is na e5 we9ig tds volbra*t1 ,ps4 #cj3f1 #gh3ch1 #he3d1 #ajc3i1 ,jes4 #aj3be1 #dh3i1 #ea3bb1 #ed3h1 ,j]4 #c3abv4 #cb3cg1 ,eze*4 #dc3g-i1 ,dan4 #i3af1 ,hos4 #ad3e1 ,mi*a #e3ah1 en zn v] teg5 ,israel heeft e5 e9de1 ,eze*4 #af3db1 #cf3fv4 ,za*4 #h3bv4 ,dan zal zn toorn en v] en wraak zi* teg5 de v&5 zns volks ke]5 9 d5 groot5 dag des toorns en d] wrake1 ,deut4 #cb3da1 #db4 ,jes4 #ac3bv41 #bf3aa1 #cj3bgv41 #cd3h1 #ce3d1 #db3aa1 #ei3ag1 #fa3b1 #d1 #fc3cv41 ,j]4 #aj3be1 #df3aj1 #ej3ae1 #bh1 #ea3aa1 ,klaagl4 #c3ff1 ,eze*4 #be3adv41 #ch3ai1 #ci3be1 ,mi*a #e3ad1 ,nah4 #a3b1 ,hab4 #c3ab1 ,zef4 #a3aev41 #b3b enz41 en da>door voor ,israel t5 zeg5 en t] v]loss+ v]/rekk51 #b ,kon4 #ai3ca1 ,jes4 #i3f1 #cg3cb1 ,joel #b3ah1 ,za*4 #a3ad1 #h3b4 ,en ev5zoo zegt het ,n4 ,t41 dat1 al ru/ ,gods toorn nu re$s op de goddelooz51 ,joh4 #c3cf1 ,ef4 #b3c1 #a ,!ss4 #b3af1 to* die toorn 9 al zne s*rikkelkheid e]/ op5ba> word5 zal 9 de toekom/1 ,mt4 #c3g1 ,luk4 #c3g1 #ba3bc1 ,rom4 #e3i1 #a ,!ss4 #a3aj1 #e3i1 ,ef4 #e3f1 #c3f1 ,op5b4 #f3af1 #ag1 #aa3ah1 #ad3aj1 #af3ai1 #ai3ae4 ,ov] de g]e*tigheid ,gods 9 de ,s*rift1 cf4 behalve ,die/el en ,rits*l t4 a4 p41 ,ortloph 9 e5e v]h&el+ ov] de g]e*t4 ,gods1 ,zeits4 f4 lu?4 ,!ol4 u4 ,kir*e #ahfj4 ,kautzs*1 ,ueb] die ,d]ivata des ,/ammes im altt4 ,spra*gebrau*1 ,tb+5 #ahha4 ,ko5ig1 ,de vi vocis 9 libris prophet>um1 ,p>is #ahid4 ,crem]1 s4 v4 ,k/l91 9 ,h]zog #e1 #caa en ,/ud4 u4 ,krit4 #ahib1 #ctes ,heft ,s4 #dbc-dbe4 ,oehl]1 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #dg4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 ,s4 #edj f4 ,sm5d1 ,altt4 ,religionsges*4 #cfc f4 #daj f4 ,ku551 ,g4 v4 ,isr4 ,i #fev4 ,a4 ,fricke1 ,d] paul94 ,grundbegriff d] 1 errt]t auf ,grund von ,rom4 #c3ba-bf4 ,leipzig ,bhme #ahhh4 ,h4 ,beck1 ,die 4 bei ,paulus1 ,neue ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahie1 #btes ,heft ,s4 #bdi-bfa1 en v]d]e litt4 lat] 9 d5 locus de ju/ificatione4 ,ov] d5 toorn ,gods3 ,lactantius1 de ira ,dei4 ,t]tull4 de ira ,dei4 ,b>?olomi1 ,vom ,zorne ,gottes1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfa v4 #bef-bgg4 ,web]1 ,vom ,zorne ,gottes #ahfb4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii ,s4 #aai-aef4 ,die/el1 t4 a4 p4 ,s4 #aic f4 ,lange art4 9 ,h]zog1 ,kbel 9 ,h]zog4 ,oehl] #dh4 ,s*ultz1 ,s4 #efj f4 ,sm5d ,s4 #ii f4 ,crem] s4 v4 enz4 ,9 de dogmatiek kreeg het begrip gewoonlk e5 ruim] z94 ,soms w]d het zoo bre$ g5om51 dat er ook de volmaak!id ( heiligheid ,gods ond] viel2 g]e*tigheid 0 dan de deugd zelve en inbegrip van alle deugd52 b ,god be/a&e 9 de volmaakte ov]e5/emm+ met zi*zelv51 ju/itia div9a4 ,ma> gewoonlk w]d z to* 9 navolg+ van ,ari/oteles 9 eng] z9 opgevat4 ,deze oms*reef ze 9 zne e?iek als 1 ' 2 ze is sle*ts mogelk 9 e5e maats*app van wez5s1 die e5e groot]e ( kle9]e hoeveelheid go$]5 kunn5 bezitt52 ond] de god5 be/aat z niet1 omdat er ge5 mate is voor hun bezit1 en ond] de r$elooze s*epsel5 ev5m91 omdat er ond] h5 van ge5 eig5dom sprake is4 ,de ju/itia ond]/elt dus all]e]/1 dat er re*t5 be/aan1 die door d5 wetgev] ges*onk5 zn1 ju/itia dom9ica1 legislativa1 dispositiva2 v]volg5s1 dat die re*t5 ov] en we] b v]drag51 contract5 word5 geerbi$igd1 ju/itia commutativa2 en e9delk dat die re*t51 welke er be/aan1 word5 geh&haafd1 ju/itia di/ributiva1 en wel door loon1 ju/itia remun]ativa1 ( door /raf1 ju/itia v9dicativa2 9 al die deel5 0 de g]e*tigheid con/ans et p]petua voluntas jus suum cuique tribu5di4 ,dit alles w]d ov]g$rag5 op ,god2 en zoo kreeg het begrip d] g]e*tigheid 9 de dogmatiek e5 veel ruim] z9 dan 9 de ,s*rift4 ,nu is hi]teg5 ge5 ov]weg5d bezwa>1 mits het ond]s*eid 9 het spraakgebruik ma> 9 het oog geh\d5 wordt1 want de zak5 zelve1 die 9 de dogmatiek ond] de ju/itia ,dei word5 beh&eld1 kom5 alle kla> 9 de ,h4 ,s*rift voor4 ,zelfs is er e5 voordeel aan v]bond51 omdat z geleg5heid bi$t1 om de g]e*tigheid ,gods 9 heel ha> omvang teg5 h>e be/rd]s te h&hav54 ,de ,gno/iek5 9 het algeme5 en vooral ,m>cion maakt5 e5e s*]pe teg5/ell+ tuss*5 wet en evangelie1 w]k5 en gelo(1 vlees* en gee/1 en zoo ook tuss*5 d5 ,god des toorns1 d] wrake1 d] g]e*tigheid1 die zi* 9 het ,o4 ,t4 op5ba>de1 en d5 ,god d] liefde en d] g5ade1 die 9 het ,n4 ,t4 9 ,*ri/us zi* bek5d _h gemaakt1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #bbh f42 en lat] is wez5lk 9 d5zelfd5 z9 de g]e*tigheid1 bepaaldelk de /raff5de g]e*tigheid1 als 9 /rd met zne liefde1 door vel5 aan ,god ontzegd4 ,nu do5 zi* b de ju/itia ,dei vele moeilkh$5 voor2 b ,god is er to* ge5 re*t d5kba>1 dat bov5 ,hem /aat en wa>aan ,h zi* te h\d5 heeft1 want zn wil is de hoog/e wet2 re*t5 hebb5 s*epsel5 teg5ov] ,hem niet1 want z hebb5 alles van ,hem ontvang5 en ,hem niets w$]v]gold52 op beloon+ kunn5 z ge5 aanspraak mak51 want ook1 wanne] z alles g$aan hebb5 wat z s*uldig w>5 te do51 zn z onnutte di5/kne*t52 en ook s*nt niets 9 zne natuur ,hem tot /raff5 te dw+52 wa>om z\ ,h1 die de ,alma*tige is1 niet kunn5 v]gev5 zond] voldo5+ ( /raf8 ,om e*t] niet te v] van het bbels* begrip d] g]e*tigheid af te dwal51 is het v]kieslk1 om al deze vrag5 niet hi] ma> /raks b d5 wil en de vrheid ,gods t] sprake te br5g54 ,de g]e*tigheid is 9 de ,h4 ,s*rift ge5 eig5s*ap van het dom9ium absolutum ,gods ma> ru/ op z$elk5 grondslag4 ,al is het to*1 dat e5 s*epsel uitt]a>d ge5 re*t5 teg5ov] ,god hebb5 kan1 ,rom4 #aa3ce1 #a ,cor4 #d3g en al is er van e5e ju/itia commutativa ge5 sprake1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ba art4 #a1 het is to* ,god zelf1 die aan zne s*epsel5 als het w>e re*t5 geeft4 ,i$] s*epsel heeft 9 de creatie e5 eig5 a>d ontvang52 er zn wett5 en ord9antin voor alle ges*ap5e d+52 er zn re*t51 die 9 het be/aan en 9 de natuur van al het znde ligg5 opgeslot54 ,bov5al zn er zulke re*t5 gegev5 aan de r$elke s*epsel51 en ond] deze w$]om voor alle t]re951 wa>op z zi* beweg51 voor v]/& en h>t1 ziel en li*aam1 kun/ en wet5s*ap1 gez9 en maats*app1 godsdi5/ en z$elkheid4 ,en als die re*t5 door d5 m5s* v]beurd en v]zondigd zn1 dan ri*t ,god b ,noa* e5 fo$us naturae en b ,abraham e5 fo$us gratiae op1 wa>9 ,h w$]om aan zne s*epsel5 uit g5ade all]lei re*t5 toek5t en zi*zelv5 ond] e$e tot h&hav+ di] re*t5 v]b9dt4 ,zoo is er door ,gods g5ade e5e gans*e re*tsorde ge/eld1 beide 9 natuur en g5ade1 met all]lei inzett+51 ord9antin en wett51 die ,hzelf h&haaft en he]s*5 doet4 ,deze inzett+5 en re*t5 word5 e*t] 9 de ,s*rift niet uit ,gods g]e*tigheid afgeleid1--welke g]e*tigheid z\ ,hem da>toe ook v]pli*t58--ma> uit zne heiligheid en g5ade4 ,en zek] is dit jui/]1 dan dat ze met d5 naam van ju/itia legislativa word5 aang$uid4 ,to* is dit niet v]ke]d1 als er ma> niet b g$a*t wordt1 dat ,god kra*t5s e5e ( &]e g]e*tigheid alle die re*t5 aan zne s*epsel5 gaf en gev5 moe/4 ,dit is er e*t] jui/ 91 dat ,god de ,hoog/e ,wetgev] is1 en dat heel de re*tsorde op alle gebi$ wortelt 9 ,hem4 ,alle re*t1 wat het ook z1 heeft zn laat/5 en diep/5 grond1 niet 9 e5 contrat social no* 9 e5 zelf/&ig natuurre*t1 no* 9 de hi/orie1 ma> alle5 9 d5 wil ,gods1 en 9 di5 wil1 niet als dom9ium absolutum g$a*t1 ma> als e5 wil van go$heid en g5ade4 ,gods g5ade is de bron van alle re*t4 ,ma> voorts h&haaft ,god die re*tsorde ook op alle t]re9 des lev5s2 ,h1 die de g]e*tigheid zelve en de bron van alle re*t is1 is ook de judex1 de v9dex ju/itiae4 ,zne ju/itia legislativa sluit de ju/itia judicialis 94 ,re*t is ge5 re*t1 wanne] het niet geh&haafd wordt1 desnoods met dwang en /raf4 ,wel is deze niet vanzelf met de re*tsorde gegev54 ,zond] zonde z\ to* de re*tsorde hebb5 be/aan2 ma> ze z\ zond] dwang door alle s*epsel vrwillig en uit liefde zn gehoorzaamd4 ,het is de zonde1 die het re*t noodzaakt1 ov]e5kom/ig zne natuur1 zi* met geweld en dwang te do5 e]bi$ig54 ,niet het re*t op zi*zelf ma> wel het k>akt] van dwang1 dat het ?ans drag5 moet1 is door de zonde noodzakelk geword54 ,ma> zoo we9ig is dit k>akt] van dwang toevallig ( willekeurig1 dat er ?ans ge5 re*t zond] dat k>akt] d5kba> is en ons eig5 gewet5 da>aan zelf getuig5is geeft4 ,de z$elke orde is zoo we9ig met de re*tsorde 9 /rd1 dat z deze veele] draagt1 eis*t en /eunt4 ,het re*t is e5 belangrk /uk d] moraal4 ,de g]e*tigheid is jui/ de weg1 wa>9 de g5ade en liefde ,gods geh&haafd en tot triumf v]hev5 wordt4 ,z1 die met ,m>cion tuss*5 g]e*tigheid en g5ade e5e teg5/ell+ aannem51 misk5n5 het v]b& tuss*5 z$elke en re*tsorde1 en v]/aan niet de maje/eit en de he]lkheid van het re*t4 ,de ju/itia ,dei moet da>om kra*t5s ha> a>d e5e ju/itia judicialis en dus e5]zds e5e ju/itia remun]ativa en &]]zds e5e ju/itia v9dicativa zn4 ,niet als( het s*epsel ooit uit zi*zelf op e5ig loon z\ kunn5 aanspraak mak5 ( 9 zi*zelf niet zond] /raf v]gev+ z\ kunn5 ontvang52 ma> ,god is het aan zn v]bond1 aan het e5maal door ,hem +e/elde re*t1 aan zn naam en e]e v]pli*t1 om zn volk tot heil te br5g5 en de goddelooz5 te /raff54 ,zoo kan alle5 het re*t tot he]s*app en triumf kom54 ,er ligt wa>heid 9 het fiat ju/itia1 p]eat mundus2 ma> de ,s*rift /elt to* s*oon] deze g$a*te op d5 voorgrond1 dat er re*t ges*i$5 moet1 opdat de w]eld beh\d5 worde4 ,cf4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,iii #be ,,iv #ci sq4 ,t]tullianus1 adv4 ,m>c4 passim4 ,orig4 de pr9c4 ,,ii #e1 #c4 ,pseudodion4 de div4 nom4 #h #g4 ,anselmus1 ,prosl4 c4 #i sq4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iv #df en de comm4 van ,?omas en ,bonav5tura1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ba4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,ii c4 #h ,sect4 #ab4 ,qu5/$t ,i #bib4 ,hollaz #bfh4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #cid sq4 ,polanus1 ,synt4 ,,ii c4 #bf4 ,voetius1 ,disp4 ,i #cci-djb4 ,ow51 on div4 ju/ice1 ,works #ahfb ,x #dha-fbd4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,v4 ,moor ,i #fgd sq4 #iif sq4 ,meer1 ,de ,godd4 eig5s*4 ,,iv #hiv4 ,e4 ,god als ,s\v]e94 #ae4 ,b al de beh&elde deugd5 kom5 t5 slotte nog die1 welke ,gode eig5 zn als ,s\v]e94 ,god is de ,s*epp]1 en dus de ,eig5a>1 ,bezitt]1 ,he] van alles2 niets be/aat ( bezit iets buit5 ,hem2 ,h alle5 heeft absolute zegg5s*ap2 ,zn wil besli/ altd en ov] alles4 ,van di5 s\v]e95 wil1 1 1 ,dan4 #d3ce1 #f3ah1 1 is dan ook 9 de ,h4 ,s*rift telk5s sprake4 ,die wil is de laat/e oorzaak all] d+51 van hun zn en hun zoo-zn4 ,da>uit wordt alles afgeleid1 de s*epp+ en ond]h\d+1 ,op4 #d3aa1 de rege]+1 ,spr4 #ba3a1 ,dan4 #d3ce1 ,ef4 #a3aa1 het ld5 van ,*ri/us1 ,luk4 #bb3db1 de v]kiez+ en v]w]p+1 ,rom4 #i3ae v41 de w$]geboorte1 ,jak4 #a3ah1 de heiligmak+1 ,phil4 #b3ac1 het ld5 d] geloovig51 #a ,petr4 #c3ag1 ons lev5 en lot1 ,jak4 #d3ae1 ,hd4 #ah3ba1 ,rom4 #ae3cb1 zelfs de kle9/e en nietig/e d+51 ,mt4 #aj3bi enz4 ,en di5ov]e5kom/ig w]d ook 9 de *ri/elke !ologie en zi*zelv5 ond] e$e tot h&hav+ di] re*t5 v]b9dt4 ,zoo is er door ,gods g5ade e5e gans*e re*tsorde ge/eld1 beide 9 natuur en g5ade1 met all]lei inzett+51 ord9antin en wett51 die ,hzelf h&haaft en he]s*5 doet4 ,deze inzett+5 en re*t5 word5 e*t] 9 de ,s*rift niet uit ,gods g]e*tigheid afgeleid1--welke g]e*tigheid z\ ,hem da>toe ook v]pli*t58--ma> uit zne heiligheid en g5ade4 ,en zek] is dit jui/]1 dan dat ze met d5 naam van ju/itia legislativa word5 aang$uid4 ,to* is dit niet v]ke]d1 als er ma> niet b g$a*t wordt1 dat ,god kra*t5s e5e ( &]e g]e*tigheid alle die re*t5 aan zne s*epsel5 gaf en gev5 moe/4 ,dit is er e*t] jui/ 91 dat ,god de ,hoog/e ,wetgev] is1 en dat heel de re*tsorde op alle gebi$ wortelt 9 ,hem4 ,alle re*t1 wat het ook z1 heeft zn laat/5 en diep/5 grond1 niet 9 e5 contrat social no* 9 e5 zelf/&ig natuurre*t1 no* 9 de hi/orie1 ma> alle5 9 d5 wil ,gods1 en 9 di5 wil1 niet als dom9ium absolutum g$a*t1 ma> als e5 wil van go$heid en g5ade4 ,gods g5ade is de bron van alle re*t4 ,ma> voorts h&haaft ,god die re*tsorde ook op alle t]re9 des lev5s2 ,h1 die de g]e*tigheid zelve en de bron van alle re*t is1 is ook de judex1 de v9dex ju/itiae4 ,zne ju/itia legislativa sluit de ju/itia judicialis 94 ,re*t is ge5 re*t1 wanne] het niet geh&haafd wordt1 desnoods met dwang en /raf4 ,wel is deze niet vanzelf met de re*tsorde gegev54 ,zond] zonde z\ to* de re*tsorde hebb5 be/aan2 ma> ze z\ zond] dwang door alle s*epsel vrwillig en uit liefde zn gehoorzaamd4 ,het is de zonde1 die het re*t noodzaakt1 ov]e5kom/ig zne natuur1 zi* met geweld en dwang te do5 e]bi$ig54 ,niet het re*t op zi*zelf ma> wel het k>akt] van dwang1 dat het ?ans drag5 moet1 is door de zonde noodzakelk geword54 ,ma> zoo we9ig is dit k>akt] van dwang toevallig ( willekeurig1 dat er ?ans ge5 re*t zond] dat k>akt] d5kba> is en ons eig5 gewet5 da>aan zelf getuig5is geeft4 ,de z$elke orde is zoo we9ig met de re*tsorde 9 /rd1 dat z deze veele] draagt1 eis*t en /eunt4 ,het re*t is e5 belangrk /uk d] moraal4 ,de g]e*tigheid is jui/ de weg1 wa>9 de g5ade en liefde ,gods geh&haafd en tot triumf v]hev5 wordt4 ,z1 die met ,m>cion tuss*5 g]e*tigheid en g5ade e5e teg5/ell+ aannem51 misk5n5 het v]b& tuss*5 z$elke en re*tsorde1 dez5 he5 na> de kabbala en het neoplatonisme4 ,hi] _h ,plot9us al gele]d1 dat ,god causa sui1 product 0 van zn wil en ma*t en dat dus de wil het laat/e zn 0 en voorafg+ aan het v]/&4 ,en ev5zoo maakte nu ,s*ell+ d5 wil tot het laat/e pr9cipe zo[el van het be/aan van het one9dige als van het e9dige zn4 ,re$s 9 zne philosophis*e ond]zoek+5 ov] het wez5 d] m5s*elke vrheid van het ja> #ahji nam h dit /&punt 94 ,es gibt1 zeide h1 9 d] letzt5 und h*/5 ,in/anz g> ke9 &]es ,seyn als ,woll54 ,woll5 i/ ,urseyn und auf dieses alle9 pass5 alle ,prdicate desselb53 ,grundlosigkeit1 ,ewigkeit1 ,unabhngigkeit von d] ,zeit1 ,selb/bejahung4 ,die ganze ,philosophie /rebt nur dah91 dies5 h*/5 ,ausdruck zu f9d51 ,w]ke ,i #g ,s4 #cej4 ,9 ,god en 9 de s*epsel5 moet ond]s*eid5 word5 tuss*5 het wez51 zoov] het be/aat1 en het wez51 zoov] het alle5 grond van be/aan is1 ib4 #ceg4 ,god heeft d5 grond van zn be/aan 9 zi*zelv51 d4 i4 9 e5e van ,god zelf ond]s*eid5e natuur1 ib4 #ceh4 ,deze natuur is als het w>e die ,sehnsu*t1 die das ewige ,e9e empf9det1 si* selb/ zu gebr52 z is wil1 ab] ,wille 9 dem ke9 ,v]/& i/1 und d>um au* ni*t selb/ndig] und vollkomm5] ,wille1 indem d] ,v]/& d] ,wille 9 dem ,will5 i/4 ,d5no* i/ sie e9 ,will5 des ,v]/&es1 nmli* ,sehnsu*t und ,begi]de desselb52 ni*t e9 bewus/]1 sond]n e9 ahn5d] ,wille1 dess5 ,ahndung d] ,v]/& i/1 ib4 #cei4 ,ma> zoo is het nu ook met alle d+54 ,z zn iets &]s dan ,god en kunn5 to* niet buit5 ,god zn4 ,deze teg5spraak is alle5 zoo op te loss51 dass die ,d+e ihr5 ,grund 9 dem hab51 0 9 ,gott selb/ ni*t ,er selb/ i/1 d4 h4 9 dem1 0 ,grund se9] ,exi/5z i/1 ib4 #cei4 ,de d+5 hebb5 hun grond 9 deze donk]e natuur1 9 dez5 onbewu/5 wil ,gods4 ,wel is er nu 9 de w]eld regel1 orde en vorm op te m]k51 ev5als 9 ,god ook uit de donk]e natuur het li*t van d5 gee/ en van de p]soonlkheid is opgegaan4 ,ab] imm] liegt no* im ,gr&e das ,regellose1 als knnte es e9mal wi$] dur*bre*51 und nirg5ds s*e9t es1 als wr5 ,ordnung und ,=m das ,ursprngli*e1 sond]n als wre e9 anfngli* ,regelloses zur ,ordnung gebra*t word51 ib4 #cei4 ,heel het w]eldproces wordt door ,s*ell+ afgeleid uit de teg5/ell+ van natuur en gee/1 van dui/]nis en li*t1 van het reele en het ideale pr9cipe1 die sam5 van alle eeuwigheid 9 ,god zelv5 aanwezig zn4 ,door dit /&punt is ,s*ell+ het rationalisme van ,hegel te bov5 gekom5 en is h van de groot/e beteek5is geword5 voor de lat]e philosophie4 ,h heeft de g$a*t51 die h 9 zn ond]zoek ov] de m5s*elke vrheid re$s _h uitgesprok51 9 zn lat]e ges*rift51 ,/uttg>t] ,privatvorlesung5 van #ahab1 ,w]ke ,i #g ,s4 #dag f41 ,d5kmal d] ,s*rift von d5 gttli*5 ,d+5 des ,h]rn ,f4 ,h4 ,jacobi van #ahab1 ,w]ke ,i #h ,s4 #ai f4 en vooral 9 zne ,philosophie d] ,(f5b>ung1 ,w]ke ,,ii #ct] u4 #dt] ,b&1 wel nad] en 9 !i/is*5 z9 uitgew]kt4 ,ma> h is aan zn primaat van d5 wil getr\w geblev5 en is da>9 gevolgd door ,s*op5hau] en von ,h>tmann4 ,nu is het wa>1 dat de wil b deze wsge]5 ge5 wil 9 eig5lk5 z9 is1 ma> niets dan e5 onbewu/ bege]51 e5 bl9de drang1 e5e donk]e natuur4 ,ma> t5 deele w]d dit door h5zelv5 erk5d4 ,s*ell+ zegt uitdrukkelk1 dat de wil zond] v]/& ge5 zelf/&ige en volkom5 wil is1 indem d] ,v]/& d] ,wille 9 dem ,will5 i/1 ,w]ke ,i #g1 #cei4 ,s*op5hau] rek5de het bewu/zn wel tot de v]s*n+ van d5 wil en a*tte het gebond5 aan individualiteit en h]s5s1 ,die ,welt als ,wille u4 ,vor/4 ,,ii #cgj1 ma> s*o( to* tuss*5 d5 wil en de v]s*n+sw]eld de ideen 91 die de eeuwige vorm5 en voorbeeld5 d] d+5 w>51 ib4 ,i #aed4 ,en von ,h>tmann spreekt van het ,onbewu/e ook we] als subject en als b]bewus/1 ,philos4 des ,unbew4 ,,ii #ahf4 ,de exi/5tie d] d+5 wordt bepaald door d5 wil1 ma> de ess5tie door het intellect1 ,s*ell+1 ,w]ke1 ,,ii #c ,s4 #eg-fb4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unbew4 ,i #ajj f4 ,,ii #dce f4 #ddf f4 ,do* ook afg$a*t van deze erk5t5is1 is hunne philosophie voor het !isme van groote beteek5is4 ,z heeft de onh\dba>heid aangetoond van het rationali/is* en ideali/is* pan!isme4 ,god is niet te d5k5 zond] wil1 vrheid en ma*t4 ,wel is da>teg5 +ebra*t1 dat alle will5 e5 bege]5 en /rev5 0 en dus e5 bews van onvolkom5heid1 van onbevr$igdheid1 van onru/1 die 9 ,god niet vall5 kan4 ,en de my/iek heeft da>om gezong53 ,wir bet51 es ges*ehe1 me9 ,h]r und ,gott1 de9 ,wille2 ,und siehe1 ,er hat ni*t ,wille1 ,er i/ e9e ewige ,/ille 7,angelus ,silesius74 ,ma> deze teg5w]p+ b]u/ op e5e v]ke]de opvatt+ van d5 wil4 ,zek]1 will5 is dikwls e5 /rev5 na> iets1 dat niet bezet5 wordt2 ma> als de wil nu dat bege]de v]kreg5 heeft en da>9 ru/ en g5iet1 dan is ook dat ru/5 en g5iet5 e5e daad en w]kzaamheid van d5 wil1 ja de hoog/e en kra*tig/e w]kzaamheid1 cf4 lat] de le] van d5 wil4 ,zulk e5 wil nu1 die 9 het v]kreg5e ru/ en g5iet1 is er ook 9 s*epsel5 en is niets dan de liefde1 die ha> voorw]p omhel/ en da>9 zalig is4 ,indi5 zulk e5 ru/ en g5iet+ niet tot d5 wil g]ek5d wordt1 is ze f voor het s*epsel onb]eikba>1 d4 i4 dan is er ge5 zaligheid voor het s*epsel mogelk2 f indi5 die zaligheid to* wel e5maal aan het s*epsel ges*onk5 zal word51 kan ze niet &]s be/aan dan 9 v]nietig+ van d5 wil1 9 v]doov+ van het bewu/zn en 9 algeheele ond]drukk+ d] p]soonlkheid4 ,9 de pan!i/is*e my/iek wordt da>om de zaligheid g$a*t als e5 v]z9k51 e5 opgaan1 e5 v]slond5 word5 d] ziel 9 ,god1 d4 i4 9 e5 nirvana4 ,zoo le]t e*t] de ,s*rift en de *ri/elke !ologie niet4 ,de zaligheid doodt d5 wil niet ma> br5gt hem tot zne hoog/e activiteit2 want liefde is de rk/e1 kra*tig/e en]gie van d5 wil4 ,zoo nu is er ook e5 wil 9 ,god4 ,zn will5 is niet e5 /rev5 na> e5 go$1 dat ,h miss5 z\ en zond] hetwelk ,h niet zalig kan zn4 ,want ,h is de ,alg5oegzame en de ,volzalige 9 zi*zelv54 ,h is zelf het hoog/e go$1 voor zne s*epsel5 en ook voor zi*zelv54 ,h kan 9 niets &]s ru/5 dan 9 zi*zelv52 wl ,h ,god is1 kan ,h niet zalig zn dan door en 9 zi*zelv54 ,zne liefde is zelfliefde en da>om absolute1 ,goddelke liefde4 ,en die absolute zelfliefde is niets &]s dan e5 will5 van zi*zelv51 de hoog/e1 vol/rekte1 ,goddelke en]gie van zn wil4 ,object van ,gods wil is dus ,god zelf4 ,niet 9 di5 z91 als( ,h product w>e van zn wil1 als( ,h zi*zelv5 v]oorzaakt _h en causa sui w>e1 cf4 bov5 bl4 #abd1 want dat bra*t we] 9 ,god het word5 en /rev5 en dus het onvolmaakte ov]4 ,ma> wel alzoo1 dat ,god zi*zelv5 eeuwiglk wil met e5e voluntas complac5tiae1 dat ,h eeuwig zi*zelf met ,goddelke liefde m9t en 9 zi*zelv5 volkom5 zalig is4 ,zn wil is sapi5tissima ejus prop5sio 9 se ipsum tanquam summum bonum2 h is ook ge5 v]mog5 ( kra*t 9 ,god1 ma> subject1 actie en object van di5 wil is met ,gods wez5 n2 1 en vall5 met zn wez5 saam1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #de4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #a4 c4 ,g5t4 ,i #gb sq4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #bdf4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ai enz4 ,de ,s*rift spreekt e*t] ook van e5 wil ,gods 9 betrekk+ tot het ges*ap5e4 ,gelk de k5nisse ,gods tweerlei is1 sci5tia necess>ia en lib]a1 zoo is ook de wil ,gods als prop5sio 9 se ipsum en als prop5sio 9 creaturas te ond]s*eid54 ,ma> ev5als de sci5tia lib]a ,god niet van de s*epsel5 afhankelk maakt ma> ,hem uit zn eig5 wez5 bek5d is1 zoo is ook de wil ,gods1 die zi* ri*t op de creatur51 niet duali/is* te /ell5 naa/ d5 wil1 die zn eig5 wez5 tot object heeft4 ,de ,s*rift le]t uitdrukkelk1 dat ,god alia a se wil en spreekt telk5s van zn wil 9 betrekk+ tot de s*epsel51 ma> z voegt er als 9 n adem b1 dat ,god die s*epsel5 niet wil uit behoefte1 ma> alle5 om zns zelfs1 om zns naams wil1 ,spr4 #af3d4 ,de s*epp+ is dus niet te d5k5 als e5 object1 dat buit5 en teg5ov] ,hem /aat1 dat ,h mi/ en wa>na> ,h /reeft om het te bezitt51 ( wa>door ,h iets hoopt te v]krg51 wat ,h niet heeft4 ,want uit ,hem en door ,hem en ook tot ,hem zn alle d+54 ,h v9dt zn doel niet 9 de s*epsel51 ma> deze v9d5 hun doel 9 ,hem4 ,quae extra se vult1 ea etiam quodam modo sunt 9 ,deo1 9 quo sunt omnia1 ,zan*ius1 ,,ii #bdf4 ,h wil de s*epsel5 niet om iets1 dat z zn ( dat 9 h5 is1 ma> ,h wil ze om zi*zelv54 ,h blft zn eig5 doel4 ,h ri*t zi* nooit op de creatur5 als zoodanig ma> door deze he5 op zi*zelv54 ,uit zi*zelv5 ga&e1 ke]t ,h tot zi*zelv5 we]4 ,het is ne prop5sio 9 se ipsum tanquam summum f9em et 9 creaturas propt] se ut m$ia2 zne liefde tot zi*zelv5 neemt die tot de s*epsel5 9 zi* op en ke]t door deze he5 we] tot zi*zelve t]ug4 ,da>om is zn will51 ook 9 betrekk+ tot de s*epsel51 nooit e5 /rev5 na> e5ig nog te v]krg5 go$1 en dus ook ge5 teek5 van onvolmaak!id en onzaligheid2 ma> zn will5 is altd ook 9 en door de s*epsel5 he51 vol/rekte zelfg5iet+1 volkom5 zaligheid1 ,goddelke ru/4 ,ru/ en arbeid is 9 ,god n2 zne zelfg5oegzaamheid is tev5s absolute actuositeit1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #b4 c4 ,g5t4 ,i #ge1 #gf4 #af4 ,(s*oon ,god e*t] met ne en dezelfde e5v\dige daad zi*zelv5 en de s*epsel5 wil1 to* di5t de wil ,gods door ons met het oog op de v]s*ill5de object5 ond]s*eid5 te word54 ,9 het pan!isme is deze ond]s*eid+ onmogelk1 omdat de w]eld da> het wez5 ,gods zelf is4 ,ma> de ,s*rift k5t aan de s*epsel5 e5 wel niet onafhankelk ma> to* eig51 van ,gods wez5 ond]s*eid51 zn toe2 en da>om kunn5 de s*epsel5 niet 9 d5zelfd5 z9 en op dezelfde wze object van zn wil zn1 als ,h dat zelf met zn wez5 is4 ,de wil ,gods1 wa>m$e ,god zi*zelv5 wil1 is prop5sio 9 se tanquam f9em2 de wil1 die de s*epsel5 tot object heeft1 is prop5sio 9 creaturas tanquam m$ia4 ,g5e is necess>ia ev5als de sci5tia simplicis intellig5tiae2 ,god kan niet &]s dan zi*zelf bem9n52 ,h v]lu/igt zi* 9 zi*zelv5 eeuwiglk en met ,goddelke noodzakelkheid4 ,deze wil ,gods is da>om bov5 alle willekeur v]hev51 ma> zoo to* niet onvr en g$wong52 vrheid en noodzakelkheid vall5 hi] saam4 ,geheel &]s /aat het e*t] met d5 wil ,gods1 die de s*epsel5 tot object heeft4 ,de ,s*rift spreekt van dez5 wil zoo absoluut mogelk4 ,god doet al wat ,hem behaagt1 ,ps4 #aae3c1 ,spr4 #ba3a1 ,dan4 #d3ce4 ,h is aan niem& rek5s*ap s*uldig en v]antwoordt ge5e van zne dad51 ,job #cc3ac4 ,m5s*5 zn 9 zne h& als leem 9 de h& des pottebakk]s1 ,job #aj3i1 #cc3f1 ,jes4 #bi3af1 #cj3ad1 #fd3h1 ,j]4 #h3av41 volk5 zn als e5 druppel1 e5 /(je1 als niets gea*t1 ,jes4 #dj3aev4 ,het is ev5 dwaas1 dat e5 m5s* teg5 ,god zi* v]heft1 als dat e5 bl zi* b]oemt teg5 di51 die er m$e h\wt1 ( dat e5e zaag po*t teg5 di51 die ze trekt1 ,jes4 #aj3ae6 ,er is ge5 re*t van d5 m5s* b ,god2 niem& kan ,hem vrag53 ,wat doet ,g8 ,zal ook het leem tot zn =me]d] zegg53 ,wat maakt ,g1 ,job #i3bv41 #aa3aj1 ,jes4 #de3i8 ,zoo zwge dan de m5s* en legge de h& op d5 mond1 ,job #ci3cg4 ,en het ,n4 ,t4 le]t niet &]s4 ,god kan met het zne do5 wat ,h wil1 ,mt4 #bj3ae4 ,het zn en z-zn hangt enkel af van ,gods wil1 ,op5b4 #d3aa4 ,deze is laat/e grond van alles4 ,ontf]m+ en v]h>d+ hebb5 da>9 ha> oorzaak1 ,rom4 #i3ae-ah4 ,9 de geme5te deelt de ,h4 ,gee/ gav5 uit1 gelk ,h wil1 #a ,cor4 #ab3aa4 ,en e5 m5s* heeft teg5 ,gods vre bes*ikk+5 niets 9 te br5g51 ,mt4 #bj3acv41 ,rom4 #i3bj1 #ba4 ,op deze grond5 w]d 9 de *ri/elke !ologie1 ev5als de sci5tia visionis1 zoo ook de voluntas ,dei1 welke de s*epsel5 tot object _h1 /e$s lib]a g5oemd4 ,augu/9us zeide1 dat de wil ,gods de laat/e en diep/e grond van alle d+5 01 de civ4 ,,xxi #h4 de tr94 ,,iii #g4 #ai2 e5 diep]e grond is er niet4 ,op de vraag1 wa>om ,god de w]eld s*iep1 is er ma> n antwoord3 quia voluit2 wie dan nog v]d] vraagt na> e5e oorzaak voor di5 wil1 majus aliud qua]it1 quam e/ voluntas ,dei2 nihil autem majus inv5iri pote/1 de g54 c4 ,man4 ,i #b4 de civ4 ,v #i2 en zoo sprak met hem heel de *ri/elke k]k en !ologie1 bv4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #e4 ,calvn1 ,in/4 ,,iii #bc1 #b4 ,all5 le]d51 wel niet dat ,god plus en melius h&el5 kon dan ,h de$1 want ,h h&elt altd op ,goddelke1 volmaakte wze2 ma> dat ,h to* de d+5 plura en majora en meliora _h kunn5 mak51 dan ,h ze gemaakt heeft1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dd4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #be art4 #e en #f4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #ahd-ahg4 ,voetius1 ,disp4 ,i #dbf4 #efd4 ,v #aea4 ,burmannus1 ,synopsis ,i #da1 #da4 ,de z$ewet w]d door sommig5 wel eeuwig en natuurlk g5oemd1 en bes*\wd als uitdrukk+ van ,gods wez52 ma> er w]d da>9 to* ook we] ond]s*eid gemaakt tuss*5 het wez5lke en toevallige en van vele gebod5 kon 9 bzond]e om/&igh$5 disp5satie word5 v]le5d1 ,voetius1 ,disp4 ,i #cdg sq4 ,moor ,,ii #fad sq4 ,de vlees*word+ en voldo5+ 0 volg5s vel5 niet vol/rekt noodzakelk2 ,god _h ook wel1 indi5 ,h gewild _h1 kunn5 v]gev5 zond] voldo5+ en moet niet noodzakelk de zonde /raff51 ,a?an4 c4 ,ar4 ,,iii4 ,gregorius ,naz4 ,or4 #i4 ,damasc4 de fide or?4 ,,iii #ah4 ,aug41 de tr94 ,,xiii #aj4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iii di/4 #bj4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,,iii qu4 #a art4 #b4 ,petavius1 de inc>n4 ,,ii c4 #ac4 ,calvn1 ,in/4 ,,ii #ab1 #a4 ,comm4 op ,joh4 #ae3ac4 ,zan*ius1 ,,viii #add-adf4 ,m>tyr1 ,loci1 cl4 #b c4 #ag4 ,p>eus op ,rom4 #e4 ,twissus1 ,v9dic4 gr4 #afeb ,i #aec sq4 e4 a4 zooals ,vossius1 ,roell1 ,vogelsang1 ,b4 ,s4 ,crem]1 cf4 ,m4 ,vitr+a ,i #agj4 ,s*ult5s1 ,wa]s*4 op d5 cate*4 van ,comrie1 bl4 #aih-bbb4 ,nog /]k] kwam deze w%eid ,gods uit 9 de v]kiez+ en v]w]p+1 wa>voor ge5 enkele grond is aan te gev5 en die alle5 ru/ 9 het s\v]e9e welbehag5 ,gods4 ,van e5 re*t van e5ig s*epsel teg5ov] ,god kan ge5 sprake zn2 e5e ju/itia commutativa is er niet1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ba art4 #a4 ,polanus1 ,synt4 ,,ii c4 #bf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #ceh4 ,wl e5 s*epsel b ,god ge5 v]di5/5 kan hebb51 is er ook ge5 ju/itia remun]ativa 9 eig5lk5 z91 ,?omas1 ,i qu4 #ba art4 #a4 ,n$4 ,gelo(sbel4 art4 #bd4 ,conf4 ,we/m4 c4 #af4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,x #bhh4 ,zelfs /eld5 sommig51 dat ,god1 (s*oon ,h van dit re*t nooit gebruik maakt1 d5 ons*uldige tdelk ( eeuwig z\ kunn5 /raff51 ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #ggb4 ,twissus1 ,v9d4 ,i #afe4 #agi4 #cbd sq4 ,amyraldus1 ,synt4 !sium ,i #bcg4 ,zoo kwam5 vele !olog51 uitga&e van de absolute vrheid ,gods1 op de ln van het middeleeuws* nom9alisme4 ,duns ,scotus 0 het1 die het pelagiaans* begrip d] wilsvrheid als absolute indiff]5tie consequ5t op ,god toepa/e4 ,9 ,s5t4 ,i di/4 #h qu4 #e betoogt h teg5 ,ari/oteles en ,avic5na1 dat er behalve ,god niets noodzakelk is4 ,de w]eld is 9 ha> geheel en 9 ha> deel5 cont+5t1 z is voor ,god onnoodig4 ,op de vraag1 wa>om ,god dit nu gewild heeft en het e5e liev] heeft gewild dan het &]e1 geeft ,scotus t5 antwoord3 indiscipl9ati e/ qua]]e omnium causas et demon/rationem4444 ,pr9cipii enim demon/rationis non e/ demon/ratio2 imm$iatum autem pr9cipium e/ voluntatem velle hoc ita quod non e/ aliqua causa m$ia int] i/a2 sicut imm$iatum e/1 calorem esse calefactivum1 licet hoc sit naturalitas1 ibi autem lib]tas1 et ideo hujus1 qu>e voluntas voluit hoc1 nulla e/ causa1 nisi quia voluntas e/ voluntas4 ,sicut hujus1 qu>e calor e/ calefactivus1 nulla e/ causa1 nisi quia calor e/ calor1 quia nulla e/ prior causa1 ,s5t4 ,i di/4 #h qu4 #e n4 #bd4 ,m5 moet blv5 /aan b dit woord3 ,voluntas ,dei vult hoc2 er is ge5 oorzaak prior ratione voluntatis1 ib4 ,aan dit beg9sel blft ,scotus getr\w b al hetge5 9 d5 td is en ges*i$t4 ,als heel de w]eld toevallig is1 dan kan dit ha> k>akt] alle5 da>door bewa>d word51 dat ,god1 de e]/e oorzaak1 ha> toevallig v]oorzaakt4 ,nu v]oorzaakt ,god de w]eld door v]/& en wil4 ,het toevallige kan e*t] niet ligg5 9 ,gods v]/&1 inzoov] het aan d5 wil voorafgaat1 want dit v]/& intelligit m]e naturalit] et necessitate naturali4 ,het moet dus ligg5 9 d5 wil1 ,s5t4 ,i di/4 #ci qu4 #e n4 #ad4 ,deze ,goddelke wil nihil aliud respicit necess>io pro objecto ab ess5tia sua2 ad quodlibet igitur aliud cont+5t] se habet1 ita quod posset esse oppositi1 ib4 n4 #bb4 ,nu erk5t ,scotus wel1 dat de k5nis ,gods aan d5 wil voorafgaat en dat de ideen 9 ,god1 (s*oon ond]s*eid5 van zne ess5tia1 zn vr zn besluit1 ,s5t4 ,i di/4 #ce qu4 unic4 n4 #g sq4 ,ma> de wil is het to*1 die uit al die mogelke ideen kie/ en bepaalt1 welke realiteit zull5 erlang54 ,de wil is de oorzaak all] w]kelkheid4 ,en e]/ t5gevolge van deze wilsbesliss+ weet ook het v]/&1 wat w]kelk word5 zal1 ib4 di/4 #ci qu4 #e n4 #bc sq4 ,god heeft dus de w]eld ges*ap5 met absolute vrheid1 al is het ook dat ,h het besluit da>toe van eeuwigheid g5om5 heeft1 ib4 ,,ii di/4 #a qu4 #b n4 #e4 ,natuurlk w]d de m5s*elke wilsvrheid da>om door ,scotus ook zoo vol/rekt mogelk opgevat2 de wil is vr ad oppositos actus en ad opposita objecta1 ib4 ,i di/4 #ci qu4 #e n4 #ae sq42 h wordt door niets g$et]m9e]d1 h kan ev5go$ e5 lag] als e5 hoog] go$ kiez51 h is zelf alle5 de volkom5e oorzaak van zne h&el+52 non autem bonitas aliqua objecti causat necess>io ass5sum voluntatis s$ voluntas lib]e ass5tit cuilibet bono et ita lib]e ass5tit majori bono sicut m9ori1 ib4 ,i di/4 #a qu4 #d n4 #af4 ,nihil aliud a voluntate e/ causa totalis volitionis 9 voluntate1 ,,ii di/4 #be qu4 #a n4 #bb4 ,zelfs gaat de wil aan het v]/& vooraf1 want al is het dat het v]/& aan d5 wil het object van zn /rev5 bi$t1 de wil ri*t to* het v]/& op het object2 en de zaligheid ligt =meel niet 9 het v]/& ma> 9 d5 wil1 ,,iv di/4 #di qu4 #d4 ,voorts erk5t ,scotus wel1 dat de liefde tot ,god1 voorges*rev5 9 de e]/e tafel d] wet1 noodzakelk en natuurlk is1 ma> de gebod5 d] twe$e tafel zn positief en hadd5 ook &]s kunn5 zn1 ,,iii di/4 #cg qu4 unica4 ,9 betrekk+ tot de inc>natie le]t ,scotus1 dat de ,logos1 indi5 ,h wilde1 ook wel e5e &]e natuur dan de m5s*elke kon aannem51 b4 v4 die van e5 /e51 ,,iii di/4 #b qu4 #a n4 #e sq4 ,de inc>natie z\ wa>s*nlk ook buit5 de zonde hebb5 plaats gehad en 0 ook 9 d5 toe/& d] zonde niet vol/rekt noodig2 ,god _h ook op &]e wze kunn5 v]loss51 ,,iii di/4 #g qu4 #c n4 #c4 ,,iii di/4 #bj qu4 unica4 ,de v]di5/5 van ,*ri/us w>5 niet voldo5de 9 zi*zelve1 ma> w]d5 als zoodanig door ,god aang5om51 ,,iii di/4 #ai qu4 unica4 ,op zi*zelf bes*\wd1 na> ,gods pot5tia absoluta g]ek5d1 z\ ,god d5 zonda> ook buit5 de v]di5/5 van ,*ri/us de zaligheid hebb5 kunn5 s*5k51 en z\ de zonda> ook voor zi*zelv5 hebb5 kunn5 voldo51 als ,god zne w]k5 ma> voor voldo5de _h will5 rek551 ,,iv di/4 #ae qu4 #a n4 #d sq4 cf4 ook ,,iv di/4 #a qu4 #f n4 #d sq4 ,de transsub/antiatie is mogelk1 quia una sub/antia pote/ totalit] incip]e et alia totalit] des9]e1 ,,iv di/4 ,,ii qu4 #a n4 #d4 ,zelfs kan ,god e5 p]soon ( zaak g$ur5de e5 tempus int]m$ium 9 zn be/aan do5 oph\d51 zond] dat da>m$e de id5titeit v]lor5 gaat1 ,,iv di/4 #dc qu4 #a n4 #d4 ,to* g+ ,scotus nog niet zoov] als sommige mohamm$aans*e !olog51 die alle d+5 van oog5blik tot oog5blik liet5 ges*ap5 word5 door d5 wil ,gods zond] ond]l+ v]b&1 zond] natuurwett51 zond] sub/anties en qualiteit51 ,ritt]1 ,ges*4 d] *ri/l4 ,philos4 ,,iii #gcb f4 ,h erk5t ideen 9 ,god1 die aan d5 wil voorafgaan2 a*t de liefde tot ,god noodzakelk en natuurlk2 gelo(t aan e5e natuurlke k5nis van ,god1 aan e5e w]eldorde en natuurwet1 en zegt ook1 dat m5s*word+ en voldo5+ na> de pot5tia ,dei ord9ata noodzakelk w>54 ,ma> to* v]heft ,scotus de vrheid en alma*t zooze]1 dat al?ans de middel51 die leid5 moet5 tot het doel1 geheel willekeurig word51 ,ritt]1 ,ges*4 d4 *ri/l4 ,philos4 ,,iv #chh f4 ,/ckl1 ,ges*4 d] ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #hcb f4 ,baur1 ,dreie94 u4 ,m5s*w4 ,gottes ,,ii #fdb f4 ,rits*l1 ,jahrb4 f4 d4 ,?4 #ahfe ,s4 #bih f4 ,dorn]1 9 ,h]zog #c1 #gce f4 ,door &]5 w]d dit pr9cipe d] vrheid en alma*t ,gods nog v]d] ontwikkeld4 ,geheel 9 d5 gee/ van ,scotus1 bewe]de b4v4 ,occam1 dat ,god na> zne pot5tia absoluta de zaligheid s*5k5 kan zond] w$]geboorte en d5 w$]gebor5e kan v]doem52 dat ,h v]gev5 kan zond] voldo5+ en w]k5 van d5 zondig5 m5s* als voldo5de kan aanm]k52 dat de ,vad] m5s* _h kunn5 word5 9 plaats van d5 ,zoon1 en dat de ,zoon ook wel de natuur van e5 /e5 ( e5 ezel _h kunn5 aannem52 dat ,god van alle gebod5 d] z$ewet disp5satie kan v]le55 enz41 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #ajah f4 ,dit nom9ali/is* /&punt w]d lat] +5om5 9 de e]/e plaats door de ,jezuit5 ma> dan voorts door de ,soc9ian51 ,fock1 ,d] ,soc94 #daf f41 de ,remon/rant51 ,apol4 ,conf4 c4 #bd4 ,episc41 ,in/it4 !ol4 ,v sect4 #e c4 #c1 door ,c>tesius1 ,resp4 sextae1 ,am/4 #afed p4 #afj sq41 door ,c>tesiaans*e !olog51 zooals ,burmannus1 ,synopsis ,i c4 #bj #f4 c4 #ba #ai sq41 en 9 deze eeuw o4a4 nog door ,*>les ,scrtan1 ,philosophie de la lib]t #ahdi ,i #cje ,s4 ,op dit /&punt is de wil 9 ,god geheel losgemaakt van zn wez5 en van al zne deugd52 h be/aat 9 niets &]s dan =meele willekeur4 ,s*epp+1 vlees*word+1 voldo5+1 go$ en kwaad1 wa> en onwa>1 loon en /raf1 alles _h ev5go$ &]s kunn5 zn dan het feitelk is4 ,er is niets natuurlk me]1 alles is positief4 ,ma> jui/ dit nom9alisme de$ de *ri/elke !ologie op h>e ho$e zn4 ,al zeide z ook met ,augu/9us1 dat de wil ,gods de laat/e grond all] d+5 01 z wa*tte zi* to* dez5 wil van alle natuur te ontdo5 en 9 pure willekeur te lat5 opgaan4 ,voore]/ nam z b de le] van ,god ha> uitgangspunt niet 9 de voluntas ma> 9 de ess5tia ,dei4 ,de sci5tia simplicis intellig5tiae g+ logis* aan de sci5tia visionis vooraf1 ev5als de voluntas necess>ia aan de voluntas lib]a4 ,de zelfk5nis en de zelfliefde 0 9 ,god vol/rekt noodzakelk2 en de k5nis en de wil1 die de s*epsel5 tot object hebb51 zn da>van niet duali/is* ges*eid51 ma> /aan er m$e 9 het nauw/e v]b&4 ,de sci5tia visionis is gebond5 aan de sci5tia simplicis intellig5tiae en de voluntas lib]a aan de voluntas necess>ia4 ,volg5s het consequ5te nom9alisme is niet alle5 de exi/5tie ma> ook de ess5tie d] d+5 uitsluit5d door d5 =meel5 wil 9 ,god bepaald en va/ge/eld2 eig5lk is er dus 9 ,god ge5 sci5tia simplicis intellig5tiae1 wa>9 alle mogelkh$5 begrep5 zn1 er is alle5 9 ,hem e5e sci5tia visionis1 die volgt op d5 wil4 ,ma> volg5s de *ri/elke !ologie lag5 alle mogelkh$5 9 de sci5tia simplicis intellig5tiae opgeslot51 en da>uit put de sci5tia visionis en br5gt de wil ze tot realiteit4 ,de exi/5tie d] d+5 hangt dus wel af van d5 wil ,gods1 ma> de ess5tie van zn v]/&4 ,leibniz b\wde hi]op voort en zeide1 dat ,god wel vr 01 om al ( niet de w]eld1 d5 m5s*1 de di]51 de plant5 te s*epp51 ma> als ,h ze s*iep moe/ ,h ze s*epp5 na> de idee1 die zn bewu/zn zond] en vr d5 wil da>van zi* gevormd _h4 ,gegev5 de wil ,gods om te s*epp51 moet de w]eld jui/ zoo zn als ze is4 ,z is da>om de be/ mogelke en hangt 9 alle deel5 zoo innig saam1 dat qui unum b5e novit1 omnia novit1 ,!od4 ,i #g4 #eb ,,ii #afi s4 ,pi*l]1 ,die ,!ol4 des ,leibniz ,i #bci s4 cf4 ook ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #c ,s4 #eg-fb4 ,h>tmann1 ,philos4 des ,unb4 ,i #ajj f4 ,,ii #dce f4 #ddf f4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #dfj f4 ,v]volg5s le]de de ,s*rift all]wege1 dat ,god de w]eld door het woord1 door d5 ,logos s*iep en ond]hield4 ,z b]u/te dus op g$a*t5 ,gods4 ,god h&elde niet willekeurig en toevallig ma> met de hoog/e w%eid4 ,al kond5 dus ook door ons de r$55 voor zn h&el5 niet word5 opgespoord1 z w>5 to* voor ,hem aanwezig4 ,en na> die r$55 w]d dan ook door de *ri/elke !ologie gezo*t4 ,de s*epp+ _h ha> oorzaak 9 zne go$heid ( liefde2 voor de toelat+ d] zonde w]d5 all]lei r$55 opgegev52 vlees*word+ en voldo5+ w>5 miss*i5 niet absoluut noodzakelk ma> deze weg van v]loss+ 0 to* de ges*ikt/e en uitnem5d/e1 ,petavius1 de inc>n4 ,,ii c4 #e sq42 en al durfd5 vel5 de pote/as absoluta niet bep]k51 all5 erk5d5 to*1 dat ,h van dit vol/rekte re*t ge5 gebruik maakte en kwam5 dus 9 de pote/as ord9ata we] geheel met elka> ov]e54 ,en e9delk w]d op concrete punt5 het nom9alisme besli/ v]worp52 de z$ewet kan ge5 &]5 inh\d hebb5 dan ze heeft1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i #b qu4 #ajj art4 #h4 ,becanus1 de lege naturae ,,iii c4 #c qu4 #d4 ,su>ez1 de lege ,i c4 #ae4 ,voetius1 ,disp4 ,i #cfd-djb4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 ,,vii #d4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iii qu4 #ah en ,,xi qu4 #b4 ,heidegg]1 ,corp4 ,!ol4 ,,iii #hi1 #ij2 het /raff5 d] zonde is noodzakelk1 ,c4 ,dordr4 ,,ii #a4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ceh sq4 ,,ii #bdj sq4 ,moor ,i #fhc sq4 #iif-ajcd1 en ev5zoo de vlees*word+ en voldo5+1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iii #bj4 ,anselmus1 ,cur ,deus homo4 ,heid4 ,cat4 vr4 #aa4 #dj4 ,avondmaals=m4 d] ,n$4 ,g]4 ,k]k54 ,trigl&1 ,antapol4 c4 #d4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bch sq4 ,turret9us1 de satisf4 ,*ri/i ,,ii #af sq4 ,ow51 de ju/itia div9a4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,v enz42 en de ma*t ,gods w]d zoo oms*rev51 dat z het do5 van teg5/rdige d+5 uitsloot1 zie /raks b n4 #ah4 ,op deze wze is het nom9alisme 9 de *ri/elke !ologie zoo niet ov]wonn5 dan to* t]ugg$rong5 en bep]kt4 ,als de voluntas lib]a oms*rev5 w]d als prop5sio 9 creaturas propt] se ut m$ia1 dan lag da>9 ook re$s e5 pr9cipiel v]zet teg5 d5 wil ,gods als absolute willekeur opgeslot51 want het k>akt] d] middel5 is door d5 a>d van het e9ddoel bepaald4 ,v&a> dan ook1 dat de !ologie1 (s*oon d5 wil ,gods voorop /ell5de en da>toe /e$s t]ugke]5de1 to* altd ook we] gezo*t heeft na> motiev5 voor di5 wil4 ,het realisme /reefde erna>1 om de w]eld te begrp5 als n h>monis* geheel1 wa>9 niets willekeurig 0 en alles zne plaats _h1 tot zelfs de zonde toe1 en dat als geheel di5/ba> 0 aan de v]he]lk+ van ,gods naam4 ,als de a>d e5] wet5s*ap be/aat 9 het r]um cognosc]e causas1 kan de !ologie ook aan zulk e5 ond]zoek zi* niet onttrekk54 ,alle51 voor elk beoef5a> d] wet5s*ap1 en inzond]heid voor d5 !oloog1 is ootmo$ en bes*eid5heid e5 e]/e pli*t4 ,h mag niet ws zn bov5 hetge5 m5 behoort ws te zn4 ,alle wet5s*ap is gebond5 aan ha> voorw]p2 z mag de v]s*nsel51 die z wa>neemt1 niet t] wille van e5ige vooropgezette !orie v]vals*5 ( ontk5n54 ,zoo is ook de !ologie t5 /r5g/e gebond5 aan de feit5 en getuig5iss51 welke ,god 9 natuur en ,s*rift ha> k5n5 doet4 ,z moet deze lat5 /aan1 onv]zwakt en onv]m9kt4 ,als z ze niet v]kl>5 kan1 heeft z h>e onwet5dheid te beld54 ,de wil van ,god1 die 9 die feit5 zi* uitspreekt1 is voor ha> het e9de van alle r$5e]+4 ,z b]u/ t5 slotte 9 zne s\v]e9iteit4 ,9 di5 z9 blft het woord van ,augu/9us wa>a*tig3 voluntas ,dei cujusque creaturae natura e/4 ,z laat zi* no* door het pan!isme v]leid51 dat de w]eld noodzakelk maakt1 want er is ond]s*eid tuss*5 ,god en w]eld1 tuss*5 zne voluntas necess>ia en voluntas lib]a2 no* ook door het deisme1 dat de w]eld maakt tot e5 product van het toeval1 want heel die w]eld is e5e op5b>+ van ,gods w%eid4 ,en z h\dt teg5 beide /a&e1 dat de w]eld e5e daad is van ,gods vren1 s\v]e95 wil en dat ,god voor dez5 wil zne wze en go$e r$55 heeft gehad4 ,voor ons is iets go$ enkel en alle51 omdat ,god het wil2 ,god zelf kan nooit iets will51 dan omdat het op zi*zelf ( om iets &]s go$ is1 ,voetius1 ,disp4 ,i #chg4 ,w zi5 bna nooit 91 wa>om ,god het e5e gewild heeft en het &]e niet1 en w moet5 het da>om zoo voor/ell51 dat ,h het e5e ev5go$ als het &]e _h kunn5 will54 ,ma> 9 ,god valt eig5lk ge5 keuze1 die imm]s altd onzek]heid1 weifel+1 b]aadslag+ ond]/elt4 ,h weet eeuwiglk1 va/1 onv]&]lk wat ,h wil4 ,9 zn wil valt ge5 willekeur1 ge5 toeval1 ge5 onzek]heid1 ma> enkel eeuwige bepaaldheid en onv]&]lkheid4 ,het cont+5te is eig5 aan het s*epsel1 en met e]bi$ gezegd is het ,god zelfs niet mogelk1 om dit k>akt] aan het s*epsel te ontnem54 ,9 ,god alle5 is exi/5tia en ess5tia n2 alle creatuur sluit als zoodanig1 kra*t5s ha> eig5 a>d1 de mogelkheid 91 dat z niet be/ond4 ,ma> ,god heeft met eeuwig5 en onv]&]lk5 wil alle s*epsel5 als cont+5t gewild4 ,da>om is het ons niet mogelk en zelfs ook niet geoorlo(d1 hoog] dan tot d5 wil ,gods op te klimm54 ,want alle pog5 da>toe loopt er op uit1 om voor het s*epsel e5 grond 9 ,gods wez5 te zoek51 het dus noodzakelk en eeuwig en ,goddelk te mak51 en van zn creatuurlk1 d4 i4 cont+5t k>akt] te ontdo54 ,9 zoov] heet de wil ,gods1 die het ges*ap5e tot object heeft1 vr4 ,ma> deze vrheid sluit de &]e deugd5 ,gods1 zne w%eid1 go$heid1 g]e*tigheid enz4 niet uit4 ,imm]s1 dat is ook ond] s*epsel5 niet de w>e vrheid van wil1 welke lang5 td van twfel1 ov]leg en besliss+ noodig heeft2 ma> dat is de hoog/e vrheid1 welke 9 e5s1 uno intuitu1 n het doel n de middel5 va//elt en van ge5 a>zel+ weet4 ,en zulk e5e vrheid is er ook 9 ,god2 e5e vrheid1 die niet als door de &]e deugd5 ,gods gebond5 ( da>van op nom9ali/is*e wze onafhankelk te d5k5 is1 ma> zulk e5e vrheid1 die da>om 9 absolut5 z9 vr is wl z de vrheid is van e5 ws1 re*tva>dig1 heilig1 b>mh>tig en alma*tig ,god4 ,als ,augu/9us1 ,?omas1 ,calvn enz4 dan ook zeid51 dat er ge5 causa 0 voor d5 wil ,gods1 dan b$oeld5 z da>m$e1 dat de wil ,gods1 als n met zn wez51 ge5 causa a*t] ( bov5 zi* heeft1 wa>van die wil afhankelk w>e4 ,ma> z wild5 da>m$e ge5sz9s zegg51 dat die wil zond] ratio 01 dat h 9 d5 z9 van ,s*op5hau] e5 bl9de1 alogis*e wil 04 ,integ5deel1 de wil ,gods is met zn wez51 met zne w%eid1 go$heid en al zne deugd5 n1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #e4 ,en da>om kan h>t en ho(d des m5s*5 9 di5 wil b]u/51 want het is de wil1 niet van e5 bl9d noodlot1 van e5 onb]ek5ba> toeval1 van e5e dui/]e natuurma*t1 ma> de wil van e5 alma*tig ,god en van e5 go$]ti]5 ,vad]4 ,zne s\v]e9iteit is e5e s\v]e9iteit van onbegr5sde ma*t1 ma> ook e5e s\v]e9iteit van w%eid en g5ade4 ,h is ,kon+ en ,vad] tegelk4 ,cf4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorz4 ,i #deb-ehe4 ,s*eeb5 ,i #fha f4 ,dorn] ,i #daj f4 ,id4 ,gesammelte ,s*rift5 #cda f4 ,mll]1 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #ahj f4 ,ebr>d1 ,dogm4 #ga f4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #bhc f4 ,hodge1 ,i #djb4 #ag4 ,de s*epp+ lev]t e*t] nog me] en nog &]e moeilkh$5 op voor de le] van d5 wil ,gods4 ,gelk ,god en w]eld ond]s*eid5 zn en da>om de wil ,gods voor ons 9 prop5sio 9 se en 9 creaturas uite5valt1 zoo is er ook 9 de w]eld ond] de s*epsel5 we] all]lei ond]s*eid4 ,en dat ond]s*eid ru/ op e5e v]s*ill5de relatie1 wa>9 ,god zi* met zn wez51 zn k5n5 en will51 tot de s*epsel5 /elt4 ,god wil niet alles op dezelfde wze1 9 d5zelfd5 z91 met dezelfde en]gie van zn wez52 dan to* z\ er ge5 v]s*eid5heid ond] de s*epsel5 mogelk zn1 dan w>e alles e5 e5vormig e5]lei4 ,ma> t]wl ,h alle creatur5 wil propt] se ut m$ia1 wil ,h deze me] dan g5e1 na> de mate als z me] re*t/reeks*e en ges*ikte m$ia zn tot zne v]he]lk+4 ,god is e5 ,vad] voor al zne s*epsel51 ma> ,h is het 9 bzond]5 z9 voor zne k9d]54 ,zne g5eg5heid tot alwat ,h s*iep1 /aat b5$5 die tot de geme5te1 en tot deze b5$5 die tot ,*ri/us1 d5 ,zoon zns welbehag5s4 ,er wordt e5e provid5tia g5]alis1 specialis en specialissima ond]s*eid54 ,en zoo ook mak5 w 9 d5 wil ,gods1 die zi* ri*t op de s*epsel51 we] zooveel ond]s*eid als er s*epsel5 zn4 ,want ev5 rk als die gans*e w]eld is de voluntas ,dei lib]a4 ,deze is dus niet te d5k5 als e5e indiff]5te pot5tie1 als e5e bl9de kra*t1 ma> als rke1 volle1 lev5de1 ,goddelke 1 spr9kad] van al dat rke lev51 dat de s*epp+ ons te aans*\w5 geeft4 ,ma> nu is er 9 die w]eld n d+1 dat voor de le] van d5 wil ,gods bzond]e moeilkheid ba>t1 en dat is het kwade1 beide als malum culpae en als malum po5ae1 9 e?is*5 en 9 physis*5 z94 ,het kwade moge nog zooze] ond] ,gods be/uur /aan1 het kan to* niet 9 d5zelfd5 z9 en op dezelfde wze object van zn wil zn als het go$e4 ,met het oog op die gans* v]s*ill5de en lnre*t teg5ov] elk&] /a&e object5 moet5 w 9 d5 wil ,gods zelv5 we] ond]s*eid mak54 ,de ,s*rift gaat ons da>9 voor4 ,er is e5 groot v]s*il tuss*5 d5 wil ,gods1 die ons voors*rft1 wat w te do5 hebb51 ,mt4 #g3ba1 #ab3ej1 ,joh4 #d3cd1 #g3ag1 ,rom4 #ab3b1 en d5 wil ,gods1 die zegt1 wat ,h doet en do5 zal1 ,ps4 #aae3c1 ,dan4 #d3ag1 #be1 #cb1 #ce1 ,rom4 #i3ah1 #ai1 ,ef4 #a3e1 #i1 #aa1 ,op4 #d3aa4 ,de b$e1 dat ,gods wil ges*i$5 moge1 ,mt4 #f3aj1 heeft e5 gans* &]5 z9 dan het k9d]lk b]u/5de3 ,uw wil ges*i$e1 ,mt4 #bf3db1 ,hd4 #ba3ad4 ,en zoo zi5 we 9 de hi/orie telk5s di5 wil ,gods 9 tweerlei z9 optr$54 ,god beveelt ,abraham zn zoon te (f]5 en laat het to* niet ges*i$51 ,g54 #bb4 ,h wil dat ,ph>ao ,israel late trekk5 en v]/okt to* zn h>t1 dat h alzoo niet doe1 ,ex4 #d3ba4 ,h laat aan ,hizkia aanzegg51 dat h /]v5 zal en voegt to* vfti5 j>5 aan zn lev5 toe1 ,jes4 #ch3a1 #e4 ,h v]bi$t d5 ons*uldige te v]oordeel5 en to* is ,jezus ov]gegev5 na> d5 bepaald5 raad en voork5nis ,gods1 ,hd4 #b3bc1 #c3ah1 #d3bh4 ,god wil de zonde niet1 ,h is v]re van goddeloo%eid1 ,h v]bi$t en /raft ze /r5gelk1 en to* be/aat ze en /aat ze ond] zn be/uur1 ,ex4 #d3ba1 ,joz4 #aa3bj1 #a ,sam4 #b3be1 #b ,sam4 #af3aj1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 ,rom4 #a3bd1 #bf1 #b ,!ss4 #b3aa enz4 ,h wil all] zaligheid1 ,eze*4 #ah3bc1 #cb1 #cc3aa1 #a ,tim4 #b3d1 #b ,petr4 #c3i1 en ontf]mt zi* to*1 wi5s ,h wil1 en v]h>dt1 di5 ,h wil1 ,rom4 #i3ah4 ,re$s spo$ig kwam 9 de !ologie de ond]s*eid+ op tuss*5 dez5 tweerlei wil ,gods4 ,t]tullianus spreekt al van e5 v]borg51 hoog]5 en e5 lag]5 ( m9d]5 wil1 de exhort4 #b sq4 ,augu/9us w/ er op1 dat ,god zn go$5 wil m5igmaal volbr5gt door d5 kwad5 wil d] m5s*51 ,en*ir4 c4 #aja4 ,lat] kreeg deze tweerlei wil d5 naam van voluntas 1 b5eplaciti1 arcana1 dec]n5s1 decretiva en voluntas 1 signi1 revelata1 praecipi5s4 ,de naam voluntas signi is da>aan ontle5d1 dat deze wil ons significat quid ,deo gratum sit et no/ri sit (ficii en door ons gek5d wordt uit de vf signa3 praeceptio1 prohibitio1 consilium1 p]missio1 op]atio4 ,door de s*ola/iek 9 d5 bre$e uitgew]kt1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #de4 ,hugo ,victor9us1 de ,sacram4 ,lib4 #a ,p>s #d4 ,id4 ,summa ,s5t4 tract4 #a cap4 #ac4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ai art4 #aa1 #ab enz41 w]d ze door de ,rooms*e !ologie algeme5 ov]g5om51 ,petavius1 de ,deo lib4 ,v c4 #d1 #f1 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii #afj4 ,p]rone1 ,,ii #aii4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #aef enz4 ,ma> met bzond]e voorliefde w]d ze to* beh&eld 9 de ,g]ef4 !ologie1 ,calv4 ,in/4 ,i c4 #ah #c1 #d4 ,musculus1 ,loci ,comm4 p4 #igh sq4 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 p4 #fc b4 sq4 ,urs9us1 ,tract4 !ol4 p4 #bcg sq4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #bea sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #ai enz4 cf4 ,s*weiz]1 ,gl4 d] ev4 ref4 ,k4 ,i #cei-cfh4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #fh f4 ,da>naa/ kwam5 nog &]e ond]s*eid+5 van d5 wil ,gods1 vooral die 9 voluntas antec$5s en consequ5s1 welke re$s b ,t]tullianus1 adv4 ,m>c4 ,,ii #aa1 ,*ryso/omus1 ,ep4 ad4 ,eph4 #a3e en ,damasc5us1 de fide or?4 ,,ii c4 #bi voorkomt1 en die 9 voluntas absoluta en conditionata1 efficax en inefficax1 die al b ,augu/9us gevond5 wordt1 ,en*ir4 c4 #ajb sq4 de civ4 ,,xxii c4 #a en #b4 ,ook deze ond]s*eid+5 kunn5 go$ word5 v]/aan1 9 dez5 z9 nl4 dat ,god antec$5t] en conditionate vele d+5 wil1 b4 v4 de zaligheid all] m5s*51 die ,h to* consequ5t] en absolute niet wil en da>om niet ges*i$5 laat4 ,zan*ius t4 a4 p4 zegt dan ook dat al deze ond]s*eid+5 op hetzelfde ne]kom52 en ev5zoo oordeel5 ,hyp]ius1 ,me?4 !ol4 p4 #aee-aei4 ,walaeus1 ,op4 ,i #ahj4 ,voetius1 ,disp4 ,v #hh4 enz4 ,ma> (s*oon ,lu!r 9 zn boek de s]vo arbitrio ze] s*]p ond]s*eid _h gemaakt tuss*5 d5 ,deus absconditus en revelatus1 de ,lu!ran5 v]wi]p5 deze ond]s*eid+ 9 voluntas b5eplaciti en signi1 al?ans 9 calv9i/is*5 z91 ,g]h>d1 loc4 #b c4 #h sect4 #ae4 ,bai]1 ,comp4 !ol4 pos4 ,i c4 #a #bb4 ,buddeus1 ,in/it4 !ol4 dogm4 ,,ii c4 #a #bi4 ,de ,arm9ian5 volgd5 dat voorbeeld1 ,episcopius1 ,in/it4 !ol4 ,,iv sect4 #b c4 #ba4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii c4 #i #i4 ,en de ,rooms*e !olog5 behield5 de ond]s*eid+ nog wel 9 naam b1 ma> v]kla>d5 ha> zoo1 dat de wil ,gods altd 0 voluntas b5eplaciti1 v]deeld 9 voluntas antec$5s en consequ5s en dat de voluntas signi niets 0 dan e5e g$eeltelke op5b>+ van di5 wil1 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii #afj4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 ,,ii #aef4 ,kleutg51 ,!ol4 d4 ,vorz4 ,i #efd f4 ,zoo is het ges*i$1 dat e5]zds de ,rooms*5 enz4 eig5lk alle5 de ond]s*eid+ 9 voluntas antec$5s en consequ5s 7absoluta en conditionata7 hebb5 beh\d51 en de ,g]e=me]d5 alle5 die 9 voluntas b5eplaciti en signi 7dec]n5s en praecipi5s1 arcana en revelata7 met v]w]p+ van die d] voluntas antec$5s en consequ5s1 ,maccovius1 ,collegia !ol4 disp4 #a-h4 ,nic4 ,gurtl]1 ,in/it4 !ol4 #agcb cap4 #c #aje4 ,moor ,i #egf4 ,ma/ri*t1 ,!or4 pract4 !ol4 ,,ii c4 #ae #bd en #bg sq4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iii qu4 #ae1 #af4 ,het v]s*il komt hi]op ne]1 dat de ,rooms*51 ,lu!rs*51 ,remon/rant5 enz4 uitgaan van de voluntas signi2 deze is de eig5lke wil1 da>9 be/a&e1 dat ,god de zonde niet wil ma> alle5 wil toelat51 dat ,h all] zaligheid wil1 aan all5 de g5ade aanbi$t enz42 en als de m5s* dan besli/ heeft1 s*ikt ,god zi* da>na>1 bepaalt ,h wat ,h wil1 de zaligheid van wie gelo(t1 het v]d]f van wie niet gelo(t4 ,de voluntas consequ5s volgt op de besliss+ van d5 m5s*1 en is niet de eig5lke1 wez5lke wil ,gods ma> de h&el+ ,gods na> aanleid+ van het g$rag van d5 m5s*4 ,da>5teg5 g+5 de ,g]e=me]d5 uit van de voluntas b5eplaciti en hield5 deze voor d5 eig5lk51 wez5lk5 wil ,gods2 die wil gaat altd door1 b]eikt /e$s zn doel en is eeuwig en onv]&]lk2 de voluntas signi da>5teg5 is het voors*rift ,gods1 9 wet en evangelie1 dat geldt als regel voor ons g$rag4 ,nu is het de doorga&e le] d] ,s*rift1 beide 9 #j4 en ,n4 ,te/41 dat de wil van ,god eeuwig1 onv]&]lk1 onafhankelk1 kra*tdadig is4 ,niet nu en dan wordt dit uitgesprok51 bv4 ,ps4 #cc3aa1 #aae3c1 ,dan4 #g3be1 ,jes4 #df3aj1 ,mt4 #aa3bf1 ,rom4 #i3ah1 ,ef4 #a3d1 ,op4 #d3aa enz4 ma> de gans*e ,s*rift getuigt da>van2 alle deugd5 ,gods eis*5 dit2 de gans*e hi/orie van k]k en w]eld lev]t da>voor bews4 ,en di5ov]e5kom/ig le]de de *ri/elke !ologie1 vooral s$]t ,augu/9us1 dat de wil ,gods e5v\dig1 eeuwig1 onv]&]lk is1 wl h n is met zn wez51 ,aug4 ,conf4 ,,xii #ae4 ,de voluntas antec$5s is eig5lk ge5 wil 9 ,god1 magis pote/ dici velleitas quam absoluta voluntas1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #f4 ,de voluntas signi heet ma> 9 metaphoris*5 z9 9 ,god voluntas1 sicut cum aliquis praecipit aliquid1 signum e/ quod velit illud fi]i1 ib4 art4 #aa4 ,de eig5lke wil 9 ,god is de voluntas b5eplaciti1 en deze is met ,gods wez5 n1 is onv]&]lk en wordt altd volbra*t1 ib4 art4 #f en #g4 c4 ,g5t4 ,i #gb sq4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #de-dh en de comm4 ,?omas1 ,bonav5tura e4a4 ,het pelagianisme heeft deze ln t5 onre*te v]lat51 en e5e ma*telooze bege]te1 e5 onv]vuld5 w5s* 9 ,god tot wil v]hev54 ,da>m$e heeft het aan heel 't wez51 aan alle deugd5 ,gods te kort g$aan4 ,want indi5 de velleitas de eig5lke en wez5lke wil van ,god is1 dan wordt ,h van zne alma*t1 w%eid1 go$heid1 onv]&]lkheid1 onafhankelkheid enz4 b]o(d2 heel het w]eldbe/uur wordt dan aan zne voorzi5igheid onttrokk52 e5 onv]zo5ba> dualisme wordt er ges*ap5 tuss*5 ,gods b$oel+ en het resultaat d] w]eldges*i$5is2 de uitkom/ is dan voor ,god e5e eeuwige teleur/ell+2 het w]eldplan is mislukt1 en ,satan vi]t aan het e9de triumf4 ,nu bewe]t het pelagianisme wel1 dat het zoo h&elt 9 het belang van ,gods heiligheid1 en dat het deze bet] dan ,paulus en ,augu/9us1 dan ,?omas en ,calvn h&haaft1 omdat ,god 9 hun /elsel de auteur d] zonde wordt4 ,ma> dit is niet me] dan s*n2 de zonde blft op het /&punt van ,pelagius ev5 onv]kla>ba> als op dat van ,augu/9us2 ja1 de heiligheid komt hi] veel bet] tot ha> re*t4 ,want het is me] 9 ov]e5/emm+ met de ,s*rift en heel het *ri/elk gelo(1 aan te nem51 dat ,god de zonde om wze1 s*oon voor ons onbek5de r$551 9 zek]5 z9 gewild heeft1 dan dat ,h1 ze 9 ge5 enkel opzi*t will5de1 to* duldt en toelaat4 ,dit laat/e to* komt jui/ zne heiligheid en alma*t te na1 cf4 lat] 9 de le] van de zonde4 ,da>b komt1 dat de ,s*rift1 s*oon !ologis* de voluntas b5eplaciti voorop/ell5de1 to* tev5s 9 de voluntas signi h&haaft1 hoe en op wat wze ,h de zonde niet wil4 ,9 de signa van v]bod1 v]man+1 wa>s*uw+1 ka/d+1 /raf enz4 daalt ,h tot ons af1 en zegt ,h wat ,h van ons v]langt4 ,omdat de m5s* e5 r$elk1 z$elk wez5 is1 h&elt ,god met hem niet als met e5 /ok en e5 blok1 ma> spreekt en h&elt met hem ov]e5kom/ig zn a>d4 ,gelk e5 vad] aan e5 k9d het gebruik van e5 s*]p mes v]bi$t1 en to* zelf het zond] s*ade hante]t1 zoo v]bi$t ,god aan zne r$elke s*epsel5 de zonde1 die ,hzelf to* gebruik5 kan en w]kelk gebruikt tot v]he]lk+ van zn naam4 ,de voluntas b5eplaciti en de voluntas signi /rd5 da>om ook niet met elka>1 gelk de gewone teg5w]p+ luidt4 ,want voore]/ is de voluntas signi eig5lk niet de wil van ,god1 ma> sle*ts zn bevel en voors*rift1 dat geldt als regel voor ons g$rag4 ,9 de voluntas signi zegt ,h niet1 wat ,h do5 zal2 z is ge5 wet voor zn h&el52 z s*rft niet voor1 wat ,god moet do52 ma> ,h zegt da>91 wat w hebb5 te do52 z is e5 regel voor ons g$rag1 ,deut4 #bi3bi4 ,z heet dus sle*ts 9 metaphoris*5 z9 voluntas ,dei4 ,wel wordt hi]teg5 +ebra*t1 dat de voluntas signi to* alzoo heet1 wl z is e5 signum voluntatis 9 ,deo1 en dus met zne voluntas b5eplaciti moet ov]e5/emm54 ,t5 twe$e z da>om opgem]kt1 dat dit ook ind]daad zoo is2 de voluntas signi is e5 a&uid+ van hetge5 ,god wil1 dat w zull5 do54 ,de voluntas b5eplaciti en de voluntas signi /aan niet lnre*t teg5ov] elka>1 zoodat ,god na> de e]/e de zonde wel en na> de twe$e de zonde niet wil1 na> de e]/e niet all] zaligheid wil en na> de twe$e wel enz4 ,ook na> de voluntas b5eplaciti to* s*ept ,god ge5 behag5 9 de zonde1 z is ge5 voorw]p van zn welgevall51 ,h plaagt niet uit lu/ tot plag54 ,en omgeke]d wil ,h ev5m9 na> de voluntas signi als na> de voluntas b5eplaciti1 dat alle m5s*51 ho(d voor ho(d1 zalig word52 dat kan met het oog op de hi/orie door niem& 9 ern/ word5 gele]d2 feitelk wordt het all5 9 #a ,tim4 #b3d door i$]e5 tot e5 groot]5 ( kle9]5 kr+ bep]kt4 ,beide /aan zoo we9ig teg5ov] elka>1 dat de voluntas signi jui/ de weg is1 wa>9 de voluntas b5eplaciti wordt volbra*t4 ,9 d5 weg van v]man+5 en wa>s*uw+51 v]bod5 en b$reig+51 voorwa>d5 en eis*5 vo]t ,god zn raad uit4 ,en de voluntas b5eplaciti h&haaft alle51 dat de m5s*1 ,gods gebod ov]tr$5de1 ge5 enkel oog5blik van ,god onafhankelk wordt1 ma> 9 datzelfde mom5t d5 raad ,gods di5t en e5 z het ook onwillig in/rum5t wordt van zn glorie4 ,niet de voluntas signi alle51 ma> ook de voluntas b5eplaciti is heilig en ws en go$1 en zal jui/ 9 d5 weg d] wet en d] g]e*tigheid aan het e9de als zoodanig op5ba> word54 ,da>om1 t5 slotte1 di5t de ond]s*eid+ van beide ook te word5 geh&haafd4 ,het is het probleem van re*t en feit1 van idee en hi/orie1 van het z$elke en het w]kelke1 van wat behoort te ges*i$5 en van wat ind]daad ges*i$t1 dat ons hi] tegemoet tre$t4 ,wie de voluntas signi loo*5t1 doet te kort aan de heiligheid ,gods1 aan de maje/eit d] z$ewet1 aan d5 ern/ d] zonde4 ,wie da>5teg5 de voluntas b5eplaciti ontk5t1 komt 9 /rd met de alma*t1 de w%eid1 de onafhankelkheid1 de s\v]e9iteit ,gods4 ,op beide /&punt5 loopt m5 geva>1 om f met e5 opp]vlakkig optimisme de oog5 voor de w]kelkheid te sluit51 en al het w]kelke r$elk te noem5 f met e5 e5zdig pessimisme het be/aan te v]vloek5 en te wanhop5 aan w]eld en lot4 ,het !isme e*t] zoekt ge5 oploss+ 9 het s*rapp5 van e5 van beide t]m5 van het probleem1 ma> erk5t en h&haaft ze beide2 het ziet de ln5 van het r$elke en w]kelke i$] oog5blik 9 de ges*i$5is elk&] snd5 en kruis52 het leidt beide t]ug tot de s\v]e9iteit ,gods en heeft van deze de hooge g$a*te1 dat z ook door het onr$elke en zondige he5 ha> heilig5 en wz5 raad tot uitvo]+ zal br5g5 tot glorie van des ,he]5 naam4 ,hi]9 komt to* s*itt]5d uit zne ,goddelke s\v]e9iteit1 dat ,h 9 d] m5s*5 dwaa%eid zne w%eid1 9 hun zwakheid zne kra*t1 9 hun zonde zne g]e*tigheid en g5ade v]he]lkt4 #ah4 ,de s\v]e9iteit ,gods op5ba>t zi* t5 slotte 9 zne alma*t1 die e*t] na het re$s gezegde m9d] uitvo]ige beh&el+ behoeft4 ,9 de ,s*rift wordt nooit en n]g5s aan de ma*t ,gods e5 gr5s ge/eld4 ,re$s 9 de nam5 ,el1 ,elohim1 ,el ,s*addai1 ,adonai tre$t het d5kbeeld van ma*t op d5 voorgrond4 ,voorts heet ,h 1 voor wi5s aangezi*t niem& kan be/aan1 ,deut4 #g3bav41 1 ,jes4 #a3bd1 1 wi5s naam is ,ihvh ,zebao?1 ,j]4 #cb3ah1 ,job #i3d1 1 ,job #cf3e1 1 ,ps4 #bd3h1 1 1 ,mt4 #aa3be1 ,op4 #a3h1 #bb3e1 d4 i4 de ,he]1 de ,eig5a>1 de ,he]s*]1 die autoriteit en opp]hoogheid bezit2 de ,kon+1 die 9 eeuwigheid ov] alle d+5 rege]t1 ,ex4 #ae3ah1 #bi3aj1 #ic-ii1 #b ,k4 #bi3ae1 ,j]4 #aj3g1 #aj enz41 ma> vooral ,kon+ is ov] ,israel en als zoodanig het rege]t1 bes*]mt en tot de zaligheid leidt1 ,num4 #bc3ba1 ,deut4 #cc3e1 ,ri*t4 #h3bc1 #a ,sam4 #h3g1 ,ps4 #aj3af1 #bd3g1 #dh3c1 #gd3ab1 ,jes4 #cc3bb1 #da3ba1 #dc3ae enz41 en ev5zoo 9 het ,n4 ,t4 de 1 ,mt4 #e3cc1 #a ,tim4 #a3ag1 de 1 #a ,tim4 #f3ae1 cf4 ,op4 #ai3af2 1 #b ,cor4 #f3ah1 ,op4 #a3h1 #d3h1 #aa3ag2 1 #a ,tim4 #f3ae2 die beide de 1 1 pote/as1 het re*t1 het gezag en de bevoegdheid1 ,mt4 #bh3ah1 ,rom4 #i3ba en de 1 1 pot5tia1 de ges*ik!id en de ma*t tot h&el51 ,mt4 #f3ac1 ,rom4 #a3bj bezit4 ,ma> voorts blkt de alma*t ,gods uit al zne w]k54 ,de s*epp+1 de ond]h\d+1 de v]loss+ van ,israel uit ,egypte1 de natuur met h>e ord9antin1 de ges*i$5is van ,israel met h>e wond]5 pr$ik5 luide en duidelk de alma*t ,gods4 ,psalmi/5 en pr(et5 kom5 op deze groote dad5 telk5s t]ug en w5d5 ze aan tot v]n$]+ voor d5 hoogmo$ige en tot troo/ voor d5 geloovige4 ,h is /]k van v]mog51 ,jes4 #dj3bf1 s*ept a>de en hemel1 ,g54 #a1 ,jes4 #db3e1 #dd3bd1 #de3ab1 #ah1 #dh3ac1 #ea3ac1 ,za*4 #ab3a1 h&haaft hunne ord9antin1 ,j]4 #e3bb1 #aj3aj1 #ad3bb1 #bg3e1 #ca3ce1 =me]t reg5 en w9d1 li*t en dui/]nis1 het go$e en het kwade1 ,am4 #c3f1 #d3ac1 #e3h1 ,jes4 #de3e-g1 #ed3af4 ,h maakt /om en sprek5d1 dood en lev5d1 r$t en v]d]ft1 ,ex4 #d3aa1 ,deut4 #cb3ci1 #a ,sam4 #b3f1 #b ,kon4 #e3g1 ,ex4 #ae1 ,deut4 #bf3h1 #bi3b1 #cb3ab1 #a ,sam4 #ad3f1 ,hos4 #ac3ad1 ,mt4 #aj3bh1 ,luk4 #ab3bj4 ,h heeft vol/rekte ma*t ov] alle d+51 zoodat niets ,hem kan we]/aan1 ,ps4 #h1 #ah1 #ai1 #bd1 #bi1 #cc1 #ajd enz4 ,job #e3i-bg1 #i3dv41 #ab3ad-ba1 #cd3ab-ae1 #cf3cg4 ,niets is ,hem te wond]lk1 alle d+5 zn ,hem mogelk1 ,g54 #ah3ad1 ,za*4 #h3f1 ,j]4 #cb3bg1 ,mt4 #ai3bf1 ,luk4 #a3cg1 #ah3bg2 ,h kan uit /e55 ,abraham k9d]5 v]wekk51 ,mt4 #c3i4 ,h doet al zn welbehag51 ,ps4 #aae3c1 ,jes4 #ad3bd1 #bg1 #df3aj1 #ee3aj1 en niem& kan ,hem dagva>d51 ,j]4 #di3ai1 #ej3dd4 ,en bov5al komt zne uit 9 de w]k5 d] v]loss+1 9 de opwekk+ van ,*ri/us1 ,rom4 #a3d4 ,ef4 #a3bj1 9 de w]k+ en v]/]k+ des gelo(s1 ,rom4 #af3ae1 ,ef4 #a3ai1 9 de uitdeel+ d] g5ade bov5 bidd5 en d5k51 ,ef4 #b3bj1 #b ,cor4 #i3h1 #b ,petr4 #a3c1 9 d5 op/&+ t5 jong/5 dage1 ,joh4 #e3bev4 enz4 ,en deze ma*t ,gods is e9delk ook de bron van alle ma*t en gezag1 van alle kra*t en /]kte 9 de s*epsel54 ,van ,hem is de he]s*app des m5s*51 ,g54 #a3bf1 ,ps4 #h1 het gezag d] ov]heid1 ,spr4 #h3ae1 ,rom4 #ac3a-af1 de kra*ts zns volks1 ,deut4 #h3ag1 #ah1 ,ps4 #fh3cf1 ,jes4 #dj3bf v4 de /]kte des pa>ds1 ,job #ci3bb1 het geweld des dond]s1 ,ps4 #bi3d1 #fh3cd enz4 ,9 n woord1 zns is de /]kte4 ,ps4 #fb3ab1 en ,hem komt toe de kra*t en de /]kte1 ,ps4 #if3g1 ,op4 #d3aa1 #e3ab1 #g3ab1 #ai3a4 ,geheel 9 ov]e5/emm+ met hunne le] ov] d5 wil en de vrheid ,gods1 cf4 bov5 bl4 #bajv4 oms*rev5 nu de nom9ali/5 de alma*t ,gods z1 dat ,god door ha> alles kan wat ,h wil niet alle51 ma> ook alles will5 kan4 ,ond]s*eid5de tuss*5 de pot5tia absoluta en ord9ata1 oordeeld5 z1 dat ,god na> g5e ook zondig51 dwal51 ld51 /]v51 e5 /e5 ( e5 di] word5 kon1 brood 9 het li*aam van ,*ri/us kon v]&]51 teg5/rdige d+5 kon do51 hetge5 ges*i$ 0 ong$aan kon mak51 vals* kon mak5 wat wa> 0 en wa> wat vals* 0 enz4 ,na> zne pot5tia absoluta is ,god dus l\t] willekeur1 zuiv]e pot5tie zond] e5ig5 inh\d1 die niets is en alles word5 kan1 cf4 ,*ami]1 ,pan/r4 ,ca?4 ,,ii l4 #b c4 #c #e4 ,voetius1 ,disp4 ,i #daa1 #dbg4 ,pr9cipieel is dit het /&punt van all51 die het primaat van d5 wil huldig51 en da>om is dit gevoel5 lat] telk5s t]uggeke]d en komt het niet alle5 9 het ,*ri/5dom ma> ook ond] &]e godsdi5/51 vooral b d5 ,islam1 voor4 ,aan de &]e zde /aan z1 die zegg51 dat ,god alle5 kan wat ,h wil en dat ,h1 hetge5 ,h niet wil1 ook niet kan4 ,het mogelke valt met het w]kelke saam4 ,wat ge5 w]kelkheid wordt1 is ook niet mogelk4 ,god heeft zne ma*t t5 volle uitgeput 9 de w]eld4 ,dit 0 re$s de me5+ van ,plato en ,plot9us1 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,ii #ibh ,v #dif f41 en voorts van enkele k]kvad]s1 ,petavius1 de ,deo ,v c4 #f1 ma> w]d 9 de ,middeleeuw5 vooral gele]d door ,abael>d1 ,deus non pote/ fac]e aliquid praet] ea quae facit1 ,introd4 !ol4 ,,iii c4 #e4 ,en zoo oordeeld5 lat] de ,c>tesiaans*e !olog51 ,burmannus1 ,synopsis ,i c4 #ba #bd1 #bf c4 #be #aj1 #aa4 ,braun1 ,doctr4 fo$4 ,i #b c4 #c #g sq4 ,witti*ius1 ,!ol4 pacif4 #aii sq4 voorts ,sp9oza1 ,cogit4 metaph4 ,,ii c4 #i4 ,e?4 ,i prop4 #af1 #ag4 ,s*lei]ma*]1 ,gl4 #ed4 ,/rauss1 ,gl4 ,i #ehb f4 ,s*weiz]1 ,*r4 ,gl4 ,i #bdf f4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #djc-djf4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godg4 ,,ii #aab v4 enz4 ,de ,s*rift v]oordeelt zo[el het e5e als het &]e /&punt4 ,z zegt t] e5e zde uitdrukkelk1 dat ,god vele d+5 niet kan2 ,h kan niet lieg51 ge5 b]\w hebb51 niet v]&]51 niet v]zo*t word51 ,num4 #bc3ai1 #a ,sam4 #ae3bi1 ,hebr4 #f3ah1 ,jak4 #a3ac1 #ag1 1 #b ,tim4 #b3ac2 zn wil is imm]s met zn wez5 n1 en de pot5tia absoluta1 die de ma*t ,gods losmaakt van zne &]e deugd51 is niets dan e5e dele en ongeoorlo(de ab/ractie4 ,aan d5 &]5 kant v]kla>t de ,s*rift ev5 besli/1 dat het mogelke veel v]d] zi* uit/rekt dan het w]kelke1 ,g54 #ah3ad1 ,j]4 #cb3bg1 ,za*4 #h3f1 ,mt4 #c3i1 #ai3bf1 ,luk4 #a3cg1 #ah3bg4 ,en hi]aan hield zi* de *ri/elke !ologie4 ,augu/9us zegt e5]zds1 dat ,gods wil en ma*t niet van zn wez5 ond]s*eid5 zn4 ,homo aliud e/ quod e/1 aliud quod pote/4444 ,deus autem cui non e/ aliud sub/antia ut sit1 et alia pote/as ut possit1 s$ consub/antiale illi e/ quidquid ejus e/ et quidquid e/1 quia ,deus e/1 non alio modo e/ et alio modo pote/2 s$ esse et posse simul habet1 quia velle et fac]e simul habet1 tract4 #bj 9 ,ev4 ,joan4 n4 #d4 ,conf4 ,,xi #aj1 ,,xii #ae4 ,wel be/aat ,gods alma*t da>91 dat ,h kan wat ,h wil1 c]te non ob aliud vocatur omnipot5s1 nisi quoniam quidquid vult pote/1 de civ4 ,,xxi #g4 ,ma> ,god kan niet alles will51 ,h kan zi*zelf niet v]loo*554 ,quia non vult non pote/1 quia et velle non pote/4 ,non enim pote/ ju/itia velle fac]e quod inju/um e/1 aut sapi5tia velle quod /ultum e/1 aut v]itas velle quod falsum e/4 ,unde admonemur ,deum omnipot5tem non hoc solum1 quod ait apo/olus3 neg>e se ipsum non pote/1 s$ multa non posse4444 ,deus omnipot5s non pote/ mori1 non pote/ mut>i1 non pote/ falli1 non pote/ fi]i1 non pote/ v9ci1 ,s]m4 #bad4 ,ma> dan v]d] betoogt ,augu/9us1 dat dit ge5 gebrek aan ma*t is1 ma> jui/ w>e1 vol/rekte alma*t4 ,het z\ jui/ onma*t zn1 wanne] ,h dwal51 zondig5 kon enz4 ,s]m4 #bac1 #bad1 de civ4 ,v #aj4 ,vooral held]t ,augu/9us dat op 9 betrekk+ tot de /ell+1 die dikw]f teg5 de alma*t ,gods wordt +ebra*t1 dat ,god het g$ane niet ong$aan kan mak54 ,deze uitspraak kan to* tweerlei z9 hebb54 ,voore]/ kan m5 er mee b$oel51 dat ,god het feit1 dat ges*i$ is1 te niet doet2 ma> dit is ge5 z91 want e5 feit1 dat ges*i$ is1 is niet me] en kan niet en behoeft niet te niet word5 g$aan4 ,ma> t5 twe$e kan m5 er mee b$oel51 dat ,god het feit1 dat ges*i$ is1 9 het m5s*elk bewu/zn ong$aan make1 zoodat dit nu me55 gaat dat het niet is ges*i$4 ,ma> ook dit heeft ge5 z91 want ,god die de wa>heid is z\ dan wat wa> is onwa> moet5 mak54 ,&]e !olog5 hebb5 9 gelk5 z9 ov] ,gods alma*t gesprok5 en hebb5 sle*ts h]haald wat ,augu/9us gezegd _h4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #db-dd4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #be4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii c4 #f-aj4 ,bonav5tura1 ,breviloquium ,i c4 #g4 ,petavius1 de ,deo ,v c4 #g4 ,g]h>d1 ,,ii c4 #h sect4 #i4 ,buddeus1 ,in/it4 !ol4 dogm4 ,,ii c4 #a #cj4 ,musculus1 ,loci ,comm4 p4 #ieb sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bi4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #aei sq4 ,voetius1 ,disp4 ,i #djc sq4 ,v #aac sq4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 did4 p4 #ic-if4 ,ma/ri*t1 ,!or4 pract4 !ol4 ,,ii c4 #bj4 ,*ami]1 ,pan/r4 ,ca?4 ,,ii l4 #b c4 #a-c4 ,leydeck]1 ,fax ,v]itatis p4 #afc sq4 #bcc sq4 enz4 ,bepaaldelk w]d door de ,g]ef4 !olog5 de ond]s*eid+ 9 pot5tia ,dei absoluta en ord9ata sle*ts tot op zek]e hoogte erk5d4 ,de nom9ali/5 hadd5 deze misbruikt1 om te bew]51 dat ,god na> de e]/e alles do5 kon1 ook wat met zne natuur 9 /rd 01 en betoogd5 da>m$e ook vooral de le] d] transsub/antiatie4 ,da>teg5 kwam ,calvn op en h v]wi]p zulk e5 comm5tum pot5tiae absolutae als pr(aan1 ,in/4 ,,iii c4 #bc #a1 #e1 cf4 ,i #af1 #c1 ,,ii #g1 #e1 ,,iv #ag1 #bd4 ,comm4 9 ,jes4 #bc3i1 ,luk4 #a3ah4 ,de ,rooms*5 bes*uldigd5 da>om ,calvn1 dat h de alma*t ,gods bep]kte en alzoo loo*5de1 ,bell>m9us1 de gratia et lib4 arb4 ,,iii c4 #ae4 ,ma> ,calvn ontk5de da>om niet1 dat ,god me] kon do5 dan ,h feitelk de$1 ma> h be/re$ alle5 zulk e5e pot5tia absoluta1 die niet gebond5 w>e aan zn wez5 en deugd5 en dus ook all]lei teg5/rdige d+5 kon do54 ,zoo opgevat1 9 d5 z9 van ,augu/9us en ,?omas1 w]d g5oemde ond]s*eid+ ook algeme5 door de ,g]ef4 !olog5 aang5om51 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,ii c4 #bi4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 did4 p4 #if4 ,heidegg]1 ,corpus !ol4 ,,iii #aji4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,vi #cf4 ,ma/ri*t1 ,,ii #bj1 #ac4 ,en zoo v]/aan1 is deze ond]s*eid+ ook go$ te keur54 ,het pan!isme zegt wel1 dat ,god en w]eld correlata zn1 en dat ,god ge5 eig5 zn en lev51 ge5 eig5 bewu/zn en wil heeft 9 ond]s*eid+ van de w]eld4 ,ma> het m5gt alzoo alles op hopelooze wze doore51 en br5gt ook 9 het d5k5 e5e gr5zelooze v]w>r+ aan4 ,god en w]eld1 eeuwigheid en td1 one9digheid en e9digheid1 zn en word51 het mogelke en het w]kelke1 het noodzakelke en het toevallige enz41 zn ge5 woord5 van d5zelfd5 inh\d en dezelfde beteek5is4 ,de w]eld is van di5 a>d1 dat ons d5k5 ha> het k>akt] van cont+5tie niet ontnem5 kan4 ,de g$a*te van ha> niet-be/aan sluit niet de m9/e logis*e teg5/rdigheid 94 ,er kunn5 motiev5 zn1 wa>om ,god de w]eld 9 het aanzn g]oep5 heeft2 de kosmos kan 9 zn geheel en 9 elk zn] deel5 beli*am+ van ,goddelke g$a*t5 zn2 ma> het is onmogelk1 om het ont/aan d] w]eld logis*1 zond] d5 wil van e5 alma*tig ,god1 te v]kl>54 ,en da>om blft er naa/ het w]kelke e5 gebi$ voor het mogelke ov]4 ,god gaat 9 de w]eld niet op1 de eeuwigheid /ort zi* niet leeg 9 d5 td1 one9digheid is niet id5tiek met de som van al het e9dige1 de alwet5dheid valt niet saam met d5 g$a*t59h\d d] r$elke s*epsel54 ,en zoo is de alma*t ,gods nog one9dig v]hev5 bov5 de onbegr5sde ma*t1 welke 9 de w]eld tot op5b>+ komt4 ,cf4 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #dii f4 ,dorn] ,i #dda f4 ,ebr>d #agi f4 ,philippi ,,ii #ei f4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 ,s4 #ejc-ejf4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrheit ,i #bdi f4 ,grtillat ,,iii #bef s4 ,hodge ,i #djf v4 ,%$d ,i #ceh v4 #bg4 ,,de ,,p]soneele ,,nam5 ,,gods4 #a4 ,hoog] nog dan 9 de wez5snam5 /gt ,gods op5b>+ 9 de nom9a p]sonalia1 welke ons de ond]s*eid+5 do5 k5n51 die er 9 de e5heid van zn wez5 be/aan4 ,deze op5b>+ beg9t re$s 9 het ,o4 ,te/4 ,wel komt z da> nog niet voll$ig voor1 gelk de k]kvad]s en lat]e !olog5 dikw]f met misk5n+ van het hi/oris* k>akt] d] op5b>+ hebb5 gele]d2 ma> ev5m9 is het jui/1 dat z da> gans*elk nog niet te v9d5 z\ zn1 zooals na de ,soc9ian5 en de ,remon/rant51 door ,seml]1 ,h]d]1 ,do$]le91 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #efe f4 ,h(mann1 ,s*riftbeweis ,i #ij f41 e4 a4 w]d gele]d1 cf4 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,,ii #fhg4 ,het ,o4 ,t4 doet het tr9it>is* be/aan van ,god sle*ts onduidelk k5n51 het is de oorkonde d] word5de tr9iteitsle]1 ,petavius1 de tr94 ,,ii c4 #g4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #abd f4 #adh f4 ,ma> het bevat to*1 niet 9 enkele op zi* zelf /a&e tek/5 alle5 ma> vooral 9 het organisme zn] op5b>+ mom5t51 die voor de le] d] drieenheid van de hoog/e beteek5is zn4 ,voore]/ komt de naam ,elohim 9 aanm]k+4 ,dat deze 9 zn pluralisvorm ge5 bews is voor de tr9iteit1 w]d re$s vroeg]1 bl4 #ajd1 opgem]kt4 ,ma> to* is het opm]kelk1 dat deze naam b de voor/&]s van het mono!isme om zn vorm nooit bezwa> heeft ontmoet4 ,dit is alle5 da>uit te v]kl>51 dat h ge5 rem9isc5tie aan het poly!isme bevat1 ma> de ,godheid a&uidt 9 ha> volheid en rkdom van lev54 ,de ,god d] op5b>+ is ge5 ab/racte e5heid1 ma> de lev5de1 wa>a*tige ,god1 die 9 de one9dige volheid van zn lev5 de hoog/e v]s*eid5heid insluit4 ,re$s t]/ond b de s*epp+ komt dat uit4 ,elohim s*ept door te sprek5 en door het uitz5d5 van zn ,gee/4 ,het woord1 dat ,god spreekt1 is ge5 klank1 ma> e5e kra*t1 zoo groot1 dat ,h da>door de w]eld s*ept en ond]h\dt2 ,h spreekt en het is er1 ,g54 #a3c1 ,ps4 #cc3f1 #i1 #adg3ah1 #adh3h1 ,jol #b3aa4 ,dat woord door ,god gesprok51 van ,hem uitga&e en dus van ,hem ond]s*eid51 wordt lat] als w%eid gehypo/ase]d 9 ,job #bh3bc-bg1 ,spr4 #h3bb v4 cf4 ,spr4 #c3ai1 ,j]4 #aj3ab1 #ea3ae4 ,die w%eid is van eeuwigheid door ,god bezet51 b]eid1 aange/eld1 doorzo*t1 als zn vo$/]l+ en w]kmee/]es1 wa>door ,h alle d+5 s*iep en ond]h\dt4 ,ma> niet alle5 door het woord en de w%eid1 ook door d5 ,gee/ ,gods komt het w]k d] s*epp+ en d] ond]h\d+ tot /&1 ,g54 #a3b1 ,ps4 #cc3f1 #ajd3cc1 #aci3g1 ,job #bf3ac1 #bg3c1 #cb3h1 #cc3d4 ,jes4 #dj3g1 #ac1 #ei3ai4 ,t]wl het woord de middela> is1 wa>door ,god alle d+5 9 het aanzn roept1 is het zn ,gee/1 wa>door ,h imman5t is 9 al het ges*ap5e1 en het alles lev5d maakt en v]si]t4 ,zoo komt re$s volg5s de le] des ,o4 ,t4 9 de s*epp+ uit1 dat alle d+5 hun ont/aan en voortbe/aan dank5 aan e5e driev\dige causa4 ,elohim en kosmos /aan niet duali/is* naa/ elka>1 ma> de w]eld1 door ,god ges*ap51 heeft zn ,woord tot objectief1 zn ,gee/ tot subjectief pr9cipe4 ,de w]eld is e]/ door ,god g$a*t en komt da>om door zn alma*tig sprek5 tot /&1 en als z realiteit ontvang5 heeft1 /aat ze niet buit5 en teg5 ,hem ov] ma> blft ru/5 9 zn ,gee/4 ,nog duidelk] komt 9 het ,o4 ,t4 deze driev\dige oorzaak uit op het t]re9 d] bzond]e op5b>+1 9 het w]k d] h]s*epp+4 ,dan is het niet me] ,elohim alle51 ma> ,jahveh1 die zi* op5ba>t1 die zi* k5n5 doet als d5 ,god des v]bonds en des e$s1 d] op5b>+ en d] ges*i$5is4 ,ma> ook als zoodanig op5ba>t ,h zi* niet re*t/reeks en onmiddellk1 ,ex4 #cc3bj4 ,het is w$]om door zn ,woord1 dat ,h zi* k5n5 doet en zn volk r$t en bewa>t1 ,ps4 #ajg3bj4 ,en drag] van dat woord d] heilsop5b>+ is de ,malak ,ihvh1 de ,gezant des ,v]bonds4 ,niet altd1 wa> de uitdrukk+ ,engel ,gods ( ,engel des ,he]5 9 het ,o4 ,t4 voorkomt1 is aan d5 angelus increatus te d5k51 gelk ,h5g/5b]g me5de4 ,9 #b ,sam4 #bd3afv41 #a ,kon4 #ai3e-g1 #b ,kon4 #ai3ce1 ,dan4 #c3be1 #bh1 #f3bc1 #aj3ac1 hebb5 we aan e5 gewon5 engel te d5k51 ev5als ook 9 ,mt4 #a3bj1 #bh1 ,luk4 #a3aa1 #b3i1 ,hd4 #e3ai1 #h3bf1 #aj3c1 #ab3g1 #bc1 #bg3bc1 ,jud4 #i1 ,op4 #ab3g4 ,ov] &]e plaats5 kan er twfel be/aan1 zooals ,num4 #bb3bbv41 ,jos4 #e3ac1 #ad1 ,ri*t4 #b3a-ad1 #f3aa-bd1 #ac3b-bc4 ,ma> 9 de plaats51 deel ,i #bej g5oemd1 gaat het subject1 dat 9 d5 engel des ,he]5 spreekt en h&elt1 v] bov5 e5 ges*ap5 engel uit4 ,de k]kvad]s vr ,augu/9us zag5 e5p>ig 9 dez5 ,engel des ,he]5 e5e !ophanie van d5 ,logos1 cf4 de aanhal+5 b ,trip1 ,die ,!ophani5 9 d5 ,ges*i*tsb*]n des ,a4 ,t4 ,leid5 #aheh ,s4 #bj-da4 ,dikw]f w]d deze opvatt+ e*t] v]bond5 met de me5+1 dat de ,vad] eig5lk onzi*tba>1 ong5aakba>1 onuitsprekelk is ma> dat de ,zoon zi* kan op5b>5 en het pr9cipe all] op5b>+ is2 zoo b ,ju/9us ,m>tyr1 ,!ophilus1 ,ir5aeus1 ,t]tullianus4 ,ma> deze s*eid+ en teg5/ell+ tuss*5 d5 ,vad] en d5 ,zoon w]d door de lat]e k]kvad]s1 ,a?anasius1 de drie ,cappadocirs enz4 t]e*t be/r$54 ,de ,zoon 0 wa>a*tig ,god en dus ev5 onzi*tba> als de ,vad]4 ,zoo w]d de opvatt+ van ,augu/9us voorb]eid1 die ook de !ophanien ,gods 9 het ,o4 ,t4 altd door ges*ap5e engel5 bemiddeld da*t1 de tr94 ,,iii #aa1 de civ4 ,,xvi c4 #bi4 ,de s*ola/ieke en ,rooms*e !olog5 nam5 gewoonlk deze exegese van ,augu/9us ov]1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ea art4 #b en #c ad #e4 ,i #b qu4 #ih art4 #c4 ,s5t4 ,,ii di/4 #h qu4 #a art4 #f4 ,petavius1 de tr94 ,,viii c4 #b4 ,s*eeb51 ,ka?4 ,dogm4 ,i #ghd f4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #bde enz4 ,lu!r en ,calvn da*t5 nu e5s aan e5 ges*ap51 dan aan d5 onges*ap5 engel1 ,trip1 #di-eh2 ma> de lat]e ,prote/4 uitlegg]s v]/ond5 die plaats5 mee/ van d5 ,logos1 vooral ook 9 teg5/ell+ met de ,soc9ian51 ,remon/rant5 en ,rationali/51 die er niets dan angelophanien 9 zag54 ,t]wl ,h(mann1 ,baumg>t51 ,delitzs* b de laat/e opvatt+ zi* aansluit51 is de oude opvatt+ we] v]d$igd door ,/i]1 ,h5g/5b]g1 ,keil1 ,kurtz1 ,ebr>d enz41 ook ,philippi1 ,kir*l4 ,glaub4 ,,ii #aia-aif4 ,het v]s*il tuss*5 deze twee uitlegg+5 is niet zoo groot als het s*nt4 ,de voor/&]s d] oud-k]kelke opvatt+ moet5 imm]s erk5n51 dat de ,logos e5e m5s*elke g$aante heeft aang5om52 en ,augu/9us en de zn5 moet5 toegev51 dat 9 di5 ges*ap5 engel de ,logos zi* op e5e gans* bzond]e wze op5ba>de1 ,rivetus b ,trip #fe4 ,en da>b komt1 dat de plaats51 wa> van d5 engel des ,he]5 sprake is1 niet alle kunn5 opgevat word5 9 d5zelfd5 z94 ,zooveel /aat dan ook va/1 dat 9 d5 ,malak ,ihvh1 die b uitnem5dheid di5 naam draagt1 ,god en dan bepaaldelk de ,logos op geheel e5ige wze teg5woordig 04 ,dat blkt duidelk da>uit1 dat ,h1 s*oon van ,jehovah ond]s*eid51 to* ook met ,hem n is 9 naam1 9 ma*t1 9 v]loss+ en zeg5+1 9 aanbidd+ en e]e1 deel ,i #bej4 ,trip1 t4 a4 p4 #ajj f4 ,deze exegese wordt bov5di5 aanbevol5 door heel de ,o4 en ,n4 ,t4 ,s*rift1 ,job #cc3bc1 ,ps4 #cd3h1 #ce3e1 ,spr4 #h3bbv41 #cj3d1 ,jes4 #i3e1 ,hos4 #ab3e1 #f1 ,mi*4 #e3f1 ,za*4 #a3h-ad1 #c3av41 #ab3h1 ,mal4 #c3a1 ,joh4 #h3ef1 #eh1 cf4 ,joh4 #a3a-e1 #a ,cor4 #aj3d1 #i2 en ,hd4 #g3cj1 #ce1 #ch1 ,gal4 #c3ai1 ,hebr4 #b3b zn hi]m$e niet 9 /rd4 ,en gelk ,jahveh zi* nu b de h]s*epp+ objectief op5ba>t door zn woord1 9 d5 ,malak ,ihvh2 zoo doet ,h dit subjectief 9 en door zn5 ,gee/4 ,de ,gee/ ,gods is het pr9cipe van alle lev5 en heil1 van alle gav5 en kra*t5 b9n5 het t]re9 d] op5b>+2 van mo$1 ,ri*t4 #c3aj1 #f3cd1 #aa3bi1 #ac3be1 #a ,sam4 #aa3f1 van li*amelke kra*t1 ,ri*t4 #ad3f1 #ae3ad1 van kun/va>digheid1 ,ex4 #bh3c1 #ca3c-e1 #ce3ca-ce1 #a ,*r4 #bh3ab1 van rege]beleid1 ,num4 #aa3ag1 #be1 #a ,sam4 #af3ac1 van v]/& en w%eid1 ,job #cb3h1 ,jes4 #aa3b1 van heiligheid en v]nieuw+1 ,ps4 #ea3ac1 ,jes4 #fc3aj1 cf4 ,g54 #f3c1 ,neh4 #i3bj1 #a ,sam4 #aj3f1 #i1 van pr(etie en voorspell+1 ,num4 #aa3be1 #bi1 #bd3b1 #c1 ,mi*4 #c3h enz4 ,9 bzond]e mate zal ,h ru/5 op d5 ,messias1 ,jes4 #aa3b1 #db3a1 #fa3a1 ma> da>na ook uitge/ort word5 ov] alle vlees*1 ,joel #c3a1 #b1 ,jes4 #cb3ae1 #dd3c1 ,eze*4 #cf3bf1 #bg1 #ci3bi1 ,za*4 #ab3aj en all5 gev5 e5 nieuw h>t en e5 nieuw5 gee/1 ,eze*4 #cf3bf1 #bg4 ,ov] d5 ,h4 ,gee/ 9 het ,o4 ,t43 ,kle9]t1 zur altt4 ,lehre vom ,gei/e ,gottes1 ,jahrb4 f4 d4 ,?4 #ahfg ,s4 #c-fj4 ,oehl]1 ,!ol4 des ,a4 ,t4 #agh f4 #bad f4 ,sm5d1 ,altt4 ,religionsges*4 #dei f4 ,w>field1 ,! ,_s ( ,god 9 ! ,old ,te/41 ,presb4 & ,ref4 ,rev4 ,oct4 #ahie p4 #ffe-fhg4 ,dit driev\dig ,goddelk pr9cipe1 dat aan s*epp+ en h]s*epp+ t5 grondslag ligt1 en heel de oeconomie d] ,o4 ,t4 op5b>+ draagt1 wordt nu enkele mal5 ook saam v]meld4 ,de driev\dige h]hal+5 9 ,dan4 #i3ai1 ,za*4 #a3c1 ,jes4 #f3c1 #cc3bb kom5 hi]voor niet 9 aanm]k+2 alle5 de hoogeprie/]lke zeg5b$e1 ,num4 #f3bd-bf w/ 9 het driev\dig k>akt] van ha> zeg5+ op e5 drierlei op5b>+ ,gods t]ug en is zoo het ,o4 ,t4 voorbeeld van d5 apo/olis*5 zeg51 #b ,cor4 #ac3ac4 ,de me]v\dsvorm5 9 ,g54 #a3bf1 #bg1 #c3bb1 ,jes4 #f3h enz4 miss5 g5oegzame kra*t1 wl z op dezelfde wze als de pluralis ,elohim te v]kl>5 zn1 cf4 bov5 bl4 #ajd4 ,van me] beteek5is zn plaats5 als ,g54 #ai3bd1 ,ps4 #de3h1 #aaj3a1 ,hos4 #a3g1 wl z op e5e zelfond]s*eid+ 9 het ,goddelk wez5 wz54 ,en het kla>/ wordt e5e driev\dige zelfond]s*eid+ 9 het ,goddelk wez5 aang$uid 9 ,ps4 #cc3f1 ,jes4 #fa3a1 #fc3i-ab1 ,hagg4 #b3e1 #f4 ,vel5 hebb5 vroeg] ook 9 de drie mann51 die aan ,abraham v]s*551 ,g54 #ah1 e5e op5b>+ d] tr9iteit gezi51 b4 v4 ,witsius1 ,oec4 fo$4 ,,iv #c #c-h4 ,&]5 me5d51 dat e5 van de drie de ,logos 0 en de &]e twee gewone engel5 w>51 b4v4 ,calvn1 ,kantt4 ,/at5v]t41 ,moor ,i #hjg4 ,veel aannemelk] is e*t] de exegese van ,augu/9us1 de civ4 ,,xvi #bi1 volg5s wi5 de drie mann5 drie ges*ap5 engel5 w>51 9 wie ,jahveh e*t] op bzond]e wze zi* op5ba>de en teg5woordig 04 ,litt4 ov] de tr9iteit 9 het ,o4 ,t4 b ,m4 ,vitr+a ,i #bac sq4 #bah sq4 #b4 ,deze g$a*t5 des ,o4 ,t4 zn 9 vel]lei ri*t+ vru*tba> gewee/4 ,voore]/ zn ze ov]g5om5 en v]d] uitgew]kt 9 de apocriefe litt]atuur4 ,9 de ,spreuk5 van ,jezus ,sira* neemt de w%eid e5e bre$e plaats 94 ,z is uit ,god en vr alle d+5 door ,hem ges*ap51 en ze blft b ,hem tot 9 eeuwigheid4 ,z is uitgespreid ov] al ,gods w]k51 ma> heeft ha> ru/plaats to* vooral 9 ,zion en is te v9d5 9 de wet1 c4 #a3a-dj en cap4 #bd1 cf4 ook ,b>u*1 c4 #c3i-d3d4 ,ma> v]d] gaat het boek d] ,w%eid1 #f3bb-i4 ,hi] wordt de w%eid zoo gehypo/ase]d1 dat ha> ,goddelke eig5s*app5 en w]k5 word5 toeges*rev54 ,z is duidelk van ,god ond]s*eid51 want z is de adem zn] kra*t1 e5 uitvloeisel zn] he]lkheid1 e5 afs*nsel van zn li*t1 #g3be1 #bf4 ,ma> z is ook t5 innig/e met ,god v]bond51 leeft met ,hem m$e1 is +ewd 9 zne k5nis en kie/ die ideen uit1 welke uitgevo]d zull5 word51 #h3c1 #d4 ,z is de op zn troon1 k5t al zne w]k5 en 0 b de s*epp+ d] w]eld teg5woordig1 #i3d1 #i4 ,ja1 z is het zelve1 die alles s*ept en rege]t en v]nieuwt1 #g3bg1 #h3a1 #e4 ,z is id5tis* met ,gods ,woord1 #i3a1 #b1 cf4 #af3ab1 #ah3ae1 #af en met zn ,gee/1 #a3d-g1 #i3ag1 #ab3a4 ,re$s 9 dit boek d] ,w%eid is de invlo$ d] ,grieks*e wsbege]te m]kba>1 vooral #g3bbv41 ma> veel /]k] is dit het geval b ,philo4 ,de v]h\d+ ,gods tot de w]eld w]d re$s ond]zo*t door ,plato4 ,uit de ond]s*eid+ en teg5/ell+ van en leidde ,plato af1 dat1 ev5als g5e e5 z9lk object 9 de w]kelkheid1 zoo deze e5 eeuwig en onv]&]lk znde1 d4 i4 e5e idee1 tot voorw]p moe/ hebb54 ,deze ideen1 (s*oon eig5lk niets &]s dan algeme5e begripp51 w]d5 door ,plato v]hev5 tot metaphysis*e pr9cipia1 tot eig5 sub/antin1 tot e5 soort tuss*5wez5s1 na> welke de d5 kosmos gevormd heeft en die dus de en de d] d+5 zn4 ,hoewel ,ari/oteles deze ideenle] aan e5e s*]pe kritiek ond]wi]p1 is to* de g$a*te1 dat aan alle d+5 e5 intellig5t1 gee/elk pr9cipe t5 grondslag lag1 niet me] uit de grieks*e philosophie v]lor5 gegaan4 ,vooral de ,/oa legde er nadruk op1 dat e5 ,goddelke r$e de grond 0 van alle v]s*nsel54 ,ze bezigde da>voor d5 naam 1 omdat alle zn en lev5 uit di5 logos als uit e5 zaad ontkiemt en sprak ook wel 9 plurali van 1 om da>m$e naa/ de e5heid ook de v]s*eid5heid d] alles s*epp5de natuurkra*t aan te duid51 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,,iv #aei1 #afj1 cf4 #adj noot4 ,zelfs de lat] zoo veelbeteek55de ond]s*eid+ van en is aan de ,/oa ontle5d1 ib4 #fg noot4 ,deze grieks*e le] van de idee1 d5 en d5 0 nu re$s vr ,philo met de le] van het ,o4 ,t4 ov] het woord en de w%eid 9 v]b9d+ gebra*t1 ,zell]1 ib4 ,v #bff4 ,ma> to* is het vooral ,philo gewee/1 die al deze v]s*ill5de elem5t51 ,platonis*e ideenle]1 ,/ois*e logosle]1 ,oudte/4 w%eidsle] enz4 tot n /elsel v]smolt5 heeft4 ,h gaat da>b uit van het dualisme van ,god en w]eld4 ,god is 1 onbes*rfba>2 w kunn5 sle*ts zegg51 dat ,h is1 niet wat ,h is4 ,da>om kan ,h ook niet 9 onmiddellke aanrak+ met de mat]ie /aan4 ,voordat ,god de z9lke w]eld s*iep1 maakte ,h e5 plan en beeldde ,h 9 zn d5k5 d5 uit1 de ideen1 als en all] d+54 ,deze ideen word5 nu door ,philo voorge/eld als de kra*t51 wa>door ,god 9 de w]eld w]k5 kan1 en nu e5s me] dan m9d] beeldrk1 nu e5s me] dan m9d] p]soonlk bes*rev5 als di5a>s1 /adh\d]s1 gezant51 middela>s1 als en kra*t51 als b&5 en zuil51 die door ,mozes engel5 en door de ,griek5 daemon5 w]d5 g5oemd1 als g$a*t51 die zi* bev9d5 9 het ,goddelk d5k5 en onges*ap5 en one9dig zn als ,god zelf4 ,deze ideen zn nu ook vele 9 aantal1 ma> ze v9d5 hun e5heid 9 d5 logos1 de idee1 die alle ideen1 de kra*t die alle kra*t51 het boek dat alle g$a*t5 9 zi* bevat1 de zelf4 ,en op dezelfde wze als de ,goddelke ideen1 zoo wordt ook deze logos bes*rev51 nu e5s me] als e5e eig5s*ap ,gods en n met zne w%eid en dan me] als e5 wez51 van ,god ond]s*eid54 ,h /aat als het w>e tuss*5 ,god en w]eld 9 en heeft aan beide deel2 h is niet onges*ap5 als ,god en to* ook niet ges*ap5 als de e9dige d+52 h is plaatsv]vang]1 gezant1 tolk1 /adh\d]1 engel1 w]ktuig1 beeld1 s*aduw ,gods1 ja zn e]/gebor5 zoon1 zn oud/e zoon 9 ond]s*eid+ van de w]eld die zn jong/e zoon is2 ,philo noemt hem zelfs ,god1 ma> 4 ,zell] /elt held] 9 het li*t1 dat de logos b ,philo1 ev5als de ,goddelke ideen1 dit dubbele k>akt] draagt en drag5 moet4 ,h is e5 tuss*55 da>om e5 dubbel wez51 e5e eig5s*ap ,gods en to* e5 p]soon1 no* id5tis* met ,god no* ook e5 s*epsel als de w]eld1 e5e idee 9 het d5k5 ,gods en e5e kra*t 9 de w]eld1 he5 en we] zwev5d tuss*5 e5e onp]soonlke eig5s*ap en e5e p]soonlke zelf/&igheid1 ma> da>om jui/ ges*ikt gea*t als middela> tuss*5 ,god en de w]eld1 cf4 ,zell]1 ,philos4 d4 ,gr4 ,v #cgj-chf1 en litt4 ov] ,philo alda> #cch1 da>b ook nog ,max ,he9ze1 ,die ,lehre v4 ,logos 9 d] gr4 ,philos4 #ahgb4 ,s*r]1 ,neut4 ,zeitges*4 #fec f4 ,meer-,weiss1 ,ev4 ,joh4 #f;e ,aufl4 ,s4 #eb f4 ,jean ,rville1 ,la doctr9e du ,logos1 ,p>is #ahha4 ,ku551 ,volksgodsd4 en w]eldgodsd4 #afc v4 ,weiszck]1 ,das apo/4 ,zeitalt] d] *r4 ,kir*e #ahij ,s4 #edi f4 ,hat*1 ,grie*5tum & ,*ri/5tum #ahib ,s4 #abi f4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 ,s4 #eeb f4 ,kaftan1 ,das ,v]hltniss des evang4 ,glaub5s zur ,logoslehre 7,gotts*ick1 ,zeits4 f4 ,?4 u4 ,k4 ,,vii #ahig #a;es ,heft ,s4 #a-bg7 ,ana?on ,aall1 ,ges*i*te d] ,logosidee 9 d] grie*4 ,philosophie4 ,leipzig ,reisl& #ahif4 ,!ol4 ,/ud4 v4 ,dr4 ,danbanton1 ,,xi #ahic #b;e aflev4 ,9 de joods*e !ologie is deze le] d] tuss*5wez5s nog v]d] ontwikkeld4 ,als volkom5 transc5d5t kan ,god niet onmiddelk met de s*epsel5 9 v]b9d+ tr$54 ,h heeft da>toe all]lei tuss*5wez5s van noode4 ,als ,h niets &]s wil do5 dan de aanwezige kra*t5 9 natuur en m5s*heid leid51 dan b$i5t ,h zi* van engel54 ,ma> indi5 ,h s*epp5d ( h]s*epp5d 9 de w]eld wil w]k51 tr$5 er hypo/as5 op1 die (s*oon s*epsel5 znde to* ,goddelke attribut5 drag51 omdat ze repraes5tant5 ,gods zn4 ,zulke hypo/as5 zn ,metraton1 de ,gods2 ,memra1 het woord ,gods2 ,s*e*9a1 de teg5woordigheid van ,gods he]lkheid2 ,ba? ,kol1 de /em ,gods1 die op5b>+5 geeft en orakels v]kondigt2 ,rua* hakkodes*1 de gee/ die van ,god uitgaat en hoog]e k5nis me$eelt1 ,eis5m5g]1 ,entdecktes ,jud5?um1 ,i #bfe f4 ,,ii #cic f4 enz4 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal/4 ,!ol4 #agb-ahi4 ,h]zog #b1 #bcj f41 #ac1 #deh f4 #c4 ,hoewel de ,spreuk5 van ,jezus ,sira* zi* nog vr eng aansluit5 b de kanonis*e litt]atuur1 is er 9 het boek d] ,w%eid1 b ,philo en 9 de joods*e !ologie e5 invlo$ d] philosophie te bespeur51 die van de g$a*t5 des ,o4 ,t4 hoe lang] hoe v]d] afdwal5 doet4 ,voore]/ is er e5 v]s*il 9 beg9sel4 ,de le] d] tuss*5wez5s is b ,philo en de lat]e joods*e !ologie gebor5 uit de platonis*e teg5/ell+ van ,god en w]eld1 wa>van 9 de ,o4 ,te/4 boek5 nog ge5 spoor valt op te m]k54 ,het woord en de w%eid zn 9 het ,o4 ,t4 ge5 bemiddel5de tuss*5wez5s tuss*5 ,god en w]eld 91 ma> ze /aan geheel en al aan de zde ,gods1 behoor5 ,hem toe1 en zn de pr9cipia d] ges*ap5e w]eld4 ,b ,philo e*t] nem5 de tuss*5wez5s e5e onmogelke plaats 93 zn no* ,god no* s*epsel1 no* p]soon no* eig5s*ap1 no* zelf/&igheid no* kra*t1 ma> hebb5 deel aan beide2 ze wiss*5 de gr5sln uit1 die 9 het ,o4 ,t4 altd het s*epsel van d5 ,s*epp] s*eidt en b]eid5 de philosophie van het gno/icisme en de kabbala voor4 ,9 de twe$e plaats is er e5 niet m9d] groot v]s*il 9 het k>akt]1 dat de le] van het woord en de w%eid 9 de ,s*rift en dat de le] d] tuss*5wez5s b ,philo draagt4 ,b ,philo is de logos 9 zne e]/e beteek5is gelk met de r$e1 het d5k51 de g$a*te 9 ,god en dus als zoodanig ,gode imman5t1 niets dan e5 eig5s*ap4 ,e]/ 9 zne twe$e beteek5is wordt die logos tot woord1 dat van ,god uitgaat en e5e bemiddel5de plaats tuss*5 ,god en w]eld inneemt4 ,9 het ,o4 ,te/4 is e*t] het woord niet e]/ r$e en g$a*te ,gods1 veel m9d] e5 ideaal w]eldbeeld1 e5 1 ma> het gesprok5 woord1 wa>door ,h alle d+5 s*ept en ond]h\dt4 ,en ook de w%eid 9 ,job en ,spreuk5 wordt voorge/eld niet als e5e eig5s*ap ,gods1 ma> p]soonlk als door ,god van eeuwigheid bezet5 en geord5d en b de s*epp+ all] d+5 g]aadpleegd en doorzo*t4 ,t5 d]de hebb5 de tuss*5wez5s b ,philo en de joods*e !olog5 ge5 sot]iologis*e beteek5is4 ,wel di55 ze tot v]li*t+ en tot me$eel+ van k5nis1 ma> van e5 v]b& tuss*5 die tuss*5wez5s en d5 ,messias is ge5 sprake4 ,ze dr+5 zelfs de le] van d5 ,messias als op5b>+ d] wa>heid en als v]w]v] des heils op d5 a*t]grond4 ,en nu is het wel wa>1 dat ook 9 het ,o4 ,t4 de v]b9d+ tuss*5 woord en w%eid1 kne*t ,gods en ,messias1 ,malak ,ihvh en ,davidide1 nog niet duidelk voltrokk5 wordt4 ,de ln5 loop5 nog naa/ elk&]4 ,ma> ze nad]5 to* elka>4 ,elohim en ,jahveh is dezelfde ,god4 ,h1 die als ,elohim door ,woord en ,gee/ de w]eld s*ept en ond]h\dt1 is het ook die als ,jahveh door zn ,malak ,israel geleid heeft1 door d5 kne*t van ,jahveh zn volk r$d5 en door d5 ,messias uit ,davids huis eeuwiglk rege]5 en h5 all5 door zn ,gee/ v]nieuw5 en heilig5 zal4 ,en deze ln51 die 9 het ,o4 ,t4 hoe lang] hoe me] elk&] nad]51 loop5 uit op ,hem1 die de ,logos is1 de pr(eet1 prie/] en kon+1 9 wi5 ,god tot zn volk komt en eeuwiglk ond] h5 woont4 ,voor ,philo w>e e5e m5s*word+ van d5 logos e5e ong]mde g$a*te gewee/4 ,9 het ,n4 ,te/4 is deze jui/ de hoog/e op5b>+ ,gods4 ,e9delk kan hi] nog bgevoegd1 dat de le] d] tuss*5wez5s b ,philo enz4 niet afgew]kt is en ge5 gr5s heeft4 ,philo br5gt wel e5ige e5heid 9 de ,goddelke ideen door ze sam5 te vatt5 9 d5 logos1 ma> hetzelfde wat h van dez5 zegt1 spreekt h ook telk5s van alle ,goddelke ideen uit4 ,9 de joods*e !ologie neemt het aantal tuss*5wez5s hoe lang] hoe me] toe4 ,het is e5e emanatie1 als b de aeon5 9 het gno/icisme4 ,het dualisme wreekt zi* t5 e9de toe4 ,de tuss*5wez5s br5g5 ge5 geme5s*ap tuss*5 ,god en w]eld tot /&1 wl ze feitelk ge5 van beide zn4 ,de w]eld blft to* altd we] buit5 en teg5ov] ,god /aan4 ,de beteek5is van d5 ,gee/ ,gods wordt niet +ezi54 ,9 het ,o4 ,t4 neemt deze le] des ,gee/es e5e groote plaats 94 ,9 de apocriefe litt]atuur1 b ,philo en 9 de joods*e !ologie wordt ze s*i] geheel v]wa>loosd4 ,de ,gee/ is hoog/5s alle5 nog e5 ,gee/ van voorspell+1 aan enkel5 ges*onk51 ,zell]1 ,v #chd1 ,web]1 #ahd f41 ma> niet me] de ,gee/ des ,o4 ,te/41 die s*epp+ en h]s*epp+ afsluit en voltooit4 ,om al deze r$55 is er e5 pr9cipieel ond]s*eid tuss*5 de ontwikkel+1 die de tr9it>is*e g$a*t5 des ,o4 ,t4 gevond5 hebb5 9 de apocriefe litt]atuur1 b ,philo en de ,jod51 en die1 welke eraan gegev5 is 9 het ,n4 ,te/4 ,het ,n4 ,te/4 moge e5ige woord5 met ,philo enz4 geme5 hebb5 en van ,*ri/us ook sprek5 als 1 1 1 1 enz42 v]d] gaat de ov]e5/emm+ niet4 ,het ,n4 ,t4 is 9 het grieks* ges*rev51 9 de 1 9 de taal die be/ond en all]wege gesprok5 w]d4 ,het s*iep ge5 nieuwe taal4 ,de g$a*t5 ,gods hebb5 aang5om5 het d] m5s*elke taal4 ,ma> 9 die woord5 heeft ,god e5 nieuw5 inh\d gelegd4 ,er is ov]e5/emm+ 9 vorm1 de inh\d v]s*ilt4 ,philo en ,johannes hebb5 niet me] dan d5 naam van ,logos geme54 ,me] en me] wordt dit +ezi5 en erk5d1 ,h>nack1 ,dogm5ges*4 ,i #he1 #ii4 ,trip1 ,die ,!ophani5 des ,a4 ,t4 #abf-abi4 ,dorn]1 ,entw4 d] ,lehre v4 d4 ,p]son ,*ri/i ,i #cj f4 ,godet1 ,comm4 sur l',evang4 de ,sa9t ,jean ,i p4 #bab-bba4 ,meer-,weiss1 ,komm4 b] das ,ev4 des ,joh4 #f;e ,aufl4 ,s4 #ej f4 ,weiss1 ,bibl4 ,!ol4 des ,n4 ,t4 #cte ,aufl4 ,s4 #fbd4 ,orr1 ,*ri/ian ,view ( ,god & ! _w #eaj-eab4 ,crem]1 ,wrt]bu* d] neut4 ,grcitt s4 v4 4 ,cf4 ook ,max ,mll]1 ,!osophie od] ,psy*ol4 ,religion1 ,leipzig ,engelmann #ahie1 #abte ,vorlesung4 #d4 ,het ,n4 ,te/4 bevat de zuiv]e ontwikkel+ van de tr9it>is*e g$a*t5 des ,o4 ,t4 ,ma> nu tr$5 deze 9 e5 veel held]d] li*t1 niet door ab/racte r$5e]+5 ov] het wez5 ,gods1 ma> door de zelfop5b>+ ,gods 9 v]s*n+1 woord en daad4 ,ev5 /]k als 9 het ,o41 wordt 9 het ,n4 ,te/4 de e5heid ,gods uitgesprok54 ,er is ma> n wez51 dat ,god1 1 ,elohim heet5 kan1 ,joh4 #ag3c1 #a ,cor4 #h3d1 ma> deze ne1 wa>a*tige ,god op5ba>t zi* 9 de oeconomie des ,n4 ,t41 bepaaldelk 9 de feit5 van vlees*word+ en uit/ort+1 als ,vad]1 ,zoon en ,gee/4 ,9 die feit5 tr$5 ge5 absoluut nieuwe pr9cipia uit4 ,het zn dezelfde1 die ook 9 de s*epp+ en 9 de oeconomie des ,o4 ,t4 w]kzaam w>54 ,de ,vad]1 die mee/ 9 v]h\d+ tot d5 ,zoon en tot zne k9d]5 dez5 naam draagt1 is dezelfde1 die ook als ,s*epp] all] d+5 ,vad] heet5 kan1 ,mt4 #g3aa1 ,luk4 #c3ch1 ,joh4 #d3ba1 ,hd4 #ag3bh1 #a ,cor4 #h3f1 ,hebr4 #ab3i2 alle d+5 zn uit ,hem1 #a ,cor4 #h3f4 ,de ,zoon1 die vooral 9 zne geheel e5ige v]h\d+ tot ,god alzoo g5aamd wordt1 is dezelfde1 die als ,logos met d5 ,vad] alle d+5 ges*ap5 heeft1 ,joh4 #a3c1 #a ,cor4 #h3f1 ,col4 #a3ae-ag1 ,hebr4 #a3c4 ,en de ,heilige ,gee/1 die vooral met het oog op zn w]k 9 de geme5te zn naam ontvang5 heeft1 is dezelfde1 die met ,vad] en ,gee/ 9 de s*epp+ alle d+5 v]si]t en voltooit1 ,mt4 #a3ah1 #d3a1 ,mr4 #a3ab1 ,luk4 #a3ce1 #d3a1 #ad1 ,rom4 #a3d4 ,voorts is het de algeme5e le] d] ,n4 ,t4 s*rv]s1 dat deze drie1 ,vad]1 ,zoon en ,gee/1 ge5 &]e zn1 dan die ook 9 de oeconomie des ,o4 ,t4 aan de vad]5 9 woord en daad1 9 pr(etie en wond] zi* hebb5 geop5ba>d4 ,de ,oudte/4 naam ,jahveh1 door onvoldo5de we]gegev51 ontv\wt zn inh\d t5 volle 9 d5 ,n4 ,t4 naam 1 bov5 bl4 #aac4 ,9 d5 vlees*geword5 ,zoon van ,god wordt de v]vull+ gezi5 van alle ,oudt4 pr(etie en s*aduw1 van pr(eet en kon+1 van prie/] en (f]&e1 van kne*t ,gods en ,davidide1 van ,malak ,ihvh en w%eid4 ,en 9 de uit/ort+ des ,h4 ,gee/es is tot /& gekom5 wat het ,o4 ,t4 _h belo(d1 ,h&4 #b3afv4 ,ma> het ,n4 ,t41 hoewel zi* aansluit5de b het ,o4 ,t41 blft da>b niet /aan2 het gaat er v] bov5 uit4 ,veel duidelk] dan 9 het ,o4 ,t4 tre$t nu aan het li*t dat de ,god des ,v]bonds e5 drieenig ,god is en zn moet1 dat er drierlei pr9cipe optre$t 9 het w]k d] zaligheid4 ,niet enkele tek/51 ma> heel het ,n4 ,te/4 is 9 dez5 z9 tr9it>is*4 ,alle heil en zeg5 en zaligheid heeft ha> driev\dige oorzaak 9 ,god1 ,vad]1 ,zoon en ,gee/4 ,we zi5 deze drie t]/ond optr$5 b de geboorte van ,jezus1 ,mt4 #a3ahv41 ,luk4 #a3ce en b zn doop1 ,mt4 #c3af1 #ag1 ,mk4 #a3aj1 #aa1 ,luk4 #c3ba1 #bb4 ,jezus' ond]ws is geheel tr9it>is*4 ,h v]kla>t ons d5 ,vad] en bes*rft ,hem als ,gee/1 die het lev5 heeft van zi*zelf1 ,joh4 #d3bd1 #e3bf1 en 9 geheel e5ig5 z9 zn ,vad] is1 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #b3af1 #e3ag4 ,h ond]s*eidt zi*zelf van d5 ,vad]1 ma> is to* zn e5gebor51 eig51 veelgeliefde ,zoon1 ,mt4 #aa3bg1 #ba3cg-ci1 ,joh4 #c3af enz41 n met ,hem 9 lev51 he]lkheid1 ma*t1 ,joh4 #a3ad1 #e3bf1 #aj3cj4 ,en ,h spreekt van d5 ,h4 ,gee/1 die ,hem zelf leidt en bekwaamt1 ,mk4 #a3ab1 ,luk4 #d3a1 #ad1 ,joh4 #c3cd1 als van e5 &]5 ,p>acleet1 di5 ,h van d5 ,vad] z5d5 zal1 ,joh4 #ae3bf en die ov]tuig51 le]51 9 de wa>heid leid51 troo/5 en eeuwig blv5 zal1 ,joh4 #ad3af4 ,en vr h he5gaat1 trekt ,jezus dit alles saam 9 1 d4 i4 9 d5 n5 ,goddelk5 naam1 9 s+41 wa>9 zi* to* drie ond]s*eid5e subject51 1 en 1 all5 opzettelk met het artikel g5oemd1 op5b>54 ,dit ond]ws wordt door de apo/el5 voortgezet en uitgebreid2 all5 k5n5 en roem5 e5e driev\dige1 ,goddelke oorzaak des heils4 ,het welbehag51 de voork5nis1 de v]kiez+1 de ma*t1 de liefde1 het kon9krk is des ,vad]s1 ,mt4 #f3ac1 #aa3bf1 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #h3bi1 ,ef4 #a3i1 #a ,petr4 #a3b enz4 ,het middela>s*ap1 de v]zo5+1 de zalig+1 de g5ade1 de w%eid1 de g]e*tigheid is des ,zoons1 ,mt4 #a3ba1 #a ,cor4 #a3cj1 ,ef4 #a3aj1 #a ,tim4 #b3e1 #a ,petr4 #a3b1 #a ,joh4 #b3b enz4 ,en de w$]geboorte1 v]nieuw+1 heiligmak+1 geme5s*ap is des ,h4 ,gee/es1 ,joh4 #c3e1 ,joh4 #ad-af1 ,rom4 #e3e1 #h3ae1 #ad3ag1 #b ,cor4 #a3ba1 #bb1 #a ,petr4 #a3b1 #a ,joh4 #e3f enz4 ,en ev5als ,jezus zn ond]ws t5 slotte saamvat 9 d5 naam des ,vad]s1 des ,zoons en des ,h4 ,gee/es1 zoo /ell5 ook de apo/el5 deze drie telk5s naa/ elk&] en op ne ln1 #a ,cor4 #h3f1 #ab3d-f1 #b ,cor4 #ac3ac1 #a ,petr4 #a3b1 #a ,joh4 #e3d-f1 ,op5b4 #a3d-f4 ,cf4 ov] de tr9iteit 9 't ,n4 ,t4 ,baur1 ,dreie94 u4 ,m5s*w4 ,gottes ,i #hj f4 ,hahn1 ,!ol4 des ,n4 ,t4 ,i #ajf f4 ,philippi1 kir*l4 ,gl4 ,,ii #bjj f4 ,dorn]1 ,*r4 ,gl4 ,i #cca f4 ,s>torius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,i #dd f4 ,beck1 ,*r4 ,gl4 ,,ii #dj f4 enz4 ,ook ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 ,,ii #cg erk5t1 dat de tr9it>is*e le] van ,god wortelt 9 de ,s*rift1 cf4 ,/rauss ,i #dji-dbe4 ,lipsius1 ,dogm4 #bda1 #bdb4 ,f4 ,a4 ,b4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #dbf4 ,de tek/ #a ,joh4 #e3g is om zne twfela*tige e*!id bov5 niet g5oemd4 ,h ontbreekt 9 alle grieks*e codices1 behalve 9 e5 pa> uit de #af;e eeuw2 9 alle latns*e codices vr de #h;e eeuw2 9 bna alle v]tal+54 ,voorts wordt h nooit aangehaald door de grieks*e patres1 ook niet 9 d5 ariaans*5 /rd1 en ev5m9 door de lat4 patres1 ,hil>4 ,ambros4 ,hi]on4 ,augu/1 enz4 ,indi5 h aangehaald ( ond]/eld wordt b ,t]t41 dan be/ond h #aij4 ,indi5 b ,cyprianus1 dan 0 h bek5d #bbj4 ,indi5 h voorkwam 9 de ,afra1 volg5s e5 ,h4 ,s4 uit de #e;e en e5 uit de #g;e eeuw1 dan kan nog iets hoog] opgeklomm54 ,de ,afra ont/ond #afj 9 ,afrika en kwam #bej na> ,itali4 ,zek] komt de tek/ voor b ,vigilius1 e9de #e;e eeuw4 ,9 de #af;e eeuw w]d h opg5om5 9 de ,compl4 uitgave1 ,erasmus #c;e ed41 ,/ephanus1 ,beza1 textus receptus4 ,9 het v]b& wordt h niet geeis*t4 ,v]kl>+ van de weglat+ en v]dwn+ is ze] moeilk4 ,de e*!id wordt e*t] nog door enkel5 v]d$igd1 b4v4 ,w4 ,koell+1 ,die ,e*!it von #a ,joh4 #e3g4 ,breslau #ahic4 #e4 ,de ,h4 ,s*rift blft e*t] b deze gegev5s niet /aan2 z bi$t nog me] en doet ons ook iets k5n5 van de relatin1 wa>9 deze drie ond]s*eid5e subject51 ,vad]1 ,zoon en ,h4 ,gee/ tot elk&] /aan4 ,da>voor komt all]e]/ de ,vad]naam 9 aanm]k+4 ,deze naam duidt 9 d5 algeme5/5 z9 ,god aan als ,s*epp] van al zne w]k51 inzond]heid van d5 m5s*1 ,num4 #af3bb1 ,mt4 #g3aa1 ,luk4 #c3bh1 ,joh4 #d3ba1 ,hd4 #ag3bh1 #a ,cor4 #h3f1 ,ef4 #c3ae1 ,hebr4 #ab3i4 ,9 het ,o4 ,te/4 krgt deze naam !ocratis*e beteek5is2 ,god is de ,vad] van ,israel1 wl ,h het door zne wond]e mog5dheid s*iep en bewa>de1 ,deut4 #cb3f1 ,jes4 #fc3af1 #fd3h1 ,mal4 #a3f1 #b3aj1 ,j]4 #c3ai1 #ca3i1 ,ps4 #ajc3ac1 ,rom4 #i3d2 9 het ,n4 ,t4 gaat deze beteek5is ov] 9 de e?is*e1 9 welke ,god de ,vad] is van zne k9d]51 ,mt4 #f3d1 #h1 #i1 ,rom4 #h3ae enz4 ,ma> 9 geheel e5ig51 metaphysis*5 z9 is ,god ,vad] van d5 ,zoon4 ,jezus maakt altd e5 wez5lk ond]s*eid tuss*5 de v]h\d+1 wa>9 ,hzelf en wa>9 &]51 de ,jod51 de discipel51 tot d5 ,vad] /aan1 ,mt1 #aa3be-bg1 ,luk4 #bb3bi1 ,joh4 #b3af1 #e3ag1 #bj3ag enz4 ,h noemde ,god zn eig5 ,vad]1 1 ,joh4 #e3ah4 ,en duidelk w/ de ,s*rift aan1 dat de ,vad]naam niet 9 de e]/e plaats geldt van ,god 9 betrekk+ tot ,israel en de geloovig51 ma> integ5deel oorspronkelk van de v]h\d+ des ,vad]s tot d5 ,zoon1 ,joh4 #ad3f-ac1 #ag3bf4 ,god is 9 eig5lk51 oorspronkelk5 z9 ,vad] van d5 ,zoon1 ,h heeft d5 ,zoon lief1 ,joh4 #e3aiv41 #aj3ag1 #ag3bd1 #bf1 en deze liefde gaat van d5 ,vad] door d5 ,zoon op &]5 ov]1 ,joh4 #af3bg1 #ag3bf4 ,deze v]h\d+ van d5 ,vad] tot d5 ,zoon is niet geword5 9 d5 td ma> z is van eeuwigheid1 ,joh4 #a3ad1 #h3ch1 #ag3e1 #bd4 ,en da>om wordt ,god door de apo/el5 telk5s 9 bzond]5 z9 g5oemd de ,vad] van onz5 ,he]e ,jezus ,*ri/us1 ,rom4 #ae3f1 #a ,cor4 #ae3bd1 #b ,cor4 #a3c1 ,gal4 #a3a1 ,ef4 #a3c enz4 ,het ,vad]s*ap van d5 ,zoon is zne bzond]e1 p]soneele eig5s*ap4 ,h alle5 is van zi*zelv51 de e]/e 9 orde van be/aan1 ,joh4 #e3bf1 en da>om ook de ,vad] beide 9 s*epp+ en h]s*epp+1 uit wi5 alle d+5 zn1 #a ,cor4 #h3f4 ,zoo 9 ,oud als 9 ,nieuw ,te/am5t is het de ,vad]1 die de e]/e plaats inneemt4 ,zns is het voornem51 ,hd4 #d3bh1 ,ef4 #a3aa1 het welbehag51 ,mt4 #aa3bf1 ,ef4 #a3i1 het initiatief 9 s*epp+ en v]loss+1 ,ps4 #cc3f1 ,joh4 #c3af1 de en de 1 ,mt4 #f3ac1 ,rom4 #a3bj1 ,ef4 #a3ai1 de g]e*tigheid1 ,g54 #ah3be1 ,deut4 #cb3d1 ,joh4 #ag3be1 ,rom4 #c3bf1 #b ,tim4 #d3h1 de go$heid1 de w%eid1 de on/]felkheid1 het ontoegankelke li*t1 ,mt4 #ai3ag1 ,rom4 #af3bg1 #a ,tim4 #f3af4 ,da>om draagt h ook telk5s d5 naam van ,god 9 bzond]5 z94 ,h is ,elohim1 ,jahveh ,elohim1 ,el ,eljon1 ,el ,s*addai1 1 ,joh4 #ag3c1 1 #a ,cor4 #h3f1 #a ,tim4 #b3e1 die als ,god en ,vad] g5oemd wordt naa/ d5 ,he]e ,jezus ,*ri/us en d5 ,h4 ,gee/1 #a ,cor4 #ab3f1 #b ,cor4 #ac3ac1 #a ,!ss4 #a3c1 ,op4 #a3f4 ,zelfs noemt ,*ri/us ,hem niet alle5 zn ,vad] ma> ook zn ,god1 ,mt4 #bg3df1 ,joh4 #bj3ag1 ,hebr4 #a3i1 #b3ag1 #e3a1 #aj3g1 #i1 en heet ,hzelf de ,*ri/us ,gods1 ,luk4 #i3bj1 #a ,cor4 #c3bc1 ,op4 #ab3aj4 ,t5 onre*te is hi]uit e*t] door de ,arian5 van vroeg] en lat] td afgeleid1 dat alle5 de ,vad] ,god is1 en ,zoon en ,gee/1 hoewel ,gode na v]want1 to* buit5 het ,goddelke wez5 /aan4 ,want voore]/ k5t de ,s*rift1 gelk /raks nad] blk5 zal1 aan ,zoon en ,gee/ ev5go$ ,goddelke nam51 eig5s*app51 w]k5 en e]e toe als aan d5 ,vad]4 ,en voorts v]di5t het opm]k+1 dat de ,s*rift n]g5s zegt dat de ,vad] alle5 de wa>a*tige ,god is1 ma> wel dat de ,vad] is de alle5 wa>a*tige ,god1 iets wat 9 de k]kelke tr9iteitsle] t5 volle wordt erk5d4 ,v]volg5s mak5 alle die plaats5 ge5 teg5/ell+ tuss*5 d5 ,vad] e5]zds en d5 ,zoon en d5 ,gee/ &]]zds1 ma> tuss*5 d5 ,vad]1 als d5 e5ig5 ,god1 en de god5 d] ,heid554 ,dan volgt uit de uitsprak51 dat de ,vad] de e5ige wa>a*tige ,god1 alle5 ws1 alle5 go$1 alle5 on/]felk is1 ge5sz9s1 dat niet ook ,zoon en ,gee/ deszelfd5 ,goddelk5 wez5s zn en diezelfde e5heid1 w%eid1 go$heid en on/]felkheid deela*tig zn1 ev5m9 als uit #a ,cor4 #h3f volgt1 dat alle5 ,*ri/us en niet ,god onze ,he] is1 door welk5 alle d+5 zn en w door ,hem4 ,en e9delk kan de ,vad] da>om alle5 ws1 alle5 go$ enz4 g5oemd word51 wl ,h alles van zi*zelv5 bezit1 is1 ,zoon en ,gee/ da>5teg5 hetzelfde wez5 en dezelfde eig5s*app5 bezitt5 door m$$eel+4 ,de naam van ,god1 aan d5 ,vad] 9 het bzond] toegek5d1 duidt aan1 dat ,h 9 de ,goddelke oeconomie de e]/e is2 het is als het w>e e5 ambtsnaam1 a&uid+ van zn rang en plaats1 gelk er ond] de m5s*51 die all5 dezelfde natuur deela*tig zn1 to* ook ond]s*eid is van /& en van e]e1 ,augu/1 de tr94 ,i c4 #f4 ,,vi c4 #i4 ,petavius1 de tr94 ,,ii c4 #d4 ,,iii c #a4 #b4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pract4 ,,ii c4 #be4 #f4 ,v]d] wordt ons ook li*t v]spreid ov] de imman5te v]h\d+5 ,gods door de nam51 die de ,zoon draagt 9 de ,s*rift4 ,deze nam5 zn ze] vele 9 getal1 slaan mee/ op zne hi/oris*e v]s*n+ en kom5 da>om lat] 9 d5 locus de ,*ri/o t] sprake4 ,ma> er zn er ook ond]1 die ,hem toekom5 vr en afg$a*t van zne vlees*word+4 ,voore]/ komt de naam ,logos 9 aanm]k+4 ,er zn v]s*ill5de r$55 opgegev51 wa>om ,*ri/us dez5 naam draagt4 ,het woord is v]taald door ratio1 s]mo1 v]bum1 en dan w$] opgevat als v]bum int]ius ( ext]ius1 ,petavius1 de tr94 ,,vi c4 #a4 ,het uitgangspunt voor de b5am+ ligt e*t] ongetwfeld 9 de doorloop5de le] d] ,s*rift1 dat ,god zi* 9 s*epp+ en h]s*epp+ op5ba>t door het woord4 ,door het woord s*ept1 ond]h\dt en rege]t ,god alle d+51 en door het woord v]nieuwt en h]s*ept ,h ook de w]eld4 ,het evangelie heet da>om ook het woord ,gods1 4 ,johannes noemt ,*ri/us d5 ,logos1 omdat ,h het is1 9 en door wi5 ,god zi* op5ba>t1 zo[el 9 s*epp+ als 9 h]s*epp+1 ,joh4 #a3c1 #ad4 ,9 het ,oude ,te/am5t tre$t e*t] het woord1 wa>door ,god zi* op5ba>t1 e]/ op b de s*epp+4 ,de hypo/ase en het eeuwig be/aan van dat woord wordt niet uitgesprok54 ,9 ,spreuk5 #h wordt de w%eid wel p]soonlk en eeuwig voorge/eld ma> ook 9 nauw v]b& gebra*t met de s*epp+2 met het oog op deze is z door ,god b]eid1 aange/eld1 doorzo*t1 vs4 #bb1 #bc4 ,de ,arian5 leidd5 uit het van vs4 #bb1 ,,lxx 1 ,syr4 ,trg4 1 cf4 ,sira* #a3d1 #i1 #bd3h af1 dat de ,zoon niet eeuwig geg5]e]d ma> vr alle d+5 ges*ap5 04 ,en de k]kvad]s bewe]d5 da>teg5ov] dat moe/ ov]gezet word5 door 1 ,aq4 ,symm41 ( poss$it1 ,hi]on41 ( dat dit woord niet sloeg op het wez5 des ,zoons ma> op zn ambt en wa>digheid b s*epp+ en h]s*epp+4 ,zond] twfel is het laat/e het geval4 ,er is hi] ge5 sprake van e5e eeuwige g5]atie1 ma> er wordt alle5 gezegd1 dat ,god de w%eid b]eidde1 1 en aan/elde1 1 dat z gebor5 w]d1 1 vr en met het oog op de s*epp+1 ,petavius1 de tr94 ,,ii c4 #a4 ,ma> het ,n4 ,te/am5t gaat hi] v] bov5 uit4 ,johannes zegt niet alle51 dat ,h1 9 en door wi5 ,god zi* op5ba>t1 e5 p]soon is1 ma> h v]kla>t uitdrukkelk1 dat deze ,logos 9 d5 beg9ne 01 4 ,h w]d niet ,logos1 ,h is er niet e]/ toe b]eid en aange/eld b de s*epp+2 ,h 0 als p]soon en van nature ,logos1 ,logos van eeuwigheid4 ,en voorts 0 ,h zelf 1 ,h /ond 9 v]ke] met ,god1 vs4 #b1 1 vs4 #ah1 voorw]p zn] eeuwige liefde en zelfm$$eel+1 #e3bf1 #ag3bd4 ,da>om kon ,h ook d5 ,vad] volkom5 op5b>51 omdat ,h zne ,goddelke natuur1 zn ,goddelk lev51 zne ,goddelke liefde enz4 van eeuwigheid deela*tig en van nature ,logos 04 ,god deelde zi* m$e aan ,hem1 da>om kan ,h ,god m$$eel5 aan ons4 ,de ,logos is de absolute op5b>+ ,gods1 want ,god heeft zi* met al zne volheid eeuwiglk aan ,hem m$eg$eeld4 ,e5 &]e naam is die van ,zone ,gods4 ,9 het ,o4 ,te/4 heeft deze naam mee/al !ocratis*e beteek5is4 ,israel heet zoo1 omdat het door ,god v]kor51 g]oep51 aang5om5 is1 ,ex4 #d3bb1 #ai3e1 ,deut4 #a3ca1 #h3e1 #ad3a1 #cb3f1 #ah1 ,jes4 #fc3h1 ,j]4 #ca3i1 #bj1 ,hos4 #aa3a1 ,mal4 #a3f1 #b3aj4 ,9 het ,n4 ,te/4 komt da>voor de geme5te 9 de plaats1 welke be/aat uit door aannem+ ( door geboorte4 ,bepaaldelk is de titel zoon ,gods ook m5igw]f e5 ambtsnaam1 voor de re*t]s ,ps4 #hb3f1 voor de engel51 ,job #ch3g1 en vooral ook voor d5 kon+1 #b ,sam4 #g3aa-ad1 ,ps4 #hi3bg1 #bh4 ,9 ,psalm #b3g zegt ,jahveh tot d5 ov] ,sion gezalfd5 ,kon+3 1 1 ,,lxx 1 ,vulg4 g5ui te2 t5 dage1 to5 de ,he]e ,hem zalfde en aan/elde tot kon+1 heeft ,h ,hem tot ,zoon geg5]e]d en ,hem het re*t gegev5 op de w]eldhe]s*app4 ,t5 aanzi5 van ,david slaat dit t]ug op het besluit ,gods 9 #b ,sam4 #g1 en t5 aanzi5 van d5 door ,david afges*aduwd5 ,messias wordt het 9 ,hebr4 #a3e1 #e3e v]kla>d van de eeuwigheid1 cf4 vs4 #b1 #c1 9 welke ,*ri/us als de ,zoon door d5 ,vad] is geg5]e]d1 d4 i4 9 welke ,h voortgebra*t is als het afs*nsel van ,gods he]lkheid en het uitg$rukte beeld zn] zelf/&igheid4 ,en dat ,h dit 01 is nu volg5s ,hd4 #ac3cc1 ,rom4 #a3c kra*tig bewez5 9 de op/&+4 ,9 ,mi*a #e3a is e5e v]wante g$a*te uitg$rukt4 ,de ,he]s*] ov] ,israel1 die e5s uit het kle9e ,be?lehem zal voortkom51 be/aat re$s van ouds4 ,zne uitgang5 als ,he]s*]1 van ,god uit1 zn re$s van de dag5 d] eeuwigheid4 ,h 0 ,he]s*] van eeuwigheid1 ,h heeft dit getoond 9 de ges*i$5is van ,israel en z komt ,h e5s zi*tba> uit ,be?lehem te voors*n4 ,de b5am+ ,zoon ,gods1 op d5 ,messias toegepa/1 gaat ongetwfeld uit van de !ocratis*e beteek5is dez] uitdrukk+ 9 het ,o4 ,te/am5t4 ,het is niet wa>s*nlk1 dat de bezet551 ,mt4 #h3bi1 cf4 #d3c1 de ,jod51 ,mt4 #bg3dj1 de ,hoogeprie/]1 ,mt4 #bf3fc1 ( ook zelfs de discipel5 al?ans 9 d5 e]/5 td1 ,joh4 #a3ej1 #aa3bg1 ,mt4 #af3af d5 voll5 inh\d van deze b5am+ hebb5 v]/aan4 ,ma> b ,*ri/us krgt deze naam to* e5e veel diep]e beteek5is4 ,wel heet ,h nu en dan als middela> en kon+ ,gods ,zoon 9 !ocratis*5 z91 ,luk4 #a3ce1 (s*oon ook dan de adoptiaans*e voor/ell+1 dat h na> zne ,goddelke natuur ,zoon is door g5]atie en na> zne m5s*elke natuur door adoptie1 gelk bewe]d w]d door de ,soc9ian51 ,remon/r4 ,conf4 art4 #c4 ,apol4 ,conf4 art4 #c4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii #ag1 #aj4 ,b4 ,s4 ,crem]1 cf4 ,ar*ief v4 ,k]k4 ,ges*4 v4 ,n$4 ,,viii #dai-dbh1 ,calv4 ,in/4 ,,ii #ad4 #f4 ,moor1 ,i #gee sq4 enz41 9 de ,s*rift ge5 /eun v9dt4 ,ma> ,*ri/us is niet e]/ als e5 kon+ ond] ,israel 9 d5 td tot ,zone ,gods aang5om54 ,h heet niet ,gods ,zoon om zne bov5natuurlke geboorte1 gelk de ,soc9ian5 le]d5 en ,h(mann1 ,s*riftbeweis ,i #aaf f4 nog tra*t te betoog54 ,h draagt di5 naam ook niet 9 e?is*5 z91 zooals vel5 me551 ,weiss1 ,bibl4 ,!ol4 #ag4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,ii #ig4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #bjf e4 a4 ,h is het ook niet e]/ geword5 door zn middela>s*ap en zne op/&+1 wa>voor m5 zi* b]oept op ,joh4 #aj3cd-cf1 ,h&4 #ac3cb1 #cc1 ,rom4 #a3d4 ,ma> ,h is ,zoon ,gods 9 metaphysis*5 z91 van natuur en van eeuwigheid4 ,h is hoog v]hev5 bov5 engel5 en pr(et51 ,mt4 #ac3cb1 #ba3bg1 #bb3b1 en /aat 9 geheel e5ige v]h\d+ tot ,god1 ,mt4 #aa3bg4 ,h is de geliefde ,zoon1 9 wi5 de ,vad] zn welbehag5 heeft1 ,mt4 #c3ag1 #ag3e1 ,m>k4 #a3aa1 #i3g1 ,luk4 #c3bb1 #i3ce1 de e5gebor5 ,zoon1 ,joh4 #a3ah1 #c3af1 #a ,joh4 #d3i v41 de eig5 ,zoon1 ,rom4 #h3cb1 de eeuwige ,zoon1 ,joh4 #ag3e1 #bd1 ,hebr4 #a3e1 #e3e1 wi5 de ,vad] gaf 1 ,joh4 #e3bf1 die d5 ,vad] gelk is 9 k5nis1 ,mt4 #aa3bg1 9 e]1 ,joh4 #e3bc1 9 ma*t b s*epp+ en h]s*epp+1 ,joh4 #a3c1 #e3ba1 #bg1 9 w]kzaamheid1 ,joh4 #aj3cj1 9 he]s*app1 ,mt4 #aa3bg1 ,luk4 #aj3bb1 #bb3bi1 ,joh4 #af3ae1 #ag3aj1 en jui/ om dit zn ,zoons*ap v]oordeeld is tot d5 dood1 ,joh4 #aj3cc1 ,mt4 #bf3fc v4 ,9 de d]de plaats komt hi] nog de naam ,beeld ,gods t] sprake4 ,wel kan de m5s* b analogie zoo g5oemd word5 ma> ,*ri/us is het 9 vol/rekt5 z94 ,h 0 vr zne m5s*word+ als ,logos1 als ,zoon1 ,rom4 #a3c1 #d1 #h3c1 ,gal4 #d3d1 1 ,phil4 #b3f1 rk1 #b ,cor4 #h3i1 bekle$ met he]lkheid1 ,joh4 #ag3e1 en is nu da>9 door zne op/&+ en hemelva>t t]uggeke]d4 ,zoo 0 ,h dan en is ,h ?ans nog 1 ,col4 #a3ae1 #b ,cor4 #d3d1 1 ,hebr4 #a3c1 d4i4 niet de uit/ral+ zelve1 1 ma> het door uit/ral+1 we]kaats+ bew]kte ( ont/ane beeld1 1 van ,gods he]lkheid en de uitdrukk+1 de afdruk van de zelf/&igheid1 van het wez5 des ,vad]s4 ,als zoodanig is ,h 1 ,col4 #a3ae1 ,op4 #a3ad1 de 9 v]gelk+ met alle s*epsel e]/gebor5e en dus be/a&e vr alle s*epsel en niet gelk de s*epsel5 gemaakt ( ges*ap51 1 1 ma> gebor51 1 9 wi5 alles ges*ap5 w]d1 2 en is ,h tev5s 1 1 1 ,col4 #a3ah1 1 ,rom4 #h3bi1 na> wi5s beeld de geloovig5 word5 v]nieuwd1 #b ,cor4 #c3ah1 ,phil4 #c3ba4 ,de uitdrukk+ sluit ,*ri/us niet b de s*epsel5 9 ma> sluit ,hem jui/ da>van uit4 ,h /ond als e5ig- en e]/gebor5e1 als ,zoon en ,logos1 als adaequaat beeld ,gods tot d5 ,vad] van eeuwigheid 9 e5e geheel e5ige relatie4 ,en wel wordt ,*ri/us nu als ,middela> voorge/eld als afhankelk van d5 ,vad] en /a&e ond] d5 ,vad]1 zoodat ,h e5 gezond5e1 e5 kne*t1 e5 volbr5g] van het w]k des ,vad]s is1 gehoorzaam tot d5 dood toe en e5s zn kon9krk aan d5 ,vad] ov]gev5d1 ma> nooit wordt da>m$e aan zne wez5se5heid te kort g$aan4 ,9 ,joh4 #ad3bh zegt ,jezus1 dat zn he5gaan tot d5 ,vad] voor de discipel5 e5e oorzaak van vreugde is1 4 ,da>m$e drukt ,h niet uit1 dat de ,vad] groot] is aan ma*t1 wat door ,joh4 #aj3bh-cj bepaald we]sprok5 wordt2 ma> ,h d5kt aan de v]h\d+1 wa>9 ,h ?ans 9 zne v]n$]+ /aat tot d5 ,vad]4 ,nu is deze groot]4 ,ma> deze m9d]e grootte van ,jezus zal jui/ oph\d51 wanne] ,h tot d5 ,vad] gaat1 en da>om kunn5 zne discipel5 zi* ov] zn he5gaan v]bld52 ,h is jui/ 9 wez5 en natuur aan d5 ,vad] gelk1 (s*oon ?ans 9 ambt en /& m9d] dan de ,vad]4 ,h is ge5 s*epsel1 ma> 0 en is en blft ,god1 bov5 alles te prz5 9 d] eeuwigheid1 ,joh4 #a3a1 #bj3bh1 ,rom4 #i3e1 ,hebr4 #a3h1 #i1 #b ,petr4 #c3ah1 #a ,joh4 #e3bj1 ,op5b4 #a3h1 #aa1 cf4 ook miss*i5 #b ,!ss4 #a3ab1 ,tit4 #b3ac1 #b ,petr4 #a3a4 ,de pog+1 vroeg] re$s door de ,soc9ian5 en ?ans door ,rits*l1 ,s*ultz1 ,kaftan1 ,pfleid]] e4a4 aangew5d1 om d5 naam 1 van ,*ri/us gebezigd1 niet als wez5s- ma> als ambtsnaam op te vatt51 v]eis*t lat] 9 de le] ov] ,*ri/us bre$]e besprek+4 ,?ans z alle5 opgem]kt1 dat deze b5am+ b ,*ri/us onwa> is1 indi5 ,h niet w]kelk ook de ,goddelke natuur deela*tig is1 ,lipsius1 ,!ol4 ,jahresb]i*t ,x #cgh4 #g4 ,t5 slotte geeft de ,h4 ,s*rift ons ook e5ig inzi*t 9 de imman5te relatin ,gods door d5 naam des ,heilig5 ,gee/es4 ,vooraf v]di5t het opm]k+1 dat de le] des ,h4 ,gee/es door al de ,s*rift5 van ,oud en ,nieuw ,v]bond dezelfde is4 ,hoewel 9 het ,n4 ,te/4 veel kla>d] geop5ba>d1 is z 9 beg9sel ook 9 het ,o4 ,t4 aanwezig4 ,het ,n4 ,t4 is zi* bewu/ ge5 &]e le] des ,gee/es te gev51 dan die 9 het ,o4 ,t4 gevond5 w]d2 het 0 dezelfde ,h4 ,gee/1 die e]tds door de pr(et5 sprak1 ,mt4 #bb3dc1 ,mk4 #ab3cf1 ,hd4 #a3af1 #bh3be1 ,hebr4 #c3g1 #aj3ae1 #a ,petr4 #a3aa1 #b ,petr4 #a3ba1 9 ,noa*s dag5 getuigde1 #a ,petr4 #c3ai1 door ,israel w]d we]/aan1 ,hd4 #g3ea1 die het gelo( w]kte1 #b ,cor4 #d3ac1 die op d5 ,messias ne]dal5 en 9 de geme5te won5 z\1 ,mt4 #ab3ah1 ,luk4 #d3ah1 #ai1 ,hd4 #b3af4 ,hoewel nu het ,goddelk wez5 ,gee/ is1 ,joh4 #d3bd1 en heilig is1 ,jes4 #f3c1 zoo is de ,heilige ,gee/ to* 9 de ,s*rift e5e a&uid+ van e5 bzond] p]soon 9 het ,goddelk wez51 ond]s*eid5 van ,vad] en ,zoon4 ,h draagt dez5 naam om zn bzond]5 modus subsi/5di4 ,gee/ beteek5t eig5lk w9d1 adem4 ,de ,h4 ,gee/ is de adem des ,alma*tig51 ,job #cc3d1 de ,gee/ zns monds1 ,ps4 #cc3f1 die door ,jezus v]gelek5 wordt b d5 w9d1 ,joh4 #c3h en geblaz5 wordt op zne discipel51 ,joh4 #bj3bb1 cf4 #b ,!ss4 #b3ah4 ,de ,gee/ is ,god als het imman5te lev5spr9cipe 9 al het ges*ap5e4 ,en heilig heet ,h1 omdat ,h zelf 9 e5e bzond]e relatie tot ,god /aat en alle d+5 9 e5e bzond]e relatie tot ,god /elt4 ,h is niet de ,gee/ van e5 m5s*1 van e5 s*epsel1 ma> de ,gee/ van ,god1 de ,heilige ,gee/1 ,ps4 #ea3ac1 ,jes4 #fc3aj1 #aa4 ,gelk de adem uit onz5 mond1 zoo gaat de ,gee/ uit van ,god en h\dt alle s*epsel lev5d4 ,da>om heet ,h de ,gee/ ,gods1 de ,gee/ des ,he]51 de ,gee/ des ,vad]s1 ,g54 #a3b1 ,jes4 #aa3b1 ,mt4 #aj3bj1 en ook de ,gee/ van ,*ri/us1 de ,gee/ des ,zoons1 ,rom4 #h3b1 #i1 #a ,cor4 #b3f1 #b ,cor4 #c3ag1 #ah1 ,phil4 #a3ai1 ,gal4 #c3b1 #d3f1 #a ,petr4 #a3aa1 /a&e voor d5 troon ,gods en des ,lams1 ,op4 #a3d1 #c3a1 #d3e1 #e3f4 ,deze uitgang des ,gee/es wordt 9 de ,s*rift met v]s*ill5de nam5 aang$uid4 ,mee/al wordt het zoo uitg$rukt1 dat de ,gee/ door ,god ( door ,*ri/us gegev51 ,num4 #aa3bi1 ,neh4 #i3bj1 ,jes4 #db3a1 ,eze*4 #cf3bg1 ,joh4 #c3cd1 #a ,joh4 #c3bd1 #d3ac1 gezond5 ( uitgezond51 ,ps4 #ajd3cj1 ,joh4 #ad3bf1 #ae3bf1 #af3g1 ,gal4 #d3f1 ,op4 #e3f1 uitgegot5 ( uitge/ort1 ,jes4 #cb3ae1 #dd3c1 ,joel #b3bh1 ,za*4 #ab3aj1 ,hd4 #b3ag1 #ah1 van ,god n$]g$aald1 ,mt4 #c3af1 9 het midd5 van ,israel ge/eld1 ,jes4 #fc3aa1 ,hagg4 #b3f1 op iem& gelegd1 ,mt4 #ab3ah1 op iem& geblaz5 is1 ,joh4 #bj3bb enz4 ,ma> er wordt ook gezegd1 dat de ,gee/ uitgaat1 1 ,joh4 #ae3bf4 ,dit _h bepaaldelk plaats op d5 ,p9k/]dag4 ,da>om tre$t de p]soonlkheid des ,h4 ,gee/es ook ?ans e]/ duidelk op4 ,9 het ,o4 ,te/4 is er wel ond]s*eid tuss*5 ,god en zn ,gee/4 ,ma> de a>d van dat ond]s*eid blft dui/]4 1 1 ,joh4 #g3ci4 ,ma> nu wordt van ,hem als van e5 p]soon gesprok54 ,h wordt aang$uid als 1 ,joh4 #ae3bf1 #af3ac1 #ad1 1 ,joh4 #ae3bf1 cf4 #a ,joh4 #b3a1 1 ,joh4 #ad3af1 die van zi*zelv5 spreekt 9 d5 e]/5 p]soon1 ,hd4 #ac3b1 wi5 all]lei p]soonlke v]mog5s en w]kzaamh$5 word5 toeges*rev51 als ond]zoek51 #a ,cor4 #b3aj1 #aa1 oordeel51 ,hd4 #ae3bh1 hoor51 ,joh4 #af3ac1 sprek51 ,hd4 #ac3b1 ,op4 #b3g enz4 #ad3ac1 #bb3ag1 will51 #a ,cor4 #ab3aa1 le]51 ,joh4 #ad3bf1 bidd51 ,rom4 #h3bg1 getuig51 ,joh4 #ae3bf1 enz4 en die met ,vad] en ,zoon gecoord9e]d en op ne ln wordt geplaat/1 ,mt4 #bh3ai1 #a ,cor4 #ab3d-f1 #b ,cor4 #ac3ac1 ,op4 #a3d4 ,dit nu kan niet1 t5z ,h ook wa>a*tig ,god z4 ,gelk zne p]soonlkheid1 zoo komt ook de ,godheid des ,h4 ,gee/es e]/ 9 het ,n4 ,t4 duidelk aan het li*t4 ,z blkt all]e]/ da>uit1 dat 9 we]wil van het ond]s*eid1 hetwelk tuss*5 ,god en zn ,gee/ be/aat1 het to* volkom5 hetzelfde is1 ( ,god dan ( zn ,gee/ iets zegt1 9 ons woont1 door ons v]a*t wordt1 ,jes4 #f3i en ,hd4 #bh3be1 ,j]4 #ca3ca en ,hebr4 #aj3ae1 ,ps4 #ie3g1 #h en ,hebr4 #c3g-i1 ,hd4 #e3c en #d1 ,rom4 #h3i en #aj1 #a ,cor4 #c3af en #f3ai1 ,ef4 #c3bb4 ,dit komt dan alle5 tot zn volle re*t1 wanne] met het p]soneele ond]s*eid de wez5se5heid gepa>d gaat4 ,voorts word5 all]lei ,goddelke eig5s*app5 ev5 go$ aan ,gods ,gee/ als aan ,god zelv5 toeges*rev53 bv4 eeuwigheid1 ,hebr4 #i3ad1 alomteg5woordigheid1 ,ps4 #aci3g1 alwet5heid1 #a ,cor4 #b3aj1 #aa1 alma*t1 #a ,cor4 #ab3d-f1 en w$]om ond]/elt dit dat de ,gee/ wez5sn is met ,god zelv54 ,hetzelfde is het geval met de ,goddelke w]k5 van de s*epp+1 ,g54 #a3b1 ,ps4 #cc3f1 ,job4 #cc3d1 ,ps4 #ajd3cj1 en van de h]s*epp+4 ,ja1 9 deze komt vooral zne ,godheid duidelk uit4 ,h is het1 die ,*ri/us door zne zalv+ heeft bekwaamd tot zn ambt1 ,jes4 #aa3b1 #fa3a en ,luk4 #d3ah1 ,jes4 #db3a en ,mt4 #ab3ah1 ,luk4 #a3ce1 ,mt4 #c3af1 #d3a1 ,joh4 #c3cd1 ,mt4 #ab3bh1 ,hebr4 #i3ad1 ,rom4 #a3d1 die de apo/el5 to]u/ tot hun bzond]e taak1 ,mt4 #aj3bj1 ,luk4 #ab3ab1 #ba3ae1 #bd3di1 ,joh4 #ad3af v41 #ae3bf1 #af3ac v41 enz4 die aan de geloovig5 all]lei gav5 en kra*t5 uitdeelt1 #a ,cor4 #ab3d-aa1 en die bov5al 9 de geme5te won5 doet de volheid van ,*ri/us4 ,de ,h4 ,gee/ /aat tot ,*ri/us 9 dezelfde v]h\d+ als ,*ri/us tot d5 ,vad]4 ,gelk de ,zoon niets heeft en niets doet en niets spreekt van zi*zelv5 ma> alles ontvangt van d5 ,vad]1 ,joh4 #e3bf1 #af3ae1 zoo neemt de ,h4 ,gee/ alles uit ,*ri/us1 ,joh4 #af3ac1 #ad4 ,gelk de ,zoon van d5 ,vad] getuigt en d5 ,vad] v]he]lkt1 ,joh4 #a3ah1 #ag3d1 #f1 zoo op zne beurt de ,h4 ,gee/ d5 ,zoon1 #ae3bf1 #af3ad4 ,gelk niem& tot d5 ,vad] komt dan door d5 ,zoon1 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #ad3f1 zoo kan niem& zegg5 ,jezus d5 ,he]e te zn dan door d5 ,h4 ,gee/1 #a ,cor4 #ab3c4 ,er is ge5 geme5s*ap met ,god dan door d5 ,gee/4 ,ma> die ,gee/ s*5kt dan ook al de weldad51 die ,*ri/us v]worv5 heeft1 de w$]geboorte1 ,joh4 #c3c1 de ov]tuig+ van zonde1 ,joh4 #af3h-aa1 het k9ds*ap1 ,rom4 #h3ae1 de v]nieuw+1 ,tit4 #c3e1 de liefde ,gods1 ,rom4 #e3e1 all]lei gee/elke vru*t51 ,gal4 #e3bb1 de v]zegel+1 ,rom4 #h3bc1 #b ,cor4 #a3bb1 #e3e1 ,ef4 #a3ac1 #d3cj1 de op/&+1 ,rom4 #h3aj4 ,ja1 door d5 ,gee/ hebb5 w met niem& m9d] dan met d5 ,zoon en d5 ,vad] zelv5 re*t/reeks*e1 onmiddellke geme5s*ap4 ,de ,h4 ,gee/ is ,god zelf 9 ons1 ,joh4 #ad3bc v41 #a ,cor4 #c3af1 #f3ai1 #b ,cor4 #f3af1 ,gal4 #b3bj1 ,col4 #c3aa1 ,ef4 #c3ag1 ,phil4 #a3h1 #ba4 ,wie kan dat alles ons s*5k51 wie kan ,god zelv5 9 onze h>t5 do5 won51 dan e51 die zelf ,god is8 ,da>om komt ,hem ook ,goddelke e] toe4 ,h /aat naa/ ,vad] en ,zoon als oorzaak van alle heil1 ,mt4 #bh3ai1 #a ,cor4 #ab3d-f1 #b ,cor4 #ac3ac1 ,op4 #a3d4 ,9 zn naam word5 w g$oopt1 ,mt4 #bh3ai4 ,van ,hem is alle lev5 en kra*t4 ,h is de auteur onz] geb$51 ,za*4 #ab3aj1 ,rom4 #h3ae1 #af4 ,en da>teg5ov] wordt de geme5te gewa>s*uwd ,hem te b$roev51 ,jes4 #fc3aj1 ,ef4 #d3cj2 zelfs is de la/]+ teg5 d5 ,h4 ,gee/ onv]gefelk1 ,mt4 #ab3ca1 #cb4 ,oud]e litt]atuur ov] d5 ,h4 ,gee/ wordt opgegev5 door ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #ge sq4 #bda1 wa>ond] vooral ,ow51 ,disc\rse on ! ,holy ,_s #afgd1 holl4 #agdf1 de a&a*t v]di5t1 en door ,dr4 ,kuyp]1 ,het w]k van d5 ,h4 ,gee/1 #ahhh 9 de voorr$e2 nieuw]e litt]atuur vooral b ,m4 ,bev]sluis1 de ,h4 ,gee/ en zne w]k+5 volg5s de ,s*rift5 des ,n4 ,v4 #ahif bl4 ,,vii1 wa>ond] vooral 9 aanm]k+ kom5 ,j4 ,glol1 ,d] ,h4 ,gei/ 9 d] ,heilsv]kndigung des ,paulus #ahhh4 ,h4 ,gunkel1 ,die ,wirkung5 des ,h4 ,gei/es u4s4w4 ,gtt4 #ahhh4 ,voorts nog ,synopsis d] dogm4 moral!ol4 ,lehre von d] ,wirksamkeit des ,h4 ,gei/es zun*/ na* dem h4 ,?omas von ,aqu91 von ,dr4 ,i4 ,e4 ,prun]1 ,lycealprogramm fr das ,jahr #ahia ,ei*/tt4 ,w4 ,koell+1 ,preumatologie od] die ,lehre von d] ,p]son des ,h4 ,gei/es1 ,gt]sloh #ahid4 ,dr4 ,g4 ,smeaton1 ,! doctr9e ( ! ,holy ,_s #ahhb4 #h4 ,9 al deze op5b>+smom5t5 bi$t de ,h4 ,s*rift ons natuurlk nog ge5 uitgew]kt dogma ov] de tr9iteit4 ,ma> z le]t to*1 dat de ne naam ,gods zi* e]/ t5 volle 9 di5 van ,vad]1 ,zoon en ,gee/ ontv\wt4 ,z spreekt het kla> en duidelk uit1 dat alle w]k5 ,gods na> buit51 beide 9 s*epp+ en h]s*epp+1 e5e driev\dige ,goddelke causa hebb54 ,z laat er ge5 twfel ov] be/aan1 dat deze driev\dige causa drie ond]s*eid5e subject5 zn1 welke 9 p]soonlke v]h\d+ tot elk&] /aan4 ,en z bevat da>m$e al de gegev5s1 wa>uit de !ologie het dogma d] tr9iteit opgeb\wd heeft4 ,de philosophie _h er niets wez5lks aan toe te voeg52 zelfs de logosle] is nieuwte/am5tis*4 ,alle5 wa*tte het alles op d5 td1 dat de ratio *ri/iana g5oegzaam ontwikkeld z\ zn1 om het heilig my/]ie1 dat hi] voorlag1 9 te d5k54 ,b de apo/olis*e vad]s is da>van nog ge5 sprake4 ,z sprek5 de ,h4 ,s*rift na1 zond] nog d5 diep5 z9 en het ond]l+ v]b& d] wa>h$5 te v]/aan1 en ze bezig5 uitdrukk+51 die 9 lat]5 td niet me] te v]d$ig5 z\d5 zn4 ,to* zn ze ook voor het dogma d] tr9iteit van 't hoog/e belang1 inzoov] ze beide de ebionietis*e en de docetis*e ri*t+ be/rd5 en 9 /]k] ( zwakk] bewoord+5 uitsprek5 de hooge1 bov5 de engel5 v]hev5e natuur van d5 ,*ri/us4 ,het dogma d] tr9iteit1 zoo blkt re$s b d5 aanvang1 is niet gebor5 uit e5e philosophis*e r$5e]+ ov] het wez5 ,gods1 ma> uit het nad5k5 ov] de feit5 d] op5b>+1 ov] d5 p]soon en het w]k van ,*ri/us4 ,9 het dogma d] tr9iteit g+ het van d5 aanvang af om de ,godheid van ,*ri/us1 om het absoluut k>akt] van het ,*ri/5dom1 om de wa>heid d] op5b>+ ,gods1 om de wa>a*tige v]zo5+ d] zond51 om de vol/rekte zek]heid d] zaligheid4 ,b de apo/4 vad]s nu neemt ,*ri/us e5e geheel e5ige plaats 92 pra$icat5 word5 ,hem toegek5d1 die ge5 s*epsel toekom54 ,h heet ,zoon1 eig51 e5ige1 e5gebor5 ,zoon ,gods1 ,clem5s1 #a ,cor4 #cf4 ,ignat41 ,rom4 #a4 ,eph4 #bj4 ,smyrn4 #a4 ,diogn4 #i4 #aj4 ,b>n4 #g4 #ab41 afs*nsel van ,gods maje/eit1 scept] zn] maje/eit1 ,clem5s1 #a ,cor4 #af4 #cf4 ,he] d] a>de1 wi5 alles ond]worp5 is1 ,s*epp] all] d+51 ,re*t] van lev5d5 en dood51 ,b>n4 #g4 #ab4 ,diogn4 #g4 ,did4 ,apo/4 #af4 ,polyc4 ,phil4 #a4 #b4 #f4 #ab1 heilige1 onbegrpelke ,logos1 die als e5 ,god1 1 op a>de is gezond51 ,diogn4 #g4 en heet5 mag1 ,clem5s1 #b ,cor4 #a4 ,ign41 ,rom4 #c4 ,smyrn4 #a4 #aj4 ,eph4 #a4 #ah4 #ai4 ,en ,vad] 7,god71 ,zoon 7,*ri/us7 en ,gee/ word5 sam5 g5oemd1 ,clem5s1 #a ,cor4 #df4 ,ign4 ,eph4 #i4 ,magn4 #ac4 ,van d5 ,h4 ,gee/ is we9ig sprake b de apo/4 vad]s1 ma> ,h wordt to* van ,vad] en ,zoon ond]s*eid5 en naa/ deze ge/eld2 alle5 t5 aanzi5 van d5 ,pa/or van ,h]mas1 ,sim4 ,v #e4 #f4 is er v]s*il1 ( h d5 ,h4 ,gee/ met d5 ,zoon v]e5zelvigt ( da>van ond]s*eidt1 ,baur1 ,dreie94 u4 ,m5s*w4 ,i #acd en da>teg5 ,dorn]1 ,entwicklungsges*4 ,i #aia-bje4 ,als 9 de twe$e eeuw de gnosis optre$t1 ontwaakt ook het *ri/elk d5k54 ,de ,godheid van ,*ri/us krgt dogmatis* belang en wordt da>om ook veel duidelk] uitgesprok54 ,ju/9us ,m>tyr geeft aan ,*ri/us me]mal5 d5 naam van ,god1 zelfs van 1 c4 ,tryph4 #cd4 #ef4 #eh4 #aac4 #abf enz4 en k5t ,hem all]lei v]hev5 pra$icat5 toe4 ,h is de e]/gebor5e d] s*epp+1 de aanvang van e5 &] gesla*t1 toeg]u/ niet met e5 enkel *>isma ma> met al de kra*t5 des ,gee/es1 9 het bezit niet van e5 van d5 logos1 ma> van d5 gans*5 logos1 1 ma*tig om het m5s*elk gesla*t te v]goddelk5 en da>om zelf ,god1 c4 ,tr4 #hg4 #ach4 ,apol4 ,,ii #aj4 #ab4 ,duidelk le]t h voorts het voorbe/aan van ,*ri/us1 niet als kra*t sle*ts ma> als p]soon1 c4 ,tr4 #abh4 ,wl de ,vad] v]borg51 onuitsprekelk1 bov5 td en ruimte v]hev5 is1 c4 ,tr4 #abg4 ,apol4 ,,ii #f41 zn alle op5b>+5 ond] het ,o4 ,t4 en ook 9 de ,heid5w]eld op5b>+5 van d5 ,logos1 c4 ,tr4 #abg4 ,apol4 ,i #df4 #fa4 #fc4 ,apol4 ,,ii #aj4 #ac4 ,zelfs be/ond ,h b de s*epp+2 het woord ,g54 #a3bf is tot ,hem gesprok51 c4 ,tr4 #fb4 ,ma> de imman5te v]h\d+ tuss*5 ,vad] en ,zoon is b ,ju/9us nog niet duidelk4 ,het s*nt1 dat de ,logos1 die wel e5 &] is dan de ,vad] ' 1 door d5 ,vad] e]/ voor en t5 behoeve van de s*epp+ is geg5]e]d1 en wel niet door deel+ ont/ond1 ma> to* voortgebra*t w]d des ,vad]s1 gelk het e5e li*t ont/ok5 wordt aan het &] en gelk het woord uit onz5 mond uitgaat1 ,apol4 ,,ii #f4 c4 ,tr4 #fa4 #ajj4 #abh4 ,da>om heet h 1 1 ,apol4 ,i #df4 #eh4 ,de g5]atie wordt g5oemd 1 ma> mee/ 1 c4 ,tr4 #fb4 #gf4 #abi4 ,apol4 ,i #bc4 #b4 #f1 en de ,logos heet 9 zoov] e5 ( 1 c4 ,tr4 #fb4 #aad4 #abi4 ,de e5heid ,gods zoekt ,ju/9us da>door te h&hav51 dat de ,zoon wel e5 &] is dan de ,vad] ' 1 c4 ,tr4 #ef en ond]ges*ikt is aan d5 ,vad]4 ,de ,zoon is 1 ,apol4 ,i #cb2 ,h neemt de twe$e plaats1 1 91 ,apol4 ,i #ac2 ,h heeft alles van d5 ,vad] ontvang51 c4 ,tr4 #hf1 is ,god en ,he]1 wl de ,vad] het gewild heeft1 c4 ,tr4 #abg1 en is 1 c4 ,tr4 #abf4 ,ju/9us heeft dus op ond]s*eid5e punt5 nog e5e gebrekkige voor/ell+4 ,het v]borg5 wez5 des ,vad]s 9 teg5/ell+ met d5 ,zoon1 de g5]atie des ,zoons door d5 wil des ,vad]s en t5 behoeve d] s*epp+1 de subord9atie des ,zoons aan d5 ,vad] zn lat] door de k]k v]worp54 ,sommig5 hebb5 ,ju/9us da>om e5 ,ariaan g5oemd1 ma> t5 onre*te4 ,want voore]/ be/ond deze kwe/ie nog niet t5 tde van ,ju/9us2 en voorts zn er b hem ond]s*eid5e elem5t51 die vlak teg5 het gevoel5 van ,arius +aan2 h le]t besli/ en duidelk de ,godheid van d5 ,zoon1 h zegt dat de ,zoon niet ges*ap5 ma> geg5]e]d is en held]t dit op met de lat] ze] gewone beeld5 van woord en li*t2 h ziet het belang van de ,godheid van ,*ri/us voor heel het w]k d] zaligheid1 voor de wa>heid van het ,*ri/5dom held] 94 ,da>om noemt h ook me]mal5 d5 ,vad]1 d5 ,zoon en d5 ,gee/ sam5 als het voorw]p onz] aanbidd+1 ,apol4 ,i #f4 #ac4 #fj4 #fa4 #fe4 #fg2 en al is het dat h aan d5 ,zoon de en aan d5 ,gee/ de toek5t1 ,ju/9us spreekt de p]soonlkheid des ,h4 ,gee/es en zne ond]s*eid5heid van d5 ,zoon 9 deze plaats5 duidelk uit4 ,wel heeft m5 hi]teg5 zi* b]oep5 op ,apol4 ,i #cc1 ma> deze plaats le]t niets &]s dan dat ,ju/9us ond] 9 ,luk4 #a3ce niet d5 p]soon des ,h4 ,g4 ma> d5 ,logos v]/ond1 e5e exegese1 die ook b &]5 voorkomt4 ,voorts /aat ook va/1 dat ,ju/9us niet d5 ,gee/ tot de engel5 ( 9 het algeme5 tot de s*epsel5 rek5t4 ,ma> ov] de ,goddelke natuur van d5 ,h4 ,gee/ en ov] zne ontologis*e v]h\d+ tot ,vad] en ,zoon v9d5 w b ,ju/9us zoo go$ als niets4 ,het religieus belang van de le] des ,h4 ,gee/es w]d nog niet gevoeld4 ,de ,gee/ wordt nog alle5 opgevat als ,gee/ d] pr(etie1 die de pr(et5 en apo/el5 heeft ge9spire]d en ,*ri/us heeft bekwaamd4 ,ma> van e5e voortdur5de noodzakelke w]k+ des ,h4 ,gee/es 9 de geme5te heeft ,ju/9us ge5 besef4 ,de objectieve op5b>+ ,gods 9 d5 ,logos s*nt voldo5de2 de subjectieve illum9atie wordt 9 h>e noodzakelkheid niet doorzi51 cf4 ,semis*1 ,,ii #cje-ccc4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 ,i #gi f4 ,e9delk komt b ,ju/9us ,m>tyr ze] duidelk uit1 van welk5 a>d de invlo$ d] grieks*e philosophie 9 de *ri/elke !ologie is gewee/4 ,dat er zulk e5 invlo$ is geoef5d en niet het m9/ b ,ju/9us1 wordt door niem& ontk5d4 ,ma> die invlo$ is jui/ het mee/ m]kba> 9 die elem5t5 van ,ju/9us' le]1 welke lat] door de k]k zn uitgebann51 n4l4 9 zne ond]s*eid+ tuss*5 d5 en 1 9 zne voor/ell+ van d5 ,zoon als 1 9 zne le] van d5 v]borg5 ,god1 9 zn /ell5 van d5 ,zoon buit5 het ,goddelk wez54 ,alle &]e elem5t51 de ,logosnatuur van ,*ri/us1 de praexi/5tie1 de g5]atie1 de s*epp+ all] d+5 door d5 ,logos1 het ,zoons*ap1 de ,godheid van ,*ri/us zn door ,ju/9us met bewu/heid aan de ,s*rift ontle5d en uit de ,s*rift betoogd1 cf4 ,semis*1 ,ju/9 d] ,m>tyr] ,,ii #bie f4 ,de gebrek51 die d] tr9iteitsle] b ,ju/9us aanklev51 word5 door de volg5de apologet51 ,!ophilus1 ,tatianus1 ,a!nagoras niet v]m$54 ,tatianus1 ,or4 c4 ,gr4 #e1 zegt wel1 dat1 inzoov] alle d+5 9 ,god hun grond hebb51 ze alle idealit]1 als ,logos1 9 ,hem be/aan1 ma> deze ,logos wordt voortgebra*t door d5 wil ,gods en is 2 1 4 ,b ,!ophilus be/aat de ,logos wel vr de s*epp+ als 1 wl ,h is 1 ma> ,h wordt to* door d5 ,vad] tot geg5]e]d t5 behoeve d] s*epp+1 ad ,autol4 ,,ii #aj4 #bb4 ,a!nagoras1 ,leg4 pro ,*r4 c4 #aj1 le]t ev5zoo1 dat de ,logos wel eeuwig be/ond1 wl ,god de eeuwige is1 ma> ,h is to* het e]/e des ,vad]s1 wl ,h als de idee en de en]gie d] d+5 van ,god uitg+4 ,gelk ,!ophilus het e]/ van e5e 9 ,god sprak1 ad ,autol4 ,,ii #bf1 zoo v]b9dt ook ,a!nagoras ,god ,vad]1 ,god ,zoon en d5 ,h4 ,gee/1 die 9 de pr(et5 w]kzaam 0 en e5 uitvloeisel ,gods is1 uit ,god uitgaat en 9 ,hem t]ugke]t1 zooals de /raal uit de zon1 en noemt ze het voorw]p d] *ri/elke v]e]+1 ib4 c4 #aj4 #ab4 ,ma> b het ond]s*eid d] drie p]son5 wordt hun e5heid niet voldo5de geh&haafd4 ,de ,vad] is de ne1 ongeword51 eeuwige1 onzi*tb>e ,god1 en ,zoon en ,gee/ zn met ,hem n niet 9 wez51 ma> 9 gee/ en ma*t1 ib4 c4 #bd4 ,de e]/volg5de ontwikkel+ van de tr9iteitsle]1 vooral be/a&e 9 uitbann+ d] philosophis*e elem5t51 is te dank5 aan drie mann51 die elk het zne hebb5 bg$rag5 tot d5 b\w van het *ri/elk dogma4 ,ir5aeus is de kra*tige be/rd] van het gno/is* ,godsbegrip en van de opvatt+ van d5 ,logos als w]eldidee4 ,nu en dan toont ook h de oude voor/ell+ niet geheel te hebb5 ov]wonn52 h noemt d5 ,vad] nog d5 onzi*tb>51 v]borg5 ,god 9 teg5/ell+ met d5 ,zoon1 adv4 ha]4 ,,iv #bj1 #aj4 ,ma> to* be/rdt h de opvatt+ van ,god als en de emanatie d] aeon5 zoo kras mogelk1 en h&haaft het s*riftuurlk ond]s*eid van ,s*epp] en s*epsel4 ,de ,logos wordt als het w>e van zne tweesla*tige natuur ontdaan en geheel na> de zde ,gods ov]gebra*t4 ,de ,logos is ge5 s*epsel1 ma> e5 hypo/atis* woord1 ,,iii #h1 praexi/5t1 ,,ii #f4 ,,iv #ab1 wa>a*tig ,god1 ,,iv #aj4 #ad enz4 ,ook de ond]s*eid+ van en is te v]w]p5 ,,ii #ag4 #ah4 ,want behalve dat deze ond]s*eid+ aan de p]soonlkheid van d5 ,logos tekort doet en zne g5]atie 9 v]b& br5gt met de s*epp+1 de ,logos mag niet voorge/eld word5 als het v]/& en de r$e ,gods4 ,god to* is e5v\dig1 geheel gee/1 geheel v]/&1 geheel g$a*te1 geheel logos1 ,,ii #af4 #dh1 zoodat n de ,zoon n de ,vad] wa>a*tig ,god zn4 ,de e5heid van ,vad]1 ,zoon en ,gee/ wordt door ,ir5aeus ze] duidelk uitgesprok51 hun ,goddelke natuur wordt nadrukkelk geh&haafd1 ze word5 telk5s sam5 g5oemd1 ,,iv #f4 #bj1 #cc4 ,de g5]atie des ,zoons ges*i$de niet 9 d5 td1 de ,zoon heeft ge5 beg9 gehad1 ,h be/ond eeuwig met ,god ,,ii #ah4 ,,iii #bb4 ,,iv #cg4 ,ma> ,ir5aeus s*iet tekort 9 de aanwz+1 hoe 9 de e5heid to* de drieheid be/aat en hoe ,vad] ,zoon en ,gee/1 (s*oon ne ,goddelke natuur deela*tig1 to* ond]s*eid5 zn4 ,hi] wordt h door ,t]tullianus aangevuld en v]bet]d4 ,wel /aat deze b ,ir5aeus a*t] 9 de ov]w9n+ van het gno/is* dualisme4 ,h maakt tuss*5 ,vad] en ,zoon ond]s*eid als tuss*5 e5 ,deus invisibilis et invisus en e5 ,deus visibilis et visus1 adv4 ,prax4 #ad4 #ae4 ,op all]lei wze en met all]lei argum5t5 betoogt h dat ond]s*eid1 met d5 naam ,logos1 met de m5s*word+1 met de !ophanien enz4 ,ja1 de ,logos komt b ,t]tullianus e]/ tot het volle zoons*ap en tot zelf/&ige p]soonlkheid door de drie mom5t5 van het sprek5 ,gods1 de g5]atie1 en de m5s*word+ he51 adv4 ,pr4 #f4 #g1 zoodat er e5 td 0 wa>9 de ,zoon niet 01 adv4 ,h]mog4 #c4 ,ma> al is het1 dat h teg5 het patripassianisme 9 de ond]s*eid+ d] p]son5 te v] gaat1 aan de &]e zde tra*t h jui/ da>om te me] 9 de drieheid de e5heid en 9 de e5heid de drieheid va/ te h\d54 ,de drie p]son5 zn unius sub/antiae1 unius /atus1 unius pote/atis1 unus ,deus4 ,z zn ond]s*eid51 wat de ordo en de oeconomia aangaat1 ,oeconomiae sacram5tum unitatem 9 tr9itatem disponit4 ,ze zn drie non /atu1 s$ gradu1 en to* de ne ,god1 ex quo et gradus i/i et =mae et species 9 nom9e ,patris1 ,filii et ,spiritus ,sancti deputantur4 ,gelk e5 /raal d] zon ook zon is1 zoo zn er v]s*ill5de species1 =mae1 effigies1 moduli 9 de ne en ong$eelde sub/antie4 ,de drie p]son5 zn dus unum1 niet unus4 ,de ,zoon is e5 &] dan de ,vad] en de ,gee/ is w$] e5 &]1 ma> de naam ,god en ,he] is hun geme54 ,ze zn unus ,deus1 ze zn niet te s*eid54 ,zooals /am en tak1 bron en /room1 zon en /raal niet ges*eid5 kunn5 word51 zoo ook niet de ,vad] en de ,zoon4 ,de tr9itas doet dus de mon>*ia niet te niet4 ,de ,zoon is wel e5 &] dan de ,vad] ma> niet divisus1 sep>atus4 ,er is di/9ctio1 di/ributio1 ge5 div]sitas en divisio4 ,het is e5e unitas ex semetipsa d]ivans tr9itatem1 adv4 ,prax4 #b sq4 ,zoo kne$t ,t]tullianus de /roeve latns*e taal1 om en de unitas en de tr9itas 9 ,god gelkelk te h&hav52 zo[el =meel als mat]ieel is h voor het dogma d] tr9iteit van de groot/e beteek5is gewee/4 ,9 we]wil dat h het subord9atianisme niet altd te bov5 komt en het ontologis*e1 kosmologis*e en sot]iologis*e 9 de tr9iteitsle] te we9ig ond]s*eidt1 h heeft de begripp5 en de woord5 aan de h& g$aan1 die het dogma d] tr9iteit t] uitdrukk+ van zne w>e me5+ van noode _h4 ,h heeft de ,logos-speculatie door de filiatio v]vang5 en da>door de ontologis*e tr9iteit voor go$ van de kosmologis*e speculatie losgemaakt4 ,en h is de e]/e gewee/1 die beproefd heeft1 om de tr9iteit d] p]son5 af te leid5 niet uit d5 p]soon des ,vad]s1 ma> uit het wez5 ,gods4 ,t]wl ,t]tullianus e*t] de ontologis*e tr9iteit nog niet van het kosmologis*e en sot]iologis*e proces vr maakt1 is het ,orig5es1 die ze geheel en al opvat als e5 eeuwig proces 9 het wez5 ,gods zelf4 ,de g5]atie is e5e 1 de pr9c4 ,i #b1 #d4 ,het li*t kan niet zn zond] te s*n52 zoo kan de ,vad] niet wez5 zond] d5 ,zoon1 ib4 ,i #b4 #b4 #d4 #g4 #aj4 ,er 0 ge5 td1 wa>9 de ,zoon niet 01 ib4 ,i #b4 #b4 #d4 c4 ,cels4 ,,viii #ab4 ,de ,vad] is niet ,vad] vr d5 ,zoon ma> p] filium1 de pr9c4 ,i #b4 #aj4 ,er is ge5 s*eid+1 1 c4 ,cels4 ,,iv #ad4 #af4 ,alle ,goddelke eig5s*app5 zn ,vad] en ,zoon geme52 de ,zoon is n met d5 ,vad]2 niet naa/ ma> 9 ,god v]e]5 w d5 ,zoon1 c4 ,cels4 ,,viii #ab4 #ac4 ,de ,zoon heeft dezelfde w%eid1 wa>heid1 r$e als de ,vad]1 ,h is 1 1 1 c4 ,cels4 ,v #da4 ,ma> om nu 9 deze e5heid en gelkheid het ond]s*eid va/ te h\d51 roept ,orig5es het subord9atianisme te hulp en gaat a*t] ,t]tullianus t]ug 9 het afleid5 d] tr9iteit niet uit 't wez5 ,gods ma> uit d5 p]soon des ,vad]s4 ,en zoo kwam ,orig5es er toe1 om d5 ,vad] voor te /ell5 als 1 1 ( 1 1 als dan de ,zoon1 als de ne gans*e ,godheid1 bov5 alle zn v]hev51 onzi5lk1 onbegrpelk2 en d5 ,zoon als zond] artikel1 als ' 1 zooveel m9d] dan de ,vad] als de w]eld m9d] is dan de ,zoon1 cf4 ,dorn]1 ,entw4 ,i #feb f4 ,v]gelk ov] de le] d] tr9iteit vr ,nicea behalve de dogm5ges*4 v4 ,mns*]1 ,h>nack1 ,s*wane1 ,?omasius ook nog ,dr4 ,c4 ,p4 ,casp>i1 ,d] ,glaube an die ,tr9itt ,gottes 9 d] ,kir*e d] #c er/5 ,jahrh4 na*tgewies51 ,leipzig ,fab] #ahid4 ,s*eeb5 ,i #gif f4 ,petavius1 de tr9itate1 app5dix #a4 ,=besius a ,corse1 ,in/it4 hi/4 !ol4 #afde ,lib ,i c4 #a-e4 ,g4 ,bull1 ,def5sio fidei ,nica5ae1 #agjc4 #i4 ,de k]k volgde e*t] ,orig5es niet4 ,z v]wi]p zn subord9atianisme en sprak te ,nicea de w>e1 volle ,godheid des ,zoons uit4 ,deze beld5is droeg geheel en al e5 religieus k>akt]4 ,z h&haafde het sot]iologis* pr9cipe van 't ,*ri/5dom4 ,ma> van nu aan v]&]de de beteek5is d] tr9iteitsle]4 ,nicea sprak het ond]s*eid uit 9 ,god1 en le]de dat ,vad]1 ,zoon 7en ,gee/7 ,god w>52 't kwam er nu voorts op aan om 9 dit ond]s*eid de e5heid te h&hav54 ,vr ,nicea _h m5 moeite om uit de e5heid ,gods tot e5 drieheid te kom52 nu is het omgeke]d4 ,van nu aan krgt 't tr9it>is* dogma e5 eig51 zelf/&ige wa>de1 e5e !ologis*e beteek5is4 ,a?anasius met de drie ,cappadocirs en ,augu/9us zn het1 die op deze wze het dogma uitw]k5 en voltooi54 ,a?anasius heeft bet] dan iem& 9 zn td begrep51 dat met de ,godheid van ,*ri/us en de drieenheid het ,*ri/5dom /ond ( viel4 ,aan de v]d$ig+ dez] wa>heid heeft h zn gans*e lev5 en al zne kra*t5 gewd4 ,h /re$ voor ge5 philosophis* probleem ma> voor de *ri/elke religie zelve1 voor de op5b>+ ,gods1 de le] d] apo/el51 het gelo( d] k]k4 ,de tr9iteit is het h>t van het ,*ri/5dom4 ,da>door is het pr9cipiel van het ,jod5dom1 dat het ond]s*eid 9 ,god loo*5t1 en van het ,heid5dom1 dat de e5heid ,gods ontk5t1 ond]s*eid51 ,a?an4 ad ,s]ap4 ,i #bh4 ,b ,a?anasius wordt dan ook de philosophis*e v]m5g+ van ontologie en kosmologie geheel v]bann54 ,h v]w]pt het gno/is* dualisme tuss*5 ,god en de w]eld1 dat door ,arius w]d ov]g5om51 en alle soort van tuss*5wez5s1 c4 ,ar4 ,,ii #bf4 ,de tr9iteit heeft1 zegt h1 niets vreemds met zi* gem5gd1 ze be/aat niet uit d5 ,s*epp] en iets geword5s1 ma> ze is geheel en volmaakt ,goddelk1 ibid4 ,da>om is de tr9iteit ook e5e eeuwige4 ,er is 9 ,god niets toevalligs2 ,h wordt niets1 ,h is alles eeuwiglk4 ,gelk de tr9iteit altd 01 zoo is en blft ze1 en 9 ha> de ,vad]1 de ,zoon en de ,gee/1 ad ,s]ap4 ,,iii #g4 c4 ,ar4 ,i #ah4 ,de ,vad] 0 altd ,vad]2 het behoort1 &]s dan b ons1 tot zne natuur om ,vad] te zn1 de decr4 nic4 syn4 #ab4 ,ev5als de zon niet te d5k5 is zond] li*t en de bron niet zond] wat]1 zoo is de ,vad] niet te d5k5 zond] ,zoon2 ,god is niet 2 ,h spreekt altd1 c4 ,ar4 ,,ii #b4 ad ,s]ap4 ,,ii #b4 ,wie de tr9iteit loo*5t1 maakt ,god tot e5 lev5loos pr9cipe ( komt tot de le] van de eeuwigheid d] w]eld1 c4 ,ar4 ,i #ad4 ,en eeuwig is da>om ook de g5]atie en de exi/5tie des ,zoons4 ,er 0 no* voor d5 ,vad] no* voor d5 ,zoon e5 td dat ,h niet 01 c4 ,ar4 ,i geheel4 ,deze ,zoon kan ge5 s*epsel zn en is niet voortgebra*t door d5 wil ,gods ma> is geg5]e]d uit zn wez51 c4 ,ar4 ,i #be4 ,en datzelfde wordt1 hoewel m9d] dikw]f en bre$vo]ig1 gezegd van d5 ,h4 ,gee/1 ad ,s]ap4 ,i #bj1 #ba enz4 ,deze drie p]son5 zn wa>lk ond]s*eid52 ze zn niet drie deel5 van n geheel1 niet drie nam5 voor ne zaak4 ,de ,vad] is alle5 ,vad] en de ,zoon is alle5 ,zoon en de ,gee/ is alle5 ,gee/1 c4 ,ar4 ,,iii #d4 ,,iv #a4 ad ,s]ap4 ,,iv #d1 #f1 #g4 ,ma> da>b h&haaft h de e5heid zoo1 dat z alle drie zn en ne 7b ,a?anasius nog zooveel als 7 en dezelfde eig5s*app5 hebb51 c4 ,ar4 ,,iii #c1 #d1 de decr4 nic4 syn4 #ai-be2 dat de ,vad] de en de is1 c4 ,ar4 ,,iv #a42 dat de drie p]son5 9 elk&] be/aan1 ad ,s]ap4 ,i #ad ,,iii #f1 c4 ,ar4 ,,iii #f1 en n zn 9 hunne w]k+1 ad ,s]ap4 ,i #bh4 ,cf4 ,fr4 ,lau*]t1 ,die ,lehre des h4 ,a?an4 d4 ,gr4 ,leipzig #ahie ,s4 #aj-fe4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 ,,ii #hc-ajh4 ,deze tr9iteitsle] van ,a?anasius v9d5 we ook 9 ho(dzaak1 alle5 nad] door nam51 beeld51 v]gelk+5 opgeheld]d1 b ,basilius 9 zn ,libri ,v teg5 ,eunomius1 9 zn ges*rift de ,spiritu ,sancto en 9 vele van zne briev5 en homilin1 b ,gregorius ,nyss4 9 zne ,libri ,,xii c4 ,eunomium en 9 zne oratio cate*etica1 en b ,gregorius ,naz4 9 zne #e ,orationes !ologicae4 ,johannes ,damasc4 vat het resultaat saam en sluit zi* vooral aan b ,greg4 ,naz41 de fide or?od4 ,i c4 #h4 ,heel de ,grieks*e k]k heeft deze le] op de concilin1 wa>van z de e]/e zev5 erk5t1 aanva>d en wkt van het ,we/5 alle5 9 het filioque af4 #aj4 ,9 het ,we/5 w]d na ,t]tullianus en ,cyprianus de le] d] tr9iteit vooral kra*tig v]d$igd en uit de ,s*rift bewez5 door ,hil>ius 9 zn #ab boek5 de tr9itate1 die e*t] ze] we9ig bevatt5 ov] d5 ,h4 ,gee/ en da>om wa>s*nlk vroeg] d5 titel droeg53 de fide contra ,arianos2 en dan me] speculatief en diepz9nig door ,augu/9us4 ,zne #ae boek5 de tr9itate zn het diep/e wat ov] dit dogma ges*rev5 is4 ,h vat da>9 niet alle5 saam1 wat door vroeg]e patres ov] dit ond]w]p gezegd is1 ma> h beh&elt het ook zelf/&ig en br5gt er belangrke wzig+5 94 ,voore]/ gaat ,augu/9us uit1 niet van d5 p]soon des ,vad]s ma> van het ne e5v\dige1 alle sam5/ell+ uitsluit5de wez5 7ess5tia7 ,gods en spreekt da>om de vol/rekte e5heid d] drie p]son5 /]k] uit1 dan ooit vr hem is ges*i$4 ,elke p]soon is zoo groot als de gans*e tr9iteit1 de tr94 ,,viii #a4 #b4 ,9 elk5 p]soon is het geheele1 zelfde1 ,goddelke wez51 zoodat er niet drie ,god51 drie alma*tig5 enz4 zn ma> sle*ts n ,god1 n alma*tige enz4 ,v #h4 ,het ond]s*eid d] p]son5 kan da>om ook niet ligg5 9 attribut5 ( accid5tin1 die de e5e p]soon z\ hebb5 en de &]e niet1 ma> alle5 9 de relaties ond]l+4 ,vad] is en heet de e]/e p]soon1 omdat ,h 9 e5e bzond]e v]h\d+ /aat tot ,zoon en ,gee/ enz4 ,v #e4 ev5als ook de b5am+ ,he]1 ,s*epp] enz4 de relatie ,gods tot s*epsel5 a&uidt ma> ge5 v]&]+ 9 ,hem teweegbr5gt1 ib4 #af4 #ag4 ,9 de twe$e plaats moe/ ,augu/9us nu elke teg5/ell+ v]w]p51 die er vroeg] tuss*5 d5 ,vad] en d5 ,zoon w]d gemaakt4 ,de ,zoon is als wa>a*tig ,god niet m9d] v]borg5 en onzi*tba> dan de ,vad] en is volkom5 d5 ,vad] gelk4 ,elk subord9atianisme wordt gebann54 ,augu/9us gaat nog v]d] dan ,a?anasius4 ,deze liet nog e5ige ond]ges*ik!id geld51 c4 ,ar4 ,i #ei1 ma> ,augu/9us heeft alle g$a*te ov]wonn51 als( de ,vad] de eig5lke1 oorspronkelke ,god w>e4 ,h gaat uit van de ess5tia ,dei1 die 9 alle drie gelkelk woont4 ,(s*oon h de uitdrukk+ fons ( pr9cipium deitatis nog voor d5 ,vad] gebruikt1 de tr94 ,,iv #bj1 ze heeft to* b hem e5 &]5 z94 ,ze duidt niet aan1 dat de ,godheid logis* e]/ 9 d5 ,vad] be/ond en door ,hem aan d5 ,zoon en d5 ,gee/ w]d m$eg$eeld1 ma> de ,vad] kan alle5 zoo heet51 omdat ,h niet als ,god ma> als p]soon ,vad] is van d5 ,zoon4 ,en 9 dez5 z9 wordt ook de =mule van ,nicea ,deus de ,deo door hem v]kla>d1 de tr94 ,,vii #b4 #c4 ,da>om kwam ,augu/9us ook tot e5e &]e opvatt+ van de !ophanien 9 het ,o4 ,te/4 ,vroeg] _h m5 da>9 altd en uitsluit5d op5b>+5 van d5 ,logos gezi51 omdat de ,vad] v]borg5 01 ma> ,augu/9us s*rft ze ook aan d5 ,vad] en d5 ,gee/ toe1 die ev5go$ als de ,zoon zi* kunn5 op5b>5 en imm]s niet van die des ,zoons zn te s*eid51 de tr94 ,,ii en ,,iii4 ,en e9delk heeft ,augu/9us me] dan e5ig k]kvad] vr hem na> beeld51 gelk5iss5 d] tr9iteit1 ve/igia tr9itatis gezo*t1 en alzoo d5 sam5hang d] le] van ,god met die van d5 gans*5 kosmos 9 het li*t ge/eld1 de tr94 ,,ix-,,xv4 ,cf4 ,s*wane1 ,,ii #agc-aid4 ,gangauf1 ,des h4 ,augu/9us specul4 ,lehre v4 ,gott dem ,dreie9ig51 ,augsburg #ahhc ,s4 #bji f4 ,mns*]- v4 ,coelln1 ,dogm5ges*4 ,i #bde f4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,ii #bid f4 enz4 ,zoo heeft ,augu/9us voltooid1 wat ,t]tullianus begonn5 _h4 ,er is 9 het ,we/5 e5e &]e opvatt+ van de tr9iteit dan 9 het ,oo/5 en da>om kon m5 lat] 9 het filioque niet tot ov]e5/emm+ kom54 ,het ,we/5 sloot zi* b ,augu/9us aan en heeft zne le] van de tr9iteit ov]g5om5 en op v]s*ill5de punt51 dikw]f op spitsvondige wze uitgew]kt4 ,het symbolum1 dat t5 onre*te na> ,a?anasius heet1 is groot5deels 9 zn gee/ en door het ,oo/5 nooit aang5om51 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,ii #bih f4 ,k>l ,mll]1 ,symbolik1 ,erl4 ,dei*]t #ahif ,s4 #ea f4 ,de tr9iteitsle] is lat] 9 de ,we/4 ,k]k vooral nog beh&eld door ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #b4 ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #fb4 ,,ii #cb4 #ce4 ,alcu9us1 de fide sanctae et individuae tr9itatis1 ,migne ,,ci col4 #i-fd1 en voorts door de s*ola/ici1 ,anselmus1 ,monol41 de inc>natione v]bi en de processione ,sp4 ,s4 ,hugo ,vict4 de ,sacram5tis1 lib4 ,i p>s #c4 ,lomb>dus1 ,s5t4 lib4 ,i en de comm5t>5 op dat w]k1 ,ri*>d ,vict41 ,libri #f de tr9itate4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bg-dc4 c4 ,g5t4 ,,iv c4 #b-bf4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #b-f enz4 ,en op d5zelfd5 ,augu/9iaans*5 grondslag ru/ de tr9iteitsle] 9 de ,rooms*e1 ,petavius1 de tr9itate1 libri ,,viii2 9 de ,lu!rs*e1 ,g]h>d1 ,loci ,loc4 ,,iii enz41 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #hg f42 en 9 de ,g]ef4 !ologie1 ,calv4 ,in/4 ,i #ac4 ,zan*ius1 de tribus ,elohim1 ,op4 ,i #a-efd4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 lib4 #c4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #hj-ih4 ,9 d5 nieuw]5 td is de le] d] tr9iteit wel mee/ ze] v]e5v\digd ma> 9 k]kelk5 z9 gele]d en v]d$igd door ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #aag-bbd4 ,ebr>d1 ,*r4 ,dogm4 #ie-aed1 ,bhl1 ,dogm4 #aac-abc4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #dfb4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #bdi4 ,aug4 ,hopk9s ,/rong1 ,sy/em4 ,!ology1 #c ed4 ,new-,york ,arm/rong #ahij p4 #add-agj enz4 #aa4 ,dit dogma heeft e*t] t5 all5 tde ern/ige be/rd+ gevond54 ,niet alle5 van buit51 van de zde d] ,jod51 ,web]1 ,sy/em d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #adg f41 en d] ,mohamm$an51 b4 v4 ,av]roes1 ,/ckl1 ,philos4 d4 ,m4 ,a4 ,,ii #hi1 wa>teg5 dan de ,*ri/55 v]d$ig5d optrad51 litt4 b ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #hha sq4 #hif sq4 ,ma> ook b9n5 de gr5z5 des ,*ri/5doms w]d dit dogma zo[el vr als na zne va//ell+ door vel5 we]/aan4 ,9 de beld5is d] tr9iteit klopt het h>t d] *ri/elke religie2 elke dwal+ is afgeleid uit ( b diep] doord5k5 te h]leid5 tot e5e afwk+ 9 de le] d] drieenheid4 ,z is zulk e5 wez5lk be/&deel van het *ri/elk gelo(1 dat z 9 de beld5is d] unit>i]s nog naw]kt4 ,all51 die op d5 naam van ,*ri/55 ge/eld zn1 blv5 sprek5 van ,vad]1 ,zoon en ,gee/1 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #dbe4 ,des te me] is e*t] de le] d] tr9iteit 9 ha> k]kelk5 vorm be/r$5 en telk5s &]s voorge/eld4 ,ma> de ges*i$5is van dit dogma toont duidelk1 dat de k]kelke vorm1 wa>9 deze wa>heid v]vat is1 alle5 9 /aat is1 om de zaak1 wa>om het te do5 is1 onv]vals*t te h&hav54 ,nu be/aat het groote probleem b dit dogma da>91 dat de e5heid des wez5s de drieheid d] p]son5 niet t5iet doe no* ook omgeke]d de drieheid d] p]son5 de e5heid des wez5s opheffe4 ,en da>om dreigt er altd geva>1 om ( t] re*t] ( t] l9k]zde af te dwal5 en alzoo te v]vall5 tot ,sabellianisme ( tot ,arianisme4 ,het ,arianisme w]d 9 de #b;e en #c;e eeuw voorb]eid door de ,ebioniet51 de ,alogi1 ,!odotus1 ,artemon1 ,paulus van ,samosata1 die 9 ,*ri/us wel e5 m5s* zag51 op bov5natuurlke wze gebor5 en b d5 doop gezalfd met d5 ,h4 ,gee/1 bekwaamd tot zn w]k en tot ,he] v]hoogd1 ma> die zne praexi/5tie en ,godheid besli/ ontk5d54 ,het w>5 de aanhang]s e5] adoptiaans*e ,*ri/ologie1 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #afj4 #faf f4 ,9 de vi]de eeuw wordt deze le] voorge/aan door ,lucianus en zn le]l+ ,arius en dan voorts door ,atius en ,eunomius4 ,arius le]de blk5s e5 ges*rift 1 wa>van ,a?anasius c4 ,ar4 ,i ons fragm5t5 bewa>d heeft1 dat ,god1 wl en zond] aanvang1 vol/rekt e5ig is4 ,h is onuitsprekelk1 onbegrpelk1 kan niet re*t/reeks met het e9dige geme5s*ap hebb51 kan zn wez51 dat jui/ 9 be/aat1 niet me$eel54 ,alles buit5 ,hem is dus ges*ap51 geword5 door zn wil4 ,h is niet ,vad] van eeuwigheid1 ma> ,vad] door en van de s*epsel54 ,ma> voordat ,god tot de s*epp+ d] w]eld ov]g+1 bra*t ,h tot bemiddel+1 als e5 soort tuss*5wez51 e5e zelf/&ige ( voort1 die 9 de ,s*rift d5 naam draagt van w%eid1 zoon1 logos1 beeld ,gods enz41 en door wi5 ,god alle d+5 heeft ges*ap51 en ev5zoo ook nog e5e d]de1 lag]e nl4 d5 ,heilig5 ,gee/4 ,deze ,logos is niet geg5]e]d uit het wez5 ,gods en heeft niet het wez5 met d5 ,vad] geme51 want dan w>5 er twee ,god51 ma> is ges*ap5 ( gebor5 1 is e5 ( ,gods1 voortgebra*t 4 ,er 0 dus e5 td1 dat ,h niet 01 1 1 al is ,h ook ges*ap5 1 d4i4 vr de w]eld4 ,deze ,logos 0 da>om niet met d5 ,vad]1 ma> geheel van ,hem ges*eid51 v]&]lk1 zo[el het kwade als het go$e kunn5de kiez54 ,ma> ,h 0 to* e5 1 ,h koos het go$e1 w]d da>door onv]&]lk1 en is als het w>e tot e5 ,god geword54 ,deze ,logos is ook m5s* geword51 heeft de wa>heid v]kondigd1 onze v]loss+ bew]kt en is nu onze e]e1 ma> niet onze aanbidd+ wa>dig1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,i #aid f4 ,het ,arianisme 0 /]k en vond vele aanhang]s1 niet het m9/ ond] h51 die na de beke]+ van keiz] ,con/antn om all]lei ov]weg+5 tot het ,*ri/5dom w>5 ov]gegaan4 ,bov5di5 le]5 ons de ges*rift5 van ,a?anasius1 welke g$u*te wap55 z meebra*t5 9 d5 /rd4 ,z b]iep5 zi* voore]/ op e5e reeks van ,s*riftplaats51 die de e5heid ,gods1 ,deut4 #f3d1 #cb3ci1 ,joh4 #ag3c1 #a ,cor4 #h3f1 de geboorte ( word+ des ,zoons1 ,spr4 #h3bb1 ,col4 #a3ae1 zne ond]ges*ik!id aan d5 ,vad]1 ,joh4 #ad3bh1 #a ,cor4 #ae3bh1 ,hebr4 #c3b1 zne onwet5dheid1 ,m>k4 #ac3cb1 ,joh4 #aa3cd1 zne bep]kte ma*t1 ,mt4 #bh3ah en go$heid1 ,luk4 #ah3ai1 zne to5em5 9 w%eid1 ,luk4 #b3eb1 zn ld51 ,joh4 #ab3bg1 #ac3ba1 ,mt4 #bf3ci1 #bg3df1 zne v]heff+ tot ,he] en ,*ri/us uitsprak51 ,hd4 #b3cf1 ,phil4 #b3i1 ,hebr4 #a3d enz4 ,voorts betoogd5 z met vele aanhal+51 dat z vele vroeg]e k]kvad]s aan hunne zde hadd54 ,dan ontle5d5 z v]s*ill5de argum5t5 aan de ,ari/otelis*e1 nom9ali/is* opgevatte1 philosophie1 en betoogd5 da>m$e de e5igheid en de ,gods4 ,en e9delk wez5 z de zwakh$5 en de teg5/rdigh$5 aan1 die d] *ri/ologie van ,nicea aankleefd52 wa>b vooral dit argum5t e5e groote plaats innam1 dat1 als de ,zoon geg5]e]d 01 ,h da>door van ,god als d5 ongebor5e1 1 wez5lk ond]s*eid5 en dus 9 d5 td 0 ont/aan4 ,het ,sabellianisme w]d 9 de twe$e en d]de eeuw voorb]eid door ,notus1 ,praxeas1 ,epigonus1 ,cleom5es1 die le]d51 dat 9 ,*ri/us de ,vad] zelf gebor5 01 gel$5 _h en ge/orv5 01 dat ,vad] en ,zoon dus nam5 w>5 voor d5zelfd5 p]soon 9 v]s*ill5de relatin1 vr en 9 de m5s*word+1 an si* en 9 zne hi/oris*e v]s*n+1 ( ook dat de ,goddelke natuur 9 ,*ri/us de ,vad]1 en de m5s*elke natuur1 de 1 de ,zoon 04 ,dit mon>*ianisme1 patripassianisme ( modalisme w]d 9 de d]de eeuw voorge/aan en v]d] ontwikkeld door ,sabellius4 ,vad]1 ,zoon en ,gee/ zn dezelfde ,god2 het zn drie nam5 voor nzelfde wez51 dat h noemde1 do* niet tegelk]td1 ma> 9 drie ope5volg5de en]gin ( /adin4 ,god be/ond e]/ 9 het prosopon1 de v]s*n+1 d5 modus des ,vad]s nl4 als ,s*epp] en ,wetgev]2 da>na 9 het prosopon des ,zoons als ,v]loss] van m5s*word+ tot hemelva>t2 en e9delk 9 het prosopon des ,h4 ,gee/es als ,lev5dmak]4 ,sabellius b]iep zi* da>b vooral op ,deut4 #f3d1 ,ex4 #bj3c1 ,jes4 #dd3f1 ,joh4 #aj3ch4 ,sabellius nam dus ook d5 ,h4 ,gee/ op 9 het wez5 ,gods1 plaat/e ,zoon en ,gee/ op gelke ln met d5 ,vad]1 en le]de voorts e5e hi/oris*e successie 9 de op5b>+5 ,gods1 e5 word5 9 ,god zelv51 ,hippolytus1 ,philos4 ,,ix4 ,epiphanius1 ,ha]es4 #fb4 ,orig4 de pr9c4 ,i #b4 ,a?anas4 c4 ,ar4 ,,iv4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,i #fgd f4 #ab4 ,beide ri*t+5 zn 9 de *ri/elke k]k re*ts en l9ks van de k]kelke tr9iteitsle] alle eeuw5 door blv5 be/aan4 ,het wez5 van het ,arianisme ligt 9 de loo*5+ van de homo\sie van ,vad] en ,zoon1 9 de bew]+ dat de ,vad] alle5 en 9 vol/rekt5 z9 de e5ige wa>a*tige ,god is4 ,natuurlk is de ,zoon dan e5 m9d] en lag] wez51 /a&e buit5 de natuur ,gods2 ma> ov] de plaats1 die d5 ,zoon toekomt tuss*5 ,god en de s*epsel5-w]eld kan dan v]s*il be/aan2 het ,arianisme laat all]lei spel+ toe4 ,de af/& tuss*5 ,god en w]eld is e9deloos en op i$] punt van di5 af/& kan d5 ,zoon e5e plaats word5 toegek5d1 van de plaats naa/ ,god op zn5 troon af tot die naa/ de s*epsel51 engel5 ( m5s*51 toe4 ,zoo is het ,arianisme dan ook 9 v]s*ill5de vorm5 opgetr$54 ,voore]/ 9 d5 vorm van het subord9atianisme3 de ,zoon is dan wel eeuwig1 geg5]e]d uit het wez5 des ,vad]s1 ge5 s*epsel en niet uit niets voortgebra*t1 ma> ,h is to* m9d] dan en ond]ges*ikt aan d5 ,vad]4 ,de ,vad] alle5 is 1 1 de zoon is 1 ontv+ zne natuur door m$$eel+ van d5 ,vad]4 ,zoo w]d gele]d door ,ju/9us1 ,t]tull41 ,clem5s1 ,orig5es enz41 ook door de ,semi>ian51 ,eusebius van ,ces>ea en ,eusebius van ,nicom$ie1 die d5 ,zoon plaat/5 en ,hem aan d5 ,vad] noemd51 lat] door de ,remon/rant51 ,conf4 art4 #c4 ,arm9ius1 ,op4 !ol4 #afbi p4 #bcb sq4 ,episc4 ,in/it4 !ol4 ,,iv sect4 #b c4 #cb4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii c4 #ag #be2 door de supranaturali/51 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #fab f4 ,knapp1 ,gl4 ,i #bfj4 ,munt+he1 ,!ol4 ,*ri/4 p>s !or4 #acd sq4 enz41 en door ze] vele !olog5 9 d5 nieuw]5 td1 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #bjg f4 ,beck1 ,*r4 ,gl4 ,,ii #abc f4 #acd f4 ,twe/51 ,,ii #bed4 ,kahnis1 ,i #cec1 #cih4 van ,oo/]zee ,,ii #eb4 ,do$es1 ,n$4 ,gel4 #ga v4 ,v]volg5s is het 9 zne oude g$aante1 die het b ,arius _h1 w$]om opgetr$5 b vele !olog5 na de ,h]vorm+1 vooral 9 ,engel&4 ,milton b4 v4 le]de1 dat ,zoon en ,gee/ ges*ap5 w>5 door d5 vren wil des ,vad]s vr de s*epp+1 en sle*ts d5 naam van ,god droeg5 om hun ambt1 ev5als de re*t]s en ov]h$5 9 het ,o4 ,t41 de doctr4 *ri/4 ed4 ,summ] #ahbg lib4 ,i c4 #e4 #f1 en ev5zoo met g]+e wzig+5 ,w4 ,:i/on1 wi5s arianisme vele teg5s*rift5 9 het lev5 riep1 ,wal* ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #ieg f41 ,s4 ,cl>ke1 ,! scripture doctr9e ( ! tr9ity #agab1 ,p4 ,maty1 ,lettre d'un ?ologi5 un autre ?ologi5 sur le my/re de la ,tr9it #agbi1 ,dan4 ,:itby1 ,h>wood1 vele ,remon/rant5 hi] te l&e1 en 9 dez5 td de ,gron+] !olog51 ,h(/$e de ,groot1 ,de ,gron4 ,godg4 #afjv4 ,e5 d]de vorm van ,arianisme kwam op 9 het ,soc9ianisme4 ,de ,vad] is de e5ige1 wa>a*tige ,god4 ,de ,zoon is e5 door ,god onmiddellk1 door bov5natuurlke ontvang5is ges*ap51 heilig m5s*1 die vr zne ontvang5is niet be/ond en door ,god met dit doel w]d voortgebra*t1 om aan de m5s*5 e5e nieuwe wet te pr$ik54 ,na v]vull+ van dez5 la/ is ,h v]hoogd 9 d5 hemel en ,goddelke g5ade deela*tig geword54 ,de ,gee/ is niets &]s dan e5e kra*t ,gods1 ,cat4 ,racov4 qu4 #id-aij1 cf4 ,f4 ,soc9us1 9 ,bibl4 patr4 ,polon4 ,i #ghi sq41 ,crell1 de uno ,deo ,patre libri duo1 e4 a41 b ,tre*sel1 ,prote/4 ,antitr9it>i] ,,ii #bba f4 #bcc f4 ,dit ,soc9ianisme v]breidde zi* van ,pol5 na> ,duits*l&1 ,n$]l&1 ,engel& en ,am]ika1 vond 9 deze beide laat/e l&5 tolk5 9 ,john ,biddle1 ,na?anael ,l>dn]1 ,!oph4 ,l9dsey1 ,joseph ,prie/ley1 /i*t] d] ,unit>ian ,society enz41 en g+ 9 unit>isme ov]4 ,het ,soc9ianisme kon het sup]naturalisme1 dat het e]/ nog aannam1 op d5 duur niet h&hav52 ,jezus w]d e5 gewoon m5s*1 z het ook e5 voorbeeld van vroomheid en z$elkheid1 het ,*ri/5dom raakte geheel los van zn p]soon4 ,zoo w]d ook gele]d door het rationalisme1 ,wegs*eid]1 ,in/it4 !ol4 #ia4 ,de mod]ne !ologie /aat op hetzelfde /&punt4 ,en ,rits*l heeft zakelk niet &]s g$aan dan het ,soc9ianisme v]nieuwd4 ,jezus is e5 m5s* gewee/ door ,god bekwaamd1 om het kon9krk d] hemel5 op a>de te /i*t5 en is da>na v]hoogd tot d5 rang van ,god en ,he] d] geme5te4 ,9 heel deze rationali/is*e bes*\w+ van de tr9iteitsle] is er natuurlk nog veel m9d] behoefte aan ,goddelke g5ade1 en da>om komt de ,h4 ,gee/ hi]b nauwelks t] sprake2 zne ,godheid en mee/5tds ook zne p]soonlkheid wordt ontk5d4 #ac4 ,ook het ,sabellianisme kan optr$5 9 v]s*ill5de vorm54 ,het heeft met het ,arianisme de loo*5+ d] drieheid 9 het ,goddelk wez5 geme51 ma> zoekt nu de e5heid ,gods te v]krg51 niet door ,zoon en ,gee/ buit5 ,gods wez5 te plaats51 ma> door beide er zoo 9 op te nem51 dat alle ond]s*eid tuss*5 de drie p]son5 v]dwnt4 ,het ond]s*eid tuss*5 de p]son5 ligt volg5s de tr9iteitsle] d] k]k 9 de p]soneele eig5s*app51 bepaaldelk 9 de eeuwige g5]atie4 ,word5 deze geloo*5d1 dan kom5 de p]son5 los naa/ elk&] te /aan en tre$t het tri!isme op4 ,da>van w]d5 9 de oudheid bes*uldigd de monophysiet5 ,johannes ,askusnages en ,johannes ,philoponus1 ,baur1 ,,ii #ac f41 en 9 de middeleeuw5 ,roscell9us1 cf4 ,anselmus1 de fide tr9itatis et de inc>natione v]bi4 ,lat] rees e5e d]gelke aankla*t teg5 ,?4 ,%]lock1 omdat h 9 het ,goddelk wez5 drie one9dige gee/5 aannam1 ,wal* ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #igb2 voorts teg5 ,roell1 omdat h de g5]atie be/re$1 ,exam5 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol]4 ,v,i,i,ie ,sam4 bl4 #ajv4 ,moor1 ,i #gce4 #gfa-gga2 v]volg5s ook teg5 ,lampe en ,sibelius1 omdat z bezwa> hadd5 9 de =mule p] communicationem ess5tiae1 ,moor1 ,i #gdd-gee4 ,ypey en ,d]m\t1 ,ges*4 d] ,n4 ,h4 ,k]k ,,iii #bjb en aant4 #hdv4 ,ar*ief v4 ,k]k4 ,ges*4 door ,ki/ en ,roya>ds ,,viii #daiv4 ,wordt da>b het wez5 ,gods nog 9 platonis*-reali/is*5 z9 opgevat1 dan gaat het tri!isme ov] 9 tetradisme1 dat aan ,damianus van ,alex&rie w]d te la/e gelegd1 ,baur1 ,,ii #bi f4 ,wl e*t] zulk e5e drieheid van individueele1 ges*eid5 wez5s1 1 1 niet met de e5heid ,gods is ov]e5 te br5g51 kan deze ook alzoo word5 geh&haafd dat ,vad]1 ,zoon en ,gee/ dezelfde p]soon en hetzelfde wez5 zn2 dit patripassianisme w]d 9 de twe$e eeuw door ,praxeas gele]d4 ,( ook kan m5 met ,m>cellus van ,ancyra en ,phot9us van ,sirmium ,zoon en ,gee/ bes*\w5 als eig5s*app5 9 ,god1 die sle*ts t5 behoeve van s*epp+ en h]s*epp+ van ,god uitg+5 en zelf/&ig1 p]soonlk w]d54 ,de ,logos 0 wel eeuwig als 2 de ,vad] 0 nooit zond] ,logos1 h 0 2 ma> deze ,logos is e]/ ,zoon1 geword5 9 d5 td2 ,god breidt zi* uit 9 d5 td tot ,zoon en ,gee/ en ke]t dan w$] 9 zi*zelv5 t]ug1 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #ace-aej4 ,da>uit wordt dan vanzelf het modali/is* mon>*ianisme gebor51 dat 9 de drie p]son5 sle*ts drie op5b>+smodi van het ne ,goddelke wez5 ziet4 ,dit 0 de eig5lke le] van ,sabellius1 en lat] ke]t deze opvatt+ van het dogma d] tr9iteit telk5s t]ug4 ,van modalisme is ook de speculatie ov] de tr9iteit b ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #ac en b ,abael>d1 ,introd4 ad !ol4 ,i #g niet vr4 ,ma> duidelk] komt dit te voors*n b de pan!i/is*e sect5 9 de ,middeleeuw51 b ,joa*im van ,floris1 ,amalrik van ,b5a1 ,david van ,d9ant1 die e5 tdp]k des ,vad]s1 des ,zoons en des ,gee/es ond]s*eidd5 en het laat/e nab a*tt51 ,reut]1 ,ges*4 d] relig4 ,aufkl4 im ,m4 ,a4 ,,ii #ahc-bdi4 ,9 de ,h]vorm+seeuw kwam het anabaptisme 9 oppositie teg5 de k]kelke tr9iteitsle]4 ,de wa>a*tige ,god is de ,god 9 ons1 deze is de wez5lke ,*ri/us1 en het ,woord1 de ,gee/ 9 ons is de wa>a*tige ,god1 b4 v4 ,camillo b ,tre*sel ,,ii #ie f4 ,david ,joris le]de1 dat ,god n 0 en zi* a*t]e5volg5s als ,vad]1 ,zoon en ,gee/ op5ba>de 9 drie tdp]k5 van gelo(1 hoop en liefde1 die begonn5 w>5 met ,mozes1 ,*ri/us en hemzelv51 ,tre*sel ,i #dd f4 ,cram] 9 ,n$4 ,ar*ief v4 ,k]k4 ,ges*4 ,v #a-ade4 ,,vi #bhi-cfh4 ,ma> vooral ,s]vet be/e$de aan dit dogma al de kra*t van zn d5k52 9 drie ges*rift5 ond]wi]p h het 9 zn k]kelk5 vorm aan e5e s*]pe kritiek en tra*tte het ook positief nieuw op te b\w51 de tr9itatis erroribus libri septem #aeca1 dialogorum de tr9itate libri duo #aecb1 en ,*ri/ianismi re/itutio #aeec4 ,s]vet heeft ge5 woord51 s*]p g5oeg1 om de k]kelke tr9iteitsle] te v]oordeel54 ,z is 9 zne oog5 tri!i/is*1 a!i/is*1 e5 tricipex mon/rum1 tricipex c]b]us1 trip>titus ,deus4 ,da>teg5ov] gaat h uit van de /ell+1 dat het ,goddelk wez5 niet g$eeld kan word51 en dat er da>om1 t] h&hav+ d] ,godheid van ,*ri/us en van d5 ,h4 ,gee/1 ge5 p]son5 ma> alle5 disposities1 app>ities1 modi ,gods mog5 aang5om5 word54 ,de ,vad] is het gans*e wez5 ,gods1 de e5ige ,god4 ,ma> ,h b$i5t zi* van d5 ,logos1 die re$s vr ,*ri/us be/ond1 e*t] niet als p]soon do* als woord1 r$e1 g$a*te1 om zi* 9 de s*epp+ en ond] het ,o4 ,te/4 te op5b>5 en 9 ,*ri/us m5s* te word54 ,de ,logos nam 9 ,*ri/us niet de m5s*elke natuur aan ma> w]d 9 ,hem vlees*4 ,de m5s* ,*ri/us is da>om de wa>a*tige ,zoon ,gods1 ,god woont t5 volle 9 ,hem4 ,en ev5zoo is de ,h4 ,gee/1 die niet reel van d5 ,logos ond]s*eid5 ma> 9 ,hem begrep5 is1 de modus d] zelfm$$eel+ ,gods4 ,door ,hem woont ,god 9 alle s*epsel5 9 en deelt ,h aan alle zn lev5 m$e4 ,aan het e9de van het proces h\dt de tr9iteit w$] op1 ,tre*sel ,i #fe f4 #ajc f4 #abj f4 ,de gno/is*e en !osophis*e elem5t51 die hi] w$]om 9 de tr9iteitsle] voor d5 dag kwam51 nam5 /raks b ,bhme1 ,z9z5dorf en ,sw$5borg nog toe4 ,b ,bhme is de tr9iteit het resultaat van e5 proces1 wa>van de donk]e natuur1 het li*t d] idee en de wil 9 de ,godheid de grondslag5 en de factor5 zn1 ,claass51 ,jakob ,bhme ,,ii #be f4 ,z9z5dorf noemde zi*zelf wel tr9it>iissimus ma> g+ to* eig5lk van e5 gno/is* ,godsbegrip uit4 ,god an si* 0 onb]eikba>1 v]borg51 ondoorgrondelk1 do* ,h op5ba>t zi* 9 ,*ri/us4 ,deze is de eig5lke ,s*epp] all] d+51 de ,jehovah des ,o4 ,te/41 die vlees* geword5 is en het voorw]p is onz] aanbidd+4 ,9 ,hem wordt ook de tr9iteit op5ba>1 e*t] niet met imman5te v]h\d+5 van g5]atie1 spiratie enz41 ma> als e5e heilige familie4 ,de e]/e p]soon is de ,vad]1 de ,h4 ,gee/ is de mo$]1 ,*ri/us is de ,zoon1 en 9 die familie wordt nu de enkele geloovige en de geme5te opg5om5 als de bruid des ,zoons1 die ev5als ,eva uit ,adams zde1 op gans* reali/is*e wze uit de zde en het blo$ van ,*ri/us ges*ap5 wordt1 ,plitt1 ,z9z5dorffs ,!ol4 ,i #baa f4 ,,ii #bd4 #acc f4 ,,iii #ad f4 ,nog /]k] trad ,sw$5borg teg5 de tr9iteitsle] op4 ,h zag er ev5als ,s]vet niets dan tri!isme 94 ,god is n1 ma> ,h is 9 ,*ri/us op5ba> geword5 als ,vad]1 ,zoon en ,gee/1 die zi* v]h\d5 als ziel1 li*aam en de van beide uitga&e w]kzaamheid1 ,sw$5borg1 ,die w>e *ri/l4 ,religion1 #bte ,aufl4 ,/uttg>t #ahgc ,s4 #bda f4 ,deze !osophie heeft de tr9iteitsle] d] nieuwe philosophie voorb]eid4 ,9 het /elsel van ,sp9oza met zne ne onv]&]lke sub/antie 0 er nog ge5 plaats voor4 ,b ,kant word5 de drie p]son5 v]vang5 door drie qualiteit52 de w>e godsdi5/ be/aat 9 het gelo( aan ,god als heilig wetgev]1 go$ rege]d] en re*tva>dig re*t]1 ,rel4 inn]halb u4 s4 w4 #afh f4 ,s*lei]ma*] oef5de op het dogma d] tr9iteit e5e /r5ge kritiek1 en erk5de er alle5 dit w>e 91 dat ,god met de m5s*heid is v]e5igd1 zo[el 9 d5 p]soon van ,*ri/us als 9 d5 ,geme+ei/ d] ,kir*e1 ,gl4 #agj-agb1 cf4 ook ,lipsius1 ,dogm4 #cfh1 ,s*weiz]1 ,*r4 ,gl4 #ajc f4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #bch4 ,volg5s ,s*ell+ en ,hegel bevatte het dogma e5e diepe philosophis*e g$a*te1 die z aldus v]tolkt53 ,god is gee/1 d5k51 idee1 en het behoort dus tot zne natuur1 om zi* voor te /ell51 te d5k51 te objective]54 ,de inh\d van dat d5k5 kan e*t] ge5 g$a*te zn zooals b d5 m5s*1 ma> moet realiteit wez54 ,god br5gt da>om d5k5de zi*zelv5 voort1 objective]t zi*1 en wel 9 de w]eld1 die de eig5lke ,zoon ,gods is1 en ke]t dan uit die ,selb/5tuss]ung door het bewu/zn d] m5s*heid he5 9 d5 ,gee/ w$] tot zi*zelv5 t]ug1 ,s*ell+1 ,w]ke ,i #e ,s4 #bid4 ,i #f ,s4 #bh f4 ,i #g ,s4 #ef f4 ,hegel1 ,w]ke ,,xi #abj f4 #abi f4 ,,xii #aha f4 ,het groote v]s*il tuss*5 deze speculatie en de k]kelke tr9iteitsle] w]d nu wel door ,/rauss1 ,gl4 ,i #dib f4 +ezi54 ,ma> desniettem9 s*epp5 nog vel5 behag5 9 e5e d]gelke wsge]ige con/ructie1 ,bi$]mann1 #aei4 ,pfleid]]1 ,grundriss #abb4 ,&]5 v]g5oeg5 zi* er mee1 om 9 de ne p]soonlkheid ,gods drie pot5ties1 mom5t51 kra*t5 te ond]s*eid51 ,s*ell+ 9 zne lat]e p]iode1 ,ro!1 ,e?ik #bc f4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #dch-ddf4 ,en e9delk br5g5 vel5 het niet v]d] dan tot e5e op5b>+/r9iteit ,gods 9 natuur 7s*epp+71 ges*i$5is 7,*ri/us7 en gewet5 7geme5te71 ,hase1 ,hutt4 ,r$iv4 #gj4 de ,wette1 ,dogm4 #ga4 ,kaftan1 ,das ,wes5 d] *r4 ,rel4 #chh4 #ad4 ,de le] d] tr9iteit is 9 de *ri/elke religie het dogma en dus ook het my/]ie b uitnem5dheid4 ,zoodra de gegev5s1 welke de ,h4 ,s*rift voor ha> bi$t1 object w]d5 van het !ologis* d5k51 ontwaakte de behoefte aan all]lei nam5 en uitdrukk+51 welke 9 de ,h4 ,s*rift niet voorkwam51 en die to* onmisba> blek51 om de wa>heid e5ig]mate1 z het ook ook gebrekkig1 we] te gev51 en teg5 misvatt+ en be/rd+ te h&hav54 ,de ,arian5 en vele ri*t+5 9 lat] td1 zooals de ,soc9ian51 de ,anabapti/51 de ,remon/rant51 de ,bbels*e !olog5 enz4 keur5 het gebruik van zulke ons*riftuurlke nam5 af4 ,ma> de *ri/elke !ologie v]d$igde /e$s hun re*t en hun wa>de1 ,augu/41 de tr94 ,,vi #aj4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #bi art4 #c4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ac1 #e4 ,moor ,i #gaj-gab4 ,m4 ,vitr+a ,i #aia-aie4 ,g]h>d1 ,loc4 ,,iii c4 #b4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #adi f4 ,de ,s*rift is ons imm]s ook niet gegev51 om e5v\dig nagesprok5 ma> om nag$a*t en 9 eig5 taal te word5 we]gegev52 ,jezus en de apo/el5 hebb5 ha> alzoo gebruikt en door r$5e]+ v]d]e gevolgtrekk+5 uit ha> afgeleid2 de ,s*rift is ge5 wetboek en ook ge5 dogmatiek ma> het pr9cipium d] !ologie2 als woord ,gods b9dt z niet alle5 9 ha> lett]lke woord5 ma> ook 9 hetge5 wettig uit ha> afgeleid wordt1 cf4 deel ,i #ebh4 ,voorts is er ge5 nad5k5 ov] de wa>heid d] ,s*rift en dus ge5 enkele !ologis*e w]kzaamheid mogelk1 zond] van zulke woord51 die niet 9 de ,s*rift voorkom51 gebruik te mak54 ,niet alle5 9 de tr9iteitsle]1 ma> ook b elk &] dogma en 9 heel de !ologie word5 uitdrukk+5 en t]m5 gebezigd1 die 9 de ,s*rift niet te v9d5 zn4 ,met deze nam5 is dus de zelf/&igheid van d5 ,*ri/51 het re*t d] !ologie gemoeid4 ,en e9delk di55 deze niet1 om nieuwe dogmata buit5 de ,s*rift om ( 9 /rd met ha> 9 te vo]51 ma> jui/ om de wa>heid d] ,s*rift teg5 de kett] te h&hav54 ,ze hebb5 veel me] negatieve dan positieve beteek5is4 ,z wz5 de ln5 aan1 b9n5 welke het *ri/elk d5k5 zi* te beweg5 heeft1 om niet de wa>heid d] op5b>+ ond] de h&5 te v]liez54 ,ond] d5 s*n van ,s*riftuurlkheid is de ,bbels*e !ologie altd v]d] van de ,s*rift afg$waald2 en met h>e niet-bbels*e t]m5 is de k]kelke or?odoxie altd we] 9 ha> ,s*riftuurlk k>akt] g]e*tva>digd4 ,zoo kwam5 ook 9 de le] d] tr9iteit all5gs all]lei ongewone nam5 op1 zooals 1 1 1 1 1 1 1 unitas1 tr9itas1 sub/antia1 p]sonae1 nom9a1 gradus1 species1 =mae1 proprietates enz4 ,de beteek5is dez] t]m5 /ond e*t] e]/ lang niet va/4 ,het woord w]d wel gewoonlk van het ne wez5 ,gods gebezigd1 ma> di5de to* b ,orig5es1 ,a?anasius1 ,gregorius ,nyss4 nog dikw]f1 om de drie p]son5 9 dat ne wez5 aan te duid54 ,a?anasius v]d$igde zi* teg5 het ,sabellianisme uitdrukkelk da>m$e1 dat h d5 ,zoon niet ma> met d5 ,vad] noemt1 ,expos4 fid4 c4 #b4 ,ev5zoo w]d het woord nu e5s van het wez51 dan we] van de drie p]son5 gebruikt2 en m5 zeide dus nu e5s dat er ma> ne en dan we]1 dat er drie 9 ,god w>54 ,ma> het ,sabellianisme zag 9 de p]son5 sle*ts op5b>+svorm5 van het ne wez54 ,da>teg5ov] moe/ de k]k er nadruk op legg51 dat die p]son5 w]kelk be/a&e zelf/&igh$5 w>5 9 het ,goddelk wez54 ,en da>voor w]d de naam gebruikt4 ,basilius 9 zn brief bra*t hi]9 me] gelkmatigheid1 door het wez5 ,gods met en de drie p]son5 met ( aan te duid52 elke heeft dus eig5 be/aan1 1 is 1 en is door 1 1 1 1 1 1 van de &]e ond]s*eid54 ,en hi]b sluit het spraakgebruik van de beide ,gregoriuss5 en voorts van ,joh4 ,damasc5us en van de grieks*e !ologie en k]k zi* aan4 ,petavius1 de tr94 ,v c4 #a sq4 ,s*wane1 ,dogm5ges*4 ,,ii #ii4 #aea f4 ,dorn]1 ,entw4 ,i #iad f4 ,h>nack1 ,,ii #beb4 ,hat*1 ,grie*4 u4 ,*ri/41 deuts* von ,preus*5 #ahib ,s4 #bjj f4 ,9 het ,we/5 0 de v]w>r+ niet zoo groot4 ,door ,t]tullianus 0 de t]m ess5tia ( sub/antia voor het wez5 en de naam p]sona ( subsi/5tia voor de p]son5 va/ge/eld4 ,lat]e k]kle]a>s en symbol5 nam5 dit spraakgebruik ov]4 ,hil>ius 9 zn w]k de tr9itate spreekt con/ant van una ess5tia1 sub/antia1 natura1 g5us en van tres p]sonae1 die door proprietates van elk&] ond]s*eid5 zn4 ,augu/9us keurde het af1 om het grieks*e door sub/antia we] te gev54 ,sub/antia en ess5tia liet zi* 9 het latn niet zoo ond]s*eid5 als en 9 het grieks*4 ,m5 kon 9 het latn niet sprek5 van una ess5tia en tres sub/antiae4 ,veele] 0 sub/antia gelk het grieks*e 1 en ess5tia klonk 9 de latns*e oor5 altd nog vreemd en ongewoon4 ,het latn behield da>om de uitdrukk+ una sub/antia en tres p]sonae4 ,to* w]d het woord sub/antia door ,augu/9us lief/ geheel v]m$51 zo[el voor het wez5 als voor de p]son54 ,want sub/antia duidde 9 het latn1 9 ond]s*eid+ van accid5s1 d5 drag] d] eig5s*app5 aan als be/a&e 9 zi* zelv54 ,omdat die teg5/ell+ 9 ,god niet vall5 kan1 da> wez5 en eig5s*app5 9 ,hem n zn1 a*tte ,augu/9us het bet]1 om het ,goddelk wez5 als ess5tia aan te duid51 de tr94 ,v #h4 ,,vii #d4 ,en gelk 9 het ,oo/5 noodig 0 om teg5ov] het ,sabellianisme op de zelf/&igheid1 de 1 d] drie p]son5 nadruk te legg51 zoo hield5 de ,latn5 teg5ov] het ,arianisme va/1 dat de drie p]son5 ge5 drie sub/antiae1 ma> drie p]sonae w>54 ,de ,s*ola/iek breidde deze t]m9ologie nog uit en gaf e5 va/ s*ema1 dat lat] algeme51 ook 9 de !ologie d] ,re=matie1 ov]g5om5 w]d4 ,9 ,god is n wez51 una ess5tia1 unitas naturae1 en drie p]son51 tres p]sonae1 tr9itas p]son>um4 ,deze drie p]son5 zn 9 dat wez5 n1 1 coess5tiales1 en be/aan w$]ke]ig 9 elk&]1 1 circum9cessio p]son>um4 ,ma> z zn ond]s*eid54 ,want er zn 9 ,god duae emanationes3 p] modum naturae en p] modum voluntatis2 tres hypo/ases3 ,pat]1 ,filius1 ,spiritus ,s42 quatuor relationes3 pat]nitas1 filiatio1 spiratio activa en passiva2 qu9que notiones3 innascibilitas1 pat]nitas1 filiatio1 spiratio activa en passiva2 tres proprietates p]sonales3 ,pat]1 qui e/ +5itus1 ,filius1 qui e/ g5itus1 ,spiritus ,sanctus1 qui e/ spiratus1 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #c4 #d cf4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #bi sq4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #bb sq4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bg-cb enz4 #ae4 ,om de le] d] tr9iteit wel te v]/aan1 di55 drie vrag5 beantwoord3 wat geeft het woord wez5 te k5n58 wat wordt er met het woord p]soon aang$uid8 ,en welke is de v]h\d+ tuss*5 wez5 en p]soon en tuss*5 de p]son5 ond]l+8 ,wat het begrip wez5 aangaat1 ,ari/oteles oms*reef als e5e sub/antie1 ' 1 o 4 ,en zoo w]d het woord ook e]/ 9 de !ologie gebruikt en op de drie p]son5 zo[el als op het ne wez5 toegepa/4 ,ma> all5gs w]d 9 e5 &]5 z9 gebezigd en w]d het de a&uid+ van het wez51 de natuur1 de ess5tia van e5 d+1 wat ,ari/oteles g5oemd _h 4 ,zoo w]d het synoniem met 4 ,sommig5 a*tt5 dit woord1 wl afkom/ig van 1 ev5als natura van nasci1 m9d] ges*ikt om het wez5 ,gods aan te duid51 ,greg4 ,naz4 ad ,evagr41 ,dionys4 de div4 nom4 c4 #b4 ,ma> dit woord w]d to* +eburg]d 9 de !ologie ev5als het woord natuur1 en vond /eun 9 #b ,petr4 #a3d4 1 1 sub/antia1 ess5tia1 natura w]d de con/ante naam voor het ne wez5 ,gods1 de ,godheid 9 het algeme51 afg$a*t van h>e 1 subsi/5tia en van h>e 1 modi subsi/5di1 dus voor de ,goddelke natuur1 gelk z aan alle drie p]son5 geme5s*appelk is4 ,dit wez5 ,gods is n en e5v\dig1 ess5tieel ond]s*eid5 van alle creatur5 en 9 't bezit van al die eig5s*app51 welke vroeg] beh&eld zn4 ,de ond]s*eid+ tuss*5 dit wez5 en de drie p]son5 9 ,god v9dt h>e analogie 9 de s*epsel54 ,b deze mak5 w ond]s*eid tuss*5 het wez5 en de individu54 ,paulus1 ,johannes1 ,petrus zn all5 dezelfde m5s*elke natuur deela*tig ma> zn als p]son5 van het wez5 en van elk&] ond]s*eid51 ,basilius1 ,epi/4 #dc4 ,ma> er dreigt hi] aan/onds e5 dubbel geva>4 ,het nom9alisme vat het wez51 het algeme5e sle*ts op als e5 naam1 e5 begrip en komt 9 de le] d] tr9iteit dus tot tri!isme2 het excessieve realisme d5kt b het wez5 aan e5e a*t] en bov5 de p]son5 /a&e zelf/&igheid en komt dus tot tetradisme ( sabellianisme4 ,zelfs ,gregorius van ,nyssa ov]won dit ov]drev5 realisme niet geheel4 ,t5 betooge1 dat de ,godheid ne is en er niet van drie ,god5 gesprok5 mo*t word51 ontk5de h de toepasselkheid van het getal ook op e9dige s*epsel54 ,het 0 volg5s hem e5 misbruik1 om van h51 die ne natuur deela*tig zn1 9 het me]v\d en dus van vele m5s*5 te sprek51 ad ,ablabium1 cf4 ,petavius1 de tr94 ,,iv c4 #i4 ,s*wane ,,ii #aef f4 ,dorn]1 ,entw4 ,i #iaf f4 ,zoo wordt e*t] het ond]s*eid tuss*5 het wez5 9 ,god en 9 de s*epsel5 ov] het ho(d gezi54 ,er is zond] twfel analogie1 en vanwege die analogie mog5 w ook b ,god van zn wez5 sprek54 ,ma> die analogie ond]/elt to* tegelk e5 ze] belangrk v]s*il4 ,het begrip van het wez5 des m5s*5 is e5 soortbegrip2 de m5s*elke natuur heeft wel reel be/aan en is ge5 flatus vocis1 z is aanwezig wel niet buit5 en bov5 de m5s*51 ma> to* 9 i$]5 m5s*4 ,do* z be/aat 9 i$] m5s* op e5e eig5e1 e9dige wze2 de m5s*5 zn ev5als de god5 9 het poly!isme wel - ma> niet - ( 4 ,de m5s*elke natuur is 9 de v]s*ill5de m5s*5 niet tota en niet num]o eadem2 en de m5s*5 zn da>om niet alle5 di/9cti ma> ook divisi4 ,9 ,god is dat alles &]s4 ,de ,goddelke natuur is niet te d5k5 als e5 ab/ract soortbegrip en ev5m9 als e5e sub/antia buit51 bov51 a*t] de p]son52 z be/aat 9 de p]son5 en 9 elk van deze tota en num]o eadem4 ,de p]son5 zn dus wel di/9cti ma> niet divisi4 ,z zn -1 -1 4 ,z zn door ge5 plaats ( td ( wat ook ges*eid54 ,all5 zn ze dezelfde ,goddelke natuur en volmaak!d5 deela*tig4 ,het is ne en dezelfde ,godheid1 die 9 de drie p]son51 9 all5 en 9 elk 9 't bzond] be/aat1 zoodat er 9 ,god ma> n ,eeuwige1 n ,alma*tige1 n ,alwet5de is1 n ,god met n v]/&1 n wil1 ne ma*t1 ,symb4 ,a?an4 n4 #i-ah4 ,het woord wez5 h&haaft dus de wa>heid1 die 9 de ,s*rift /e$s op d5 voorgrond wordt geplaat/1 9 het mono!isme ligt opgeslot5 en ook door het unit>isme v]d$igd wordt4 ,welke ond]s*eid+5 er 9 het ,goddelk wez5 ook mog5 be/aan1 z mog5 en kunn5 niet tekort do5 aan de e5heid d] natuur4 ,want 9 ,god is de e5heid niet gebrekkig en bep]kt ma> volmaakt en absoluut4 ,ond] s*epsel5 sluit alle v]s*eid5heid uit d5 a>d d] zaak ook m9d] ( me] s*eid+ en v]deel+ 94 ,al wat creatuur is1 be/aat noodzakelk 9 de vorm5 van ruimte en td en dus naa/ en na elka>4 ,ma> de eeuwigheid1 de alomteg5woordigheid1 de alma*t1 de go$heid enz4 sluit5 kra*t5s heur a>d alle s*eid+ en deel+ uit4 ,god is absolute e5heid en e5v\digheid1 zond] sam5/ell+ ( v]deel+1 en die e5heid is zelve niet e?is*1 niet contractueel van a>d1 gelk ond] m5s*51 ma> vol/rekt1 en dus ge5 accid5s aan het wez51 ma> met het wez5 ,gods zelf n4 #af4 ,ma> nu ligt de he]lkheid van de beld5is d] tr9iteit jui/ hi]91 dat die e5heid1 hoe absoluut ook1 v]s*eid5heid niet uit- ma> insluit4 ,het wez5 ,gods is ge5 ab/racte e5heid1 ge5 afgetrokk5 begrip1 ma> e5 volheid van zn1 e5 one9dige rkdom van lev51 die 9 de v]s*eid5heid jui/ de hoog/e e5heid ontv\wt4 ,die zelfond]s*eid+51 welke de ,h4 ,s*rift nu ond] d5 naam van ,vad]1 ,zoon en ,gee/ 9 het ,goddelk wez5 ons k5n5 doet1 word5 9 de !ologie aang$uid met het woord p]soon4 ,9 het ,oo/5 bezigde m5 da>voor e]/ 1 corresponde]5de aan het hebr4 1 aangezi*t1 uit]lke v]s*n+1 rol4 ,ma> dit woord 0 voor misv]/& vatba>2 ,sabellius zeide1 dat de ne ,goddelke ( v]s*ill5de aannam4 ,da>teg5ov] betoogd5 de k]kvad]s1 dat de drie 9 het ,goddelk wez5 niet ma> v]s*n+51 op5b>+svorm51 do* dat z w>51 dat z be/ond5 4 ,zoo w]d het woord door 1 v]vang51 welk woord e]/ grondslag1 ond]b\w1 va/heid beteek5t1 en dan datg5e a&uidt1 wat w]kelk en niet ma> 9 s*n be/aat1 ( ook datg5e1 wat 9 zi*zelf be/aat 9 ond]s*eid+ van accid5tia1 die inha]e]5 9 iets &]s1 cf4 ook #b ,cor4 #i3d1 #aa3ag1 ,hebr4 #a3c1 #c3ad1 #aa3a en ,crem] s4 v4 ,9 het latn bezigde m5 het woord p]sona1 dat e]/ het mask]1 dan de rol van e5 acteur a&uidde1 da>na de conditio1 qualitas1 /atus1 wa>9 iem& optre$t en zoo 9 de re*t/aal het jus /&i 9 judicio te k5n5 gaf4 ,dit begrip 0 dus ook vr zwev5d1 en b ,t]tullianus wisselt het nog met all]lei &]e woord5 af1 nom51 species1 =ma1 gradus1 res4 ,to* bleef dit woord 9 het latn beh\d51 ook to5 9 het ,oo/5 re$s door v]vang5 02 want het woord 0 9 het latn door ge5 ges*ikt woord we] te gev52 sub/antia kon m5 niet bezig51 omdat dit al voor het wez5 9 gebruik 04 ,ma> dit v]s*il 9 uitdrukk+ gaf h]haaldelk tuss*5 het ,oo/5 en het ,we/5 aanleid+ tot misv]/&4 ,de ,griek5 da*t5 b het latns*e p]sona aan hun woord 1 en de ,latn5 v]/ond5 het grieks*e 9 d5 z9 van hun sub/antia4 ,ov] en we] v]weet m5 elka> de armo$e d] taal4 ,to* le]de m5 zakelk geheel hetzelfde1 nl4 dat de drie p]son5 ge5 modi ma> zelf/&igh$5 w>54 ,zoo kreeg dus het woord 1 p]sona 9 de k]kelke taal tot wez5lk k5m]k de zelf/&igheid1 1 subsi/5tia1 subsi/5s1 suppositum4 ,dez5 z9 heeft het woord nog b ,a?anasius en de ,cappadocirs4 ,ma> lat] kreeg het woord p]sona er nog e5 k>akt]trek b4 ,als p]sona to* niets a&uidde dan 1 het 9 zi*zelf be/a&e1 teg5ov] accid5s1 dan kon het ook wel van zak5 gebezigd word54 ,9 d5 *ri/ologis*5 /rd w]d m5 teg5ov] ,ne/orianisme en ,monophysitisme g$rong5 tot nog s*]p] bepal+ van natuur en p]soon2 en zoo kwam to51 9 het aan ,boe?ius toeges*rev5 de duabus naturis et una p]sona ,*ri/i1 de def9itie van p]sona op als naturae rationabilis individua sub/antia4 ,het woord drukte nu tweerlei uit3 zelf/&igheid en r$elkheid ( zelfbewu/heid4 ,deze beteek5is heeft het 9 de s*ola/iek1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #bc cf4 #be1 #bf4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #bi4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #bc qu4 #a en di/4 #be1 en voorts ook 9 de oud]e ,rooms*e1 ,lu?4 en ,g]ef4 dogmatiek1 ,petavius1 de tr94 ,,iv c4 #i4 ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 ,s4 #ij f4 ,beza1 ,tract4 !ol4 ,i #fdf4 ,zan*ius1 ,op4 ,i #ac4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 ,,iii #g4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,vii #h enz4 ,e]/ s$]t de vorige eeuw kwam de bepal+ op1 dat het wez5 d] p]soonlkheid ligt1 niet 9 het 9 zi*zelf be/aan1 ma> 9 zelfbewu/zn en zelfbepal+4 ,deze def9itie moge nu voor de m5s*elke p]soonlkheid jui/ zn1 hoewel ze ook dan nog aan b$5k+ ond]hevig is1 ma> z is 9 elk geval ge5 jui/e oms*rv+ van het woord p]soon 9 de le] d] tr9iteit4 ,hi] toegepa/1 z\ z leid5 tot tri!isme1 d4 i4 tot drie p]soonlkh$51 i$] met e5 afzond]lk zelfbewu/zn en zelfbepal+4 ,zelfs de def9itie van ,boe?ius pa/ veelme] 9 de le] van ,*ri/us dan 9 die d] tr9iteit4 ,en dat is ook telk5s gevoeld4 ,ri*>d van ,/4 ,victor be/re$ ze1 omdat ze sprak van individua sub/antia en oms*reef p]soon da>om als div9ae naturae incommunicabilis exi/5tia1 de tr94 ,,iv #ba4 ,calvn sprak alle5 van subsi/5tia 9 ,dei ess5tia1 ,in/4 ,i #ac1 #f1 cf4 ,alt+1 ,!ol4 probl4 nova ,,iii qu4 #ca4 ,en all5 erk5d5 de wa>heid van het woord van ,augu/9us3 w sprek5 van p]son51 non ut illud dic]etur1 s$ ne tac]etur1 de tr94 ,v #i4 ,,vi #aj1 cf4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #cg1 #ch4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ac1 #b-d1 en voorts ,braun1 ,d] ,begriff ,p]son 9 se9] ,anw5dung auf ,tr9itt und ,inc>nation1 ,ma9z #ahif4 ,p]soon duidt 9 het dogma d] tr9iteit niets &]s aan1 dan dat de drie p]son5 9 het ,goddelk wez5 ge5 modi zn ma> elk op eig5e wze be/aan4 ,zelfs op het r$elke en zelfbewu/e 9 dit begrip valt de nadruk vol/rekt niet2 want dit vloeit vanzelf da>uit voort1 dat z des zelfd5 wez5s en alle deugd51 dus ook de k5nis en w%eid deela*tig zn4 ,wat e*t] 9 het woord p]soon wordt uitg$rukt1 is dat de e5heid des ,goddelk5 wez5s zi* ontplooit 9 e5 driev\dig be/aan4 ,het is e5e unitas1 ex semetipsa d]ivans tr9itatem4 ,de p]son5 zn ge5 drie op5b>+smodi van de ne ,goddelke p]soonlkheid1 ma> het ,goddelk wez5 be/aat niet &]s dan als driep]soonlk1 jui/ omdat z absolute1 ,goddelke p]soonlkheid is4 ,9 d5 m5s* hebb5 w da>van sle*ts e5e zwakke analogie4 ,p]soonlkheid b m5s*5 komt alle5 da>door tot /&1 dat er e5 subject is dat zi*zelf als object teg5ov] zi* /elt en zi* met zi*zelf we] sam5vat2 drie mom5t5 con/itue]5 het wez5 d] m5s*elke p]soonlkheid1 ma> b ons zn dat sle*ts mom5t52 9 ,god zn het1 wl er 9 ,hem ge5 td ( ruimte1 ge5 uitbreid+ en ge5 deel+ is1 drie 1 drie be/aanswz5 van het ne en zelfde wez54 ,deze analogie van de m5s*elke p]soonlkheid moet e*t] nog op e5e &]e wze word5 aangevuld4 ,de m5s*elke natuur is te rk1 om 9 n enkel m5s* ( p]soon te word5 beli*aamd1 z breidt da>om 9 vele m5s*5 zi* uit en komt e]/ 9 de m5s*heid tot ha> volle ontplooi+4 ,zoo ook ontplooit het ,goddelk wez5 zne volheid 9 drie p]son52 ma> deze zn ge5 drie individu5 naa/ en ges*eid5 van elka>1 ma> 9 en b9n5 het ,goddelk wez5 de driev\dige zelfond]s*eid+1 welke de ontplooi+ des wez5s 9 de p]soonlkheid opneemt en deze alzoo driep]soonlk maakt4 ,de ontv\w+ d] m5s*elke natuur is van tweerlei a>d2 9 d5 enkel5 m5s* tot p]soonlkheid en 9 de m5s*heid tot vele individu51 die saam ook we] e5 e5heid1 e5e p]soonlkheid vorm5 gelk ,*ri/us met de geme5te n volkom5 man is1 #a ,cor4 #ab3ab1 ,ef4 #d3ac4 ,deze dubbele ontv\w+1 die 9 de m5s*heid ge5 &]e zn kan1 is 9 ,god ne2 de ontplooi+ van zn wez5 tot p]soonlkheid valt saam met die van zn wez5 tot p]son54 ,de drie p]son5 zn de 9 en uit en door en b9n5 het wez5 tot volkom5e zelfontv\w+ gebra*te ne ,goddelke p]soonlkheid4 #ag4 ,hi]uit is af te leid51 9 welk5 z9 de d]de bov5g5oemde vraag na> de v]h\d+ van wez5 en p]soon en van de p]son5 ond]l+ beantwoord moet word54 ,b ,t]tullianus zn de drie p]son5 unius sub/antiae1 unius /atus1 unius pote/atis s$ unus ,deus2 z zn drie non /atu s$ gradu1 unum1 niet unus2 z zn unus ,deus1 ex quo et gradus i/i et =mae et species 9 nom9e ,patris1 ,filii et ,spiritus ,sancti deputantur4 ,er is di/9ctio1 di/ributio1 ge5 div]sitas en divisio4 ,a?anasius en de ,cappadocirs oms*rev5 de als 1 en gav5 da>m$e te k5n51 dat z1 n 9 wez51 to* elk e5 eig5 exi/5tia hadd5 en 9 wze van be/aan v]s*ild54 ,het ond]s*eid tuss*5 wez5 en p]soon en de p]son5 ond]l+ lag dus 9 de w$]ke]ige v]h\d+1 1 9 het ,vad]-1 ,zoon- en ,gee/zn1 9 de eig5s*app5 van 771 77 en 774 ,bre$] w]d dit uitgew]kt door ,augu/9us4 ,h leidt de tr9itas niet af uit d5 ,vad] ma> uit de e5heid1 uit de deitas en a*t ze niet toevallig1 ma> wez5lk aan ,god eig54 ,het behoort tot zn wez51 drieenig te zn4 ,9 zoov] is het p]soon-zn met het wez5 zelf id5tis*4 ,non enim aliud e/ ,deo esse1 aliud p]sonam esse s$ omn9o idem1 de tr94 ,,vii #f4 ,indi5 to* het zn aan ,god toekwam 9 absolut5 en het p]soon-zn 9 relatiev5 z91 dan z\d5 de drie p]son5 niet n wez5 kunn5 zn4 ,elk p]soon is da>om gelk aan het gans*e wez5 en ev5veel als de beide &]e ( als alle drie saam4 ,b s*epsel5 is dit niet zoo4 ,en m5s* is niet zooveel als drie m5s*54 ,at 9 ,deo non ita e/2 non enim major ess5tia e/ ,pat] et ,filius et ,spiritus ,sanctus simul quam solus ,pat] aut solus ,filius1 s$ tres simul illae sub/antiae sive p]sonae1 si ita dic5dae sunt1 aequales sunt s+ulis1 de tr94 ,,vii #f4 ,9 summa tr9itate tantum e/ una quantum tres simul sunt nec plus aliquid sunt duae quam una1 et 9 se inf9ita sunt4 ,ita et s+ula sunt 9 s+ulis et omnia 9 s+ulis et s+ula 9 omnibus et omnia 9 omnibus et unum omnia1 ib4 ,,vi #aj4 ,ipsa tr9itas tam magnum e/1 quam unaquaeque ibi p]sona1 ib4 ,,viii #a4 ,da>om kan het ond]s*eid tuss*5 wez5 en p]soon en p]son5 ond]l+ niet ligg5 9 e5ige sub/antie1 ma> alle5 9 de ond]l+e relaties4 ,quidquid ergo ad seipsum dicitur ,deus1 et de s+ulis p]sonis s+ul>it] dicitur1 id e/1 de ,patre et ,filio et ,spiritu ,sancto1 et simul de ipsa tr9itate non pluralit] s$ s+ul>it] dicitur1 de tr94 ,v #h4 ,quidquid autem proprie s+ula 9 eadem tr9itate dicuntur1 nullo modo ad seipsa s$ ad invicem1 aut ad creaturam dicuntur et ideo relative1 non sub/antialit] ea dici manife/um e/1 ib4 c4 #aa4 ,en di5ov]e5kom/ig zeide de lat]e !ologie1 dat wez5 en p]soon niet re ma> ratione v]s*ild51 e*t] niet ratione ratioc9ante1 d4 i4 rationalit]1 nom9alit]1 gelk ,sabellius me5de1 ma> ratione ratioc9ata4 ,het ond]s*eid be/ond niet 9 e5ige sub/antie do* alle5 9 relatie1 ma> dit ond]s*eid 0 dan to* w]kelk1 objectief1 9 ,gods op5b>+ gegrond4 ,wez5 en p]soon v]s*ill5 niet re ma> to* realit]2 het v]s*il be/aat 9 e5 modus subsi/5di ma> is to* e5 reel v]s*il4 ,de p]soon is e5e be/aanswze van het wez52 en de p]son5 ond]l+ v]s*ill5 dus1 gelk de e5e be/aanswze van de &]e1 ( na> het gewone voorbeeld1 gelk de op5e van de geslot5e h& v]s*ilt1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #bh sq4 ,petavius1 de tr94 ,,iv c4 #aj4 #aa4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorz4 ,i #cej f4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ac1 #f4 #af-bj4 ,zan*ius1 ,op4 ,i #ba sq4 ,moor ,i #gac sq4 ,turret9us1 ,?4 ,el4 ,,iii qu4 #bg enz4 ,indi5 dit ond]s*eid van wez5 en p]soon en van p]son5 ond]l+ 9 e5 enkel woord moet word5 aangegev51 is er ind]daad niet veel me] van te zegg54 ,ma> duidelk] wordt dit ond]s*eid to*1 als w de relatin zelve ind5k51 wa>door het 9 het ,goddelk wez5 tot /& komt4 ,(s*oon de ,h4 ,s*rift /r5g mono!i/is* is1 k5t z aan ,zoon en ,gee/ to* ,goddelke natuur en volmaak!d5 toe en plaat/ h5 met d5 ,vad] op ne ln4 ,vad]1 ,zoon en ,gee/ zn alzoo ond]s*eid5e subject5 9 het ne en zelfde ,goddelke wez54 ,en als zoodanig drag5 z dan ook v]s*ill5de nam51 hebb5 z bzond]e p]soneele eig5s*app5 en tr$5 z altd op 9 e5e zek]e va/e orde1 zo[el ad intra als ad extra4 ,het ond]s*eid d] p]son5 ligt dus geheel en al 9 de zoog5aamde 1 1 proprietates1 p]soneele eig5s*app51 nl4 pat]nitas 71 innascibilitas71 g5]atio activa1 spiratio activa1 filiatio 7g5]atio passiva en spiratio activa71 processio 7spiratio passiva74 ,deze voeg5 nu uit d5 a>d d] zaak niets nieuws1 ge5 nieuwe sub/antie aan het wez5 toe4 ,e5 m5s*1 die vad] wordt1 v]&]t niet van wez5 ma> tre$t alle5 op 9 e5e tot dusv] hem vreemde relatie4 ,het wez5 ,gods is van het ,vad]-zn1 het ,zoon-zn en het ,gee/-zn niet zakelk1 sub/antieel ma> alle5 ratione1 relatione ond]s*eid54 ,het ne en zelfde wez5 is en heet ,vad]1 wanne] het g$a*t wordt 9 zne relatie tot datzelfde wez5 9 de relatie des ,zoons4 ,en de p]son5 ond]l+ v]s*ill5 dus alle5 da>91 dat de e5 ,vad]1 de &] ,zoon en de d]de ,gee/ is4 ,ond] m5s*5 v9d5 w hi]van sle*ts e5e zwakke gelk5is1 ma> die to* tot opheld]+ di55 kan4 ,ond] m5s*5 is het vad]s*ap en zoons*ap ook wel niets dan e5e relatie1 do* die relatie ond]/elt e5 p]soonlk1 individueel subject1 dat van die relatie de drag] is1 ma> ov]ig5s nog buit5 dat vad]s*ap en zoons*ap op all]lei wze be/aat4 ,het vad]s*ap is ma> e5e toevallige eig5s*ap van het m5s*-zn2 sommige m5s*5 word5 nooit vad]2 wie het wordt1 is het lang5 td niet gewee/ en h\dt het ook we] langzam]h& op te zn enz4 ,het m5s*-zn gaat dus 9 het vad]s*ap ( zoons*ap lang niet op4 ,zoo is het e*t] niet 9 het ,goddelk wez54 ,het ,god-zn valt volkom5 met het p]soon-zn sam54 ,quemadmodum hoc illi e/ esse1 quod ,deum esse1 quod magnum1 quod bonum esse1 ita hoc illi e/ esse1 quod p]sonam esse1 ,aug4 de tr94 ,,vii #f4 ,het ,goddelk wez5 gaat dus1 om zoo te zegg51 b elk d] drie p]son5 9 het ,vad]-1 ,zoon- en ,gee/-zn volkom5 op4 ,de pat]nitas1 filiatio en processio zn ge5 bkom5de eig5s*app5 b het wez51 ma> de eeuwige be/aansvorm5 van1 de eeuwige1 imman5te relatin 9 het wez54 ,b m5s*5 valt de ontplooi+ d] ne m5s*elke natuur uite52 ze ges*i$t deels 9 d5 enkel5 m5s*1 doordat h wordt tot p]soonlkheid2 ze heeft voorts plaats 9 de m5s*heid1 wi] l$5 alle de m5s*elke natuur op e5e bzond]e wze repres5te]52 ze komt e9delk ook tot /& 9 de gesla*ts- en v]wants*apsrelatin1 die ook telk5male e5e zde van de m5s*elke natuur ons k5n5 do54 ,9 de m5s*5 valt deze driev\dige ontplooi+ d] natuur uite5 9 ruimte en td2 z is wez5lk uitbreid+4 ,9 ,god e*t] is er ge5 s*eid+ ( deel+4 ,de ontplooi+ van zn wez5 tot p]soonlkheid neemt die van zn wez5 tot p]son5 en tev5s die van zn wez5 tot de imman5te relatin1 welke door de nam5 ,vad]1 ,zoon en ,gee/ word5 uitg$rukt ine5s1 t]/ond1 absoluut1 volkom5 9 zi* op4 ,zoo is ,god de ar*etype van d5 m5s*2 wat 9 de m5s*heid uite5valt1 naa/ elka> ligt1 uite5gespreid wordt 9 de vorm5 van ruimte en td1 dat is 9 ,god eeuwig en e5v\dig aanwezig4 ,de processiones 9 zn wez5 br5g5 tegelk]td 9 ,god zne absolute p]soonlkheid1 zne drievuldigheid en zne imman5te relatin tot /&4 ,z zn de absolute ar*etyp5 van al die processiones1 wa>door 9 d5 enkel5 m5s*1 9 het gez9 en 9 de m5s*heid de m5s*elke natuur tot ha> voll$ige ontv\w+ komt4 ,da>om zn de drie p]son5 wel elk e5 &]1 alius1 ma> niet aliud2 de drieheid is uit en 9 en tot de e5heid2 de ontv\w+ des wez5s heeft plaats b9n5 het wez5 en doet dus aan de e5heid en e5v\digheid des wez5s niet te kort4 ,voorts zn de drie p]son51 s*oon niet aliud1 to* wel alii1 ond]s*eid5e subject51 1 subsi/5tiae1 die jui/ da>door het wez5 ,gods 9 het wez5 zelf tot absolute ontv\w+ br5g54 ,en e9delk zn die drie p]son5 ond]l+ door g5]atie en spiratie op absolute wze elk&] v]want2 hun ond]s*eid5heid als subject5 valt met hun imman5te v]wants*apsrelatin volkom5 saam4 ,de ,vad] is enkel en eeuwig ,vad]1 de ,zoon is enkel en eeuwig ,zoon1 de ,gee/ is enkel en eeuwig ,gee/4 ,en omdat ze elk zi*zelf zn op e5v\dige1 eeuwige1 absolute wze1 da>om is de ,vad] ,god en de ,zoon is ,god en de ,h4 ,gee/ is ,god4 ,de ,vad] is het als ,vad]1 de ,zoon als ,zoon1 de ,h4 ,gee/ als ,h4 ,gee/4 ,en wl z alle drie ,god zn1 zn z ne ,goddelke natuur deela*tig1 en is er dus n ,god1 ,vad]1 ,zoon en ,h4 ,gee/1 die te prz5 is tot 9 eeuwigheid4 #ah4 ,nadat alzoo de le] d] tr9iteit 9 het algeme5 is uite5gezet1 di55 ?ans de drie p]son5 afzond]lk te word5 besprok54 ,de e]/e p]soon is de ,vad] en zne p]soneele eig5s*ap is de pat]nitas ( ook de 4 ,9 d5 ariaans*5 /rd speelde dit woord e5e groote rol4 ,het w]d uit het gewoon grieks* ov]g5om54 ,plato noemde de ideen 2 ,ari/oteles noemde zoo de /(2 de ,gno/iek5 sprak5 van ,god als 1 +5itum1 ,ir54 adv4 ha]4 ,i #a4 ,van h5 nam5 ,paulus van ,samosata en de ,arian51 ,atius en ,eunomius dit spraakgebruik ov]1 om da>m$e de homo\sie van d5 ,zoon en d5 ,gee/ met d5 ,vad] te be/rd54 ,de drukte1 9 teg5/ell+ met alle s*epsel1 ,gods eig5lk wez5 uit4 ,de ,zoon e*t] is niet 2 ,h heet 9 de ,s*rift en ook de or?odoxie noemt ,hem geg5]e]d2 dus kan ,h niet ,god1 ma> moet ,h e5 s*epsel wez52 w mog5 niet 1 d4 i4 aannem51 ,a?anasius1 c4 ,ar4 ,i #ca sq4 de decr4 nic4 syn4 #bh sq4 ,basilius1 adv4 ,eunom4 ,,ii #be sq4 enz4 ,nu be/aan er e*t] 9 het grieks* twee woord53 a4 v4 1 gign]e1 g5]>e en a4 v4 1 fi]i2 het laat/e is veel ruim] dan het e]/e en duidt alles aan wat voortgebra*t wordt en e5 beg9 heeft van be/aan1 hetz door s*epp+1 g5]atie ( voortplant+4 ,deze beide woord5 w]d5 e]/ nog niet altd duidelk ond]s*eid52 m5 wees er alle5 op1 dat het woord ( 9 v]s*ill5d5 z9 kon gebezigd word5 en 9 d5 e55 z9 niet en 9 d5 &]5 z9 wel op d5 ,zoon kon toegepa/ word54 ,ma> langzam]h& w]d het gebruik1 om tuss*5 beide woord5 ond]s*eid te mak54 ,alle drie p]son5 kond5 dan 9 teg5/ell+ met alle s*epsel1 heet52 ge5 hunn] 0 voortgebra*t op de wze d] creatur52 ge51 hunn] _h e5 beg9 van be/aan4 ,de ag5esie 0 e5e eig5s*ap van het ,goddelk wez5 en aan alle drie p]son5 geme54 ,ma> da>van moe/ de ond]s*eid5 word54 ,deze 0 e5e eig5s*ap van d5 ,vad] alle54 ,de ,zoon kon heet51 niet omdat ,h als e5 s*epsel 9 d5 td 01 voortgebra*t ma> wl ,h van eeuwigheid uit het wez5 des ,vad]s 0 geg5]e]d1 cf4 ,a?an41 ,basil4 ,gregor4 t4 a4 p4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i c4 #h4 ,augu/9us1 de tr94 ,v c4 #c4 ,petavius1 de tr94 ,v c4 #a-c4 ,suic]us1 s4 v4 ,ma> de k]kvad]s m]kt5 er tegelk b op1 dat deze eig5s*ap1 nl4 de 1 bepaaldelk aan d5 p]soon en niet aan het wez5 toekwam4 ,het wez5 is 9 de drie p]son5 n en hetzelfde1 ma> de ag5nesie is e5e relatie 9 het wez54 ,gelk ,adam en ,eva en ,abel hetzelfde wez5 deela*tig zn1 (s*oon ze dat op v]s*ill5de wze ontv+51 zoo is ook 9 ,god het wez5 n1 s*oon dit 9 de drie p]son5 op v]s*ill5de wze be/aat1 ,a?an4 de decr4 nic4 ,syn4 #h4 ,gregor4 ,naz4 ,orat4 !ol4 ,v4 ,da>b komt nog1 dat de naam negatief is en alle5 zegt1 dat de ,vad] bov5 g5]atie v]hev5 is1 ma> h zegt niets positiefs aanga&e ,gods natuur2 eig5lk is h dus ook ge5 a&uid+ van d5 p]soon des ,vad]s1 want het esse en het ,vad]-zn is vol/rekt niet hetzelfde1 ,basilius1 adv4 ,eun4 ,i #i4 #ae4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 !ol4 ,,iii4 ,augu/4 de tr94 ,v #e4 ,da>om is de naam van ,vad] te v]kiez5 bov5 di5 van 1 ,basilius1 adv4 ,eun4 ,i #e4 ,de ,s*riftuurlke naam van ,vad] duidt veel bet] dan die van de p]soneele eig5s*ap van d5 e]/5 p]soon aan4 ,9 de pat]nitas ligt e5e positieve relatie opgeslot5 tot d5 twe$5 p]soon4 ,de naam ,vad] is ,gode nog me] eig5 dan de naam van ,god1 want deze laat/e is e5 algeme5e naam1 e5 nom5 dignitatis1 ma> de ,vad]naam 9 het ,n4 ,t4 is ev5als die van ,ihvh 9 het ,o4 ,t4 e5 nom5 proprium1 a&uid+ van e5e p]soneele eig5s*ap ,gods4 ,wie ,gode d5 ,vad]naam ontzegt1 doet ,hem nog groot] one] aan1 dan wie zne s*epp+ ontk5t4 ,deze ,vad]naam is dan ook ge5 ov]dra*telke spreekwze van m5s*5 op ,god ov]gebra*t4 ,veele] is de v]h\d+ omgeke]d4 ,het vad]s*ap op a>de is e5e v]re1 zwakke gelk5is van het ,vad]s*ap ,gods1 ,ef4 #c3ae4 ,god is ,vad] 9 wa>a*tig5 en volkom55 z94 ,ond] m5s*5 is e5 vad] ook we] zoon van e5 &] en e5 zoon op zn beurt ook we] vad]2 ond] m5s*5 is e5 vad] alle5 niet 9 /aat1 om e5 zoon voort te br5g52 ond] m5s*5 is het vad]s*ap tdelk en 9 zek]5 z9 toevallig1 niet wez5lk met het m5s*-zn v]bond52 het beg9t e]/ laat en het h\dt spo$ig1 9 elk geval b d5 dood1 we] op4 ,ma> 9 ,god is dat gans* &]s4 ,h is enkel en l\t] en geheel ,vad]2 ,h is alle5 ,vad]1 ,h is ,vad] van natuur2 ,h is ,vad] eeuwiglk1 zond] beg9 en e9de1 en da>om moet ook de g5]atie e5e eeuwige zn en de ,zoon ev5 eeuwig als de ,vad]1 want als de ,zoon niet eeuwig w>e1 kon de ,vad] ook niet eeuwig zn4 ,de eeuwigheid van het ,vad]s*ap br5gt de eeuwigheid van het ,zoons*ap mee2 wie d5 ,vad] noemt1 noemt vanzelf da>9 ook d5 ,zoon1 ,a?anasius1 c4 ,ar4 ,i #bc4 #bh4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 !ol4 ,,iii #e4 #ag4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #h4 ,hil>ius1 de tr94 ,,xii #bd4 ,om deze relatie van d5 ,vad] tot d5 ,zoon en tev5s tot d5 ,h4 ,gee/ w]d de ,vad] dikw]f g5oemd 1 1 1 1 1 pr9cipii exp]s1 sui ipse origo1 suae causa sub/antiae1 sui pr9cipium2 en voorts 1 1 1 1 pr9cipium1 causa1 radix1 fons1 origo1 caput enz4 van d5 ,zoon en d5 ,gee/ ( van de gans*e ,godheid1 ,petavius1 de tr94 ,v #e4 ,suic]us1 s4 v4 #ai4 ,de bzond]e eig5s*ap van d5 twe$5 p]soon 9 de tr9iteit is de filiatio4 ,9 de ,s*rift draagt ,h v]s*ill5de nam51 die zne v]h\d+ tot d5 ,vad] a&uid51 zooals woord1 w%eid1 logos1 zoon1 e]/gebor51 e5iggebor51 e5ige zoon1 beeld ,gods1 1 1 4 ,op deze nam5 en op enkele tek/5 bov5 aangehaald1 w]d de le] d] door ,orig5es het e]/ zoo g5oemde eeuwige g5]atie1 1 geb\wd4 ,natuurlk sprek5 w da>m$e op m5s*elke en dus onvolkom5e en gebrekkige wze2 en de g$a*te da>aan maant tot bes*eid5heid1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #bh1 #f1 ,a?an41 c4 ,ar4 ,,ii #cf4 ,basilius1 adv4 ,eun4 ,,ii #bb1 #bd4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 ,,xx enz4 ,ma> to* mog5 w zoo sprek54 ,want ev5als b gelk5is aan ,god mond en oor en oog wordt toeges*rev51 zoo is de m5s*elke g5]atie analogie en beeld van die ,goddelke daad1 wa>door de ,vad] aan d5 ,zoon het lev5 9 zi*zelv5 geeft4 ,ma> dan moet al het onvolmaakte en z9nelke da>van ook word5 wegg$a*t4 ,de g5]atie van e5 m5s* is onvolkom5 en gebrekkig2 e5 man heeft e5e vr\w noodig1 om e5 zoon voort te br5g52 e5 man kan nooit 9 e5 k9d en zelfs niet 9 vele k9d]5 zn volle beeld1 zn gans*e wez5 m$$eel52 e5 vad] wordt e]/ vad] mett]td en h\dt het ook op te zn1 en het k9d wordt spo$ig geheel onafhankelk van en zelf/&ig teg5ov] d5 vad]4 ,ma> alzoo is het niet b ,god4 ,er is g5]atie ook 9 het ,goddelk wez54 ,het is e5e s*oone1 b de k]kvad]s telk5s t]ugke]5de g$a*te1 dat ,god vru*tba> is4 ,h is ge5 ab/racte1 />re e5heid1 niet 1 solit>ius4 ,h is e5e volheid van lev52 zne natuur is e5e 1 2 z is voor uitbreid+1 ontv\w+1 m$$eel+ vatba>4 ,wie dit ontk5t en alle productie 9 het ,goddelk wez5 loo*5t1 maakt er ge5 ern/ m$e1 dat ,god one9dig1 volzalig lev5 is4 ,h h\dt niets dan e5 ab/ract1 dei/is* ,godsbegrip ov] ( neemt t] v]go$+ op pan!i/is*e wze het lev5 d] w]eld 9 het ,goddelk wez5 op4 ,zond] de tr9iteit is ook de s*epp+ niet te v]/aan2 indi5 ,god zi* niet m$$eel5 kan1 dan is ,h e5 dui/] li*t1 e5e drooge bron1 en hoe z\ ,h zi* ad extra1 aan s*epsel5 kunn5 m$$eel58 ,a?an41 c4 ,ar4 ,,ii #b4 ,damasc4 de fide or?4 ,i #h4 ,ma> to* is die g5]atie op ,goddelke wze te d5k54 ,da>om is z 9 de e]/e plaats gee/elk4 ,de ,arian5 bra*t5 teg5 ha> vooral het bezwa> 91 dat alle g5]atie noodzakelk s*eid+1 deel+1 1 en ook 1 m$ebr5gt4 ,dat z\ zoo zn1 als ze li*amelk1 z9nelk1 creatuurlk w>e4 ,ma> z is gee/elk en ,goddelk1 en da>om e5v\dig1 zond] deel+ ( s*eid+1 z ges*i$t 1 ,a?an41 ,expos4 fidei #b4 ,z br5gt di/9ctio en di/ributio1 ma> ge5 div]sitas en divisio 9 het ,goddelk wez54 1 1 ' 1 ' 1 ,a?an4 de decr4 nic4 syn4 #aa4 c4 ,ar4 ,i #af4 #bh sq4 ,de g5]atie 9 ,god heeft da>om ha> treff5d/e analogie 9 het d5k5 en sprek52 en de ,s*rift zelve w/ da>op1 als z d5 ,zoon d5 ,logos noemt4 ,gelk de gee/ des m5s*5 9 het woord zi*zelf objective]t1 zoo deelt ,god 9 d5 ,logos zn gans*e wez5 mee4 ,ma> ook hi] is er we] ond]s*eid4 ,de m5s* behoeft vele woord51 om zne g$a*te uit te drukk52 die woord5 zn klank5 en dus z9nelk en /(felk2 z zn onzelf/&ig en hebb5 ge5 be/& 9 zi*zelve4 ,ma> als ,god spreekt1 dan spreekt ,h 9 d5 n5 ,logos zn gans*e wez5 uit en geeft ,hem lev5 9 zi*zelv54 ,9 de twe$e plaats h\dt da>om de g5]atie 91 dat de ,vad] d5 ,zoon g5]e]t 1 1 1 1 1 1 gelk te ,nicea va/ge/eld w]d4 ,de ,arian5 le]d51 dat de ,zoon door d5 wil des ,vad]s uit niets 0 voortgebra*t4 ,do* dit 0 ge5 g5]atie ma> creatie4 ,s*epp5 is ' 2 ma> g5]atie is ' 1 ,damasc4 de fide or?od4 ,i #h1 cf4 ,a?an41 de decr4 nic4 syn4 #ac4 #bf4 c4 ,ar4 ,i #e4 #f4 ,de ,zoon is ge5 s*epsel1 ma> ,god te prz5 9 alle eeuwigheid1 ,rom4 #i3e4 ,en da>om is ,h niet voortgebra*t door d5 wil des ,vad]s1 uit niets en 9 d5 td4 ,ma> ,h is geg5]e]d uit het wez5 des ,vad]s1 9 de eeuwigheid4 ,de g5]atie is da>om ge5 eig5lk w]k1 ge5e van d5 ,vad]1 ma> d5 ,vad] komt toe e5e 4 ,dat wil natuurlk niet zegg51 dat de g5]atie e5e onbewu/e ongewilde emanatie is1 dat z buit5 d5 wil en de ma*t des ,vad]s omgaat4 ,z is niet e5e daad van e5 voorafga&51 besluit5d5 wil1 van e5e 1 gelk de s*epp+2 ma> z is d5 ,vad] zoo van nature eig51 dat zn wil als voluntas concomitans da>9 zn gans*e welbehag5 heeft4 ,z is op5b>+ van zne en dus ook van zne k5nis1 wil en ma*t en van al zne deugd51 ,a?an4 c4 ,ar4 ,,iii #ei-fg4 ,greg4 ,naz4 ,or4 ,,iii #f sq4 ,cyrillus ,alex4 de tr94 ,,ii4 ,hil>ius1 de tr94 ,,iii #d4 ,augu/9us1 de tr94 ,,xv #bj4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #f4 #g4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #da art4 #b4 ,9 de d]de plaats wordt da>om de g5]atie door de *ri/elke k]k ook als e5e eeuwige bel$54 ,de ,arian5 zeid51 dat de ,zoon er e]/ niet 01 1 b]iep5 zi* vooral op het 1 creavit van ,spr4 #h3bb1 cf4 bov5 bl4 #bdb4 en wez5 op de ant9omie1 die er tuss*5 de begripp5 en be/aat4 ,ma> indi5 ,vad] en ,zoon dez5 hun naam drag5 9 metaphysis*5 z91 gelk de ,s*rift onw$]sprekelk le]t1 dan is da>m$e de g5]atie ook als e5e eeuwige bewez54 ,indi5 de ,zoon niet eeuwig is1 is ook ,god imm]s niet eeuwig ,vad]2 ,h 0 dan ,god voordat ,h ,vad] 0 en is e]/ lat] 9 d5 td ,vad] geword54 ,de loo*5+ d] eeuwige g5]atie doet dus niet alle5 tekort aan de ,godheid des ,zoons ma> ook aan die des ,vad]s2 z maakt ,hem v]&]lk1 b]o(t ,hem van zn ,goddelke natuur1 ontneemt ,hem de eeuwigheid van het ,vad]s*ap1 en laat het onv]kla>d1 hoe ,god wa>lk en met re*t 9 d5 td ,vad] heet5 kan1 indi5 de grondslag da>voor niet eeuwig ligt 9 zne natuur1 ,a?an41 de decr4 nic4 syn4 #bf sq4 de s5t4 ,dionysii #ad sq4 c4 ,ar4 ,i #ab sq4 ,basilius1 adv4 ,eun4 ,,ii #ad sq4 de ,spir4 ,s4 #ad sq4 ,greg4 ,naz4 ,or4 !ol4 ,,iii #c sq4 ,ma> die g5]atie is dan ook 9 w>5 z9 als e5e eeuwige op te vatt54 ,z is niet e5s 9 de eeuwigheid afgeloop5 en volbra*t1 ma> z is e5e eeuwige1 onv]&]lke1 en dus tegelk eeuwig voltooide en eeuwig voortga&e daad ,gods4 ,gelk de zon het li*t uit/raalt1 en de bron het wat] uit/roomt1 zoo is de g5]atie eig5 aan de natuur des ,vad]s4 ,de ,vad] 0 nooit en is nooit zond] g5]atie4 ,h g5]e]t altd4 1 ' 1 ,orig4 9 ,j]em4 hom4 ,,ix #d1 de pr9c4 ,i #b1 #b4 ,gods g5]e]5 is sprek5 en zn sprek5 is eeuwig1 4 ,a?an4 c4 ,ar4 ,i #ad4 #bj4 ,,iv #ab4 de s5t4 ,dion4 #ae4 #af4 ,damasc5us1 de fide or?4 ,i #h4 ,aug4 de tr94 ,,vi #a4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #db art4 #b4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,,iii c4 #d4 ,voetius1 ,disp4 ,v #fcb4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,viii #aa4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #bjg4 #bj4 ,de d]de p]soon 9 de tr9iteit draagt d5 naam van d5 ,h4 ,gee/1 en zne p]soneele eig5s*ap is de 1 1 processio1 spiratio4 ,de le] des ,h4 ,gee/es is 9 de *ri/elke !ologie altd sle*ts 9 het gevolg van de le] des ,zoons beh&eld4 ,b d5 twe$5 p]soon liep de /rd s*i] uitsluit5d ov] zne ,godheid2 zne p]soonlkheid /ond ov] het algeme5 va/4 ,ma> b d5 ,h4 ,gee/ w]d de /rd voornamelk gevo]d ov] zne p]soonlkheid2 indi5 deze erk5d w]d1 volgde zne ,godheid van zelve2 met de ,godheid des ,zoons moe/ ook die van d5 ,h4 ,gee/ word5 aang5om54 ,de ,pneumatoma*5 van vroeg] en lat] td bra*t5 e*t] teg5 de p]soonlkheid en ,godheid des ,h4 ,gee/es all]lei bezw>5 94 ,z b]iep5 er zi* op1 dat de naam ,god nooit 9 de ,s*rift aan d5 ,h4 ,gee/ wordt toegek5d1 dat er van zne aanbidd+ n]g5s sprake is1 en dat ,h telk5s wordt voorge/eld als e5e kra*t en e5e gave ,gods2 de enkele plaats51 die van ,hem als e5 p]soon sprek51 moe/5 als p]sonificaties word5 opgevat4 ,nu v]kla>de ,gregorius van ,nazianz het groote v]s*il van gevoel51 dat er 9 zn td ov] d5 ,h4 ,gee/ be/ond1 da>uit1 dat het ,o4 ,te/4 d5 ,vad] duidelk _h geop5ba>d ma> m9d] duidelk d5 ,zoon1 en dat het ,n4 ,te/4 de ,goddelke natuur des ,zoons wel 9 held] li*t _h ge/eld1 ma> de ,godheid des ,h4 ,gee/es nog sle*ts dui/] aang$uid _h4 ,nu e*t] woont de ,h4 ,gee/ ond] ons en maakt zi* kla> aan ons bek5d1 ,orat4 ,v4 ,hi]9 ligt e5e onmisk5b>e wa>heid4 ,de p]soonlkheid en de ,godheid des ,h4 ,gee/es /aan niet zoo objectief buit5 en teg5 ons ov]1 als die van d5 ,vad] en d5 ,zoon4 ,de naam1 di5 ,h draagt1 drukt die p]soonlkheid niet uit1 gelk die van ,vad] en ,zoon4 ,de oeconomie des ,h4 ,gee/es1 n4l4 de heiligmak+1 teek5t zi* niet zoo held] voor ons bewu/zn af als die van s*epp+1 vlees*word+ en voldo5+4 ,w lev5 zelv5 9 die oeconomie1 de ,h4 ,gee/ woont 9 ons en ond] ons1 en da>om ri*t zi* het geb$ m9d] tot ,hem dan tot d5 ,vad] en tot d5 ,middela>4 ,h is veelme] de auteur dan het voorw]p des geb$s4 ,da>om 0 de p]soonlkheid ( al?ans de ,godheid des ,h4 ,gee/es lang5 td 9 de k]k 9 ges*il4 ,het religieus belang dez] le] w]d 9 d5 e]/5 td niet gevoeld4 ,de ,gee/ w]d gewoonlk wel 9 zne p]soonlkheid erk5d ma> alle5 bes*\wd als ,gee/1 die 9 het v]l$5e zn w]k _h v]ri*t1 de pr(et5 en apo/el5 _h v]li*t en ,*ri/us _h toeg]u/ en bekwaamd tot zn ambt4 ,de noodzakelkheid d] gratia int]na w]d nog niet +ezi52 er 0 nog ge5 bewu/e1 lev5dige behoefte aan e5e alma*tige1 ,goddelke w]k+ d] g5ade 9 het h>t2 de unio my/ica1 de geme5s*ap tuss*5 ,god en d5 m5s*1 w]d nog niet 9 ha> diepte gepeild2 de objectieve op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us s*e5 voldo5de1 en e5e subjectieve illum9atie w]d nog niet noodig gea*t1 cf4 bov5 #beav4 ,zoodra de geme5te diep] ha> eig5 lev5 inda*t en zi* rek5s*ap tra*tte te gev5 niet alle5 van de objectieve ma> ook van de subjectieve pr9cipia des heils1 bele$ z met vreugde de p]soonlkheid en de ,godheid des ,h4 ,gee/es4 ,en zoo is het alle eeuw5 door gegaan4 ,de loo*5+ van het p]soonlk be/aan en de ,goddelke natuur van d5 ,h4 ,gee/ komt altd bewu/ ( onbewu/ uit e5 rationali/is*1 pelagiaans*1 dei/is* pr9cipe voort2 ze hoort ?uis 9 d5 kr+ d] ,arian51 ,soc9ian51 ,remon/rant5 enz4 ,hi]uit blkt ook t]/ond1 dat de beld5is van de p]soonlkheid en ,godheid des ,h4 ,gee/es niet voortgekom5 is uit de philosophie ma> uit het h>t d] *ri/elke religie zelve1 uit het gelo( d] geme5te4 ,er is met ha> ev5als met de ,godheid des ,zoons e5 diep religieus belang1 er is met ha> de *ri/elke religie zelve gemoeid4 ,dit /aat to* op grond d] ,s*rift ontwfelba> va/1 dat de ,h4 ,gee/ het subjectieve pr9cipe is van alle heil1 van w$]geboorte1 gelo(1 beke]+1 heiligmak+ enz41 dat er m4 a4 w4 ge5 geme5s*ap is met ,vad] en ,zoon dan 9 en door d5 ,h4 ,gee/4 ,en nu n van beide3 de ,h4 ,gee/ is e5 s*epsel1 hetz dan e5e kra*t1 e5e gave1 e5 p]soon1 f wa>a*tig ,god4 ,indi5 ,h e5 s*epsel is1 dan kan ,h ons niet ind]daad en 9 d] wa>heid ,god zelf1 d5 ,vad] en d5 ,zoon met al hunne weldad5 deela*tig mak52 dan kan ,h niet het pr9cipium zn van het nieuwe lev5 9 d5 ,*ri/5 en 9 de gans*e geme5te2 dan is er ge5 wa>a*tige geme5s*ap van ,god en m5s*1 dan blft ,god bov5 en buit5 ons1 en woont ,h niet 9 de m5s*heid 9 als 9 zn tempel4 ,ma> e5 s*epsel is de ,h4 ,gee/ niet en kan ,h niet zn4 ,want ,h /aat 9 dezelfde v]h\d+ tot d5 ,zoon als deze tot d5 ,vad]1 en maakt ons d5 ,zoon en d5 ,vad] deela*tig1 cf4 bov5 #bdh4 ,h is ev5 nauw aan d5 ,zoon v]bond5 als deze aan d5 ,vad]4 ,h is 9 d5 ,zoon1 en deze is 9 ,hem4 ,h is ' 4 ,h is de ,gee/ d] w%eid en d] wa>heid1 d] kra*t en d] he]lkheid1 de ,gee/1 door wi5 ,*ri/us de geme5te heiligt en 9 wi5 ,h ha> zi*zelv5 en al zne weldad51 de 1 de 1 de unio my/ica met ,god deela*tig maakt4 ,h1 die ons ,god zelv5 s*5kt1 moet zelf wa>a*tig ,god wez54 ,b dit sot]iologis* belang komt dan nog de !ologis*e beteek5is van de p]soonlkheid en ,godheid des ,h4 ,gee/es4 ,zond] deze komt het niet tot e5e wa>a*tige e5heid van ,vad] en ,zoon2 wie de ,godheid des ,h4 ,gee/es loo*5t1 kan die van d5 ,zoon niet /a&e h\d52 e]/ 9 d5 ,goddelk5 p]soon des ,h4 ,gee/es sluit de tr9iteit zi* af1 komt de e5heid des wez5s 9 de drieheid d] p]son5 en de drieheid d] p]son5 9 de e5heid des wez5s tot /&4 ,met de ,godheid des ,h4 ,gee/es /aat en valt het gans*e dogma d] tr9iteit1 het my/]ie des ,*ri/5doms1 het h>t d] religie1 de wa>a*tige1 wez5lke geme5s*ap onz] ziel5 met ,god4 ,dit w]d door de k]kvad]s begrep5 en da>om hebb5 z met de ,godheid des ,zoons ook die des ,gee/es v]d$igd1 cf4 ,a?anasius 9 zne briev5 aan ,s]apion1 ,gregorius ,naz4 9 zne oratio !ol4 de ,spiritu ,sancto1 ,basilius 9 zn d]de boek teg5 ,eunomius en 9 zn ,lib] de ,spiritu ,sancto1 ,gregorius ,nyss41 vooral 9 zn s*rv5 aan ,ablabius1 ,hil>ius1 de tr9itate libri ,,xii enz4 ,het ,symbolum ,con/ant4 ,i sprak het gelo( uit 1 1 1 1 1 4 ,en s$]t beldt de gans*e ,*ri/5heid ha> gelo( 1 ,basilius b ,hahn1 ,bibl4 d] ,symbole und ,glaub5sregeln d] alt5 ,kir*e #ahig ,s4 #bgj4 #ba4 ,de relatie1 wa>9 de ,h4 ,gee/ /aat tot ,vad] en ,zoon1 wordt door zn naam en tev5s door vele v]ba1 gegev51 gezond51 uitge/ort1 geblaz5 word51 uitgaan1 n$]dal5 enz4 e5ig]mate bek5d gemaakt1 bl4 #bdf4 ,de *ri/elke !ologie duidde ha> aan als 1 1 1 1 1 1 1 processio1 spiratio enz4 ,lief/ w]d z als e5e 1 spiratio g$a*t4 ,de ,s*rift gaf da> grond voor1 als z d5 ,h4 ,gee/ 1 noemde en me]mal5 met adem en w9d v]geleek1 ,ps4 #cc3f1 ,job #cc3d1 ,joh4 #c3h1 #bj3bb1 ,hd4 #b3b enz4 ,ma> ov]ig5s nam de !ologie hi] b de oms*rv+ d] spiratie bes*eid5heid 9 a*t4 ,ev5als de g5]atie moe/ ze g$a*t word5 als eeuwige m$$eel+ des zelfd5 wez5s2 ook moe/ ze van de g5]atie ond]s*eid5 zn1 wl de g5]atie aan d5 ,zoon en de spiratie aan d5 ,h4 ,gee/ het lev5 9 zi*zelv5 gaf1 ,a?an4 ad ,s]ap4 ,i #ae sq4 ,greg4 ,naz4 ,or4 !ol4 ,v #g sq4 ,basilius1 de ,spir4 ,s4 #df sq4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,i #h2 ma> m5 gevoelde de moeilkheid van nad]e bepal+54 ,augu/9us zeide3 quid autem int] nasci et proc$]e int]sit de illa excell5tissima natura loqu5s1 explic>e quis pote/8 ,non omne quod proc$it1 nascitur2 quamvis omne proc$at quod nascitur4 ,sicut non omne quod bipes e/ homo e/1 quamvis bipes sit omnis qui homo e/4 ,haec scio4 ,di/+u]e autem int] illam g5]ationem et hanc processionem nescio1 non valeo1 non sufficio1 c4 ,maxim4 ,,iii #ad4 de tr94 ,,xv #ag4 #bj4 ,tract4 #ii 9 ,joann4 enz4 ,to* w]d er wel na> e5ig ond]s*eid gezo*t4 ,en dit w]d dan da>9 gevond51 dat de ,zoon alle5 van d5 ,vad] uitg+1 ma> de ,h4 ,gee/ van beid51 ,augu/1 de tr94 ,,xv #bf1 ( da>9 dat ,h van ,vad] en ,zoon uitg+ ut datus1 non ut natus1 ,augu/4 de tr94 ,v #ad ,petavius1 de tr94 ,,viii c4 #ac4 ,vooral w]d er e*t] op gewez51 dat de ,h4 ,gee/ da>om niet de ,zoon des ,zoons kon zn1 omdat dan de trias e5 z\ word5 en er ge5 e9de z\ kom5 aan de lev5sbeweg+ 9 het wez5 ,gods1 ,basilius1 adv4 ,eunom4 ,v4 ,de ,h4 ,gee/ is ' 1 ,basilius1 de ,sp4 ,s4 #de4 ,de tr9iteit is voor ge5 v]me]d]+ en voor ge5 v]m9d]+ vatba>1 z is 1 ,a?an4 c4 ,ar4 ,i #ah4 ,wel antwoordt ,augu/9us e5maal op de b$5k+ d] ,arian51 dat de ,vad] ma*tig] 0 dan de ,zoon1 indi5 alle5 de e]/e e5 ,zoon kon g5]e]5 door wi5 alles ges*ap5 w]d3 absit autem ut1 quomodo putas1 ideo sit ,pat] pot5tior ,filio1 quia creatorem g5uit ,pat]1 ,filius autem non g5uit creatorem4 ,neque enim non potuit s$ non oportuit4 ,ma> hoe dit te v]/aan z1 wordt 9 het onmiddellk volg5de opgeheld]d4 ,immod]ata enim esset div9a g5]atio1 si g5itus ,filius nepotem gign]et ,patri4444 nec impl]etur g5]ationis s]ies1 si semp] alt] ex alt]o nasc]etur1 nec eam p]fic]et ullus1 si non suffic]et unus1 c4 ,maxim4 ,arian4 ,,iii #ab4 ,9 illa v]o ess5tia tr9itatis nullo modo alia quaelibet p]sona ex eadem ess5tia pote/ exsi/]e1 de tr94 ,,vii #f4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bg art4 #e4 ,e9delk w]d vooral door ,?omas en de zn5 het ond]s*eid tuss*5 g5]atie en spiratie alzoo aangegev51 dat de g5]atie plaats _h p] modum intellectus1 de spiratie p] modum voluntatis4 ,dit ond]s*eid 0 re$s lang da>door voorb]eid1 dat de g5]atie v]gelek5 w]d b het d5k5 en sprek51 en de ,h4 ,gee/ w]d voorge/eld als de liefde1 die ,vad] en ,zoon met elk&] v]b9dt4 ,9 de ,middeleeuws*e en ,rooms*e !ologie w]d deze ond]s*eid+ s*i] algeme51 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bg4 c4 ,g5t4 ,,iv #ac4 #ae sq4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #c4 ,?omas1 ,bonav4 e4a4 9 ,s5t4 ,i di/4 #ac4 ,petavius1 de tr94 ,,vii c4 #ac enz4 ,de ,prote/ants*e !olog5 nam5 wel all5 e5 zek] ond]s*eid aan tuss*5 g5]atie en spiratie ev5als tuss*5 ,zoon en ,gee/2 ze erk5d5 t5 deele ook wel de jui/heid d] bov5g5oemde ond]s*eid+51 ,melan*ton1 ,loci ,comm41 de ,filio4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 p4 #acg4 #ade4 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 ,,iii #bh2 ma> vel5 durfd5 hi] to* niet zoo zek] sprek5 en a*tt5 deze ond]s*eid+ niet s*riftuurlk en niet bes*eid5 g5oeg1 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,i #chg sq4 ,hollaz1 ,exam5 !ol4 p4 #cda4 ,zan*ius1 ,op4 ,i #bee4 ,voetius1 ,disp4 ,v #aci4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,ix #ad4 ,moor ,i #gia4 #bb4 ,to* ontwikkelde zi* all5gs 9 de le] d] tr9iteit e5 aanm]kelk v]s*il tuss*5 het ,oo/5 en ,we/54 ,de ontologis*e processie van d5 ,zoon uit d5 ,vad] w]d 9 de twe$e eeuw opgevat als e5e eeuwige g5]atie2 en zoo moe/ ook voor d5 ,h4 ,gee/1 die to* niet los naa/ ,vad] en ,zoon kon blv5 /aan1 e5e soortgelke processie word5 aang5om54 ,de relatie van d5 ,gee/ tot ,vad] en ,zoon moe/ word5 va/ge/eld4 ,a?anasius le]de te di5 aanzi51 dat de ,h4 ,gee/ beide ,gee/ des ,vad]s en des ,zoons ( van ,*ri/us heet1 dat ,h diezelfde 1 1 1 9 betrekk+ tot d5 ,zoon bezit als de ,zoon tot d5 ,vad]1 ,ep4 ad ,s]ap4 ,i #ba4 ,,iii #a4 ,h wordt gezegd van d5 ,vad] uit te gaan1 1 omdat ,h van d5 ,logos1 1 die uit d5 ,vad] is1 gezond5 en gegev5 wordt1 ib4 ,i #bj4 ,als des ,vad]s1 is de ,h4 ,gee/ altd 9 de h&5 van d5 ,vad]1 die ,hem z5dt en d5 ,zoon die ,hem draagt1 en kan van ,h5 niet ges*eid5 word51 ,expos4 fidei #d4 de s5t4 ,dionys4 #ag4 ,h is niet de bro$] ( zoon des ,zoons1 ma> is de ,gee/ des ,vad]s1 gelk de ,zoon zoon des ,vad]s is1 ,ep4 ad ,s]ap4 ,i #af4 ,,iv #c4 ,ma> al wordt ,h niet ,zoon g5oemd1 ,h is to* niet 1 want ,h heet de ,gee/ d] w%eid en van het k9ds*ap2 als w d5 ,gee/ hebb51 hebb5 w d5 ,zoon en omgeke]d4 ,wa>om e*t] de e5 ,zoon en de &] ,gee/ heet1 is onbegrpelk1 ma> alzoo le]t de ,s*rift1 ib4 ,,iv #d4 #e4 ,h is 1 ib4 ,i #bd4 #bf4 ,,iv #c1 met d5 ,zoon v]e5igd1 1 gelk de ,zoon met d5 ,vad]1 ib4 ,i #ca4 ,a?anasius le]t dus ze] duidelk e5e afhankelkheid des ,gee/es van d5 ,zoon ma> spreekt to* niet uit1 dat ,h uitgaat van d5 ,vad] en d5 ,zoon4 ,de drie ,cappadocirs sprek5 9 d5zelfd5 gee/2 z le]5 duidelk1 dat de ,h4 ,gee/ tot d5 ,zoon /aat als de ,zoon tot d5 ,vad]1 dat ,h 9 orde op d5 ,zoon volgt1 dat de ,gee/ ons d5 ,zoon en d5 ,vad] s*5kt1 dat ,h uitgaat van d5 ,vad] en na en met d5 ,zoon g$a*t wordt1 dat ,h is uit d5 ,vad] door d5 ,zoon1 1 en dat alle5 aan de drie p]son5 elk e5 eig5 naam s*5kt1 ,greg4 ,naz4 ,or4 !ol4 ,v #i4 ,basilius1 adv4 ,eun4 ,,iii #a4 sq4 de ,sp4 ,s4 ,v4 enz42 ma> de uitgang de ,gee/es van d5 ,zoon wordt door ge5 hunn] uitgesprok54 ,m5 kan ook niet zegg51 dat deze door h5 geloo*5d ( be/r$5 w]d1 want deze vraag 0 to5 nog niet aan de orde gekom54 ,v&a>1 dat er b ,greg4 ,nyss41 ,epiphanius1 ,dydimus1 ,cyrillus e4 a4 ook wel uitdrukk+5 voorkom51 die d5 uitgang des ,h4 ,gee/es ook uit d5 ,zoon s*n5 te le]54 ,ze gebruik5 de praeposities en 2 zegg51 dat de ,h4 ,gee/ alles uit ,*ri/us neemt1 en dat ,*ri/us de bron is van d5 ,h4 ,gee/1 ,joh4 #g3ch2 ze sprek5 uit1 dat ,h is uit het wez5 des ,vad]s en des ,zoons en dat ,h 1 het beeld1 de mond1 de adem des ,zoons is2 ze erk5n51 dat ,h de d]de p]soon is1 be/a&e na d5 ,zoon en alles van d5 ,vad] door d5 ,zoon ontvangt enz41 ,petavius1 de tr94 ,,vii c4 #c-g4 ,ma> de ontwikkel+ d] tr9iteitsle] nam 9 het ,oo/5 to* e5e &]e ri*t+ dan 9 het ,we/54 ,cyrillus le]de teg5 ,ne/orius1 die ,*ri/us afhankelk maakte van d5 ,h4 ,gee/ en zoo de orde d] p]son5 omke]de1 geheel 9 ov]e5/emm+ met de grieks*e patres1 dat de ,gee/ uitg+ van d5 ,vad] door d5 ,zoon1 1 b ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bjd4 ,damasc5us zegt ev5zoo1 dat de ,gee/ ook ,gee/ des ,zoons is1 wl ,h door ,hem is geop5ba>d en m$eg$eeld2 dat ,h van1 1 d5 ,vad] uitgaat 2 ma> h v]w]pt uitdrukkelk1 dat ,h is uit d5 ,zoon en uit ,hem zn be/aan heeft1 ,zoon en ,gee/ word5 h]leid tot ne oorzaak1 1 de fide or?od4 ,i #h4 #ab4 ,en dit is de le] d] grieks*e k]k geblev51 ,conf4 or?od4 qu4 #i4 #ga4 ,s*aff1 ,cre$s ( ,*ri/4 ,,ii #bhb4 #cej4 ,het ,oo/5 bleef b de !ologie d] patres /aan4 ,het ,we/5 g+ e*t] v]d]4 ,t]tullianus 0 re$s begonn51 om de tr9iteit niet uit d5 ,vad] ma> uit het wez5 ,gods af te leid51 en h zeide ook al3 spiritum non aliunde puto quam a ,patre p] filium1 adv4 ,prax4 c4 #d4 #be4 ,hil>ius /elt d5 ,gee/ 9 dezelfde v]h\d+ tot d5 ,zoon als d5 ,zoon tot d5 ,vad]1 en zegt1 dat de ,gee/ van d5 ,vad] uitgaat en van d5 ,zoon gezond5 en uitg$eeld wordt1 ja d5 ,zoon tot auctor heeft1 de tr94 ,,ii #d4 ,,viii #bj4 ,ma> vooral ,augu/9us g+ bov5 de grieks*e patres uit4 ,h vat de drie p]son5 op als relaties 9 de ne1 e5v\dige ,godheid en moe/ d5 ,gee/ da>om 9 relatie /ell5 niet alle5 tot d5 ,vad] ma> ook tot d5 ,zoon4 ,duidelk le]t ,augu/9us dan ook1 dat ,h4 ,gee/ 9 v]h\d+ /aat1 ref]tur1 tot ,vad] en tot ,zoon1 dat ,h is ineffabilis qua$am patris filiique communio4 ,9 de nam5 ,vad] en ,zoon ligt wel is wa> alle5 de w$]ke]ige relatie uitg$rukt en niet die tot d5 ,gee/2 onze taal is er te arm toe4 ,ma> de ,gee/ heet to* e5e gave des ,vad]s en des ,zoons4 ,h heeft beide tot pr9cipium2 fat5dum e/ patrem et filium pr9cipium esse spiritus sancti4 ,ma> deze zn dan ge5 twee pr9cipia1 ev5m9 als ,vad]1 ,zoon en ,gee/ drie pr9cipia d] s*epp+ zn4 ,ne51 ,vad] en ,zoon zn unum pr9cipium van d5 ,gee/4 ,de ,zoon heeft ook dit1 dat ,h m$e d5 ,gee/ van zi* doet uitgaan1 van d5 ,vad] ontvang52 want de ,zoon kan 9 niets van d5 ,vad] ond]s*eid5 zn dan da>door dat ,h ,zoon is1 de tr94 ,v #aa-ae4 ,,xv #ag4 #bf4 de ,symb4 ,,ii #i4 ,deze le] van d5 uitgang des ,h4 ,gee/es wordt dan na ,augu/9us gevond5 9 het symbool d] synode van ,tol$o #djj1 9 d5 brief van ,leo ,i aan ,turribius1 9 het ,a?anasianum n4 #bb1 en 9 het symbool van de d]de synode van ,tol$o #ehi1 die het filioque inlas*te 9 d5 tek/ van het ,con/ant9opolitanum1 ,d5z+] n4 #ih4 #aac4 #acf4 ,de k]k en de !ologie 9 het ,we/5 volgde ,augu/9us1 en nam het filioque telk5s we] teg5 het ,oo/5 9 bes*]m+1 ,d5z+]1 n4 #bbd4 #bdb4 #bid4 #cee4 #chb4 #che4 #ehf4 #eih4 #hfh4 #hgc4 ,alcu9us1 de processione ,sp4 ,s4 ,anselmus1 de processione ,sp4 ,s4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #aa4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cf4 ,petavius1 de tr94 ,,vii2 en de ,re=matie sloot zi* hi]b aan4 ,ma> het ,oo/5 bleef 9 we]wil van alle pog+5 tot ov]e5/emm+ op het oude /&punt /aan1 tot zelfs op de conf]5tie d] ,oud-,ka?oliek5 te ,bonn 9 #ahge toe1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,ii #bge f4 #bhe f4 ,s*wane1 ,dogm4 ,,ii #aih f4 ,,iii #adf f4 ,s*aff1 ,cre$s ( ,*ri/4 ,,ii #ede sq4 ,de vru*teloo%eid van al deze pog+5 is te opm]kelk]1 omdat het v]s*il zoo g]+ s*nt te zn4 ,de ,griek5 le]5 niet subord9atiaans* en erk5n5 de volle homo\sie d] drie p]son52 z /ell5 d5 ,h4 ,gee/ ook wel t] dege 9 e5e zek]e relatie tot ,*ri/us1 die ,hem z5dt en uitdeelt2 z hebb5 er ook ge5 bezwa> 91 om te zegg5 dat ,h van d5 ,vad] uitgaat door d5 ,zoon1 1 p] filium4 ,omgeke]d heeft de ,we/]s*e k]k uitgesprok51 dat de uitgang van ,vad] en ,zoon niet v]/aan mo*t word5 als van twee pr9cipia uitga&e en 9 twee spirationes be/a&e ma> als ex uno pr9cipio en unica spiratione1 ,d5z+] n4 #chb4 #ehf4 ,paus ,leo erk5de1 dat de opname d] uitdrukk+ filioque 9 het oude symbool =meel onjui/ 01 ,s*wane ,,ii #bji2 zelfs de =mule ex patre p] filium vond als zoodanig 9 het ,we/5 ge5 bezwa>1 ,d5z+]1 #ehf4 #hfh4 ,s*aff1 ,cre$s ,,ii #eeb4 ,en to* is ge5 ov]e5/emm+ v]kreg54 ,de ,griek5 behield5 altd het e5e groote bezwa>1 dat1 als de ,h4 ,gee/ ook uitg+ van d5 ,zoon1 er 9 de ,godheid twee pr9cipia1 twee kwam54 ,dat w/ t]ug op e5e &]e le] van ,god en op e5e &]e practk d] godzaligheid4 ,de be/rd+ van het filioque is 9 de grieks*e k]k nog het laat/e ov]blfsel van het subord9atianisme4 ,hoeze] de drie p]son5 ook volkom5 n en gelk word5 g$a*t1 die e5heid en gelkheid komt aan ,zoon en ,gee/ sle*ts toe uit d5 ,vad]4 ,deze is 4 ,indi5 de ,h4 ,gee/ dus ook uitgaat van d5 ,zoon1 komt deze naa/ d5 ,vad] te /aan1 en wordt het beg9sel d] e5heid gebrok5 en e5 soort van di!isme gehuldigd4 ,voor de ,griek5 ligt de e5heid des wez5s en de wortel d] tr9iteit niet 9 de ,goddelke natuur als zoodanig ma> 9 d5 p]soon des ,vad]s4 ,h is de e5ige 4 ,de drie p]son5 zn ge5 drie relatin 9 het wez51 ge5 zelfontv\w+ d] ,godheid1 ma> de ,vad] is het1 die zn wez5 me$eelt aan ,zoon en ,gee/4 ,ma> da>uit volgt1 dat ,zoon en ,gee/ nu ook naa/ elk&] kom5 te /aan en beid5 op gelke wze hun 1 hun pr9cipium hebb5 9 d5 ,vad]4 ,9 beid5 op5ba>t zi* de ,vad]4 ,de ,zoon doet ,hem k5n51 de ,gee/ doet ,hem g5iet54 ,de ,zoon op5ba>t d5 ,vad] niet 9 en door d5 ,gee/1 de ,gee/ leidt niet tot d5 ,vad] door d5 ,zoon4 ,ma> beid5 zn tot op zek]e hoogte zelf/&ig2 beid5 op55 e5 weg tot d5 ,vad]4 ,or?odoxie en my/icisme1 v]/& en wil /aan duali/is* naa/ elka>4 ,en deze eig5a>dige v]h\d+ van or?odoxie en my/icisme is het k5m]k d] grieks*e vroomheid4 ,de le] /aat buit51 bov5 het lev52 z di5t alle5 voor het ho(d2 z is e5 ges*ikt object voor !ologis*e speculatie4 ,da>naa/ is er e5e &]e bron voor het lev5 9 de my/iek des ,gee/es2 deze welt niet op uit de k5nis ma> heeft ha> eig5 oorsprong1 en vo$t het gemo$4 ,ho(d en h>t /aan niet 9 de re*te v]h\d+2 voor/ell+ en a&o5+ zn totaal ges*eid52 de e?is*e v]b9d+ ontbreekt4 ,cf4 deel ,i #gj4 ,h>nack ,d4 ,g4 ,,ii #bhe f4 ,katt5bus*1 ,v]gl4 ,confessionskunde ,i #cah f4 ,s*mid1 ,symbolik ,s4 #cj f4 ,k4 ,mll]1 ,symbolik #bbj4 #bc4 ,deze imman5te v]h\d+5 d] drie p]son5 9 het ,goddelk wez5 tr$5 ook na> buit5 9 hunne op5b>+5 en w]k54 ,wel zn alle op]a ad extra aan de drie p]son5 geme5s*appelk eig54 ,op]a ,deitatis ad extra sunt indivisa1 s]vato ord9e et discrim9e p]son>um4 ,het is altd de ne en zelfde ,god1 die 9 s*epp+ en h]s*epp+ optre$t4 ,ma> 9 die e5heid wordt de orde d] drie p]son5 bewa>d4 ,de ontologis*e tr9iteit spiegelt zi* ook 9 de oeconomis*e af4 ,en da>om word5 aan elk d] drie p]son5 bzond]e eig5s*app5 en w]k5 toeges*rev51 niet met uitsluit+ d] beide &]e p]son51 gelk ,abael>d me5de1 ,introd4 ad !ol4 ,i c4 #g-ad1 ma> zoo dat da>9 de orde uitkomt1 welke ook 9 de ontologis*e tr9iteit tuss*5 de p]son5 be/aat4 ,deze eig5s*app5 zn hun dus niet propriae ma> appropriatae1 en de ,h4 ,s*rift gaat da>9 voor1 bov5 bl4 #bch4 #bdj4 ,met b]oep op ,mt4 #bh3ai en #a ,cor4 #h3f zegt ,hil>ius1 dat de ,vad] is de auctor1 uit wi5 alles is2 de ,zoon1 de ,e5gebor5e1 door wi5 alles is2 en dat de ,h4 ,gee/ e5e gave 9 all5 is4 ,er is dus ne ma*t1 n zoon1 ne gave4 ,niets ontbreekt aan deze volmaak!id4 ,9 d5 ,vad] is de aet]nitas1 9 d5 ,zoon is de species 9 imag9e1 9 d5 ,gee/ is de usus 9 mun]e1 de tr94 ,,ii #a4 ,hil>ius k5t deze eig5s*app5 aan de drie p]son5 toe1 omdat de ,vad] de is en zond] pr9cipium2 de ,zoon het beeld des ,vad]s1 die ,hem op5ba>t 9 zne he]lkheid2 de ,h4 ,gee/ e5e gave van ,vad] en ,zoon1 die ons de geme5s*ap met ,god deela*tig maakt4 ,augu/9us maakte hi]teg5 e5ig bezwa>1 de tr94 ,,vi #aj en gaf het ond]s*eid &]s aan3 9 ,patre unitas1 9 ,filio aequalitas1 9 ,spiritu ,sancto unitatis aequalitatisque concordia2 et tria haec unum omnia propt] ,patrem1 aequalia omnia propt] ,filium1 connexa omnia propt] ,spiritum ,sanctum1 de doctr4 *ri/4 ,i #e4 ,9 zn w]k de tr9itate ontwikkelde h deze di/9ctie nog bre$]4 ,hi] s*rft h aan d5 ,vad] de ma*t1 aan d5 ,zoon de w%eid1 aan d5 ,h4 ,gee/ de go$heid ( liefde toe4 ,dit mag e*t] niet zoo v]/aan word51 dat de ,vad] e]/ ws en go$ w]d door de w%eid des ,zoons en de go$heid des ,h4 ,gee/es4 ,want ,vad]1 ,zoon en ,gee/ zn all5 dezelfde ,goddelke natuur en dezelfde ,goddelke eig5s*app5 deela*tig4 ,ma> to* is het geoorlo(d1 de g5oemde eig5s*app5 9 oeconomis*5 z9 aan de drie p]son5 toe te k5n51 de tr94 ,,vii #a sq4 ,,xv #g4 ,lat]e !olog5 nam5 deze di/9ctie ov]1 ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #ac4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ci art4 #g4 #h4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,i c4 #f4 ,s5t4 ,i di/4 #ca art4 #a qu4 #c en art4 #b qu4 #c4 ,hugo ,vict4 de ,sacr4 ,i p>s #c c4 #bg4 ,da>aan beantwoordt ook e5 oeconomis* ond]s*eid 9 de op]a ad extra4 ,deze zn wel alle wez5sw]k51 ma> elk d] drie p]son5 neemt da>b to* die plaats 91 welke beantwoordt aan de orde van zn be/aan 9 het ,goddelk wez54 ,de ,vad] w]kt van zi*zelv5 door d5 ,zoon 9 d5 ,gee/4 ,de ,h4 ,s*rift duidt dit ond]s*eid duidelk aan 9 de zoog5aamde praepositiones di/9ctionales 1 en 1 #a ,cor4 #h3f1 ,joh4 #a3c1 #ad2 de dikw]f hi]voor bgebra*te tek/ ,rom4 #aa3cf is niet tr9it>is* 9 te deel51 en ,col4 #a3af is sle*ts s*nba> 9 /rd met dit gebruik d] praeposities4 ,m5 zag dit ond]s*eid1 dat de ,s*rift tuss*5 de drie p]son5 maakt1 re$s vroeg 9 en wees er met nadruk op1 ,ir54 adv4 ha]4 ,v #ah4 ,a?anasius b]oept zi* me]mal5 op ,ef4 #d3f en zegt dat ,god als ,vad] is bov5 all51 en als ,zoon door all5 en als ,gee/ 9 all51 en dat de ,vad] alle d+5 s*ept en h]s*ept door d5 ,zoon 9 d5 ,gee/1 ,ep4 ad ,s]ap4 ,i #ad4 #bh4 ,,ii #f4 #g4 ,basilius w]d aangeklaagd1 omdat h 9 zn geb$ nu e5s d5 ,vad] dankte en dan we] 4 ,h v]d$igt 9 zn ges*rift de ,spiritu ,sancto de e]/e uitdrukk+1 omdat ,zoon en ,gee/ ns wez5s zn met d5 ,vad] en da>om dezelfde e]e moet5 ontvang5 en spreekt bre$vo]ig ov] het ond]s*eid d] praeposities1 de ,sp4 ,s4 #c sq4 ,teg5 de ,arian5 betoogt h1 dat de ongelke praeposities niet de ongelkheid d] p]son5 bewz51 ma> e5e bepaalde orde a&uid5 9 hun be/aan en w]kzaamheid4 ,de ,vad] is de 1 de ,zoon de 1 de ,gee/ de 1 de ,spir4 ,s4 n4 #ba4 #bb4 #ch4 ,deze zelfde ond]s*eid+ ke]t b alle lat]e !olog5 t]ug1 cf4 ook ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #c ,s4 #cda f4 ,alle w]k5 ,gods na> buit5 hebb5 n pr9cipium1 nl4 ,god1 ma> ze kom5 tot /& door de coop]atie d] drie p]son51 die zo[el 9 de w]k5 d] s*epp+ als 9 die d] v]loss+ en d] heiligmak+ e5 eig5 plaats innem5 en e5 eig5 taak v]vull54 ,alles gaat uit van d5 ,vad]1 wordt volbra*t door d5 ,zoon1 en voltooid 9 d5 ,h4 ,gee/4 ,ja1 tot op zek]e hoogte word5 ook de w]k5 na> buit5 ond] de drie p]son5 v]deeld4 ,gregorius van ,nazianz v]kla>de1 gelk bov5 re$s gezegd is1 het groote v]s*il van me5+ ov] d5 ,h4 ,gee/ 9 zn td da>uit1 dat deze e]/ door zne inwon+ 9 de geme5te zi* duidelk bek5d maakte1 ,orat4 !ol4 ,v #bf4 ,er is door het pan!isme 9 zne v]s*ill5de vorm5 van de wa>heid1 door ,gregorius uitgesprok51 veel misbruik gemaakt4 ,telk5s is van ,montanus af tot ,hegel toe de me5+ opgekom51 dat de drie p]son5 drie successieve p]iod5 v]teg5woordigd5 9 de ges*i$5is d] k]k4 ,da>door w]d de oeconomis*e tr9iteit losgemaakt van ha> metaphysis*5 grondslag1 het wez5 ,gods ne]getrokk5 9 d5 /room van het word5 en de kosmogonie omgezet 9 e5e !ogonie4 ,het is jui/ de /rd d] patres gewee/1 om 9 de *ri/elke !ologie dit pagani/is*1 pan!i/is* elem5t uit te bann51 ,god als d5 ,znde los te mak5 uit de evolutie van het word51 en de tr9iteit dus op te vatt5 als e5e eeuwige lev5sbeweg+ 9 het ,goddelk wez5 zelf4 ,ook ,gregorius van ,nazianz le]t 9 bov5g5oemde woord5 niet1 dat de ,godheid des ,zoons en des ,h4 ,gee/es e]/ lat] is geword52 h tra*t beide zoo besli/ mogelk uit de ,s*rift te bewz54 ,ma> ,god is wel 9 zne zelfop5b>+ te rade gegaan met de vatba>heid d] m5s*54 ,het 0 geva>lk1 zoo zegt ,gregorius t4 a4 p41 om zoolang de ,godheid des ,vad]s nog niet w]d erk5d1 die des ,zoons te le]51 en de ,godheid des ,h4 ,gee/es ons als het w>e op te legg51 zoolang die des ,zoons nog niet w]d bel$54 ,h heeft ons niet will5 ov]lad5 met spze en niet 9 e5s door het volle li*t d] zon onze oog5 will5 v]bl9d54 ,alle w]k5 na> buit51 s*epp+1 ond]h\d+1 rege]+1 vlees*word+1 voldo5+1 v]nieuw+1 heiligmak+ enz4 zn w]k5 d] gans*e tr9iteit4 ,ma> desniettem9 wordt 9 oeconomis*5 z9 de s*epp+ me] bepaald aan d5 ,vad]1 de v]loss+ aan d5 ,zoon1 de heiligmak+ aan d5 ,h4 ,gee/ toeges*rev54 ,gelk 9 de ontologis*e tr9iteit de ,vad] 9 orde de e]/e is1 en de ,zoon de twe$e en de ,h4 ,gee/ de d]de2 zoo is ook 9 de hi/orie d] op5b>+ de ,vad] gegaan vr d5 ,zoon en deze w$]om vr d5 ,h4 ,gee/4 ,de oeconomie des ,vad]s 0 inzond]heid die des ,o4 ,te/am5ts1 ,hebr4 #a3a2 de oeconomie des ,zoons begon met de vlees*word+2 en de oeconomie des ,h4 ,gee/es trad 9 met d5 ,p9k/]dag1 ,joh4 #g3ci1 #ad3ae4 ,de ,vad] komt van zi*zelv51 ma> de ,zoon komt niet dan gezond5 door d5 ,vad]1 ,mt4 #aj3dj1 ,mk4 #i3cg1 ,luk4 #i3dh1 ,joh4 #c3af1 #e3bc1 #cj1 #cg1 #f3chv4 enz41 en w$]om komt de ,h4 ,gee/ niet1 dan gezond5 door beid51 ,joh4 #ad3bf1 #af3g1 ,augu/4 tract4 ,,vi 9 ,joann41 de tr94 ,,ii #e4 ,,iv #bj4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #ad-ag4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #dc4 ,petavius1 de tr94 ,,viii c4 #a4 ,ma> deze z5d+ 9 d5 td is e5e afspiegel+ van de imman5te v]h\d+ d] drie p]son5 9 het wez5 ,gods1 en heeft ha> grondslag 9 de g5]atie en spiratie4 ,de vlees*word+ des ,woords heeft ha> eeuwige ar*etype 9 de g5]atie des ,zoons1 en de uit/ort+ des ,h4 ,gee/es is zwakke analogie van de processie uit ,vad] en ,zoon4 ,da>om beslot5 de k]kvad]s uit de relatin1 die er tuss*5 de drie p]son5 9 d5 td voor d] m5s*5 oog zi* v]toond51 tot hunne eeuwige imman5te v]h\d+54 ,en dit volkom5 t]e*t4 ,want zegt ,augu/9us1 de ,zoon kan niet da>om gezond5 heet5 omdat h vlees* geword5 is1 ma> ,h is en heet gezond51 opdat ,h vlees* word5 z\4 ,er is door d5 ,vad] niet 9 d5 td e5 woord gesprok51 dat de eeuwige ,zoon gezond5 z\ word54 ,s$ utique 9 ipso ,dei v]bo quod erat 9 pr9cipio apud ,deum et ,deus erat1 9 ipsa scilicet sapi5tia ,dei s9e tempore erat1 quo tempore illam 9 c>ne app>]e oport]et4 ,itaque cum s9e ullo initio temporis 9 pr9cipio esset v]bum1 et v]bum esset apud ,deum et ,deus esset v]bum2 s9e ullo tempore 9 ipso v]bo erat1 quo tempore v]bum c>o fi]et et habit>et 9 nobis4 ,quae pl5itudo temporis cum v5isset1 misit ,deus filium suum1 factum ex muli]e1 id e/1 factum 9 tempore1 ut inc>natum v]bum hom9ibus app>]et1 quod 9 ipso v]bo s9e tempore erat1 9 quo tempore fi]et4 ,ordo quippe temporum 9 aet]na ,dei sapi5tia s9e tempore e/4 ,cum itaque hoc a patre et filio factum esset1 ut 9 c>ne filius app>]et1 congru5t] dictus e/ missus ille qui 9 ea c>ne app>uit1 misisse autem ille qui 9 ea non app>uit4 ,quoniam illa quae coram corporeis oculis =is g]untur1 ab int]iore app>atu naturae spiritalis exi/unt2 propt]ea conv5i5t] missa dicuntur4 ,en ditzelfde geldt van de z5d+ des ,h4 ,gee/es4 ,facta e/ enim qua$am creaturae species ex tempore 9 qua visibilit] o/5d]etur spiritus sanctus4444 ,haec op]atio visibilit] expressa et oculis oblata mortalibus missio ,spiritus ,sancti dicta e/1 non ut ita app>]et ejus ipsa sub/antia1 qua et ipse invisibilis et incommutabilis e/ sicut pat] et filius1 s$ ut ext]ioribus visis hom9um corda commota a temporali manife/atione v5i5tis ad occultam aet]nitatem semp] praes5tis conv]t]5tur1 de tr94 ,,ii c4 #e cf4 ,petavius1 de tr94 ,,viii c4 #a #g-ab4 ,de ,h4 ,gee/ 0 re$s gave1 voordat ,h aan iem& ges*onk5 w]d4 ,quia sic proc$ebat ut esset donabile1 jam donum erat et antequam esset cui d>etur4 ,alit] enim intelligitur cum dicitur donum1 alit] cum dicitur donatum4 ,nam donum pote/ esse et antequam detur1 donatum autem nisi datum fu]it1 nullo modo dici pote/1 ib4 ,v c4 #ae4 ,de z5d+ 9 d5 td /aat dus 9 het nauw/ v]b& met de eeuwige processie 9 het ,goddelk wez54 ,en t]wl nu ,zoon en ,gee/ 9 vlees*word+ en uit/ort+ ond] zi*tb>e g$aante v]s*55 zn1 voltooit zi* deze hunne z5d+ 9 hun onzi*tba> kom5 9 de h>t5 all] geloovig51 9 de geme5te des ,zoons1 9 d5 tempel des ,h4 ,gee/es4 ,de ,zoon en de ,gee/ zn eeuwiglk uitgegaan van d5 ,vad]1 opdat ,h zelf door en 9 ,h5 z\ kom5 tot zn volk en ,god t5 slotte wez5 z\ alles 9 all54 #bd4 ,de tr9iteitsle] gaat het begrip des m5s*5 zoo v]re te bov51 dat m5 van d5 beg9ne af zi* er op toelegde1 om ze door beeld5 op te held]5 ( door r$5e]+ te bewz54 ,voore]/ 0 het al opm]kelk1 dat het getal drie 9 de ,s*rift zulk e5e rke en diepe beteek5is _h4 ,er is da> sprake van drie deel5 d] s*epp+1 hemel1 a>de en hetge5 ond] de a>de is2 drie volk5groep5 na> de drie zon5 van ,noa*2 drie b$eel+5 van het g5adev]bond1 vr1 ond] en na de wet2 drie patri>*52 drie deel5 van d5 tab]nakel2 drie ho(dfee/52 drie deel5 des ,o4 ,te/am5ts2 drie j>5 van ,jezus' op5b>e w]kzaamheid2 drie ambt52 drie dag5 van ,jezus' begraf5is tot de op/&+2 drie kruis5 op ,golgo?a2 drie tal5 9 het ops*rift bov5 ,jezus' kruis2 drie geliefde discipel52 drie getuig51 #a ,joh4 #e3h2 drie *ri/elke ho(ddeugd52 drie soort5 van lu/1 #a ,joh4 #b3af2 drie ween1 ,op4 #h3ac enz41 e5 driev\dig5 zeg52 e5 driev\dige h&el+ b het buig51 zeg552 e5 dri$aags* va/51 drie geb$/d5 des daags enz41 ,zckl]4 ,!ol4 ,nat4 #fhb f4 #fif f4 ,bhr1 ,symb4 des mos4 ,cultus1 #b;e ,aufl4 #ahgd4 ,h]zog #ag1 #daj f4 ,do* niet alle5 9 de ,s*rift bekle$t het getal drie zulk e5 ruime plaats1 ma> ook da>buit5 is dit getal van groote beteek5is4 ,voor de *ri/elke tr9iteitsle] w]d analogie gezo*t niet alle5 9 de tuss*5wez5s1 die all5gs 9 de ,joods*e !ologie opkwam51 ,web]1 ,sy/4 d] altsyn4 pal4 ,!ol4 #agb f41 en de drie ,sephiro?1 1 en 1 wa>van de kabbala sprak1 ,ad4 ,franck1 ,la ,kabbale #ahdc4 ,agrippa van ,nette%eim b ,/ckl1 ,ges*4 d4 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,iii #dac cf4 ,,ii #bcf4 ,ma> m5 vond spor5 en a&uid+5 d] tr9iteit ook 9 de ,trimurti d] ,indirs1 ,brahma1 ,vi%nu en ,ciwa2 9 de drie vorm5 van d5 *9ees*5 ,tao2 9 de drie g]maans*e ho(dgod51 ,od91 ,?or en ,loki2 en 9 &]e *aldeeuws*e1 egyptis*e en grieks*e voor/ell+5 d] god54 ,vooral wees m5 met zek]e voorliefde op e5e uitspraak van ,h]mes ,trismegi/us en op de drie pr9cipia1 welke ,plato t] v]kl>+ d] w]eld aannam1 de hoog/e 7het znde1 het go$e71 de w]eld d] ideen en de 1 ,pfann]1 ,sy/4 !ol4 g5tilis purioris1 ,basil4 #afgi cap4 #c4 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ck ,i #hhe-hij4 ,?oluck1 ,die specul4 ,tr9ittslehre des spt]5 ,ori5ts #ahbf4 ,lange1 ,*r4 ,dogmatik ,,ii #adc f4 ,kahnis1 ,lu?4 ,dogm4 ,i #ceb4 ,baur1 ,*r4 ,lehre v4 d4 ,dreie9igkeit ,i #aj f4 #ah f4 #cc f4 ,delitzs*1 ,apol4 #bhf4 ,zckl]1 ,!ol4 ,nat4 #fhi1 cf4 ook ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #b ,s4 #gh4 ,,ii #c ,s4 #cab f4 ,ma> al deze analogien zn poly!i/is* en kunn5 da>om moeilk met de *ri/elke tr9iteitsle] v]gelek5 word54 ,van me] wa>de zn dan nog de physis*e analogien1 die m5 gezo*t heeft 9 de natuur4 ,ju/9us ,m>tyr b$i5de zi*1 9 navolg+ van ,philo1 van het beeld van het vuur1 dat e5 &] ont/ek5d1 to* hetzelfde blft4 ,t]tullianus zeide1 dat ,god d5 ,logos voortbra*t1 sicut radix fruticem et fons fluvium et sol radium1 en sprak van bron1 vlo$ en /room1 van wortel1 /am en kroon enz4 ,deze beeld5 ke]d5 b de lat]e k]kvad]s en !olog5 telk5s t]ug en w]d5 uitgebreid en v]me]d]d4 ,hoe me] m5 alles inda*t1 hoe me] het bleek1 dat alle d+ 9 drien be/ond4 ,de ruimte met h>e drie afmet+52 de td met zne drie mom5t52 de natuur met h>e drie rk52 de w]eld d] /(1 des gee/es en van beid] v]b9d+ 9 d5 m5s*2 de li*am5 9 hun va/51 vloeib>5 en gasvormig5 toe/&2 de kra*t5 d] aantrekk+1 d] af/oot+1 en van beid] ev5wi*t2 de drie functin d] m5s*elke ziel1 1 en ( de drie v]mog5s1 ho(d1 h>t en h&2 de drie factor5 van het huisgez91 man1 vr\w en k9d1 cf4 e*t] ,augu/9us1 de tr94 ,,xii #e sq42 de drie /&5 9 de maats*app1 ,lehr-1 ,wehr- en ,nhr/&2 de drie ideale go$]5 van het w>e1 go$e en s*oone2 de drieklank 9 de muziek1 be/a&e uit d5 grondtoon met zn t]ts en qu9t2 de reg5boog en zn vele kleur52 de zon met ha> vigor1 spl5dor1 calor1 ha> lev5dmak5de1 v]li*t5de en v]w>m5de kra*t2 de drie grondkleur51 geel1 rood en blauw enz4 zn 9 vroeg] en lat] td als analogien d] *ri/elke tr9iteit gebezigd1 ,delitzs*1 ,sy/4 d4 *ri/l4 ,apol4 #ahgj ,s4 #bhb f4 ,zckl]1 ,!ol4 ,naturalis #ahfj ,s4 #fgb f4 ,hoog] /aan de logis*e analogien1 die m5 opgespoord heeft4 ,augu/9us w/ er telk5s op1 dat elk d+ 9 de e]/e plaats e5 zn1 e5e e5heid1 e5e maat1 esse1 unitas1 m5sura1 modus1 moet hebb52 9 de twe$e plaats e5 zek]5 vorm1 species1 om iets bepaalds en van &]e d+5 ond]s*eid5 te zn2 en e9delk tuss*5 dat algeme5e en dit bzond]e e5e zek]e relatie en ov]e5/emm+1 ordo1 bezitt5 moet4 ,/(1 vorm ( s*oonheid en h>monie tuss*5 beide ( liefde zn de grondvorm5 en de mom5t5 van alle zn1 de tr94 ,,vi #aj4 de v]a relig4 c4 #g4 de vita beata #cd4 cf4 ,gangauf1 ,des h4 ,augu/9us specul4 ,lehre v4 ,gott d4 ,dreie9ig5 #ahhc ,s4 #bji f4 ,omne quod e/1 aliud e/ quo con/at1 aliud quo disc]nitur1 aliud quo congruit1 #hc quae/4 qu4 #ah4 ,de ,middeleeuws*e !ologie w]kte dit op all]lei wze uit en zo*t all]wege e5e trias op te spor54 ,z vond analogie d] tr9iteit 9 het trivium van grammatica1 dialectica1 rhetorica2 9 de drie wsge]ige vakk51 logica1 physica1 e?ica2 9 de drie p]son5 d] grammatica2 9 het activum1 passivum en m$ium2 9 d5 s+ul>is1 dualis en pluralis2 9 de drie grondvocal5 en 9 de radices trilitt]ales d] hebr4 taal2 9 de dispositio1 elocutio en actio d] rhetorica2 9 de def9itio1 divisio en argum5tatio d] dialectica2 9 de drie vorm5 d] poezie1 epos1 lyriek en drama2 9 de drie trapp5 d] my/iek1 cogitatio1 m$itatio1 comtemplatio ( fides1 ratio1 contemplatio1 ( via purgativa1 illum9ativa1 unitiva enz4 ,dionysius ,areopagita deelde zne hemels*e hi]>*ie1 en ,dante zne div9a ,como$ia na> het drietal 94 ,9 de nieuw]e philosophie is de drieheid tot =meele he]s*app gekom54 ,kant vond volg5s ,hegel1 ,w]ke ,,ii #cg1 als b in/9ct de tripliciteit t]ug en s*ematise]de da>na> de organ5 d] k5nis1 de v]mog5s d] ziel1 de kategorien1 de ideen d] r$e enz4 ,ma> e]/ 9 de uit ,kant afgeleide ideali/is*e philosophie van ,fi*te1 ,s*ell+ en ,hegel w]d deze tripliciteit tot e5e dialectis*e me?ode4 ,het idealisme wil de d+5 begrp5 als e5 product van het bewu/zn1 als e5e ontv\w+ d] idee4 ,die idee moet da>om als lev5d1 zi* beweg5d en produce]5d word5 g$a*t4 ,dat kan alle51 als ze altd 9 e5e teg5spraak v]ke]t tuss*5 hetge5 z is en hetge5 z doet1 en deze teg5spraak dan 9 e5 d]de oplo/ en v]zo5t4 ,de wet d] teg5spraak is het wez5 des gee/es4 ,zoo s*rdt de idee 9 al h>e ontv\w+5 en ontwikkel+5 voort door de mom5t5 van positie1 negatie1 limitatie2 !sis1 anti!sis1 syn!sis2 an-si*1 fr-si*1 an-und-fr-si*4 ,de gans*e w]eld ontwikkelt zi* 9 het ,s*ema d] ,dreie9igkeit540 ,de logika met ha> le] van het zn1 liet wez5 en het begrip1 bes*\wt d5 ,gei/ an si*2 de natuurphilosophie 9 de drie vorm5 van me*anica1 physica en organica heeft het te do5 met d5 ,gei/ fr si*1 d5 gee/ 9 zn &]szn1 9 zn zelfv]vreemd+2 de ,gee/esphilosophie met ha> subjectiev51 objectiev5 en absolut5 gee/ beh&elt d5 ,gei/ an und fr si*1 d5 gee/ 9 zn t]ugke] tot zi*zelf1 9 zn zi*zelf bewu/ word51 ,w9delb&1 ,ges*4 d] ,philos4 #ahib ,s4 #dfd f4 #dha f4 ,rmel91 ,r$5 und ,aufstze #ahhh ,s4 #dg f4 ,door d5 invlo$ dez] philosophie w]d de tripliciteit aan tal van wsge]ige en godgele]de /elsels t5 grondslag gelegd4 ,niet g5oeg e*t]1 dat op all]lei wze analogien voor de tr9iteit w]d5 opgespoord2 er w]d5 ook pog+5 aangew5d om ha> zelve positief te bewz51 en hetz dan uit het wez5 van het d5k5 ( uit dat d] liefde als noodzakelk af te leid54 ,de ,logosle] zo[el 9 de ,s*rift als 9 de grieks*e philosophie de$ onwillekeurig en vanzelf 9 het m5s*elke d5k5 en sprek5 e5 beeld zi5 van het tr9it>is* proces 9 het ,goddelk wez54 ,ju/9us ,m>tyr1 c4 ,tr4 c4 #fa1 ,tatianus1 ,or4 c4 ,gr4 c4 #e1 ,t]tullianus1 c4 ,prax4 c4 #e sq41 ,lactantius1 ,in/4 ,,iv #bi enz4 b$i55 zi* al van deze v]gelk+4 ,a?anasius en de ,cappadocirs hebb5 de g5]atie telk5s als e5 k5n5 ,gods van zi*zelv5 9 zn beeld1 als e5 eeuwig sprek5 van e5 woord voorge/eld2 ,vad] en ,zoon v]bond5 zi* als en 1 bv4 ,a?an4 c4 ,ar4 ,,ii #ce sq4 ,greg4 ,naz4 ,or4 !ol4 ,,iv #bj1 en vooral ,gregorius van ,nyssa1 ,or4 cate*4 c4 #a-c4 ,ma> inzond]heid ,augu/9us vond 9 d5 inw5dig51 r$elk5 m5s* duidelke spor5 van de tr9iteit4 ,en h vond ze op v]s*ill5de wze en 9 v]s*ill5de ri*t+4 ,voore]/ vond h ze 9 de drieheid van esse1 nosse en velle2 ess5tia1 sci5tia1 amor2 m5s1 notitia1 amor1 ,conf4 ,,xiii #aa1 de civ4 ,,xi #bf-bh1 de tr94 ,,ix #d4 #e4 ,v]volg5s ontdekte h er spor5 van 9 de v]mog5s d] ziel1 bepaaldelk 9 de z9nelke wa>nem+1 die tot /& komt door e5 voorw]p1 ipsa res1 door e5 beeld da>van 9 het oog1 visio1 en de int5tio animi1 welke het z9tuig op het voorw]p ri*t1 de tr94 ,,xi c4 #a4 #b2 en deze tr9itas blft1 ook als het voorw]p v]dwnt1 want dan wordt e5 beeld da>van 9 de memoria bewa>d1 maakt de uitw5dige aans*\w+ voor de int]na visio plaats1 en blft het de wil1 die beide v]b9dt1 ib4 c4 #d sq4 ,de mee/e gelk5is d] tr9iteit v9dt ,augu/9us e*t] 9 de zelfk5nis van d5 m5s*elk5 gee/1 de tr94 ,,ix #d sq4 ,x #i sq4 ,,xiv #f sq4 ,,xv #f sq4 ,h noemt de tr9itas1 die h hi] v9dt1 gewoonlk met de nam5 m5s1 notitia1 amor 7dilectio71 ( memoria1 intellig5tia1 voluntas4 ,e]/ is de gee/ memoria1 d4i4 bewu/zn zoo van &]e d+5 als van zi*zelv52 er is nl4 e5 bewu/zn1 e5e sci5tia die nog ge5 eig5lke k5nis is2 9 d5 gee/ als memoria ligg5 vele notitiae v]borg51 ook van zi*zelv52 iem& kan iets wet51 ook al d5kt h er op het oog5blik niet aan1 de tr94 ,,xiv c4 #f4 #g4 ,ma> uit di5 gee/ als memoria1 uit de sci5tia1 welke 9 de memoria bewa>d wordt1 wordt nu door de cogitatio1 door het d5k51 het k5n51 de intellig5tia voortgebra*t4 ,9 die intellig5tia vormt de gee/ e5 adaequaat beeld van zi*zelf1 begrpt en k5t en aans*\wt zi*zelf4 ,m5s igitur qu&o cogitatione se conspicit1 intelligit se et recognoscit4 ,en deze zelfk5nis en zelfaans*\w+ is e5 voortbr5g53 gignit ergo intellectum hunc et cognitionem suam4 ,en deze twee nu word5 v]e5igd door d5 wil ( de liefde4 ,haec autem duo gign5s et g5itum dilectione t]tia copulantur1 quae nihil e/ aliud quam voluntas fru5dum aliquid appet5s vel t55s1 de tr94 ,,xiv #f4 ,zoo is ,augu/9us er diep van ov]tuigd1 dat alle s*epsel51 als w]k5 van ,god ,drieenig1 9 me]d]e ( m9d]e mate ook ve/igia ( indicia tr9itatis v]toon51 de tr94 ,,vi #aj4 ,,xv #b4 ,bov5al zoekt h e5 imago tr9itatis 9 d5 m5s*1 die na> het beeld van ,god ,drieenig is ges*ap51 ib4 de civ4 ,,xi #bf4 ,heel de s*epp+ 0 voor ,augu/9us e5 spiegel ,gods4 ,op all]lei wze tra*t h dan ook de ov]e5kom/ aan te toon5 tuss*5 de tr9itas1 die h 9 de s*epsel51 inzond]heid 9 d5 m5s*1 ontdekt1 en de tr9itas 9 het ,goddelk wez54 ,de trias be/aat b beide da>91 dat alle drie n en gelk zn1 dat elk d] drie 9 de beide &]e en deze we] 9 d5 e55 en alzoo omnia 9 omnibus zn1 de tr94 ,,ix #e4 ,x #aa4 ,ma> da>b v]heelt h zi* niet1 dat al deze v]gelk+5 ma> analogien en beeld5 zn1 en dat er b de ov]e5kom/ ook ze] groot ond]s*eid be/aat4 ,zoo is de tr9itas 9 d5 m5s* niet de m5s* zelf ma> iets 9 ( aan d5 m5s*1 t]wl 9 ,god de tr9iteit ,hzelf en de drie p]son5 de ne ,god zn4 ,de memoria1 intellig5tia en amor zn 9 d5 m5s* sle*ts kra*t51 ma> de drie p]son5 zn 9 het ,goddelk wez5 drie subject54 ,b d5 m5s* zn die drie kra*t5 dikw]f ongelk en di55 om elk&] aan te vull51 ma> 9 het ,goddelk wez5 is er volkom5 e5heid en gelkheid d] p]son51 de tr94 ,,xv #g4 #ag4 #bj sq4 ,augu/9us b$oelde dan ook niet1 met deze analogien en beeld5 de tr9iteit apriori te bewz52 h g+ uit van het gelo(1 h nam ze aan op grond van ,gods woord2 alle5 poogde h ze apo/]iori 9 de gans*e natuur aan te wz5 en d5k5d op te held]51 de v]a relig4 #g4 de tr94 ,i #a4 ,v #a4 ,,ix #a4 ,de e]/e zev5 boek5 van zn w]k de tr9itate zn dan ook ho(dzakelk gewd aan bewz5 uit de ,s*rift2 en e]/ 9 de laat/e a*t boek5 zoekt h ze uit natuur en m5s* te beve/ig54 ,en e9delk voegde h er nog aan toe1 dat deze tr9itas 9 d5 m5s*elk5 gee/ wel door e5 i$] kon opgem]kt word5 ma> to* alle5 door d5 geloovige als beeld van het drievuldig wez5 ,gods kon word5 erk5d4 ,z is wel wez5lk eig5 aan d5 gee/ des m5s*5 en is door de zonde niet uitg]oeid2 ma> z is to* v]dui/]d en wordt door het gelo( v]nieuwd1 als de m5s* ,god we] le]t mem9isse1 intellig]e et am>e4 ,en volkom5 word5 we e]/ zn beeld1 als we ,hem zi5 zull5 van aangezi*t tot aangezi*t1 de tr94 ,,xiv #ab sq4 ,ibi esse no/rum non habebit mortem1 ibi nosse no/rum non habebit errorem1 ibi am>e no/rum non habebit (f5sionem1 de civ4 ,,xi #bh4 ,deze bewsvo]+ voor de tr9iteit uit het d5k5 is door vel5 ov]g5om51 bv4 ,erig5a1 de div4 nat4 ,,ii #cb4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #bi-fg4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #c1 #f-bc4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #de art4 #g4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iv #bf4 ,s5t4 ,i di/4 #c qu4 #b art4 #c4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,,ii c4 #ab4 ,it9]4 m5tis c4 #b-d4 ,s5t4 ,i di/4 #c art4 #a en #b4 ,duns ,scotus1 ,s5t4 ,i di/4 #c qu4 #i4 ,hugo ,vict4 de ,sacr4 ,i p>s #c c4 #ba sq4 ,lu!r1 b ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,i #ii f4 ,melan*ton1 ,loci ,comm4 loc4 #c4 ,en>ratio symb4 ,nic41 ,corpus ,ref4 ,,xxiii col4 #bce1 ,explicatio ,symb4 ,nic4 ib4 col4 #cei sq4 ,exam5 ,ord9&orum1 ib4 col4 #c4 ,jak4 ,s*egk1 ,contra ,antitr9it>ios b ,tre*sel1 ,die prote/4 ,antitr94 ,,ii #chj f4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #bjb4 ,zan*ius1 ,op4 ,i col4 #cef sq4 ,keck]mann1 ,sy/4 ,!ol4 #afjc p4 #bj sq4 ,poiret1 ,cogitationum rationalium de ,deo1 anima et malo libri quatuor #afgg1 b ,baur1 ,*r4 ,lehre v4 d4 ,dreie9igkeit ,,iii #cae f4 ,mornaeus1 de v]it4 relig4 *ri/4 c4 #e4 ,leibniz1 ,sy/4 ,!ol4 ,ma9z1 #ahbe p4 #cj4 ,less+1 ,erziehung des ,m5s*4 #gc4 ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #c ,s4 #cae4 ,twe/51 ,dogm4 ,,ii #aid-baf4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #ada4 ,bild]dk1 ,op/4 v4 godg4 en z$ek4 inh\d ,i #bdv4 ,kuyp]1 ,de ,s*rift1 het woord ,gods #ahgj4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #ahc enz4 ,ma> 9 v]b& met deze bewsvo]+ voor de tr9iteit uit het d5k5 b$i5t ,augu/9us zi* nog van e5e &]e1 nl4 uit de liefde4 ,h gaat uit van de uitspraak d] ,s*rift3 ,god is liefde1 en toont aan1 dat er 9 de liefde altd e5e drieheid is1 amans et quod amatur et amor4 ,9 de liefde is altd e5 subject en e5 object en e5 b& tuss*5 beide4 ,immo v]o vides tr9itatem1 si c>itatem vides1 de tr94 ,,viii #h4 ,,ix #a4 #b4 ,ook deze speculatie is door vel5 nagevolgd1 vooral door ,ri*>d ,vict4 de tr9itate ,,iii c4 #b sq4 ,de volheid d] ,goddelke liefde1 ev5als die d] ,goddelke go$heid1 zaligheid en he]lkheid vord]5 e5e me]d]heid van p]son5 9 het ,goddelk wez51 want de liefde v]langt e5 object en wel e51 dat aan d5 liefhebb5de gelk is4 ,ma> deze liefde is dan e]/ volkom51 wanne] beid51 h die liefheeft en h die geliefd wordt1 e5 d]de 9 hun beid] liefde opnem5 en door hem w$]ke]ig geliefd word54 ,en ev5zoo v9d5 we deze r$5e]+ b ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i di/4 #b art4 #a4 qu4 #b41 en 9 d5 nieuw]5 td b ,j4 ,mll]1 ,die *ri/l4 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #aha f4 ,s>torius1 ,lehre v4 d4 heilig5 ,liebe ,i ,s4 #aa f4 ,liebn]1 ,*ri/1 ,dogm4 ,i #fi f4 ,s*b]le91 ,grundlehr5 des ,heils #ahdh ,s4 #bb f4 ,peip1 art4 ,tr9itt1 ,h]zog #af1 #dfe f4 ,dorn]1 ,*r4 ,glaub4 ,i #dae f4 ,ges4 ,s*rift5 #cde f4 enz4 ,naa/ deze me] algeme5e speculaties uit het v]/& en d5 wil ,gods zn nog &]e con/ructies d] tr9iteit beproefd4 ,de m]kwa>dig/e is die d] !osophie1 welke ond] invlo$ van het neoplatonisme1 het gno/icisme en de kabbala w$]om kort voor de ,h]vorm+ optrad 9 ,pico van ,mir&ola1 ,reu*l91 ,nette%eim1 ,p>acelsus2 dan 9 ,jakob ,bhme ha> eig5lk5 wsge] vond en 9 deze eeuw we] door ,s*ell+ en ,baad] w]d voorge/aan4 ,s*ell+ gaat da>van uit1 dat het w]kelke zn niet uit e5 zuiv] d5k5 is te v]kl>54 ,het wat d] d+5 moge uit de r$e word5 afgeleid2 het dat d] d+5 is da>uit onmogelk te v]kl>54 ,de ess5tie en de exi/5tie d] d+5 wz5 op v]s*ill5de pr9cipia t]ug1 ,philos4 d] ,(f5b41 ,w]ke1 ,,ii #c ,s4 #eg f4 ,da>om is beide het deisme en het pan!isme te v]w]p51 ,,ii #b ,s4 #fh f4 ,god mag niet eleatis* als e5 ab/racte e5heid word5 opgevat4 ,h is e5e ,all-e9heit1 e5e ,mehrheit1 die de e5heid van het deisme en de alheid van het pan!isme met elk&] v]b9dt1 ib4 #gc4 ,re$s 9 het begrip ,gods zn drie mom5t5 te ond]s*eid52 voore]/ dat van het zn-kunn5de1 het subject1 de wil1 v]volg5s dat van het zuiv]-znde1 het object1 de idee1 en e9delk de id5titeit van beide1 het subject-object1 ,,ii #b ,s4 #bd f4 ,,ii #c ,s4 #bje f4 ,9 deze drie is het begrip van het absolute voltooid2 het is da>door gee/1 volmaakte gee/1 ,,ii #c ,s4 #bch f41 p]soonlk en zelfbewu/1 ,,ii #b ,s4 #gc f41 e5 ,e9zelwes51 ,,ii #c ,s4 #agd4 ,ma> al is het ook1 dat w d5k5de e]/ door deze drie he5 tot d5 volmaakt5 ,gee/ kom51 to* is ,h da>om niet uit deze voortgekom54 ,integ5deel1 de ,gee/ is het e]/e en draagt deze drie mom5t5 als imman5te ,be/immung5 9 zi*1 ,,ii #c ,s4 #bdj f4 ,de volmaakte1 absolute ,gee/ is alzoo de an si*1 fr si* en bei si* sei5de ,gei/1 ib4 #bea f4 ,ma> 9 di5 ,gee/ ligt ook v]borg5 dat wat zn zal4 ,h is vre ,gee/ en kan zi*zelv5 buit5 zi* op5b>51 ib4 #bfa4 ,de drie ,be/immung51 die de ,gee/ 9 zi*zelf heeft1 word5 de ,pot5z5 van e5 buit5goddelk zn1 ib4 #bgb4 ,s*ell+ leidt heel de s*epp+1 de my?ologie en de op5b>+ uit de s*eid+ en v]e5ig+ d] drie ,pot5z5 af2 z zn de vorm5 all] mogelkh$51 de pr9cipia1 de 1 van alle zn1 ,,ii #b ,s4 #fa1 #aab1 ,,ii #c ,s4 #bfg f4 ,deze kosmogonie is b ,s*ell+ e*t] tegelk]td e5e !ogonie4 ,9 de ontwikkel+ d] w]eld v]heff5 de ,pot5z5 9 ,god zi* op /e$s hoog] trap2 9 de op5b>+ ,gods aan zne s*epsel5 wordt ,h tev5s zi*zelf op5ba>4 ,de drie ,be/immung5 9 d5 absolut5 gee/1 de drie ,pot5z5 9 de w]elds*epp+ en de my?ologie ban5 d5 weg1 om de ne en zelfde ,godheid als drie p]son5 te begrp51 ,,ii #c ,s4 #caf4 ,de absolute ,gee/ wordt tot ,vad]1 ,zoon en ,gee/ 9 het hi/oris* v]loop d] op5b>+4 ,god1 n4l4 niet e5e bzond]e ge/alte ma> de gans*e ,god1 de absolute p]soonlkheid1 kan ,vad] heet51 niet alle5 als ,urheb] van alle d+51 ma> ook 9 zoov] ,h door de e]/e ,pot5z van zn wez5 de twe$e dw+t om zi*zelve te realise]51 ,,ii #c ,s4 #caa1 #cbb1 ma> ,h is niet w]kelk ,vad] b het beg9 en d5 voortgang van het proces1 ma> e]/ aan het e9de1 ib4 #cce f4 #cci4 ,de twe$e ge/alte is de ,zoon1 wi5s g5]atie niet eeuwig is ma> betrekk+ heeft op het zn des ,zoons buit5 d5 ,vad] en da>om aanvangt 9 het mom5t d] s*epp+2 de ,zoon is da>om e]/ t5 volle ,zoon aan het e9de van het proces1 ib4 #cab1 #cah1 #cba f4 #ccj f4 ,en ditzelfde geldt van de d]de ,pot5z1 #ccc f4 ,aan het e9de is de gans*e ,godheid 9 drie van elk&] ond]s*eid5e p]son5 v]w]kelkt1 die no* drie ond]s*eid5e ,god5 no* ook sle*ts drie ond]s*eid5e nam5 zn1 #cce1 #ccg4 ,door deze speculatie bra*t de nieuw]e philosophie het tr9it>is* dogma w$]om 9 e]e4 ,het ontbrak niet aan pog+51 om de tr9iteit d5k5d te con/rue]51 vooral uit het wez5 des gee/es1 d] zelfbewu/heid1 d] p]soonlkheid1 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 ,i #ddd f4 ,dorn]1 ,*r4 ,gl4 ,i #dje f4 ,j4 ,h4 ,fi*te1 ,deut+]1 ,ros5krantz en &]51 cf4 ,drews1 ,die deuts*e ,spekul4 seit ,kant ,i #bhe-eca4 ,gn!r g+ zelfs zoo v]1 dat h1 ev5als ,raymundus de ,sabunde1 ,raymundus ,lullus en enkele &]e rationali/51 het ond]s*eid tuss*5 articuli puri en mixti v]wi]p1 de drieenheid ook tot de r$ewa>h$5 rek5de en uit d5 a>d van het zelfbewu/zn bewsba> a*tte1 ,drews ,i #ddg f4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorzeit ,i #cii-dea4 #be4 ,k]k en !ologie nam5 ov] het algeme5 teg5ov] deze philosophis*e con/ructies d] tr9iteitsle] e5e ze] g]es]ve]de h\d+ aan4 ,hoog/5s will5 z van bewz5 voor de tr9iteit alle5 apo/]iori iets wet51 t5 e9de het dogma op te held]52 ma> ook dan nog wa>s*uwd5 vel5 teg5 de pog+1 om voor deze le] /eun te zoek5 9 de r$e4 ,me] dan e5ig &] 0 het dogma d] tr9iteit e5 my/]ie1 dat natuur en r$e v]re te bov5 g+ en alle5 uit de bzond]e op5b>+ gek5d kon word54 ,ev5als ,augu/9us nam ,?omas wel ve/igia tr9itatis 9 de s*epp+ aan en poogde ze ook a po/]iori door r$5e]+ toe te li*t54 ,ma> h v]kla>de uitdrukkelk1 dat de tr9iteit niet door de r$e k5ba> 01 want de s*epp+ is e5 w]k d] gans*e tr9iteit en toont dus wel de e5heid des wez5s ma> niet het ond]s*eid d] p]son54 ,qui autem prob>e nititur tr9itatem p]son>um naturali ratione1 fidei duplicit] d]ogat2 t5 e]/e door aan de wa>digheid des gelo(s dat alle5 onzi5lke d+5 tot object heeft1 te kort te do51 en t5 twe$e1 door &]5 van het gelo( af te h\d51 als ze gaan d5k51 dat ons gelo( op zoo zwakke grond5 /eunt1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb art4 #a1 cf4 ook ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #c n4 #f en de comm5t>5 op die plaats4 ,calvn zag we9ig nut 9 de analogien en bewz51 die uit natuur en m5s* voor de tr9iteit w]d5 bgebra*t1 ,in/4 ,i #ac1 #ah4 ,i #ae1 #d4 ,comm4 9 ,g54 #a3bf4 ,en vele ,g]ef4 en ,lu?4 !olog5 oordeeld5 op dezelfde wze1 ,hyp]ius1 ,me?4 !ol4 p4 #aaa4 ,zan*ius1 ,op4 ,i #cef sq4 ,walaeus1 ,op4 ,i #bcf4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,vii #ad4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pract4 ,,ii #bd1 #ba4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,iii #bc-cb4 ,qu5/$t1 ,!ol4 ,i p4 #bfe sq4 ,hollaz1 ,exam5 !ol4 p4 #cdd enz41 cf4 9 d5 nieuw]5 td ,bhl1 ,dogm4 #hj4 ,beck1 ,glaub4 ,,ii #abi4 ,zond] twfel is nu teg5ov] all51 die de le] d] tr9iteit op r$elke grond5 will5 do5 ru/51 /a&e te h\d51 dat de k5nis dez] le] alle5 aan ,gods bzond]e op5b>+ is te dank54 ,de ,s*rift is de e5ige en laat/e grond voor de le] d] drieenheid2 de r$e kan hoog/5s a po/]iori deze le] e5ig]mate door het d5k5 opheld]54 ,ma> to* zn de bgebra*te r$5e]+5 tot toeli*t+ van het tr9iteitsdogma niet van alle wa>de ontbloot4 ,voore]/ geeft de ,s*rift er zelve ons vrheid toe1 als z zegt1 dat de gans*e s*epp+ en vooral de m5s* e5 w]k is van d5 drieenig5 ,god4 ,ze] zek] zn alle w]k5 ,gods na> buit5 ong$eeld en aan alle drie p]son5 eig53 9 deze w]k5 /aat dus veelme] de e5heid ,gods dan het ond]s*eid d] p]son5 op d5 voorgrond4 ,ma> 9 die e5heid kan to* de v]s*eid5heid niet ontbrek54 ,en de ,s*rift zelve duidt da>m$e aan1 dat alle s*epsel5 ve/igia1 en de m5s* de imago tr9itatis v]toon5 zal4 ,hoeze] dan ook de zonde objectief de op5b>+ ,gods 9 zne w]k5 omflo]sd en subjectief ons oog v]dui/]d heeft1 het kan niet apriori word5 ontk5d1 dat het door de op5b>+ v]li*te v]/& 9 de natuur spor5 ontdekk5 kan van di5 ,god1 di5 het 9 de ,s*rift le]de k5n5 als drieenig 9 zn wze van be/aan en w]k54 ,da> komt b1 dat al deze r$5e]+5 ongetwfeld niet 9 /aat zn om het dogma d] tr9iteit te bewz54 ,ge5 van die alle kan ( mag zn de grond van ons gelo(4 ,we z\d5 de wa>heid aan de bespott+ onz] teg5/&]s prsgev51 indi5 w ze aannam5 op zoo zwakke grond51 als onze r$e v]mag b te br5g51 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cb art4 #a1 qu4 #df art4 #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i4 ,ma> deze r$5e]+5 zn to* wel 9 /aat1 om v]s*ill5de teg5w]p+5 te we]legg51 die teg5 het dogma word5 +ebra*t1 ib4 c4 ,g5t4 ,i c4 #i2 ze hebb5 wel de kra*t om aan te toon51 dat het no* onmogelk no* ong]md is1 wat de op5b>+ ons le]t1 ib4 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu #a art4 #e ad #b2 en ze zn b ma*te te betoog51 dat het gelo( d] teg5/&]s onvoldo5de is en met de r$e zelf 9 /rd1 ib4 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #a art4 #h4 ,voetius1 ,disp4 ,i p4 #a sq4 ,zoo ong]md is de le] d] tr9iteit to* niet1 als ze aan e5 opp]vlakkig rationalisme van vroeg] en lat] td voorkwam4 ,met e5e b]ek5+1 dat n ge5 drie en drie ge5 n kan zn1 is ze niet omv]geworp54 ,veele] is de philosophie telk5mate en ook we] 9 deze eeuw tot de le] d] tr9iteit t]uggeke]d en heeft al?ans e5ig]mate ha> rk5 z9 en h>e diepe beteek5is +ezi54 ,da> komt e9delk nog b dat deze r$5e]+5 d5 sam5hang opspor5 en bew>5 tuss*5 natuur en g5ade1 tuss*5 s*epp+ en h]s*epp+4 ,het is nzelfde ,god1 die ons s*ept en ond]h\dt en die ons h]s*ept na> zn beeld4 ,de g5ade v]heft zi* wel bov5 de natuur1 ma> is met ha> niet 9 /rd4 ,h]/ell5d wat door de zonde 9 ha> b$orv5 is1 v]held]t en volmaakt z ook wat er 9 ha> nog van ,gods op5b>+ is ov]geblev54 ,het d5k5d v]/& plaats de tr9iteitsle] midd5 9 het rke lev5 van natuur en m5s*heid4 ,de beld5is van d5 ,*ri/5 is ge5 eil& 9 d5 oceaan1 ma> e5 hooge b]gtop1 vanwa> heel de s*epp+ wordt ov]zi54 ,en het is de taak van d5 *ri/elk5 !oloog1 om de op5b>+ ,gods 9 ha> v]b& met en beteek5is voor heel het lev5 duidelk 9 het li*t te /ell54 ,het *ri/elk d5k5 blft onbevr$igd1 zoolang niet al het znde tot ,god drieenig is t]uggeleid en de beld5is d] drieenheid ,gods niet midd5 9 het c5trum van ons d5k5 en lev5 is geplaat/4 ,de analogien en bewz51 voor de tr9iteit bgebra*t1 /rekk5 dan ook niet om het dogma te demon/re]51 ma> ze di55 vooral om het veelzdig nut en de rke beteek5is aan te toon51 die er 9 deze beld5is ligt opgeslot5 voor het lev5 en het k5n5 d] s*epsel54 ,ze zn t5 slotte gebor5 niet uit e5e zu*t na> dele speculatie en ongepa/e nieuwsgi]igheid1 ma> uit e5 diep religieus belang4 ,indi5 ,god drieenig is1 dan moet dat van de hoog/e beteek5is zn1 want het is alle5 uit en door en tot ,god1 dat alle d+5 zn4 ,voore]/ dan doet de tr9iteit ons ,god k5n5 als d5 wa>a*tig ,lev5de4 ,re$s door de k]kvad]s w]d opgem]kt1 dat de dwal+ van deisme en pan!isme1 van monisme en poly!isme door de tr9iteit v]m$51 en het w>e1 dat 9 al die ideen ov] ,god v]borg5 lag1 9 de tr9iteit 0 opg5om54 ,het deisme graaft e5e klove tuss*5 ,god en zn s*epsel1 heft beid] v]wants*ap op en h\dt voor ,god niets dan e5 ab/racte e5heid1 e5 puur zn1 e5 e5tonige en e5vormige exi/5tie ov]1 het bevr$igt no* het ho(d no* het h>t1 het is de dood d] religie4 ,het pan!isme br5gt ons ,god wel nad] ma> maakt ,hem aan het s*epsel gelk1 wis*t de gr5sln tuss*5 creator en creatura uit1 b]o(t ,hem van e5 eig5 zn en lev5 en ond]mnt d5 godsdi5/4 ,ma> de *ri/elke le] d] tr9iteit doet ,god k5n5 als wez5lk ond]s*eid5 van de w]eld en to* als e5 eig51 zalig lev5 deela*tig4 ,god is e5e volheid van zn1 4 ,h is niet onvru*tba>1 4 ,h is het absolute zn1 de ,eeuwige1 die is en 0 en kom5 zal1 ma> 9 dat zn de eeuwig lev5de1 de eeuwig voortbr5g5de4 ,m5 heeft de tr9iteit tra*t5 afteleid5 uit het d5k5 en will5 ,gods1 uit zne liefde1 go$heid1 volmaak!id enz4 ,b$oeld als wsge]ige con/ructies d] tr9iteitsle]1 lat5 z alle te w5s*5 ov]4 ,de con/ructie uit het d5k5 br5gt het tot ge5 ond]s*eid van p]son51 maakt de processie van d5 d]d5 p]soon niet duidelk en moet met het oog op dez5 ov]gaan tot en zi* aanvull5 met de con/ructie uit d5 wil ,gods4 ,de afleid+ d] tr9iteit uit de liefde /uit op dezelfde bezw>5 en weet de processie des ,h4 ,gee/es niet 9 het li*t te /ell54 ,ma> to* is het wa>1 dat deze en alle &]e eig5s*app5 e]/ lev5 en realiteit v]krg5 door de tr9iteit4 ,buit5 en zond] deze zn ze nam51 klank51 l$ige begripp54 ,als eig5s*app5 van e5 drieenig ,god beg9n5 ze te lev5 voor ho(d en voor h>t4 ,e]/ door ha> v]/aan we1 dat ,god 9 zi*zelv51 ook afg$a*t van de w]eld1 de onafhankelke1 de eeuwige1 de alwet5de1 de algo$e1 de liefde1 de heiligheid en de he]lkheid is4 ,de tr9iteit doet ons ,god k5n5 als de volheid van zn1 het wa>a*tige lev51 de eeuwige s*oonheid4 ,ook 9 ,god is er e5heid 9 de v]s*eid5heid1 v]s*eid5heid 9 de e5heid4 ,ja deze orde en h>monie is 9 ,hem op absolute wze aanwezig4 ,b s*epsel5 is da>van sle*ts e5e zwakke analogie4 ,( de e5heid ( de v]s*eid5heid komt niet tot ha> re*t4 ,s*epsel5 be/aan 9 ruimte en td1 /aan naa/ elka> en doordr+5 elk&] niet4 ,er is e5heid alle5 door attractie1 door wil en g5eg5heid1 e5e z$elke e5heid1 die v]breekba> en wankel is4 ,en wa> diep]ga&e1 physis*e e5heid be/aat1 b4 v4 tuss*5 de v]mog5s d] ne sub/antie1 is er onzelf/&igheid1 en neemt de e5heid het ond]s*eid 9 zi* t]ug4 ,ma> 9 ,god is beide aanwezig3 absolute e5heid en absolute v]s*eid5heid4 ,het is nzelfde wez51 dat door drie supposita g$rag5 wordt4 ,er is hi] de hoog/e geme5s*ap1 geme5s*ap deszelfd5 wez5s1 en tegelk de hoog/e v]s*eid5heid1 v]s*eid5heid van p]son54 ,da>om kunn51 indi5 ,god drieenig is1 de drie p]son5 niet &]s dan als g$a*t word54 ,het arianisme 9 zne vel]lei vorm5 d5kt het wez5 ,gods niet 9 en bevr$igt da>om het d5k5 niet4 ,indi5 er ond]s*eid+5 zn1 niet buit5 ma> 9 en b9n5 het ,goddelk wez51 dan moet5 deze ond]s*eid+51 d4 i4 deze p]son5 all5 wez5sgelk zn4 ,9 ,god kan niets be/aan1 wat iets &]s ( iets m9d] dan ,god w>e4 ,er is ge5 ov]gang tuss*5 ,s*epp] en s*epsel4 ,vad]1 ,zoon en ,gee/ zn all5 hetzelfde wez5 deela*tig en wa>a*tig ,god1 ( ze z9k5 n$] tot het creatuur4 ,er is op *ri/elk /&punt ge5 d]de mogelk4 ,ma> ev5zoo wordt hi]door het sabellianisme 9 zn v]s*ill5de modi v]oordeeld4 ,want de homo\sie d] drie p]son5 heeft dan alle5 z9 en beteek5is1 als deze wa>lk en realit] van elk&] ond]s*eid5 zn1 als ond]s*eid5e drag]s van e5zelfde sub/antie4 ,de v]s*eid5heid d] subject51 die 9 de op5b>+ ,gods1 9 s*epp+ en h]s*epp+1 naa/ elk&] optr$51 komt op uit de v]s*eid5heid1 die 9 het wez5 ,gods zelf tuss*5 de drie p]son5 be/aat4 ,er z\ na> buit5 ge5 ond]s*eid 9 de e5heid kunn5 zn1 indi5 z niet inn]lk1 ad intra1 be/ond4 ,9 de twe$e plaats is de tr9iteit van het hoog/e belang voor de s*epp+4 ,deze is alle5 te h&hav5 b de beld5is van e5 drieenig ,god4 ,da>door alle5 is het to* mogelk1 om e5]zds teg5 het deisme het v]b& en &]]zds teg5 het pan!isme het ond]s*eid van ,god en w]eld te h&hav54 ,de s*epp+ is niet te d5k5 als e5 zuiv] toeval en ev5m9 als e5e zelfontwikkel+ van het ,goddelk wez54 ,z moet ha> grondslag hebb5 9 ,god en to* ge5 mom5t vorm5 9 zn inn]lk lev5sproces4 ,hoe z\ dit beide te h&hav5 zn &]s dan door de drieenheid ,gods8 ,het lev5 ,gods is ,goddelk rk2 het is vru*tba>2 er is actie1 productie 94 ,en de tr9iteitsle] spreekt da>om ook van de g5]atie des ,zoons en de processie des ,h4 ,gee/es4 ,beide deze dad5 zn wez5lk ond]s*eid5 van de s*epp+2 g5e zn imman5te v]h\d+51 deze is e5 opus ad extra2 g5e zn g5oegzaam 9 zi*zelve1 ,god heeft de s*epp+ niet noodig1 ,h is lev51 zaligheid1 he]lkheid 9 zi*zelv54 ,ma> to* /aat de s*epp+ met deze vru*tba>heid ,gods 9 het nauw/e v]b&4 ,want voore]/ heeft ,a?anasius t]e*t opgem]kt1 dat indi5 het ,goddelk wez5 onvru*tba> is en zi*zelf niet m$$eel5 kan1 er ook van ge5 op5b>+ ,gods na> buit51 d4 i4 van ge5 m$$eel+ ,gods 9 en aan zn s*epsel sprake kan zn4 ,de le] van de onm$$eelba>heid van het ,goddelk wez5 door g5]atie en processie aan ,zoon en ,gee/ br5gt m$e1 dat de w]eld los /aat naa/1 buit51 teg5ov] ,god4 ,god is dan absoluut v]borg51 1 1 het onbewu/e1 ,ungrund2 de w]eld op5ba>t ,hem niet2 er is ge5 k5nisse ,gods mogelk4 ,da>5teg5 le]t het dogma d] tr9iteit1 dat ,god zi* me$eel5 kan1 absoluut aan ,zoon en ,gee/1 relatief dus ook aan de w]eld4 ,want de m$$eel+1 die er plaats heeft 9 het ,goddelk wez51 is na> de g$a*te van ,augu/9us1 het voorbeeld1 de ar*etype van het w]k ,gods 9 de s*epp+4 ,de ,s*rift w/ telk5s op het nauwe v]b&1 dat tuss*5 ,zoon en ,gee/ e5]zds1 en de s*epp+ &]]zds be/aat4 ,de b5am+5 ,vad]1 ,zoon 7woord1 w%eid71 ,gee/ duid5 ze] zek] imman5te relatin aan1 ma> we]spiegel5 zi* to* ook 9 de v]h\d+51 die 9 de w]k5 ,gods na> buit5 tuss*5 de drie p]son5 aanwezig zn4 ,uit d5 ,vad] zn alle d+52 9 d5 ,zoon ligg5 de ideen van alle zn2 9 d5 ,gee/ zn de pr9cipia van alle lev54 ,de g5]atie en processie 9 het ,goddelk wez5 zn de imman5te dad5 ,gods1 die e5e s*epp+ en op5b>+ ,gods na> buit5 mogelk mak54 ,da>uit e9delk is te v]kl>51 dat alle w]k5 ,gods na> buit5 dan e]/ g5oegzaam word5 gek5d1 als hun tr9it>is* be/aan wordt +ezi54 ,de voorbeeld51 bov5 g5oemd1 zn t5 deele ze] gezo*t en 9 elk geval niets me] dan analogien4 ,ma> de philosophie van ,plato af tot von ,h>tmann toe is altd we]1 bewu/ ( onbewu/1 tot e5 drietal pr9cipia ( t]uggeke]d1 wa>uit de s*epp+ 9 ha> geheel en 9 h>e deel5 kon word5 v]kla>d4 ,er ligt e5 groote wa>heid 91 dat de s*epp+ ons ov]al ve/igia tr9itatis v]toont4 ,en omdat deze ve/igia zi* het duidelk/ 9 d5 m5s* v]toon5 en h zelfs imago tr9itatis heet5 mag1 da>om spoort h als het w>e door e5 imman5t5 drang all]wege deze ve/igia op4 ,9 de trias komt e]/ uit de volkom5heid van het s*epsel1 de afg]ondheid van het sy/eem1 de h>monie d] s*oonheid4 ,hoe hoog] iets /aat 9 de s*epsel5r1 des te me] /reeft het de trias tegemoet4 ,en zelfs 9 de afdwal+5 van d5 m5s* op godsdi5/ig gebi$ is er nog iets van deze w]k+ te bespeur54 ,s*ell+'s pog+ om ook de my?ologie tr9it>is* te duid51 is to* nog iets me] gewee/ dan e5e g5iale phantasie4 ,9 de d]de plaats is de tr9iteit van het hoog/e gewi*t voor de *ri/elke religie4 ,met de beld5is van ,gods drieenheid /aat en valt het gans*e ,*ri/5dom1 de geheele bzond]e op5b>+4 ,z is de k]n van het *ri/elk gelo(1 de wortel all] dogmata1 de sub/antie van het nieuwe v]bond4 ,uit dit religieus1 *ri/elk belang heeft dan ook de ontwikkel+ d] k]kelke tr9iteitsle] ha> aanvang g5om54 ,het g+ b ha> wa>lk niet om e5 metaphysis* le]/uk ( wsge]ige bespiegel+1 ma> om het h>t en het wez5 d] *ri/elke religie zelve4 ,zooze] wordt dit gevoeld1 dat all51 die nog prs /ell5 op d5 naam van ,*ri/51 e5e zek]e tr9iteit erk5n5 en huldig54 ,9 elke *ri/elke beld5is en dogmatiek is de diep/e vraag deze1 hoe ,god n en to* we] driev\dig kan zn4 ,en al na> gelang deze vraag beantwoord wordt1 komt 9 alle /ukk5 d] le] de *ri/elke wa>heid m9d] ( me] tot ha> re*t4 ,9 de tr9iteitsle] klopt het h>t van heel de op5b>+ ,gods tot v]loss+ d] m5s*heid4 ,voorb]eid 9 het ,oude ,v]bond1 tre$t z da>om e]/ duidelk 9 ,*ri/us aan het li*t4 ,de religie kan met niets m9d] dan ,god zelv5 toe4 ,9 ,*ri/us nu komt ,god zelf tot ons1 en 9 d5 ,h4 ,gee/ deelt ,h ons zi*zelv5 m$e4 ,het w]k d] h]s*epp+ is door en door tr9it>is*4 ,uit en door en 9 ,god zn alle d+54 ,het is n ,goddelk w]k van het beg9 tot het e9de1 en to* driev\dig ond]s*eid52 het wordt beslot5 door de liefde des ,vad]s1 de g5ade des ,zoons en de geme5s*ap des ,h4 ,gee/es4 ,en di5ov]e5kom/ig w/ het gelo(slev5 van d5 ,*ri/5 op drie pr9cipia t]ug1 gelk de ,n$4 ,gel4 art4 #i zegt1 dat w de le] d] drieenheid k5n5 zoo uit de getuig5iss5 d] ,heilige ,s*rift als uit de w]k+5 d] drie p]son51 voornamelk uit deg5e1 die w 9 ons gevoel54 ,w wet5 ons k9d]5 van d5 ,vad]1 v]lo/ door d5 ,zoon en met beid5 9 geme5s*ap door d5 ,h4 ,gee/4 ,alle heil en zeg5 komt ons uit ,god drieenig toe4 ,9 di5 naam word5 w g$oopt2 die naam is de ho(dsom onz] beld5is2 van di5 naam daalt alle zeg5 op ons ne]2 aan di5 naam br5g5 w eeuwiglk dank en e]e2 9 di5 naam v9d5 w ru/ voor het h>t1 vr$e voor onze conscintie4 ,de ,*ri/5 heeft e5 ,god bov5 en voor en 9 zi*4 ,aan de le] d] tr9iteit is da>om de zaligheid 9 dit en het toekom5de lev5 v]bond51 al is het ook1 dat w de mate d] k5nis niet kunn5 bepal51 die ook van dit my/]ie eis* is voor e5 opre*t gelo(4 #bh4 ,,de ,,raad ,,gods4 #a4 ,tot dusv] h&eld5 w ov] het ,goddelk wez51 gelk het is en be/aat 9 zi*zelf4 ,niet 9 di5 z91 als( w ov] ,god da*t5 en sprak51 buit5 zne op5b>+ 9 natuur en ,s*rift om4 ,imm]s w kunn5 van ,god niet sprek5 dan op grond van zne op5b>+2 als w ons ond]wond5 zne nam5 op onze lipp5 te nem51 sprak5 w van ,hem als ,*ri/551 ond]wez5 door zn ,woord4 ,ma> to* h&eld5 w ov] ,god1 gelk ,h blk5s zne op5b>+ 9 zi*zelf be/aat4 ,en w le]d5 ,hem k5n5 als het eeuwige wez51 dat tegelk het hoog/e zn en het hoog/e lev5 is1 als summum esse1 l\t] ess5tia en tev5s als ipsissima 1 actus purissimus1 totus actuosus2 ,h w]kt altd4 ,?ans dal5 w tot zne w]k5 af4 ,die w]k5 zn de s*epsel51 op]a ad extra4 ,ma> voordat w deze kunn5 bes*\w51 r/ de vraag3 ,welk is het v]b& tuss*5 ,god1 gelk ,h 9 zi*zelf be/aat en deze zne w]k58 ,en dat v]b& wordt aangegev5 9 d5 ,raad ,gods1 die de op]a ess5tialia ad intra1 d4 i4 de besluit5 omvat4 ,deze word5 ons 9 de ,s*rift niet 9 het afgetrokk5e bes*rev51 ma> 9 de hi/orie zelve ons voor oog5 ge/eld4 ,god is ,he] d] gans*e a>de en betoont dat van dag tot dag 9 de s*epp+1 ond]h\d+ en rege]+ all] d+54 ,en zoo is het ook met de v]kiez+ en de v]w]p+4 ,deze word5 9 het ,o4 ,t4 niet als eeuwige besluit5 geteek5d1 ma> z tr$5 ons op i$]e bladzde als feit5 9 de hi/orie tegemoet4 ,van d5 aanvang af gaat het m5s*elk gesla*t 9 tween uite51 9 de heilige l9ie van ,se?1 ,g54 #d3be1 #bf1 #e3a-cb en de me] en me] van ,god zi* v]vreemd5de van ,ka91 ,g54 #d3ag-bd4 ,als beide gesla*t5 zi* v]m5g5 en de ong]e*tigheid do5 to5em51 v9dt ,noa* alle5 g5ade 9 de oog5 des ,he]51 ,g54 #f4 ,na d5 zondvlo$ wordt de zeg5 uitgesprok5 ov] ,sem en ,japhet1 de vloek da>5teg5 ov] ,kanaan1 ,g54 #i3be-bg4 ,uit ,sems gesla*t wordt ,abraham v]kor51 ,g54 #ab4 ,van zne zon5 is niet ,ismael ma> ,izak de zoon d] bel(te1 ,g54 #ag3ai-ba1 #ba3ab1 #ac4 ,ond] ,izaks zon5 wordt ,ezau gehaat en ,jakob geliefd1 ,g54 #be3bc1 ,mal4 #a3b1 ,rom4 #i3aa1 #ab4 ,van de zon5 van ,jakob krgt elk e5 eig5 rang en taak1 en ontvangt ,juda het primaat1 ,g54 #di4 ,t]wl alle &]e volk5 tdelk voorbgegaan word5 en hun eig5 weg5 w&el51 wordt ,israel alle5 uitv]kor5 door d5 ,he]e tot e5 volk des eig5doms4 ,deze v]kiez+1 1 1 ,hos4 #ac3e1 ,am4 #c3b1 is niet ges*i$ om ,israels wa>digheid ma> alle5 na> ,gods ontf]m5de liefde1 ,deut4 #d3cg1 #g3f-h1 #h3ag1 #i3d-f1 #aj3ae1 ,eze*4 #af3av4 ,am4 #i3g en deze liefde is van oude dag5 af1 ,j]4 #ca3c4 ,z _h tot object ,israel als volk en natie1 (s*oon duiz5d5 het v]bond v]brak5 en er ond]s*eid is tuss*5 ,israel na> het vlees* en na> de bel(te1 ,rom4 #b3bh1 #bi1 ,rom4 #i-aa4 ,en z _h tot doel1 dat ,israel d5 ,he]e toebehoor51 zn volk en eig5dom wez51 en 9 heiligheid voor zn aangezi*t w&el5 z\1 ,ex4 #ai3e1 ,deut4 #g3f1 #ad3b1 #bf3ah1 ,ps4 #ace3d1 ,mal4 #c3ag4 ,9 d5 kr+ van ,israel is er dan telk5s we] sprake van e5 bzond]e v]kiez+ tot e5 wa>digheid ( di5/1 zoo b4 v4 van ,j]usalem en ,sion tot e5e won+ des ,he]51 ,deut4 #ab3e1 #ad3bc1 #a ,kon4 #aa3cj1 #b ,k4 #ba3g1 ,ps4 #gh3fh1 #gj1 van ,mozes tot middela> des ,o4 ,v]bonds1 ,ex4 #c1 van ,levi tot het prie/]s*ap1 ,deut4 #ah3e1 #ba3e1 van ,saul en ,david tot kon+1 #a ,sam4 #aj3bd1 #b ,sam4 #f3ba1 van de pr(et5 tot hun ambt1 #a ,sam4 #c1 ,jes4 #f1 ,j]4 #a1 ,eze*4 #a-c1 ,am4 #c3g1 #h1 #g3ae1 bov5al van d5 ,messias tot ,v]loss] van zn volk1 die de ,israel1 de kne*t des ,he]5 b uitnem5dheid is1 ,jes4 #da3h1 #db3a1 #dd3a1 #de3d enz4 ,to* (s*oon deze v]kiez+ 9 het ,o4 ,t4 mee/ als feit 9 de hi/orie optre$t en alzoo met de roep+ zelve sam5valt1 to* b]u/ ze op e5e voork5nis en voorbepal+ ,gods4 ,9 het algeme5 le]t het ,o4 ,te/am5t1 dat ,god alle d+5 s*ept1 ond]h\dt en rege]t door het woord en met w%eid1 ,ps4 #cc3f1 #ajd3bd1 ,job #ch1 ,spr4 #h enz41 zoodat alles b]u/ op g$a*te ,gods4 ,ma> er wordt ook uitdrukkelk gezegd1 dat ,god het toekom/ige weet en vooraf v]kondigt1 ,jes4 #da3bb1 #bc1 #db3i1 #dc3i-ab1 #dd3g1 #df3aj1 #dh3cv41 ,amos #c3g4 ,9 de pr(etie maakt ,h van te vor5 de d+5 bek5d1 welke en zooals ze ges*i$5 zull51 ,g54 #c3adv4 #f3ac1 #i3bev4 #ab3bv4 #ae3acv4 #be3bc1 #di3hv4 enz4 ,de lev5sdag5 van e5 m5s* zn alle re$s te vor5 bepaald en 9 't boek ,gods ges*rev51 voordat er nog e5 9 het aanzn getr$5 is1 ,ps4 #aci3af1 #ca3af1 #ci3f1 ,job #ad3e4 ,de re*tva>dig5 zn ges*rev5 9 het boek des lev5s1 gelk de burg]s van e5 /ad ( e5 rk zn opgeteek5d1 en hebb5 da>9 de v]zek]+1 dat z deel zull5 hebb5 aan het lev5 9 de geme5s*ap met ,god 9 de !ocratie van ,israel1 ,ex4 #cb3cb1 ,ps4 #hg3f1 ,eze*4 #ac3i1 ,j]4 #ag3ac1 ,ps4 #fi3bi2 9 ,jes4 #d3c en ,dan4 #ab3a wordt dit v]d] zoo ontwikkeld1 dat aan het !ocratis* heil 9 de toekom/ z deel zull5 hebb51 die opges*rev5 zn t5 lev54 ,de ,nieuwte/4 g$a*te wordt hi] voorb]eid1 dat het boek des lev5s de nam5 bevat van de erfg5am5 des eeuwig5 lev5s4 ,en alle d+5 ges*i$5 na> d5 raad ,gods4 ,b ,hem is w%eid en ma*t1 raad1 en v]/&1 ,job #ab3ac1 ,spr4 #h3ad1 ,jes4 #i3e1 #aa3b1 #bh3bi1 ,j]4 #cb3ai4 ,h kie/ da>door altd de be/e weg5 tot b]eik+ van zn doel1 heeft niem&s raad noodig1 en is vreeselk1 v]re v]hev51 bov5 d5 raad d] heilig5 en van all51 die rondom ,hem zn1 ,jes4 #dj3ac1 ,j]4 #bc3ah1 #bb1 ,ps4 #hi3h4 ,gods raad is zne bepaalde g$a*te1 zn va/ besluit ov] alle d+51 ,jes4 #ad3bd-bg1 ,dan4 #d3bd4 ,die raad is wel v]borg51 ,job #ae3h ma> komt 9 de hi/orie zelve tot w]kelkheid4 ,want na> di5 raad ges*i$t alles1 h be/aat 9 eeuwigheid1 niem& kan hem we]/aan1 ,jes4 #bd vs4 #bd-bg1 #df3aj1 ,ps4 #cc3aa1 ,spr4 #ai3ba2 en da>teg5ov] wordt de raad d] v&5 v]nietigd1 ,neh4 #d3ae1 ,ps4 #cc3aj1 ,spr4 #ba3cj1 ,j]4 #ai3g4 #b4 ,het ,n4 ,te/4 /elt dez5 raad ,gods 9 nog veel held]d] li*t4 ,niet alle5 zn ,gode al zne w]k5 van eeuwigheid bek5d1 ,hd4 #ae3ah 7cf4 e*t] de v>iae lectiones71 ma> alles ges*i$t na> d5 bepaald5 raad en voork5nis ,gods4 ,het ,n4 ,t4 woord duidt aan d5 wil ,gods als b]u/5d op raad en ov]leg1 en is da>9 van 1 d5 wil als wil1 ond]s*eid51 cf4 ,ef4 #a3aa 4 ,zulk e5 raad ,gods gaat er aan alle d+5 vooraf4 ,h omvat alles1 ,ef4 #a3aa1 ook de zondige dad5 d] m5s*51 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 cf4 ,luk4 #bb3bb4 ,god heeft de woonplaats d] volk5 zo[el 9 td als 9 uitbreid+ te vor5 bepaald1 1 ,hd4 #ag3bf4 ,gods wil wordt op5ba> ook 9 de v]d]v+ van ,judas1 ,joh4 #ag3ab1 9 de ov]gave d] ,heid551 ,rom4 #a3bd1 9 de v]w]p+ van ,ezau1 ,rom4 #i3ac1 9 de v]h>d+ van de goddelooz51 ,rom4 #i3ah1 9 de v]wekk+ van ,ph>ao1 ,rom4 #i3ag1 9 het v]drag5 van de vat5 des toorns tot het v]d]f toeb]eid1 ,rom4 #i3bb1 9 het gezet zn 77 van ,*ri/us niet alle5 tot e5e op/&+ ma> ook 1 ,luk4 #b3cd1 tot e5 1 ,joh4 #c3ai-ba1 tot e5 1 #a ,petr4 #b3g1 #h1 cf4 #a ,!ss4 #e3i1 ,judas vs4 #d4 ,ma> vooral heeft de to* betrekk+ op het w]k d] v]loss+1 ,luk4 #g3cj1 ,hd4 #ac3cf1 #bj3bg1 ,hebr4 #f3ag4 ,en het ,n4 ,t4 is rk 9 woord51 om dez5 raad ,gods nad] te oms*rv54 ,z spreekt van 1 welbehag51 welgevall51 ,mt4 #aa3bf1 ,luk4 #b3ad1 #aj3ba1 ,ef4 #a3e1 #i1 ,phil4 #b3ac1 #b ,!ss4 #a3aa2 1 voornem51 ,rom4 #h vs4 #bh1 #i3aa1 ,ef4 #a3aa1 #c3aa1 #b ,tim4 #a3i2 1 voork5nis1 ,rom4 #h3bi1 #aa3b1 #a ,petr4 #a3b2 1 uitv]kiez+1 ,mk4 #ac3bj1 ,hd4 #i3ae1 #ac3ag1 #ae3g1 ,rom4 #i3aa1 #aa3e1 #bh1 #a ,cor4 #a3bg1 #bh1 ,ef4 #a3d1 #a ,!ss4 #a3d1 #b ,petr4 #a3aj1 ,jak4 #b3e2 1 ,rom4 #h3bi1 ,cor4 #b3g1 ,ef4 #a3e1 #aa2 cf4 ook ,hd4 #ac vs4 #dh wa> gezegd wordt1 dat er zoovel5 gelo(d51 1 d4 i4 niet als er zi* ges*ikt hadd5 ( subjectief gepra$ispone]d w>5 ma> als er v]ord5d1 be/eld w>5 t5 eeuwig5 lev52 en ook nog ,ef4 #b3aj1 wa> van de go$e w]k5 d] geloovig5 gezegd wordt1 dat ,god ze 4 ,de woord5 zn aldus ond]s*eid53 duidt aan1 dat ,god 9 het w]k d] zaligheid niet na> willekeur ( toeval ma> na> e5 va/ plan1 na> e5 onv]&]lk voornem5 te w]k gaat2 wzigt dit aldus1 dat dat voornem5 niet all5 omvat1 ma> dat het e5 ' 1 ,rom4 #i3aa1 e5 v]kiez5d voornem5 is1 zoodat niet all5 ma> vel5 tot de zaligheid kom52 let op de p]son51 die 9 dit v]kiez5d voornem5 ,gods het object zn niet van zne nuda praesci5tia ma> van zne dilectio practica2 t]wl e9delk me] ziet op de middel51 welke ,god bes*ikt1 om deze gek5d5 te br5g5 tot de voor h5 bepaalde be/emm+4 c]titud9em ev5tus indicat1 p]son>um s+ul>itatem1 m$iorum ord9em4 ,de v]kiez+ is c]ta p] 1 det]m9ata p] 1 ord9ata p] 1 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv qu4 #g4 ,de eeuwigheid van dit voornem5 ligt niet vanzelf re$s opgeslot5 9 de praepositie 1 wa>m$e de woord5 zn sam5ge/eld1 ma> wordt to* duidelk uitgesprok5 9 ,ef4 #c3aa1 #b ,tim4 #a3i1 cf4 ,mt4 #be3cd1 #a ,cor4 #b3g1 ,ef4 #a3d4 ,wel is bewe]d1 dat ,paulus 9 ,rom4 #i niet h&elt ov] de absolute vrma*t en het eeuwig besluit ,gods1 ma> alle5 ov] e5 ,v]halt5 ,gottes1 das 9 d] ,zeit1 9 d] ,ges*i*te se9e ,ursa*5 wie se9e ,wirkung5 hat1 ,w4 ,beys*lag1 ,die paul94 ,!odicee ,rm4 ,,ix-,,xi1 #bte ,aufl4 ,halle #ahie4 ,dr4 van ,dk1 ,de le] d] v]kiez+ volg5s het ,n4 ,t41 ,/udin ond4 r$4 van de la ,saussaye1 ,valeton en ,van ,dk ,,iv #c;e /uk4 ,buhl1 ,d] ,g$ank5gang von ,rm4 #i-aa1 ,/ud4 u4 ,kr4 #ahhg ,s4 #bie-cbb4 ,kbel1 ,h]zog #ab1 #aeh4 ,ma> deze bew]+ wordt door ,rom4 #i we]legd4 ,imm]s1 de ' gaat duidelk aan de feit5 d] hi/orie vooraf2 de ges*i$5is di5t dus om dat voornem51 dat al be/ond1 va/ te do5 blv51 ,rom4 #i3aa4 ,aan ,s>a wordt lang te vor5 e5 zaad d] bel(te belo(d1 v4 #i4 ,voordat de k9d]5 van ,izak gebor5 w>51 _h ,god al gezegd1 dat de me]d]e d5 m9d]e z\ di551 vs4 #aa4 ,de v]z5 #ae-ah le]5 dat de v]kiez+ ha> oorzak5 niet heeft 9 de w]k5 ma> enkel en alle5 9 d5 wil van d5 roep5de4 ,ze] zek] spreekt ,rom4 #i van e5 h&el5 ,gods 9 d5 td ma> de oorzaak van dat h&el5 valt buit5 d5 td1 ligt alle5 9 ,gods wil en welbehag54 ,da>b komt1 dat de causa electionis eld]s ook duidelk alle5 en uitsluit5d aan ,gods g5ade1 liefde1 welbehag5 toeges*rev5 wordt1 ,mt4 #aa3be1 ,luk4 #ab3cb1 ,ef4 #a3e1 #i1 #aa1 #b ,tim4 #a3i1 #aj4 ,zelfs is het niet jui/1 om b ,rom4 #i3ba hetz uitsluit5d met het supralaps>isme aan de massa incorrupta ( met ,augu/9us en het infralaps>isme alle5 aan de massa corrupta te dank54 ,paulus d5kt hi] 9 't geheel niet aan deze ond]s*eid+4 ,wat h zegg5 wil1 is alle5 dit1 dat ,god het absolute re*t heeft1 om aan zne s*epsel5 die be/emm+ te gev51 welke ,hem go$dunkt1 cf4 ,jes4 #aj3ae1 ,j]4 #ah1 ,mt4 #bj3ae4 ,van het /&punt van het absolute re*t heeft e5 s*epsel niets teg5 zn ,s*epp] te zegg54 ,paulus we]legt alle b$5k+5 teg5 de v]kiez+ niet da>m$e1 dat z re*tva>dig en billk is ma> met e5 b]oep op de s\v]e9iteit en het absolute re*t ,gods4 ,ev5als het ,n4 ,t4 de eeuwigheid d] v]kiez+ duidelk] uitspreekt dan het ,o4 ,t41 zoo vat het die v]kiez+ ook me] individueel en p]soonlk op4 ,t]wl 9 het ,o4 ,t4 het volk van ,israel als het object d] v]kiez+ voorkomt1 zn het hi] bzond]e p]son51 die 9 ,*ri/us v]kor5 zn1 saam zn li*aam vorm5 en d5 naam van drag51 ,mt4 #bd3ca1 ,luk4 #ah3g1 ,hd4 #ac3dh1 ,rom4 #h3cc1 ,ef4 #a3d1 ,tit4 #a3a1 #b ,tim4 #b3aj1 #a ,petr4 #a vs4 #a1 #b1 #i enz4 ,vooral blkt dit ook uit het boek des lev5s1 wa>9 de nam5 zn opges*rev5 van de erfg5am5 des eeuwig5 lev5s1 ,luk4 #aj3bj1 ,hebr4 #ab3bc1 ,phil4 #d3c1 ,op4 #c3e1 #ac3h1 #bj3ab1 #ba3bg1 #bb3ai4 ,e9delk is het de duidelke le] van het ,n4 ,te/4 dat de v]kiez+ ha> doel heeft1 niet 9 e5 a>ds* lev5 9 ,kanaan1 no* ook 9 e5e em95te plaats 9 het ,godsrk1 ma> bepaaldelk 9 de hemels*e zaligheid4 ,wel is er b9n5 de geme5te ook we] e5e v]kiez+ tot e5 ( &] ambt ( di5/1 bv4 van de apo/el51 ,luk4 #f3ac1 ,joh4 #f vs4 #gj enz41 ma> de eig5lke v]kiez+ heeft tot doel de heiligheid1 ,ef4 #a3d1 het k9ds*ap1 ,ef4 #a3e1 de zaligheid1 #b ,!ss4 #b vs4 #ac1 het eeuwige lev51 ,hd4 #ac3dh1 de gelkvormigheid aan ,*ri/us1 ,rom4 #h3bi1 ,joh4 #ag3bd1 de v]he]lk+ ,gods1 ,ef4 #a vs4 #f1 #ab4 ,ook 9 ,rom4 #i h&elt ,paulus niet ov] e5e hoog]e ( lag]e plaats 9 het ,godsrk1 ma> h maakt ond]s*eid 9 ,israel zelf tuss*5 k9d]5 des vlees*es en k9d]5 d] bel(te4 ,h spreekt bepaald van vat5 t] e]e en van vat5 t] one]e1 4 ,h plaat/ ontf]m+ en v]h>d+ teg5ov] elk&]1 en laat 9 vs4 #ad en #ai teg5w]p+5 aan het woord kom51 wi] ern/ jui/ de le] van zulk e5e vrma*tige v]kiez+ ond]/elt4 #c4 ,ook buit5 de *ri/elke religie is er ov] pra$e/9atie en wilsvrheid vel]lei /rd gevo]d4 ,de philosophie is beurtel+s gekom5 tot e5 pan!i/is* det]m9isme ( tot e5e dei/is*e vrheidsle]4 ,de ,jod5 s*rv5 d5 m5s* ook 9 d5 toe/& van zonde de wilsvrheid toe1 ,web]1 ,sy/em #bbc4 ,9 het ,mohamm$anisme is ov] pra$e/9atie en wilsvrheid e5 /rd gevo]d1 die 9 veel opzi*t5 analoog is aan di5 9 de *ri/elke k]k4 ,9 d5 ,islam is ,god de vol/rekte alma*t1 de absolute willekeur1 teg5ov] welke de m5s* volkom5 ldelk is4 ,da>teg5 kwam 9 de twe$e eeuw d] ,h$jra v]zet van d5 kant d] ,motazeliet51 die d5 vren wil v]d$igd51 de voorbes*ikk+ be/r$5 en niet de alma*t ma> de g]e*tigheid bes*\wd5 als het wez5 ,gods1 ,h\tsma1 ,de /rd ov] het dogma tot op ,el-,a%'ari1 ,leid5 #ahge4 ,ku551 ,volksgodsd4 en w]eldgodsd4 #ahhb blz4 #dj v42 v]g4 ook d5 /rd 9 de s*ool van ,ramanuja 9 ,indi1 die dikw]f met di5 van ,gom>i/5 en ,arm9ian5 v]gelek5 is1 ,saussaye1 ,rel4 ges*4 ,i #ddh4 ,9 de *ri/elke k]k legde m5 9 d5 e]/5 td teg5ov] het heid5s*e noodlot en het gno/is*e naturalisme all5 nadruk op de z$elke natuur1 de vrheid en de v]antwoordelkheid van d5 m5s* en kon da>om de le] d] ,s*rift ov] d5 raad ,gods niet tot ha> re*t do5 kom54 ,de m5s* 0 wel 9 me]d]e ( m9d]e mate door de zonde b$orv5 ma> bleef to* nog vr en kon de aangebod5e g5ade ,gods aannem54 ,e5e absolute pra$e/9atie en e5e onw$]/&elke g5ade w]d niet gele]d2 de raad ,gods be/ond 9 de praesci5tia en de da>van afhankelke bepal+ van loon ( /raf4 ,god geeft aan het ongelo( ov] h51 van wie h vooruit weet dat z niet zull5 geloov51 en ,h v]kie/ deg551 wi] v]di5/5 ,h vooruit heeft gezi51 ,ju/9us1 c4 ,tryph4 #ada4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iv #bi4 ,t]tull4 adv4 ,m>c4 ,,ii #bc enz41 cf4 ,mns*]--v4 ,coelln ,i #cef f4 ,hag5ba*1 #dh en #eg4 ,calvn1 ,in/4 ,,ii #b1 #d1 #i4 ,dit is wez5lk het /&punt geblev5 van de grieks*e k]k4 ,de m5s* is door de zonde v]zwakt en /]felk geword54 ,to* kan h nog het natuurlk go$e will5 en ook de aangebod5 g5ade 7gratia praev5i5s7 aannem5 ( v]w]p54 ,neemt h ze aan1 dan wordt h door die g5ade ond]/eund 7gratia coop]ans71 en moet tot d5 e9de toe volh>d51 want h kan nog altd afvall54 ,deg551 die de g5ade aannem5 en volh>d51 heeft ,god te vor5 gek5d en voor de zaligheid be/emd4 ,de &]51 (s*oon ,h voluntate antec$5te all] zaligheid wil1 laat ,h ligg5 9 hun val en be/emt h5 t5 v]d]ve1 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,,ii #bi1 #cj4 ,conf4 or?od4 qu4 #bf-cj4 ,9 de wze van uitdrukk+ sloot ,pelagius zi* b de oud]5 aan1 ma> h le]de to*1 door misk5n+ van de door de k]kvad]s /e$s tegelk geh&haafde le] van de v]loss+1 iets wez5lk nieuws1 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #ahc4 ,de zonde 0 b hem ge5 hebbelkheid ( toe/&1 ma> alle5 e5e daad1 welke de m5s*elke natuur met ha> vren wil volkom5 onges*ond5 laat4 ,de g5ade be/aat da>91 dat ,god aan d5 m5s* door de s*epp+ het posse 9 natura s*5kt en voorts 9 de wet en de le] en het voorbeeld van ,*ri/us hem e5 auxilium div9um bi$t2 deze gratia p] ,*ri/um wordt e*t] ges*onk5 secundum m]ita aan zulk51 die hun vren wil go$ gebruik54 ,de pra$e/9atie e9delk 0 niets dan e5 vooruitzi5 ,gods van de vre dad5 en v]di5/5 d] m5s*5 en de da>aan beantwoord5de vooruitbepal+ van loon en /raf4 ,eig5lk is er dus ge5 pra$e/9atie van de zde ,gods1 no* tot de g5ade1 no* tot de zaligheid2 ze hangt geheel af van de praevisio d] go$e dad5 van d5 m5s*4 ,alle5 kwam ,pelagius b d5 k9d]doop 9 e5e groote moeilkheid1 want deze w]d zond] e5ige v]di5/5 ges*onk52 en h kon zi* da>uit niet r$d5 dan door all]lei uitvlu*t5 en inconsequ5ties4 ,de le] van ,pelagius w]d e5igsz9s v]za*t 9 het 9 de ,middeleeuw5 zoo g5oemde semipelagianisme van ,johannes ,cassianus1 abt 9 ,m>seille1 le]l+ van ,*ryso/omus en go$ bek5d met de grieks*e patres4 ,deze le]de wel1 dat de zonde de m5s*elke natuur b$orv5 _h4 ,do* de m5s* 0 niet dood1 ma> krank4 ,h 0 gelk aan e5 zieke1 die zi*zelf niet g5ez5 ma> to* de m$icn tot zi* nem5 en na> g5ez+ v]lang5 kan2 aan iem&1 die 9 e5 put gevall51 zi*zelf niet r$d5 ma> to* het toegeworp5 t\w aangrp5 kan4 ,de zondige m5s* kan da>om de g5ade niet v]di551 ma> to* wel aannem51 en1 door ha> ond]/eund1 volh>d54 ,en ,god s*5kt die g5ade aan h51 van wie ,h vooruit heeft gezi51 dat z ha> z\d5 aannem5 en 9 ha> z\d5 volh>d52 zoo ook b k9d]5 en volk54 ,h on?\dt ze da>5teg5 aan h51 van wie h het teg5deel voorziet4 ,en hi]9 be/aat de pra$e/9atie en reprobatie2 z hangt af van de praesci5tia ,dei aanga&e de h\d+ des m5s*5 teg5ov] de aangebod5 g5ade4 ,no/rum e/ velle1 ,dei p]fic]e4 ,cf4 ,g4 ,j4 ,vossius1 ,hi/oria ,pelagianismi #afah1 bet]e editie #afee4 ,wigg]s1 ,pragm4 ,d>/ellung des ,aug4 u4 ,pelag4 #ahca-cc4 ,wrt]1 ,d] ,pelag4 na* se9em ,ursprunge und se9] ,lehre1 ,freiburg #ahff4 ,muns*]-v4 ,coelln ,i #cga f4 ,h>nack1 ,d4 ,g4 ,,iii #aea f4 ,s*wane1 ,dogm4 ,,ii #eab f4 ,mll]1 art4 ,pelagius 9 ,h]zog4 ,re$s lang vr d5 pelagiaans*5 /rd le]de ,augu/9us de pra$e/9atie4 ,h kwam da>toe door zne /udie van d5 brief aan de ,rome951 ,reut]1 ,augu/94 ,/udi5 #ahhg ,s4 #e f41 en wilde hi]9 niets &]s gev5 dan de le] d] ,s*rift1 de dono p]s4 c4 #ai4 ,h gaf ze re$s 9 zne quae/iones ad ,simplicianum van het ja> #cig en ontwikkelde ze dan bre$] 9 zne ges*rift5 de correptione et gratia #dbg1 de pra$e/9atione sanctorum en de dono p]sev]antiae #dbh ( #dbi4 ,augu/9us maakt ond]s*eid tuss*5 praesci5tia en pra$e/9atio4 ,g5e is ruim] dan deze4 ,pra$e/9asse e/ hoc praescisse1 quod 7,deus7 fu]at ipse facturus1 de dono p]sev4 #ah4 de pra$4 sanct4 #aj4 #ai4 ,de pra$e/9atie is niets &]s dan praesci5tia scilicet et praep>atio b5eficiorum ,dei1 quibus c]tissime lib]antur quicunque lib]antur1 de dono p]s4 #ad4 ,deze pra$e/9atie ges*i$t niet na> v]di5/e ( wa>digheid ma> uit l\t]e g5ade2 niet om ma> tot het gelo(1 non eliguntur quia cr$id]unt s$ eliguntur ut cr$ant1 de pra$4 sanct4 #ag4 ,alle m5s*5 w>5 imm]s gelk1 e5e massa damnata1 de civ4 ,,xiv #bf4 de pra$4 sanct4 #h4 de nat4 et gr4 #d4 #h enz4 ,vooral komt dit uit 9 de pra$e/9atie van jonge k9d]51 van wie er sommig5 zond] doop v]lor5 gaan en &]5 door d5 doop beh\d5 word51 de pra$4 sanct4 #ab4 ,en*ir4 #ih4 ,de pra$e/9atie heeft ha> e5ige oorzaak 9 d5 s\v]e95 wil ,gods1 9 zne absolute vrma*t4 ,h is niem& iets s*uldig1 en kan re*tva>dig all5 v]doem51 ma> na> zn welbehag5 maakt ,h het e5e vat t] e]e en het &]e t] one]e1 de pra$4 sanct4 #h4 ,naa/ de pra$e/9atie komt dus de reprobatie te /aan4 ,augu/9us rek5t deze me]mal5 tot de pra$e/9atie4 ,h spreekt van e5 pra$e/9>e ad aet]nam mortem1 de an4 et ejus orig4 ,,iv #aj4 de civ4 ,,xxii #bd1 van pra$e/9ati ad sempit]num int]itum1 9 ,joh4 ,ev4 tract4 #dh1 van mundus damnationi pra$e/9atus1 ib4 #aaa1 van ,judas als p]ditioni pra$e/9atus1 ib4 #ajg enz4 ,de tek/ #a ,tim4 #b3d w]d da>om door ,augu/9us 9 bep]kt5 z9 en op v]s*ill5de wze v]kla>d1 ,en*ir4 #ajc4 de corr4 et gr4 #ad4 ,mee/al e*t] wordt pra$e/9atie opgevat als voorbes*ikk+ t] zaligheid4 ,b het go$e is er pra$e/9atie noodig1 b het kwade is praesci5tia voldo5de1 (s*oon deze to* ook we] niet l\t] passief1 do* actief wordt opgevat4 ,want ,god v]ord9e]t niet op dezelfde wze tot het v]d]f en tot de da>toe leid5de middel51 nl4 de zond51 als ,h v]ord9e]t tot de zaligheid en tot de middel51 die da>toe /rekk54 ,de pra$e/9atie is nl4 b ,augu/9us altd e5e pra$e/9atio adaequata1 d4 i4 tot de zaligheid en da>om ook tot de g5ade4 ,tot de pra$e/9ati behoor5 ook z1 die nu nog niet geloov5 ( zelfs nog niet gebor5 zn4 ,ma> hun getal /aat va/ en is onv]&]lk4 ,9 d5 td kom5 z tot ,*ri/us1 ontvang5 d5 doop1 het gelo( en bov5al ook het donum p]sev]antiae4 ,want dit wordt alle5 aan de pra$e/9ati ges*onk54 ,( iem& gepra$e/9e]d is1 kan h alle5 da>uit wet51 dat h t5 e9de toe volh>dt4 ,want ,god heeft 9 de k]k sommig5 opg5om5 die niet v]kor5 zn en niet volh>d51 opdat de pra$e/9ati zi* niet v]heff5 en vals*e ru/ z\d5 zoek51 de corr4 et gr4 #ac4 ,wa>om ,god nu sle*ts sommig5 beh\dt en &]5 v]lor5 laat gaan1 is e5e geheim5is4 ,onre*tva>dig is het niet1 want ,h is niem& iets s*uldig4 ,de reprobatie is e5 daad van g]e*tigheid1 gelk de pra$e/9atie e5 daad van g5ade 04 ,9 beide maakt ,god zne deugd5 op5ba>1 de civ4 ,,xiv #bf1 cf4 ,wigg]s1 ,i #bij f4 ,s*wane ,,ii #eeg f4 ,baltz]1 ,des h4 ,aug4 ,lehre b] ,prde/4 und ,reprob4 ,wi5 #ahga4 ,rottmann]1 ,d] ,augu/9ismus4 ,mn*5 #ahib4 #d4 ,het pelagianisme w]d tegelk met het ne/orianisme v]oordeeld op het concilie te ,efese #dca4 ,de /rd tuss*5 de volgel+5 van ,augu/9us1 ,prosp]1 ,hil>ius1 d5 anonym5 s*rv] van de vocatione omnium g5tium1 ,lucidus1 ,fulg5tius e4 a41 en de ,semipelagian51 ,cassianus1 ,fau/us van ,reji1 d5 ong5oemd5 s*rv] van het veelbesprok5 boek ,pra$e/9atus1 dat 9 de vfde eeuw ont/ond en door d5 ,jesuit ,sirmond 9 #afdc w]d uitgegev51 ,g5nadius1 ,v9c5tius van ,l]9um e4 a4 kwam e]/ op de ,synode van ,orange #ebi tot e5e besliss+4 ,hi] w]d aan de e5e zde duidelk gele]d1 dat de gans*e m5s* door de zonde van ,adam b$orv5 is1 c4 #a4 #b1 van zi*zelf niets heeft dan m5dacium et peccatum1 c4 #bb1 en dat beide initium en augm5tum fidei te dank5 is niet aan onszelv51 aan onze natuurlke kra*t51 aan onz5 vren wil1 ma> aan de g5ade1 aan de infusio1 op]atio1 inspiratio1 illum9atio van d5 ,h4 ,gee/ 9 ons1 die onz5 wil buigt 7corrig5s7 van ongelo( tot gelo(1 c4 #c-h4 ,ma> aan d5 &]5 kant wordt van d5 vren wil alle5 gezegd1 dat h door de zonde v]zwakt1 infirmatum1 att5uatum is1 c4 #h4 #ac4 #be1 dat alle g$oopt5 door de 9 d5 doop ontvang5 g5ade1 ,*ri/o auxiliante et coop]ante1 kunn5 en moet5 v]vull51 si fidelit] labor>e volu]9t1 hetge5 tot de zaligheid behoort1 c4 #ac4 #be2 en wordt er voorts van de absolute pra$e/9atie1 de gratia irresi/ibilis1 de p>ticul>iteit d] g5ade geheel gezweg54 ,deze onbesli/heid w]kte s*adelk4 ,duidelk kwam dit uit 9 d5 ,gotts*alks*5 /rd4 ,vel5 /ond5 to5 re$s op semipelagiaans* ( pelagiaans* /&punt1 ,h9km>1 ,rhabanus1 ,erig5a1 en behaald5 op de synode van ,qui]zy #hec de ov]w9n+4 ,ma> er w>5 ook tal van gele]de mann51 die zi* vol/rekt niet v9d5 kond5 9 de v]oordeel+ van ,gotts*alk en de uitsprak5 van ,qui]zy4 ,da>toe behoord5 ,prud5tius1 ,remigius1 ,ratramnus1 ,lupus e4 a42 z v]d$igd5 e5e gem9a pra$e/9atio2 de pra$e/9atio ad gloriam is zond] e5ige v]di5/e1 ges*i$t niet om praevisa fides1 m]ita1 ma> is oorzaak van de pra$e/9atio ad gratiam1 fidem1 m]ita enz42 de pra$e/9atio ad damnationem e*t] sluit niet op die wze de pra$e/9atio ad peccata 91 ma> is1 al?ans als reprobatio positiva1 van de praesci5tia en p]missio d] zond5 afhankelk4 ,v&a> dat #a ,tim4 #b3d nog bep]kt w]d opgevat1 niet van alle m5s*5 ho(d voor ho(d ma> van vele ( all]lei m5s*5 w]d v]/aan1 en dat het ong]md w]d gea*t1 dat ,*ri/us voor alle m5s*51 dus ook voor de ,heid551 die nooit van ,hem hoor51 en zelfs ook voor d5 m5s* d] zonde1 d5 anti*ri/1 z\ hebb5 voldaan4 ,op dit /&punt /ond ook nog de synode van ,val5ce #hee4 ,cf4 ,h4 ,s*rrs1 ,d] ,/reit b] die ,prde/4 9 ,,ix ,jahrh4 ,freiburg #ahhd4 ,niemeer1 ,de /rd ov] de le] d] pra$e/4 9 de #i;de eeuw1 ,gron4 #ahhi4 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,iii #dbh f4 ,d5z+]1 n4 #bhc sq4 ,en dit is 9 ho(dzaak ook nog het /&punt d] s*ola/iek4 ,de pra$e/9atio ad mortem wordt lief/ niet met dez5 naam g5oemd1 omdat het dan zoo li*t d5 s*n krgt1 dat ze als e5 middel de pra$e/9atio ad peccata meebr5gt1 ma> ze wordt gewoonlk beh&eld ond] d5 naam van reprobatio2 soms wordt deze dan 9 negatieve en positieve ond]s*eid52 de e]/e is ante praevisa m]ita en e5e daad van s\v]e9iteit1 de twe$e is e*t] afhankelk van en volgt op de praesci5tia en het besluit tot toelat+ van de zond54 ,v&a> dat #a ,tim4 #b3d nog 9 bep]kt5 z9 wordt opgevat1 en e5e b5evol5tia ,dei univ]salis1 en e5e algeme5e voldo5+ van ,*ri/us nog niet wordt gele]d1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dj en #da met de comm4 van ,?omas1 ,bonav5tura1 ,scotus1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ai en #bc4 c4 ,g5t4 ,,iii #afc4 ,ma> het nom9alisme1 de afwz+ van de ,re=matie en het jezuitisme hebb5 de ,rooms*e k]k en !ologie hoe lang] hoe v]d] van ,augu/9us en ,paulus v]wd]d4 ,rome sloeg de roep/em tot h]vorm+ niet /raffeloos 9 d5 w9d en /elde te ,tr5te het volg5de dogma va/3 #a door de zonde is het lib]um arbitrium wel viribus att5uatum et incl9atum1 ma> niet amissum et ext9ctum1 ,trid4 sess4 #f cap4 #a en c4 #e2 de m5s* kan vr de ju/ificatio nog vele natuurlke d+5 do51 die vol/rekt ge5 zonde ma> wa>lk go$ zn1 ib4 c4 #g4 #b4 ,tot het go$e 9 bov5natuurlk5 z91 tot gelo(1 hoop1 liefde1 tot de ju/ificatio1 tot het v]w]v5 van het eeuwige lev5 is de door de erfzonde van de dona sup]addita b]o(de1 natuurlke m5s* niet 9 /aat4 ,da>toe behoeft h me] dan de vires naturae en legis doctr9a1 nl4 de div9a gratia1 de praev5i5s ,spiritus ,sancti inspiratio1 ib4 c4 #a-c4 #c4 ,deze gratia div9a wordt b de k9d]5 d] geloovig5 ges*onk5 9 d5 doop1 en be/aat b de volwass55 da>91 dat ,god h5 objectief roept door het evangelie en subjectief hun h>t aanraakt p] ,spiritus ,sancti illum9ationem4 ,deze g5ade is onv]di5d1 praev5i5s1 gratia gratis data1 ib4 cap4 #e4 #d4 ,deze g5ade is e*t] niet onw$]/&elk4 ,z wekt d5 m5s* wel op1 helpt en beweegt hem1 en maakt hem ges*ikt om zi* te w5d5 tot zne ju/ificatio1 en tot vre toe/emm+ aan de g5ade2 ma> h kan de inspiratie des ,h4 ,gee/es beide recip]e en abjic]e1 ib4 cap4 #e4 ,indi5 h deze g5ade aanneemt1 en door ha> opgewekt en bewog5 met ,god m$ew]kt en zi* door de zev5 praep>ationes ges*ikt maakt en voorb]eidt1 se disponat ac praep>et1 voor de ju/ificatio1 dan ontvangt h deze 9 d5 doop uit g5ade en alle5 volg5s e5 door de s*ola/iek zoo g5oemd m]itum ex congruo1 ib4 cap4 #f en #h en c4 #d4 #e4 ,de gratia infusa d] ju/ificatio blft we]/aanba> en v]liesba>1 ma> aang5om5 en bewa>d1 /elt z 9 /aat om go$e w]k5 te do5 en volg5s e5 m]itum ex condigno het eeuwige lev5 te v]di551 ib4 c4 #i-af4 #f4 ,hi]m$e 9 ov]e5/emm+ heeft ,rome ,augu/9us' le] van de absolute pra$e/9atio besli/ v]worp54 ,z heeft e*t] da>b /e$s d5 naam van ,augu/9us v]m$51 van zne le] b zne aanhang]s e5e c>icatuur gemaakt en deze v]oordeeld4 ,het bov5g5oemde boek ,pra$e/9atus /elt het voor1 als( er 9 de vfde eeuw 9 ,gallie e5e secte van ultra-pra$e/9atian5 be/aan _h1 en geeft het ,augu/9isme we] 9 p>adoxe /ell+51 die ge5 volgel+ van ,augu/9us ooit heeft gele]d1 ,h>nack ,,iii #bbe f4 ,en ev5zoo is 9 ,gotts*alk1 ,bradw>d9a1 ,wiclif1 ,hus1 ,bajus1 ,jans5ius1 ,quesnel ond] e5 vals*5 naam het e*te ,augu/9isme v]oordeeld1 ,d5z+] ,en*ir4 #dgg sq4 #hha sq4 #iff sq4 #abaf sq4 ,h>nack ,,iii #fbh-fdj4 ,het ,trid5t9um spreekt zi* ze] voorzi*tig ov] de pra$e/9atie uit4 ,e5]zds s*nt het e5e v]kiez+ te le]51 want het zegt1 dat niem& 9 dit lev5 mag va//ell5 se omn9o esse 9 num]o pra$e/9atorum1 want alle5 uit speciale op5b>+ kan m5 wet5 quos ,deus sibi eleg]it1 ,,vi cap4 #ab en c4 #ae4 #af4 ,ma> aan de &]e zde le]t het uitdrukkelk1 dat ,*ri/us gezond5 is1 opdat omnes adoptionem filiorum recip]5t1 dat ,h voor all5 voldaan heeft1 ,,vi cap4 #b en #c1 dat de m5s* de g5ade aannem5 ( v]w]p51 beh\d5 ( v]liez5 kan1 en v]oordeelt de le]3 ju/ificationis gratiam non nisi pra$e/9atis ad vitam cont+]e2 reliquos v]e omnes qui vocantur voc>i quidem s$ gratiam non accip]e utpote div9a pote/ate pra$e/9atos ad malum1 ib c4 #ag1 als( dit laat/e w$] door iem& en z w]d gele]d6 ,de k]k laat deze beide reeks5 van uitsprak5 onv]zo5d naa/ elk&] /aan2 ma> de !ologie heeft /e$s en op all]lei wze e5e ov]e5/emm+ beproefd4 ,voore]/ le]5 bna alle ,rooms*e !olog51 dat ,god voluntate antec$5te all] zaligheid wil en da>om ook ,*ri/us voor all5 heeft lat5 voldo52 deze voluntas antec$5s /rekt zi* zelfs tot de ong$oopt /]v5de k9d]5 en tot de ,heid55 uit4 ,ma> na> zne voluntas consequ5s1 die rek5+ h\dt met het go$e ( sle*te gebruik dat de m5s*5 van hun vrheid en van de g5ade mak51 wil ,god niet de zaligheid van all54 ,de pra$e/9atio wordt hi] 9 d5 beg9ne re$s van de praesci5tia afhankelk4 ,v]volg5s is all5gs ond] h5 opgekom5 en algeme5 aang5om5 het ond]s*eid tuss*5 de pra$e/9atio complete en incomplete sumpta1 adaequata en inadaequata4 ,ond] de e]/e wordt v]/aan de pra$e/9atie beide ad gratiam et ad gloriam2 ond] de laat/e die1 welke op ne van beide betrekk+ heeft4 ,de b$oel+ van deze ond]s*eid+ is1 dat de pra$e/9atio ad gratiam en die ad gloriam niet onafs*eidelk v]bond5 zn2 m5 kan de pra$e/9atio ad gratiam deela*tig zn en de g5ade des gelo(s en d] re*tva>digmak+ ontvang5 hebb5 en to* deze we] v]liez5 en zoo v]/ok5 zn van de pra$e/9atio ad gloriam4 ,deze s*eid+ 0 aan de ,middeleeuws*e !olog51 ,anselmus1 ,lomb>dus1 ,?omas enz4 onbek5d1 wordt nog door sommig5 be/r$5 ma> dr+t hoe lang] hoe v]d] door4 ,wat nu de pra$e/9atio ad primam gratiam betreft1 deze heet b all5 9 teg5/ell+ met het pelagianisme onv]di5d1 ,rom4 #i3af1 ,joh4 #f vs4 #dd2 ze ges*i$t niet ob praevisa m]ita2 ook is z 9 teg5/ell+ met het semipelagianisme voorafga&e aan d5 wil des m5s*51 gratia praev5i5s1 praec$5s4 ,omdat nu de pra$e/9atio ad primam gratiam de aanvang is van de pra$e/9atio completa ( adaequata1 kan er gezegd word51 dat de geheele pra$e/9atio g5ade is en onv]di5d1 wl ze is gratuita 9 causa1 t]wl ze b de ,?omi/5 gratuita 9 se is4 ,ma> dit sluit niet uit1 dat deze pra$e/9atio ad primam gratiam en tot elke volg5de g5ade niet e5e zek]e orde volg5 z\2 volg5s ,mol9a heeft ,god door de sci5tia m$ia vooruitgezi51 dat sommige m5s*5 van de telk5s aangebod5 g5ade e5 go$ gebruik z\d5 mak5 en heeft di5ov]e5kom/ig de uitdeel+ d] g5ade beslot54 ,ook heeft ,h vooruitgezi51 dat de heilig5 door hun geb$5 ( door m]ita de congruo voor &]5 de g5ade v]w]v5 z\d51 en di5ov]e5kom/ig beslot5 ze dez5 te s*5k54 ,iem& kan niet voor zi*zelv5 de pra$e/9atio ad primam gratiam v]di551 ma> de heilig5 kunn5 het wel voor &]51 en bov5al is ,*ri/us causa no/rae pra$e/9ationis4 ,de pra$e/9atio ad gloriam is volg5s de ,augu/9ian5 en ,?omi/5 zooals ,sylvius1 ,?oma1 ,salmantic5ses1 ,gonet1 ,gotti1 ,billu>t1 ,alv>ez1 ,lemos1 ,g\d9 enz41 en ook volg5s ,bell>m9us en ,su>ez wel absoluut2 ,god heeft e]/ beslot5 om aan sommig5 de zaligheid te s*5k5 vr en afgezi5 van alle v]di5/5 en da>na beslot51 h5 door de g5ade zoo te bew]k51 dat z die zaligheid door hunne w]k5 kond5 v]di554 ,ma> de ,mol9i/51 ,mol9a1 ,val5tia1 ,vasquez1 ,tann]1 ,lessius1 ,becanus1 ,petavius1 ,lapide enz4 v]d$ig5 de pra$e/9atio ad gloriam po/ praevisa m]ita4 ,wat e9delk de reprobatio aangaat1 zn de ,augu/9ian5 en ,?omi/5 v]deeld2 sommig5 sluit5 zi* geheel b ,augu/9us aan1 zn infralaps>is* en lat5 het besluit d] v]w]p+ volg5 op de erfzonde en op deze alle51 zoodat de reprobatie e5e ju/a d]elictio 9 eadem massa is 7,gonet1 ,gotti1 ,gazzaniga72 &]5 ond]s*eid5 tuss*5 e5 negatief ma> absoluut decreet1 om aan sommig5 de zaligheid niet te s*5k51 en e5 &] besluit1 om de g5ade te on?\d51 de zonde toe te lat51 en te /raff5 7,alv>ez1 ,e/ius1 ,sylvius1 ,salmantic5ses72 nog &]5 v]/aan ond] het besluit d] v]w]p+ niets dan d5 wil ,gods1 om toe te lat51 dat sommig5 door eig5 s*uld v]lor5 gaan 7,billu>t1 ,g\d971 cf4 ,c4 ,pes*1 ,praelect4 ,,ii #bag sq4 ,jans51 ,prael4 ,,iii #aga sq4 ,ma> teg5 h5 /aan de ,mol9i/5 ov]1 die de zoog5aamde reprobatio negativa1 d4 i4 e5 absoluut1 aan de zonde voorafga&1 s\v]e9 besluit1 geheel v]w]p5 en le]51 dat ,god voluntate antec$5te all] zaligheid wil1 en voorts alle5 e5e reprobatio positiva aannem51 d4 i4 e5 besluit ,gods1 om h51 wi] zonde en ongelo( ,h vooruitgezi5 heeft1 eeuwig te /raff54 ,de reprobatio is dus 9 elk opzi*t po/ praevisa m]ita1 en dan volg5s enkel5 zooals ,h9km> nog alle5 e5e pra$e/9atio d] /raf voor de goddelooz51 ma> niet van de goddelooz5 voor de /raf4 ,cf4 ,bell>m9us1 de gr4 et lib4 arb4 ,,ii c4 #i-ae4 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 ,i tract4 #a c4 #ad-af4 ,petavius1 de ,deo1 #a4 ,x4 ,!ol4 ,wirceb4 ed4 #c ,p>is4 #ahhj ,,iii #aha-bhe4 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae1 geheel ,tom4 ,,ii4 ,daelman1 ,!ologia ,i p4 #aii-caf4 ,s*wetz1 ,!ol4 dogm4 ,,ii #aba4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 ,,ii #afe-bbf4 ,jans51 ,prael4 !ol4 ,,ii #ace-agg4 ,sim>1 ,dogm4 p4 #eef-egf enz4 #e4 ,de ,re=matie g+ tot ,paulus en ,augu/9us t]ug en vond 9 de beld5is van ,gods vrma*tige v]kiez+ de kra*t1 om teg5 het pelagianisme d] ,rooms*e k]k op te tr$54 ,alle ,h]vorm]s w>5 hi]9 e5/emmig4 ,lu!r le]de en v]d$igde de pra$e/9atie 9 d5 e]/5 td ev5 /]k als ,zw+li en ,calvn4 ,h heeft ha> ook nimm] h]roep51 al is het ook1 dat h lat] teg5 de ,w$]doop]s me] en me] nadruk legde op de op5b>+ ,gods 9 woord en sacram5t1 ,j4 ,mll]1 ,lu!ri de pra$e/4 et lib4 arb4 doctr9a #aheb4 ,s*weiz]1 ,die prote/4 ,c5traldogm5 ,i #eg-id4 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,i #afe f4 #bhf f4 ,,ii #cb f4 ,web]1 ,lu!rs ,/reits*rift de s]vo arbitrio1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahgh ,s4 #bbi-bdi4 ,max ,/aub1 ,das ,v]hltniss d] m5s*l4 ,will5sfreiheit zur ,gotteslehre bei ,lu!r u4 ,zw+li1 ,zuri* #ahid4 ,melan*ton le]de e]/ volkom5 hetzelfde1 ,loci ,comm4 #aeba1 cap4 de hom9is viribus adeoque de lib]o arbitrio1 en ook 9 zn comm4 op ,rom4 #i1 ma> kwam s$]t #aebg en 9 de lat]e uitgav5 d] ,loci van #aece af en 9 de ,conf4 ,aug4 v>iata van #aedj1 tot e5e /e$s v]d]e afwk+ van de pra$e/9atie en tot e5 op5 beld5is van het syn]gisme1 ,s*weiz] ,i #cha f4 ,dit syn]gisme w]d ev5als het univ]salisme van ,sam4 ,hub] door de e*te ,lu!ran51 zooals ,flacius1 ,wig&1 ,amsdorf1 ,hes%usius e4 a4 besli/ v]worp51 ,frank1 ,!ol4 d] ,concordi5=mel ,,iv #aeb4 ,art4 ,syn]g4 9 ,h]zog4 ,en de ,=mula concordiae sprak zoo /]k mogelk uit1 dat de m5s* van nature onbekwaam is tot e5ig gee/elk go$ en dat het gelo( 9 vol/rekt5 z9 e5e gave ,gods is4 ,dit _h er toe moet5 leid51 om ook de absolute pra$e/9atie te aanva>d54 ,ma> 9 ,lu!r woonde van d5 aanvang af to* e5 e5igsz9s &]e gee/ dan 9 ,zw+li en ,calvn4 ,de beld5is d] pra$e/9atie ru/te b hem alle5 op an?ropologis*e grond51 op het diep b$]f d] zonde en de onma*t van d5 m5s*4 ,als de m5s* ma> ge5 v]di5/e _h en alle5 van de g5ade afh+1 s*e5 er g5oeg g$aan4 ,lu!r v]me$ da>om hoe lang] hoe me] de speculatieve le] d] pra$e/9atie1 de voluntas b5eplaciti1 d5 v]borg5 ,god1 hield zi* aan de b$i5+ van woord en sacram5t1 aan welke de g5ade gebond5 is1 en /elde d5 univ]seel5 heilswil ,gods1 voluntas signi1 /e$s me] op d5 voorgrond4 ,h zag de v]&]+ van ,melan*ton 9 zake dit le]/uk zwg5d aan1 en bleef /aan b de le] van de re*tva>dig+ uit het gelo(4 ,de pra$e/9atie _h ge5 zelf/&ige !ologis*e beteek5is2 ze 0 van secundair belang4 ,de syn!tis*e me?ode 9 deze le] w]d be/r$52 m5 volgde de analytis*e1 van ond]5 op2 m5 leidde ha> niet af uit de idee ,gods ma> alle5 uit d5 toe/& van d5 m5s*1 ,s*weiz]1 ,i #cih4 #dde4 #dff4 ,v&a> dat het syn]gisme van ,melan*ton nog wel be/r$51 ma> langzam]h& ook de pra$e/9atie zelve t] zde ge/eld w]d4 ,hes%usius bra*t teg5 ,calvn en ,beza re$s 91 dat hun le] e5 fatum invo]de en ,god tot auteur d] zonde maakte #aefj-fa4 ,m>ba* trad 9 #aefa te ,/rassburg teg5 ,zan*ius op4 ,&reae le]de nog wel e5e v]kiez+1 wi] oorzaak alle5 lag 9 ,gods g5ade1 ma> hield zi* ov]ig5s aan de pr$ik+ van het evangelie en bleef b de twe$e oorzak51 gelo( en ongelo( /aan1 ,s*weiz]1 ,i #dgg f4 ,de ,=mula concordiae le]t zoo besli/ mogelk het s]vum arbitrium ma> laat de absolute en p>ticuli]e pra$e/9atie ru/5 en h\dt zi* aan d5 univ]seel5 en ern/ig5 wil van ,god 9 het evangelie4 ,ze loo*5t de electie niet1 ze roept ook de praesci5tia niet tot hulp1 ze is het nog e5s met het ubi et qu&o visum e/ ,deo d] conf4 ,aug42 de v]kiez+ is onvoorwa>delk en heeft ha> oorzaak alle5 9 ,gods wil4 ,ma> ze v]e5zelvigt electie en pra$e/9atie1 ze laat de reprobatie afhang5 van de praesci5tia2 en nadat ze de electie heeft gele]d1 voegt ze er t]/ond aan toe1 uit vrees voor all]lei geva> ( misbruik1 dat m5 niet beproev5 moet om ov] dat v]borg5 besluit te specule]51 ma> dat m5 d5 raad ,gods bes*\w5 moet 9 ,*ri/us1 9 het evangelie1 welks pr$ik+ univ]seel is en ern/ig1 en dat de oorzaak van het v]d]f alle5 's m5s*5 ongelo( is4 ,god wil dat all5 zalig word52 ,h wil niem&s zonde en niem&s dood4 ,na de ,=mula concordiae1 vooral ook 9 d5 /rd teg5 ,hub]s univ]salisme1 kwam ond] de ,lu!rs*51 zooals ,g]la*1 ,hunnius1 ,lys]1 de voor/ell+ op1 dat ,god voluntate antec$5te all] zaligheid wil1 ma> voluntate consequ5te alle5 de zaligheid van h51 wi] gelo( en zaligheid h vooruit _h gezi54 ,teg5 het e9de d] eeuw wordt /e$s besli/] tuss*5 praesci5tia en pra$e/9atio ond]s*eid51 de pra$e/9atie is gelk aan de electie1 en is afhankelk van ,*ri/us' v]di5/e1 de oorzaak d] v]w]p+ ligt 9 's m5s*5 zonde4 ,de ,saksis*e visitatie>tikel5 van #aeib1 door ,hunnius opge/eld1 en de ges*rift5 van ,hunnius de provid5tia dei et aet]na pra$e/9atione #aeig en de lib]o arbitrio #aeih le]5 dit duidelk4 ,de bemiddel+ wordt gezo*t 9 d5 ern/1 wa>m$e de natuurlke m5s* van de middel5 d] g5ade gebruik mak5 kan1 ,s*weiz] ,i #ebf-ehe4 ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,pr4 ,,ii #a-gi4 ,ma> b deze le] kond5 de ,lu!rs*5 niet blv5 /aan4 ,to5 op de ,synode te ,dordre*t de ,remon/rant5 v]oordeeld w>51 voeld5 z zi* hoe lang] hoe me] tot dez5 aangetrokk54 ,(s*oon de ,g]e=me]d5 altd tuss*5 ,lu!rs*5 en ,remon/rant5 ond]s*eid maakt51 oordeeld5 de e]/5 /e$s me]1 dat 9 de ,remon/rant5 hun eig5 le] v]oordeeld 01 ,s*weiz]1 ,c5tr4 ,,ii #bjf f4 ,de ,lu!rs*e !olog5 d] #ag;e eeuw nad]d5 de ,remon/rants*e beld5is4 ,z le]5 e]/ e5e voluntas ,dei antec$5s1 welke ,*ri/us voor all5 /]v5 de$1 all] zaligheid wil en dan all5 het evangelie aanbi$t1 en da>na e5e voluntas consequ5s1 welke de zaligheid w]kelk besluit te s*5k5 aan h51 quos 9 ,*ri/um f9alit] cr$ituros esse praevidit1 en het v]d]f b]eidt aan h51 die de g5ade f9alit] we]/aan1 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,,iii p4 #a-gd4 ,hollaz1 ,exam5 !ol4 p4 #ehe-fdi4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 loc4 ,,vii ,s*mid1 ,dogm4 d] ev4 lu?4 ,k4 #aif f4 ,9 #agbd v]kla>de ,mo%eim1 dat de #e artikel5 van de ,remon/rant5 de zuiv]e ,lu!rs*e le] behelsd51 ,s*weiz]1 ,,ii #baj4 ,het pietisme1 rationalisme1 supranaturalisme en heel de gee/esri*t+ d] a*tti5de eeuw 0 de le] d] pra$e/9atie niet g5eg52 de voluntas antec$5s v]drong de voluntas consequ5s geheel en al2 en ond] de pra$e/9atie w]d niets &]s v]/aan1 dan het algeme5e besluit ,gods1 om de m5s*5 door het gelo( 9 ,*ri/us te zalig51 ,wegs*eid]1 ,in/4 !ol4 #adg4 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,,iii #abg f4 ,re9h>d1 ,dogm4 #dci f4 ,h]d] a*tte het e5 geluk1 dat de /rd ov] de g5ade 9 d5 /room d] v]getelheid begrav5 0 en riep uit3 ,v]dorr5 msse die ,h&1 die ihn je d>aus h]vorhebt1 ,vom ,gei/ des ,*ri/4 #aed4 ,leibniz sp&e zi* nog 91 om de wilsvrheid met de pra$e/9atie te v]e5ig51 ,ti*l]1 ,!ol4 des ,leibniz ,i #ceg f4 ,ma> ,kant sprak op5 uit1 dat de m5s* nog e5e moralis*e ,anlage _h en dus kon wat h moe/1 ,religion1 ed4 ,ros5kranz #ej f4 #f4 ,t]wl de ,lu!rs*5 het oorspronkelk /&punt van ,lu!r en van geheel de ,re=matie me] en me] prsgav51 zn de ,g]e=me]d5 da>aan getr\w geblev52 de oorzaak d] s*eur+ is dus niet b h5 te zoek54 ,zw+li le]de de pra$e/9atie zoo besli/ mogelk1 niet alle5 op an?ropologis*e grond5 ma> ook vooral op !ologis*e grond51 aan het wez5 ,gods ontle5d1 ,anamnema de ,provid5tia1 ,op]a ,,iv #gi sq4 ,calvn sprak 9 de e]/e uitgave zn] ,in/itutie nog ze] za*t en bes*eid51 ma> kwam door zne /udie van d5 brief aan de ,rome951 ,april #aech-aeda 9 ,/rassburg1 tot /e$s besli/] beld5is1 zo[el t5 aanzi5 van 's m5s*5 onvrheid1 ,,ii c4 #b1 als t5 opzi*te van de v]kiez+1 ,,iii c4 #ba sq4 ,hoewel zi* wa*t5d voor de p>adox5 van ,lu!r en ,zw+li en soms de pra$e/9atie me] ond]/ell5d dan le]5d1 bv4 9 d5 ,cate*4 ,ecclesiae ,g5ev4 met voorr$e aan d5 coetus van ,oo/friesl&1 b ,niemey] ,conf4 ,ref4 #abc sq41 trad h to* met kra*t voor ha> op1 wa> ze ontk5d en be/r$5 w]d4 ,h v]d$igde ze teg5 ,alb4 ,pighius van ,kamp5 9 zn ges*rift3 ,def5sio sanae et or?odoxae doctr9ae de s]vitute et lib]atione humani arbitrii #aedc4 ,teg5 ,bolsec s*reef h de aet]na ,dei pra$e/9atione #aeeb4 ,teg5 ,rome ri*tte h zn ,acta ,synodi ,trid5t9ae cum antidoto #aedg4 ,en h ru/te niet1 voordat zne le] 9 geheel het re=matoris* ,zwits]l&1 bepaaldelk 9 ,zuri*1 wa> ,bull+] e5e gematigde1 infralaps>is*e opvatt+ voor/ond1 +ang gevond5 _h1 ,s*weiz]1 ,c5tr4 ,i #bee-bib4 ,door ,calvn is de le] d] pra$e/9atie opg5om5 9 de beld5is van alle ,g]e=me]de k]k54 ,to* is er van d5 beg9ne af groot v]s*il gewee/ 9 de wze van voor/ell+1 zo[el 9 de confessies als ond] de !olog54 ,afg$a*t van de ,repetitio ,anhalt9a van #aegi b ,niemey]1 p4 #fch1 de confessio ,sigismundi van #afac1 ib4 #fej1 het colloquium ,lipsi5se van #afca1 ib4 #ffa sq4 #ffd sq41 welke de ,g]e=me]de le] sle*ts onzuiv] t]uggev51 is er ond] de beld5iss*rift5 e5 onmisk5ba> v]s*il4 ,de ,cate*ismus ,g5ev5sis van ,calvn spreekt heel niet ov] de pra$e/9atie2 de ,heidelb4 ,cate*ismus maakt van de v]kiez+ ma> ev5 gewag1 vr4 #eb1 #ed2 de ,anglikaans*e confessie spreekt alle5 van pra$e/9atio ad vitam en geeft ha> tot object eos quos 7,deus7 9 ,*ri/o elegit art4 #g2 de ,confessio ,helv4 ,,ii van ,bull+] art4 #aj en de ,conf4 ,scotic4 ,i art4 #h sprek5 ongeve] 9 gelk5 gee/2 de ,confessio ,gallic4 art4 #ab en ,belgica art4 #ah en de ,=mula cons4 ,helv4 #d-f zn besli/ ma> sob] en infralaps>is*2 het /r5g/ en mee/ calv9i/is* lat5 zi* uit de cons5sus ,g5ev5sis1 de canones van ,dordre*t1 de ,lambe? articles opge/eld door ,dr4 ,:itak] #aeie1 b ,s*aff1 ,cre$s ( ,*ri/4 ,,iii #ebc1 de ,i]s*e artikel5 van #afae1 ib4 #ebf1 de ,we/m9/] ,confessie c4 #c4 ,en ev5zoo is er groot ond]s*eid ond] de !olog54 ,er w>5 er altd1 die de le] d] pra$e/9atie1 uit vrees voor misbruik beh&eld5 a po/]iori1 van b5$5 op1 ,trigl&1 ,k]ck4 ,ges*4 #gi1 #hd1 #he v4 #ib v4 #ii4 ,ze hield5 me] van de me?ode1 om op te klimm5 uit het gevolg tot de oorzaak1 uit de vru*t tot d5 wortel1 en om uit het gelo( en de beke]+ tot de v]kiez+ te besluit5 en deze dan aan te w5d5 tot troo/ en v]zek]+1 dan dat z apriori uit de idee ,gods de pra$e/9atie en electie afleidd54 ,da>toe behoord5 vooral ,bull+]1 ,urs9us1 ,olevianus1 ,boqu9us1 ,hyp]ius1 ,sohnius e4 a41 ,heppe ,dogm4 des d4 ,prote/4 ,,ii #a-gi1 ,goosz51 9 zne beide w]k5 ov] d5 ,heidelb4 ,cate*4 #ahij en #ahic4 ,dr4 van 't ,ho(t1 ,de ,!ol4 van ,h4 ,bull+] #ahhh1 cf4 mn art4 ,calv4 en ,g]ef41 ,vre ,k]k1 ,febr4 #ahic4 ,ma> dit is ge5 v]s*il 9 soort en 9 beg9sel4 ,al de g5oemde !olog5 hebb5 me]mal5 duidelk en onomwond5 hun in/emm+ met de ,calv9i/is*e le] d] pra$e/9atie betuigd1 ,trigl&1 ,k]ck4 ,ges*4 #ei-gi4 ,s*weiz]1 ,c5tr4 ,i passim1 cf4 ,,ii #aaj4 ,omgeke]d wild5 ook de ,calv9i/5 t5 all5 tde sob]heid en voorzi*tigheid 9 de beh&el+ van dit le]/uk4 ,calvn bra*t ze 9 d5 cate*4 ,g5ev4 niet t] sprake4 ,dordt1 canones ,i #ab1 #ad en ,we/m9/]1 conf4 c4 #d #h wa>s*uw5 teg5 dele en nieuwsgi]ige ond]zoek+54 ,vele !olog5 beh&eld5 9 d5 e]/5 td de le] d] v]kiez+ niet 9 d5 locus de ,deo ma> 9 d5 locus de salute1 ,calvn zelf1 ,in/4 ,,iii c4 #ba-bd4 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 #aehj p4 #bbi4 ,sohnius1 ,op4 ,i #bef4 ,,ii #db4 ,musculus1 ,loci ,comm4 cap4 #bd4 ,heid4 ,cate*4 vr4 #ed4 ,conf4 ,belg4 art4 #af4 ,gall4 art4 #ab enz4 ,z volg5 dus e]/ de orde van d5 apo/el ,paulus1 die uit de le] d] zonde en d] g5ade 9 ,rom4 #i-aa tot de v]kiez+ op/gt en ook 9 ,ef4 #a3c uitgaat van de zeg5+5 van ,*ri/us4 ,ma> gelk ,paulus1 da> aangekom51 dan ook apriori uit de v]kiez+ alle heilsweldad5 afleidt1 ,rom4 #h3bi v4 ,ef4 #a3d v41 zoo maakt ook b de ,g]e=me]d5 de analytis*e me?ode all5gs voor de syn!tis*e plaats4 ,het gelo(slev5 0 wel de voorwa>de1 ond] welke de beld5is d] v]kiez+ opkwam1 ma> het feit d] v]kiez+ 0 to* de bron van alle heil1 fundam5tum ac prima causa bonorum omnium4 ,dit 0 de ov]tuig+ niet alle5 van ,calvn1 ma> ook van ,melan*ton1 ,hemm+1 ,buc]1 ,olevianus enz41 b ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,,ii #ab4 #bj4 #bg4 #gj4 ,musculus zegt uitdrukkelk3 w beh&el5 de v]kiez+ na het gelo(1 niet als( ze da>op e]/ volg5 z\ ma> opdat w van da>uit als van d5 /room ad ipsum fontem z\d5 opzi51 ,loci p4 #ecd4 ,de sy/ematis*e orde en het !ologis* belang eis*t51 dat de pra$e/9atie 9 d5 locus de ,deo beh&eld w]d4 ,zoo 0 re$s ges*i$ door de s*ola/iek1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dj1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bc2 zoo ges*i$de t5 deele ook nog door de ,lu!rs*51 ,g]h>d loc4 ,,vii2 en zoo w]d de gewone orde b alle ,g]e=me]d51 ,hyp]ius1 ,me?4 ,!ol4 p4 #ahb4 ,beza1 ,tract4 ,!ol4 ,i #aga ,,iii #djb4 ,polanus1 ,synt4 ,,iv c4 #f-aj4 ,zan*ius ,op4 ,,ii #dgf4 ,junius1 ,maccovius1 ,m>esius1 ,ma/ri*t enz41 hetz ze dan beh&eld w]d b de le] d] eig5s*app5 ,gods ( ook 9 e5 afzond]lk5 locus na de tr9iteit4 ,dit v]s*il 9 orde is op zi*zelf niet pr9cipieel en behoeft dit niet te zn4 ,ma> to* is het niet toevallig1 dat de aprioris*e orde mee/ door de ,g]e=me]d5 is gevolgd1 en da>5teg5 de apo/]ioris*e orde1 die de pra$e/9atie beh&elt aan d5 +ang ( 9 't midd5 van d5 locus de salute1 langzam]h& 9 gebruik gekom5 is b de ,lu!rs*51 de ,remon/rant51 de ,rooms*5 en de mee/e nieuw]e dogmatici4 ,ook dan e*t] be/aat het v]s*il niet da>91 dat de ,g]e=me]d5 de pra$e/9atie op speculatieve mani] afleid5 uit e5 aprioris*1 wsge]ig1 det]m9i/is* ,godsbegrip en de &]5 zi* h\d5 aan de op5b>+ ,gods 9 ,*ri/us4 ,want ook de /r5g/e ,calv9i/5 will5 9 d5 locus de ,deo en 9 di5 de decretis niets &]s gev5 dan de le] d] ,s*rift1 d5 inh\d van ,gods op5b>+4 ,ma> b de ,g]e=me]d5 heeft de pra$e/9atie niet alle5 e5 an?ropologis* en sot]iologis*1 ma> vooral ook e5 !ologis* belang4 ,het gaat 9 ha> niet all]e]/ om de zaligheid des m5s*5 ma> om de e]e ,gods4 ,ook met de syn!tis*e1 aprioris*e orde is e5 diep religieus belang gemoeid4 ,de bew]+1 dat deze orde e5 nom9ali/is* ,godsbegrip z\ ond]/ell5 en e5 dor1 lev5loos dogma z\ bi$51 gelk sommig5 me551 bv4 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfh ,s4 #ajg-aaj4 ,s*neck5burg]1 ,v]gl4 ,d>/4 ,i #ee4 ,do$es1 ,n$4 ,gelo(sbel4 #ahe1 #bjc v4 de ,cock1 ,is de le] d] absolute pra$e/4 uitgangspunt ( resultaat van de le] d] ,g]ef4 ,k]k4 #ahfh1 is da>om van all5 grond ontbloot4 ,dor en ab/ract kan de le] d] pra$e/9atie beh&eld word5 ev5go$ 9 het midd5 als 9 het beg9 d] dogmatiek4 ,wa>a*tig1 zaligmak5d gelo( is er noodig1 niet alle5 om de v]kiez+1 ma> ook om alle &]e dogmata1 ook die ov] ,god1 de tr9iteit1 d5 m5s* enz4 te beld54 ,gave deze ov]weg+ d5 doorslag1 dan moe/5 alle dogmata na d5 locus de salute v]plaat/ word54 ,de dogmatiek bes*rft e*t] de wa>heid niet1 gelk ze subjectief tot het bewu/zn d] geloovig5 komt1 ma> gelk ,god ze objectief 9 zn woord heeft voorge/eld1 cf4 deel ,i #di1 #ej4 ,de syn!tis*e me?ode h&haaft alle5 voldo5de het religieus belang van de e]e ,gods1 cf4 ,kbel1 ,h]zog #ab1 #ade f4 #g4 ,ond] de ,g]e=me]d5 rees er spo$ig nog e5 &] v]s*il1 dat van supra- en infralaps>isme4 ,het wortelt pr9cipieel re$s 9 d5 /rd van ,augu/9us teg5 de ,pelagian54 ,b dez54 0 de volgorde d] besluit5 aldus3 #a4 het besluit om d5 m5s* te s*epp51 #b4 om op grond van d5 voorgezi55 ma> niet te vor5 bepaald5 val ,*ri/us te z5d51 voor all5 te lat5 voldo51 aan all5 te lat5 pr$ik51 en hun all5 te s*5k5 e5e gratia suffici5s1 en #c4 om op grond van voorgezi5 gelo( en volh>d+ e5]zds en van voorgezi5 ongelo( t] &]e zde sommig5 te v]kiez5 t5 eeuwig5 lev5 en &]5 te be/emm5 voor de eeuwige /raf4 ,b ,augu/9us 0 de volgorde e5e gans* &]e4 ,soms br5gt h de reprobatie ook tot de pra$e/9atio1 bov5 #cba1 ma> ook als h dat niet doet1 vat h de praesci5tia niet negatief en passief ma> actief op4 ,de wil ,gods is to* r]um necessitas1 de ,g54 ad litt4 ,,vi #ae2 wat contra ,dei voluntatem ges*i$t1 ges*i$t nog niet praet] ejus voluntatem2 de toelat+ is positief te d5k51 nec utique nol5s s9it s$ vol5s1 ,en*ir4 #ie4 #ajj4 ,de supralaps>is*e voor/ell+1 dat de reprobatie e5 daad is van ,gods s\v]e9iteit1 ligt hi] re$s 9 opgeslot54 ,mee/5tds e*t] spreekt ,augu/9us 9 betrekk+ tot d5 val van ,gods praesci5tia en p]missio1 de civ4 ,,xiv #aa4 de tr94 ,,xiii #ab enz4 ,het besluit van s*epp+ en van toelat+ van d5 val is dan het e]/e2 en da>op volgt dan het twe$e besluit van v]kiez+ en v]w]p+4 ,deze ond]/ell5 beide het gevall5 m5s*elk gesla*t1 de massa corrupta1 ,en*ir4 c4 #ih sq4 de corr4 et4 gr4 #g sq4 ,augu/9us is 9 zne voor/ell+ dus doorgaans infralaps>is*2 h gaat niet a*t] d5 val t]ug2 h ziet 9 de v]w]p+ e5e daad van ,gods g]e*tigheid4 ,bonus e/ ,deus1 ju/us e/ ,deus4 ,pote/ aliquos s9e bonis m]itis lib]>e1 quia bonus e/2 non pote/ quemquam s9e m]itis damn>e1 quia ju/us e/1 c4 ,jul4 ,,iii c4 #ah4 ,ma> ,augu/9us plaat/ het besluit van v]kiez+ en v]w]p+ ook niet v]d] vooruit4 ,alle5 de erfzonde gaat er aan vooraf4 ,deze is tot v]w]p+ g5oegzaam4 ,de dadelke zond5 blv5 b het besluit d] v]w]p+ buit5 rek5+1 (s*oon ze 9 aanm]k+ kom5 b de bepal+ van de mate d] /raf4 ,augu/9us kwam tot deze orde door hetge5 ,paulus van ,jacob en ,ezau zegt1 ,rom4 #i3aa en door het lot van vroeg/]v5de ong$oopte k9d]51 ,en*ir4 c4 #ib-ii4 de civ4 ,,xvi #ce1 de dono p]s4 c4 #h sq4 c4 ,julianum ,,iv c4 #h4 ,to*1 al is de erfzonde g5oegzame r$5 tot v]w]p+1 z is ook b ,augu/9us de laat/e en diep/e oorzaak niet4 ,op de vraag1 wa>om ,god sommig5 v]worp51 &]5 v]kor52 en ook1 wa>om ,h dez5 bepaald v]worp5 en g55 v]kor5 heeft1 is er ge5 antwoord dan de wil en het welbehag5 ,gods4 ,h ontf]mt zi* di5s ,h wil en ,h v]h>dt di5 ,h wil1 ,en*ir4 #ie4 de pra$4 sanct4 #h4 #i4 de corr4 et gr4 #h4 ,e9delk volgt dan e5 d]de besluit t5 aanzi5 van de middel51 die tot het doel leid54 ,b de v]w]p+ trekt ,augu/9us de ln niet door4 ,wel le]t h1 dat ,god ook 9 de zonde positief en actief optre$t2 ,god is peccatorum ord9ator1 ,conf4 ,i #aj2 ,h oordeelde het go$1 dat de zonde er zn z\1 ,en*ir4 #bg4 #if4 de civ4 ,,xxii #a2 ,h /raft zonde met zonde1 c4 ,jul4 ,v #c4 de gr4 et lib4 arb4 #ba2 ma> de v]w]p+ /elt h mee/ negatief voor als e5 praet]ire et d]el9qu]e1 en rek5t ze doorgaans niet tot de pra$e/9atie1 ma> v]e5zelvigt deze met de electie en subsume]t dan beide1 v]kiez+ en v]w]p+1 ond] de provid5tia4 ,da>5teg5 is er wel e5e pra$e/9atie tot de middel5 t] zaligheid4 ,de pra$e/9atie ( electie is nl4 b ,augu/9us altd e5e pra$e/9atio ad gloriam1 en deze br5gt nu vanzelf de pra$e/9atio ad gratiam m$e4 ,de v]kiez+ is dus niet ges*i$ om het voorgezi5 gelo( ( de voorgezi5e go$e w]k52 z is ook niet ges*i$ om ,*ri/us4 ,ma> z is v]kiez+ tot het e9ddoel en dus tot de middel5 d4 i4 ,*ri/us1 die zelf ook gepra$e/9e]d is1 en alzoo tot de roep+1 d5 doop1 het gelo(1 de gave d] p]sev]antie2 de pra$e/9atie is e5e voorb]eid+ d] g5ade4 ,wie dus v]kor5 zn1 kom5 langs d5 weg d] g5ade 9 ,*ri/us onfeilba> tot de hemels*e zaligheid1 de corr4 et gr4 #g4 #i4 #ac4 de pra$4 sanct4 #aj4 #ai4 de dono p]s4 #ah4 ,vele volgel+5 van ,augu/9us kwam5 da>om lat] tot de le] d] gem9a pra$e/9atio1 bov5 #cbc4 ,naa/ de pra$e/9atio ad gloriam kwam gecoord9e]d te /aan e5e pra$e/9atio ad mortem4 ,deze e*t] kon to* niet 9 d5zelfd5 z9 word5 opgevat als g5e2 en da>om w]d ze ond]s*eid5 9 reprobatio negativa en positiva4 ,de reprobatio negativa gaat dan aan d5 val vooraf en is e5e daad van s\v]e9iteit2 ze is ev5m9 om v]di5/5 ges*i$ als de v]kiez+1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #da4 #a2 z sluit 9 de voluntas p]mitt5di aliquem cad]e 9 culpam en is causa d]elictionis1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bc art4 #c1 cf4 e*t] ,daelman1 ,!ol4 ,i #bif-cjc1 ,billu>t1 ,summa ,s4 ,?omae ,,ii #dei sq4 ,en zoo le]d5 vele ,?omi/51 ,alv>ez1 ,salmantic5ses1 ,e/ius1 ,sylvius enz41 dat de negatieve reprobatie aan d5 val voorafg+ en l\t] e5e daad van ,gods vrma*t en welbehag5 01 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #bag sq4 ,alle5 w]d deze supralaps>is*e reprobatie geheel negatief opgevat1 als het besluit ,gods1 om sommige m5s*5 niet te v]kiez51 te lat5 vall5 en da>na te be/emm5 tot de eeuwige /raf 7reprobatio positiva74 ,zakelk nu hebb5 ,lu!r1 ,zw+li1 ,calvn en alle supralaps>is*e ,g]e=me]d5 niet &]s gele]d4 ,de ,rooms*5 /ell5 het wel &]s voor1 en legg5 aan de ,pra$e/9atian5 9 de vfde eeuw1 aan ,gotts*alk1 ,bradw>d9a1 ,wiclif1 en vooral aan de ,h]vorm]s t5 la/e1 dat z e5e pra$e/9atio ad peccata le]d5 en ,god tot auteur d] zonde maakt51 ,bell>m9us1 de amiss4 gr4 et /at4 pecc4 ,,ii c4 #b sq4 ,petavius1 de ,deo ,x c4 #f sq4 ,mhl]1 ,symbolik #ab4 ,ma> dit ges*i$t alle51 om eig5 semipelagiaans* /&punt te h&hav5 en met ,augu/9us en ,?omas 9 ov]e5/emm+ te br5g54 ,de wzig+51 die de ,h]vorm]s 9 de le] van ,augu/9us en ,?omas hebb5 aangebra*t1 zn behalve de le] van de v]zek]dheid d] zaligheid ond]ges*ikt en rak5 het wez5 d] zaak niet4 ,met h5 le]d5 z1 dat de uitv]kiez+ niet ges*i$de ob praevisa m]ita1 ma> bron 0 van gelo( en go$e w]k52 dat de pra$e/9atio ad gloriam onfeilba> die ad gratiam meebra*t2 dat de reprobatio negativa niet te v]kl>5 0 als e5e daad van g]e*tigheid ma> moe/ opgevat word5 als e5e daad van s\v]e9iteit1 voorafga&e aan de zonde2 dat deze reprobatio negativa het besluit meebra*t1 om de zonde toe te lat51 en sommig5 9 hun val te lat5 ligg52 en dat de reprobatio positiva met die zonde rek5+ hield4 ,ma> da>aan voegd5 z nu dikw]f nog toe1 dat de begripp5 van praesci5tia en p]missio1 s*oon op zi*zelf niet v]ke]d1 niet zuiv] passief kond5 ( mo*t5 word5 opgevat en1 indi5 dit ges*i$de1 to* niet de m9/e oploss+ bod51 en dat de ond]s*eid+ van reprobatio negativa en positiva we9ig wa>de _h4 ,da>door kwam5 alle drie ,re=mator5 tot de zoog5aamde supralaps>is*e voor/ell+ van de le] d] pra$e/9atie1 volg5s welke de beide besluit5 van v]kiez+ en v]w]p+ te bes*\w5 zn als dad5 van ,gods s\v]e9iteit1 voorafga&e aan die omtr5t d5 val1 de zonde en de v]loss+ 9 ,*ri/us4 ,calvn met "n blft dikw]f met opzet b de naa/e oorzak5 van zaligheid en v]d]f /aan en r$5e]t dan op infralaps>is*e wze4 ,e5 v]worp5e zoeke de oorzaak zn] /raf niet 9 ,gods besluit ma> 9 het b$]f zn] natuur1 dat eig5 s*uld is1 ,in/4 ,,iii #bc1 #i4 ,v]kor55 en v]worp55 w>5 beid5 ev5 s*uldig1 ma> ,god is b>mh>tig jeg5s g551 re*tva>dig jeg5s dez51 ib4 ,,iii #bc1 #aa4 ,ond] het leem1 ,rom4 #i3ba zn de gevall5 m5s*5 te v]/aan1 van wie ,god sommig5 v]kie/ en &]5 ov]laat exitio suo1 cui natura obnoxii sunt omnes1 comm4 op ,rom4 #i3ba1 de aet4 pra$e/4 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #bhg4 ,de val 9 ,adam is prop9qua reprobationis causa1 comm4 op ,rom4 #i3aa4 ,god haat 9 ons niets dan de zonde1 ,c4 ,r4 ib4 #bie4 #cae4 ,en van deze voor/ell+1 quod ex damnata ,adae sobole ,deus quos visum e/ eligit1 quos vult reprobat1 zegt ,calvn1 sicuti ad fidem ex]c5dam longe aptior e/1 ita maiore fructu tractatur4444 sicuti non solum ad pietatem potius conducit1 s$ magis videtur mihi !ologica1 plus conv5able la *re/i5t et aussi p\r plus difi]1 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #cag4 ,ma> dit bevr$igt ,calvn to* niet4 ,de zonde moge de naa/e oorzaak d] v]w]p+ zn1 z is niet de laat/e1 ,c4 ,r4 ib4 ,imm]s1 het kan niet zoo voorge/eld word51 dat ,god d5 m5s* zond] voorafga& plan besloot te s*epp51 dan toezag en afwa*tte wat de m5s* do5 z\ en da>na e]/1 dit van te vor5 wet5de1 tot v]kiez+ en v]w]p+ ov]g+4 ,de praesci5tia en de p]missio gev5 ge5 oploss+1 want ,god _h1 d5 val te vor5 wet5de1 hem kunn5 v]h9d]52 ,h heeft hem dus vrwillig toegelat5 wl ,h dit go$ oordeelde1 ,in/4 ,i #ah1 #a4 ,,ii #d1 #c4 ,,iii #bc1 #f-h4 ,c4 ,r4 ib4 #cei4 ,,xxxvii #bia4 #bid4 ,da>om is ,adams val1 de zonde 9 het algeme5 en al het kwade niet alle5 door ,god voorzi5 ma> ook door ,hem 9 zek]5 z9 gewild en bepaald1 ib4 ,er moet da>om1 s*oon voor ons v]borg51 e5e r$5 zn1 wa>om ,god d5 val heeft gewild2 er is nog e5 altius ,dei consilium1 dat aan d5 val voorafgaat1 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #bhh4 ,als ,pighius dan ook aan ,calvn teg5w]pt1 dat op zn /&punt discretionem int] electos ac reprobos priorem fuisse hom9is lapsu 9 m5te div9a1 dan geeft ,calvn wel t5 antwoord1 dat ,pighius de causae proximae et remotae v]w>t1 dat i$] v]worp5e de causa proxima 9 zn eig5 zonde moet zoek5 en dat ook op het &]e /&punt gelke bezw>5 blv5 be/aan1 ma> h w/ de gevolgtrekk+ van ,pighius niet af2 er is e5 arcanum ,dei consilium1 dat aan d5 val voorafgaat1 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #bif sq4 ,de v]w]p+ ev5als de v]kiez+ heeft ha> laat/e en diep/e oorzaak 9 ,gods wil1 ,in/4 ,i #ah1 #b4 ,,iii #bb1 #aa4 ,,iii #bc1 #a1 #b1 #g1 #h4 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #bgh1 #cag4 enz4 ,b ,calvn wisselt dus de supralaps>is*e voor/ell+ met de infralaps>is*e af1 ,rivetus1 de pra$4 et elect4 nom9e et objecto1 ,op4 ,,ii4 ,twissus1 ,v9d4 gr4 #afeb ,i #aje sq4 ,petavius1 de ,deo ,x c4 #f sq4 ,kreyh]1 ,die ,erwhlungslehre ,zw4 u4 ,calv4 ,/ud4 u4 ,krit4 #ahgj1 #ctes ,heft4 ,lat] w]d het supralaps>isme gele]d door ,beza1 ,tract4 !ol4 ,i #aga-bje4 #cfj sq4 ,,iii #djb-djg4 ,piscator1 de gratia ,*ri/i4 ,polanus1 ,synt4 ,,iv c4 #g-aj4 ,f]rius1 ,specim5 s*ol4 or?od4 c4 #bf4 ,)ak]1 ,op4 ,i #fib4 ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #gfa-hjf4 ,twissus1 ,op4 ,i #ce1 sq4 ,gom>us1 ,op4 #affd ,i #dbh sq4 ,,ii #bd sq4 ,maccovius1 ,loci ,c4 c4 #be4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ced sq4 ,heydanus1 ,corpus !ol4 ,i loc4 #c4 ,burman1 ,synopsis ,i c4 #ch #ac sq4 ,witti*ius1 ,!ol4 pacif4 #bee sq4 ,comrie1 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vi en ,,vii1 vooral bl4 #cgf v4 ,kuyp]1 ,h]aut #ehd4 ,na> de supralaps>is*e voor/ell+ gaat er aan alle besluit5 e5 wet5 ,gods van alle mogelkh$5 vooraf1 sci5tia simplicis intellig5tiae4 ,na> d5 regel quod ultimum e/ 9 executione1 primum e/ 9 int5tione1 /elde ,god 9 zne e]/e besluit het doel va/1 wa>toe ,h alle d+5 s*epp5 en rege]5 z\1 nl4 om 9 de eeuwige zaligheid en 9 de eeuwige /raf van bepaalde mogelke m5s*51 cre&i et labiles1 zne deugd51 bepaaldelk zne b>mh>tigheid en zne g]e*tigheid1 te op5b>54 ,opdat deze deugd5 z\d5 kunn5 geop5ba>d word51 moe/ e5 twe$e besluit va//ell51 dat er e5 m5s*heid z\ be/aan 9 zoo de]niswa>dig5 en ell5dig5 toe/&1 dat ze object van die b>mh>tigheid en g]e*tigheid kon wez54 ,opdat zulke m5s*5 er kwam51 moe/ 9 e5 d]de besluit word5 bepaald1 dat e5 m5s* z\ ges*ap5 word51 v]si]d met ,gods beeld en ho(d van de m5s*heid1 en dat die m5s* p]missione efficaci vall5 z\ en al zne nakomel+5 9 zn val z\ meesleep54 ,en e9delk moe/ ,god 9 e5 vi]de besluit aanwz51 hoe zne b>mh>tigheid aan de uitv]kor55 bewez5 z\ word5 9 de bes*ikk+ van e5 ,middela>1 9 de gave des gelo(s en 9 de bew>+ t5 e9de toe1 en hoe &]]zds zne g]e*tigheid 9 de v]worp55 op5ba> z\ word5 9 de vre on?\d+ d] zaligmak5de g5ade ,gods en 9 de ov]gave aan de zond54 ,de v]kiez+ en v]w]p+ g+ 9 deze volgorde d] decret5 niet alle5 aan gelo( en ongelo(1 aan v]nieuw+ en v]h>d+1 ma> ook aan d5 val en aan de s*epp+ vooraf4 ,er de$ zi* hi] e*t] t]/ond n bezwa> voor4 ,het 0 va//a&e ,g]ef4 le]1 dat de v]kiez+ van ,*ri/us en van de geme5te plaats _h 9 n besluit1 9 v]b& met elka>1 en dus tot object _h d5 ,*ri/us my/icus4 ,do* 9 de supralaps>is*e orde wordt de v]kiez+ d] geme5te losgemaakt van die van ,*ri/us en van deze ges*eid5 door het besluit van s*epp+ en val4 ,aan dat bezwa> tra*tte ,comrie tegemoet te kom51 ,ex v4 't ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vii #cdfv41 en h le]de da>om1 dat de v]kor55 vr het besluit van s*epp+ en val v]kor5 zn tot v]e5ig+ met d5 ,*ri/us4 ,deze v]e5ig+ is zoo innig en onv]brekelk1 dat1 wanne] die v]kor55 vall5 zull51 gelk da>na 9 't besluit wordt bepaald1 ,*ri/us die v]kor5 0 tot ,ho(d1 nu ook v]kor5 zal word5 tot ,middela> d] v]zo5+4 ,door ,comrie w]d dus +ezi5 dat de v]kiez+ d] geme5te als het li*aam van ,*ri/us niet te s*eid5 0 van die van ,*ri/us tot ,ho(d d] geme5te4 ,en zoo plaat/e h beid] v]kiez+ vr het besluit d] s*epp+ en van d5 val4 ,de v]kiez+ kreeg dus nu b de mogelke m5s*5 ook e5 mogelk5 ,*ri/us tot object4 ,de k]k5 hadd5 e*t] /e$s 9 deze supralaps>is*e voor/ell+ bezwa>4 ,ze is 9 ge5 enkele confessie opg5om54 ,op de synode te ,dordre*t w>5 er wel enkele aanhang]s van dit gevoel51 vooral ,gom>us en ,maccovius1 ,acta syn4 ,dordr4 ,sess4 #ajg1 v4 d4 ,tuuk1 ,joh4 ,bog]man1 bl4 #bbd v41 ,ki/ en ,roya>ds1 ,ar*ief v4 ,k]kges*4 ,,iii #ahca bl4 #eje v4 ,ook wild5 de afgeva>digd5 van ,zuid-,holl& en ,friesl& 9 deze kwe/ie liev] ge5 besliss+4 ,ma> al de oordeel5 van 9- en uitl&s*e !olog51 ook zelfs van ,g5ve1 w>5 infralaps>is*4 ,en de synode oms*reef de electio als dat besluit ,gods1 quo4444 e univ]so g5]e humano1 ex primaeva integritate 9 peccatum et exitium sua culpa prolapso4444 elegit1 ,c4 ,i #g4 ,z v]oordeelde het supralaps>isme niet1 z liet het privaat gevoel5 van ,gom>us voor wat het 0 ma> accepte]de het niet1 van d] ,tuuk bl4 #bbg v4 ,alle5 de synode te ,we/m9/] liet 9 cap4 #c van ha> confessie dit vraag/uk met opzet onbesli/ en koos tuss*5 infra- en supralaps>isme ge5 "p4 ,en voorts vond het infralaps>isme ond] de !olog5 /eun b ,m>tyr1 ,loci ,c4 #bcb sq4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #dhe sq41 die door ,vitr+a ,,ii #da t5 onre*te ond] de supralaps>i/5 g]ek5d word51 ,bog]man b van d] ,tuuk bl4 #bbf1 #cdi1 ,poly&]1 ,rivetus1 ,walaeus1 ,h4 ,alt+1 ,mol9aeus1 ,w5del9us1 ,spanheim1 ,fr4 ,turret9us1 ,heidegg] enz41 vooral ook ,m>esius1 die 9 v]s*ill5de ges*rift5 het infralaps>isme v]d$igde teg5 ,voetius1 en &]51 cf4 ook ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,,ii #ajbd sq4 #h4 ,to* vond ook deze za*t]e vorm van de le] d] pra$e/9atie spo$ig teg5spraak4 ,9 de eeuw d] ,re=matie w]d ze re$s be/r$5 door ,erasmus1 ,bibli&]1 ,pighius1 ,bolsec1 ,trolliet1 ,ca/ellio1 ,o*9us e4 a4 ,de ,soc9ian5 loo*5d5 geheel de pra$e/9atie1 le]d5 alle5 e5 besluit ,gods om aan h5 die zne gebod5 ond]h\d5 het eeuwige lev5 te s*5k5 en de &]5 te /raff51 en (f]d5 aan de wilsvrheid van d5 m5s* zelfs ,gods alwet5dheid op1 ,soc9us1 ,praelect c4 ,,xiii4 ,crell1 de ,deo et ejus attrib4 c4 #cb4 ,fock1 ,d] ,soc94 #fec f4 ,hi] te l&e ontmoette ze b vel5 bezwa>1 zooals ,coolhaes1 ,duifhuis1 ,coornh]t1 ,sybrants1 ,h]b]ts1 ,wigg]ts en dan vooral b ,arm9ius4 ,deze v]/ond ond] de pra$e/9atie het eeuwig besluit ,gods1 om deg551 van wie ,h vooruitzag1 dat z kra*t5s de gratia praev5i5s geloov5 en kra*t5s de gratia subsequ5s volh>d5 z\d51 9 en om en door ,*ri/us te zalig51 en de &]51 die niet geloov5 ( volh>d5 z\d51 te /raff51 ,arm9ii ,op]a #afbi p4 #aai1 #bhc1 #chi enz4 ,arm9ius b$oelde nog1 de noodzakelkheid d] g5ade en het gelo( als gave va/ te h\d52 en zne volgel+5 beproefd5 ditzelfde 9 hunne remon/rantie van het ja> #afaj art4 #c en #d1 b ,s*olt5 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #deh4 ,ma> deze g5ade 0 to* altd w$]/&elk1 art4 #d1 #e1 en de algeme5e wil van ,god1 om alle m5s*5 te beh\d51 de algeme5e voldo5+ van ,*ri/us1 het algeme5e aanbod van de g5oegzame middel5 d] g5ade1 en het bezwa> van de dan to* altd we] va/e en zek]e praesci5tia ,dei t5 aanzi5 van wie wel en niet geloov5 z\d51 noodzaakt51 om de besliss+ hoe lang] hoe me] ne] te legg5 9 de h&5 van d5 m5s*1 ,s*olt5 ,,ii #dgb v4 ,9 de lat]e remon/rants*e ges*rift5 komt dit duidelk uit1 9 d5 brief van ,episcopius aan het ,g]e=me]de buit5l&1 9 de twe$e remon/rantie van het ja> #afag1 b ,s*weiz]1 ,c5tr4 ,,ii #hi f4 #ajf f41 9 de confessie en apologie d] confessie b ,episcopius1 ,op]a ,,ii #fi f4 #ie f41 9 de dogmatis*e w]k5 van ,uyt5boga]t1 ,ond]wz+ 9 de *ri/4 le]1 #b;e ed4 #afdj1 ,episcopius1 ,op]a ,i #daj sq4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii c4 #ah sq4 en ,,iv4 ,het remon/rantisme heeft het rationalisme voorb]eid4 ,wel w]d het op de synode te ,dordt v]oordeeld1 ma> als gee/esri*t+ vond het 9 de #ag;e en #ah;e eeuw hoe lang] hoe me] 9 alle k]k5 en l&5 +ang4 ,zelfs kreeg het van ,g]e=me]de zde /eun 9 de s*ool te ,saumur4 ,hi] le]de ,amyraldus e5 dubbel besluit4 ,god besloot e]/ 9 het algeme51 dat all5 zond] ond]s*eid1 die gelo(d5 9 ,*ri/us1 zalig z\d5 word52 ma> door zne praesci5tia wet5de1 dat niem& uit zi*zelf geloov5 kon1 voegde ,h aan het e]/e1 algeme5e en conditioneele besluit e5 twe$e1 bzond] en absoluut decreet toe1 om aan enkel5 de g5ade des gelo(s te s*5k5 en h5 te beh\d51 ,trait de la prde/9ation #afcd4 ,synt4 !sium 9 acad4 ,saumur4 #affe p>s ,,ii p4 #ajg sq4 cf4 ,rivetus1 ,op]a ,,iii #hbh-heb4 ,spanhemius1 de gratia univ]s4 #ah4 #dj4 ,exam5 v4 h4 ,ontw]p v4 ,tol]4 ,,vi #aie v4 ,,vii #cad v4 #dej v4 ,s*weiz]1 ,c5tr4 ,,ii #bbe f4 ,s*olt5 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #fab v4 ,wal*1 ,bibl4 ,,ii #ajbh4 ,het e]/e1 algeme5e besluit drong1 indi5 het iets beteek5de1 het twe$e geheel op zde4 ,9 we]wil van de v]oordeel+ 9 de ,=mula cons5sus van #afge c4 #d-f drong het door en leidde b ,pajon tot loo*5+ van de gratia efficax4 ,9 alle ,g]ef4 k]k5 won e5e arm9iaans*e ri*t+ veld4 ,al de ri*t+5 en sect51 die 9 de #ag;e en #ah;e eeuw opkwam51 neonomianisme1 deisme1 quak]isme1 me?odisme enz4 toond5 zwakk]e ( /]k]e v]wants*ap met ,arm9ius4 ,sle*ts enkele !olog5 hield5 hi] en da> /&1 zooals ,comrie1 ,holtius en ,brahe hi] te l&e1 ,bo/on en de ,ersk9e's 9 ,s*otl&1 en vooral ook ,jona?an ,edw>ds #agjc-ageh 9 ,am]ika4 ,diep]e /udie van natuur1 ges*i$5is en m5s* heeft 9 deze eeuw de onh\dba>heid van het dei/is* pelagianisme aangetoond4 ,en da>voor is e5 pan!i/is* ( mat]iali/is*1 e5 me] e?is* ( me] physis* get9t det]m9isme 9 de plaats getr$54 ,natuurlk is er b s*n van ov]e5kom/ tuss*5 dit det]m9isme en de le] d] pra$e/9atie e5 pr9cipieel ond]s*eid4 ,9 het pan!isme en mat]ialisme is er voor e5 raad ,gods 9 het geheel ge5 plaats2 er blft sle*ts ruimte voor e5 onbewu/ noodlot1 e5e bl9de natuur1 e5 alogis*5 wil4 ,to* hebb5 vel5 de k]kelke le] d] pra$e/9atie 9 zulk e5 det]m9i/is*5 z9 v]/aan en v]kla>d1 ,bi$]mann1 #hdg f4 ,/rauss ,,ii #cfb f4 #dfb f4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 passim1 vooral ,,ii #dec-fje1 ,de vre wil1 #ahei bl4 #che v4 ,h>tmann1 ,religionsphilosophie ,,ii #agd f4 #baf f4 #bga f4 ,op dit /&punt heet het3 s gewiss j$] ,m5s* zum ,bs5 ni*t bloss prdisponirt sond]n au* prdet]m9irt i/1 s gewiss i/ au* j$] zum ,gut5 ni*t bloss prdisponirt sond]n prdet]m9irt4444 s gewiss es ke95 s*le*?9 ,v]worf55 giebt1 s gewiss ke95 s*le*?9 ,erwhlt51 d5n au* d] ,v]worf5/e trgt die ,gnade 9 gewissem ,grade 9 si* und au* d] ,begnade/e i/ ni*t vom aktuell5 ,bs5 eximirt1 ,h>tmann1 ib4 #bag4 ,9 d5 grond komt hi]m$e ook ,s*lei]ma*] ov]e51 ,*r4 ,gl4 ,,ii #aag-abj2 want wel gaat h van de k]kle] uit en h\dt h aan de op5b>+ 9 ,*ri/us va/1 do* h ond]s*eidt v]kiez+ en v]w]p+ alle5 t5 opzi*te van d5 td2 er zn ge5 v]worp55 9 /r5g5 z91 i$] z\ ond] &]e om/&igh$5 hi] re$s beke]d geword5 zn ( komt lat] tot beke]+4 ,alle g$a*t5 van vroeg] en lat] td ke]5 9 de nieuw]e !ologie t]ug4 ,voore]/ tra*t5 vel5 heel de le] d] pra$e/9atie te ontgaan door de opm]k+1 dat de eeuwigheid ge5 td is vr d5 td1 dat de besluit5 ,gods dus niet als vr vele eeuw5 kla> en g]e$ kunn5 g$a*t word51 ma> dat heel de pra$e/9atie met v]kiez+ en v]w]p+ niets &]s is1 dan het 9 d] td zi* op5b>5de eeuwige imman5te h&el5 en rege]5 ,gods2 de besluit5 zn niets &]s dan de feit5 d] hi/orie zelve1 ,s*weiz]1 ,*ri/l4 ,glaub4 ,,ii #bed f4 ,lipsius ,dogm4 #edj4 ,op deze wze wordt e*t] heel het ond]s*eid tuss*5 eeuwigheid en td1 tuss*5 ,god en w]eld uitgewis*t en het !isme voor het pan!isme +]uild4 ,da>om nem5 &]5 wel e5 eeuwig besluit ,gods aan1 ma> dat 9 niets &]s be/aat dan 9 de voluntas antec$5s1 wa>b ,god all] zaligheid van h>te w5s*t en wil4 ,9 de ges*i$5is wordt e*t] dit algeme5e besluit1 al?ans tdelk1 p>ticuli]4 ,want ,god gaat b de uitvo]+ da>van hi/oris* te w]k4 ,object van de v]kiez+ zn ge5 individueele p]son51 ma> de geme5te4 ,god roept volk51 en ,h doet dat successief1 na>mate z 9 d5 loop d] td5 ond] zne leid+ ontvankelk en rp geword5 zn voor de hoog]e religie van het ,*ri/5dom4 ,en ond] die volk5 roept ,h ook we] de bzond]e p]son5 successief en 9 v]b& met hun volk1 hun aanleg1 hun opvo$+4 ,de v]kiez+ van het e5e volk en van d5 e55 m5s* is dus niet t5 ko/e ma> t5 bate van &]54 ,niet all5 kunn5 de e]/5 zn4 ,de nu tdelk voorbgegane1 d4 i4 v]worp5e volk5 en p]son5 kom5 lat] 9 dit ( wa>s*nlk na dit lev5 tot wa>a*tige beke]+4 ,9 elk geval is er ge5 besluit d] v]w]p+ van ,gods zde1 dat bepaalde p]son5 van de zaligheid uitsluit5 z\2 hoog/5s is er van 's m5s*5 zde e5 blv5de teg5/& en e5e positieve v]h>d+ mogelk1 welke hem eeuwig v]lor5 doet gaan1 ,m>t5s5 #bjf f4 ,lipsius #eda-edh4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #aab f4 ,lu?>dt1 ,komp4 d] ,dogm4 #cb f4 ,nitzs*1 ,evang4 ,dogm4 #fjg4 ,nog &]5 gaan we] e5 s*r$e v]d] en le]51 dat er b dat algeme5 besluit nog e5 &] bzond] besluit is gevoegd1 wa>9 ,god bepaalde h5 te zalig51 wi] gelo( en volh>d+ h vooruitgezi5 en gewet5 heeft1 en da>5teg5 de &]e eeuwig te /raff54 ,ma> all5 /emm5 da>9 ov]e51 dat z de besliss+ voor de eeuwigheid toek5n5 aan de ma*t van d5 m5s*4 ,to* we] op v]s*ill5de mani]4 ,de kra*t1 om de g5ade aan te nem5 ( te v]w]p51 komt volg5s d5 e5 aan d5 m5s* re$s toe uit de s*epp+ ( uit de pa$agogis*e leid+ van ,gods algeme5e voorzi5igheid1 ,j4 ,mll]1 ,dogm4 ,abh&l4 #bdc f4 ,id4 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #cac f4 ,nitzs*1 ,sy/4 d4 ,*r4 ,lehre #add4 ,kbel 9 ,h]zog #ab1 #afa1 cf4 #ae1 #aab4 ,ebr>d1 ,dogm4 #cbe4 #cdd1 ook ,*4 de la ,saussaye 9 mne ,!ol4 van *4 d4 l4 ,s4 #fdv42 volg5s d5 &] uit de gratia praep>ans en antec$5s1 welke d5 m5s* ges*onk5 wordt 9 d5 doop ( 9 de pr$ik+ van wet en evangelie1 ,kliefo?1 ,a*t ,b*] von d] ,kir*e #ahed cf4 ,mll]1 ,dogm4 ,abh&l4 #bdg f4 ,s>torius1 ,lehre v4 d4 h4 ,liebe ,i #agd f4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,,ii #bgh4 #bhf4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 #dj4 #da4 ,dorn]1 ,glaub4 ,,iii #gjc-gbd4 ,lipsius #eda2 ( ook wordt de v]zo5+ da>9 gezo*t1 dat de g5ade ges*onk5 wordt aan h51 die de natuurlke kra*t5 van d5 wil go$ gebruik5 en met ern/ ,gods woord ond]zoek5 enz41 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,iv #a1 ,s4 #gb f41 cf4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,,ii #eaa4 ,e9delk wordt nog door enkel5 de pra$e/9atie 9 ,augu/9iaans*5 z9 gele]d1 zooals ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #ece s4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #cic s4 ,/rong1 ,sy/4 ,!ol4 ,new-,york #ahij p4 #aga s4 ,bhl1 ,dogm4 #abd f4 #ebg f4 enz4 ,opm]kelk is het1 dat 9 ,am]ika de ,lu!rs*e k]k51 v]e5igd 9 de ,miss\ri-synode het ,calv9isme g5ad]d zn1 ,dieckh(f1 ,d] miss\r4 ,prde/9atismus u4 die ,concordi5=mel1 ,ro/ock #ahhd1 da>5teg5 de ,cumb]l& ,presbyt]ian ,*ur* de ,we/m9/] confessie 9 ,arm9iaans*5 gee/ gewzigd heeft1 ,s*aff1 ,cre$s ,,iii #gga4 ,b de revisie d] ,we/m9/] confessie1 die voor enkele j>5 9 ,s*otl& en ,am]ika aan de orde w]d ge/eld1 bra*t5 vel5 ook bezw>5 9 teg5 de le] d] v]kiez+ en d] v]w]p+1 het v]lor5 gaan van vroeg/]v5de k9d]5 en van ,heid551 en 9 het algeme5 teg5 het e5zdig uitgaan d] confessie van de s\v]e9iteit ,gods met misk5n+ van zne univ]seele liefde4 #i4 ,ond] d5 ,raad ,gods is te v]/aan zn eeuwig besluit ov] al wat 9 d5 td zn ( ges*i$5 zal4 ,de ,s*rift gaat er all]wege van uit1 dat alwat is en ges*i$t1 realise]+ is van ,gods g$a*te en wil1 en zn voorbeeld en grondslag v9dt 9 ,gods eeuwig5 raad1 ,g54 #a1 ,job #bh3bg1 ,spr4 #h3bb1 ,ps4 #ajd3bd1 ,spr4 #c3ai1 ,j]4 #aj3ab1 #ea3ae1 ,hebr4 #aa3c1 ,ps4 #cc3aa1 ,jes4 #bd3bd-bg1 #df3aj1 ,spr4 #ai3ba1 ,hd4 #b vs4 #bc1 #d3bh1 ,ef4 #a3aa enz4 ,het is re$s het voorre*t van d5 m5s*1 om na ov]leg en b]aad te h&el54 ,b e5 r$elk wez5 gaat aan de daad de g$a*te1 het voornem5 vooraf4 ,veelme] is dit het geval b d5 ,he]e onz5 ,god1 zond] wi5s wet5 en will5 niets 9 het aanzn tr$5 kan4 ,ond] ,*ri/55 kan er dan ook ov] het be/aan van zulk e5 raad des ,he]5 ge5 v]s*il be/aan4 ,alle5 het pan!isme1 dat ge5 eig51 van de w]eld ond]s*eid51 lev5 en bewu/zn 9 ,god erk5t1 kan da>teg5 bezwa> inbr5g54 ,ma> dit komt da>door voor de keuze te /aan1 om f d5 logos 9 de w]eld te loo*55 en deze uit e5 bl9d5 wil af te leid51 f d5 logos 9 de w]eld te erk5n5 ma> dan ook 9 ,god e5e bewu/heid aan te nem51 die de ideen all] d+5 bevat4 ,de logos 9 de w]eld ond]/elt d5 logos 9 ,god4 ,er z\ ge5 g$a*te 9 de s*epp+ kunn5 wez51 als deze niet ges*ap5 w>e met v]/& en met w%eid4 ,deze g$a*te des ,he]5 die 9 de s*epp+ beli*aamd wordt is v]d] niet te d5k5 als e5 onzek] d5kbeeld1 wa>van de realise]+ twfela*tig blft2 z is ge5 nuda praesci5tia1 welke uit de s*epsel5 ha> inh\d ontvangt2 ge5 plan1 ontw]p1 voornem51 wa>van de uitvo]+ v]deld word5 kan4 ,ma> ze is beide tegelk1 e5e daad van ,gods v]/& en van zn wil4 ,da>om spreekt de ,s*rift van raad1 van g$a*t5 zns h>t51 ,ps4 #cc3aa1 van raad van zn5 wil1 ,ef4 #a3aa1 van voorbe/emm+ en voorv]ord9e]+1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 ,rom4 #h3bi2 ,god spreekt en het is1 ,h gebi$t en het /aat4 ,de raad ,gods is van di5 a>d1 dat h te zn] td de uitvo]+ noodzakelk m$ebr5gt4 ,h is kra*tdadig1 ,jes4 #ad3bg1 ,ps4 #aae3c1 #ace3f1 onv]&]lk1 ,jes4 #df3aj1 ,ps4 #cc3aa1 ,hebr4 #f3ag1 ,jak4 #a3ag1 onafhankelk1 ,mt4 #aa3bf1 ,ef4 #a3i1 ,rom4 #i3aa1 #bj1 #ba4 ,to* is er tuss*5 het besluit en de uitvo]+ ond]s*eid ev5als tuss*5 ,gods wez5 en zne w]k5 na> buit54 ,het besluit ,gods is e5 opus ad intra1 imman5t 9 het ,goddelk wez51 eeuwig en /a&e buit5 d5 td4 ,wel is da>teg5 +ebra*t1 dat de eeuwigheid niet kan en niet mag g$a*t word5 als e5 td vr d5 td4 en dat de raad ,gods en zne v]kiez+ dus ook niet mag v]/aan word5 als e5 besluit1 dat eeuw5 te vor5 g5om5 w]d4 ,deze opm]k+ is ook jui/ op zi*zelve4 ,de eeuwigheid is ess5tieel ond]s*eid5 van d5 td4 ,de raad ,gods is ev5m9 als de g5]atie e5e daad ,gods 9 het v]l$52 h is e5e eeuwige daad ,gods1 eeuwig voltooid en eeuwig voortga&e1 buit5 en bov5 d5 td1 ,m>tyr1 ,loci ,comm4 p4 #bcj;b4 ,h is ge5 vru*t van all]lei r$5e]+ en ov]weg+1 zoodat ,god e]/ e5 td lang zond] besluit1 besluiteloos1 zond] wil z\ gewee/ zn1 zooals ,scalig] t]e*t opm]kte1 ,moor1 ,comm4 9 ,m>ck4 ,i #ijj4 ,vitr+a ,,ii #ac4 ,heppe1 ,s4 #aja-ajb4 ,en h is ev5m9 te d5k5 als e5 plan1 dat erg5s g]e$ ligt en nu op uitvo]+ wa*t4 ,ma> de raad ,gods is de eeuwig w]kzame wil ,gods1 de will5de besluit5de ,god zelf1 niet iets toevalligs 9 ,god ma> met zn wez5 n4 ,god kan niet als niet will5de1 als besluiteloos g$a*t word51 ,maccovius1 ,loci ,comm4 #abi4 ,ma/ri*t ,,iii #a1 #bh4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv #a1 #g4 ,exam5 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 #f;e ,sam4 #afd-aff4 ,ma> da>m$e blft to* de raad ,gods als e5 opus ad intra geh&haafd1 door niets dan door ,god zelv5 bepaald1 ond]s*eid5 van de w]k5 ,gods 9 d5 td1 ,hd4 #ae3ah1 ,ef4 #a3d4 ,inh\d en voorw]p van dez5 raad ,gods zn alle d+51 welke 9 d5 td zn en ges*i$5 zull51 9 n woord de w]eldidee1 de 4 ,deze w]eldidee /aat met het wez5 ,gods 9 nauw v]b&1 ma> mag to* niet met het wez5 ,gods en dus ook niet met d5 ,zoon1 d5 ,logos v]e5zelvigd word54 ,ze /aat tot het wez5 ,gods 9 dezelfde v]h\d+1 als het ,weltbewus/se9 tot het zelfbewu/zn ,gods4 ,de zelfk5nisse ,gods put zi* 9 de w]eld niet uit1 ev5m9 als zne ma*t ( e5ige van zne deugd54 ,ma> wel is de w]eld e5 ges*ikt in/rum5t1 om al ,gods deugd5 op creatuurlke wze tot op5b>+ te br5g54 ,de w]eldidee is zoo door ,god geconcipierd1 dat z zne he]lkheid kan uit/ral5 en zne volmaak!d5 na> de mate van het s*epsel tot aans*\w+ br5g5 kan4 ,z is e5 spiegel1 wa>9 ,god zn beeld v]toont4 ,z is de creatuurlke reflex van zn aanbiddelk wez52 e9dige1 bep]kte1 inadaequate ma> to* w>e en getr\we afdruk van zne zelfk5nis4 ,9 betrekk+ tot de w]eld zelve is deze raad ,gods da>om beide causa effici5s en causa exempl>is4 ,causa effici5s1 want al het creatuurlk znde kan uit]a>d sle*ts tot be/aan kom5 door en t5gevolge van het besluit en d5 wil ,gods4 ,het besluit is de ba>mo$] all] d+51 ,zef4 #b3b4 ,al wat is1 v9dt zn laat/51 diep/5 grond 9 het welbehag5 ,gods1 9 de 4 ,hoog] kunn5 w niet opklimm54 ,wa>om alle d+5 zn en zoo zn1 v9dt voor ons zn laat/e antwoord 9 het ,deus voluit1 9 zn absolute s\v]e9iteit4 ,ma> de raad ,gods is ook causa exempl>is van al wat is en ges*i$t4 ,w d5k5 de d+51 nadat en zooals ze zn4 ,voor ,god zn de d+51 nadat en zooals ze door ,hem zn g$a*t4 ,gelk ,mozes d5 tab]nakel mak5 moe/ na> de afbeeld+1 op d5 b]g hem getoond1 ,hebr4 #h3e1 gelk alle 9 hemel en a>de uit d5 ,vad] g5oemd wordt1 ,ef4 #c3ae1 zoo is al het tdelke e5 beeld van het eeuwige1 al het znde e5e afs*aduw+ van het g$a*te1 en 9 d5 diep/5 grond al wat is en ges*i$t e5e we]kaats+ van het ,goddelk wez54 ,hoewel er aanm]k+ op gemaakt is1 wl de w]eldidee niet met ,gods wez5 sam5valt1 kan to* het woord van ,?omas 9 go$5 z9 v]/aan word51 ,deus secundum ess5tiam suam e/ similitudo omnium r]um1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ae art4 #a4 qu4 #dd art4 #c1 cf4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #cf4 ,polanus1 ,synt4 p4 #bfh4 ,gom>us1 ,!ses ,!ol4 ,,ix #bh-cj4 ,amesius1 ,m$ulla ,!ol4 ,i #g4 #ac sq4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,v #ab4 ,turret4 ,?4 ,el4 ,,iv #a1 #g4 ,ma/ri*t ,,iii #a1 #bh4 ,moor ,i #ijc sq4 ,da>om is deze raad ,gods niet &]s te d5k5 dan als e5 enkel1 e5v\dig besluit4 ,op de ,we/m9/] synode 0 er discussie ov]1 ( m5 van besluit 9 s+4 ( 9 plur4 z\ sprek54 ,de confessie gebruikt het woord alle5 9 het enkelv\d4 ,en ind]daad is de w]eldidee 9 het ,goddelk bewu/zn ne e5v\dige conceptie4 ,gelk ,m9]va geheel volwass5 uit ,jupit]s ho(d te voors*n komt1 gelk het g5ie plotsel+ en ine5s de idee van e5 kun/w]k grpt1 zoo is 9 het zelfbewu/zn ,gods de w]eldidee eeuwiglk voltooid4 ,ma> ev5als e5 kun/5a> zne conceptie sle*ts langzam]h& uitvo]5 kan1 zoo spreidt ,god de ne g$a*te van zn5 raad /uksgewze 9 d5 td voor de oog5 zn] s*epsel5 uit4 ,de w]eldidee is ne2 ma> zi* realise]5de ontplooit z zi* 9 al ha> rkdom 9 de vorm5 van ruimte en td4 ,9 s*epsel5 en op creatuurlke wze1 dat is buit5 zi*1 kan ,god zne liefde en zoo al zne deugd5 niet &]s op5b>5 dan 9 de vorm5 van l5gte en bre$te1 van diepte en hoogte1 ,ef4 #c3ah1 #ai4 ,zoo alle5 le]5 w iets k5n5 van ,gods veelvuldige w%eid en van zn onnaspeurlk5 rkdom4 ,ma> zoo legt het ne1 e5v\dige en eeuwige besluit ,gods zi* 9 d5 td voor onze oog5 ook 9 e5 veelheid van d+5 en gebeurt5iss5 uite51 welke elk we] op e5 mom5t 9 het ne besluit ,gods t]ugwz5 en ons op m5s*elke wze van vele besluit5 ,gods do5 sprek54 ,af te keur5 is dit spraakgebruik niet1 indi5 ma> de e5heid van het besluit 9 ,god en het onv]brekelk v]b& all] bzond]e besluit5 va/geh\d5 en erk5d wordt4 #aj4 ,9 d5 raad ,gods is all]e]/ dat besluit te ond]s*eid51 dat vroeg] algeme5 met d5 naam van provid5tia w]d aang$uid4 ,het woord 1 provid5tia1 voorzi5igheid beteek5t oorspronkelk niets &]s dan het vooruitzi51 het vooruit zorg51 het vooruit ov]legg54 ,zoo w]d het woord ook e]/ 9 de !ologie opgevat4 ,de voorzi5igheid ,gods w]d da>om tot de besluit5 g]ek5d en b d5 wil ,gods t] sprake gebra*t4 ,ze w]d dan oms*rev5 als ratio ord9is r]um 9 f9em1 d4 i4 als die daad van ,gods v]/& en wil1 wa>door ,h van eeuwigheid alle d+5 heeft geord5d tot e5 door ,hem va/ge/eld doel4 ,als zulk e5e ratio ord9is is z wel te ond]s*eid5 van de uitvo]+ 9 d5 td1 d4 i4 van de exsecutio ord9is1 die me] bepaald d5 naam droeg van gub]natio1 ,boe?ius1 de consol4 phil4 ,,iv pr4 #f4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #ce n4 #a4 ,?omas4 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bb art4 #a4 c4 ,g5t4 ,,iii #gg4 ,en zoo wordt de provid5tia als e5 besluit ,gods opgevat1 behalve door vele ,rooms*e !olog51 ,petavius1 de ,deo ,,viii4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,iii p4 #age sq4 ,p]rone1 ,prael4 ,,ii #bcc c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #aeh1 ook 9 d5 e]/5 td door vele ,g]ef4 !olog51 ,urs9us1 ,explic4 ,cate*4 qu4 #bg4 ,zan*ius ,op4 ,,ii #cbd1 #dcf4 ,m>esius1 ,sy/4 !ol4 ,,iv #ai4 ,conf4 ,helv4 ,,ii art4 #f1 cf4 lat] ov] de rege]+ ,gods4 ,9 dez5 z9 is de provid5tia e5 consilium ( decretum1 wa>na> als na> het exempl> ,god 9 d5 td alle d+5 ond]h\dt en rege]t4 ,ma> lat] is de naam provid5tia het mee/ 9 gebruik gekom5 voor de daad d] ond]h\d+ en rege]+ zelve1 gelk ,zw+li1 ,calvn1 ,polanus1 de ,synopsis enz41 ze re$s 9 di5 z9 na de s*epp+ beh&el54 ,de naam doet m9d] t] zake1 ma> wel is van belang1 dat het besluit ,gods alle d+5 omvat1 niet alle5 de bepal+ van d5 eeuwig5 /aat d] r$elke s*epsel5 7pra$e/9atio71 ma> de ord5+ en rangs*ikk+ van alle d+5 zond] ond]s*eid4 ,en dit w]d oudtds door d5 naam provid5tia aang$uid4 ,de pra$e/9atie kwam dus niet los op zi*zelve te /aan1 ma> h+ sam5 met het besluit ,gods ov] alle d+5 en 0 da>van sle*ts e5e bzond]e toepass+4 ,gelk ,zw+li het uitdrukte3 e/ autem provid5tia pra$e/9ationis veluti p>5s2 de pra$e/9atio is de provid5tia zelve1 inzoov] ze betrokk5 wordt op het eeuwig lot van m5s*5 en engel54 ,de ,g]e=me]d5 drukt5 dit 9 eng]e aansluit+ aan de ,s*rift1 die van ge5 spreekt1 door d5 raad ,gods uit4 ,deze omvat alle d+5 en heeft dus 9 de e]/e plaats betrekk+ op de w]eld 9 ha> geheel4 ,alles1 ook 9 de onbewu/e natuur1 is en ges*i$t na> d5 raad ,gods4 ,aan alle d+5 ligg5 zn ord9antin t5 grondslag4 ,hemel en a>de1 li*t en dui/]nis1 dag en na*t1 zom] en w9t]1 zaaing en oog/ enz4 zn beide 9 hun e5heid en 9 hun v]s*eid5heid geord5d door ,hem1 die wond]lk is van raad en groot van daad1 ,g54 #a3ad1 #bf1 #bh1 #h3bb1 ,ps4 #ajd3e1 #i1 #aai3ij1 #ia1 #adh3f1 ,job #ch3aj v41 ,jes4 #bh3bi1 ,j]4 #e3bd1 #ca3be v41 #cc3bj1 #be4 ,voorzoov] nu de raad ,gods de r$elooze natuur tot object heeft1 wordt h1 behalve door de ,mani*en enz4 s*i] e5p>ig erk5d4 ,en ook is er nog groote e5/emmigheid1 wanne] zulk e5 raad en be/el ,gods 9 me] special5 z9 aang5om5 wordt voor de r$elke s*epsel54 ,de s*epp+ van het m5s*elk gesla*t1 ,g54 #a3bf1 de v]deel+ d] volk51 ,g54 #aa1 de bepal+ van hunne td5 en hunne won+1 ,hd4 #ag3bf1 het ond]s*eid tuss*5 volk5 en m5s*5 9 gave1 aanleg1 rang1 /&1 rkdom1 /aat enz41 ,deut4 #cb3h1 ,spr4 #bb3b1 ,mt4 #be3ae2 zelfs de ongelkheid b9n5 de geme5te 9 all]lei gav51 #a ,cor4 #d3g1 #ab3g-aa1 ,rom4 #ab3d v4 v9d5 ha> diep/e oorzaak 9 d5 wil ,gods4 ,alle zn en alle v]s*eid5heid van zn is sle*ts te v]kl>5 uit zn welbehag54 ,de grond van het be/aan en van het z be/aan all] d+5 ru/ alle5 9 ,god4 ,dat iets is en dat het jui/ dit en niet iets &]s is2 dat er vel]lei zn en lev5 is2 dat er e9delooze v]s*eid5heid ond] de s*epsel5 is 9 soort1 gesla*t1 duur1 rang1 /&1 bezit enz4 is alle5 ,gods welbehag54 ,en dit welbehag5 ond]/elt niet ma> s*ept zn object4 ,als de di]5 sprek5 kond5 en met hun ,s*epp] twi/t51 omdat z niet1 als w1 m5s*5 zn1 z\ i$] dat ong]md a*t51 zegt ,augu/9us1 de v]bis apo/4 s]mo #aa1 cf4 ,calv4 ,in/4 ,,iii #bb1 #a4 ,en ind]daad pa/ aan ge5 s*epsel iets &]s dan te b]u/5 9 het welbehag5 ,gods4 ,er is eig5lk ma> keuze tuss*5 deze twee1 dat het s*epsel f zn eig5 mak] z en dus oph\de s*epsel te wez51 f dat het s*epsel s*epsel blve van het beg9 tot het e9de en dus zn be/aan en zoo be/aan alle5 te dank5 hebbe aan ,god4 ,zoodra e*t] die raad ,gods ook uitgebreid w]d tot de z$elke w]eld1 is er van all]lei kant oppositie gekom54 ,hi] _h de raad ,gods zn e9de1 dit 0 het speciale dome9 van d5 m5s*1 hi] trad de m5s* op als de s*epp] van zn eig5 lot4 ,t5 e9de de vrheid1 de v]antwoordelkheid1 de s*uld enz4 te h&hav51 heeft ,pelagius tuss*5 de natuurlke en de z$elke w]eld1 tuss*5 het posse en het velle ond]s*eid gemaakt en de laat/e aan d5 raad en de voorzi5igheid ,gods onttrokk54 ,en alle pelagianisme is er op uit1 om de z$elke w]eld voor e5 deel ( 9 ha> geheel zelf/&ig te mak5 teg5ov] ,god4 ,deze pog+ v]di5t e*t] op zi* zelve en gans* 9 het algeme5 re$s afgewez5 te word54 ,voore]/ is ze 9 /rd met de ,s*rift4 ,want wel h&haaft de ,s*rift de z$elke natuur des m5s*5 t5 all5 tde zoo /]k mogelk1 ma> nooit zoekt ze dat da>door te do51 dat z e5e duali/is*e s*eid+ maakt tuss*5 natuurlke en z$elke w]eld en deze laat/e aan ,god onttrekt4 ,gods raad gaat ov] alle d+51 ook ov] het z$elke1 ov] het kwade zo[el als ov] het go$e4 ,v]volg5s is zulk e5e s*eid+ feitelk onmogelk4 ,de w]eldidee is n organis* geheel4 ,physis en e?os /aan 9 het nauw/e v]b& en grp5 i$] oog5blik 9 elka> 94 ,ond]s*eid is er ze] zek]2 ma> s*eid+ is er n]g5s2 er is ge5 punt 9 de s*epp+ aan te wz51 wa> de raad en het be/uur ,gods e9digt en de onafhankelke wil en daad van het s*epsel beg9t4 ,bov5al 9 deze eeuw heeft de hi/oris*e en organis*e bes*\w+ deze pelagiaans*e s*eid+ op i$] punt v]drev5 en v]oordeeld4 ,ma> v]d] z\ dit dualisme het groot/e en belangrk/e deel d] w]eld aan ,gods raad ontnem5 en 9 h&5 spel5 van toeval en willekeur4 ,ja niet alle5 aan ,gods raad en wil1 ma> zelfs aan zne k5nis wordt dan voor e5 groot deel de w]eld onttrokk54 ,indi5 ,god en zn s*epsel niet &]s dan als concurr5t5 kunn5 g$a*t word5 en de e5 zne vrheid en zelf/&igheid sle*ts beh\d5 kan t5 ko/e van d5 &]1 dan moet ,god hoe lang] hoe me] bep]kt word5 9 zn wet5 en will52 het pelagianisme bant ,god uit de w]eld1 het leidt tot deisme en a!isme1 en zet de willekeur1 de dwaa%eid van d5 m5s* op d5 troon4 ,da>om moet de oploss+ van het probleem 9 e5e &]e ri*t+ gezo*t word51 n4l4 alzoo dat ,god1 doordat ,h ,god en de w]eld zn creatuur is1 door zn one9dig groot wet5 en will5 de zelf/&igheid en vrheid d] s*epsel5 niet v]nietigt ma> jui/ s*ept en h&haaft4 #aa4 ,b de provid5tia g5]alis en specialis v]heft het pelagianisme zi* e*t] nog niet 9 zn volle kra*t2 deze erk5t het tot op zek]e hoogte4 ,ma> dan vooral tre$t het be/rd5d op1 wanne] de eeuwige /aat d] r$elke s*epsel51 het bzond] besluit d] pra$e/9atie t] sprake komt4 ,nu is de pra$e/9atie sle*ts e5e nad]e toepass+ van d5 raad1 de provid5tia ,gods4 ,ev5m9 als er s*eid+ te mak5 is tuss*5 de natuurlke en de z$elke w]eld1 is er e5 gr5s aan te wz5 tuss*5 wat betrekk+ heeft op d5 tdelk5 en wat betrekk+ heeft op d5 eeuwig5 /aat d] r$elke s*epsel54 ,to* heeft het pelagianisme hi] de pra$e/9atie voor de praesci5tia +]uild en de voorv]ord9e]+ oms*rev5 als dat besluit ,gods1 wa>b ,h eeuwige zaligheid ( /raf heeft bepaald voor h51 wi] volh>d5d gelo( ( ongelo( h te vor5 _h gezi54 ,hoe algeme5 deze voor/ell+ nu ook 9 de *ri/elke k]k is aang5om5--ze wordt imm]s g$eeld door de ,grieks*e1 ,rooms*e1 ,lu?41 ,remon/r41 ,anabapt41 ,me?odi/4 k]k enz4--z wordt to* n door de ,s*rift1 n door de religieuse erv>+ n door het !ologis* d5k5 besli/ we]sprok54 ,t5 e]/e le]t de ,s*rift duidelk en kla>1 dat gelo( en ongelo(1 zaligheid en v]d]f niet ma> e5 object is van de nuda praesci5tia ,dei1 do* bepaald van zn wil en besluit4 ,de 9 ,rom4 #h3bi1 #aa3b1 #a ,petr4 #a3b1 cf4 ,hd4 #b3bc is ge5 passief vooruit wet51 ge5 toe/& van het bewu/zn ma> ev5als het hebr4 ,hos4 #ac3e1 ,am4 #c3b enz41 e5e aan de realise]+ 9 de hi/orie voorafga&e zelfbepal+ ,gods1 om tot de object5 zn] voork5nis 9 e5e bepaalde v]h\d+ te tr$52 ze /aat met de 1 en 9 het nauw/e v]b& en is e5e daad zn] 4 ,t5 twe$e is het le] d] ,s*rift1 dat het gelo( niet voortkom5 kan uit d5 natuurlk5 m5s*1 #a ,cor4 #b3ad1 dat het e5e gave ,gods is1 ,ef4 #b3h1 ,phil4 #a3bi1 #a ,cor4 #d3g1 en dat het dus niet aan de v]kiez+ voorafgaat ma> deze ond]/elt en ha> vru*t en w]k+ is1 ,rom4 #h3bi1 ,ef4 #a3d1 #e1 ,hd4 #ac3dh4 ,t5 d]de is het het e5p>ig getuig5is van alle religieuse1 *ri/elke erv>+1 dat de zaligheid beide 9 objectiev5 en 9 subjectiev5 z9 enkel en alle5 ,gods w]k is4 ,9 de le] moge iem& pelagiaans* wez51 9 de practk van het *ri/elk lev51 9 het geb$ bov5al1 is i$] ,*ri/5 ,augu/9iaans*4 ,dan sluit h all5 roem uit en geeft ,gode alle5 de e]4 ,augu/9us zeide da>om t]e*t1 dat het gelo( d] oude k]k aan ,gods g5ade zi* niet zooze] 9 de opuscula als 9 de geb$5 _h uitgesprok51 de dono p]s4 #bc1 cf4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,i #af4 ,t5 vi]de is de praesci5tia ,dei to* van di5 a>d1 dat ha> object als ontwfelba> zek] vooruit gewet5 wordt en dan is ze gelk aan de pra$e/9atie2 indi5 het object e*t] totaal toevallig en willekeurig is1 is ook de praesci5tia niet te h&hav54 ,volg5s de ,grieks*e1 ,rooms*e en ,lu!rs*e k]k51 en zelfs ook volg5s de ,remon/rant5 9 hun remon/rantie1 die all5 de pra$e/9atie door de praesci5tia zoek5 te ontwk51 is het getal d]g551 die geloov5 en zalig zull5 word51 ev5 va/ en zek] als volg5s ,augu/9us en de ,g]e=me]d54 ,augu/9us zeide3 c]tus e/ pra$e/9atorum num]us qui neque aug]i pote/ neque m9ui1 de corr4 et gr4 #ac4 ,en zoo wordt gele]d door ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dj4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bc art4 #f4 #g1 cf4 qu4 #bd en alle ,rooms*e !olog51 al v]s*ill5 ze ook da>91 dat sommig5 die zek]heid d] uitkom/ me] afleid5 uit d5 wil1 en &]51 zooals ,mol9a e4 a41 me] uit het wet5 ,gods1 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,ii #bdi4 ,pes*1 ,prael4 !ol4 ,,ii #bje4 ,jans51 ,prael4 !ol4 dogm4 ,,iii #adc4 ,de ,lu!rs*e !olog5 hebb5 lat] wel de pra$e/9atie lat5 afhang5 van de praesci5tia ma> to* de zek]heid en onv]&]lkheid d] uitkom/ nooit 9 twfel getrokk51 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 loc4 ,,vii #bab sq4 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,,iii p4 #bj4 ,hollaz1 ,exam5 !ol4 p4 #fda4 ,de ,s*rift sprak op vele plaats51 ,dan4 #ab3a1 ,mt4 #bd3bd1 #be3cd1 ,joh4 #aj3bh1 ,rom4 #h3bi-cj1 #a ,petr4 #a3b-d te duidelk en te /]k1 dan dat deze onv]&]lkheid kon ontk5d word54 ,zo[el =malit] als mat]ialit]1 beide na> quantiteit en qualiteit1 /aat het getal d]g551 die zalig word51 volg5s de beld5is van alle *ri/elke k]k5 onwrikba> va/4 ,ma> indi5 dit erk5d en +$a*t wordt1 is de praesci5tia met de provid5tia en pra$e/9atio n en hetzelfde4 ,god heeft vooruit gewet5 wie geloov5 z\d51 en weet dat eeuwig en onv]&]lk4 ,zoo zull5 dez5 9 d5 td ook zek] en onfeilba> kom5 tot het gelo( en tot de zaligheid4 ,voor vrheid 9 d5 z9 van toeval en willekeur blft er op dit /&punt n]g5s e5ige ruimte ov]4 ,de praesci5tia sluit de pra$e/9atio 94 ,zegt m51 gelk ,ca/ellio1 b ,s*weiz]1 ,c5trald4 ,,ii #bgh1 dat ,god het toevallige jui/ als toevallig vooruit gewet5 heeft1 dan valt m5 9 de g$a*t5ln van ,augu/9us t]ug en kan m5 da>door ev5go$ de vrheid met de pra$e/9atie 9 ov]e5/emm+ br5g54 ,de vraag is jui/1 ( het vre1 toevallige als zoodanig zek] en onfeilba> eeuwig gewet5 kan word54 ,zoo ja1 dan heeft ,augu/9us gelk en is heel de le] d] praesci5tia onnoodig4 ,zoo ne51 dan moet m5 v]d] gaan en ook de praesci5tia ontk5n52 dan moet de uitkom/ van de w]eldges*i$5is vol/rekt toevallig en als zoodanig onb]ek5ba> en onweetba> blv54 ,cic]o heeft dit re$s +ezi5 en da>om ook de praesci5tia ontk5d1 cf4 bov5 #bjhv4 ,lat] volgd5 hem de ,soc9ian51 de ,remon/rant51 ,episc4 ,in/4 !ol4 ,,iv sect4 #b c4 #ah4 ,vor/ius b ,s*olt5 ,,ii #dib en vele !olog5 9 d5 nieuw]5 td1 die t] h&hav+ van de creatuurlke vrheid e5e zelfbep]k+ ,gods 9 zn wet51 will5 en kunn5 hebb5 aang5om51 ,weisse1 ,philos4 ,dogm4 #eji4 ,m>t5s5 #aae4 #aaf4 ,ro!1 ,e?ik #db4 ,dorn]1 ,gl4 ,i #cai f4 ,h(/$e de ,groot1 ,in/4 !ol4 nat4 ed4 #c p4 #ahc e4 a41 cf4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,,ii #dij4 ,to* hebb5 de *ri/elke k]k5 deze consequ5tie niet aang$urfd4 ,alle beld5 de provid5tia en de praesci5tia ,dei4 ,alles ges*i$t 9 d5 td1 gelk het eeuwiglk door ,god gewet5 wordt4 ,het e9dresultaat en de da>toe leid5de weg5 en middel5 /aan 9 ,gods praesci5tia va/4 ,zoo bes*\wd1 is de le] d] pra$e/9atie ge5 beld5is d] ,g]ef4 k]k alle51 ge5 private me5+ van ,augu/9us en ,calvn1 ma> e5 dogma d] gans*e ,*ri/5heid4 ,er is v]s*il 9 d5 naam1 wa>m$e ze g5oemd wordt2 9 de wze1 wa>op ze voorge/eld wordt2 ma> zakelk is er ov]e5/emm+1 d4 i4 alle *ri/elke k]k5 en !olog5 beld51 dat alles is en ges*i$t en uitkomt1 gelk ,god het eeuwiglk weet4 ,9 di5 z9 kon ,augu/9us t]e*t zegg53 pra$e/9ationis hujus fidem1 quae contra novos ha]eticos nova sollicitud9e def5ditur1 nunquam ecclesia ,*ri/i non habuit1 de dono p]s4 c4 #bc2 en ,prosp]3 pra$e/9ationem ,dei nullus ca?olicus negat1 b ,p]rone ,,ii #bdi4 ,alle *ri/elke k]k5 hebb5 ha> 9 de confessie 9 me]d] ( m9d] mate t] sprake gebra*t4 ,ja1 er kan gezegd1 hetz m5 pelagiaans* ( augu/iaans* d5ke1 de zaak wa>ov] m5 d5kt blft er to* dezelfde om4 ,de hi/orie v]&]t niet4 ,de feit5 en het v]b& d] feit5 9 de w]eldges*i$5is be/aan gelk ze zn1 onafhankelk van de vals*e ( w>e voor/ell+1 die w er ons van vorm51 ,s*weiz]1 ,ref4 ,dogm4 ,i #gc4 ,het ond]s*eid ligt alle5 hi]91 dat de ,g]e=me]d5 met de ,s*rift 9 de h& en met ,augu/9us tot voorbeeld niet b de twe$e oorzak5 zn blv5 /aan1 ma> tot de e]/e oorzaak1 d4 i4 d5 wil ,gods1 durfd5 opklimm5 en da>9 alle5 voor hun d5k5 en lev5 ru/ hebb5 kunn5 v9d54 ,de le] d] pra$e/9atie heeft ha> onv]w9lke kra*t en ge/r5gheid 9 de feit5 d] w]eldhi/orie1 gelk z door ,gods woord word5 v]kla>d als de uitvo]+ van zn eeuwig5 raad4 ,z is zelve niet h>d en /r5g1 ma> huiv]+wekk5d ern/ig zn de feit51 wa>op z geb\wd is1 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,,ii #cdi4 ,en het pelagianisme bevr$igt da>om niet1 wl het op i$] punt van het lev5 en van de ges*i$5is d] m5s*heid met de ontzaglke w]kelkheid 9 bots+ komt4 ,het is e5 opp]vlakkig v]nis1 dat d5 m5s* wel b$riegt ma> de w]kelkheid niet v]&]t4 #ab4 ,to* komt het pelagianisme1 s*oon 9 het algeme5 re$s onh\dba> geblek51 op i$] speciaal punt 9 de le] d] pra$e/9atie zn aanval h]vatt54 ,t5 e]/e neemt het e5e voluntas ( decretum ,dei antec$5s en conditionatum aan1 om aan alle gevall5 m5s*5 e5e g5oegzame g5ade aan te bi$54 ,het b]oept zi* da>voor op v]s*ill5de tek/5 d] ,h4 ,s*rift1 ,jes4 #e3c1 ,j]4 #ea3i1 ,eze*4 #ah3bc1 #cb1 #cc3aa1 ,mt4 #bc3cg1 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #aa3cb en vooral #a ,tim4 #b3d en #b ,petr4 #c3ai4 ,pelagian51 ,semipelagian51 ,rooms*51 ,lu!rs*51 ,remon/rant51 ond] de ,g]e=me]d5 de ,amyraldi/5 en alle univ]sali/5 van vroeg] en lat] td nem5 zulk e5 e]/e algeme5 besluit aan4 ,dit besluit komt e*t] t]/ond 9 conflict met de w]kelkheid4 ,alle eeuw5 door is sle*ts e5 kle9 g$eelte d] m5s*heid met het evangelie bek5d gewee/4 ,feitelk is de g5ade 9 de hi/orie d] m5s*heid niet univ]seel ma> p>ticuli]4 ,wel zn er v]s*ill5de pog+5 beproefd1 om dit feit met het algeme5e besluit 9 ov]e5/emm+ te br5g54 ,de ,pelagian5 hebb5 de gr5s tuss*5 natuur en g5ade uitgewis*t en ook 9 de lex naturae e5 weg t] zaligheid gevond54 ,vele ,rooms*e !olog5 oordeel51 dat de g5ade ges*onk5 wordt ( zal word5 aan all51 die e5 go$ gebruik mak5 van het li*t en de kra*t d] natuur4 ,de oude ,lu!ran5 zeid51 dat de g5ade 9 d5 td van ,adam1 ,noa* en de apo/el51 ,rom4 #aj3ah univ]seel 0 gewee/ ma> alle5 door de zonde d] m5s*5 we] bep]kt 04 ,en nieuw]e !olog5 zn gekom5 tot de le]1 dat het evangelie d] g5ade nog na d5 dood zal gepr$ikt word5 aan alle infideles negativi4 ,ma> al deze hypo!s5 gaan buit5 de ,s*rift om en kunn5 het feit van de p>ticul>iteit d] g5ade niet te niet do54 ,indi5 dit feit e*t] va/ /aat1 r/ de vraag1 wa>om het evangelie aan d5 e5 wordt gepr$ikt en aan d5 &] niet8 ,wa>om wordt de e5 9 e5 *ri/elk1 en de &] 9 e5 heid5s* l& gebor58 ,de ,pelagian5 en ,semipelagian5 tra*tt5 ook dit te re*tva>dig5 met de ov]weg+1 dat ,god ook b deze pra$e/9atio ad primam gratiam g]ek5d _h met de natuurlke v]di5/5 van d5 m5s* en het gebruik1 dat h van zn natuurlke kra*t5 _h gemaakt4 ,ma> ,augu/9us we]legde deze pra$e/9atio ad primam gratiam ob praevisa m]ita ex voluntate naturali afdo5de1 door te wz5 op de k9d]51 die ge5 zoodanige v]di5/e hadd5 en van welke sommige g$oopt en &]e ong$oopt /i]v54 ,de ,rooms*e k]k heeft dit punt dan ook /e$s 9 het pelagianisme be/r$51 de gratia praev5i5s va/geh\d5 en de e]/e g5ade onv]di5d g5oemd1 cf4 b ,d5z+]1 n4 #aga4 #fgi4 ,mett]daad /uit het pelagianisme b de k9d]5 op e5 onov]komelk bezwa>4 ,de pra$e/9atio ad primam gratiam1 d4 i4 het gebor5 word5 9 e5 *ri/elk l& ( het lat] bek5d word5 met het evangelie is geheel onv]di5d en onvoorwa>delk4 ,hi] b het beg91 b het e]/e besluit kan de pra$e/9atie niet &]s dan als absoluut en inconditioneel word5 opgevat4 ,wa>om de e5 met het evangelie bek5d wordt en de &] ervan v]/ok5 blft1 de e5 dus 9 de mogelkheid wordt ge/eld om eeuwig zalig te word5 en de &] niet1 is uit d5 m5s* niet te beantwoord54 ,i$] moet hi]1 ( h wil ( niet1 b]u/5 9 d5 wil en het welbehag5 ,gods4 ,t5 twe$e zoekt het pelagianisme zi* te h&hav5 b de pra$e/9atio ad gratiam efficacem4 ,de w]kelkheid le]t1 dat niet all51 die het evangelie hoor51 dit aannem5 met e5 wa> gelo(4 ,vanwa> dit ond]s*eid8 ,het pelagianisme zegt1 dat de gratia1 die aan all5 ges*onk5 wordt1 9 zi*zelve suffici5s is1 en dat nu de wil des m5s*5 besli/1 ( die gratia efficax zal zn en blv5 al dan niet2 b het pelagianisme is er dus eig5lk ge5 besluit me] na dat van de univ]seele aanbi$+ d] g5ade4 ,van nu aan is alles ov]gelat5 aan de besliss+ van d5 m5s*4 ,god heeft het zne g$aan2 ,h gaf het posse2 de m5s* bezit het velle4 ,ma> ge5 enkele *ri/elke confessie heeft dit pelagiaans*e /&punt durv5 innem54 ,alle hebb5 9 zwakk] ( /]k] z9 e5e gratia efficax1 e5 donum fidei gele]d1 en dus ook e5 twe$e besluit 9 de pra$e/9atie ond]s*eid54 ,alle5 rees dan de vraag1 aan wie deze gratia efficax1 deze gratia habitualis1 infusa1 d4 i4 het w>e gelo( ges*onk5 w]d4 ,op dit punt he]s*t vel]lei v]w>r+4 ,ma> to* is 9 ,rome1 b de ,lu!rs*51 b de ,remon/rant5 enz4 langzam]h& de le] opgekom51 dat de g5ade des gelo(s ges*onk5 wordt aan h51 die van de gratia prima1 d4 i4 de pr$ik+ van het evangelie1 de v]li*t+ des ,h4 ,gee/es enz4 e5 go$ gebruik mak5 en do5 wat 9 hun v]mog5 is1 quod 9 se e/4 ,wel is dit ge5 m]itum ex condigno1 ma> to* e5 m]itum ex congruo4 ,god b9dt zi* 9 de uitdeel+ van de gave des gelo(s aan d5 ern/ van het m5s*elk /rev54 ,de pra$e/9atio ad ult]iores gratias is e5 besluit1 niet van ,gods s\v]e9iteit1 ma> van zne g]e*tigheid ( billkheid4 ,het is billk1 dat ,god het gelo( en de v]gev+ s*5ke aan wie zn be/ heeft g$aan4 ,to* is ook deze voor/ell+ beide met de ,s*rift en met de w]kelkheid 9 /rd4 ,wel is de m5s* v]pli*t tot gelo( en beke]+ en wordt h da>toe ook door de pr$ik+ van het evangelie v]ma&4 ,ma> uit de v]pli*t+ is ge5 besluit te trekk5 tot de ma*t2 uit het du soll/ volgt nog ge5sz9s het du kann/4 ,hoe z\ de zondige en b$orv5 m5s* ook de ma*t bezitt51 om het evangelie al ( niet aan te nem5 en van de gratia prima al ( niet e5 go$ gebruik te mak58 ,wa> z\ h die ma*t aan ontle551 aan zi*zelv51 aan de inw]k+ van d5 ,logos1 aan de g5ade des doops8 ,de voor/&]s d] aan all5 aangebod5 gratia suffici5s zn er zelf v]leg5 m$e4 ,en de ,s*rift le]t zoo duidelk mogelk1 dat de m5s* gans* onwillig en onma*tig is1 dat het gelo( e5e onv]di5de gave d] g5ade is1 dat de zaligheid ook subjectief ,gods w]k is4 ,natuur en g5ade mog5 9 v]b& /aan2 er is tuss*5 beide e5 wez5lk ond]s*eid en ge5 geleidelke ov]gang2 van e5 m]itum ex congruo is no* 9 de ,s*rift no* 9 de w]kelkheid sprake4 ,k9d]k5s gaan de wz5 en v]/&ig51 en toll5>5 en zond>5 gaan de f>isen voor 9 het kon9krk d] hemel54 ,t5 d]de en t5 laat/e zoekt het pelagianisme zne positie nog te beh\d5 b de pra$e/9atio ad gloriam4 ,ook al gelo(t iem& 9 wa>heid en al heeft h da>door de v]gev+ en het re*t t5 lev5 ontvang51 het is vol/rekt niet zek]1 dat h dat gelo( beh\d5 en alzoo de zaligheid v]w]v5 zal4 ,er is da>om b ,god nog e5 d]de besluit noodig1 nl4 om de zaligheid te s*5k5 aan h51 wi] volh>d+ 9 het gelo( t5 e9de toe ,h eeuwiglk heeft voorzi54 ,ma> 9 v]/]kt5 z9 ke]5 al de bov5g5oemde bezw>5 hi]b t]ug4 ,het besluit ,gods wordt geheel conditioneel en v]lie/ het k>akt] van e5 wil en e5 besluit2 het is niets dan e5 w5s*1 welks v]vull+ geheel onzek] is2 ,god ziet ldelk toe en neemt e5e afwa*t5de h\d+ aan2 de m5s* besli/1 willekeur en toeval zitt5 op d5 troon2 zelfs b de geloovig5 is de e9duitkom/ nog geheel onzek]2 i$] oog5blik is er afval d] heilig5 mogelk4 ,de s*eid+ d] pra$e/9atio ad gratiam van die ad gloriam is voorts geheel met de ,s*rift 9 /rd2 z maakt1 dat de ket5 des heils1 ,rom4 #h3bi op i$] punt v]brok5 kan word52 z lo/ het ne w]k d] h]s*epp+ op 9 e5e reeks van m5s*elke dad5 en h&el+51 die los1 zond] sam5hang naa/ elk&] /aan en alle cont9uiteit miss54 ,en e9delk wordt b deze le] heel het w]k ,gods 9 de zalig+ van zond>5 misk5d en geloo*5d2 de ,s*rift legt altd en ov]al d5 /]k/5 nadruk op de tr\we en onv]&]lkheid ,gods1 op de eeuwigheid van zn v]bond1 op de va/heid van zne bel(t52 ma> van dit alles is er b het pelagianisme ge5 sprake me]4 ,de ,he]e k5t niet deg55 die de zn5 zn2 zn v]bond en zne go$]ti]5heid wankel5 wel van oog5blik tot oog5blik2 er word5 wel s*ap5 g]ukt uit ,jezus' h&2 het is niet wa>1 dat ,god v]he]lkt1 alwie ,h gek5d1 g]oep5 en g]e*tva>digd heeft4 ,het zuiv]e1 consequ5te pelagianisme is de volkom5 omv]w]p+ van alle ,*ri/5dom en religie4 ,da>om is het ook door ge5 enkele *ri/elke k]k aanva>d4 ,hoeze] de le] de pra$e/9atie door semipelagiaans*e inm5gsel5 b de ,rooms*e en de ,lu!rs*e k]k onzuiv] is geword51 ze wordt to* door alle bel$54 ,de pra$e/9atie is zakelk e5 dogma van heel de ,*ri/5heid4 #ac4 ,het woord pra$e/9atie1 1 is 9 de *ri/elke !ologie e*t] 9 ze] v]s*ill5d5 z9 gebezigd2 nu e5s _h het ruim] dan eng] beteek5is4 ,op pelagiaans* /&punt is ze niets &]s dan het besluit1 om hun1 wi] gelo( en volh>d+ ,god vooruitgezi5 heeft1 de eeuwige zaligheid te s*5k51 en om &]51 wi] zond5 en ongelo( ,h voorzag1 te be/emm5 tot de eeuwige /raf4 ,s*epp+1 val1 ,*ri/us1 de pr$ik+ van het evangelie en de aanbi$+ d] g5ade aan all51 volh>d5d gelo( en ongelo( gaan aan de pra$e/9atie vooraf1 zn niet 9 ha> opg5om5 ma> vall5 buit5 ha>2 z zelve is niets &]s dan het be/emm5 t5 eeuwig5 lev5 ( tot de eeuwige /raf4 ,hi] heeft pra$e/9atie d5 eng/5 z91 ma> hangt ze ook geheel van de nuda praesci5tia ,dei af1 is ze onzek] en d5 naam van pra$e/9atie niet wa>d2 niet ,god ma> de m5s* maakt de ges*i$5is en /elt ha> resultaat va/4 ,dit gevoel5 is bov5 g5oegzaam we]legd en behoeft niet me] besprok5 te word51 cf4 nog ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #ghh v4 ,twissus1 ,op4 ,i #ffi sq4 ,ma> bre$] beh&el+ v]di5t het belangrk v]s*il tuss*5 het infra- en supralaps>isme4 ,dit be/aat feitelk to* 9 niets &]s dan 9 e5 eng] ( ruim] oms*rv+ van het begrip d] pra$e/9atie4 ,augu/9us n4l4 bep]kte het woord 9 dubbel5 z94 ,t5 e]/e liet h het besluit d] pra$e/9atie volg5 op dat van de s*epp+ en d5 val2 en t5 twe$e nam h het woord gewoonlk 9 bonam p>tem1 v]e5zelvigde de voorv]ord9e]+ met de v]kiez+ en duidde het besluit d] reprobatie lief/ met d5 naam van praesci5tia aan4 ,pra$e/9atie zegt wat ,god doet1 n4l4 het go$e1 ma> praesci5tia ziet op wat de m5s* doet1 n4l4 het kwade1 de dono p]s4 c4 #ag-ai4 de pra$4 sanct4 c4 #aj4 ,b dit spraakgebruik sloot ov] het algeme5 de s*ola/iek1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dj1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bc1 de ,rooms*e1 ,d5z+]1 ,en*ir4 #bgi4 #bhe4 #bif4 ,trid4 ,,vi c4 #f1 en de ,lu!rs*e !ologie zi* aan1 ,mll]1 ,symb4 ,b*] ,s4 #eed4 ,de infralaps>ii ond] de ,g]e=me]d5 liet5 op dezelfde wze het besluit van s*epp+ en val aan dat van v]kiez+ en v]w]p+ voorafgaan2 ma> t]wl de mee/5 hi] na d5 val ge5 bezwa> hadd51 om ook de v]w]p+ ond] de pra$e/9atio op te nem5 en alzoo van e5e gem9a pra$e/9atio te sprek51 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv #i4 #f1 oordeeld5 &]5 het bet]1 om het woord pra$e/9atie tot de v]kiez+ te bep]k51 en de v]w]p+ afzond]lk da>naa/ ond] e5 eig5 naam te beh&el51 ,hyp]ius1 ,me?odus ,!ol4 #ahc sq4 ,m>tyr1 ,loci ,c4 #bca-bcc4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #dgi4 ,keck]mann1 ,sy/4 !ol4 #afjc p4 #bif4 ,p>eus op ,rom4 #h3bi1 #cj1 ed4 #afji p4 #efb4 ,indi5 nu het woord praesci5tia niet 9 pelagiaans*5 z9 wordt opgevat en de reprobatie niet aan d5 wil ,gods onttrokk5 wordt1 gelk b de lat]e ,rooms*5 en ,lu!rs*51 dan is dit e5 v]s*il 9 naam ma> niet 9 de zaak zelve1 ,ma/ri*t1 ,!ol4 ,,iii #b1 #bd4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv #g1 #d4 ,/apf]1 ,w$]l4 ,godg4 ,v #dff v4 ,ma> k5m]k5d voor het infralaps>is* gevoel5 is1 dat s*epp+ en val 9 het besluit aan de v]kiez+ en v]w]p+ voorafgaan4 ,da>5teg5 wordt door het supralaps>isme de pra$e/9atie zoo uitgebreid1 dat ze ook de s*epp+ en d5 val 9 zi* opneemt als middel51 die tot het e9ddoel1 d5 eeuwig5 /aat d] r$elke s*epsel51 leid54 ,beide voor/ell+5 van de pra$e/9atie1 zo[el de supra- als de infralaps>is*e1 zn 9 de ,g]ef4 k]k en !ologie /e$s naa/ elk&] erk5d4 ,de ,n$4 beld5iss*rift5 zn infralaps>is*1 ma> ge5 k]kelke v]gad]+1 ook die van ,dordre*t niet1 heeft ooit e5 supralaps>ir bemoeilkt4 ,de ,lambe?s*e artikel5 van #aeie1 opg5om5 9 de ,i]s*e confessie van #afae cap4 #c1 en de confessie van ,we/m9/] lat5 het vraag/uk met opzet onbesli/4 ,de ,g]ef4 ,godgele]d5 hebb5 altd aan beide voor/ell+5 het burg]re*t toegek5d1 ,voetius1 ,disp4 ,v #fjb-fjg4 ,twissus1 ,op4 ,i #ej4 ,spanheim1 disp4 de pra$e/4 #h4 #i4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vii #bif4 #chc v4 ,spanheim pla*t te zegg51 dat h op d5 ka!d] supra-1 9 het ond]wz5 d] geme5te infralaps>ir 01 ,ex4 v4 h4 ,ont4 v4 ,tol4 ,,vii #bif4 ,en ind]daad /aan beide op ,g]e=me]d5 grondslag4 ,aan de e5e zde le]5 de supralaps>ii ev5 besli/ als de infralaps>ii1 dat ,god ge5 auteur d] zonde is1 ma> dat deze ha> oorzaak heeft 9 d5 wil des m5s*54 ,god als de ,alma*tige moge d5 val hebb5 bepaald en ook 9 en door de zonde zn regim5t uitoef552 ,h blft heilig en re*tva>dig1 de m5s* valt en zondigt vrwillig1 door eig5 s*uld4 ,cadit homo1 provid5tia ,dei sic ord9ante1 s$ suo vitio cadit1 ,calv4 ,in/4 ,,iii #bc1 #h4 ,en ook zn de supralaps>ii niet tot hunne voor/ell+ gekom5 door philosophis* d5k51 ma> z gav5 ha>1 wl z ha> me] 9 ov]e5/emm+ a*tt5 met de ,h4 ,s*rift4 ,ev5als ,augu/9us tot zne le] d] pra$e/9atie kwam door de /udie van ,paulus1 zoo heeft de le] d] ,s*rift ov] de zonde ,calvn tot zn supralaps>isme geleid4 ,h gaf da>9 na> zn eig5 v]kl>+ ge5 philosophie ma> de wa>heid na> het ,woord ,gods1 ,in/4 ,i #ah4 ,,iii #ba-bc4 ,en aan de &]e zde erk5n5 de infralaps>is*e ,g]e=me]d5 t5 volle1 dat ,god d5 val en de zonde en vel] eeuwige /raf niet door e5e nuda praesci5tia vooruitgezi5 ma> 9 zn besluit opg5om5 en bepaald heeft1 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv #i1 #f4 ,ov] de decret5 zelve en hun inh\d is er dus heel ge5 v]s*il4 ,beid5 ontk5n5 d5 vren wil1 v]w]p5 het gelo( als oorzaak d] v]kiez+ en de zonde als oorzaak d] v]w]p+1 en be/rd5 alzoo het pelagianisme2 beid5 b]u/5 t5 slotte 9 het s\v]e9e welbehag5 ,gods4 ,er is alle5 v]s*il ov] de orde d] decret54 ,de infralaps>ir h\dt zi* aan de hi/oris*e1 causale2 de supralaps>ir v]kie/ de ideele1 teleologis*e orde4 ,g5e vat het begrip pra$e/9atie 9 eng] z9 op en laat s*epp+1 val1 provid5tia eraan voorafgaan2 deze neemt ond] de pra$e/9atie alle &]e besluit5 op4 ,da> valt de nadruk op de veelheid1 hi] op de e5heid d] besluit52 da> hebb5 alle besluit5 tot op zek]e hoogte e5 eig51 zelf/&ige beteek5is1 hi] zn de voorafga&e alle aan het laat/e besluit ond]ges*ikt4 #ad4 ,het b]oep op de ,s*rift br5gt dit ges*il niet tot oploss+4 ,want t]wl het infralaps>isme ge/eund wordt door al die plaats51 wa> v]kiez+ en v]w]p+ betrekk+ hebb5 op de gevall5 w]eld en voorge/eld word5 als dad5 van b>mh>tigheid en g]e*tigheid1 ,deut4 #g3f-h1 ,mt4 #ab3be1 #bf1 ,joh4 #ae3ai1 ,rom4 #i3ae1 #af1 ,ef4 #a3d-ab1 #b ,tim4 #a3i1 zoekt het supralaps>isme zne /]kte 9 al die tek/51 welke ,gods absolute s\v]e9iteit uitsprek51 vooral ook 9 betrekk+ tot de zonde1 ,ps4 #aae3c1 ,spr4 #af3d1 ,jes4 #aj3ae1 #de3i1 ,j]4 #ah3f1 ,mt4 #bj3ae1 ,rom4 #i3ag1 #ai-ba4 ,het feit1 dat elk van beide voor/ell+5 op e5e zek]e groep van tek/5 /eunt en da>b e5e &]e niet g5oeg tot ha> re*t doet kom51 bew/ re$s beid] e5zdigheid4 ,het infralaps>isme v]di5t l( om zne bes*eid5heid1 het geeft ge5 oploss+ ma> blft b de hi/oris*e1 causale orde /aan1 het s*nt m9d] h>d en rek5t me] met de eis*5 d] practk4 ,bevr$ig5 doet het e*t] niet1 omdat de v]w]p+ ev5m9 als de v]kiez+ te begrp5 is als e5e daad van ,gods g]e*tigheid4 ,gelo( en go$e w]k5 zn niet de oorzaak d] v]kiez+ en zoo is ook de zonde niet de oorzaak d] v]w]p+2 deze ligt alle5 9 ,gods vrma*tig welbehag51 het besluit d] reprobatie gaat dus /e$s 9 zek]5 z9 aan het besluit om de zonde toe te lat5 vooraf4 ,bov5di51 indi5 ,god het besluit d] v]w]p+ e]/ nam na dat van de toelat+ d] zonde1 komt altd de vraag we] op3 ma> wa>om heeft ,h die zonde dan toegelat58 ,be/ond die toelat+ 9 e5e nuda praesci5tia1 en is de val feitelk e5e v]del+ van ,gods plan gewee/8 ,ma> dat kan en mag e5 ,g]e=me]de1 ook al is h infralapsir1 nooit zegg54 ,h moet d5 val to* ook 9 zek]5 z9 opnem5 9 ,gods besluit en te vor5 bepaald lat5 zn4 ,ma> wa>om heeft ,god dan d5 val p]missione efficaci beslot58 ,het infralaps>isme heeft hi]op ge5 antwoord dan alle5 ,gods welbehag51 ma> zegt dan hetzelfde als het supralaps>isme4 ,de v]w]p+ is niet te v]kl>5 als e5e daad van ,gods g]e*tigheid1 want de e]/e zonde is 9 elk geval toegelat5 door ,gods s\v]e9iteit4 ,het infralaps>isme komt1 t]ugga&e1 to* we] b het supralaps>isme uit2 indi5 het dit niet z\ will51 z\ het tot de praesci5tia de toevlu*t moet5 nem54 ,en da> komt dan e9delk nog b1 dat het het besluit d] v]w]p+ plaat/ na d5 val1 ma> wa> erg5s8 ,heeft ,god beslot51 vel5 te v]w]p5 alle5 na de erfzonde2 komt deze b het besluit d] v]w]p+ alle5 9 aanm]k+1 en rek5t ,god heel niet b dit ontzett5d besluit met de peccata actualia8 ,indi5 de v]w]p+ tot ,gods g]e*tigheid moet h]leid word51 wa>om ze dan liev] niet geplaat/1 niet na het intr$5 d] erfzonde alle5 ma> na het volbr5g5 d] peccata actualia door i$] te v]w]p5 m5s* 9 het bzond]8 ,dat le]de nu wel ,arm9ius1 die ook de zonde van het voorgezi5 ongelo( er ond] opnam4 ,ma> dat g+ natuurlk niet voor e5 ,g]e=me]d !oloog4 ,de reprobatie h+ dan van de nuda praesci5tia1 d4 i4 van d5 m5s* af1 de zondige dad5 des m5s*5 w]d5 dan de laat/e en diep/e oorzaak d] v]w]p+1 en da>om bleef m5 vr willekeurig b het besluit d] v]w]p+ t]/ond na d5 val /aan4 ,ma> feitelk le]de het da>om 9 betrekk+ tot alle peccata actualia volkom5 hetzelfde als het supralaps>isme2 de reprobatie gaat wel niet aan de erfzonde ma> to* aan alle &]e zond5 vooraf4 ,het infralaps>isme s*nt za*t] en billk] te zn1 ma> dit blkt to* b diep] nad5k5 niet veel me] dan s*n te wez54 ,het supralaps>isme heeft dus ongetwfeld voor1 dat het van alle dele pog+51 om ,god te re*tva>dig51 afziet en b v]w]p+ en v]kiez+ beide ru/ 9 ,gods s\v]e91 onbegrpelk ma> to* altd ws en heilig welbehag54 ,en to* is het1 zoo niet me]1 dan to* m9/5s ev5 onbevr$ig5d als het infralaps>isme4 ,het neemt d5 s*n van e5e oploss+ aan1 ma> geeft die feitelk op ge5 enkel punt en 9 ge5 enkel opzi*t4 ,voore]/ to* is de op5b>+ van al ,gods deugd5 zond] twfel het e9ddoel van al ,gods weg51 ma> het gaat niet aan om met het supralaps>isme t]/ond 9 dit e9ddoel de wze op te nem51 wa>op hi]namaals deze gloria ,dei 9 d5 eeuwig5 /aat zn] r$elke s*epsel5 tot op5b>+ zal kom54 ,want die eeuwige /aat1 beide van zaligheid en van v]d]f1 is niet het e9ddoel zelf1 ma> e5 middel1 om al ,gods deugd5 op creatuurlke wze tot op5b>+ te br5g54 ,het is imm]s niet te zegg51 dat ,god zne e] niet _h kunn5 op5b>5 9 de zalig+ van all51 indi5 dit ,hem behaagd _h4 ,het is ook niet jui/1 dat ,god 9 d5 eeuwig5 /aat d] v]lor55 uitsluit5d zne g]e*tigheid1 en 9 di5 d] v]kor55 uitsluit5d zne b>mh>tigheid op5ba>t4 ,ook 9 de geme5te1 die geko*t w]d door het blo$ des ,zoons1 wordt zn re*t op5ba>2 en ook 9 de plaats des v]d]fs zn er nog sprank5 van zne b>mh>tigheid4 ,e9ddoel van al ,gods w]k5 is en moet zn zne he]lkheid2 ma> de wze1 wa>op deze he]lkheid s*itt]5 zal1 is da>mee niet vanzelf gegev52 deze is door zn wil bepaald1 en (s*oon ,god ook da>voor wze en heilige r$55 heeft gehad1 w kunn5 niet zegg51 wa>om ,h jui/ dit middel heeft gewild1 wa>om ,h vel] v]d]f en niet all] beh\d heeft bepaald4 ,bov5di5 /uit het supralaps>isme da>b op het bezwa>1 dat het aan het besluit d] v]kiez+ en v]w]p+ sle*ts mogelke m5s*5 en1 gelk ,comrie er aan toevoegde1 e5 mogelk5 ,*ri/us tot object geeft4 ,wel is dit laat/e elem5t1 door &]5 uit de supralaps>is*e voor/ell+ v]wd]d1 ,kuyp]1 ,de vlees*word+ des ,woords bl4 #bjbv4 ,ma> da>m$e is het pr9cipe niet wegg5om51 wa>uit deze dwal+ voortkwam4 ,indi5 de v]kiez+ sle*ts mogelke m5s*5 tot object heeft1 br5gt z logis* die van e5 mogelk5 ,*ri/us m$e1 wl de v]kiez+ van de geme5te en ha> ,ho(d niet ges*eid5 kan word54 ,ma> afg$a*t hi]van1 de v]kiez+ en v]w]p+1 die sle*ts hom9es cre&i et labiles tot object heeft1 is nog niet het eig5lke1 do* sle*ts e5 voorloopig besluit4 ,het supralaps>isme moet /raks to* we] tot de infralaps>is*e orde voorts*rd54 ,want nadat e]/ mogelke m5s*5 v]kor5 en v]worp5 zn1 volgt da>na het besluit1 om deze mogelke m5s*5 w]kelk te s*epp5 en te lat5 vall51 en moet dan to* we] het besluit volg5 om nu die niet me] sle*ts 9 de idee als mogelk g$a*te ma> nu ook 9 het besluit als w]kelk be/a&e g$a*te m5s*5 deels te v]kiez5 deels te v]w]p54 ,de logis*e orde 9 het supralaps>isme laat dus alles te w5s*5 ov]4 ,eig5lk is het van het infralaps>isme alle5 hi]9 ond]s*eid51 dat het op de wze van het ,amyraldisme aan de infralaps>is*e reeks van besluit5 e5 besluit aanga&e mogelkh$5 vooraf laat gaan4 ,ma> wat is zulk e5 besluit aanga&e mogelke m5s*51 wa>van vol/rekt nog niet va//aat ( ze w]kelk zull5 zn8 ,hom9es possibiles zn er one9dig vele 9 het bewu/zn ,gods1 die nooit zull5 zn4 ,het besluit d] v]kiez+ en d] v]w]p+ heeft dus non-entia tot object1 en niet bepaalde1 ,gode b "n bek5de p]son54 ,e9delk is er nog deze moeilkheid aan het supralaps>isme v]bond51 dat het de eeuwige /raf op dezelfde wze en 9 d5zelfd5 z9 tot object van ,gods wil maakt als het eeuwige lev5 d] zalig51 en dat het de zonde1 welke tot die eeuwige /raf leidt1 op dezelfde wze en 9 d5zelfd5 z9 tot e5 middel maakt als de v]loss+ 9 ,*ri/us e5 middel is tot de eeuwige zaligheid4 ,hi]ov] is ond] ,g]e=me]d5 ge5 v]s*il1 dat de zonde en de /raf door ,god gewild en bepaald is4 ,het is ook volkom5 wa>1 dat woord5 als p]missio en praesci5tia feitelk niets gev5 tot oploss+ d] moeilkh$54 ,de vrag5 blv5 to* imm]s precies dezelfde3 wa>om heeft ,god1 alles vooruitwet5de1 d5 m5s* zoo ges*ap51 dat h vall5 kon en d5 val niet v]h9d]d8 ,wa>om liet ,h all5 vall5 9 n58 ,wa>om laat ,h niet aan all5 het evangelie pr$ik5 en s*5kt ,h niet aan all5 het gelo(8 ,9 n woord1 als ,god vooruitziet en toelaat1 doet ,h dat vol5s ( nol5s4 ,het laat/e is onmogelk4 ,zoo is dan de p]missio e5e p]missio efficax1 e5e daad van zn wil4 ,ook is het begrip d] p]missio zond] e5ige wa>de ( kra*t teg5ov] de bes*uldig+1 dat ,god de auteur d] zonde is1 want wie iem& laat zondig5 en v]lor5 gaan1 t]wl ,h het v]h9d]5 kon1 is ev5 s*uldig als wie hem tot de zonde aanspoort4 ,ma> &]]zds is ook hi]ov] ge5 v]s*il1 dat de zonde1 s*oon niet znde praet] ,dei voluntatem1 to* is en blft contra ejus voluntatem2 dat z niet alle5 e5 middel is om te kom5 tot het e9ddoel1 ma> dat z is e5e v]/or+ van ,gods s*epp+1 en dat de val van ,adam dus ge5 vooruitgang ma> ze] zek] e5 val is gewee/4 ,en ook dit /aat wel va/1 dat het d5k5 de woord5 p]missio1 praesci5tia1 praet]itio1 d]elictio wel afkeur5 kan1 ma> dat niem& &]e1 bet]e woord5 aan de h& kan gev54 ,zelfs de /r5g/e supralaps>ir kan die woord5 niet miss51 no* op d5 kansel no* 9 d5 ka!d]1 ,frank1 ,!ol4 d] ,concordi5=mel ,,iv1 #adh4 #bgb4 ,want al moge m5 aannem51 dat er is e5e pra$e/9atio ad mortem2 van e5e pra$e/9atio ad peccatum heeft ond] de ,g]e=me]d5 niem& durv5 sprek54 ,all5 zond] ond]s*eid1 ,zw+li1 ,calvn1 ,beza1 ,zan*ius1 ,gom>us1 ,comrie enz4 hebb5 va/geh\d51 dat ,god niet de auteur is d] zonde1 dat de m5s* niet is ges*ap5 tot de v]doem5is1 dat 9 de v]w]p+ ook de /r5gheid zn] g]e*tigheid uitkwam1 dat de v]w]p+ niet is de causa1 het pr9cipium1 ma> alle5 de causa p] accid5s1 de remotio pr9cipii is van de zonde1 dat de zonde niet is de causa effici5s ma> wel de causa suffici5s van de reprobatie enz4 ,da>om is het supralaps>isme1 en gelukkig ook1 altd inconsequ5t1 het beg9t met e5 /\t5 aanloop1 ma> de9/ spo$ig a*t]wa>ts en valt 9 het e]/ v]worp5 infralaps>isme t]ug4 ,b de voor/&]s van het supralaps>isme komt dit duidelk uit4 ,bna all5 a>zel5 om de reprobatio 9 ha> geheel en zond] e5ige re/rictie aan de zonde te lat5 voorafgaan4 ,de ,?omi/5 ond]s*eidd5 tuss*5 reprobatio negativa en positiva2 de e]/e g+ aan s*epp+ en val vooraf1 de twe$e volgde er op1 cf4 bov5 #cbf4 ,deze ond]s*eid+ ke]t ook telk5s b de ,g]ef4 !olog51 z het ook 9 me] ( m9d] gewzigd5 vorm t]ug4 ,niet alle5 wordt door all5 erk5d1 dat het besluit d] reprobatie te ond]s*eid5 is van de condamnatio1 die van dat besluit de uitvo]+ is1 9 d5 td ges*i$t en de zonde tot oorzaak heeft1 ,beza1 ,tract4 !ol4 ,i #agf4 ,polanus1 ,sy/4 !ol4 p4 #bea4 #bed4 ,ma> 9 het besluit d] v]w]p+ zelve wordt door vel5 ond]s*eid gemaakt tuss*5 e5 voorafga&1 me] algeme5 decreet ,gods1 om 9 sommige hom9es creabiles et labiles zne deugd51 bepaaldelk zne b>mh>tigheid en g]e*tigheid te op5b>51 en e5 da>opvolg5d1 bepaald decreet1 om die hom9es possibiles ook w]kelk te s*epp51 te lat5 vall5 en zondig5 en om hun zond5 te /raff51 ,beza1 ,i #agc4 #agf4 #agg1 cf4 ,,iii #djc4 ,piscator b ,twissus1 ,i #ea-eb1 ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #gfc4 ,twissus1 ,i #ga4 ,maccovius1 ,loci ,comm4 p4 #bbb4 #bcg4 ,voetius1 ,disp4 ,v #fjb sq4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pract4 ,,iii #b1 #ab4 ,ex4 v4 h4 ontw4 v4 ,tol4 ,,vii #cgev4 ,moor ,,ii #ff4 #fg4 #ae4 ,zoo is het no* aan het supra- no* aan het4 infralaps>isme gelukt1 om b dit probleem de oploss+ te gev5 en de alzdigheid d] ,s*rift tot ha> re*t te do5 kom54 ,voor e5 deel is dit te v]kl>5 uit de e5zdigheid1 wa>aan z zi* beide s*uldig mak54 ,voore]/ is het niet jui/1 gelk zoo /raks re$s w]d gezegd1 om d5 f9is supremus van alle d+5 te oms*rv5 als de op5b>+ van ,gods b>mh>tigheid 9 de v]kor55 en van zne g]e*tigheid 9 de v]lor554 ,voorzek] is de he]lkheid ,gods en de manife/atie van zne volmaak!d5 het e9ddoel van alles2 ma> de dubbele /aat van zaligheid en rampzaligheid is 9 dat e9ddoel niet opg5om5 en v]h\dt zi* da>toe als middel4 ,het is vol/rekt niet te bewz51 dat met dit e9ddoel van ,gods glorie die dubbele /aat gegev5 moe/ zn4 ,indi5 ,h op]a ad extra tot /& br5gt1 kan ,h da>m$e nooit iets &]s b$oel5 dan de e]e van zn naam4 ,ma> dat ,h die e]e op deze en op ge5e &]e wze zoekt1 hangt alle5 van zne vrma*t af4 ,afg$a*t hi]van e*t]1 is het ook niet wa>1 dat ,gods g]e*tigheid alle5 9 d5 rampzalig5 /aat d] v]lor55 en zne b>mh>tigheid alle5 9 de zaligheid d] v]kor55 tot op5b>+ z\ kom51 want ook 9 d5 hemel /raalt zne g]e*tigheid en heiligheid1 en ook 9 de hel is er nog iets van zne b>mh>tigheid en go$]ti]5heid4 ,9 de twe$e plaats is het onjui/1 om de rampzaligheid d] v]lor55 voor te /ell5 als doel d] pra$e/9atie4 ,wel is de zonde niet tot e5e nuda praesci5tia en p]missio ,dei te h]leid54 ,val en zond5 en eeuwige /raf zn opg5om5 9 het besluit ,gods1 en 9 zek]5 z9 door ,god gewild4 ,ma> dan to* altd sle*ts 9 zek]5 z9 en niet op diezelfde wze als g5ade en zaligheid4 ,9 deze heeft ,h e5 welgevall51 ma> zonde en /raf zn zn lu/1 zne vreugde niet4 ,als ,h de zonde di5/ba> maakt aan zne e]e1 doet ,h dat door zne alma*t1 ma> het is teg5 ha> natuur4 ,en als ,h de goddelooz5 /raft1 v]heugt ,h zi* niet 9 hun ld5 op zi*zelf1 ma> vi]t ,h da>9 d5 triumf zn] deugd51 ,deut4 #bh3fc1 ,ps4 #b3d1 ,spr4 #a3bf1 ,klaagl4 #c3cc4 ,zoo er da>om e5]zds met het oog op het alomvatt5de en onv]&]lke van ,gods raad ge5 bezwa> teg5 is1 om van e5e gem9a pra$e/9atio te sprek51 is to* de pra$e/9atie 9 het e5e geval niet van d5zelfd5 a>d als 9 het &]e4 ,pra$e/9atio e/ con/itutio f9is et ord9atio m$iorum ad f9em2 cum aet]na damnatio non sit f9is hom9is1 s$ tantum extremum1 ideo reprobationis g5us non proprie pra$e/9atio con/itui pote/4 ,pugnant enim haec int] sese1 ord9>e ad f9em et ord9>e ad damnationem4 ,omnis enim f9is sua natura e/ optimum quid et p]fectio rei2 damnatio autem e/ extremum malum et summa imp]fectio1 ita ut impropria sit locutio1 qua dicitur1 ,deum nonnullos hom9es pra$e/9asse ad damnationem1 ,keck]mann1 ,sy/4 !ol4 #afjc p4 #bif1 cf4 ,twissus ,i #ec ,a4 ,hoe /]k en hoe veelvuldig de ,s*rift dan ook zegt1 dat zonde en /raf door ,god bepaald zn2 de woord5 1 1 bezigt z to* s*i] uitsluit5d van de pra$e/9atio ad gloriam4 ,9 de d]de plaats is het ook nog om e5e &]e r$5 m9d] jui/1 om de pra$e/9atio ad mortem aet]nam te coord9e]5 met en ev5ze] als e9ddoel te /ell5 als de pra$e/9atio ad vitam aet]nam4 ,object van de v]kiez+ zn niet ma> enkele m5s*51 ev5als van de v]w]p+1 ma> 9 de v]kiez+ is het m5s*elk gesla*t ond] e5 nieuw ,ho(d1 n4l4 ,*ri/us1 object1 en dus word5 door de gratia niet sle*ts enkele individu5 ma> het m5s*elk gesla*t zelf met heel d5 kosmos beh\d54 ,en 9 deze beh\d5is van het m5s*elk gesla*t en van de w]eld kom5 niet enkele deugd5 ,gods tot op5b>+1 zoodat da>naa/ nog e5 eeuwig v]d]f z\ noodig zn om zne g]e*tigheid te op5b>51 ma> 9 het voltooide ,godsrk kom5 alle deugd5 en volmaak!d5 ,gods tot ontv\w+1 zne g]e*tigheid en zne g5ade1 zne heiligheid en zne liefde1 zne s\v]e9iteit en zne b>mh>tigheid4 ,en deze /atus gloriae is dus het eig5lke re*t/reeks*e1 z het ook aan zne e]e ond]ges*ikte doel1 dat ,god met zne s*epp+ beoogt4 ,9 de vi]de plaats dwaald5 supra- en infralaps>isme da>91 dat z alwat aan het e9ddoel voorafg+ als middel5 ond]l+ 9 gesubord9e]de v]h\d+ plaat/54 ,nu zn de middel5 vanzelf ond]ges*ikt aan het e9ddoel ma> da>om nog niet aan elka>4 ,de s*epp+ is ma> niet e5 middel voor d5 val1 en deze ma> niet e5 middel voor g5ade en v]h>d+1 en deze w$]om niet enkel e5 middel voor zaligheid en rampzaligheid4 ,er di5t to* wel b$a*t1 dat de decret5 ev5 rk zn aan inh\d als de gans*e w]eldges*i$5is1 want deze is de ontv\w+ van g5e4 ,wie z\ nu 9 /aat zn1 om deze w]eldhi/orie saam te vatt5 9 e5 logis* s*ema van enkele begripp58 ,s*epp+1 val1 zonde1 ,*ri/us1 gelo(1 ongelo( enz4 /aan vol/rekt niet alle5 9 v]h\d+ van middel5 tot elka>1 zoo dat het voorga&e als het w>e wegvall5 kan1 als het volg5de is b]eikt4 ,ze zn ond]l+ niet gesubord9e]d ma> ook gecoord9e]d1 gelk ,twissus ,i #ga re$s opm]kte4 ,de s*epp+ heeft wa>lk niet alle5 da>toe plaats gehad1 opdat de val z\ kunn5 intr$51 ma> z gaf aan e5e w]eld het aanzn die blv5 zal ook 9 d5 /aat d] he]lkheid4 ,de val ges*i$de niet alle5 da>toe1 dat er e5 creatura mis]abilis z\ zn1 ma> h h\dt als feit zne beteek5is met al de gevolg51 die er uit voortgekom5 zn4 ,*ri/us is niet ma> e5 ,middela> geword51 wat voor de v]zo5+ d] zonde voldo5de w>e gewee/2 ma> ,god heeft ,hem ook v]ord9e]d tot ,ho(d d] geme5te4 ,de gans*e w]eldhi/orie is niet e5 middel1 dat wegvalt als 't e9de is b]eikt1 ma> w]kt door en laat vru*t5 na 9 de eeuwigheid4 ,en de electie en reprobatie zelve loop5 hi] op a>de niet als twee re*te ln5 naa/ elka>1 ma> 9 de ongeloovig5 is veel1 wat niet uit de v]w]p+ voortvloeit en 9 de geloovig5 is veel1 wat niet aan de v]kiez+ is te dank54 ,e5]zds ond]/ell5 beide de zonde en zn dad5 van b>mh>tigheid en g]e*tigheid1 ,rom4 #i3ae1 ,ef4 #a3d1 en ze zn beide to* ook dad5 van ,goddelke vrma*t en s\v]e9iteit1 ,rom4 #i3aa1 #ag1 #ba4 ,ev5zoo is ,adam ook vr d5 val re$s e5 type van ,*ri/us1 #a ,cor4 #ae3dg v4 en to* is de vlees*word+ altd 9 de ,s*rift op d5 val van het m5s*elk gesla*t geb\wd1 ,hebr4 #b3ad v4 ,soms spreekt de ,s*rift z /]k1 dat de v]w]p+ volkom5 gecoord9e]d wordt met de v]kiez+ en de eeuwige /raf door ,god ev5ze] beoogd wordt als doel als de eeuwige zaligheid4 ,luk4 #b3cd1 ,joh4 #c3ai-ba1 #a ,petr4 #b3g1 #h1 ,rom4 #i3ag1 #ah1 #bb enz41 ma> soms valt de mors aet]na geheel weg 9 de bes*rv+ d] toekom/2 het e9de zal zn de zegepraal van het ,godsrk1 de nieuwe hemel en a>de1 het nieuwe ,j]uzalem1 wa> ,god alles 9 all5 zal zn1 #a ,cor4 #ae1 ,op4 #ba1 #bb2 alles is aan de geme5te ond]ges*ikt gelk deze aan ,*ri/us1 #a ,cor4 #c vs4 #ba-bc2 de v]w]p+ is geheel gesubord9e]d aan de v]kiez+4 ,da>om t5 slotte is no* de supra-1 no* de infralaps>is*e voor/ell+ van de pra$e/9atie 9 /aat1 om de volle rke wa>heid d] ,s*rift 9 zi* op te nem5 en ons !ologis* d5k5 te bevr$ig54 ,het w>e 9 het supralaps>isme is1 dat alle besluit5 saam e5e e5heid vorm52 dat er e5 e9ddoel1 is1 wa>aan alles ond]ges*ikt en di5/ba> is2 dat de zonde niet ong$a*t en onv]wa*t voor ,god 9 de w]eld kwam ma> 9 zek]5 z9 door ,hem is gewild en bepaald2 dat de s*epp+ re$s t]/ond op de h]s*epp+ aangelegd en b ,adam vr d5 val re$s op d5 ,*ri/us g]ek5d is4 ,ma> het w>e 9 het infralaps>isme is1 dat de besluit51 s*oon n1 to* ook met het oog op hun object5 ond]s*eid5 zn2 dat er 9 die besluit5 niet alle5 e5e teleologis*e ma> ook e5e causale orde valt op te m]k52 dat s*epp+ en val niet da>9 opgaan1 dat ze sle*ts middel5 zn voor het e9ddoel2 dat de zonde bov5al en 9 de e]/e plaats e5e v]/or+ d] s*epp+ is gewee/ en op en voor zi* zelve nooit door ,god kan zn gewild4 ,9 het algeme5 is de =mule]+ van het e9ddoel all] d+51 n4l4 dat ,god zne g]e*tigheid op5ba>t 9 de v]worp55 en zne b>mh>tigheid 9 de v]kor551 to* al te e5v\dig en te sob]4 ,de /atus gloriae zal zoo onbes*rfelk rk en he]lk zn4 ,w v]wa*t5 e5 nieuw5 hemel1 e5e nieuwe a>de1 e5 nieuwe m5s*heid1 e5e h]/elde s*epp+1 e5e imm] voortga&e door ge5 zonde ooit me] ge/oorde ontwikkel+4 ,en da>aan w]k5 s*epp+ en val1 ,adam en ,*ri/us1 natuur en g5ade1 gelo( en ongelo(1 electie en reprobatie1 alle te zam51 i$] op zne wze m$e1 niet alle5 na ma> ook naa/ en met elka>4 ,ja1 de teg5woordige w]eld met h>e ges*i$5is is ook op zi*zelve re$s e5e voortga&e op5b>+ van ,gods deugd54 ,z is niet alle5 middel voor de hoog]e en rk]e op5b>+1 die komt1 ma> ook 9 zi*zelve van wa>de4 ,z blft da>om door en voortw]k5 ook 9 de toekom/ige b$eel+ en zal aan de nieuwe m5s*heid voortdur5de /(fe gev5 tot aanbidd+ en v]he]lk+ ,gods4 ,da>om is er ond] de besluit51 ev5als ond] de feit5 d] w]eldhi/orie1 niet alle5 e5e causale en e5e teleologis*e1 ma> ook e5e organis*e orde4 ,w kunn5 ons 9 onze bep]k!id sle*ts /ell5 op het e5e ( op het &]e /&punt2 en da>om kom5 de voor/&]s e5] causale en die van e5e teleologis*e w]eld- en lev5sbes*\w+ i$] oog5blik met elk&] 9 /rd4 ,ma> voor ,god is dat gans* &]s4 ,h ov]ziet het geheel4 ,alle d+5 zn eeuwig pres5t 9 zn bewu/zn4 ,zn raad is ne enkelv\dige conceptie4 ,en 9 di5 raad /aan alle bzond]e besluit5 9 datzelfde v]b&1 wa>9 de feit5 d] ges*i$5is apo/]iori aan ons nu t5 deele blk5 en e5maal t5 volle zull5 blk5 te /aan4 ,dat v]b& is zoo rk en gecomplice]d1 dat het niet 9 e5 enkel woord van infra- ( supralaps>is* is we] te gev54 ,het is beide causaal en teleologis*2 het voorafga&e w]kt op het volg5de 9 ma> het toekom/ige bepaalt ook re$s het v]l$5 en het h$54 ,er is rke1 alzdige ,we*selwirkung4 ,gelk 9 e5 organisme alle l$5 sam5hang5 en w$]ke]ig elk&] bepal51 zoo is de w]eld e5 kun/w]k ,gods1 wa>van alle deel5 ond]l+ organis* v]bond5 zn4 ,en van die w]eld beide 9 h>e l5gte en bre$te is de raad ,gods de eeuwige idee4 #af4 ,hi]uit wordt duidelk1 9 welk5 z9 de reprobatie tot de pra$e/9atie te rek55 is4 ,let m5 alle5 op het feit1 dat de raad ,gods alle d+5 omvat1 dan is er alle re*t1 om van e5e gem9a pra$e/9atio te sprek54 ,ook de zonde1 het ongelo(1 de dood en de eeuwige /raf /aan ond] het be/uur ,gods4 ,niet alle5 baat het feitelk niets1 ( m5 hi] liev] van praesci5tia en p]missio dan van pra$e/9atio spreekt4 ,ma> de ,s*rift getuigt 9 dez5 ook zoo besli/ en /ellig mogelk4 ,het is wa>1 dat z van de v]w]p+ als eeuwig besluit we9ig gewag maakt4 ,des te me] e*t] laat ze ha> als daad ,gods optr$5 9 de hi/orie4 ,h v]w]pt ,kan1 ,g54 #d3e1 v]vloekt ,kanaan1 ,g54 #i3be1 drft ,ismael uit1 ,g54 #ba3ab1 ,rom4 #i3g1 ,gal4 #d3cj1 haat ,ezau1 ,g54 #be3bf1 ,mal4 #a3b1 #c1 ,rom4 #i3ac1 ,hebr4 #ab3ag1 laat de ,heid55 w&el5 op hunne eig5e weg51 ,hd4 #ad3af2 zelfs b9n5 d5 kr+ d] op5b>+ is er dikw]f van e5e v]w]p+ door d5 ,he]e van zn volk en van bzond]e p]son5 sprake1 ,deut4 #bi3bh1 #a ,sam4 #ae3bc1 #bf1 #af3a1 #b ,kon4 #ag3bj1 #b ,kon4 #bc3bg1 ,ps4 #ec3f1 #gh3fg1 #hi3ci1 ,j]4 #f3cj1 #ad3ai1 #ca3cg1 ,hos4 #d3f1 #i3ag4 ,ma> 9 die negatieve v]w]p+ tre$t ook m5igmaal e5e positieve h&el+ ,gods op1 be/a&e 9 haat1 ,mal4 #a3b1 #c1 ,rom4 #i3ac1 v]vloek+1 ,g54 #i3be1 v]h>d+ en v]/okk+1 ,ex4 #g3c1 #d3ba1 #i3ab1 #aj3bj1 #aj3bg1 #aa3aj1 #ad3d1 ,deut4 #b3cj1 ,jos4 #aa3bj1 ,ps4 #aje3be1 #a ,sam4 #b3be1 ,joh4 #ab3dj1 ,rom4 #i3ah1 9 v]dwaz+1 #a ,kon4 #ab3ae1 #b ,sam4 #ag3ad1 ,ps4 #ajg3dj1 ,job #ab3bd1 ,jes4 #dd3be1 #a ,cor4 #a3ai1 9 v]bl9d+ en v]doov+1 ,jes4 #f3i1 ,mat?4 #ac3ac1 ,mk4 #d3ab1 ,luk4 #h3aj1 ,joh4 #ab3dj1 ,hd4 #bh3bf1 ,rom4 #aa3h4 ,gods be/uur gaat ov] alle d+5 en ook 9 de zond5 d] m5s*5 heeft ,h zne h&4 ,h z5dt e5 leug5gee/1 #a ,kon4 #bb3bc1 #b ,*r4 #ah3bb1 port door ,satan ,david aan1 #b ,sam4 #bd3a1 #a ,*r4 #ba3a en beproeft ,job1 cap4 #a1 noemt ,nebucadnez> en ,cyrus zne kne*t51 #b ,*r4 #cf3bb1 ,ezra #a3a1 ,jes4 #dd3bh1 #de3a1 ,j]4 #bg3f1 #bh3ad enz41 en ,assyrie de ro$e zns toorns1 ,jes4 #aj3ev4 ,h geeft ,*ri/us ov] aan zne v&51 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 /elt ,hem tot e5 val en op/&+1 tot e5e reuke des doods en des lev5s1 tot e5 oordeel en tot e5 /e5 des aan/oots1 ,luk4 #b3cd1 ,joh4 #c3ai1 #i3ci1 #b ,cor4 #b3af1 #a ,petr4 #b3h4 ,h geeft de m5s*5 ov] aan hunne zond51 ,rom4 #a3bd1 z5dt e5e kra*t d] dwal+1 #b ,!ss4 #b3aa1 v]wekt ,simei om ,david te vloek51 #b ,sam4 #af3aj1 cf4 ,ps4 #ci3aj1 e5 ,f>ao om zne kra*t te betoon51 ,rom4 #i3ag en d5 bl9dgebor5e1 om zne he]lkheid te op5b>51 ,joh4 #i3c4 ,zek] mag 9 al deze w]k5 ,gods de eig5 zonde des m5s*5 niet voorbgezi5 word54 ,9 de v]h>d+ ,gods v]h>dt de m5s* zi*zelf1 ,ex4 #g3ac1 #bb1 #h3ae1 #i3ce1 #ac3ae1 #b ,*ron4 #cf3ac1 ,job #i3d1 ,ps4 #ie3h1 ,spr4 #bh3ad1 ,hebr4 #c3h1 #d3g4 ,jezus spreekt 9 gelk5iss51 niet alle5 opdat ma> ook omdat de ongeloovig5 niet zi5 no* hoor51 ,mt4 #ac3ac4 ,god geeft de m5s*5 aan de zonde en de leug5 ov]1 wl ze zi* dit wa>dig hebb5 gemaakt1 ,rom4 #a3bd1 #b ,!ss4 #b3aa4 ,en het is a po/]iori1 dat de geloovig5 9 de ong]e*tigh$5 d] v&5 het be/uur en de h& des ,he]5 zi51 #b ,sam4 #af3aj1 ,ps4 #ci3aj4 ,ma> desniettem9 wordt 9 dit alles ook de wil en de mog5dheid ,gods op5ba>4 ,h betoont 9 dit alles zne vrma*tige s\v]e9iteit4 ,h s*ept het go$e en het kwade1 het li*t en de dui/]nis1 ,jes4 #de3g1 ,am4 #c3f1 d5 goddelooze tot d5 dag des kwaads1 ,spr4 #af3d1 doet alles wat ,hem behaagt1 ,ps4 #aae3c1 h&elt met de inwon]s d] a>de na> zn welgevall51 ,dan4 #d3ce1 neigt all] h>t gelk ,h wil1 ,spr4 #af3i1 #ba3a1 ri*t all] gang1 ,spr4 #bj3bd1 ,j]4 #aj3bc1 maakt uit hetzelfde leem vat5 t] e]e en t] one]e1 ,j]4 #ah1 ,rom4 #i3bj1 ontf]mt zi* di5s ,h wil en v]h>dt di5 ,h wil1 ,rom4 #i3ah1 /elt tot ongehoorzaamheid1 #a ,petr4 #b3h1 s*rft op t5 oordeel1 ,jud4 #d1 en heeft vel] nam5 niet ges*rev5 9 het boek des lev5s1 ,op4 #ac3h1 #ag3h4 ,deze veelvuldige1 /]ke uitsprak5 d] ,s*rift word5 i$]5 dag beve/igd 9 de ges*i$5is d] m5s*heid4 ,de v]d$ig]s d] reprobatie hebb5 dan ook altd e5 b]oep g$aan op die s*rikkelke feit51 wa>aan de ges*i$5is zoo rk is1 ,calvn1 ,c4 ,r4 ,,xxxvii #bhi sq4 ,er is zooveel onr$elks 9 de natuur1 zooveel onv]di5d ld51 zooveel ramp5 zond] oorzaak1 zoo ongelke1 onbegrpelke lotsb$eel+1 zoo s*rei5de teg5/ell+ van vreugde en sm>t1 dat voor elk die nad5kt sle*ts de keuze ov]blft1 om f met het pessimisme deze w]eld te v]kl>5 uit d5 bl9d5 wil van e5 onzalig5 ,god1 f op grond van de ,h4 ,s*rift 9 d5 geloove te b]u/5 9 d5 s\v]e95 en vrma*tig51 ma> altd to*1 hoe onbegrpelk ook1 wz5 en heilig5 wil van ,hem1 die e5s ov] deze raadsel5 des lev5s het volle li*t zal do5 opgaan4 ,de al ( niet aannem+ van e5 besluit d] v]w]p+ heeft ha> oorzaak dan ook niet 9 e5e kle9]e ( groot]e mate van liefde en m$eld54 ,het ond]s*eid tuss*5 ,augu/9us en ,pelagius1 ,calvn en ,ca/ellio1 ,gom>us en ,arm9ius ligt niet da>91 dat de laat/5 zooveel za*t] en liev]1 gemo$elk] en m$eld5d] m5s*5 w>54 ,ma> het is hi]9 geleg51 dat g55 de ,s*rift 9 ha> geheel1 ook 9 deze h>e le]1 hebb5 aanva>d2 dat z !i/is* w>5 en altd wild5 zn en ook 9 deze ontro]5de feit5 des lev5s d5 wil en de h& des ,he]5 hebb5 erk5d2 dat z de w]kelkheid 9 al ha> s*rikkelkheid ond] de oog5 hebb5 durv5 zi54 ,het pelagianisme /rooit bloem5 op de grav51 maakt van d5 dood e5 engel1 ziet 9 de zonde e5e zwakheid1 h\dt v]h&el+5 ov] het nut d] teg5spo$51 en a*t deze w]eld de be/e1 die mogelk is4 ,het ,calv9isme is van zulk e5 opp]vlakkig gebazel en gebeuzel niet g$i5d4 ,het rukt zi* d5 bl9ddoek van de oog51 het wil niet lev5 9 e5 +ebeeld5 waan1 het aanva>dt d5 ern/ des lev5s 9 zn volle diepte1 het komt op voor de re*t5 des ,he]5 ,he]51 en buigt 9 ootmo$ en aanbidd+ ne] voor d5 onbegrep51 s\v]e95 wil van ,god alma*tig4 ,en da>door blkt het 9 d5 grond veel b>mh>tig] te zn dan het pelagianisme4 ,hoe diep ,calvn d5 ern/ gevoelde van wat h zeide1 blkt uit zn decretum horribile1 ,in/4 ,,iii #bc1 #g4 ,geheel t5 onre*te is dit woord hem tot e5 v]wt gemaakt4 ,het pleit niet teg5 ,calvn1 het pleit voor hem4 ,het decretum als le] van ,calvn1 is niet horribile2 ma> de w]kelkheid is v]s*rikkelk1 die van dat besluit ,gods de op5b>+ is1 die alzoo door ,s*rift en ges*i$5is wordt gele]d1 die voor i$] d5k5d m5s*1 hetz h ,pelagius ( ,augu/9us volge1 volkom5 dezelfde blft1 en die door ge5 waanvoor/ell+5 ook ma> 9 't m9/ kan word5 te niet g$aan4 ,en te midd5 van die s*rikkelke w]kelkheid br5gt nu het ,calv9isme niet deze oploss+ ma> wel dez5 troo/ aan1 dat het 9 al wat ges*i$t d5 wil en de h& erk5t van e5 alma*tig ,god1 die tev5s e5 b>mh>tig ,vad] is4 ,het ,calv9isme geeft ge5 oploss+ ma> doet d5 m5s* ru/5 9 ,hem1 die woont 9 e5 ontoegankelk li*t1 wi5s oordeel5 ondoorzoekelk1 wi5s weg5 onnaspeurlk zn4 ,da>9 ru/te ,calvn4 ,te/is enim mihi erit ,dom9us1 cui consci5tia mea subscribet1 sic me /up5da haec ipsius judicia quotidie m$it>i1 ut nulla me plus aliquid sci5di curiositas sollicitet1 nulla mihi de incomp>ibili ejus ju/itia obrepat s9i/ra suspicio1 nulla me obmurmur&i libido prorsus titillet1 de aet4 pra$4 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #caf4 ,en 9 die ru/e des gemo$s wa*tte h d5 dag af1 wa>9 h zi5 z\ van aangezi*t tot aangezi*t en de oploss+ van deze raadsel5 ontvang5 z\1 ,in/4 ,,iii #bc1 #b4 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #cff4 #ag4 ,hoeze] e*t] de v]w]p+ e5]zds met volle re*t tot de pra$e/9atie g]ek5d mag word51 to* is z niet 9 d5zelfd5 z9 en op dezelfde wze inh\d van ,gods besluit als de v]kiez+4 ,de voor/&]s d] gem9a pra$e/9atio hebb5 dit ook t5 all5 tde erk5d4 ,als het g+ om de s\v]e9iteit ,gods1 om de /ellige en ondubbelz9nige getuig5iss5 van zn woord1 om de niet weg te cf]5 feit5 d] hi/orie1 dan w>5 z ev5 onv]biddelk als de apo/el ,paulus en wild5 z van ge5 toegev5 ( bemiddel5 wet54 ,dan kwam5 z soms tot h>de uitsprak51 die het pelagiaans* gez9de h>t van d5 m5s* h9d]5 kunn54 ,zoo zeide ,augu/9us e5s1 dat ,god ook dan niet kon bes*uldigd word51 als ,h sommig5 ons*uldig _h will5 v]doem54 ,si humanum g5us1 quod creatum primitus con/at ex nihilo1 non cum debita mortis et peccati orig9e nasc]etur et tam5 ex eis creator omnipot5s 9 aet]num nonnullos damn>e vellet int]itum2 quis omnipot5ti creatori dic]et3 qu>e feci/i sic8 de pra$4 et gratia #af4 ,en sommige !olog51 ook ond] de ,g]e=me]d51 hebb5 gesprok5 9 d5zelfd5 gee/4 ,wie iets beseft van de onv]gelkelke groo!id ,gods en de nietigheid van het s*epsel2 en wie da>b b$5kt1 hoe w m5igmaal het zwa>/e ld5 van m5s* en di] met het onv]s*illig/e gemo$ kunn5 aanzi51 bov5al als het aan ons eig5 belang1 aan de kun/ ( aan de wet5s*ap1 di5/ba> is2 die v]lie/ d5 mo$1 om ,augu/9us ( &]5 om zulk e5e uitspraak h>d te vall51 laat /aan1 om ,god tot v]antwoord+ te roep54 ,als het om re*t gaat1 enkel en alle5 om re*t1 welk re*t kunn5 w lat5 geld5 teg5ov] ,hem1 die ons uit het niet te voors*n riep en alles s*onk1 wat w hebb5 en zn8 ,ma> desniettem91 al kan e5 oog5blik zoo gesprok5 word5 teg5ov] iem&1 die me5t ,god van onre*t te mog5 aanklag51 bna alle ,g]e=me]d51 met ,calvn aan het ho(d1 hebb5 to* t5 slotte zulk e5 dom9ium absolutum besli/ en met v]ontwa>dig+ v]worp51 bov5 bl4 #bab v4 ,de oorzaak1 wa>om ,god het e5e ( het &]e gewild1 dez5 v]kor5 en g55 v]worp5 heeft1 moge ons geheel onbek5d zn4 ,zn wil is altd ws en heilig en go$ en heeft voor alle d+ zne re*tva>dige r$55 gehad4 ,zne ma*t is niet te s*eid5 van zne g]e*tigheid1 ,calvn1 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #caj4 #cfa4 ,als ma> e]/ het re*t en de e]e ,gods w>5 erk5d1 ri$5 alle ,g]e=me]d5 de voorzi*tig/e en te$]/e beh&el+ van de le] d] pra$e/9atie aan1 en wa>s*uwd5 teg5 dele en nieuwsgi]ige ond]zoek+54 ,nos ergo nimis acutos esse non conv5it2 modo ne int]ea1 quod ,scriptura cl>e docet ac exp]i5tia confirmat1 vel negemus v]um esse vel tanquam ,deo m9us cons5taneum c>p]e audeamus1 ,calvn1 ibid4 #cff4 ,zw+li1 ,op4 ,,viii #ba4 ,beza1 ,tract4 !ol4 ,i #aig4 ,m>tyr1 ,loci ,c4 ,,iii c4 #a4 ,we/m4 conf4 b ,s*aff1 ,cre$s ,,iii #faj4 ,c4 ,dordr4 ,i #ab4 #ad enz4 ,(s*oon ,god k5t deg551 die de zne zn en het getal d] uitv]kor55 kle9 wordt g5oemd1 b5e sp]&um e/ tam5 de omnibus1 neque tem]e reprobis quisquam e/ annum]&us1 ,conf4 ,helv4 ,,ii b ,niemey]1 ,coll4 ,conf4 #dhb4 ,piscator1 ,aphorismi #afad p4 #bbc4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #dig sq4 ,voorts hield5 all5 /a&e1 dat de zonde1 s*oon niet praet]1 to* wel t]dege 0 contra ,dei voluntatem4 ,wel kon z niet de oorzaak1 de causa effici5s en impulsiva1 van het besluit d] v]w]p+ zn1 want z zelve volgde imm]s 9 d5 td op het eeuwig besluit en z\1 indi5 z de oorzaak zelve w>e1 alle m5s*5 hebb5 moet5 do5 v]w]p54 ,ma> z 0 to* causa suffici5s1 en van de eeuwige /raf bepaald de causa m]itoria4 ,imm]s1 er is ond]s*eid tuss*5 het besluit d] v]w]p+ en de v]w]p+ zelve4 ,het e]/e heeft zne laat/e en diep/e oorzaak alle5 9 ,gods wil2 ma> de v]w]p+ zelve h\dt met de zonde rek5+4 ,het besluit d] v]w]p+ realise]t zi* door de eig5 s*uld des m5s*5 he51 ,polanus1 ,synt4 #bea4 ,twissus1 ,v9d4 gr4 ,i #bgc sq4 ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #gfi4 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,,iv #ad4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,xxiv #ej4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,vii #dde4 ,heppe1 ,dogm4 #acb4 ,da>om is dit besluit ook ge5 fatum1 dat d5 m5s* teg5 zn wil voortdrft2 ge5 ,damocleszwa>d1 dat dreig5d bov5 zn ho(d hangt4 ,het is niet &]s dan de ,goddelke idee van de w]kelkheid zelve4 ,9 het besluit ligg5 oorzak5 en gevolg51 voorwa>de en v]vull+1 ligt heel het v]b& d] d+5 jui/ zoo aane5ges*akeld1 als we dat 9 de w]kelkheid aans*\w54 ,zonde1 s*uld1 ell5de1 /raf hebb5 9 het besluit diezelfde natuur en diezelfde ond]l+e v]h\d+ als 9 de w]eld d] d+5 zelve4 ,w zi5 dat besluit1 dat ons niet van te vor5 is geop5ba>d1 all5gs 9 zne gans*e volheid zi* ontv\w5 9 de hi/orie2 b ons is het en moet het zn de zuiv]e reflex 9 ons bewu/zn van de w]kelkheid4 ,w d5k5 de d+5 nadat ze zn4 ,ma> b ,god is het besluit de eeuwige idee van de w]kelkheid1 gelk die all5gs 9 d5 td zi* ontplooit4 ,zne g$a*t5 d] d+5 gaan aan hun zn vooraf4 ,en nu zegt het besluit d] v]w]p+ alle51 dat die gans*e1 zondige w]kelkheid1 heel die w]eldhi/orie 9 het ond]l+ v]b& h>] gebeurt5iss51 ha> laat/e oorzaak heeft1 niet 9 zi*zelve--hoe z\ dit ook kunn58--ma> buit5 zi*zelve 9 de g$a*te en 9 d5 wil ,gods4 ,het besluit v]&]t niets aan de w]kelkheid2 deze is en blft volkom5 dezelfde1 ( m5 ,augu/9us ( ,pelagius volgt2 ma> het doet d5 geloovige beld51 dat ook die s*rikkelke w]eld1 wa>voor de ,mani*en e5 1 het pessimisme e5 bl9d5 onzalig5 wil1 en vel5 e5 noodlot ( toeval invo]51 er is na> d5 wil van ,hem1 die nu ons 9 gelo( doet w&el5 ma> e5s 9 d5 dag all] dag5 zi* re*tva>dig5 zal voor alle creatuur4 ,geheel onjui/ is dus de voor/ell+1 als( de raad ,gods 9 het algeme5 en het besluit d] v]w]p+ 9 het bzond] e5e enkele1 naakte1 wilsbes*ikk+ w>e aanga&e iem&s eeuwig lot4 ,het mag niet zoo word5 voorge/eld1 als( voor e5 m5s* alle5 het e9de w>e bepaald en h nu1 wat h ook doe1 met geweld da>he5 g$rev5 w]d4 ,het besluit is ev5 onov]zi5ba> rk als de w]kelkheid4 ,het is de spr9kad] van al het znde4 ,het omvat 9 e5e enkele conceptie het e9de met de weg51 het doel met de middel54 ,het is ge5 transc5d5te ma*t1 die van bov5 na> willekeur1 nu en dan e5s 9 de w]kelkheid +rpt en ze he5drft na> het e9de4 ,het is de ,goddelke1 imman5te1 eeuwige idee1 die ha> volheid t5 toon spreidt 9 de vorm5 van ruimte en td1 en wat b ,god n is successief 9 l5gte en bre$te voor onz5 bep]kt5 blik ontv\wt4 ,het besluit d] v]w]p+ ligt dus ook niet los naa/ alle &]e besluit51 ook niet naa/ dat d] v]kiez+4 ,zonde en g5ade1 /raf en zeg51 g]e*tigheid en b>mh>tigheid ligg5 9 de w]kelkheid niet duali/is* naa/ elka>1 als( de v]worp5e enkel met zonde en /raf1 de v]kor5e uitsluit5d met g5ade en zeg5 w]d bezo*t4 ,imm]s1 de geloovig5 zondig5 nog dagelks en /ruikel5 9 vel54 ,zn deze zond5 d] geloovig5 nu e5 uitvloeisel d] v]kiez+8 ,niem& zal het bew]54 ,wel word5 die zond5 door ,god w$]om aan hun zaligheid di5/ba> gemaakt en w]kt alles d5 g]oep5e t5 go$e mee1 ,rom4 #h3bh4 ,do* da>toe zn die zond5 niet uit zi*zelve en van nature ges*ikt1 ma> alle51 wl ,god als de ,alma*tige uit het kwade nog het go$e kan do5 voortkom54 ,de zond5 zn dus ge5 middel5 t] zaligheid1 zooals de w$]geboorte1 het gelo(4 ,ze zn ge5 praep>atio gratiae ma>1 9 zi*zelve bes*\wd1 negatio gratiae1 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 ,i tr4 #a c4 #ad qu4 #c n4 #ab-bj4 ,da>om heeft ook voor de geloovig5 de wet nog beteek5is2 da>om word5 ze v]ma& hunne v]kiez+ va/ te mak5 met vreeze en bev+2 da>om is er ook b de geloovig5 soms van tdelke v]h>d+ en v]w]p+ sprake4 ,ma> ook omgeke]d deel5 de reprobati 9 vele zeg5+51 die niet als zoodanig uit het besluit d] v]w]p+ ma> uit de go$heid en g5ade ,gods hun toevloei54 ,ze ontvang5 vele natuurlke gav51 lev51 gezondheid1 kra*t1 spze1 drank1 vroolkheid enz41 ,mt4 #e3de1 ,hd4 #ad3ag1 #ag3bg1 ,rom4 #a3ai1 ,jak4 #a3ag enz41 ,god laat zi* hun niet onbetuigd4 ,h v]draagt h5 met veel lankmo$igheid1 ,rom4 #i3bb4 ,h laat hun het evangelie zn] g5ade v]kondig5 en heeft ge5 lu/ 9 hun dood1 ,eze*4 #ah3bc1 #cc3aa1 ,mt4 #bc3bg1 ,luk4 #ai3da1 #bd3dg1 ,joh4 #c3af1 ,hd4 #ag3cj1 ,rom4 #aa3cb1 #a ,!ss4 #e3i1 #a ,tim4 #b3d1 #b ,petr4 #c3ai4 ,de ,pelagian5 leid5 uit deze plaats5 af1 dat het ,gods eig5lke1 wez5lke wil is1 dat alle m5s*5 ho(d voor ho(d zalig word51 en dat er dus ge5 voorafga& besluit d] v]w]p+ is4 ,dat le]5 deze tek/5 niet4 ,ma> wel erk5n5 ze dit als d5 wil ,gods1 dat ook aan de reprobati met alle middel5 d] g5ade ge>beid wordt tot hunne zaligheid4 ,deze m$ia gratiae nu vloei5 niet als zoodanig uit het besluit d] v]w]p+ voort4 ,ze kunn5 da>toe word5 misbruikt2 ze kunn5 /rekk5 om d5 m5s* ononts*uldigba> te /ell51 te v]h>d5 en zn oordeel te v]zw>51 ev5als de zon koe/]5 ma> ook v]s*roei5 kan4 ,ma> 9 zi*zelf1 van nature zn ze ge5 m$ia reprobationis ma> m$ia gratiae ad salutem1 ,synopsis ,,xxiv #ed sq4 ,heppe p4 #acd4 #ace4 ,v]kiez+ en v]w]p+ moge dus op e5e f9ale en totale s*eid+ uitloop52 hi] op deze a>de kruis5 z zi* als het w>e telk5 male4 ,dat w/ er op1 dat ze beide op en voor zi*zelf ge5 e9ddoel zn en ge5 causa f9alis voor ,god zn gewee/4 ,beide zn middel5 voor de gloria ,dei1 die het laat/e doel en dus de diep/e grond all] d+5 is4 ,beg9 en e9de1 r$5 en doel van al het znde is dus iets go$s4 ,zonde en /raf kan nooit op zi*zelf en om zi*zelf door ,god zn gewild4 ,ze /rd5 met zn natuur4 ,h is v]re van goddeloo%eid1 en ,h heeft ge5 lu/ tot plag54 ,h doet het niet van h>te4 ,ze kunn5 dus alle5 door ,god gewild zn als middel5 voor e5 &]1 bet]1 groot] go$4 ,zelfs is er groot v]s*il tuss*5 v]kiez+ en v]w]p+4 ,al wat ,god doet1 doet ,h om zns zelfs wil4 ,ook de v]kiez+ heeft ha> oorzaak en doel alle5 9 ,god4 ,ma> 9 het w]k1 dat ,h door de v]kiez+ tot /& br5gt1 v]lu/igt ,h zi*4 ,da>9 s*itt]5 zn eig5 deugd5 ,hem teg54 ,de nieuwe s*epp+ is e5 spiegel zn] volmaak!d54 ,ma> dat1 wat ,h na> het besluit d] v]w]p+ uitvo]t1 is niet re*t/reeks en 9 zi*zelf het voorw]p van zn welgevall54 ,de zonde is niet zelve e5 go$4 ,z wordt e5 go$ alle51 wl ze en 9 zoov] ze teg5 ha> natuur en ondanks ha>zelve door ,goddelke alma*t g$wong5 wordt t] v]hoog+ van ,gods e]4 ,z is zdel+s e5 go$1 omdat ze ond]worp51 b$wong51 ov]wonn5 wordt en alzoo ,gods groo!id1 ma*t1 g]e*tigheid toont4 ,want hi]9 komt zne s\v]e9iteit t5 slotte het s*itt]5d/ uit1 dat ,h het kwade nog t5 go$e weet te leid51 ,g54 #ae3bj en di5/ba> maakt aan de zaligheid d] geme5te1 ,rom4 #h3bh4 #a ,cor4 #c3ba-bc1 aan de he]lkheid van ,*ri/us1 #a ,cor4 #ae3bdv41 ,ef4 #a3ba1 #bb1 ,phil4 #b3i1 ,col4 #a3af1 aan de glorie van zn naam1 ,spr4 #af3d1 ,ps4 #ea3f1 ,job #a3ba1 ,joh4 #i3c1 ,rom4 #i3ag1 #bb1 #bc1 #aa3cf1 #a ,cor4 #ae3bh4 #ah4 ,zoo loopt de pra$e/9atie t5 slotte op de v]kiez+ uit2 9 deze b]eikt z ha> e9de en komt z tot ha> volle realiteit4 ,9 ha> hoog/5 vorm is z het besluit ,gods aanga&e de op5b>+ zn] deugd5 9 d5 eeuwig51 he]lk5 /aat zn] r$elke s*epsel51 en de s*ikk+ d] da>toe leid5de middel54 ,ook zoo mag de v]w]p+ niet word5 v]get54 ,e]/ teg5ov] deze donk]e ke]zde tre$t de v]kiez+ zelve 9 het he]lk/e li*t4 ,het is van aangrp5d5 ern/1 dat ook op dit hoog/e t]re91 wa> het gaat om het eeuwig wel en het eeuwig wee van de r$elke s*epsel51 de dag opkomt uit d5 donk]5 na*t1 het li*t gebor5 wordt uit de dui/]nis4 ,het s*nt1 dat de wet ov]al doorgaat1 dat vel5 g]oep5 zn en we9ig5 uitv]kor54 ,er ligt e5e diepe wa>heid 9 het spreekwoord1 dat de dood des e55 het brood des &]5 is4 ,d>w9s le] van ! survival ( ! fitte/ heeft e5e algeme5e geldigheid en is van kra*t door de gans*e s*epp+ he54 ,duiz5d5 bloesems vall5 af1 opdat enkele z\d5 rp5 tot vru*t4 ,millio55 van lev5de wez5s word5 er gebor5 en sle*ts enkele blv5 9 het lev54 ,duiz5d5 m5s*5 arbeid5 9 het zweet van hun aans*n1 opdat enkel5 zi* z\d5 kunn5 bad5 9 weelde4 ,rkdom1 weelde1 kun/1 wet5s*ap1 al het hooge en edele wordt geb\wd op d5 grondslag van armo$e1 ontb]+1 onkunde4 ,nooit en n]g5s gaat het 9 de w]eld toe na> de gelkmatige v]deel+ d] sociali/54 ,er is ge5 gelkheid op e5ig t]re94 ,ov]al is er v]kiez+ naa/ en op d5 grondslag d] v]w]p+4 ,de w]eld is niet +]i*t na> de f>izees*e wet van w]k en loon2 v]di5/e en rkdom hebb5 niets met elk&] te mak54 ,en ook op het hoog/e t]re9 is het alle5 ,goddelke g5ade1 die ond]s*eid maakt4 ,gelk alle besluit51 zoo heeft ook de v]kiez+ ha> diep/e oorzaak 9 het welbehag5 ,gods4 ,de ,pelagian5 van alle gad+ hebb5 deze besluit5 /e$s will5 opvatt5 als dad5 van ,gods g]e*tigheid1 wa>9 ,h te w]k g+ na> de v]di5/e van d5 m5s*4 ,god laat zi* 9 zne besluit5 bepal5 door de voorgezi5e g$rag+5 van het s*epsel4 ,h bi$t aan all5 de zaligheid aan4 ,h s*5kt het gelo( aan wie van dit aanbod door zn natuurlke ( ook door ges*onk5 bov5natuurlke kra*t e5 go$ gebruik maakt4 ,h zaligt1 wie 9 het gelo( volh>dt t5 e9de toe4 ,nu is er wel ond] de besluit5 e5e zek]e orde2 z omvatt5 beide het doel en de middel54 ,aan het geb$ zn] k9d]5 heeft ,god 9 zn besluit de v]hoor+ v]bond54 ,als ,h beslot5 heeft reg5 te gev5 9 de droogte1 heeft ,h tev5s va/ge/eld1 dat zn volk er ,hem om bidd5 zal en dat ,h d5 reg5 gev5 zal als v]hoor+ op hun geb$4 ,9 zn besluit heeft ,h v]b& gelegd tuss*5 zonnes*n en w>mte1 zaai+ en oog/1 luiheid en armo$e1 k5nis en ma*t enz41 en zoo ook tuss*5 zonde en /raf1 ongelo( en v]d]f1 gelo( en zaligheid4 ,de h>monie tuss*5 de v]s*nsel5 en gebeurt5iss5 9 de w]kelke w]eld is e5 volkom5 afdruk van de h>monie 9 de w]eld d] g$a*t5 en besluit5 ,gods1 ,edw>ds1 ,works ,,ii #ead4 ,de ,s*rift blft m5igmaal b deze causae secundae /aan1 en ook de ,g]e=me]d5 hebb5 h>e beteek5is t5 volle erk5d4 ,ma> deze twe$e oorzak5 zn da>om de laat/e en diep/e oorzaak nog niet4 ,en aan het ond]zoek da>na> kan m5 niet ontkom54 ,van alle kant5 dr+5 de vrag5 zi* aan ons op4 ,wa>om is er zoodanig v]b& tuss*5 de v]s*nsel5 en gebeurt5iss5 ond]l+1 als we telk5s 9 de w]eld wa>nem58 ,e5 b]oep op de natuur d] d+5 is ge5 afdo5d antwoord1 want ook die natuur is van ,god en door ,hem bepaald4 ,de wet5s*ap kan het dat con/ate]51 ma> z ond]/elt het znde en weet niet1 wa>om het zoo is en zn moet4 ,wa>om er causaliteit is tuss*5 de s*epsel5 ond]l+1 wa>om elk s*epsel dat is wat het is1 wa>om er zoo e9delooze v]s*eid5heid ond] de s*epsel5 is1 9 a>d1 natuur1 gesla*t1 soort1 ma*t1 v]/&1 rkdom1 e] enz42 b9n5 d5 kr+ van het ges*ap5e is er ge5 oorzaak voor te v9d54 ,en zoo ook ond] de r$elke s*epsel52 wa>om sommige engel5 tot de eeuwige he]lkheid zn be/emd en van de &]5 de val en het v]d]f is voorgezi5 en bepaald2 wa>om jui/ die m5s*elke natuur1 welke ,*ri/us aannam1 tot deze e]e v]wa>digd w]d2 wa>om de e5e m5s* b9n51 de &] buit5 het ,*ri/5dom wordt gebor52 wa>om de e5 9 k>akt]1 aanleg1 gez9dheid1 opvo$+ zooveel bov5 d5 &] vr heeft2 wa>om het e5e k9d vroeg /]ft en als e5 k9d des v]bonds 9 d5 hemel wordt opg5om5 en het &] buit5 het v]bond zond] g5ade d5 dood +aat2 wa>om de e5 tot het gelo( komt en de &] niet2 het zn altemaal vrag51 wa>op ge5 s*epsel antwoord5 kan4 ,de besluit5 ,gods zn niet te begrp5 als dad5 van e5e g]e*tigheid1 die h&elt na> w]k en v]di5/e4 ,bov5al blkt b de engel5 duidelk1 dat de laat/e oorzaak van hun v]kiez+ en v]w]p+ moet ligg5 9 d5 wil ,gods4 ,want ook al neemt m5 de praesci5tia te baat1 zegg5de1 dat ,god de volh>d+ van sommige en d5 val van &]e engel5 heeft vooruitgezi51 zoo gaat deze praesci5tia dan to* aan hun s*epp+ vooraf4 ,wa>om heeft ,god dan die engel5 ges*ap51 wi] val ,h voorzag8 ,wa>om gaf ,h hun ge5 g5oegzame g5ade om /a&e te blv51 gelk als de &]58 ,er is hi] e5e reprobatie1 die enkel en alle5 ru/ op ,gods s\v]e9iteit1 ,bell>m9us1 de gr4 et lib4 arb4 ,,ii c4 #ag4 ,twissus1 ,v9d4 gr4 ,i #gf4 ,aan de &]e zde is de v]kiez+ niet op zi*zelve altd e5e daad van b>mh>tigheid ( als zoodanig te v]kl>54 ,b de v]kiez+ van ,*ri/us en van de go$e engel5 is er van zonde en dus van b>mh>tigheid ge5 sprake4 ,en de v]kiez+ van m5s*5 is wel e5e daad van b>mh>tigheid1 ma> to* niet alle5 uit de b>mh>tigheid te v]kl>54 ,want dan _h ,god all5 b>mh>tig moet5 zn1 wl all5 ell5dig w>54 ,en zoo is de v]w]p+ wel e5e daad van g]e*tigheid gewee/ ma> niet uit de g]e*tigheid alle5 te v]kl>51 want dan w>5 all5 v]worp5 geword51 ,twissus1 ,v9dic4 gr4 ,,iv #aaa sq4 ,ond]l+ mog5 de besluit5 dus 9 v]b& /aan1 z zelve zn als dad5 ,gods niet conditioneel1 ma> absoluut1 dad5 van ,gods vol/rekte s\v]e9iteit4 ,er is door ,god e5 oorzakelk v]b& gelegd tuss*5 zonde en /raf1 en ,h h&haaft dat 9 i$]s consci5tie2 ma> het besluit d] reprobatie v9dt niet 9 de zonde en het ongelo(1 ma> 9 d5 wil ,gods zn diep/e oorzaak1 ,spr4 #af3d1 ,mt4 #aa3be1 #bf1 ,rom4 #i3aa-bb1 #a ,petr4 #b3h1 ,op4 #ac3h4 ,zoo ook is er e5 causaal v]b& tuss*5 gelo( en zaligheid1 ma> het besluit d] v]kiez+ is niet door het voorgezi5 gelo( v]oorzaakt2 veele] is de v]kiez+ de oorzaak van het gelo(1 ,hd4 #ac3dh1 #a ,cor4 #d3g1 ,ef4 #a3d1 #e1 #b3h1 ,phil4 #a3bi4 ,zelfs ,*ri/us kan niet als causa electionis word5 bes*\wd4 ,wel is deze uitdrukk+ voor e5e go$e uitlegg+ vatba>4 ,?omas zegt t]e*t1 dat ,*ri/us de oorzaak is van onze pra$e/9atie1 niet als daad ( besluit bes*\wd1 ma> met het oog op ha> e9de en doel4 ,sic enim ,deus praeord9avit no/ram salutem1 ab aet]no pra$e/9&o1 ut p] ,jesum ,*ri/um compl]etur1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bd art4 #d4 ,en zoo w]d ook door sommige ,g]e=me]d5 gesprok5 van ,*ri/us als causa ( fundam5tum electionis1 ( van onze v]kiez+ p] en propt] ,*ri/um1 ,hyp]ius1 ,me?4 ,!ol4 p4 #aic4 ,conf4 ,belg4 art4 #af4 ,conf4 ,helv4 ,,ii art4 #aj4 ,m>t9ius op de ,synode te ,dordre*t #afah_/ai1 sess4 #fe4 #fg4 ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 ,,iv #da4 ,*ri/us is ind]daad wel causa ( fundam5tum electionis1 inzoov] de v]kiez+ 9 en door ,hem wordt g]ealise]d2 ,h is ook de causa m]itoria van de zaligheid1 die het doel d] v]kiez+ is2 ,h is ook de middela> en het ho(d d] uitv]kor554 ,het besluit d] v]kiez+ is ook met het oog op d5 ,zoon1 uit liefde tot ,hem g5om51 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,v #ca4 ,de geme5te en ,*ri/us zn sam51 9 e5zelfde besluit1 9 geme5s*ap met en voor elk&]1 v]kor51 ,ef4 #a3d4 ,ma> da>om is ,*ri/us als middela> de causa impulsiva1 mov5s1 m]itoria van het besluit d] v]kiez+ nog niet4 ,9 di5 z9 is ,*ri/us wel de oorzaak d] v]kiez+ g5oemd door vele ,rooms*51 door de ,remon/rant51 9 hun decl>atio circa art4 #a de pra$e/41 b ,m4 ,vitr+a ,,ii #ee1 door de ,lu!rs*51 ,=m4 ,conc4 b ,mll] ,s4 #gje4 #gbj4 #gbc1 ,qu5/$t ,,iii #ag4 #ca sq4 en door vele nieuw]e !olog51 ,h(mann1 ,s*riftbew4 ,i #bbi1 ,mey] op ,ef4 #a3e1 ,kbel 9 ,h]zog #ab1 #aef enz4 ,ma> de ,g]e=me]d5 hebb5 dit t]e*t be/r$51 ,m>tyr1 ,loci ,c4 #bcf4 ,polanus1 ,synt4 ,,vi #bg4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bfg4 ,twissus1 ,v9dic4 gr4 ,i #aci sq4 ,turret9us1 ,el4 ,,iv qu4 #aj4 ,moor ,,ii #ah sq4 ,imm]s1 ,*ri/us is zelf object d] pra$e/9atie en kan da>om ha> oorzaak niet zn4 ,h is e5e gave van de liefde des ,vad]s en deze gaat dus aan de z5d+ des ,zoons vooraf1 ,joh4 #c3af1 ,rom4 #e3h1 #h3bi1 #b ,tim4 #a3i1 #a ,joh4 #d3i4 ,de ,zoon heeft d5 ,vad] niet tot liefde bewog51 ma> de v]kiez5de liefde is opgekom5 uit d5 ,vad] zelv54 ,en zoo le]t de ,s*rift dan all]wege1 dat de oorzaak van alle besluit5 niet 9 e5ig s*epsel ligt ma> alle5 9 ,god zelv51 9 zn wil en welbehag51 ,mt4 #aa3bf1 ,rom4 #i3aav4 ,ef4 #a3dv4 ,en jui/ da>om is de le] d] v]kiez+1 beide voor d5 ongeloovige en voor d5 geloovige1 tot zulk e5 onuitsprekelk rk5 troo/4 ,indi5 het na> re*t en v]di5/e g+1 dan w>5 all5 v]lor54 ,ma> nu het na> g5ade gaat1 is er ook voor d5 ell5dig/e hoop4 ,indi5 w]k en loon de maat/af w>e 9 het kon9krk d] hemel51 dan w]d het voor niem& geop5d4 ,( ook indi5 na> de le] van ,pelagius de deugdzame om zne deugd en de f>izer om zne g]e*tigheid w>e uitv]kor51 dan w>e de arme toll5a> buit5geslot54 ,het pelagianisme is zoo me$oog5loos h>d4 ,ma> de v]kiez+ beld51 dat is1 9 d5 onwa>dig/e d] m5s*51 9 d5 diep/ gezonk5e nog e5 s*epsel ,gods en e5 voorw]p zn] eeuwige liefde te erk5n54 ,de v]kiez+ di5t niet1 gelk ze zoo dikw]f gepr$ikt wordt1 om vel5 af te /oot5 ma> om all5 uit te noodig5 tot d5 rkdom van ,gods g5ade 9 ,*ri/us4 ,niem& mag geloov5 dat h e5 v]worp5e is1 want elk wordt ern/ig en dr+5d g]oep5 en is v]pli*t te geloov5 9 ,*ri/us tot zaligheid4 ,niem& kan het geloov51 want zn lev5 zelf en alwat h g5iet is e5 bews1 dat ,god ge5 lu/ heeft 9 zn dood4 ,niem& gelo(t het ook w]kelk1 want zoo _h h de hel re$s op a>de4 ,ma> de v]kiez+ is e5 bron van troo/ en kra*t1 van n$]igheid en ootmo$1 van v]tr\w5 en besli/heid4 ,de zaligheid des m5s*5 ligt onwankelba> va/ 9 het g5adige en alma*tige welbehag5 ,gods4 #ai4 ,en deze he]lkheid d] v]kiez+ blkt nog s*oon]1 wanne] w t5 slotte lett5 op ha> voorw]p en doel4 ,9 de vroeg]e dogmatiek w]d dat object gewoonlk gespecialise]d4 ,engel51 m5s*5 en ,*ri/us w]d5 als ha> voorw]p beh&eld4 ,ov] de m5s*5 is er ge5 v]s*il2 hetz vr ( na het gelo(1 hetz vr ( na d5 val1 all5 nem5 aan1 dat m5s*5 het eig5lke object d] pra$e/9atie en d] electie zn4 ,dit is niet 9 di5 z9 te v]/aan1 dat m5s*51 volk51 gesla*t51 ( ook de geme5te 9 het algeme51 zond] nad]e bepal+ en 9 teg5/ell+ met de individu5 en bzond]e p]son5 het voorw]p d] v]kiez+ z\d5 zn1 gelk ,s*lei]ma*]1 ,gl4 #aai4 ,lipsius #ebe f4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #aab-acj e4 a4 bew]54 ,deze voor/ell+ to* is e5e l\t]e ab/ractie1 wl m5s*heid1 volk1 gesla*t1 geme5te sle*ts 9 bzond]e p]son5 be/aat2 ze wordt ook door de ,s*rift we]sprok51 want deze le]t e5e p]soneele v]kiez+1 ,mal4 #a3b1 ,rom4 #i3aj-ab ,jakob1 ,hd4 #ac3dh 1 ,rom4 #h3bi 1 ,ef4 #a3d 1 ,gal4 #a3ae ,paulus2 de nam5 d] v]kor55 /aan ges*rev5 9 het boek des lev5s1 ,jes4 #d3c1 ,dan4 #ab3a1 ,luk4 #aj3bj1 ,phil4 #d3c1 ,op4 #c3e enz4 ,ma> to* is het wa>1 dat die uitv]kor55 9 de ,s*rift niet los en atomi/is* word5 bes*\wd1 ma> als n organisme4 ,z zn het volk ,gods1 het li*aam van ,*ri/us1 de tempel des ,h4 ,gee/es4 ,z zn dan ook 9 ,*ri/us v]kor51 ,ef4 #a3d1 tot l$5 van zn li*aam4 ,beide1 ,*ri/us en de geme5te zn dus opg5om5 9 het besluit d] pra$e/9atie4 ,da>om zeide ,augu/9us re$s3 sicut ergo pra$e/9atus e/ ille unus1 ut caput no/rum esset1 ita multi pra$e/9ati sumus1 ut membra ejus essemus1 de pra$4 sanct4 c4 #ae1 cf4 de corr4 et gr4 c4 #aa4 de dono p]s4 c4 #ad4 ,de synode van ,tol$o #fge sprak 9 d5zelfd5 gee/1 b ,d5z+] n4 #bcb1 en de s*ola/iek h&elde bre$vo]ig ov] de pra$e/9atie van ,*ri/us1 vooral 9 aansluit+ aan ,rom4 #a3e1 ,?omas1 ,s5t4 ,i di/4 #dj qu4 #aa4 ,,iii qu4 #aj4 ,s4 ,!ol4 ,,iii qu4 #bd4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iv c4 #i4 ,petavius1 de inc>n4 v]bi lib4 ,,xi c4 #ac4 #ad4 ,de ,lu!rs*5 ontk5d5 dit e*t]1 omdat z de pra$e/9atie opvatt5 als v]kiez+ uit zonde tot zaligheid door de b>mh>tigheid ,gods1 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,,iii p4 #ah4 #dc4 ,ma> des te me] d$5 de ,g]e=me]d5 het uitkom51 dat ,*ri/us ook door ,god 0 v]ord9e]d en met de geme5te saam het object van ,gods v]kiez+ 04 ,er 0 zelfs nog v]s*il ov]1 ( ,*ri/us object 0 van de pra$e/9atie alle5 ( ook van de electie4 ,sommig5 zooals ,calvn1 ,c4 ,ref4 ,,xxxvii #gad4 ,gom>us1 ,op4 ,i #dcj4 ,m>ck4 ,,vii #e4 ,moor1 ,,ii #ee4 ,kuyp]1 ,h]aut #bhf4 #bhg zeid51 dat ,*ri/us be/emd 0 tot middela>1 om de zaligheid voor de zn5 tot /& te br5g52 de v]kiez+ d] m5s*5 g+ dus logis* aan de voorv]ord9e]+ van ,*ri/us tot middela> vooraf4 ,ma> &]51 zooals ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #ece sq4 ,polanus1 ,synt4 ,,iv #h4 ,synopsis #bd1 #bd4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,?ol4 ,,vii #cdd-cec4 ,heppe1 ,dogm4 d]4 w4 ref4 ,k4 ,s4 #abe f4 ,kuyp]1 ,uit het ,woord ,,ii #cad bes*\w5 ,*ri/us ook als voorw]p d] v]kiez+1 wl ,h be/emd 0 niet alle5 tot middela> ma> ook tot ho(d d] geme5te2 de v]kiez+ van ,*ri/us g+ dan logis* vr die d] geme5te4 ,nu is ongetwfeld wa>1 dat ,*ri/us is v]ord9e]d tot middela>1 om al datg5e te do5 wat tot zalig+ des m5s*5 van noode 02 en ev5 zek] is1 dat ,*ri/us niet door de ontf]m+ ,gods v]kor5 is uit zonde en ell5de tot he]lkheid en zaligheid4 ,ma> de ,s*rift spreekt to* m5igmaal ook b d5 ,messias van ,gods v]kiez+1 ,jes4 #db3a1 #dc3aj1 ,ps4 #hi3d1 #bj1 ,mt4 #ab3ah1 ,luk4 #bc3ce1 #bd3bf1 ,hd4 #b3bc1 #d3bh1 #a ,petr4 #a3bj1 #b3d4 ,deze v]kiez+ draagt t]e*t di5 naam1 omdat de ,zoon van eeuwigheid door d5 ,vad] tot middela> is aangewez51 en bov5al omdat de m5s*elke natuur van ,*ri/us uit l\t]e g5ade en zond] e5ige v]di5/e tot v]e5ig+ met d5 ,logos en tot het ambt van middela> is be/emd4 ,ma> hi]door is ,*ri/us alle5 nog object van de pra$e/9atie1 wl deze 9 ond]s*eid+ van de v]kiez+ jui/ de s*ikk+ d] middel5 tot het e9de omvat4 ,de ,s*rift e*t] zegt &]zds ev5 /]k1 dat de geme5te v]kor5 is 9 en tot ,*ri/us1 om zn beeld te drag5 en zne he]lkheid te aans*\w51 ,joh4 #ag3bb-bd1 ,rom4 #h3bi2 ,*ri/us is niet sle*ts be/emd tot middela> ma> ook tot ho(d d] geme5te2 alles is door ,hem ma> ook tot ,hem ges*ap51 #a ,cor4 #c3bc1 ,ef4 #a3bb1 ,col4 #a3af v4 ,niet als( da>m$e ,*ri/us de grond en het fundam5t onz] v]kiez+ w]d4 ,ma> de v]kiez+ d] geme5te is de all]e]/e weldaad aan de geme5te2 en ook deze weldaad heeft re$s 9 geme5s*ap met ,*ri/us plaats1 en heeft niet tot grond ma> jui/ tot doel1 dat alle &]e weldad51 w$]geboorte1 gelo( enz4 door ,*ri/us aan de geme5te word5 m$eg$eeld4 ,9 dez5 z9 gaat de v]kiez+ van ,*ri/us logis* aan de onze vooraf4 ,ma> hoe m5 deze logis*e orde zi* ook da*t1 alle ,g]e=me]d5 zeid51 dat ,*ri/us en zne geme5te saam1 dat de ,*ri/us my/icus het eig5lk object d] v]kiez+ 04 ,uno et indiviso decreto omnes1 ,*ri/us et nos1 electi sumus1 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pract4 ,,iii #c1 #h4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,v #cj4 ,ook hi]b blev5 ze e*t] niet /aan4 ,9 ov]e5/emm+ met ,augu/9us1 ,en*ir4 #ajj1 de ,s*ola/ici1 ,?omas ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #bc art4 #a ad #c en 9 teg5/ell+ met de ,lu!rs*51 ,qu5/$t ,,iii p4 #ah1 #dc1 nam5 z ook de engel5 9 het besluit d] pra$e/9atie op4 ,de ,s*rift gaf da> aanleid+ toe1 #a ,tim4 #e3ba1 #b ,petr4 #b3d1 ,jud4 #f1 ,mt4 #be3da1 en dit voorbeeld van ,*ri/us le]de1 dat de v]kiez+ niet altd e5 toe/& van zonde en ell5de ond]/elt4 ,hoeze] dan ook de 9 de ,s*rift als e5e afzond]+ uit de volk51 ,g54 #ab3a1 ,deut4 #g3f1 #cj3c1 ,j]4 #bi3ad1 #ea3de1 ,eze*4 #aa3ag1 ,hos4 #aa3a1 ,hd4 #b3dj1 ,phil4 #b3ae1 #a ,petr4 #b3i enz4 en het getal d] uitv]kor55 dikw]f als ze] kle9 bes*\wd wordt1 ,mt4 #g3ad1 #bb3ad1 ,luk4 #ab3cb1 #ac3bc1 #bd2 9 die wordt to* de w]eld beh\d54 ,niet enkele m5s*5 uit de w]eld1 ma> de w]eld zelve is het voorw]p van ,gods liefde1 ,joh4 #c3af1 #ag1 #d3ad1 #f3cc1 #ab3dg1 #b ,cor4 #e3ai4 ,9 ,*ri/us zn alle d+5 9 d5 hemel en op a>de met ,god v]zo5d2 ond] ,hem word5 ze alle v]gad]d tot n1 ,ef4 #a3aj1 ,col4 #a3bj4 ,de w]eld1 door d5 ,zoon ges*ap51 is ook voor d5 ,zoon als h>5 erfg5aam be/emd1 ,col4 #a3af1 #b ,petr4 #c3ac1 ,op4 #aa3ae4 ,en zoo is het niet e5 toevallig en willekeurig aggregaat1 ma> e5 organis* geheel1 dat 9 de v]kiez+ door ,god is gek5d en 9 de v]loss+ door ,*ri/us is beh\d54 ,reconciliatus mundus ex inimico lib]abitur mundo4 ,ecclesia s9e macula et ruga ex omnibus g5tibus congregata atque 9 aet]num regnatura cum ,*ri/o1 ipsa e/ t]ra beatorum1 t]ra viv5tium1 ,aug4 de doctr4 *r4 ,,iii #cd1 cf4 ,p]k9s1 ,w]k5 ,i #ggj4 ,twissus1 ,v9d4 gr4 ,i #cab4 ,en jui/1 omdat het object d] v]kiez+ e5 volmaakt organisme is1 da>om is z zelve niet &]s te d5k5 dan als e5 va/ en bepaald besluit ,gods4 ,9 e5 aggregaat is het aantal deel5 geheel onv]s*illig4 ,ma> al wat organis* be/aat1 b]u/ op maat en getal4 ,*ri/us is door ,god v]kor5 tot ,ho(d1 de geme5te tot zn li*aam2 en sam5 moet5 z opwass5 tot e5 volkom55 man1 9 welk5 i$] lid zn eig5e plaatse bekle$t en zn eig5 taak v]vult4 ,de electie is de ,goddelke g$a*te1 het eeuwig be/ek van di5 tempel1 di5 ,h 9 d5 loop d] eeuw5 b\wt en wa>van ,h zelf de ,kun/5a> en de ,b\wmee/] is4 ,aan d5 b\w van d5 tempel is alles ond]ges*ikt en di5/ba>4 ,gelk alle besluit5 ,gods uitloop5 9 dat d] v]kiez+1 zoo w]kt heel de ges*i$5is van w]eld en m5s*heid m$e tot de kom/ van het kon9krk ,gods4 ,zelfs z1 die 9 dat kon9krk ge5 burg]s zn1 zegt ,calvn1 9 salutem nascuntur electorum1 ,c4 ,r4 ,,xxxvi #cfj4 ,polanus1 ,synt4 #beb4 ,s*epp+ en val1 ond]h\d+ en rege]+1 zonde en g5ade1 ,adam en ,*ri/us1 drag5 elk op zne wze b tot het tot /& br5g5 van dit ,godsgeb\w4 ,en dit geb\w zelf wordt opgetrokk5 tot e]e en tot v]he]lk+ ,gods4 1 1 1 #a ,cor4 #c3ba-bc4 ,,ho(d/uk ,v4 ,ov] de w]eld 9 ha> oorspronkelk5 /aat4 #bi4 ,,de ,,s*epp+4 #a4 ,de uitvo]+ van d5 raad ,gods beg9t met de s*epp+4 ,deze is de aanvang en grondslag van alle op5b>+ ,gods en da>om ook het fundam5t van alle religieuse en e?is*e lev54 ,het ,oudte/4 s*epp+sv]haal is zoo v]hev5 s*oon1 dat het n]g5s zne w$]gade v9dt en door all51 ook door natuurvors*]s als ,cuvi] en von ,humboldt1 om /rd is geprez54 ,das er/e ,blatt d] mosais*5 ,urkunde hat mehr ,gewi*t als alle ,foliant5 d] ,natur=s*] und ,philosoph5 7,jean ,paul74 ,en da>na tre$t die s*epp+ 9 de ges*i$5is d] op5b>+ telk5s we] op d5 voorgrond4 ,de w>e religie ond]s*eidt zi* van het e]/e oog5blik af da>door van alle &]e godsdi5/51 dat z de v]h\d+ van ,god tot w]eld en m5s* opvat als die van d5 ,s*epp] tot zn s*epsel4 ,de g$a*te aan e5 zn buit5 en onafhankelk van ,god komt 9 de ,s*rift n]g5s voor4 ,god is de e5ige en vol/rekte oorzaak van alwat is4 ,h heeft alles ges*ap5 door zn ,woord en ,gee/1 ,g54 #a vs4 #b1 #c1 ,ps4 #cc3f1 #ajd3bi1 #adh3e1 ,job #bg3c1 #cc3d1 ,jes4 #dj vs4 #ac1 #dh3ac1 ,za*4 #ab3a1 ,joh4 #a3c1 ,col4 #a3af1 ,hebr4 #a3b enz4 ,er /ond niets teg5 ,hem ov]2 ge5 /(1 die ,hem b9dt1 ge5 kra*t1 die ,hem bep]kt4 ,h spreekt en het is1 ,g54 #a3c1 ,ps4 #cc3i1 ,rom4 #d3ag4 ,h is de onbep]kte bezitt] van hemel en a>de1 ,g54 #ad3ai1 #bb1 ,ps4 #bd3b1 #hi3ab1 #ie3d1 #e4 ,er is ge5 gr5s aan zne ma*t2 ,h doet alwat ,hem behaagt1 ,jes4 #ad vs4 #bd1 #bg1 #df3aj1 #ee3aj1 ,ps4 #aae3c1 #ace3f4 ,alle d+5 zn uit en door en tot ,hem1 ,rom4 #aa3cf1 #a ,cor4 #h3f1 ,hebr4 #aa vs4 #c4 ,de w]eld is het product van zn wil1 ,ps4 #cc3f1 ,op4 #d vs4 #aa2 z is de op5b>+ zn] deugd51 ,spr4 #h3bbv41 ,job #bh vs4 #bcv41 ,ps4 #ajd3a1 #acf3ev41 ,j]4 #af3ab en heeft ha> doel 9 zne e]e1 ,jes4 #dc3ag1 ,spr4 #af3d1 ,rom4 #aa3cf1 #a ,cor4 #h3f4 ,deze le] d] s*epp+1 die 9 de ,s*rift zulk e5e alles behe]s*5de plaats bekle$t1 wordt niet voorg$rag5 als e5e wsge]ige v]kl>+ van het w]eldprobleem4 ,z geeft ze] zek] ook e5 antwoord op de vraag na> d5 oorsprong all] d+52 ma> z heeft to* bov5al e5e religieus-e?is*e beteek5is4 ,er is ge5 re*te v]h\d+ tot ,god d5kba> dan op ha> grondslag4 ,z plaat/ ons 9 die relatie tot ,god1 wa>9 w behoor5 te /aan4 ,en da>om is ze van uitnem5d practis*e wa>de4 ,z di5t1 om de groo!id1 de alma*t1 de maje/eit en tev5s de go$heid1 de w%eid1 de liefde ,gods te do5 uitkom51 ,ps4 #ai1 ,job #cg1 ,jes4 #dj2 en z v]/]kt da>om het gelo(1 beve/igt het v]tr\w5 op ,god1 troo/ 9 het ld51 ,ps4 #cc3f v41 #fe3fv41 #hi3ab1 #aba3b1 #acd3e1 ,jes4 #cg3af1 #dj3bhv41 #db3e enz42 z wekt op tot l( en dank1 ,ps4 #acf3cv41 #adh3e1 ,op4 #ad vs4 #g2 /emt tot n$]igheid en ootmo$ en doet d5 m5s* zne g]+heid en nietigheid gevoel5 teg5ov] ,god1 ,job #ch vs4 #dv41 ,jes4 #bi3af1 #de3i1 ,j]4 #ah3f1 ,rom4 #i3bj4 #b4 ,de le] d] s*epp+ wordt alle5 uit de op5b>+ gek5d2 ze wordt v]/aan door het gelo(1 ,hebr4 #aa3c4 ,de ,rooms*5 le]5 wel1 dat z ook uit de natuur door de r$e kan word5 opgespoord1 ,?omas1 ,s5t4 ,,ii di/4 #a qu4 #a art4 #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii #ae4 #af4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorz4 ,,ii #gie f4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #e4 #f1 en het ,vaticanum v]hief dit zelfs tot e5 dogma1 de fide c4 #b c4 #b4 ,ma> de hi/orie d] godsdi5/5 en d] philosophie pleit hi] niet voor4 ,het ,mohamm$anisme le]t wel de s*epp+ uit niets ma> heeft deze aan het ,jod5- en ,*ri/5dom ontle5d1 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,beziehung5 zw4 ,!ol4 und ,naturw4 #ahgg ,i #dbf f4 ,de heid5s*e kosmogonien zn alle poly!i/is* en tegelk !ogonie2 z nem5 alle e5 ,ur/( aan1 hetz deze als e5 *aos1 als e5 p]soonlke pr9cipe1 als e5 ei ( soortgelk g$a*t wordt2 en e9delk zn ze f me] emanati/is*1 zoodat de w]eld e5 uitvloeisel ,gods is1 f me] evolutioni/is*1 zoodat de w]eld zi* me] en me] v]goddelkt1 f me] duali/is*1 zoodat de w]eld e5 product is van twee v&ige beg9sel51 ,wuttke1 ,die ,kosmogoni5 d] heidn4 ,vlk] vor d] ,zeit ,jesu und d] ,apo/el1 ,haag #ahej4 ,l5ormant1 ,les orig9es de l'hi/oire d'aprs la ,bible et les traditions des peuples ori5taux1 ,p>is #ahhj4 ,zckl] 9 ,h]zog #ac1 #fca f4 ,ook de *aldeeuws*e ,g5esis1 die ov]ig5s m]kwa>dige p>allel5 bi$t met die van het ,o4 ,te/41 maakt hi]op ge5 uitzond]+4 ,z is tegelk !ogonie en laat uit de tiamat1 welke *aotis* alles 9 zi* v]b]gt1 door ,bel de w]eld vorm51 ,saussaye1 ,lehrb4 d] ,rel4 ,i #cda f4 ,de grieks*e wsbege]te zoekt f mat]iali/is* d5 oorsprong d] d+5 9 e5 /(felk elem5t 7,jonis*e ,s*ool1 ,atomi/571 f pan!i/is* 9 het ne1 eeuwige1 onv]&]lke zn 7,elea7 f 9 het eeuwige word5 7,h]aclitus1 ,/oa74 ,zelfs ,anaxagoras1 ,plato en ,ari/oteles kwam5 bov5 e5 dualisme van gee/ en /( niet uit2 ,god is ge5 s*epp]1 ma> hoog/5s e5 =me]d] d] w]eld 774 ,de s*ola/ici bewe]d5 wel1 dat ,plato en ,ari/oteles e5e s*epp+ uit niets hebb5 gele]d1 ma> dit w]d door &]51 o4 a4 door ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #a p4 #a art4 #a qu4 #a1 t]e*t be/r$54 ,de ,griek5 k5d5 e5 7natura7 en 7mundus7 ma> ge5 7creatura74 ,het ,*ri/5dom behaalde op deze heid5s*e !ogonie en kosmogonie de zege 9 d5 /rd teg5 het gno/icisme1 dat t] v]kl>+ d] zonde naa/ d5 hoog/5 ,god e5 lag]5 ,god ( e5e eeuwige aannam4 ,ma> to* kwam5 de pagani/is*e v]kl>+5 van d5 oorsprong d] d+5 telk5s ook 9 de *ri/elke eeuw5 we] bov54 ,re$s 9 het boek d] ,w%eid #aa3ag wordt gezegd1 dat ,gods alma*tige h& de w]eld ges*ap5 heeft uit 2 en dezelfde uitdrukk+ komt ook b ,ju/9us ,m>tyr voor1 ,apol4 ,i #aj4 #ei4 ,ma> ,ju/9us hoeft da>b de lat] zoog5oemde creatio secunda op het oog en le]t eld]s uitdrukkelk ook de s*epp+ d] mat]ie1 ,dial4 c4 ,tr4 #e4 ,coh4 ad4 ,gr4 #bc1 cf4 ,semis*1 ,ju/9 d] ,m4 ,,ii #ccf4 ,gelk 9 de twe$e eeuw het gno/icisme1 zoo kwam na ,nicea vooral het mani*eisme op1 dat ev5zoo t] v]kl>+ d] zonde naa/ d5 go$5 ,god e5 oorspronkelk boos wez5 aannam1 ,augu/9us 9 vele ges*rift51 c4 epi/4 ,mani*41 c4 ,fau/um1 c4 ,=tunatum enz4 ,flgel1 ,mani1 se9e ,lehre und se9e ,s*rift51 ,leipzig #ahfb4 ,kessl] 9 ,h]zog #i1 #bcc f4 ,dit dualisme vond 9 de ,*ri/5heid v]re v]breid+1 tot zelfs b de ,priscilliani/5 9 ,spanje toe1 en trad b v]nieuw+ 9 de ,middeleeuw5 9 vele sect5 op1 zooals de ,bogomil5 en ,ka?>54 ,ma> behalve het dualisme kreeg ook het pan!isme zne tolk54 ,ond] invlo$ van het neoplatonisme le]de ,pseudodionysius1 dat de ideen en voorbeeld5 van alle d+5 van eeuwigheid 9 ,god be/ond5 en dat zne ov]/room5de go$heid ,hem bewoog1 om deze ideen realiteit te gev5 en zi* aan zne s*epsel5 mee te deel51 de div4 nom4 c4 #d #aj4 ,god is 9 de s*epsel5 als het w>e uit zne e5heid te voors*n getr$51 heeft zi* 9 h5 v]m5igvuldigd en uitge/ort1 de div4 nom4 c4 #b1 #aa1 zoodat ,god het algeme5e zn is1 de div4 nom4 c4 #e1 #d1 het zn d] d+5 zelve1 de coel4 hi]4 c4 #d1 #a4 ,ma> to* voegt h er aan toe1 dat ,god desniettem9 9 zne e5heid zi* h&haaft1 de div4 nom4 c4 #b1 #aa en dat ,god da>om alles is 9 all51 wl ,h de oorzaak is van alles1 de coel4 hi]4 c4 #e1 #h4 ,dezelfde g$a*t5 ke]5 b ,erig5a t]ug4 ,me]mal5 le]t h uitdrukkelk e5e s*epp+ uit niets1 de div4 nat4 ,,iii #ae ,v #bd4 #cc1 ma> de v]h\d+1 wa>9 h de vi] natur5 tot elk&] /elt1 maakt zn sy/eem tot pan!isme4 ,de e]/e natuur1 die s*ept en niet ges*ap5 wordt1 d4 i4 ,god1 br5gt d5k5d uit niets1 dat is uit zi*zelf de ideen en vorm5 all] d+5 voort 9 het ,goddelk woord1 ib4 ,,iii #ad4 #ag4 ,dit is de twe$e natuur1 die ges*ap5 wordt en s*ept4 ,deze twe$e natuur is natura creata1 inzoov] ze door ,god is voortgebra*t2 z is creatrix1 inzoov] z zelve de oorzaak en pot5tie d] w]kelke w]eld is4 ,want deze twe$e natuur is niet wez5lk en sub/antieel van de d]de natuur1 d4 i4 de v]s*n+sw]eld1 die ges*ap5 wordt en niet s*ept1 ond]s*eid52 g5e is de oorzaak1 deze de w]k+2 het is dezelfde w]eld1 nu e5s 9 aet]nitate v]bi ,dei1 dan 9 temporalitate mundi bes*\wd1 ,,iii #h4 ,het is ,god zelf1 die e]/ 9 de ideen zi*zelf s*ept1 dan 9 de s*epsel5 afdaalt en alles 9 all5 wordt1 om dan e9delk 9 de vi]de natuur1 die niet s*ept en niet ges*ap5 wordt1 tot zi*zelf t]ug te ke]51 ,,iii #d4 #bj4 ,en de oorzaak van dit proces ,gods is de go$heid ,gods1 ,,iii #b4 #d4 #i1 zn /rev5 om alles te word51 appetitus quo vult omnia fi]i1 ,i #ab4 ,buit5 de *ri/elke w]eld w]d het pan!isme gele]d door de wsge]5 ,avic5na #ajcf en ,av]ros #aaih1 door het ,sufisme1 dat 9 het univ]sum e5e emanatie ,gods zag2 en ond] de ,jod5 door de kabbala1 ,/ckl1 ,philos4 des ,m4 ,a4 ,,ii #bh4 #ib4 #aha4 #bcg4 ,en teg5 het e9de d] ,middeleeuw5 en 9 het beg9 van d5 nieuw]5 td krui/5 al deze pan!i/is*e1 duali/is*e1 emanati/is*e d5kbeeld5 b de my/ici1 !osoph5 en anabapti/51 zooals ,floris1 ,amalrik van ,b5a1 de bro$]s des vren gee/es1 de ,lib]tn51 ,eckh>dt1 ,taul]1 ,s]vet1 ,frank1 ,s*w5kfeld1 ,bruno1 ,p>acelsus1 ,fludd1 ,weigel1 ,bhme doore52 zelfs het ,soc9ianisme le]de sle*ts e5e s*epp+ uit e5e 1 mat]ia in=mis1 b ,fock1 ,d] ,soc94 ,s4 #dhb2 het e9dige en one9dige w]d5 te ab/ract naa/ en teg5ov] elka> ge/eld1 dan dat het e]/e 9 het twe$e zne oorzaak hebb5 kon4 ,ma> to* is het pan!isme als wsge]ig /elsel e]/ we] 9 e]e gebra*t door ,sp9oza4 ,deze zag 9 de ne sub/antie de eeuwige en noodzakelke causa effici5s en imman5s d] w]eld2 de w]eld is de explicatie van het ,goddelk wez51 en de bzond]e d+5 zn de modi1 wa>door de ,goddelke attribut5 van d5k5 en uitgebreidheid op e5e bepaalde wze word5 g$et]m9e]d1 ,e?4 ,i4 ,deze philosophie vond teg5 het e9de d] vorige eeuw hoe lang] hoe me] in/emm+ en w]d door ,s*ell+ en ,hegel v]hev5 tot het /elsel d] neg5ti5de eeuw4 ,de bbels*e le] van de s*epp+ w]d geheel v]worp54 ,fi*te zeide3 die ,annahme e9] ,s*pfung i/ d] ,grundir?um all] fals*5 ,metaphysik und ,religionslehre und insbesond]e das ,urpr9zip des ,jud5- und ,heid5?ums1 ,anweisung zum selig5 ,leb5 #ahjf ,s4 #afj4 ,s*ell+ noemde de s*epp+ uit niets das ,kreuz des ,v]/&es1 en be/re$ ze besli/1 ,w]ke ,i #b ,s4 #dd f4 #h ,s4 #fb f4 ,9 zne e]/e p]iode le]de h de absolute id5titeit van ,god en w]eld2 beid5 v]h\d5 zi* als wez5 en vorm2 z zn hetzelfde1 ond] v]s*ill5de gezi*tspunt5 bes*\wd2 ,god is niet de oorzaak van het al1 ma> het al zelf1 en het al is da>om niet word5de ma> e5 eeuwig znde1 1 ,w]ke ,i #d ,s4 #aag f4 #e ,s4 #bd f4 #cfe f4 #cgc f4 #f ,s4 #agd f4 ,ma> 9 zne lat]e p]iode kwam h door ,baad] ond] d5 invlo$ van ,bhme en zoo van de kabbala en het neoplatonisme en zoekt nu d5 grond d] w]eld 9 de donk]e natuur ,gods4 ,!ogonie en kosmogonie zn t5 nauw/e v]want4 ,gelk ,god uit zne indiff]5tie door de teg5/ell+ van de pr9cipia1 natuur 7,urgrund1 ,ungrund1 dui/]nis7 en v]/& 7woord1 li*t7 tot ,gee/1 liefde1 p]soonlkheid zi* v]heft1 zoo zn deze drie tegelk de ,pot5z5 d] w]eld4 ,de donk]e natuur 9 ,god is het bl9de1 ordelooze pr9cipe1 de /( en grond van de ges*ap5 w]eld1 voor zoov] ze *aos is en e5 *aotis* k>akt] draagt4 ,ma> 9 die w]eld w]kt ook de ,pot5z van het ,goddelk v]/&1 en br5gt er li*t1 orde1 regel 94 ,t]wl e9delk 9 d5 gee/ des m5s*5 ,god zelf als ,gee/ zi* op5ba>t en tot volle p]soonlkheid wordt1 ,w]ke ,i #g ,s4 #cei f4 ,,ii #b ,s4 #ajh f4 #c ,s4 #bfb f41 cf4 bov5 bl4 #cje4 ,en ev5zoo bek5de zi* ,hegel op5lk tot het pan!isme1 wel niet tot dat1 hetwelk de e9dige d+5 zelve voor ,god h\dt ma> to* tot dat pan!isme1 hetwelk 9 het e9dige en toevallige de v]s*n+ van het absolute ziet1 de v]/e5de idee1 de bevror5 intellig5tie1 ,w]ke ,,vii #bc f4 ,uit de philosophie is dit pan!isme ov]gegaan 9 de !ologie4 ,s*lei]ma*] v]wi]p de s*eid+ van s*epp+ en ond]h\d+ en hield de vraag na> de tdelkheid ( eeuwigheid d] w]eld voor onv]s*illig1 indi5 ma> de vol/rekte afhankelkheid all] d+5 van ,god geh&haafd bleef1 ,glaub4 #cf4 #da4 ,bovon1 ,dogm4 ,*rt4 ,i #bhi4 ,en ev5zoo is ,god sle*ts de eeuwige imman5te oorzaak en grond d] w]eld b ,/rauss1 ,glaub4 ,i #fef f4 ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 #fdi f4 ,s*weiz]1 ,*r4 ,gl4 #ga4 ,pfleid]]1 ,grundriss d] *r4 ,gl4 u4 ,sitt5lehre #hd4 ,s*olt51 ,dogm4 *ri/4 initia1 ed4 #b p4 #aaa4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #agdv4 ,naa/ dit pan!isme is ook het mat]ialisme opgetr$51 dat de laat/e elem5t5 van alle zn zoekt 9 eeuwige1 ongeword5 en onv]nietigb>e /(felke atom51 en uit hun na> va/e wett5 plaats hebb5de me*anis*e en *emis*e s*eid+ en v]b9d+ alle v]s*nsel51 heel de w]eld tra*t te v]kl>54 ,het _h zne voorb]eid+ re$s 9 de grieks*e philosophie1 w]d door ,gass5di en ,c>tesius we] +eleid 9 d5 nieuw]5 td2 het w]d bevord]d door de engels*e en frans*e philosophie d] vorige eeuw2 en het trad 9 deze eeuw op niet als vru*t van wet5s*appelk ond]zoek ma> als product van wsge]ig nad5k5 b ,feu]ba*1 die de vad] van het mat]ialisme 9 ,duits*l& kan heet51 om dan vooral na #ahej b de beoef5a>s d] natuurwet5s*ap door all]lei bkom/ige oorzak5 +ang te v9d51 zooals ,vogt1 ,b*n]1 ,moles*ott1 ,czolbe1 ,haeckel1 ,/rauss enz41 ,lange1 ,ges*4 des ,mat]ialismus1 #d;e ,aufl4 #ahhb4 #c4 ,nu v]di5t het all]e]/ opm]k+1 dat beide pan!isme en mat]ialisme ge5 resultaat zn van exact ond]zoek ma> philosophie1 w]eldbes*\w+1 /elsels van gelo(1 niet van wet5 9 /rikt5 z94 ,het mat]ialisme geeft zi* wel ga>ne uit voor exacte natuurwet5s*ap1 ma> het laat zi* gemakkelk aantoon51 dat het zo[el hi/oris* als logis* vru*t is van m5s*elk d5k51 en e5e zaak is zo[el van het h>t als van het ho(d van d5 m5s*4 ,de oorsprong en het e9de d] d+5 ligt imm]s buit5 de gr5z5 van wa>nem+ en ond]zoek2 wet5s*ap ond]/elt het zn1 en ru/ op d5 grondslag van het ges*ap5e4 ,9 zoov] v]ke]5 pan!isme en mat]ialisme 9 dezelfde conditie als het !isme1 dat 9 d5 oorsprong d] d+5 e5 my/]ie beldt4 ,de e5ige vraag is dus deze1 ( het pan!isme en mat]ialisme 9 /aat zn dit my/]ie te v]vang5 door e5e begrpelke v]kl>+4 ,aan beide mag die eis* ge/eld1 wl z jui/ de le] d] s*epp+ om h>e onbegrpelkheid v]w]p5 en er e5 kruis des v]/&s 9 zi54 ,is het ind]daad zoo1 dat pan!isme en mat]ialisme bet] dan het !isme het d5k5 bevr$ig5 en da>om de voorkeur v]di558 ,ma> beide /elsels zn 9 de hi/orie d] m5s*heid zoo telk5 male opgekom5 en we] prsgegev52 ze zn zoo dikw]f aan ern/ige1 afdo5de kritiek ond]worp51 dat ze door niem& alle5 om hun bevr$ig+ voor het d5k5 aanva>d kunn5 word54 ,&]e motiev5 gev5 da>b d5 doorslag4 ,als de w]eld niet door s*epp+ is ont/aan1 moet z to* op e5ige &]e wze word5 v]kla>d4 ,en dan do5 zi*1 om van het dualisme niet te sprek51 sle*ts twee weg5 voor1 om n4l4 ( de /( uit d5 gee/ ( d5 gee/ uit de /( te v]kl>54 ,pan!isme en mat]ialisme zn ge5 zuiv]e teg5/ell+52 ze zn veele] twee zd5 van dezelfde zaak2 ze gaan telk5s 9 elk&] ov]2 ze vatt5 hetzelfde probleem sle*ts van e5e &]e zde aan2 ze /uit5 beide op gelke bezw>54 ,het pan!isme /aat voor d5 ov]gang van het d5k5 tot het zn1 van de idee tot de w]kelkheid1 van de sub/antie tot de modi en heeft niets gelev]d1 dat na> e5e oploss+ gelkt4 ,het heeft wel v]s*ill5de vorm5 aang5om5 en di5 ov]gang ond] v]s*ill5de nam5 aang$uid4 ,het vat de v]h\d+ van ,god tot de w]eld op als die van 1 natura naturans en naturata1 van sub/antie en modi1 van wez5 en v]s*n+1 van het algeme5e en het bzond]e1 van soort en exempl>51 van geheel en deel51 van idee en objective]+1 van oceaan en golv5 enz41 ma> met al deze woord5 zegt het niets t] v]kl>+ van die v]h\d+4 ,het is op pan!i/is* /&punt niet te begrp51 hoe uit het d5k5 het zn1 uit de e5heid de veelheid1 uit d5 gee/ de /( is voortgekom54 ,vooral is dat duidelk uitgekom5 9 de /elsels van ,s*ell+ en ,hegel4 ,aan woord5 0 er hi] ge5 gebrek4 ,de idee neemt e5e ge/alte1 e5 li*aam aan1 z objective]t zi*1 gaat ov] 9 ha> &]s-zn1 z dirime]t en diff]5cie]t zi*1 z besluit vr1 om zi* zu entlass51 zu entuss]n1 9 ha> teg5deel om te slaan enz4 ,s*ell+1 ,w]ke ,i #b #fb f4 #d #bbc f4 #beg f4 ,hegel1 ,w]ke ,,vi #dac f4 ,,vii #bc f4 ,ma> beid5 vond5 hi]9 to* e5e zoo we9ig bevr$ig5de oploss+1 dat z me]mal5 van e5 afval van het absolute sprak51 wa>door de w]eld 0 ont/aan1 ,s*ell+1 ib4 #f #ch f4 ,hegel1 ib4 ,,xii #agg4 ,ge5 wond]1 dat da>om ,s*ell+ 9 zne twe$e p]iode en ev5zoo ,s*op5hau]1 von ,h>tmann e4 a4 aan d5 wil het primaat toek5d5 en het absolute all]e]/ opvatt5 als natuur1 als wil1 als drang1 cf4 bov5 bl4 #bjc v4 ,de pan!i/is*e id5titeit van d5k5 en zn is e5e dwal+ geblek52 te me] omdat de sub/antie1 de idee1 het ne1 het al ( hoe het pan!isme het absolute noem5 moge1 niet is e5e volheid van zn1 ma> e5e zuiv]e pot5tie1 e5e inh\dlooze ab/ractie1 e5 l\t] niets4 ,en da>uit z\ de rkdom d] w]eld1 de veelheid van het znde kunn5 word5 v]kla>d6 ,geloove dat1 wie het kan6 ,ze] t]e*t zegt da>om ,kleutg53 ,d>9 ab] be/eht die ,v]s*i$5heit d] pan!i/is*5 ,speculation von d] !i/is*51 dass j5e1 von eb5so dunkeln als un]weisli*5 ,annahm5 b] das gttli*e ,se9 beg9n5d1 9 (f55 ,wid]spr*5 endet1 diese ab] von si*]5 ,erk5ntniss5 d] endli*5 ,d+e ausgeh5d1 imm] h"h ,aufs*lsse gew9nt1 bis sie vor dem ,unbegreifli*5 /eht1 ni*t irre w]d5d1 dass ,d]1 wel*5 sie als d5 ewig5 und unw&elb>5 ,urheb] all] ,d+e erk5nt1 9 se9em ,se9 und ,wirk5 b] uns] ,d5k5 erhab5 sei1 ,phil4 d] ,vorz4 ,,ii #hhd4 ,cf4 ov] het pan!isme1 art4 van ,ulrici 9 ,h]zog4 ,do$es1 ,inl4 tot de ,le] van ,god bl4 #fhv4 #bfh met de da> aangehaalde litt]atuur4 ,opzoom]1 ,wet en ,wsb4 #aheg cap4 #a4 ,pi]son1 ,bespiegel+1 gezag en erv>+ #ahee cap4 #a4 ,rauw5h(f1 ,wsb4 v4 d4 godsd4 #bjev4 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,,ii #gcv4 ,kuyp]1 ,v]flauw+ d] gr5z5 #ahib4 ,is4 van ,dk1 ,ae/het4 en e?is*e godsdi5/ #ahie4 ,h>tmann1 ,ges4 ,/udin und ,aufstze #ahgf ,s4 #edi-gbi4 ,r4 ,fl9t1 ,anti!i/ic !ories #ahhe p4 #ccd4 #ecf4 ,hett+]1 ,apologie des ,*ri/4 ,i ,s4 #bdc f4 ,ebr>d1 ,apol4 ,i #dce f4 enz41 cf4 ook deel ,i #adh-aea4 ,ev5 onv]kla>d blft de oorsprong d] d+5 b het mat]ialisme4 ,t]wl het pan!isme het heelal laat voortkom5 uit n laat/e pr9cipe1 dat met de w]eld sam5valt1 neemt het mat]ialisme e5e veelheid van pr9cipia aan4 ,ma> deze laat/e pr9cipia all] d+5 zn volg5s het mat]ialisme niets &]s dan ondeelb>e /(deeltjes4 ,indi5 de voor/&]s dez] w]eldbes*\w+ nu aan deze hun grond/ell+ getr\w blev51 z\d5 z aan die atom5 ge5 enkel metaphysis*1 transc5d5t pra$icaat mog5 toes*rv54 ,het is op het /&punt van het mat]ialisme1 go$ bes*\wd1 ongeoorlo(d1 om van de eeuwigheid1 de onges*ap5heid1 de onv]nietigba>heid d] atom51 ( ook van /( en kra*t te sprek54 ,indi5 m5 zegt1 dat de w]eld uit /(felke atom5 is ont/aan1 moet m5 da>aan ook getr\w blv54 ,atom5 to*1 wl elem5t5 d] empiris*e w]eld1 kunn5 alle5 empiris*e ma> ge5e metaphysis*e eig5s*app5 drag54 ,het begrip atoom sluit vol/rekt niet 91 dat het van nature en p] se eeuwig en onv]nietigba> is4 ,wie de atom5 voor de laat/e pr9cipia van alle zn h\dt1 sndt zi* d5 weg af tot speculatie en metaphysica en moet dan ook alle5 uit die empiris*e atom5 langs empiris*5 weg de w]eld v]kl>54 ,de mat]iali/ kan alle5 zegg51 dat de erv>+ le]t1 dat de atom5 niet ont/aan en niet v]gaan2 ma> van e5e metaphysis*e natuur en van metaphysis*e eig5s*app5 d] atom5 mag h niet sprek54 ,de natuurwet5s*ap1 wa>op de mat]iali/ zi* altd b]oept1 heeft het als zoodanig met het e9dige1 het relatieve1 met de natuur en h>e v]s*nsel5 te do52 z gaat altd van de natuur uit1 neemt ha> als gegev5 aan en kan niet doordr+5 tot wat a*t] ha> ligt4 ,zoodra ze dat doet1 h\dt z op physica te zn en wordt metaphysica4 ,ma> het mat]ialisme blft zi*zelf niet getr\w en s*rft t]/ond aan de atom5 all]lei eig5s*app5 toe1 die 9 het begrip zelf niet ligg5 opgeslot5 en door de erv>+ niet word5 gele]d4 ,da>om is het mat]ialisme ge5 exacte wet5s*ap1 ge5 vru*t van /r5g wet5s*appelk ond]zoek1 ma> e5e philosophie1 die op de ontk5n+ all] philosophie is geb\wd2 het ldt aan e5e inn]lke teg5/rdigheid2 het loo*5t al het absolute en maakt de atom5 absoluut2 het ontk5t ,gods be/aan en v]goddelkt de mat]ie4 ,zelfs kan nog /]k] gesprok5 word53 indi5 het mat]ialisme alle d+5 uit de /( v]kl>5 wil1 mi/ het alle re*t om van atom5 te sprek54 ,atom5 zn nooit wa>g5om52 niem& heeft ze ooit gezi52 het empiris* ond]zoek heeft ze niet aan het li*t gebra*t4 ,ze drag5 van huis uit e5e metaphysis*e natuur en moe/5 da>om voor het mat]ialisme re$s contrab&e zn4 ,en als metaphysis*e sub/antin v]ke]5 ze 9 e5e ant9omie1 die door niem& nog is opgelo/4 ,ze zn /(felk en to* zull5 z tegelk ondeelba>1 onv]&]lk1 one9dig 9 aantal1 eeuwig en onv]nietigba> zn4 ,en als dan b dat alles de mat]ie zelve1 die als v]kl>+spr9cipe van het heelal wordt aang5om51 ma> bek5d en begrpelk w>e6 ,ma> jui/ het wez5 en de natuur d] /( is het all]geheimz9nig/e en onttrekt zi* geheel aan onze k5nis4 ,w kunn5 ons nog bet] ind5k5 en voor/ell5 wat gee/1 dan wat /( is4 ,/( is e5 naam1 e5 woord1 ma> w wet5 niet1 wat er ond] te v]/aan4 ,w /aan hi] voor e5 my/]ie1 9 zn soort ev5 groot als het be/aan van gee/1 dat om zn onbegrpelkheid door het mat]ialisme v]worp5 wordt4 ,do* aang5om51 dat er atom5 zn en dat z eeuwig en onv]&]lk zn1 dan is da>m$e nog niets t] v]kl>+ d] w]eld b]eikt4 ,hoe is uit die atom5 de w]eld ont/aan8 ,indi5 de ?ans be/a&e w]eld1 ( ook e5e voorafga&e1 e5 beg9 heeft gehad1 moet er e5e oorzaak zn1 wa>door de atom5 9 beweg+ gekom5 zn en wel 9 zulk e5e beweg+1 die de teg5woordige w]eld tot resultaat _h4 ,ma> uit de /( is de beweg+ niet te v]kl>51 want alle /( is van nature traag en komt alle5 door e5 /oot van buit5 9 beweg+4 ,e5 primum mov5s buit5 de /( kan e*t] door het mat]ialisme niet aang5om5 word54 ,en zoo blft er niets &]s ov]1 dan om1 ev5als de atom51 zoo ook de beweg+1 de v]&]+1 d5 td ( met ,czolbe zelfs deze be/a&e w]eld absoluut en eeuwig te mak54 ,het mat]ialisme wikkelt zi* 9 altd groot]e teg5/rdigh$52 het v]w>t het physis*e en het metaphysis*e1 word5 en zn1 v]&]+ en onv]&]lkheid1 td en eeuwigheid1 en spreekt van one9dige ruimte1 one9dig5 td1 one9dige w]eld1 als( het niets w>e en er niet de ong]md/e teg5spraak 9 lag4 ,t5 slotte is h]haaldelk en van v]s*ill5de zd5 aangetoond1 dat het mat]ialisme 9 gebreke blft1 om uit de me*anis*e v]b9d+ van l\t] /(felke en dus onbewu/e1 lev5looze1 onvre1 doellooze atom5 heel die gee/elke w]eld van lev51 bewu/zn1 doel1 godsdi5/1 z$elkheid enz4 te v]kl>51 welke to* met niet m9d] kra*t zi* aan ons inn]lk besef opdr+t1 als de physis*e w]eld aan onze z9tuig54 ,en het s*nt1 dat deze kritiek op de mat]iali/5 zelv5 langzam]h& e5ig5 indruk gaat mak54 ,het mat]ialisme 9 deze eeuw1 uit het pan!isme voortgekom51 ke]t hoe lang] hoe me] na> het pan!isme t]ug en neemt zelfs all]lei my/ieke elem5t5 9 zi* op1 ,wet5s*4 ,blad51 ,mei #ahif4 ,de lang v]worp5 lev5skra*t v9dt ?ans we] v]d$ig]s4 ,de atom5 word5 als lev5d1 bezield voorge/eld4 ,haeckel spreekt we] van e5 ,gei/ 9 all5 ,d+501 van e5e gttli*e ,kraft01 e5 beweg5d5 ,gei/01 e5e ,weltseele01 die 9 alle d+5 woont en zoekt 9 dit pan!i/is* monisme d5 b& tuss*5 godsdi5/ en wet5s*ap4 ,ma> da>m$e heeft het mat]ialisme ook zelf op5lk zne onma*t bel$51 om de w]eld te v]kl>52 9 zne armo$e riep het me*anisme d] atom5 het dynamis* pr9cipe we] te hulp4 ,cf4 ,ulrici1 ,gott und die ,natur #ahff4 ,fabri1 ,briefe geg5 d5 ,mat]4 #ahfd4 ,h>tmann1 ,ges4 ,/ud4 u4 ,aufstze #ahgf ,s4 #dba f4 ,na?usius1 ,natur u4 ,philos4 ,heilbronn #ahhc4 ,t4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel ,i #aa f4 #adc f4 #ejd f4 ,,ii #aah-aga4 ,hett+]1 ,apol4 des ,*ri/4 ,i #afg f4 ,pfaff1 ,s*pfungsges*4 #ahha ,s4 #gbi f4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur #ahgf ,s4 #dc f4 ,p4 ,janet1 ,le matr1 contempora9 en ,allemagne #ahfd4 ,press5s1 ,les orig9es #ahhc p4 #abi ,s4 ,vooral ook het pas v]s*55 w]k van ,ra\l ,pictet1 ,etude crit4 du mat]ialisme et du spiritualisme p> la physique exprim5tale4 ,g5ve #ahig4 #d4 ,teg5ov] al deze ri*t+5 hield de *ri/elke k]k e5p>ig de beld5is va/3 cr$o 9 ,deum patrem1 omnipot5tem1 creatorem coeli et t]rae2 en z v]/ond ond] s*epp+ die daad ,gods1 wa>door ,h na> zn s\v]e95 wil heel de w]eld uit het niet-zn tot e5 zn br5gt1 dat ond]s*eid5 is van zn eig5 wez54 ,en dit is ind]daad de le] d] ,h4 ,s*rift4 ,het woord beteek5t oorspronkelk3 splt51 deel51 snd5 7,jos4 #ag3ae1 #ah 9 piel van het af h\w5 van boss*571 en v&a> vorm51 voortbr5g51 s*epp54 ,het drukt op zi*zelf nog niet uit1 dat iets uit niets wordt voortgebra*t1 want het wordt m5igmaal ook van de w]k5 d] ond]h\d+ gebezigd1 ,jes4 #dj3bh1 #de3g1 ,j]4 #ca3bb1 ,am4 #d3ac4 ,het is synoniem van en wisselt af met 1 1 1 ,ps4 #ajd3cj4 ,ma> van deze ond]s*eidt het zi* to* da>door1 dat het altd van het ,goddelk mak5 en nooit van 's m5s*5 do5 wordt gebezigd2 dat het nooit e5 accusativus d] /( b zi* heeft1 wa>uit iets gemaakt wordt2 en dat het da>om jui/ ov]al de groo!id en ma*t van het ,goddelk w]k5 uitdrukt1 ,delitzs*1 ,neu] ,comm4 zur ,g54 ,s4 #dh4 ,en ditzelfde is het geval met de ,n4 ,t4 woord5 1 ,mk4 #ac3ai1 1 ,mt4 #ai3d1 1 ,hebr4 #a3aj1 1 ,rom4 #i3ab1 1 ,hebr4 #c3d1 1 ,rom4 #i3bj1 die ook niet op zi*zelve e5 s*epp5 uit niets uitdrukk54 ,de t]m s*epp5 uit niets is dan ook niet lett]lk aan de ,s*rift ontle5d ma> komt het e]/ voor 9 #b ,macc4 #g3bh1 wa> gezegd wordt1 dat ,god hemel en a>de en m5s* 1 ,vulg4 fecit ex nihilo4 ,m5 heeft be/r$51 dat deze uitdrukk+ 9 /r5g5 z9 mo*t word5 opgevat1 en ha> e5e platonis*e uitlegg+ gegev54 ,to* v]di5t het de a&a*t1 dat de s*rv] niet van 1 d4 i4 e5 nihilum privativum1 e5e qualiteit- en vormlooze mat]ie1 ma> van d4 i4 e5 nihilum negativum spreekt4 ,voorts is het zelfs nog niet zek]1 dat de auteur van het boek d] ,w%eid 9 cap4 #aa3ah de eeuwigheid e5] vormlooze /( heeft gele]d2 de plaats kan ze] go$ van de creatio secunda word5 v]/aan1 ev5als dat lat] het geval is b ,ju/9us ,m>tyr4 ,ma> hoe dit z1 de ,s*rift laat te dez5 opzi*te ge5 twfel ov]4 ,z gebruikt d5 t]m niet1 ma> le]t de zaak duidelk4 ,wel heeft m5 geme5d1 dat ook ,g54 #a3a-c eig5lk van e5 oorspronkelk51 niet ges*ap5 *aos uitg+4 ,wl na> d5 vorm e5 /atus con/r4 is1 z\d5 de v]z5 #a-c aldus te v]tal5 zn3 9 d5 beg9ne to5 ,god hemel en a>de s*iep--de a>de nu 0 woe/ en l$ig enz4--1 to5 sprak ,god3 er z li*t4 ,9 v]s #b z\ dan de woe/e en l$ige a>de b het s*epp5 ,gods word5 ond]/eld2 zoo ,ewald1 ,buns51 ,s*rad] e4 a41 cf4 ,s*ultz1 ,altt4 ,!ol4 ,s4 #egj f4 ,ma> deze v]tal+ is niet aannemelk4 ,voore]/ krgt de z9 dan e5e p]iodis*e l5gte1 die 9 't hebr4 we9ig voorkomt1 hi] t]/ond 9 het beg9 en na> d5 s*rftrant van ,g54 #a heel niet wordt v]wa*t en ook op de s*epp+ van het li*t veel te /]k5 nadruk legt2 v]volg5s eis*t de /atus con/r4 van deze v]tal+ niet1 omdat het 9 d5zelfd5 vorm zond] suffix ( g5itivus ook voorkomt 9 ,jes4 #df3aj1 cf4 ,lev4 #b3ab1 ,deut4 #cc3ba2 en t5 d]de w>e het vreemd1 dat t]wl de voorz9 zegg5 z\1 dat ,god hemel en a>de nog s*epp5 moe/1 de tuss*5z9 d5 *aos re$s met d5 naam van a>de be/empelde en van d5 oorspronkelk5 toe/& des hemels heel ge5 gewag maakte4 ,en da>b komt dan nog1 dat deze v]tal+1 ook indi5 ze jui/ w>e1 nog ge5sz9s de eeuwigheid d] woe/e a>de le]5 z\ ma> hoog/5s dit 9 het midd5 z\ lat54 ,dat /rdt e*t] met geheel d5 gee/ van het s*epp+sv]haal4 ,elohim wordt 9 ,g54 #a niet voorge/eld als e5 w]eld=me]d]1 die op m5s*elke wze uit voorh&5 /( e5 kun/w]k maakt1 ma> als ,e51 die enkel sprek5de1 door e5 l\t] ma*twoord1 alle d+5 9 het aanzn roept4 ,en da>m$e komt heel de ,s*rift ov]e54 ,god is de ,alma*tige1 die one9dig v]re /aat bov5 alle creatuur1 en met alle s*epsel5 doet na> zn s\v]e9 welgevall52 de absolute bezitt]1 van hemel en a>de1 ,g54 #ad3ai1 #bb1 die alles doet wat ,hem behaagt1 aan wi5s ma*t n]g5s e5 gr5s is ge/eld4 ,h spreekt en het is1 ,h gebi$t en het /aat1 ,g54 #a3c1 ,ps4 #cc3i1 ,jes4 #dh3ac1 ,rom4 #d3ag4 ,voorts word5 alle d+5 9 de ,s*rift telk5male bes*rev5 als door ,god gemaakt en vol/rekt van ,hem afhankelk4 ,h heeft alles gemaakt1 hemel1 a>de1 zee met al wat er op en er 9 is1 ,ex4 #bj3aa1 ,neh4 #i3f enz4 ,alles is door ,hem ges*ap51 ,col4 #a3af1 #ag1 be/aat alle5 door zn wil1 ,op4 #d3aa1 en is uit en door en tot ,god1 ,rom4 #aa3cf4 ,v]volg5s wordt er nooit en n]g5s van e5e eeuwige ongevormde /( ook ma> de m9/e meld+ gemaakt4 ,god alle5 is de ,eeuwige1 de ,onv]d]felke2 ,h alle5 is bov5 het word5 en de v]&]+ v]hev54 ,da>5teg5 hebb5 de d+5 e5 beg9 en e5 e9de1 en zn aan wissel+ ond]worp54 ,op an?ropomorphe wze wordt dit uitg$rukt4 ,god be/ond e] de b]g5 gebor5 w>5 en zne j>5 h\d5 niet op1 ,ps4 #ij3b1 ,spr4 #h3be1 #bf2 ,h heeft uitv]kor5 en liefgehad 1 ,ef4 #a3d1 ,joh4 #ag3bd1 cf4 ,mt4 #ac3ce1 #be3cd1 ,luk4 #aa3ej1 ,joh4 #ag3e1 ,hebr4 #d3c1 #i3bf1 #a ,petr4 #a3bj1 ,op4 #ac3h1 #ag3h4 ,en e9delk le]t ,rom4 #d3ag1 ook al is da> niet bepaald van de s*epp+ sprake1 dat ,god 1 hetge5 mogelk nog niet is1 roept en beveelt 1 als( het w>e2 het zn ( niet-zn maakt voor ,hem ge5 ond]s*eid4 ,nog kla>d] spreekt ,hebr4 #aa3c het uit1 dat de w]eld zoo door ,god is gemaakt1 dat hetge5 gezi5 wordt niet geword5 is 1 uit hetge5 ond] de oog5 v]s*nt4 ,e5e vormlooze /( is hi]door geheel buit5geslot52 de zi*tb>e w]eld is niet uit 't zi*tb>e voortgekom5 ma> ru/ 9 ,god1 die door zn woord alles 9 het aanzn riep4 #e4 ,deze le] d] ,s*rift v9dt 9 de woord5 uit niets h>e s*]p/e uitdrukk+1 en is zoo van d5 beg9ne af door de *ri/elke !ologie v]/aan en we]gegev51 ,h]mas1 ,pa/or ,i #a4 ,!ophilus1 ad ,autol4 ,,ii #d4 ,t]tull4 de praescr4 #ac4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #aj enz4 ,ma> b gno/iek5 en mani*en1 !osoph5 en naturali/51 pan!i/5 en mat]iali/5 heeft deze le] t5 all5 tde we]spraak ontmoet4 ,vooral is het aan ,ari/oteles ontle5de3 ex nihilo nihil fit1 da>teg5 9 het midd5 gebra*t4 ,to* is deze be/rd+ geheel zond] grond4 ,voore]/ is deze regel van ,ari/oteles lang zoo e5v\dig niet als h lkt2 i$] oog5blik /aan we voor v]s*nsel51 die zi* niet tot aanwezige factor5 lat5 h]leid52 ges*i$5is is ge5 rek5som2 het lev5 is ge5 product van *emis*e v]b9d+52 het g5ie is nog iets &]s en iets me] dan het k9d van zn td1 en elke p]soonlkheid is iets oorspronkelks4 ,ma> hi]van afgezi5 en cum grano salis opgevat1 v9dt deze regel van ,ari/oteles ge5e teg5spraak4 ,de !ologie heeft nooit gele]d1 dat het niet-zn de vad]1 de bron1 het pr9cipium 0 van het zn4 ,t5 ov]vlo$e heeft z er telk5s bgevoegd1 dat de uitdrukk+ ex nihilo ge5e a&uid+ 0 van e5e te vor5 be/a&e mat]ie1 uit welke de w]eld gevormd w]d2 ma> ze gaf alle5 te k5n51 dat het znde e5s niet 01 en dat het alle5 door ,gods alma*tige kra*t 9 het aanzn is g]oep52 de uitdrukk+ ex nihilo /aat dus met po/ nihilum gelk2 p>ticula ex non designat s$ excludit mat]iam2 de w]eld heeft ha> oorzaak niet 9 zi*zelve ma> alle5 9 ,god1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #ad4 ,augu/4 ,conf4 ,,xi #e4 ,,xii #g4 ,de ,g54 ad litt4 ,i #a4 ,anselmus1 ,monol4 c4 #h4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #de art4 #a enz4 ,de uitdrukk+ w]d 9 de *ri/elke !ologie alle5 da>om zoo ga>ne beh\d51 omdat z bzond] ges*ikt 0 om all]lei dwal+ b d5 wortel af te snd54 ,voore]/ de$ ze di5/ teg5 de pagani/is*e le] van e5e 1 wa>bov5 ook e5 ,plato en ,ari/oteles zi* niet hadd5 kunn5 v]heff54 ,9 het ,heid5dom is de m5s* gebond5 aan de /(1 ond]worp5 aan z9nelkheid en natuurdi5/2 h kan de g$a*te niet vatt51 dat de gee/ vr /aat teg5ov] en bov5 de /(1 en nog veel m9d]1 dat ,god absoluut s\v]e9 is1 door niets bepaald dan door zn eig5 wez54 ,en da>teg5ov] le]t nu de s*epp+ uit niets de absolute s\v]e9iteit ,gods1 zne vol/rekte onafhankelkheid2 indi5 ook ma> e5 enkel /(deel niet uit niet ges*ap5 w>e1 z\ ,god niet ,god wez54 ,9 de twe$e plaats sluit deze uitdrukk+ alle emanatie uit1 alle wez5sid5titeit van ,god en w]eld4 ,wel sprak5 de s*ola/ici me]mal5 van e5e emanatio ( processio totius entis a causa univ]sali1 en ook wel van e5e p>ticipatie van het s*epsel aan het zn en het lev5 ,gods4 ,ma> da>m$e b$oeld5 z ge5 emanatie 9 eig5lk5 z91 als( het ,goddelk wez5 9 de creatur5 uit/roomde en er zi* 9 ontplooide1 gelk het g5us 9 zne species4 ,ma> z wild5 da>m$e alle5 zegg51 dat ,god ens p] ess5tiam is1 het s*epsel e*t] ens p] p>ticipationem2 de s*epsel5 hebb5 wel e5 eig5 zn1 ma> dit heeft 9 het ,goddelk zn zne causa effici5s en exempl>is1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #de art4 #a4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorz4 ,,ii #hbh f4 #hii f4 ,de s*epp+ uit niets h&haaft1 dat er tuss*5 ,god en w]eld e5 ess5tieel ond]s*eid is4 ,de s*epp+ be/aat niet 9 e5 ov]gang van de w]eld uit e5 zn 9 ,god tot e5 zn buit5 ,god1 no* ook uit e5 zn zond] ,god tot e5 zn door ,god1 ma> uit het niet-zn tot het zn4 ,de w]eld is zek] ge5 1 z be/aat niet onafhankelk1 z is en blft 9 ,god als ha> voortdur5de causa imman5s1 gelk lat] b de ond]h\d+ teg5 het mani*eisme en deisme moet word5 aangetoond4 ,ma> z is na> de le] d] ,s*rift ge5 deel1 ge5 uitvloeisel van het wez5 ,gods4 ,z heeft e5 eig51 e5 &]1 e5 van de ess5tia ,dei ond]s*eid5 wez5 en zn4 ,en dat wordt door het ex nihilo uitg$rukt4 ,to* heeft de philosophie ook dez5 t]m misbruikt4 ,ev5als ,plato ond] het e5e eeuwige ongevormde /( v]/ond1 zoo duidde ,erig5a zelfs ,god als nihilum aan1 voorzoov] ,h bov5 alle kategorien en bepal+51 bov5 alle zn en wez5 v]hev5 is2 dum ergo incompreh5sibilis intelligitur1 p] excell5tiam nihilum non imm]ito vocitatur1 de div4 nat4 ,,iii #ai4 ,en als ,h alles uit niets te voors*n br5gt1 dan wil dat zegg51 dat ,h de sua videlicet sup]ess5tialitate producit ess5tias1 de sup]vitalitate vitas1 etc4 de div4 nat4 ,,iii #bj4 ,nog vreemd] sprong ,hegel 9 zne ,logik met dit begrip om1 als h ond] het niets v]/ond e5 ,ni*t-seyn1 das zuglei* ,seyn1 und e9 ,seyn1 das zuglei* ,ni*t-seyn i/2 e5 niets1 dat tegelk alles is1 nl4 9 pot5tia en niets bepaald 9 concreto1 ,w]ke ,,iii #fd4 #gc f4 ,teg5 deze philosophis*e begripsv]w>r+ /aat de *ri/elke !ologie lnre*t ov]2 z v]/aat ond] het niets e5 zuiv] nihil negativum en we]t alle emanatie af4 ,to* ligt er ook 9 de emanatie e5e w>e g$a*te1 die jui/ door de bbels*e le] d] creatie zond] s*5d+ van het wez5 ,gods geh&haafd wordt1 veel bet] dan 9 de philosophie4 ,de le] van de s*epp+ uit niets geeft nl4 t5 slotte aan de *ri/elke !ologie e5e plaats tuss*5 het gno/icisme en het arianisme 91 d4 i4 tuss*5 pan!isme en deisme4 ,het gno/icisme k5t ge5 creatie ma> alle5 emanatie en maakt da>om de w]eld tot d5 ,zoon1 de w%eid1 het beeld ,gods 9 adaequat5 z92 het arianisme k5t ge5 emanatie ma> alle5 creatie1 en maakt da>om d5 ,zoon tot e5 s*epsel2 da> wordt de w]eld v]goddelkt1 hi] ,god v]w]eldlkt4 ,ma> de ,s*rift en di5ov]e5kom/ig de *ri/elke !ologie k5t beide1 emanatie en creatie2 e5e tweev\dige me$eel+ ,gods1 e5e b9n51 e5e buit5 het ,goddelk wez52 e5e aan d5 ,zoon1 die 9 d5 beg9ne b ,god en zelf ,god 01 en e5e aan de s*epsel51 die 9 d5 td zn ont/aan2 e5e van eeuwigheid en e5e 9 d5 td2 e5e uit het wez5 en e5e door d5 wil ,gods4 ,de e]/e heet g5]atie1 de twe$e creatie4 ,door de g5]atie wordt eeuwiglk het adaequate beeld ,gods meeg$eeld aan d5 ,zoon2 door de creatie wordt sle*ts e5e zwakke1 flauwe gelk5is ,gods meeg$eeld aan het s*epsel4 ,ma> to* /aan beide 9 v]b&4 ,zond] de g5]atie z\ de creatie niet mogelk zn4 ,indi5 ,god zi* niet absoluut kon me$eel5 aan d5 ,zoon1 kon ,h veelm9 9 relatiev5 z9 zi* me$eel5 aan zn s*epsel4 ,indi5 ,god niet tr9it>is* be/ond1 w>e de s*epp+ niet mogelk1 ,a?an4 c4 ,ar4 ,i #ab4 ,,ii #ef4 #gh4 #f4 ,di5ov]e5kom/ig le]t dan ook de ,h4 ,s*rift1 dat ,god ,drieenig de auteur d] s*epp+ is4 ,tuss*5wez5s k5t de ,s*rift niet4 ,de ,jod5 da*t5 b d5 pluralis 9 ,g54 #a3bf aan de engel51 ,web]1 ,sy/4 #agj4 ,de ,gno/iek5 liet5 uit ,god e5e reeks van aeon5 uitgaan1 die s*epp5d optrad54 ,de ,arian5 maakt5 van d5 ,zoon e5 tuss*5wez5 tuss*5 ,s*epp] en s*epsel 91 dat1 s*oon ges*ap51 to* ook zelf we] s*iep4 ,9 de ,middeleeuw5 w>5 vel5 niet ong5eigd1 om de mogelkheid e5] m$ew]k+ van het s*epsel b de s*epp+ aan te nem54 ,z kwam5 da>toe1 omdat 9 de k]k de zond5v]gev+ en g5ade-uitdeel+ inha]5t 0 aan het ambt1 en e5 prie/] 9 de mis het brood v]&]5 kon 9 het li*aam van ,*ri/us en dus e5 creator sui creatoris 7,biel7 w]d4 ,v&a> dat ,lomb>dus 9 de le] van de sacram5t5 zegt1 dat ,god ook wel posset p] aliquem cre>e aliqua1 non p] eum tanquam auctorem s$ m9i/rum cum quo et 9 quo op]>etur1 ,s5t4 ,,iv di/4 #e n4 #c4 ,door enkel51 zooals ,dur&us1 ,su>ez1 ,bell>m9us gevolgd1 w]d h to* door &]5 zooals ,?omas1 ,scotus1 ,bonav5tura1 ,ri*>d1 ,victor enz4 we]sprok51 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #de art4 #e4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorzeit ,,ii #hdi f4 ,en hi]m$e /emd5 ook de ,g]e=me]d5 ov]e51 die me] nog dan ,rooms*5 en ,lu!rs*5 alle v]m5g+ van ,s*epp] en s*epsel we]/ond51 ,voetius1 ,disp4 ,i #eef sq4 ,synopsis1 ,x #ad4 ,turret4 ,?4 ,el4 ,v qu4 #b4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,,vi #ad4 ,ma/ri*t ,,iii #e1 #bj4 ,m4 ,vitr+a ,,ii #ha-hb4 ,de ,s*rift k5t de s*epp+ uitsluit5d ,gode toe1 ,g54 #a3a1 ,jes4 #dj3abv41 #dd3bd1 #de3ab1 ,job #i3e-aj1 #ch3bv4 ,da>door is ,h van de afgod5 ond]s*eid51 ,ps4 #if3e1 ,jes4 #cg3af1 ,j]4 #aj3aa1 #ab4 ,s*epp5 is e5 ,goddelk w]k1 e5e daad van one9dige ma*t1 en da>om no* 9 de natuur no* 9 de g5ade m$$eelba> aan e5ig s*epsel1 wat het ook z4 ,ma> des te e5p>ig] w]d door de *ri/elke !ologie het w]k d] s*epp+ toeges*rev5 aan alle drie p]son5 9 de tr9iteit4 ,de ,s*rift liet hi] ook ge5 twfel ov]4 ,god heeft alle d+5 ges*ap5 door d5 ,zoon1 ,ps4 #cc3f1 ,spr4 #h3bb1 ,joh4 #a3c1 #e3ag1 #a ,cor4 #h3f1 ,col4 #a3ae-ag1 ,hebr4 #a3c1 en door d5 ,gee/1 ,g54 #a3b1 ,ps4 #cc3f1 ,job #bf3ac1 #cc3d1 ,ps4 #ajd3cj1 ,jes4 #dj3ac1 ,luk4 #a3ce4 ,en da>b zn ,zoon en ,gee/ niet g$a*t als oorspronkelke kra*t5 ma> als zelf/&ige pr9cipia1 als auctores1 die met d5 ,vad] het w]k d] s*epp+ tot /& br5g51 gelk z met ,hem ook de ne1 wa>a*tige ,god zn4 ,9 de *ri/4 k]k kwam deze le] d] ,s*rift niet aan/onds tot ha> re*t2 de ,logos w]d e]/ te veel opgevat als e5 tuss*5wez51 dat d5 ov]gang tuss*5 ,god en w]eld bew]kte2 en de p]soon en het w]k des ,h4 ,gee/es trad e]/ nog geheel op d5 a*t]grond1 bov5 bl4 #beav4 ,ma> ,ir5aeus zeide to* re$s1 dat ,god ge5 vreemde w]ktuig5 behoefde b de s*epp+ en ook de engel5 da>b niet gebruikte1 ma> dat ,h zne eig5e h&5 heeft1 d5 ,logos en d5 ,h4 ,gee/1 door wi5 en 9 wi5 ,h alles heeft ges*ap51 adv4 ha]4 ,,iv #bj4 ,kla> w]d de le] d] s*epp+ als w]k d] gans*e tr9iteit ontwikkeld door ,a?anasius en de drie ,cappadocirs 9 het ,oo/5 en door ,augu/9us 9 het ,we/54 ,ge5 s*epsel1 zegt ,a?anasius1 kan d] s*epp+ zn2 als de ,zoon dus met d5 ,vad] de w]eld s*ept1 kan ,h ge5 buit5goddelk1 ges*ap5 demiurg zn1 gelk ,arius me5t1 ma> moet ,h de eig5 ,zoon des ,vad]s zn1 1 c4 ,ar4 ,,ii #ba sq4 ,ma> wa> de ,logos is1 da> is ook de ,gee/1 en dus 1 ad ,s]ap4 ,,iii #e4 ,en nog /]k] spreekt ,augu/9us3 ab hac summe et aequalit] et immutabilit] bona tr9itate creata sunt omnia1 ,en*ir4 #aj1 zoodat de gans*e s*epp+ e5 ve/igium tr9itatis is1 de tr94 ,,vi #aj4 de civ4 ,,xi #bd4 ,conf4 ,,xiii #aa4 ,en zoo is deze le] het geme5go$ geword5 van heel de *ri/elke !ologie1 ,joh4 ,damasc4 de fide or?od4 ,i #h4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #de art4 #f4 ,lu!r1 art4 ,smalc4 ,i #a4 ,calv4 ,in/4 ,i #ad1 #bj1 en ook van de v]s*ill5de confessies1 ,d5z+]1 ,en*ir4 ,symb4 n4 #bjb4 #bbg4 #bca4 #bcb4 #cee4 #cfg4 #eih4 ,mll]1 ,die symb4 ,b*] d] ev4 lu?4 ,k4 #e;e ,aufl4 ,s4 #ch4 #bii4 ,niemey]1 ,coll4 conf4 eccl4 ,ref4 p4 #hg4 #cca4 #cda enz4 ,teg5spraak vond deze le] alle5 b h51 die ook het k]kelk tr9iteitsdogma v]w]p5 en hoog/5s alle5 van e5e s*epp+ des ,vad]s door d5 ,zoon will5 wet5 ma> 9 ge5 geval 9 de creatie e5 geme5s*appelk w]k d] drie ,goddelke p]son5 erk5n51 zooals de ,arian51 ,soc9ian51 ,remon/rant51 ,rationali/51 en 9 d5 nieuw]5 td ,m>t5s51 ,dogm4 #fa4 ,oo/]zee1 ,dogm4 #ef1 #e en vooral ,do$es1 ,n$4 ,gel4 #abav4 ,beide dogmata /aan en vall5 ook met elka>4 ,de beld5is van de wez5se5heid d] drie p]son5 br5gt vanzelve m$e1 dat alle op]a ad extra communia en indivisa zn2 en omgeke]d is de be/rd+ van het tr9it>is* w]k d] s*epp+ bews van afwk+ 9 de le] d] tr9iteit4 ,het komt er hi] sle*ts op aan1 om met de ,s*rift en met de k]kvad]s1 zooals ,a?anasius1 t5 /r5g/e ond]s*eid te mak5 tuss*5 ,s*epp] en s*epsel1 en voor alle gno/is*e v]m5g+ zi* te wa*t54 ,indi5 ,zoon en ,gee/ 9 de ,s*rift optr$5 als zelf/&ige pr9cipia1 als auctores d] s*epp+1 dan zn z ook het ,goddelk wez5 deela*tig2 en indi5 z wa>a*tig ,god zn1 hebb5 z ook deel aan het w]k d] s*epp+4 ,da>5teg5 wikkelt de ariaans*e le] 9 onoplosb>e moeilkh$54 ,het is niet teg5 te sprek51 dat de ,s*rift de s*epp+ als e5 w]k des ,vad]s door d5 ,zoon le]t4 ,indi5 de ,zoon nu bes*\wd wordt als e5 p]soon buit5 het ,goddelk wez51 is er re*t tot de vraag3 aan het s*epp5 van d5 ,vad] door d5 ,zoon is ge5 z9 te he*t52 de ,s*rift zegt het1 ma> wat kan het beteek558 de ,vad] heeft d5 ,zoon het s*epp5 opg$rag58 dan w>e de ,zoon de eig5lke ,s*epp]4 ,vad] en ,zoon hebb5 sam5 alles ges*ap58 ma> dan is het ge5 s*epp5 door d5 ,zoon1 ,do$es t4 a4 p4 #abh4 ,de le] d] tr9iteit doet hi] het w>e li*t opgaan4 ,gelk ,god n is 9 wez5 en ond]s*eid5 9 p]son51 zoo is ook het w]k d] s*epp+ n en ong$eeld en to* 9 die e5heid rk aan v]s*eid5heid4 ,het is e5 e5ig ,god1 die alle d+5 s*ept1 en da>om is de w]eld e5e e5heid1 gelk omgeke]d de e5heid d] w]eld de e5heid ,gods bew/4 ,ma> 9 dat ne ,goddelk wez5 zn drie p]son51 die elk 9 het ne w]k d] s*epp+ e5 eig5 taak v]vull54 ,niet 9 di5 z91 dat de s*epp+ pr9cipalit] aan d5 ,vad] en m9us pr9cipalit] aan d5 ,zoon en d5 ,gee/ toekomt1 ( dat de drie p]son5 onafhankelk naa/ elk&] w]k51 elk&]s arbeid aanvull5 en drie ges*eid5 causae effici5tes d] s*epp+ zn2 de spreekwze van tres causae sociae b sommige !olog5 vond da>om b vel5 bezwa>1 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bezieh4 ,i #fba f4 #fgi f4 ,er is wel cop]atie1 ma> ge5 arbeidsv]deel+4 ,alle d+5 zn tegelk uit d5 ,vad] door d5 ,zoon 9 d5 ,gee/4 ,de ,vad] is de e]/e oorzaak2 van ,hem gaat het initiatief uit2 de s*epp+ wordt da>om 9 oeconomis*5 z9 bepaaldelk aan ,hem toeges*rev54 ,de ,zoon is niet het in/rum5t ma> de p]soonlke w%eid1 de ,logos1 door welk5 alles ges*ap5 wordt2 alles ru/ en heeft sy/eem 9 ,hem1 ,col4 #a3ag en is tot ,hem ges*ap51 ,col4 #a3af1 niet als e9ddoel ma> als ,ho(d en ,he] all] s*epsel51 ,ef4 #a3aj4 ,en de ,heilige ,gee/ is de p]soonlke imman5te oorzaak1 wa>door alle d+5 9 ,god lev51 zi* beweg5 en zn1 hun vorm en ge/alte ontvang5 en he5geleid word5 tot hunne be/emm+4 ,cf4 bov5 #dagv4 ,frank1 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #cbh f4 ,kuyp]1 ,het w]k van d5 ,h4 ,gee/ ,i #bjv4 #g4 ,to*1 al is de s*epp+ e5 w]k d] gans*e tr9iteit1 het kan niet ontk5d word51 dat z 9 de ,s*rift nog 9 e5e eig5a>dige v]h\d+ tot d5 ,zoon /aat1 welke afzond]lke besprek+ v]di5t4 ,het ,o4 ,te/4 zegt m5igmaal1 dat ,god door het woord alle d+5 ges*ap5 heeft1 ,g54 #a3c1 ,ps4 #cc3f1 ,ps4 #adh3e1 ,jes4 #dh3ac1 door w%eid de a>de gegrond en door v]/&igheid de hemel5 toeb]eid heeft1 ,ps4 #ajd3bd1 ,spr4 #c3ai1 ,j]4 #aj3ab1 #ea3ae4 ,ma> die w%eid wordt ook p]soonlk voorge/eld als raadgeef/] en w]kmee/]esse d] s*epp+4 ,god v]wi]f en bezat ze1 s*ikte ze1 doorzo*t ze1 opdat ,h door ha> als e]/el+e zns wegs1 als beg9sel zn] w]k51 de w]eld s*epp5 en inri*t5 z\4 ,en zoo 0 ze vr de s*epp+ re$s b ,hem1 en g$ur5de de s*epp+ w]kte ze m$e en v]heugde zi* 9 de w]k5 van ,gods h&51 bov5al 9 de m5s*5k9d]51 ,spr4 #h3bb-ca1 ,job #bh3bc-bg4 ,9 het ,n4 ,te/4 wordt deze le] v]d] ontwikkeld4 ,w lez5 da> niet alle51 dat ,god alles ges*ap5 heeft door d5 ,zoon1 ,joh4 #a3c1 #a ,cor4 #h3f1 ,col4 #a3ae-ag1 ,hebr4 #a3c1 ma> ,*ri/us heet da> ook 1 ,col4 #a3ae1 1 ,op4 #c3ad1 de ,alpha en ,omega1 het beg9 en het e9de van alle d+51 ,op4 #a3ag1 #ba3f1 #bb3f1 tot wi5 alles ges*ap5 is1 ,col4 #a3ag1 om ond] ,hem als het ,ho(d w$]om be5 te word5 v]gad]d1 ,ef4 #a3aj4 ,*ri/us heeft 9 al deze plaats5 niet sle*ts e5e sot]iologis*e ma> ook e5e kosmologis*e beteek5is4 ,h is middela> d] h]s*epp+ niet alle5 ma> ook d] s*epp+4 ,de ,apologet5 wi/5 met deze g$a*t5 d] ,s*rift nog ge5 raad4 ,ond] platonis*5 invlo$ /a&e1 zag5 z 9 d5 ,logos dikw]f niet veel me] dan d5 2 ze bra*t5 ,hem t5 nauw/e met de w]eld 9 v]b&1 hield5 zne g5]atie door de creatie gemotive]d en maakt5 tuss*5 de geboorte des ,zoons en de s*epp+ d] w]eld nog ge5 g5oegzaam ond]s*eid2 ze wor/el5 nog met de gno/is*e g$a*te1 dat de ,vad] eig5lk de v]borg51 onzi*tb>e ,godheid is en e]/ door d5 ,logos op5ba> wordt1 cf4 bov5 bl4 #beav4 ,al is dit gno/is*e elem5t nu door de k]kvad]s1 vooral ,a?anasius en ,augu/9us1 ook uit de !ologie gebann52 het is da>9 to* telk5s w$]geke]d4 ,de wortel1 wa>uit deze g$a*te ontspruit1 is altd e5 zek] dualisme1 e5e me] ( m9d] s*]pe teg5/ell+ tuss*5 gee/ en /(1 tuss*5 ,god en w]eld4 ,god is onzi*tba>1 ontoegankelk1 v]borg52 de w]eld is indi5 niet anti-1 dan to* ongoddelk1 ,god-loos1 a?e4 ,om deze pr9cipieele teg5/ell+ te v]zo55 is er e5 tuss*5wez5 noodig1 en dat is de ,logos4 ,h is 9 betrekk+ tot ,god de w]eldidee1 het w]eldbeeld1 de 1 en 9 betrekk+ tot de w]eld is ,h de eig5lke ,s*epp]1 het pr9cipe d] mogelkheid1 dat er e5e w]eld komt4 ,b de ,h]nhutt]s leidde dit er zelfs toe1 dat de ,vad] geheel t]ugtre$t1 en ,*ri/us de eig5lke ,s*epp] is2 de h]s*epp+ v]sl9dt de s*epp+1 de g5ade v]nietigt de natuur4 ,v]s*eid5 ,v]mittelung/heolog5 le]51 dat de ,logos de w]eld is na> h>e idee1 en dat het dus gehrt zum ,wes5 des ,sohnes1 se9 ,leb5 ni*t mehr im ,vat] sond]n au* 9 d] ,welt zu hab52 als das ,h]z des ,vat]s i/ er zuglei* das ewige ,wel!rz1 d] ewige ,weltlogos1 ,m>t5s51 ,dogm4 #abe4 ,mey] op ,col4 #a3af4 ,deze voor/ell+ leidt dan vanzelf tot de le] d] m5s*word+ buit5 de zonde4 ,de w]eld is op zi*zelve pr(aan1 de s*epp+ eig5lk ge5 wez5lk ,goddelk w]k4 ,indi5 ,god zal kunn5 s*epp51 indi5 de w]eld1 indi5 de m5s*heid ,hem aang5aam zal kunn5 wez51 dan moet ,h ze zi5 9 ,*ri/us4 ,deze is het1 9 wi5 en om wi5 de w]eld alle5 door ,god gewild kan zn2 9 wi5 als het ho(d en het ,c5tral9dividuum de m5s*heid ,gode alle5 welgevallig kan wez52 de m5s*word+ is noodzakelk voor de op5b>+ en de me$eel+ ,gods1 en de ,godm5s* is het hoog/e doel d] s*epp+1 cf4 ,dorn]1 ,entw4 d] ,lehre van d] ,p]son ,*ri/i ,,iii #abbg-abfb1 ,nitzs*1 ,sy/4 d] *r4 ,lehre ,s4 #bjd1 ,lange1 ,*r4 ,dogm4 ,,ii #bae en vooral ook ,ke]l1 ,d] ,m5s*1 das ,eb5bild ,gottes ,,ii #a f4 ,t5 slotte voltooit zi* deze g$a*t5reeks 9 de le]1 dat de s*epp+ noodzakelk is voor ,god zelv52 ,god an si* is wel natuur1 ,urgrund1 1 1 ma> om zelf tot p]soonlkheid1 gee/ te word51 heeft ,h de s*epp+ noodig4 ,de s*epp+ is de ges*i$5is ,gods1 de kosmogonie is !ogonie1 ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #b ,s4 #aji4 ,deze gno/iek is alle5 pr9cipieel te ov]w9n51 wanne] alle dualisme tuss*5 ,god en w]eld b d5 wortel wordt afgesn$54 ,s*epp5 is ge5 lag] en m9d] ,goddelk w]k dan het h]s*epp52 de natuur /aat niet b5$5 de g5ade2 de w]eld is niet pr(aan 9 zi* zelve4 ,en zoo 0 er dan ook ge5 lag] ,goddelk wez5 van noode1 om d5 ,vad] 9 /aat te /ell5 tot het s*epp5 d] w]eld4 ,de *ri/elke k]k gelo(t 9 d5 ,vad]1 d5 ,alma*tige1 ,s*epp] des hemels en d] a>de4 ,de s*epp+ is vol/rekt niet me] het w]k van d5 ,zoon dan van d5 ,vad]4 ,alle d+5 zn uit ,god4 ,en de *ri/elke k]k beldt van d5 ,zoon1 dat ,h niet m9d] is dan de ,vad] en niet di*t] b de s*epsel5 /aat ma> dat ,h ns wez5s is met d5 ,vad] en met d5 ,gee/1 en dat z sam5 de ne1 eeuwige1 wa>a*tige ,god zn1 ,s*epp] van hemel en van a>de4 ,ma> wel neemt de ,zoon b het w]k d] s*epp+ e5e eig5 plaats 94 ,vooral ,augu/9us /elde dit 9 het li*t4 ,(s*oon h de ideen d] d+5 niet met d5 ,logos v]e5zelvigde1 gelk de ,apologet5 g$aan hadd51 moe/ h deze to* met d5 ,logos 9 v]b& br5g54 ,de w]eld 0 wel niet eeuwig ma> ha> idee 0 to* eeuwig 9 het bewu/zn ,gods4 ,de ,vad] spreekt al zn g$a*t51 heel zn wez5 uit 9 het ne1 p]soonlke ,woord1 en da>om is de w]eldidee ook v]vat 9 d5 ,logos2 de ,logos kan da>om g5oemd word5 =ma qua$am1 =ma non =mata s$ =ma omnium =matorum1 ,s]m4 #aag1 cf4 de lib4 art4 ,,iii #af en #ag4 de tr94 ,,xi #aj4 ,,xv #ad1 cf4 ,anselmus1 ,monol4 #cd4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #cd art4 #c1 cf4 #dd art4 #c4 ,hi]door kan de beteek5is van d5 ,zoon voor de s*epp+ word5 va/ge/eld4 ,voore]/ is het de ,vad]1 van wi5 het initiatief d] s*epp+ uitgaat1 die de w]eldidee d5kt1 ma> alwat de ,vad] is en heeft en d5kt1 deelt ,h m$e aan en spreekt ,h uit 9 d5 ,zoon4 ,9 ,hem aans*\wt de ,vad] de idee d] w]eld zelve1 niet als w>e deze met d5 ,zoon id5tis*1 ma> zoo dat ze 9 d5 ,zoon1 9 wi5 zne gans*e volheid woont1 ,hem voor oog5 /aat en te gemoet tre$t4 ,9 de ,goddelke w%eid ligt ook1 als deel1 als epitome1 die w%eid beslot51 welke 9 de s*epsel5 g]ealise]d zal word54 ,h is de ,logos1 door wi5 de ,vad] alle d+5 s*ept2 de gans*e w]eld is e5e g]ealise]de g$a*te ,gods2 e5 boek met groote en kle9e lett]51 wa>uit zne w%eid te k5n5 is4 ,ma> niet alle5 causa exempl>is is ,h1 ook 4 ,het woord1 dat ,god spreekt1 is ge5 klank zond] inh\d2 het is kra*tig en lev5d4 ,het woord1 de w]eldidee1 welke de ,vad] uitspreekt 9 d5 ,zoon1 is e5e ratio sem9alis1 =ma pr9cipalis1 van de w]eld zelve2 da>om heet de ,zoon de 1 1 1 de e]/gebor5e1 die de s*epp+ draagt1 9 wi5 ze ru/1 uit wi5 ze opkomt als ha> oorzaak en voorbeeld2 en da>om is dat woord1 dat de ,vad] b de s*epp+ spreekt en wa>door ,h de d+5 uit het niet 9 het aanzn roept1 ook kra*tig1 want het wordt gesprok5 9 en door d5 ,zoon4 ,en e9delk is de ,zoon ook 9 zek]5 z9 de causa f9alis d] w]eld4 ,omdat z 9 ,hem ha> grondslag en voorbeeld heeft1 is z ook tot ,hem ges*ap51 wel niet als laat/e e9ddoel1 ma> to* als ,ho(d1 ,he] en ,erfg5aam all] d+51 ,col4 #a3af4 ,saamgevat 9 d5 ,zoon1 ond] ,hem als ,ho(d v]gad]d1 kom5 alle s*epsel5 we] tot d5 ,vad]1 uit wi5 alle d+5 zn4 ,en zoo heeft de w]eld ha> eeuwige idee1 ha> en ha> 9 het drieenig wez5 ,gods4 ,het woord1 dat de ,vad] uitspreekt 9 d5 ,zoon1 is de volle uitdrukk+ van het ,goddelk wez5 en dus ook van al datg5e1 wat ook door dat woord als s*epsel buit5 het ,goddelk wez5 be/aan zal4 ,en de spiratie1 wa>door ,vad] en ,zoon pr9cipium zn van d5 ,gee/1 bevat ook 9 zi* het will5 van die w]eld1 wi] idee 9 de ,goddelke ,w%eid is begrep51 ,kleutg51 ,philos4 ,,ii #hgj4 ,da>om gaat de s*epp+ uit van d5 ,vad] door d5 ,zoon 9 d5 ,gee/1 opdat z 9 d5 ,gee/ door d5 ,zoon w$] tot d5 ,vad] t]ugke]e4 #h4 ,hi]door valt er ook e5ig li*t op het moeilk probleem van de s*epp+ en d5 td4 ,de ,s*rift zegt e5v\dig en m5s*elk1 dat de d+5 e5 beg9 hebb5 gehad4 ,z spreekt van e5 td vr de geboorte d] b]g51 vr de grondlegg+ d] w]eld1 vr de td5 d] eeuw51 ,g54 #a3a1 ,ps4 #ij3b1 ,spr4 #h3bb1 ,joh4 #a3a1 ,ef4 #a3d1 #b ,tim4 #a3i4 ,en ook w kunn5 9 ons d5k5 en sprek5 nimm] van di5 tdvorm ons ontdo54 ,eig5lk word5 uit deze m5s*elke bep]k!id al de bezw>5 gebor51 die teg5 e5e s*epp+ 9 d5 td telk5s we] oprz54 ,t]ugga&e met onze g$a*t51 kom5 w t5 slotte tot het e]/e mom5t1 wa>9 alle d+ e5 aanvang neemt4 ,da>vr is er niets dan de diepe /ilte d] eeuwigheid4 ,ma> aan/onds v]m5igvuldig5 zi* de vrag5 9 ons h>t4 ,wa>m$e zull5 we die eeuwigheid vull5 en wat w]kzaamheid kan er zn1 als alle w]k van s*epp+ en ond]h\d+ wordt wegg$a*t8 ,de le] d] tr9iteit en d] besluit5 geeft ons hi] e5ig antwoord2 ma> losgemaakt van de w]eld1 bi$5 ze ge5 inh\d me] aan ons d5k54 ,wat de$ ,god dan vr de s*epp+1 ,h1 die niet als e5 ,deus otiosus g$a*t word5 kan1 ma> die altd 1 ,joh4 #e3ag4 ,is ,h dan v]&]d1 ov]gegaan van l$igheid tot w]kzaamheid1 van ru/ tot arbeid8 ,hoe is de s*epp+1 de ov]gang tot de daad van s*epp+1 te rm5 met de onv]&]lkheid ,gods8 ,en wa>om is ,h e]/ tot die s*epp+ ov]gegaan1 to5 re$s e5e eeuwigheid voorbgesneld 08 ,hoe is er 9 die bov5 all5 td v]hev5 eeuwigheid e5 mom5t te v9d51 wa>9 ,god van het niet-s*epp5 tot het s*epp5 ov]g+8 ,en wa>om koos ,h jui/ dat mom5t1 wa>om begon de s*epp+ niet eeuw5 te vor58 ,al deze vrag5 hebb5 v]s*ill5de antwoord5 uitgelokt4 ,het pan!isme beproefde e5e oploss+ te gev5 door te le]51 dat 9 ,god wez5 en w]k5 n w>51 dat ,god ge5 ,s*epp] is geword5 ma> dat de s*epp+ zelve e5e eeuwige is2 de w]eld heeft ge5 beg9 gehad1 z is de eeuwige zelfop5b>+ ,gods2 en ,god gaat niet 9 duur aan de w]eld vooraf ma> alle5 9 logis*5 z91 9 zoov] ,h all] d+5 oorzaak is2 de natura naturans is niet te d5k5 zond] natura naturata1 de sub/antie niet zond] attributa en modi1 de idee niet zond] v]s*n+1 ,erig5a1 de div4 nat4 ,i #gc4 #gd4 ,,iii #h4 #i4 #ag enz4 ,sp9oza1 ,cogit4 metaph4 ,,ii c4 #aj4 ,hegel1 ,w]ke ,,vii #be f4 ,v]want is da>m$e de solutie1 welke ,orig5es gaf2 h v]wi]p wel de eeuwigheid d] mat]ie1 en le]de wel1 dat alles door d5 ,logos uit niets ges*ap5 01 de pr9c4 ,,ii #a2 ma> ,god is niet l$ig te d5k51 zne alma*t is eeuwig als ,hzelf1 en da>om is ,h ook van eeuwigheid beg9n5 te s*epp54 ,wel is de teg5woordige w]eld niet eeuwig1 de pr9c4 ,,iii #e1 ma> aan deze w]eld g+5 ontelb>e w]eld5 vooraf1 gelk er ook vele op volg5 zull51 de pr9c4 ,i #b4 ,,iii #e4 ,dit gevoel51 dat eig5lk van de ,/oa afkom/ig is1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,,iv #aec f41 w]d door de k]k v]oordeeld op het concilie te ,nicea1 ma> is to* telk5s we] v]nieuwd1 9 deze eeuw nog door ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #ej f4 ,ulrici1 ,gott u4 die ,natur #ahff ,s4 #fga f4 ,m>t5s51 ,*r4 ,dogm4 #fe1 #ff4 ,dorn]1 ,gl4 ,i #dff f4 ,g4 ,wetzel1 ,die ,zeit d] ,welts*pfung4 ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahge ,s4 #ehb-ehh enz4 ,hi]b v]di5t ook nog v]meld+ de 9 de s*ola/iek veel beh&elde vraag1 ( de w]eld niet eeuwig _h kunn5 zn4 ,t] v]d$ig+ van ,ari/oteles1 die de eeuwigheid d] w]eld le]de1 ,zell]1 ,,iii #ceg f41 w]d deze vraag door sommig5 beve/ig5d beantwoord1 o4 a4 door ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i4 qu4 #df art4 #a1 #b4 ,s4 c4 ,g4 ,,ii #ca-cg1 ,dur&us1 ,occam1 ,biel1 ,cajetanus1 cf4 ,ess]1 ,die ,lehre des h4 ,?4 v4 ,aq4 b] die ,mgli*keit e5] anfangslos5 ,s*pfung1 ,mn/] #ahie4 ,rolfes1 ,philos4 ,jahrb4 ,x #ahig ,heft #a4 ,door &]5 w]d ze e*t] besli/ ontk5d1 zooals door ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i4 di/4 #dd art4 #a qu4 #d4 ,alb]tus ,magnus1 ,h5ricus van ,g5t1 ,ri*>d1 ,val5tia1 ,toletus1 cf4 ,petavius1 de ,deo ,,iii c4 #e4 #f1 en ev5zoo door de ,lu!rs*51 ,qu5/$t ,i #dba4 ,hollaz p4 #ceh1 en de ,g]e=me]d51 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #bb sq4 ,voetius1 ,disp4 ,i #efh4 ,leydeck]1 ,fax ,v]it4 #adj4 ,coccejus1 ,s4 ,!ol4 c4 #ae4 ,moor ,,ii #agi ,m4 ,vitr+a ,,ii #hc4 ,turret4 ,?4 ,el4 ,v qu4 #c2 sle*ts e5 enkele a*tte e5e eeuwige s*epp+ mogelk1 ,burmannus1 ,synopsis ,i #da1 #bd4 ,al deze antwoord5 s*5k5 e*t] aan het d5k5 ge5 bevr$ig+4 ,natuurlk is er hi]ov] ge5 v]s*il1 dat de w]eld op dit oog5blik 9 plaats van duiz5d5 j>51 ook wel re$s millio55 van eeuw5 z\de hebb5 kunn5 be/aan4 ,niem&1 die dit 9 het afgetrokk5e ontk5t4 ,ma> geheel iets &]s is het1 ( de w]eld eeuwig _h kunn5 zn 9 d5zelfd5 z9 als ,god eeuwig is4 ,dit nu is onmogelk1 want eeuwigheid en td v]s*ill5 ess5tieel4 ,kant zag er e5e onoplosb>e ant9omie 91 dat de w]eld e5sdeels e5 beg9 moe/ hebb5 gehad1 omdat e5 one9dig afgeloop5 td ond5kba> 01 en dat ze to* &]deels ge5 beg9 kon hebb51 wl e5 l$ige td ond5kba> is1 ,kr4 d4 r4 ,v]n4 ed4 ,kirs*mann1 #e;e ,aufl4 #cfj f4 ,alle5 het laat/e lid dez] ant9omie heeft ge5 re*t van be/aan2 met de w]eld valt ook de td vanzelf weg2 er blft dan ge5 td en dus ook ge5 l$ige td me] ov]1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iii #h4 ,a?an4 c4 ,ar4 ,i #bi4 #eh4 ,t]t4 adv4 ,m>c4 ,,ii #c4 adv4 ,h]mog4 #d4 ,augu/4 de civ4 ,,xi #f4 ,dat w dat niet kunn5 ind5k5 en altd zulk e5e hulpvoor/ell+ van e5 td vr d5 td noodig hebb51 doet hi] niets t] zake en komt alle5 da>v&aan1 dat ons d5k5 9 d5 tdvorm be/aat2 om d5 td weg te d5k51 z\ het d5k5 zi*zelf moet5 wegd5k51 wat onmogelk is4 ,zoo blft alle5 ov] het e]/e lid van ,kants ant9omie1 nl4 dat de w]eld e5 beg9 moet hebb5 gehad4 ,hoe e9deloos ook v]l5gd1 td blft td en wordt nooit eeuwigheid4 ,er is tuss*5 beide e5 ess5tieel v]s*il1 bov5 bl4 #aca4 ,de w]eld is niet zond] td te d5k52 td is e5 be/aansvorm van al het e9dige en ges*ap5e2 nooit kan het pra$icaat d] eeuwigheid 9 /rikt5 z9 toekom5 aan wat 9 d5 vorm van d5 td be/aat4 ,ev5zoo b]u/ de vraag1 ( ,god dan niet van eeuwigheid _h kunn5 s*epp51 op de v]e5zelvig+ van eeuwigheid en td4 ,er is 9 de eeuwigheid ge5 vroeg] ( lat]4 ,god heeft eeuwig de w]eld ges*ap51 d4 i4 ook 9 het mom5t1 to5 de w]eld het aanzn ontv+1 0 en bleef ,god de ,eeuwige en s*iep ,h als de ,eeuwige4 ,de w]eld1 ook al _h z e5e e9delooze reeks van eeuw5 be/aan en al w>5 millio55 van w]eld5 aan deze voorafgegaan1 ze blft tdelk1 e9dig1 bep]kt en heeft dus e5 beg9 gehad4 ,de hypo!se van ,orig5es geeft niet de m9/e oploss+2 de kwe/ie blft volkom5 dezelfde2 ze wordt alle5 e5ige millio55 van j>5 v]s*ov54 ,nog ongegrond] is de vraag1 wat ,god dan de$ vr de s*epp+4 ,ze is door ,augu/9us1 ,conf4 ,,xi #ab4 ,lu!r1 ,calvn1 ,in/4 ,i #ad1 #a ov]e5kom/ig ,spr4 #bf3e beantwoord4 ,z gaat uit van de ond]/ell+1 dat ,god 9 d5 td be/aat en dat de s*epp+ en ond]h\d+ zn dagelks*e inspann5de arbeid is4 ,ma> ,god woont 9 de eeuwigheid1 ,h is actus purissimus1 e5e one9dige volheid van lev51 zalig 9 zi*zelv51 zond] de s*epp+ niet l$ig en door ha> niet v]moeid4 ,non itaque 9 ejus vacatione cogitetur ignavia1 desidia1 in]tia1 sicut nec 9 ejus op]e labor1 conatus1 indu/ria4 ,novit quiesc5s ag]e et ag5s quiesc]e1 ,augu/4 de civ4 ,,xii #ag4 ,en ev5zoo is het met het pan!isme2 het is niet zoo opp]vlakkig als het soc9ianisme en het mat]ialisme1 dat eeuwigheid e5v\dig v]&]t 9 e5 na> vor5 en na> a*t] e9deloos v]l5gd5 td en het ond]s*eid tuss*5 e9deloos en one9dig niet k5t2 het zegt niet dat ,god alle d+5 is en alle d+5 ,god zn2 het maakt ond]s*eid tuss*5 het zn en het word51 natura naturans en naturata1 sub/antie en modi1 het al en alle d+51 de idee en de v]s*n+1 d4 i4 tuss*5 eeuwigheid en td4 ,ma> op de vraag3 wa>9 be/aat dat ond]s*eid dan8 wat v]b& is er tuss*5 beide8 hoe gaat de eeuwigheid ov] 9 td8 blft het pan!isme het antwoord s*uldig4 ,het geeft woord5 en beeld5 g5oeg1 ma> er laat zi* niets b d5k54 ,het !isme e*t] h\dt eeuwigheid en td voor twee incomm5surabele groo!d54 ,ze kunn5 en mog5 ge5 van beide door ons v]wa>loosd word52 z dr+5 zi* beide aan ons bewu/zn en d5k5 op4 ,ma> w v]mog5 beid] v]b& niet te doorzi52 lev5de en d5k5de 9 d5 td1 /aan w bewond]5d /il voor het my/]ie van het eeuwige1 onges*ap5e zn4 ,e5]zds /aat va/1 dat ,god de ,eeuwige is2 9 ,hem is ge5 v]l$5 ( toekom/1 ge5 word5 ( v]&]+2 en alwat ,h is1 is eeuwig1 zne g$a*te1 zn wil1 zn besluit4 ,eeuwig is 9 ,hem ook de w]eldidee1 die ,h d5kt en uitspreekt 9 d5 ,zoon2 eeuwig is 9 ,hem het besluit om de w]eld te s*epp52 eeuwig is 9 ,hem de wil1 die de w]eld 9 d5 td ges*ap5 heeft2 eeuwig is ook de daad van s*epp51 als daad ,gods1 als actio int]na et imman5s1 ,augu/4 de civ4 ,,xii #ag4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #a n4 #b4 ,bonav4 ,s5t4 ,,ii di/4 #a art4 #a qu4 #b4 ,?omas1 c4 ,g5t4 ,i #hb4 ,petavius1 de ,deo ,v #i1 #i en #ac1 #e4 ,voetius1 ,disp4 ,i #efe4 ,turret4 ,?4 ,el4 ,v qu4 #c1 #af1 want ,h is ge5 ,s*epp] geword51 zoodat ,h e]/ e5 td lang niet en da>na wel z\ hebb5 ges*ap52 ,h is de eeuwige ,s*epp]1 als ,s*epp] 0 ,h de ,eeuwige en als de ,eeuwige heeft ,h ges*ap54 ,de s*epp+ bra*t da>om ge5 v]&]+ 9 ,hem2 z is niet uit ,hem gemane]d2 z is ge5 deel van zn wez52 ,h is onv]&]lk dezelfde eeuwige ,god4 ,en &]]zds /aat va/1 ook voor het d5k51 dat de w]eld e5 beg9 heeft gehad en 9 d5 td is ges*ap54 ,augu/9us heeft t]e*t gezegd3 mundus non e/ factus 9 tempore s$ cum tempore1 ,conf4 ,,xi #aj-ac1 de civ4 ,,vii #cj4 ,,xi #d-f4 ,,xii #ae-ag1 gelk ,plato en ,philo en ,t]tullianus1 adv4 ,m>c4 ,,ii #c dit al vr hem hadd5 gezegd en alle !olog5 dit lat] hebb5 h]haald4 ,e5 l$ige td is ond5kba>4 ,e5 td vr de w]eld is er niet gewee/4 ,de td is noodw5dige be/aansvorm van het e9dige4 ,h is niet afzond]lk ges*ap5 ma> met de w]eld vanzelf gegev51 geconcreerd ev5als de ruimte4 ,9 zek]5 z9 is de w]eld er dus altoos gewee/1 d4 i4 zoolang als er td 04 ,alle v]&]+ valt dus niet 9 ,god ma> 9 ha>4 ,z is aan td d4 i4 aan v]&]+ ond]worp54 ,z is het voortdur5de word5 teg5ov] ,god als het eeuwige en onv]&]lke zn4 ,en deze beide nu1 ,god en w]eld1 eeuwigheid en td1 /aan 9 deze v]h\d+2 dat de w]eld 9 al h>e deel5 g$rag5 wordt door ,gods alomteg5woordige kra*t en de td 9 al zne mom5t5 doordrong5 is van het eeuwige zn onzes ,gods4 ,eeuwigheid en td zn ge5 twee ln51 wa>van de kort]e e5 tdlang met de e9deloos v]l5gde p>allel loopt2 ma> de eeuwigheid is het onv]&]lke middelpunt1 dat zn /ral5 doet uitgaan tot d5 gans*5 omtrek van d5 td4 ,voor het bep]kte oog van het s*epsel legt z ha> one9dig5 inh\d 9 de bre$te d] ruimte en de l5gte des tds successief uite51 opdat het iets z\ v]/aan van de onnaspeurlke groo!id ,gods4 ,ma> da>om blft eeuwigheid en td to* ond]s*eid54 ,dit alle5 beld5 w1 dat het eeuwige will5 ,gods1 zond] op te h\d5 eeuwig te zn1 w]k+5 kan voortbr5g5 en voortbr5gt 9 d5 td1 gelk zn eeuwig d5k5 ook tdelke d+5 tot inh\d hebb5 kan4 ,?omas b ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorz4 ,,ii #hga4 ,de ma*t van ,gods wil1 die eeuwiglk n is1 de$ ont/aan wat niet 01 zond] dat 9 ,hem e5ige v]&]+ plaats greep4 ,god wil eeuwiglk1 wat e]/ na eeuw5 plaats hebb5 zal ( vr eeuw5 plaats gehad heeft4 ,en t5 tde1 als het ges*i$t1 is er 9 de d+5 v]&]+ ma> 9 zn wez5 niet4 ,una eademque sempit]na et immutabili voluntate res quas condidit et ut prius non ess5t egit1 quamdiu non fu]unt et ut po/]ius ess5t1 qu&o esse coep]unt1 ,aug4 de civ4 ,,xii #ag4 #i4 ,indi5 nu deze w]eld1 welke ont/aan is en be/aat 9 d5 td1 ess5tieel van het eeuwige en onv]&]lke zn ,gods ond]s*eid5 is1 dr+t zi* met des te me] kra*t de vraag op1 wat ,god bewoog1 om deze w]eld 9 het aanzn te roep54 ,de ,s*rift leidt telk5s alle zn en zoo-zn d] s*epsel5 tot d5 wil ,gods t]ug1 ,ps4 #cc3f1 #aae3c1 #ace3f1 ,jes4 #df3aj1 ,mt4 #aa3be1 ,rom4 #i3aev4 ,ef4 #a3d1 ,op4 #d3aa enz4 ,dat is voor ons de laat/e grond1 het e9de all] teg5spraak4 ,dei voluntas suprema lex4 ,voluntas conditoris rei cujusque natura e/1 ,aug4 de civ4 ,,xxi #h4 ,op de vraag1 wa>om de d+5 er zn en zn zooals ze zn1 is er ge5 &] en diep] antwoord1 dan omdat ,god het gewild heeft4 ,wie dan nog v]d] vraagt3 wa>om heeft ,god het gewild8 majus aliquid qua]it quam e/ voluntas ,dei2 nihil autem majus inv5iri pote/1 de ,g54 c4 ,mani*4 ,i #b1 cf4 bov5 #bjhv4 ,en dit is het /&punt van heel de *ri/elke k]k en !ologie gewee/4 ,ma> het pan!isme is hi]m$e niet tevr$5 en zoekt na> e5 diep]5 grond4 ,vooral op tweerlei ws tra*t het dan de w]eld uit het wez5 ,gods te v]kl>54 ,( het /elt dat wez5 als zoo ov]vloei5de rk voor1 dat de w]eld als vanzelve da>uit voort/roomt1 en1 na>mate ze zi* v]d] van ,hem v]wd]d1 het nad]t en tot z9lke mat]ie /olt4 ,dit is de le] d] emanatie1 die 9 het ,oo/5 opkwam1 9 ,indie en ,p]zie vooral v]breid+ vond en dan 9 de /elsels van het gno/icisme en het neoplatonisme ook tot het ,we/5 doordrong4 ,( het beproeft de w]eld te v]kl>5 niet uit d5 ma> uit de 4 ,god is zoo arm1 zoo onzalig1 dat ,h de w]eld noodig heeft voor zn eig5 ontwikkel+2 ,h is 9 zi*zelf l\t] pot5tia1 die niets is ma> alles word5 kan2 ,h moet zi*zelf objective]51 en door de teg5/ell+ met de w]eld he5 tot gee/1 tot p]soonlkheid word5 9 d5 m5s*4 ,an si* is ,god nog niet het absolute1 ,h wordt dit e]/ door het w]eldproces2 e]/ ,deus implicitus1 wordt ,h all5gs ,deus explicitus4 ,de w]eld is dus noodig voor ,god1 z is e5 noodzakelk ontwikkel+smom5t 9 zn wez52 ,ohne ,welt i/ ,gott ke9 ,gott4 ,teg5ov] dit pan!isme1 dat de p]soonlkheid ,gods t5iet doet en de w]eld v]goddelkt1 h&haaft het !isme de le]1 dat de s*epp+ e5e daad is van ,gods wil4 ,ma> to* is da>m$e ge5 willekeur b$oeld4 ,zoo is de wil ,gods wel opgevat 9 de mohamm$aans*e !ologie en ook b de ,nom9ali/51 de ,soc9ian51 de ,c>tesian54 ,de w]eld is e5 product van l\t]e willekeur2 z is er1 ma> _h er ev5go$ niet ( ook geheel &]s kunn5 zn4 ,de *ri/elke !ologie heeft zi* e*t] mee/al voor dit uit]/e gewa*t1 en heeft gele]d1 dat1 al 0 de wil ,gods 9 de s*epp+ ook t5 hoog/e vr en al is alle dwang en noodzakelkheid uitgeslot51 to* die wil zne motiev5 en ,god met zne w]k5 na> buit5 zne hooge en heilige b$oel+5 _h1 bov5 bl4 #bjh-baf4 ,en zoo is er dan gevraagd1 wat ,god bewoog om deze w]eld te s*epp51 d4 i4 wat doel ,h met de s*epp+ zi* voor/elde4 ,de antwoord5 zn da>op v]s*ill5d gewee/4 ,vel5 hebb5 9 de go$heid en de liefde ,gods e5 g5oegzaam motief tot v]kl>+ d] w]eld gezi54 ,de ,s*rift sprak er ook m5igmaal van1 dat ,god go$ is1 dat zne go$heid blkt 9 al zne w]k51 en dat ,h al zne s*epsel5 liefheeft en hunne zaligheid wil4 ,god kon ook niet g$a*t word5 als iets behoev5de1 ,h kon de w]eld niet ges*ap5 hebb5 om iets te ontvang51 ma> alle5 om zi* te gev5 en m$e te deel54 ,zne go$heid 0 da>om de r$5 d] s*epp+4 ,re$s ,plato1 ,timaeus p4 #bi ,d1 ,philo b ,h]zog #aa1 #fdc en ,s5eca1 ,epi/4 #ie sprak5 9 di5 gee/2 en *ri/elke !olog5 zeid5 ook m5igmaal1 dat ,god de w]eld niet uit behoefte ma> uit go$heid1 niet voor zi*zelv5 ma> voor de m5s*5 s*iep4 ,deus mundum non sibi s$ hom9i fecit1 ,t]t4 adv4 ,m>c4 ,i #dc4 adv4 ,prax4 #e4 ,bona fac]e si non posset1 nulla esset pot5tia2 si autem posset nec fac]et1 magna esset invidia1 ,aug4 de ,g54 ad litt4 ,,iv #af4 1 4 1 1 1 ,a?an41 ,or4 c4 g5tes #da1 cf4 ook ,damasc5us1 de fide or?4 ,,ii #b4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ai art4 #b4 ,voetius1 ,disp4 ,i #eeh enz4 ,deze uitsprak5 wisseld5 e*t] telk5s af met &]e1 wa>9 ,god zelf en zne e]e de oorzaak en het doel d] s*epp+ w]d g5oemd4 ,ma> het humanisme plaat/e d5 m5s* op d5 voorgrond2 het soc9ianisme zo*t zn wez5 niet 9 de geme5s*ap met ,god ma> 9 de he]s*app ov] de a>de2 de le] van het natuurre*t1 van de natuurlke moraal en van de natuurlke religie maakte d5 m5s* autonoom en onafhankelk van ,god2 ,leibniz le]de1 dat ,god door zne go$heid1 w%eid en ma*t z$elk gebond5 01 om uit vele mogelke w]eld5 de be/e te kiez5 en deze tot aanzn te br5g52 ,kant riep door de practis*e ,v]nunft ,god alle5 te hulp1 om d5 m5s* hi]namaals de zaligheid te v]s*aff51 wa>op h na> zne deugd aanspraak _h4 ,en zoo w]d 9 het rationalisme d] vorige eeuw de m5s* het int]essant/e s*epsel2 alles 0 er om hem en aan zne volmak+ di5/ba>2 de m5s* 0 ,selb/zweck en al het &]e1 ,god zelf da>ond] begrep51 0 middel1 ,brets*neid]1 ,sy/4 ,entw4 #ddb f4 ,id4 ,dogm4 ,i #ffi4 ,wegs*eid]1 ,dogm4 #ie4 ,en ook ?ans nog le]5 vel51 dat ,god aan de w]eldidee1 welke ,h noodzakelk d5kt1 realiteit moet gev51 omdat ,h &]s zelfzu*tig en niet de hoog/e liefde w>e4 ,omdat ,h go$ is1 wil ,h niet alle5 zalig zn1 ma> /i*t ,h e5 rk d] liefde en zoekt ,h de zaligheid zn] s*epsel52 deze is voor ,hem het e9ddoel1 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik4 #dj4 #da4 ,dorn]1 ,*r4 ,gl4 ,i #ddh-dei4 ,m>t5s51 ,dogm4 #ei4 ,h(mann1 ,s*riftbew4 ,i #bje f4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #dbh4 ,mll]1 ,*r4 ,lehre v4 d4 ,snde ,,ii #ahg f4 ,s*oeb]le91 ,pr9zip u4 ,sy/4 d] ,dogm4 #fbh4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,i #add4 ,james ,orr1 ,*ri/4 view ( ,god #aee4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #bei f41 en ook ,h]mes en ,gn!r b ,kleutg51 ,!ol4 ,i #fdb f4 ,deze le] van d5 m5s* als ,selb/zweck is e*t] op *ri/elk /&punt onaannemelk4 ,natuurlk wordt 9 de s*epp+ ook wel ,gods go$heid op5ba>2 de ,s*rift spreekt dit telk5s uit4 ,ma> to* is het niet jui/ te zegg51 dat zne go$heid de s*epp+ eis*t1 omdat ,h &]s zelfzu*tig w>e4 ,god is imm]s de ,algo$e1 de volmaakte liefde1 de volkom5e zaligheid 9 zi*zelv5 en heeft dus ook de w]eld niet noodig1 om zne go$heid ( liefde tot ontwikkel+ te br5g51 ev5m9 als ,h ha> behoeft om tot zelfbewu/zn en p]soonlkheid te kom54 ,v]volg5s ligt het 9 d5 a>d d] zaak1 dat ,god er niet is om d5 m5s* ma> de m5s* er alle5 zn kan om ,god4 ,want hoewel de m5s* 9 zek]5 z9 ,selb/zweck mag g5oemd word51 inzoov] h als r$elk1 z$elk wez5 nooit tot e5 willoos in/rum5t kan ( mag word5 v]laagd2 to* is h van ,god t5 diep/e afhankelk en heeft niets dat ,h niet heeft ontvang54 ,god alle5 is ,s*epp]1 de m5s* is s*epsel2 en re$s da>om alle5 kan h het doel d] s*epp+ niet zn4 ,wl h zn oorsprong alle5 9 ,god heeft1 kan ,h ook 9 ,hem alle5 zn doel hebb54 ,en e9delk is de le]1 dat de s*epp+ ha> motief 9 ,gods go$heid en ha> e9ddoel 9 des m5s*5 zaligheid heeft1 ook met de w]kelkheid 9 /rd4 ,het heelal gaat to* wa>lk 9 d5 di5/ des m5s*5 niet op en moet to* nog e5 &] doel hebb51 dan om hem nuttig te zn4 ,het platte utilisme en de zelfzu*tige teleologie d] vorige eeuw zn g5oegzaam we]legd4 ,het ld5 en de sm>t1 welke ov] de m5s*heid uitge/ort wordt1 is uit de go$heid ,gods alle5 niet te v]kl>54 ,en de uitkom/ d] w]eldges*i$5is1 die niet alle5 van de zaligheid d] v]kor55 ma> ook van e5 eeuwig5 triumf ov] de goddelooz5 spreekt1 br5gt nog gans* &]e deugd5 ,gods tot op5b>+ dan zne go$heid en liefde alle54 #aj4 ,de ,s*rift neemt dan ook e5 &] /&punt 9 en geeft e5 hoog] doel aan4 ,z zegt1 dat de gans*e natuur e5e op5b>+ is van ,gods deugd5 en e5e v]kondig/] van zn l(1 ,ps4 #ai3a1 ,rom4 #a3ai4 ,god s*iep d5 m5s* na> zn beeld en tot zn e]1 ,g54 #a3bf1 ,jes4 #dc3g4 ,h v]he]lkt zi* 9 ,f>ao1 ,ex4 #ad3ag en 9 d5 bl9dgebor5e1 ,joh4 #i3c4 ,h s*ept d5 goddelooze tot d5 dag des kwaads1 ,spr4 #af3d1 ,rom4 #i3bb4 ,*ri/us is gekom5 om ,hem te v]he]lk51 ,joh4 #ag3d4 ,alle weldad5 d] g5ade s*5kt ,h om zns naams wil1 v]loss+1 v]gev+1 heiligmak+ enz41 ,ps4 #aje3h1 #gh3i1 ,jes4 #dc3be1 #dh3aa1 #fj3ba1 #fa3c1 ,rom4 #i3bc1 ,ef4 #a3f v4 ,h geeft zn e] aan ge5 &]1 ,jes4 #db3h4 ,e9ddoel is1 dat alle kon9krk5 ,hem ond]worp5 zn en alle s*epsel zi* voor ,hem buige1 ,dan4 #g3bg1 ,jes4 #b3c-ac1 ,mal4 #a3aa1 #a ,cor4 #ae vs4 #bd v4 ,hi] re$s wordt ,hem e]e gebra*t door al zn volk1 ,ps4 #aae3a1 ,mt4 #f3ac4 ,e5s zal ,god alle5 groot zn1 ,jes4 #b vs4 #c-ac1 en he]lkheid ontvang5 van al zne s*epsel51 ,op4 #d3aa1 #ai3f4 ,h is de ,e]/e en de ,laat/e1 de ,alpha en de ,omega1 ,jes4 #dd3f1 #dh3ab1 ,op4 #a3h1 #bb3ac4 ,uit en door en tot ,hem zn alle d+51 ,rom4 #aa3cf4 ,hi]op /eun5de1 le]de de *ri/elke !ologie s*i] e5/emmig1 dat de gloria ,dei het e9ddoel van al ,gods w]k5 04 ,(s*oon 9 d5 e]/5 td de go$heid ,gods vooral als motief d] s*epp+ wordt g5oemd1 ontbreekt to* de e]e ,gods als all] d+5 e9ddoel niet4 ,zoo zegt ,a!nagoras1 dat ,god propt] se ipsum et eluc5tem 9 omnibus ipsius op]ibus bonitatem et sapi5tiam adductum fuisse1 ut hom9em fac]et1 de resurr4 mort4 #ab4 ,t]tullianus zegt1 dat ,god heel de w]eld s*iep 9 ornam5tum maje/atis suae1 ,apolog4 #ag4 ,vooral 9 de middeleeuws*e !ologie kwam deze gloria ,dei me] tot ha> re*t1 b ,anselmus1 die de e]e ,gods tot pr9cipe maakt van zne le] ov] m5s*word+ en voldo5+1 ,cur ,deus homo c4 #aa1 ma> dan v]d] ook b ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #a4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #dd art4 #d4 qu4 #ff art4 #b4 qu4 #ajc art4 #b4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iii #ag4 #ah4 ,s5t4 ,,ii di/4 #a qu4 #b art4 #b4 ,bonav5tura ,,ii di/4 #a p4 #b enz4 ,en deze zelfde le] v9d5 we b de lat]e ,rooms*51 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #ca f4 ,sim>1 ,dogm4 ,s4 #bcd f4 ,kleutg51 ,!ol4 d] ,vorz4 ,i #fdj-fib4 ,s*wetz1 ,!ol4 dogm4 ,i #cif sq4 ,jans51 ,pract4 dogm4 ,,ii #cai sq42 dan b de ,lu!rs*51 ,g]h>d1 ,loci !ol4 loc4 ,v c4 #e4 ,qu5/$t1 ,!ol4 ,i #dah4 ,hollaz1 ,exam5 p4 #cfj enz42 en e9delk en inzond]heid ook b de ,g]e=me]d51 cf4 vooral ,edw>ds1 ,! end 9 creation1 ,works ,,ii #aic-beg4 ,het ond]s*eid tuss*5 h5 en de ,lu!rs*5 en ,rooms*5 be/aat niet da>9 dat z de e]e ,gods en deze laat/5 d5 m5s* tot e9ddoel /ell51 ma> is hi]9 geleg51 dat z deze e]e ,gods tot pr9cipe hebb5 gemaakt van alle le] en lev51 van dogmatiek en moraal1 van huisgez91 maats*app en /aat1 van wet5s*ap en kun/4 ,n]g5s is deze gloria ,dei zoo univ]sali/is* toegepa/ als ond] de beld]s d] ,g]e=me]de religie4 ,nu is er e*t] teg5 dit e9ddoel all] s*epsel5 e5 dubbel bezwa> +ebra*t4 ,voore]/1 dat ,god da>door zelfzu*tig wordt1 zi*zelv5 zoekt en de s*epsel51 bepaaldelk de m5s*51 tot middel5 v]laagt4 ,re$s vroeg]1 blz4 #agh1 is dit t] sprake gebra*t en aangetoond1 dat ,god als de volmaakt go$e 9 niets dan 9 zi*zelv5 ru/5 en met niets m9d] dan zi*zelv5 tevr$5 mag zn4 ,h kan niet &]s dan zne eig5e e]e zoek54 ,gelk e5 vad] 9 zn gez9 en e5 vor/ 9 zn rk de hun als zoodanig toekom5de e]e eis*5 en zoek5 moet51 zoo is het ook met d5 ,he]e onz5 ,god4 ,nu kan de m5s* deze hem toekom5de e] alle5 vrag5 9 d5 naam ,gods en voor het ambt1 door ,god hem opg$rag52 ma> ,god vraagt en zoekt die e]e 9 zn eig5 naam en voor zn eig5 wez54 ,omdat ,h is het hoog/e en het e5ige go$1 de volmaak!id zelve1 da>om is het de hoog/e g]e*tigheid1 dat ,h 9 alle s*epsel5 zn eig5 e]e zoekt4 ,en zoo we9ig heeft dit zoek5 van eig5e e]e iets met onze zelfzu*t geme51 dat ,god veelme] die e]e1 wa> ze ,hem w$]re*telk on?\d5 wordt1 9 d5 weg van re*t en g]e*tigheid afeis*t4 ,gewillig ( onwillig zal alle s*epsel voor ,hem de knie e5s buig54 ,gehoorzaamheid 9 liefde ( g$wong5 ond]w]p+ is de e9dbe/emm+ van alle creatuur4 ,de &]e teg5w]p+ luidt1 dat ,god dan to*1 alzoo zne e]e zoek5de1 het s*epsel van noode heeft4 ,de w]eld di5t tot zne v]he]lk+2 er ontbreekt dus iets aan zne volmaak!id en zaligheid2 de s*epp+ voorziet 9 e5e behoefte ,gods en draagt b tot zne volmaak!id1 ,/rauss1 ,gl4 ,i #fcc4 ,deze teg5w]p+ s*nt onwe]legba>2 en to* is er ook b v]s*ill5de soort5 van m5s*elk5 arbeid e5e analogie op te m]k51 die ons het s*epp5 ,gods v]duidelk5 kan4 ,op lag] /&punt arbeidt de m5s*1 omdat h moet2 behoefte ( dwang drft hem voort4 ,ma> hoe edel] de arbeid wordt1 hoe m9d] er voor behoefte ( dwang plaatse is4 ,e5 kun/5a> s*ept zn kun/w]k niet uit behoefte ( dwang1 ma> na> de vre a&rift van zn g5ie4 ,ik /ort mn boezem uit als 't v9kj5 9 de abeel52 ik z+ en k5 ge5 &] doel 7,bild]dk74 ,de vrome di5t ,god niet uit dwang no* door hoop op loon1 ma> uit vre liefde4 ,zoo is er ook 9 ,god e5 welgevall51 dat beide bov5 behoefte en dwang1 bov5 en one9dig v]hev5 is1 dat 9 de s*epp+ de kun/5a>sg$a*t5 ,gods beli*aamt en da>9 v]lu/ig+ v9dt4 ,ja1 wat 9 m5s*5 sle*ts zwakke analogie is1 is b ,god 9 vol/rekte oorspronkelkheid aanwezig4 ,het s*epsel heeft ge5e zelf/&igheid buit5 en teg5ov] ,god1 gelk de s*epp+ van e5 kun/5a>4 ,god zoekt dus nooit het s*epsel1 als( dit ,hem iets gev5 kan1 wat ,h mi/1 ( iets ontnem5 kan1 wat ,h bezit4 ,h zoekt het s*epsel niet1 ma> door het s*epsel he5 zoekt ,h zi*zelv54 ,h is en blft altd zn eig5 doel1 cf4 bov5 bl4 #bjg4 ,zn will5 is altd1 ook 9 en door de s*epsel5 he51 vol/rekte zelfg5iet+1 volkom5 zaligheid4 ,da>om is de w]eld niet voortgekom5 uit e5e behoefte ,gods1 uit zne armo$e en onzaligheid1 want het is ,hem 9 het s*epsel niet om dat s*epsel ma> om zi*zelv5 te do54 ,en ev5m9 is ha> ont/aan aan e5 onb$w+ba> pl]oma 9 ,god te dank51 want ,h gebruikt alle s*epsel tot zne eig5e v]he]lk+ en maakt het di5/ba> aan de v]kondig+ zn] deugd54 #ab4 ,hi]uit vloeit ook e5e geheel bzond]e w]eldbes*\w+ voort4 ,het woord s*epp+ kan beide beteek551 de daad en het product van het s*epp54 ,na>mate de e]/e opgevat wordt1 v]&]t ook de bes*\w+ van het twe$e4 ,het pan!isme tra*t de w]eld dynamis*1 het mat]ialisme me*anis* te v]kl>54 ,ma> beide /rev5 erna>1 om alles af te leid5 uit n allesbehe]s*5d pr9cipe4 ,da> moge de w]eld e5 zn1 wa>van ,god de ziel is1 hi] e5 me*anisme1 dat door v]b9d+ en s*eid+ d] atom5 tot /& komt2 9 beide wordt het onbewu/e1 bl9de noodlot t5 troon v]hev53 beide misk5n5 d5 rkdom en de v]s*eid5heid d] w]eld1 wiss*5 de gr5z5 uit tuss*5 hemel en a>de1 /( en gee/1 ziel en li*aam1 m5s* en di]1 v]/& en wil1 eeuwigheid en td1 ,s*epp] en s*epsel1 het zn en het niet-zn en loss5 alles op 9 e5e doods*e e5vormigheid2 beide loo*55 e5 doel en kunn5 no* e5e oorzaak no* e5e be/emm+ aanwz5 voor het be/aan d] w]eld en voor h>e ges*i$5is4 ,gans* &]s is e*t] de bes*\w+ d] ,s*rift4 ,hemel en a>de zn van d5 aanvang af ond]s*eid54 ,alles wordt ges*ap5 met e5 eig5 a>d en ru/ op eig5 door ,god da>voor ge/elde ord9antin4 ,zon en maan en /]r5 hebb5 hun eig5 taak2 en plant en di] en m5s* hebb5 e5 ond]s*eid5 natuur4 ,er is de rk/e v]s*eid5heid4 ,ma> 9 die v]s*eid5heid is er ook de hoog/e e5heid4 ,voor beide ligt de grond 9 ,god4 ,h is het1 die alle d+5 s*iep na> zne onnaspeurlke w%eid1 die ze voortdur5d ond]h\dt 9 hunne ond]s*eid5e natuur1 die ze leidt en rege]t na> de hun +es*ap5e kra*t5 en wett51 en die als het hoog/e go$ en als all] d+5 e9ddoel door alle d+5 9 hunne mate en op hunne wze nage/reefd en bege]d wordt4 ,hi] is e5e e5heid1 die de v]s*eid5heid niet v]nietigt ma> h&haaft1 en e5e v]s*eid5heid1 die aan de e5heid niet te kort doet1 ma> ze 9 ha> rkdom ontv\wt4 ,kra*t5s die e5heid kan de w]eld 9 ov]dra*telk5 z9 e5 organisme heet51 wa>9 alle l$5 9 v]b& /aan met elka> en w$]ke]ig op elk&] inw]k54 ,hemel en a>de1 m5s* en di]1 ziel en li*aam1 wa>heid en lev51 kun/ en wet5s*ap1 godsdi5/ en z$elkheid1 /aat en k]k1 gez9 en maats*app enz41 ze zn wel ond]s*eid5 ma> ze zn niet ges*eid54 ,er be/aan tuss*5 h5 all]lei betrekk+52 e5 organis*e1 ( indi5 m5 wil1 e5 e?is*e b& h\dt h5 alle saam4 ,de ,s*rift spreekt dit duidelk uit1 als z het heelal niet alle5 sam5vat ond] d5 naam van hemel en a>de1 ma> ook a&uidt als 1 d4 i4 het v]borg5e1 het onzi*tb>e1 het onov]zi5b>e1 d5 td 9 v]l$5 ( toekom/1 de eeuw1 de eeuwigheid1 de w]eld1 ,pr$4 #a3d1 #c3aa2 en 9 het ,n4 ,t4 als 1 ,joh4 #a3aj1 1 #a ,cor4 #h3f1 #ae3be v41 1 ,mk4 #aj3af1 1 ,hebr4 #a3b1 duur1 lev5sduur1 ,zeitalt]1 w]eld1 cf4 seculum a4 v4 sexus1 m5s*5leeftd1 w]eld1 en ons w]eld van wa]alti1 w]olt1 mann5- ( m5s*5leeftd4 ,de nam5 en gaan uit van de g$a*te1 dat de w]eld e5 duur1 e5 leeftd heeft1 en dat er e5e ges*i$5is 9 plaats heeft1 die uitloopt op e5 bepaald doel4 ,het grieks*e en het latns*e mundus /ell5 e*t] de s*oonheid en h>monie d] w]eld op d5 voorgrond4 ,en de w]eld is ind]daad beide4 ,gelk ,paulus de geme5te tegelk b e5 li*aam en e5 geb\w v]gelkt en van e5 wass5d5 tempel spreekt1 ,ef4 #b3ba en ,petrus de geloovig5 lev5de /e55 noemt1 #a ,petr4 #b3e2 zoo is de w]eld e5e ges*i$5is en e5 kun//uk te zam54 ,z is e5 li*aam1 dat wa/ en e5 geb\w1 dat opgetrokk5 wordt4 ,z spreidt zi* uit 9 de bre$te d] ruimte en zet zi* voort 9 de l5gte des tds4 ,no* het me*anis* pr9cipe van het mat]ialisme no* het dynamis* pr9cipe van het pan!isme is g5oegzaam tot h>e v]kl>+2 ma> wat wa>heid is 9 beide wordt 9 de le] d] w]eld na> de ,s*rift5 erk5d4 ,z is tegelk horizontaal en v]ticaal te bes*\w52 z /reeft van de laag/e s*epsel5 af opwa>ts1 na> bov51 het li*t en het lev5 ,gods te gemoet1 en z beweegt zi* tev5s voorwa>ts na> e5 ,godv]he]lk5d e9de4 ,zoo spreidt z ,gods deugd5 en volmaak!d5 t5 toon1 9 beg9sel re$s b ha> aanvang1 b ha> voortga&e ontwikkel+ 9 /e$s hoog]e mate1 en e5s volkom5 aan het e9de d] td54 ,augu/9us is de k]kvad] gewee/1 die ook deze g$a*t5 het diep/ v]/aan en het bre$/ uitgew]kt heeft4 ,9 zn w]k de civitate ,dei lev]t h e5e *ri/elke philosophie d] ges*i$5is2 toont h aan1 hoe de *ri/elke w]eldbes*\w+ 9 de ges*i$5is ha> wa>heid en ha> bews v9dt2 s*et/ h de civitas coele/is 9 ha> oorsprong en wez51 9 h>e ontwikkel+ en v]h\d+ tot de civitas t]r5a1 9 ha> e9de en doel1 ,biegl]1 ,die ,civitas ,dei des h4 ,aug4 ,pad]born #ahid4 ,ma> tegelk neemt h da>9 op de bes*rv+ van het heelal als e5e wond]s*oone h>monie4 ,de w]eld is b ,augu/9us e5e e5heid1 univ]sum ab unitate nom5 accepit1 de ,g54 c4 ,mani*4 ,i #ba4 ,do* die e5heid is ge5 e5vormigheid ma> e9deloos rke v]s*eid5heid1 de civ4 ,,xi #aj4 ,god n4l4 is summum esse1 summum v]um1 summum bonum1 summum pul*rum4 ,en da>om s*iep ,h vele s*epsel51 die 9 v]s*ill5de mate deelhebb5 aan zn zn1 aan zne wa>heid1 go$heid en s*oonheid4 ,aliis d$it esse amplius et aliis m9us1 atque ita naturas ess5ti>um gradibus ord9avit1 de civ4 ,,xii #b4 ,met b]oep op het woord uit het boek d] ,w%eid #aa3ba3 1 zegt ,augu/9us1 dat alle d+5 door modus1 species1 num]us1 gradus1 ordo ond]s*eid5 zn4 ,en da>door br5g5 z jui/ die w]eld1 die univ]sitas tot /&1 wa>9 ,god na> zn welbehag5 zne bona uitdeelt en die alzoo e5e op5b>+ zn] deugd5 is1 de div4 qu4 #hc qu4 #da4 de ord4 ,i #ai4 de ,g54 ad litt4 ,i #i ,,ii #ac4 ,conf4 ,,xii #i4 de civ4 ,,xi #cc4 ,want al die v]s*eid5heid is alle5 aan ,god1 niet aan de v]di5/e van het s*epsel te dank54 ,non e/ ulla natura etiam 9 extremis infimisque be/iolis1 quam non ille con/ituit1 s9e quibus nihil r]um inv5iri vel cogit>i pote/1 de civ4 ,,xi #ae1 cf4 ,scipio1 des ,aur4 ,aug4 ,metaphysik1 ,leipzig #ahhf ,s4 #ca-hj4 ,en deze w]eldbes*\w+ is die van heel de *ri/elke !ologie gewee/4 ,de w]eld is n li*aam met vele l$51 ,a?an4 c4 ,ar4 ,,ii #bh4 #dh4 ,de e5heid1 orde en h>monie 9 de w]eld 0 b de k]kvad]s e5 kra*tig bews voor het be/aan en de e5heid ,gods1 ,a?an4 ,or4 c4 g5tes c4 #ci4 ,god is het middelpunt en alle s*epsel5 groepe]5 9 conc5tris*e kr+5 en 9 e5e hi]>*is*e orde zi* om ,hem h551 ,pseudodion4 de coel4 en de eccl4 hi]>*ia4 ,?omas v]gelkt de w]eld b e5 zuiv] ge/emd sn>5spel1 welks h>monien ons de he]lkheid en zaligheid van het ,goddelk lev5 v]tolk51 ,s4 ,?4 ,i qu4 #be art4 #f4 ,h>e deel5 inv5iuntur ad invicem ord9atae esse quasi p>tes animalis 9 toto1 quae sibi invicem des]viunt1 ,?omas1 ,s5t4 ,,ii di/4 ,i qu4 ,i art4 #a4 ,nulla e/ mundi p>ticula1 zegt ,calvn1 9 qua non sc9tillae saltem aliquae gloriae ejus emic>e c]nantur1 ,in/4 ,i #e1 #a4 ,nihil 9 toto mundo prae/antius1 nobilius1 pul*rius1 utilius1 div9ius i/a r]um mult>um div]sitate1 di/9ctione1 ord9e1 quo una alt]a nobilior e/1 et una p5det ab alt]a1 una sube/ alt]i1 una obsequium accipit ab alt]a4 ,h9c enim totius mundi e/ ornatus1 pul*ritudo1 prae/antia2 h9c multiplex usus1 utilitas1 fructus nobis exoritur4 ,h9c ipsa ,dei bonitas1 gloria1 sapi5tia1 pot5tia cl>ius elucet1 illu/ratur1 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #de4 ,en b all5 is de w]eld e5 !atrum1 e5 speculum lucidissimum gloriae div9ae4 ,door deze w]eldbes*\w+ heeft het ,*ri/5dom zo[el de natuurv]a*t+ als de natuurv]god+ ov]wonn54 ,9 het ,heid5dom /aat de m5s* niet 9 de re*te v]h\d+ tot ,god en da>om ook niet tot de w]eld4 ,en ev5zoo wordt 9 het pan!isme en mat]ialisme de v]h\d+ des m5s*5 tot de natuur pr9cipieel v]vals*t4 ,beurtel+s a*t h zi* one9dig v] bov5 de natuur v]hev5 en me5t h1 dat ze ge5 geheim5 me] voor hem heeft2 en dan we] voelt h die natuur als e5e onbegrep51 dui/]e1 geheimz9nige ma*t1 wi] raadsel5 h niet oploss51 aan wi] ma*t h zi* niet ontwortel5 kan4 ,intellectualisme en my/icisme wissel5 elk&] op2 ongelo( maakt voor bgelo( plaats2 en het mat]ialisme slaat 9 occultisme om4 ,ma> de ,*ri/5 ziet opwa>ts en beldt ,god als d5 ,s*epp] van hemel en a>de4 ,h ziet 9 natuur en ges*i$5is de onnaspeurlkheid van ,gods weg5 en de ondoorzoekelkheid zn] oordeel51 ma> ,h wanhoopt niet1 want alle d+5 /aan ond] het be/uur van e5 alma*tig ,god en e5 g5adig ,vad]1 en zull5 da>om m$ew]k5 t5 go$e d5g551 die ,god liefhebb54 ,hi] is er dus plaats voor liefde en bewond]+ van de natuur1 ma> is ook alle v]god+ buit5geslot54 ,hi] wordt de m5s* 9 de re*te v]h\d+ tot de w]eld ge/eld1 want h is 9 de re*te v]h\d+ tot ,god geplaat/4 ,da>om is de s*epp+ ook het fundam5teele dogma2 het /aat heel de ,s*rift door op d5 voorgrond2 het is de grond/e51 wa> ,oud en ,nieuw ,v]bond op ru/54 ,en deze le] sluit da>om t5 slotte ook e5e ego/is*e !ologie en e5 vals* optimisme uit4 ,zek]1 er ligt wa>heid 91 dat alle d+5 er zn om d5 m5s*1 ( liev] om de m5s*heid1 om de geme5te van ,*ri/us1 #a ,cor4 #c3ba-bc1 ,rom4 #h3bh4 ,ma> die m5s*heid v9dt ha> e9ddoel met alle s*epsel5 9 de v]he]lk+ ,gods4 ,da>aan is alles ond]ges*ikt4 ,da>toe w]kt alles1 ook de zonde en het ld51 mee4 ,en met het oog da>op is de w]eld doelmatig +]i*t4 ,9 de s*ola/iek w]d ook de vraag beh&eld1 an ,deus possit aliquid fac]e melius quam fecit4 ,abael>d zeide van ne51 omdat ,gods go$heid altd het be/e moe/ will5 en &]s zelfzu*tig w>e1 ,introd4 ad !ol4 ,,iii c4 #e1 en ,leibniz r$5e]de lat] geheel 9 d5zelfd5 gee/4 ,ma> 9 ,god is ge5 onzek]heid1 ge5 keuze te d5k54 ,h heeft niet uit vele mogelke w]eld5 de be/e gekoz54 ,zn wil is eeuwig bepaald4 ,e5 s*epsel kan op zi* zelf altd bet]1 groot]1 s*oon] g$a*t word5 dan het w]kelk is1 omdat e5 s*epsel cont+5t en voor ontwikkel+ en volmak+ vatba> is4 ,en zelfs is het univ]sum als cont+5t ook &]s en bet] voor ons m5s*5 te d5k54 ,wel zeide ,?omas3 univ]sum non pote/ esse melius propt] dec5tissimum ord9em 8 rebus attributum a ,deo1 9 quo bonum univ]si consi/it2 quorum si unum aliquod esset melius1 corrump]etur proportio ord9is1 sicut si una *orda plus debito int5d]et1 corrump]etur ci?>ae melodia4 ,ma> h voegde er aan toe3 ,posset tam5 ,deus alias res fac]e vel alias add]e i/is rebus factis1 et esset aliud univ]sum melius1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #be art4 #f ad #c1 cf4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,i di/4 #dd4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,i qu4 #dd art4 #a qu4 #a-c4 ,hugo ,vict4 de ,sacr4 ,,ii c4 #bb4 ,voetius1 ,disp4 ,i #eec sq4 ,ma/ri*t ,,iii #f1 #aa4 ,heidegg]1 ,corpus ,!ol4 ,,vi #ba4 ,de a>d van het s*epsel br5gt mee1 dat het beide 9 zn zn en 9 zn zoo-zn niet &]s dan als cont+5t kan g$a*t word54 ,ma> voor ,god be/aat deze vraag niet4 ,deze w]eld is go$1 omdat z beantwoordt aan het doel1 door ,hem bepaald4 ,z is no* de be/e no* de sle*t/e1 ma> z is go$1 omdat ,god ha> alzoo heeft g5oemd4 ,z is go$1 omdat z di5/ba> is1 niet aan d5 individueel5 m5s* ma> aan de op5b>+ van ,gods deugd54 ,en voor wie ze zoo bes*\wt1 is z ook go$1 omdat z hem ,god k5n5 doet1 wi5 te k5n5 het eeuwige lev5 is4 ,da>om zeide ,lactantius na> wa>heid3 idcirco mundus factus e/ ut nascamur2 ideo nascimur ut agnoscamus factorem mundi ac no/ri1 ,deum2 ideo agnoscimus ut colamus2 ideo colimus1 ut immortalitatem pro laborum m]c$e capiamus1 quoniam maximis laboribus cultus ,dei con/at2 ideo praemio immortalitatis afficimur1 ut similes ,angelis effecti1 summo ,patri ac ,dom9o 9 p]petuum s]viamus et simus aet]num ,dei regnum4 ,haec summa r]um e/2 hoc arcanum ,dei2 hoc my/]ium mundi1 ,in/4 div4 ,,vii #f4 #cj4 ,,de ,,gee/elijke ,,w]eld4 #a4 ,na> de ,h4 ,s*rift valt de s*epp+ uite5 9 e5e gee/elke en e5e /(felke w]eld1 9 hemel en a>de1 1 1 ,col4 #a3af4 ,het be/aan van zulk e5e gee/elke w]eld wordt 9 alle religies erk5d4 ,behalve de eig5lke god51 zn ook all]lei halfgod5 ( h]on1 daemon51 g5ii1 gee/51 ziel5 enz4 voorw]p van religieuse v]e]+4 ,vooral 9 het ,p>zisme w]d deze le] d] engel5 /]k ontwikkeld4 ,e5e gans*e s*a> van go$e engel51 ,jazada is da> v]zameld rondom ,ahuramazda1 d5 ,god des li*ts1 gelk de ,god d] dui/]nis ,ahriman omgev5 is door e5 aantal booze engel51 ,dewa's4 ,volg5s ,ku551 ,g4 v4 ,i4 ,,ii #bed v4 en vele &]5 hebb5 de ,jod5 hunne le] van de engel5 vooral aan de ,p]z5 s$]t de ,babylonis*e ,ball+s*ap ontle5d4 ,ma> hi]9 is ze] groote ov]drv+4 ,want voore]/ erk5t ook ,ku551 dat het gelo( aan het be/aan en de w]kzaamheid van hoog]e wez5s oudisraelietis* is4 ,t5 &]e is er e5 groot ond]s*eid tuss*5 de angelologie 9 de kanonis*e s*rift5 en 9 het joods*e volksgelo(4 ,en e9delk is er 9 de w$]ke]ige v]h\d+ van ,judaisme en ,p>zisme nog zooveel onzek]s1 dat ,james ,d>me/et] 9 zn w]k ov] d5 ,z5dave/a 9 #ahic jui/ omgeke]d de ,p]zis*e engel5le] afleidt uit het ,judaisme1 cf4 ,dr4 ,gees9k 9 de ,h]aut #hcj1 en teg5 ,d>me/et]1 ,tiele1 ,v]sl4 en ,m$$4 v4 d4 ,kon4 ,ak4 van ,wet4 ,lett]k4 #ahie bl4 #cfd v4 ,het be/aan d] engel5 w]d e*t] volg5s ,hd4 #bc3h ontk5d door de ,sadducen1 die da>om de engelv]s*n+5 9 d5 ,p5tateu* wa>s*nlk hield5 voor mom5tane !ophanien4 ,josephus laat v]s*ill5de engelv]s*n+5 onv]meld en tra*t sommige natuurlk te v]kl>51 bv4 ,ant4 ,,viii #ac1 #g4 ,volg5s ,ju/9us1 ,dial4 c4 ,tr4 #abh1 w]d5 de engel5 door sommig5 geh\d5 voor tdelke emanaties uit het ,goddelk wez51 die na volbr5g+ van h>e taak w$] 9 ,god t]ugke]d54 ,9 lat] td w]d het be/aan d] engel5 ontk5d door de volgel+5 van ,david ,joris1 cf4 ,hoornbeek1 ,summa ,controv4 #afec1 p4 #dac1 door de ,lib]tn51 cf4 ,calvn1 ,op]a ed4 ,s*ipp]s ,,viii #chc1 door ,sp9oza1 ,tract4 ,!ol4 pol4 ,,ii #ef en ,hobbes1 ,levia?an ,,iii c4 #cd1 die er e5v\dig op5b>+5 en w]k+5 ,gods 9 zag54 ,bal?az> ,bekk] g+ 9 zne ,betov]de ,w]elt ,,ii c4 #f-ae zoov] niet1 ma> bep]kte to* de w]kzaamheid d] engel51 hield h5 m5igmaal voor m5s*5 en le]de ev5als ,sp9oza1 dat ,*ri/us en zne apo/el5 zi* 9 de le] d] engel5 telk5s na> het gelo( hunn] tdg5oot5 hadd5 ges*ikt4 ,leibniz1 ,wolff1 ,bonnet1 ,eul] en de supranaturali/5 tra*tt5 hun be/aan vooral op z$elke grond5 te h&hav52 van d5 m5s* af kon er zoom9 na> bov5 als na> b5$5 e5 vacuum =m>um 9 de opklimm5de reeks d] s*epsel5 be/aan1 ,re9h>d1 ,dogm4 #ahd4 ,brets*neid]1 ,dogm4 ,i #gdf f4 ,zelfs ,kant a*tte het be/aan van &]e d5k5de wez5s dan de m5s*5 niet onmogelk1 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 zw4 ,!ol4 u4 ,naturw4 ,,ii #fi4 #bdi4 ,de a*tti5de eeuw wis*te het ond]s*eid tuss*5 engel5 en m5s*5 uit1 gelk de neg5ti5de dat tuss*5 m5s*5 en di]54 ,sw$5borg bv4 _h van de engel5 zelf v]nom51 dat z eig5lk m5s*5 w>52 het inn]lk wez5 van d5 m5s* is e5 engel en de m5s* is be/emd om e5 engel te word51 ,die wahre *ri/l4 ,religion1 #b;e ,aufl4 ,/uttg>t #ahgc ,s4 #db4 #agh4 ,9 de nieuw]e !ologie is er e*t] van de engel5 we9ig ov]geblev54 ,rationali/5 als ,wegs*eid] loo*55 wel niet het be/aan d] engel5 ma> ontk5n5 to* hun v]s*n+1 ,in/4 !ol4 #ajb4 ,m>he9eke liet 9 de twe$e uitgave zn] dogmatiek de p>agraaf ov] de engel5 weg4 ,/rauss me5de1 dat de mod]ne w]eldbes*\w+ aan de engel5 hun won+ _h ontnom52 z dank5 hun ont/aan alle5 aan volkssag51 aan de zu*t1 om de massa /( 9 de w]eld door wat me] gee/ te do5 opweg51 ,gl4 ,i #fga f4 ,b ,lipsius zn z ma> bildli*e ,v]ans*auli*ung des leb5dig5 ,wirk5s d] gttli*5 ,vorsehung en hoor5 ze alle5 ?uis 9 de religieuse symboliek1 ,dogm4 #eah f41 cf4 ,bi$]mann1 ,*r4 ,dogm4 ,,ii #eaj f4 ,en ook ,s*lei]ma*] a*tte wel hun be/aan niet onmogelk1 ma> oordeelde to*1 dat ,*ri/us en de apo/el5 niets positiefs ov] h5 le]d51 wl z na> het volk zi* hadd5 ges*ikt en van engel5 hadd5 gesprok5 gelk w van feen en elf51 en dat z dogmatis* en religieus voor ons ge5 beteek5is hadd51 ,*r4 ,gl4 #db4 #dc1 cf4 ,bovon1 ,dogm4 ,*rt4 ,lausanne #ahie ,i #big4 ,ook wie hun be/aan nog h&haaft1 v]&]t m5igmaal hun natuur4 ,s*ell+ hield de go$e engel5 voor ,pot5z51 ,mgli*keit51 die vanwege d5 val niet 9 w]kelkheid getr$5 w>5 en nu niets &]s zn dan de idee ( ,pot5z van e5 individu ( volk1 ,w]ke1 ,,ii #d ,s4 #bhd f41 cf4 ,m>t5s51 ,dogm4 #fh4 #fi4 ,&]5 hebb5 de engel5 v]&]d 9 bewon]s d] planet54 ,re$s vroeg v9d5 w de me5+1 dat de planet5 bewoond w>54 ,ze komt al voor b ,x5ophanes en sommige ,/oicyn54 ,nadat de nieuw]e a/ronomie e5ig d5kbeeld _h gegev5 van de ontzaglke ruimte van het heelal1 vond die g$a*te we] +ang b ,c>tesius1 ,witti*ius1 ,all+a1 ,wilk9s1 ,h>vey1 ,leibniz1 ,wolff1 ,bonnet1 ,kant1 ,re9h>d1 ,brets*neid]1 ,sw$5borg e4 a41 cf4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #ee f4 ,lange1 ,ges*4 des ,mat]4 #dca4 ,b*n]1 ,kraft und ,/(f #ee4 ,/rauss1 ,alte u4 neue ,gl4 #afe4 ,c4 du ,prel1 ,die ,planet5bewohn]1 ,leipzig #ahgi4 ,c4 ,flamm>ion1 ,les t]res du ciel4 #g ed4 ,p>is #ahha4 ,id41 ,zn de hemelli*am5 bewoond8 holl4 v]t4 door ,dr4 ,h4 ,bl9k1 #ahia4 ,en sommige !olog5 zn er zoo toe gekom51 om b die bewon]s aan engel5 te d5k51 ,kurtz1 ,bibel und ,a/ronomie1 #cte ,aufl4 ,s4 #agc f4 #cdf f4 ,ke]l1 ,d] ,m5s* das ,eb5bild ,gottes ,i #bgh f4 ,splittg]b]1 ,tod1 ,=tleb5 und ,auf]/ehung #ete ,aufl4 #ahgi ,s4 #aej4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #cfb f4 ,k4 ,ke]l1 ,die ,fix/]ne und die ,engel1 ,bew4 d4 ,gl4 ,juni #ahif ,s4 #bcj f4 enz4 ,en e9delk is teg5ov] het mat]ialisme e5e reactie opgetr$5 9 het spiritisme1 dat niet alle5 het be/aan van afge/orv5 gee/5 erk5t ma> ook e5e geme5s*ap tuss*5 h5 en de m5s*5 mogelk a*t en da>m$e ook we] voor het gelo( aan e5e gee/elke w]eld b duiz5d5 d5 weg heeft geba&4 ,bzond]e litt4 ov] de engel53 ,su>ez1 de angelis1 ,lugd4 #afbj4 ,jac4 ,ode1 ,comm5t4 de angelis1 ,traj4 #agci4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bda-bfh4 ,kuyp]1 ,h]aut n #heh-iae4 ,oswald1 ,angelologie1 ,pad]born #ahhc4 #b4 ,het be/aan d] engel5 is wsge]ig niet te bewz54 ,de r$5e]+ van ,leibniz1 dat er van d5 m5s* af gelk na> b5$5 zoo ook na> bov5 all]lei soort5 van s*epsel5 moet5 wez51 opdat er ge5 vacuum =m>um en ge5 saltus naturae z1 is niet aannemelk1 wl z b consequ5tie het ond]s*eid uitwiss*5 z\ tuss*5 ,s*epp] en s*epsel en leid5 z\ tot e5 gno/is* pan!isme4 ,to* kan de philosophie nog veel m9d] e5ig argum5t inbr5g5 teg5 de mogelkheid van zulk e5 be/aan4 ,zoolang w to* zelv5 psy*is*e wez5s zn en het zielelev5 niet uit /(wissel+ kunn5 v]kl>51 ma> da>voor e5e gee/elke sub/antie hebb5 aan te nem51 zoolang is ook het be/aan van e5e gee/elke w]eld met ge5 enkel argum5t d] r$e ( met e5ig feit d] erv>+ 9 /rd4 ,niet alle5 ,leibniz en ,wolff1 ma> ook ,s*lei]ma*] en ,kant hebb5 de mogelkheid t5 volle erk5d4 ,de algeme5heid van het gelo( aan zulk e5e gee/elke w]eld bew/ bov5di51 dat er 9 deze erk5t5is iets &]s en iets me] dan willekeur en toeval s*uilt4 ,de v]kl>+ van ,/rauss1 dat de engel5w]eld e5e comp5satie is teg5ov] de hoeveelheid /( 9 de s*epp+1 is ge5 we]legg+ wa>d4 ,en ev5m9 heeft de r$5e]+ van ,daub e5ige wa>de1 dat de m5s*1 wl geplaat/ tuss*5 go$ en kwaad 91 na> beide kant5 typ5 s*iep en zoo tot de ideen kwam van engel en duivel1 b ,dorn]1 ,*r4 ,gl4 ,i #ecf4 ,het gelo( aan e5e gee/elke w]eld is niet philosophis* ma> religieus van a>d4 ,het hangt t5 nauw/e met op5b>+ en wond] saam4 ,religie is niet d5kba> zond] op5b>+1 en op5b>+ kan niet be/aan1 zond] dat er zi* bov5 en a*t] deze zi5lke w]eld e5e gee/elke w]eld bev9dt1 welke met deze 9 geme5s*ap /aat4 ,9 alle godsdi5/5 zn de engel5 ge5 factor5 van het religieus-e?is*e lev5 zelf1 ma> van de op5b>+1 wa>op dit lev5 is geb\wd4 ,met de religie is het gelo( zelf gegev51 dat h>e diep/e oorzak5 niet ligg5 b9n5 d5 kr+ d] zi5lke d+54 ,het go$e en het kwade1 beide 9 religieus5 en e?is*5 z91 wortel5 9 e5e &]e w]eld dan die ons ond] de oog5 v]s*nt4 ,da> geeft het engel5gelo( uitdrukk+ aan4 ,het maakt het wez5 en het middelpunt d] religie niet uit1 ma> /aat er to* m$e 9 v]b&4 ,de transc5d5tie ,gods1 het gelo( aan op5b>+ en wond]1 het wez5 d] religie br5gt het gelo( aan gee/elke wez5s vanzelve m$e4 ,het ,diesseits bevr$igt d5 m5s* niet4 ,h dor/ altd we] na> e5e &]e w]eld1 die niet m9d] rk is dan deze4 ,het mat]ialisme roept door reactie het spiritualisme op4 ,ma> t]wl nu 9 alle godsdi5/5 en spiriti/is*e !orien de le] d] engel5 v]vals*t en v]dorv5 optre$t1 de gr5sln tuss*5 ,god en s*epsel uitwis*t en het ond]s*eid tuss*5 op5b>+ en religie misk5t1 komt deze le] 9 de ,s*rift we] zoo voor1 dat ze aan ,gods e]e niets ontro(t en de religie 9 ha> zuiv]heid onaangeta/ laat4 ,de op5b>+ 9 de ,s*rift is voor d5 ,*ri/5 de va/e grond ook voor zn gelo( aan de engel54 ,9 vroeg] td tra*tte m5 de exi/5tie d] go$e en vooral ook d] kwade engel5 hi/oris* te bewz51 uit orakels1 v]s*n+51 spok51 bezet551 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ej art4 #a4 ,zan*ius1 ,op4 ,,ii #b4 ,vossius1 de orig4 et progr4 idololatriae ,i c4 #f4 ,voetius1 ,disp4 ,i #ihe-ajag4 ,v #bda enz4 ,ma> deze bewz5 w>5 ev5m9 ov]tuig5d als die uit de r$e4 ,da>5teg5 wordt het be/aan d] engel5 9 de ,s*rift ze] duidelk gele]d4 ,wel hebb5 ,sp9oza en ,s*lei]ma*] da>teg5 +ebra*t1 dat ,*ri/us en de apo/el5 uit accommodatie aan het volksgelo( ov] engel5 sprak5 en zelv5 niets positiefs ov] h5 le]d54 ,ma> ,jezus en de apo/el5 sprek5 zelf onomwond5 en h]haaldelk hun gelo( aan de engel5 uit1 b4 v4 ,mt4 #aa3aj1 #ac3ci1 #af3bg1 #ah3aj1 #bd3cf1 #bf3ec1 ,luk4 #bj3cf1 #a ,cor4 #f3c1 ,hebr4 #ab3bb1 #a ,petr4 #a3ab enz4 ,als w van elf5 en feen sprek51 weet elk1 dat dit 9 figuurlk5 z9 is b$oeld4 ,ma> 9 ,jezus' td 0 het gelo( aan de engel5 algeme52 indi5 z sprak5 van engel51 moe/ i$] d5k51 dat z er ook zelv5 aan gelo(d54 ,de laat/e grond voor ons gelo( aan de engel5 ligt da>om ook 9 de op5b>+4 ,de *ri/elke erv>+ als zoodanig le]t er niets van4 ,voorw]p des w>5 gelo(s is de g5ade ,gods 9 ,*ri/us4 ,engel5 zn ge5 factor5 van het religieuse lev51 ge5 voorw]p van ons v]tr\w51 ge5 object van onze aanbidd+4 ,dat zn ze n]g5s 9 de ,s*rift en mog5 ze dus ook niet zn voor ons4 ,9 de ,prote/ants*e confessies is er da>om van de engel5 ze] we9ig sprake1 ,n$4 ,gel4 art4 #ab4 ,heid4 ,cat4 vr4 #aab4 #aag4 ,niemeer1 ,coll4 ,conf4 p4 #cae4 #caf4 #dgf4 ,de ,g]e=me]d5 inzond]heid zondigd5 e] 9 defectu dan 9 excessu4 ,b ,rome bekle$t de angelologie veel groot] plaats1 ma> z v]vals*t da> ook de religie en doet aan ,gods e]e te kort4 ,hoeze] de engel5 e*t] ge5 factor en object onz] religie zn1 ze zn to* 9 de op5b>+sges*i$5is van groote beteek5is en ontle55 da>aan vooral hunne wa>de voor het religieuse lev54 #c4 ,de naam engel1 wa>ond] w gewoonlk heel de klasse d] hoog]e1 gee/elke wez5s sam5vatt51 is 9 de ,s*rift ge5 nom5 naturae ma> e5 nom5 (ficii4 ,het hebr4 beteek5t e5v\dig bode1 gezant en kan ook a&uid5 e5 m5s*1 hetz door m5s*51 ,job #a3ad1 #a ,sam4 #aa3c enz41 hetz door ,god gezond51 ,hagg4 #a3ac1 ,mal4 #b3g1 #c3a2 en ev5zoo is het ge/eld met 1 dat me]mal5 van m5s*5 gebezigd wordt1 ,mt4 #aa3aj1 ,mk4 #a3b1 ,luk4 #g3bd1 #bg1 #i3eb1 ,gal4 #d3d1 ,jak4 #b3ae2 t5 onre*te is het dan 9 onze ,/at5ov]zett+ door engel 9 plaats van door gezant we]gegev51 b4 v4 ,mal4 #c3a1 ,op4 #a3bj enz4 ,e5 geme5s*appelke1 ond]s*eid5de naam voor alle gee/elke wez5s saam is er 9 de ,s*rift niet1 al word5 ze ook dikw]f zon5 ,gods1 gee/51 heilig51 wa*t]s g5oemd4 ,er zn v]s*ill5de soort5 en klass5 van engel51 die all5 e5 eig5 naam drag54 ,de w]eld d] engel5 is ev5 rk als de /(felke w]eld2 ev5als 9 deze all]lei s*epsel5 zn1 die sam5 to* n geheel vorm51 zoo is het ook met de w]eld d] gee/54 ,het e]/ wordt 9 de ,s*rift de klasse d] *]ubn5 g5oemd4 ,ze tr$5 9 ,g54 #c3bd op als bewak]s van d5 h(4 ,9 tab]nakel en tempel word5 ze bov5 de ark afgebeeld met aangezi*t51 die na> het v]zo5deksel geke]d zn1 en met vleugel51 die het v]zo5deksel b$ekk51 ,ex4 #be3ahv41 #cg3h1 #a ,*r4 #bh3ah1 #b ,*r4 #c3ad1 ,hebr4 #i3e en tuss*5 welke de ,he]e woont1 ,ps4 #hj3b1 #ii3a1 ,jes4 #cg3af4 ,als ,god n$]daalt na> de a>de1 wordt ,h voorge/eld als te v>51 te rd5 op de *]ubim1 #b ,sam4 #bb3aa1 ,ps4 #ah3aa1 cf4 ,ps4 #ajd3c1 ,jes4 #ff3ae1 ,hebr4 #a3g4 ,9 ,eze*iel #a en #aj kom5 z voor ond] d5 naam van 1 vi] 9 getal1 9 m5s*5g$aante1 elk met vi] vleugel5 en met vi] aangezi*t51 nl4 van e5 m5s*1 leeuw1 /i] en ar5d2 t]wl z e9delk 9 ,op4 #d3fv4 als de vi] 1 elk met e5 aangezi*t en i$] met zes vleugel51 d5 troon ,gods omr+5 en het driew]f heilig z+5 dag en na*t4 ,de naam wordt v]s*ill5d afgeleid1 nu e5s van en 1 als vel5 7,h5g/5b]g71 dan van wag51 ( ook van ar4 beang/ig51 dus z4 v4 a4 gruwelke wez5s1 mee/ e*t] van e5 /am1 die grp51 va/h\d5 beteek5t1 cf4 1 ,delitzs* op ,g54 #c3bd en ,ps4 #ah3aa4 ,ev5 groot v]s*il is er ov] de natuur d] *]ubs4 ,sommig5 h\d5 ze voor my?is*e wez5s1 &]5 voor symbolis*e figur51 nog &]5 voor kra*t5 ,gods 9 de s*epp+1 ( ook voor oorspronkelke a&uid+ van onwe]swolk5 ( /orm51 ,sm5d1 ,altt4 ,rel4 #ba f4 ,ma> 9 ,g54 #c3bd1 ,eze*4 #a1 ,op4 #d word5 z to* duidelk als lev5de en p]soonlke wez5s voorge/eld2 zelfs is de m5s*elke g$aante 9 h5 ov]weg5d1 ,eze*4 #a3e4 ,wl z e*t] wez5s van buit5gewone1 m5s*elke kra*t en he]lkheid zn1 roept de ,s*rift de symbolis*e voor/ell+ te hulp1 om ons e5ig d5kbeeld te gev5 van hun gee/elke natuur4 ,ze word5 geteek5d als 1 9 wie de ma*t en de /]kte ,gods veel bet] tot uitdrukk+ komt dan 9 d5 zwakk5 m5s*4 ,z hebb5 de kra*t van e5 /i]1 de maje/eit van d5 leeuw1 de snelheid van d5 ar5d en da>b de r$e van d5 m5s*4 ,op diezelfde eig5s*app5 wz5 de vleugel5 die z drag51 en het zwa>d1 wa>m$e z d5 h( bew>54 ,uit deze voor/ell+1 die ge5 afbeeld+ ma> symbool is1 blkt1 dat z ook ond] de engel5 hooggeplaat/e wez5s zn1 die me] dan e5ige &]e s*epsel51 de kra*t1 de maje/eit1 de he]lkheid ,gods op5b>5 en die da>om ook bela/ zn met de taak1 om b d5 h( van ,ed51 9 d5 tab]nakel en tempel en ook b ,gods n$]dal+ t] a>de te wak5 voor zne heiligheid1 ,dr4 ,joh4 ,nikel1 ,die ,lehre des ,a4 ,t4 b] die ,*]ubim und ,s]aphim1 ,breslau #ahij4 ,voorts word5 9 ,jes4 #f de v]meld1 wa>s*nlk van d5 arab4 /am s>ufa1 nobilis fuit1 die da> ook symbolis* word5 voorge/eld 9 m5s*elke g$aante ma> met zes vleugel51 wa>van twee di55 tot b$ekk+ des aangezi*ts1 twee tot b$ekk+ d] voet5 en twee tot het snellk uitvo]5 van ,gods bevel54 ,9 ond]s*eid+ van de *]ubim1 /aan z als di5>5 rondom d5 ,kon+1 die zit op zn troon1 bez+5 zne e]e en wa*t5 op zne bevel54 ,s]afim zn de edel51 *]ubim zn de kra*tig5 ond] de engel54 ,e9delk kom5 b ,daniel nog twee engel5 met eig5nam5 voor nl4 ,gabriel1 cap4 #h3af1 #i3ba en ,mi*ael c4 #aj3ac1 #ba1 #ab3a1 die beid5 9 afwk+ van vele vroeg]e en lat]e uitlegg]s1 zooals de van d5 ,hon]ts1 ,burman1 ,witsius1 ,h5g/5b]g1 ,zahn e4 a41 voor ges*ap5 engel5 te h\d5 zn en niet met d5 ,zone ,gods v]e5zelvigd mog5 word54 ,ook volg5s het ,n4 ,t4 zn er v]s*ill5de klass5 van engel54 ,de engel ,gabriel tre$t op 9 ,luk4 #a3ai1 #bf4 ,mi*ael komt voor ,judas #i1 ,op4 #ab3g1 #a ,!ss4 #d3af4 ,en voorts is er ond] de engel5 sprake van 1 1 ,ef4 #c3aj1 ,col4 #b3aj1 1 ,ef4 #a3ba1 ,col4 #a3af1 1 ,col4 #a3af1 1 ,ef4 #a3ba1 #a ,petr4 #c3bb1 die alle op e5 ond]s*eid 9 rang en wa>digheid ond] de engel5 wz51 t]wl e9delk 9 de ,apocalypse van ,johannes telk5s zev5 engel5 ze] duidelk op d5 voorgrond tr$51 c4 #h3b1 #f1 #ae3a enz4 ,da>b komt nog1 dat het getal d] engel5 ze] groot is4 ,de naam ,tzebao?1 cf4 bov5 bl4 #aaav41 ,mahanaim1 ,g54 #cb3a1 #b1 legio551 ,mt4 #bf3ec en heirleg]1 ,luk4 #b3ac1 en de getall5 van duiz5d maal duiz5d5 wz5 dit aan1 ,deut4 #cc3b1 ,ps4 #fh3ah1 ,dan4 #g3aj1 ,hebr4 #ab3ab1 ,judas #ad1 ,op4 #e3aa1 #ai3ad4 ,zulk e5 groot getal eis*t vanzelf re$s ond]s*eid van orde en rang1 en te me]1 omdat de engel5 niet als de m5s*5 9 familiev]h\d+5 tot elk&] /aan en dus 9 zoov] veel me] aan elk&] gelk zn4 ,de ,s*rift le]t dan ook duidelk1 dat er ond] de engel5 all]lei ond]s*eid is1 van rang en /&1 van wa>digheid en di5/1 van ambt en e]e1 zelfs van klasse en soort4 ,deze s*oone1 rke g$a*te van v]s*eid5heid 9 de e5heid mag niet prs gegev5 word51 ook al is ze door de ,jod5 en door de ,rooms*5 op phanta/is*e wze uitgew]kt4 ,de ,jod5 maakt5 all]lei ond]s*eid tuss*5 de engel51 ,web]1 ,sy/em #afa f4 ,9 de *ri/elke k]k bleef m5 e]/ b de gegev5s d] ,s*rift /aan1 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #ed4 ,orig4 de pr9c4 ,i #e4 ,augu/9us zeide nog niet te wet51 hoe de societas d] engel5 geord5d 01 ,en*ir4 #eh4 ,ma> ,pseudodionysius gaf 9 zne ges*rift5 de coele/i en de ecclesia/ica hi]>*ia e5e s*ematis*e indeel+4 ,uitga&e van de g$a*te1 dat ,god b de s*epp+ als het w>e uit zne e5heid 9 de veelheid is uitgetr$51 de div4 nom4 ,,ii #aa1 le]t h1 dat alle d+5 van ,god uitgaan 9 /e$s dal5de reeks en zoo w$] successief tot ,hem t]ugke]54 ,god is het middelpunt1 de s*epsel5 s*>5 zi* p]iph]is* om ,hem he54 ,er is e5e hi]>*ie d] d+51 de coel4 hi]4 ,,iii #a4 ,zoodanige hi]>*ie is er tweerlei1 e5e hemels*e en e5e k]kelke4 ,de hemels*e wordt gevormd door drie klass5 van engel54 ,de e]/e en hoog/e klasse di5t uitsluit5d ,god2 z omvat de s]aphim1 die onoph\delk het ,goddelke wez5 bes*\w52 de *]ubim1 die zne raadsbesluit5 bepe9z52 en de tron51 die zne gezi*t5 aanbidd54 ,de twe$e klasse di5t heel de zi*tb>e en onzi*tb>e s*epp+2 z omvat de he]s*appen1 die ord55 wat na> ,gods wil ges*i$5 moet2 de ma*t51 die het beslot5e uitvo]51 en de kra*t51 die het t5 e9de br5g54 ,de d]de klasse di5t de a>de1 de enkele m5s*5 en volk52 z omvat de vor/51 die het algeme5e welzn d] m5s*5 bevord]51 de a>ts5gel51 die de bzond]e volk5 leid5 en de engel51 die voor de enkele m5s*5 wak51 de coel4 hi]4 ,,vi sq4 ,van die hemels*e hi]>*ie is de k]kelke e5 beeld1 9 ha> my/]in 7doop1 eu*>i/ie1 ord9atie71 organ5 7biss*op1 prie/]1 diak57 en leek5 7cate*um551 *ri/551 monnik571 de eccl4 hi]4 #b sq4 ,en heel deze hi]>*ie heeft ha> oorsprong en ho(d 9 ,*ri/us1 d5 m5s*geword5 ,zoon ,gods1 de eccl4 hi]4 ,i #a1 en ha> doel 9 de deificatie1 ib4 ,i #c4 ,deze indeel+ van ,pseudodionysius1 die de hi]>*ie 9 hemel en op a>de doet k5n5 als de intieme g$a*te van het ,rooms*e sy/eem1 vond e5 vru*tb>5 bodem4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,,ii c4 #c4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #i4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ajh4 ,petavius1 de angelis tib4 ,,ii4 ,oswald1 ,angelologie4 ,pad]born #ahhc ,s4 #eg f4 enz4 ,er wordt nu 9 de ,s*rift ook wel duidelk e5 ond]s*eid en rangorde d] engel5 gele]d4 ,t5 onre*te me55 sommig51 dat met de v]s*ill5de nam5 altd dezelfde engel5 word5 b$oeld1 alle5 van v]s*ill5d gezi*tspunt uit bes*\wd1 ,h(mann1 ,s*riftbeweis ,i #cja4 ,zelfs di5t erk5d1 dat deze rangorde 9 de ,prote/ants*e !ologie niet g5oeg tot ha> re*t is gekom54 ,er is rang en orde ond] die duiz5d5 wez5s4 ,god is e5 ,god van orde 9 al de geme5t51 #a ,cor4 #ad3cc1 #dj4 ,de w]eld d] gee/5 is niet m9d] rk en s*oon dan de w]eld d] /(felke wez5s4 ,ma> de hi]>*ie d] ,rooms*e le] gaat v] bov5 de op5b>+ ,gods 9 zn woord uit4 ,z w]d da>om door de ,prote/ant5 e5/emmig v]worp51 ,calv4 op ,ef4 #a3ba4 ,voetius1 ,disp4 ,i #hhb sq4 ,rivetus1 ,op4 ,,iii #bdh sq4 ,qu5/$t1 ,!ol4 ,i #ddc4 #dej4 ,g]h>d1 ,loc4 ,v cap4 #d ,sect4 #i4 ,en ev5zoo w]d5 alle b]ek5+5 van het getal d] engel5 del en onvru*tba> gea*t2 zoo bv4 die van ,augu/9us1 die het getal d] engel5 na sommig] val liet aanvull5 door de pra$e/9ati hom9es1 ,en*ir4 #bi4 de civ4 ,,xxii c4 #a4 ,anselmus1 ,cur ,deus homo ,i #ah2 ( van ,gregorius1 die me5de dat er ev5veel m5s*5 beh\d5 w]d5 als er engel5 /a&e geblev5 w>51 cf4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii #i2 ( van ,willem van ,p>s1 die het getal d] engel5 one9dig noemde2 ( van ,hil>ius en vele &]51 die op grond van ,mt4 #ah3ab me5d51 dat het getal d] m5s*5 tot dat d] engel5 /ond als n tot neg5 en neg5tig1 cf4 ,petavius1 de angelis ,i c4 #ad2 ( van ,g4 ,s*ott1 die het getal d] engel5 /elde op duiz5d maal duiz5d millio551 b ,busk5 ,huet1 ,het ,l& van ,rembr& ,,ii #b1 #cg4 ,en ev5zoo liet m5 zi* we9ig 9 met de vraag1 ( de engel5 ond]l+ ook 9 wez5 en soort1 ess5tia en specie1 v]s*ild52 ,?omas le]de dit besli/1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ej art4 #d1 ma> de k]kvad]s zn mee/ van e5 &] gevoel51 ,damasc4 de fide or?od4 ,,ii #c4 ,petavius1 de angelis ,i c4 #ad4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bfa4 ,hoe vel]lei ond]s*eid er ook ond] de engel5 moge be/aan1 de ,s*rift gaat hi] niet op 9 en bi$t sle*ts enkele gegev5s4 ,t5 opzi*te van ons tre$t veel me] de e5heid dan de v]s*eid5heid op d5 voorgrond2 z hebb5 all5 e5e gee/elke natuur1 heet5 all5 g$i5/ige gee/51 en v9d5 all5 hun voornaam/e w]kzaamheid 9 de v]he]lk+ ,gods4 #d4 ,de e5heid komt all]e]/ da>9 uit1 dat z all5 ges*ap5e wez5s zn4 ,s*ell+ zegt wel1 dat de go$e engel51 als zuiv]e ,pot5z51 niet ges*ap5 zn1 ,w]ke ,,ii #d ,s4 #bhd4 ,ma> de s*epp+ d] engel5 wordt duidelk uitgesprok5 9 ,col4 #a3af1 en ligt opgeslot5 9 de s*epp+ all] d+51 ,g54 #a3a1 ,ps4 #cc3f1 ,joh4 #a3c1 ,rom4 #aa3cf1 ,ef4 #c3i1 ,hebr4 #a3b4 ,ov] d5 td hunn] s*epp+ is e*t] we9ig met zek]heid te zegg54 ,vele k]kvad]s me5d5 met b]oep op ,job #ch3g1 dat de engel5 vr alle d+5 ges*ap5 w>51 ,orig4 op ,g54 #a1 ,basilius1 ,hexaem4 hom4 #a4 ,greg4 ,naz4 ,orat4 #ch en #db4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,,ii c4 #c4 ,dionysius1 de div4 nom4 c4 #e enz41 en lat] oordeeld5 zoo de ,soc9ian51 ,crell1 de ,deo et attrib4 ,i c4 #ah1 en de ,remon/rant51 ,episcopius1 ,in/4 ,!ol4 ,,iv #c1 #a4 ,limbor*1 ,,ii #bj1 #d1 die op deze wze het ond]s*eid tuss*5 d5 ,logos en de engel5 v]zwakt54 ,ma> deze g$a*te v9dt 9 de ,s*rift ge5 /eun4 ,aan de s*epp+ van hemel en a>de1 wa>van ,g54 #a3a spreekt1 gaat niets vooraf4 ,job #ch3g le]t wel1 dat z b de s*epp+ teg5woordig w>5 ev5als de /]r51 ma> niet dat z vr d5 aanvang d] s*epp+ re$s be/ond54 ,aan de &]e zde is het zek]1 dat de engel5 ges*ap5 zn vr d5 zev5d5 dag1 to5 hemel en a>de en al hun heir voltooid w>5 en ,god ru/te van zn5 arbeid1 ,g54 #a3ca1 #b3a1 #b4 ,ma> voor het ov]ige v]ke]5 w 9 het onzek]e4 ,alle5 mag het wa>s*nlk word5 gea*t1 dat1 ev5als de a>de 9 ,g54 #a3a wel re$s als a>de ges*ap5 wordt ma> to* nog toeb]eid en v]si]d moet word51 zoo ook de hemel ook niet 9 n enkel oog5blik is voltooid4 ,het woord hemel is 9 v]s #a proleptis*4 ,e]/ lat] 9 de op5b>+sges*i$5is blkt1 wat da>9 ligt opgeslot54 ,de ,s*rift spreekt nu e5s van d5 hemel als wolk5hemel1 ,g54 #a3h1 #bj1 #g3aa1 ,mt4 #f3bf1 dan als /]r5hemel1 ,deut4 #d3ai1 ,ps4 #h3d1 ,mt4 #bd3bi1 en e9delk als won+ ,gods en d] engel51 ,ps4 #aae3af1 #b3d1 #a ,kon4 #h3bg1 #b ,*r4 #f3ah1 ,mt4 #f3ai-ba1 ,hebr4 #d3ad1 #g3bf1 #h3a1 #b1 #i3bv4 enz4 ,gelk nu de hemel als wolk5- en /]r5hemel e]/ 9 d5 loop d] zes dag5 toeb]eid zn1 zoo is het mogelk en zelfs wa>s*nlk1 dat ook de d]de hemel met zne bewon]s e]/ all5gs is gevormd4 ,na>mate die gee/elke w]eld rk] en voll] wordt g$a*t1 9 v]s*eid5heid de /(felke w]eld nog v]re ov]treff5d1 is het te aannemelk] ook voor die toeb]eid+ d] hemel5 e5 zek] tdsv]loop te /ell51 al is het ook dat het s*epp+sv]haal hi]ov] gans*elk zwgt4 #e4 ,v]volg5s blkt de e5heid d] engel5 da>uit1 dat z all5 gee/elke wez5s zn4 ,hi]ov] 0 e*t] t5 all5 tde groot v]s*il van me5+4 ,de ,jod5 s*rev5 hun lu*t- ( vuura>dige li*am5 toe1 ,web]1 ,sy/em #afa f4 ,en ev5zoo w]d geoordeeld door de mee/e k]kvad]s1 zooals ,ju/9us1 c4 ,tryph4 #eg4 ,orig4 de pr9c4 ,i #f4 ,basilius1 de ,sp4 ,s4 c4 #af4 ,t]tull41 de c>ne ,*r4 #f4 ,augu/9us1 de tr94 ,,ii #g enz4 ,op de twe$e synode te ,nicea #ghg w]d door d5 patri>* ,t>asius e5 dialoog voorgelez5 van e5 zek]5 ,johannes van ,!ssalonika1 wa>9 deze betoogde1 dat de engel5 fne li*am5 hadd5 en da>om ook afgebeeld mo*t5 word54 ,t>asius voegde da>aan toe1 dat z bep]kt 9 ruimte w>5 en 9 m5s*5ge/alte w>5 v]s*551 en da>om afbeeldba> w>54 ,en hi]m$e betuigde de synode h>e in/emm+1 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bce4 ,ma> langzam]h& w]d de gr5s tuss*5 /( en gee/ s*]p] getrokk51 en s*rev5 vel5 aan de engel5 e5 zuiv] gee/elke natuur toe1 zooals ,pseudodion41 de coel4 hi]41 ,damasc5us1 de fide or?4 ,,ii c4 #c4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ej art4 #a4 qu4 #ea art4 #a4 ,het vi]de ,lat]aanconcilie 9 #abae noemde de natuur d] engel5 spiritualis1 ,d5z+]1 ,en*ir4 n4 #cee en de mee/e ,rooms*e en ,prote/ants*e !olog5 /emd5 da>m$e 94 ,desniettem9 is e5e zek]e li*aamlkheid d] engel5 ook lat] nog telk5s gele]d1 door ,rooms*5 als ,cajetanus1 ,eugub9us1 ,bannez1 door enkele ,g]ef4 zooals ,zan*ius1 ,op4 ,,iii col4 #fi4 ,vossius1 de idol4 ,i #b1 #f1 voorts door ,episcopius1 ,in/4 ,!ol4 ,v c4 #b p4 #cdg1 ,vor/ius1 ,poiret1 ,bhme1 ,leibniz1 ,wolff1 ,bonnet1 ,re9h>d enz41 en 9 d5 nieuw]5 td o4 a4 door ,kurtz1 ,bibel und ,a/ronomie1 #c;e ,aufl4 ,s4 #aeb4 ,beck1 ,lehrwiss4 ,i #agf4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #egh4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #ddc f4 ,vilm>1 ,dogm4 ,i #cjf4 ,ke]l 9 ,bew4 d4 ,gl4 ,juni #ahif ,s4 #bce-bdg enz41 cf4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #fe f4 ,de voornaam/e grond voor deze me5+ is1 dat het begrip van e5e zuiv] gee/elke1 li*aamlooze natuur metaphysis* ond5kba> is en ook onv]e5igba> met het begrip creatuur4 ,god is l\t] ,gee/1 ma> ,h is ook e5v\dig1 alomteg5woordig1 eeuwig4 ,de engel5 e*t] zn bep]kt1 ook t5 opzi*te van td en plaats2 indi5 z zi* w]kelk beweg5 van de e5e plaats na> de &]e1 dan moet5 ze op hunne wze li*amelk zn4 ,en ev5zoo zn de engel5 niet e5v\dig als ,god ma> uit mat]ia en =ma sam5ge/eld1 en ook da>om moet hun e5e zek]e1 wel niet grove1 /(felke1 ma> dan to* fne1 ae!ris*e li*amelkheid word5 toeges*rev54 ,b deze ov]weg+ kwam nog de exegese1 welke b de zon5 ,gods 9 ,g54 #f aan engel5 da*t4 ,deze uitlegg+ van ,philo1 ,josephus1 de ,jod51 de ,,lxx1 w]d door vele k]kvad]s ov]g5om51 ,ju/9us1 ,apol4 ,i #a4 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,,iv #af1 #b ,v #bi4 #b4 ,clem5s1 ,t]tull41 ,lactantius1 ,cyprianus1 ,ambrosius enz41 vond ook b ,lu!r +ang en w]d 9 d5 nieuw]5 td we] v]d$igd door ,ewald1 ,baumg>t51 ,h(mann1 ,kurtz1 ,delitzs*1 ,h5g/5b]g1 ,khl]1 ,kbel e4 a4 ,v]d] b]oept m5 zi* voor de li*amelkheid d] engel5 ook nog op hunne v]s*n+51 op enkele bzond]e tek/5 9 de ,h4 ,s*rift1 zooals ,ps4 #ajd3d1 ,mt4 #bb3cj1 ,luk4 #bj3ce1 #a ,cor4 #aa3aj1 en soms ook da>op1 dat ze als bewon]s d] /]r5 wel li*amelk moet5 zn4 ,teg5ov] al deze argum5t5 /aat e*t] de kl>e uitspraak d] ,h4 ,s*rift1 dat de engel5 zn1 ,mt4 #h3af1 #ab3de1 ,luk4 #g3ba1 #h3b1 #aa3bf1 ,hd4 #ai3ab1 ,ef4 #f3ab1 ,hebr4 #a3d1 die niet huw51 ,mt4 #bb3cj1 on/]felk1 ,luk4 #bj3ce1 #cf1 en onzi*tba> zn1 ,col4 #a3af1 legio 9 ne bep]kte ruimte kunn5 zn1 ,luk4 #h3cj1 en als gee/5 ge5 vlees* en be55 hebb51 ,luk4 #bd3ci4 ,v]d] is de opvatt+ van de 9 ,g54 #f3b als engel5 en niet als m5s*5 onh\dba>1 want al is deze b5am+ me]mal5 voor engel5 gebruikelk1 ,job #a3f1 #b3a1 #ch3g1 to* kan ze ook ze] go$ m5s*5 a&uid51 ,deut4 #cb3e1 ,hos4 #b3a1 ,ps4 #hj3af1 #gc3ae2 en is ze 9 elk geval niet op de kwade engel5 toepasselk1 die hi] to* de zonde moet5 b$rev5 hebb52 voorts is de uitdrukk+ 9 ,g54 #f3b altd gebruikelk van e5 wettig huwelk en nooit van ho]]2 v]volg5s wordt de /raf ov] de zonde alle5 aan de m5s*5 voltrokk51 want z zn de s*uldig5 en van engel5 is ge5 sprake1 ,g54 #f3c1 #e-g4 ,ook de &]e ,s*riftuurplaats5 bewz5 de li*amelkheid d] engel5 niet2 ,ps4 #ajd3d1 cf4 ,hebr4 #a3g zegt alle51 dat ,god zne engel5 als di5>5 gebruikt1 ev5als w9d en vuur ook di55 om zne bevel5 uit te vo]51 ma> duidt vol/rekt niet aan1 dat de engel5 9 w9d ( vuur v]&]d word52 ,mt4 #bb3cj h\dt 91 dat de geloovig5 na de op/&+ aan de engel5 gelk zull5 zn1 da>9 dat ze niet me] huw51 ma> bevat niets ov] de li*amelkheid d] engel52 en #a ,cor4 #aa3aj zegt1 dat de vr\w5 als teek5 van ha> ond]worp5heid aan d5 man ook 9 de geme5te g$ekt moet5 zn1 om de go$e engel5 niet te mi%ag5 die 9 de geme5te teg5woordig zn2 aan booze engel51 die &]s door de vr\w5 v]leid z\d5 word51 valt hi] 9 het geheel niet te d5k54 ,wat voorts de engel5v]s*n+5 aangaat1 is het wel zek]1 dat z altd hebb5 plaats gehad 9 li*amelke1 zi*tb>e g$aante1 ev5als ook de symboliek de engel5 /e$s 9 all]lei zi*tb>e vorm5 voor/elt4 ,ma> hi]uit volgt to* niets voor hunne li*amelkheid4 ,want imm]s ,god is ,gee/ en wordt to* door ,jesaia 9 cap4 #f aans*\wd als e5 ,kon+1 zitt5de op zn troon4 ,*ri/us is 9 het vlees* v]s*55 en is to* wa>a*tig ,god4 ,de engel5 tr$5 zo[el 9 de v]s*n+ als 9 de symboliek telk5s 9 &]e g$aant5 op2 de voor/ell+ d] *]ubs 9 ,g54 #c3bd1 bov5 de arke des v]bonds1 b ,eze*iel en 9 de ,apocalypse wkt ond]l+ ze] /]k af2 en de g$aant51 wa>9 ze v]s*n51 zn lang niet gelk1 ,g54 #ah1 ,ri*t4 #f1 #ac3f1 ,dan4 #aj3aa1 ,mt4 #bh vs4 #c1 ,luk4 #b3i1 ,op4 #bb3h4 ,hoe deze li*am5 te d5k5 zn1 is e5e &]e vraag4 ,( het wez5lke dan wel s*nli*am5 w>51 is niet te zegg51 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,,ii #c4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ea art4 #a-c4 ,turret41 ,!ol4 ,el4 ,,vii #f1 #e4 enz4 ,het /]k/e bews voor de li*amelkheid d] engel5 wordt e*t]1 gelk bov5 gezegd is1 aan de philosophie ontle5d4 ,ma> da>b is er all]lei misv]/& 9 het spel4 ,indi5 li*aamlkheid alle5 b$oelt1 dat de engel5 bep]kt zn1 zo[el 9 td als 9 ruimte1 en ook niet e5v\dig zn als ,god1 9 wi5 alle eig5s*app5 zn wez5 zelf zn1 dan z\ aan de engel5 zek] li*aamlkheid moet5 toeges*rev5 word54 ,ma> gewoonlk sluit li*aamlkheid to* e5 soort van /(felkheid 91 z het dan ook van fn]5 a>d dan b m5s* en di]4 ,en 9 dez5 z9 kan en mag b de engel5 van ge5 li*aam sprake zn4 ,/( en gee/ sluit5 elk&] uit1 ,luk4 #bd3ci4 ,het is pan!i/is*e id5titeits-philosophie1 beide te v]m5g5 en het ond]s*eid uit te wiss*54 ,de ,s*rift e*t] h&haaft altoos het ond]s*eid tuss*5 hemel en a>de1 engel5 en m5s*51 gee/elke en /(felke1 onzi5lke en zi5lke d+51 ,col4 #a3af4 ,indi5 de engel5 da>om als gee/5 te d5k5 zn1 /aan z 9 e5e &]e1 me] vre v]h\d+ tot td en ruimte dan de m5s*54 ,e5]zds zn z niet bov5 alle td en plaats v]hev5 gelk ,god1 want ze zn s*epsel5 en dus e9dig en bep]kt4 ,hun komt niet toe e5 ubi repletivum1 alomteg5woordigheid en eeuwigheid4 ,t] &]e zde hebb5 ze ook ge5 ubi circumscriptivum1 zooals onze li*am51 want de engel5 zn gee/5 en hebb5 dus ge5 afmet+5 van l5gte en bre$te1 en dus ge5 ext5sie1 ge5 diffusie door de ruimte he54 ,da>om w]d gewoonlk gezegd1 dat aan de engel5 toekwam e5 ubi def9itivum2 dat is1 als e9dige en bep]kte wez5s zn z altd erg5s2 ze kunn5 niet op twee plaats5 tegelk zn2 hun teg5woordigheid is niet ext5sief ma> punctueel2 en z zn zoo vr van plaats1 dat z zi* met de groot/e snelheid beweg5 kunn5 en door ge5 /(felke voorw]p5 kunn5 teg5geh\d5 word52 hun plaatsv]&]+ is mom5taan4 ,wel is zulk e5e snelheid van beweg+ en zulk e5e ,zeit- und ,raumfreiheit1 die to* ge5 ,zeit- und ,raumlosigkeit is1 voor ons onvoor/elba>4 ,ma> de ,s*rift w/ ha> duidelk aan1 en 9 de snelheid van g$a*te en v]beeld+1 van li*t en electriciteit1 hebb5 w e5 niet te v]smad5 analogie1 ,augu/4 de civ4 ,,xi #i4 ,damasc5us1 de fide or?od4 ,,ii #c4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #eb en #ec4 ,voetius1 ,disp4 ,v #beb sq4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #cjb4 ,oswald1 ,angelologie ,s4 #bc-dc4 #f4 ,de e5heid d] engel5 wordt v]d] da>9 op5ba>1 dat z all5 r$elke wez5s zn1 begaafd met v]/& en wil4 ,beide deze v]mog5s word5 h]haaldelk 9 de ,s*rift aan de engel51 zo[el kwade als go$e1 toeges*rev51 ,job #a3fv41 ,za*4 #c3av41 ,mt4 #bd3cf1 ,mt4 #h3bi1 #ah3aj1 #b ,cor4 #aa3c1 ,ef4 #f3aa enz41 all]lei p]soonlke eig5s*app5 en w]kzaamh$5 kom5 b h5 voor zooals zelfbewu/zn1 ,luk4 #a3ai1 sprek51 ib41 bege]51 #a ,petr4 #a3ab1 zi* v]heug51 ,luk4 #ae3aj1 bidd51 ,hebr4 #a3f1 geloov51 ,jak4 #b3ai1 lieg51 ,joh4 #h3dd1 zondig51 ,joh4 #c3h enz4 ,da>b wordt hun ook e5e groote ma*t toegek5d2 de engel5 zn ge5 s*u*t]e wez5s1 ma> e5 leg]1 e5e heirs*>e van kra*tige held51 ,ps4 #ajc3bj1 ,luk4 #aa3ba1 ,col4 #a3af1 ,ef4 #a3ba1 #c3aj1 #b ,!ss4 #a3g1 ,hd4 #e3ai1 ,hebr4 #a3ad4 ,op grond hi]van is het onjui/1 om met ,s*ell+ en &]5 de engel5 voor eig5s*app5 ( kra*t5 te h\d54 ,ma> to* blve m5 9 de bes*rv+ van de p]soonlkheid d] engel5 b d5 e5v\d d] ,h4 ,s*rift4 ,augu/9us ond]s*eidde tweerlei k5nis d] engel52 e5e1 die z als 't w>e 9 d5 morg5 d] s*epp+1 apriori1 door de aans*\w+ ,gods v]kreg51 cognitio matut9a1 en e5e &]e1 welke z als 't w>e 9 d5 avond d] s*epp+1 apo/]iori1 uit de s*epsel5 deela*tig w]d51 de ,g54 ad litt4 ,v #ah4 de civ4 ,,xi #bi4 ,de s*ola/ici nam5 niet alle5 deze ond]s*eid+ ov]1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ed1 ma> tra*tt5 ook a>d en mate van de k5nis d] engel5 nad] te bepal54 ,hun k5nis is niet1 gelk b ,god1 met hun zn en wez5 id5tis*4 ,ma> z k5n5 niet door z9nelke wa>nem+1 het ond]s*eid tuss*5 intellectus possibilis en ag5s is b h5 niet aanwezig2 de intellectus is b h5 nooit l\t] v]mog5 en nooit 9 ru/1 ma> altd w]kzaam2 z kunn5 niet zn zond] te k5n52 z k5n5 zi*zelv51 hun eig5 wez51 door zi*zelv51 volkom5 en onv]&]lk2 z k5n5 de ges*ap5e d+5 niet uit hunne v]s*n+ ma> door aangebor5 ideen1 niet door ab/ractie en discursief1 ma> intuitief en intellectueel2 en wel k5n5 de engel5 met hunne natuurlke kra*t5 niet onmiddellk ma> p] speciem impressam1 door en tegelk met hun eig5 zn2 do* 9 de bov5natuurlke orde1 wa>toe de go$e engel5 v]hev5 zn1 k5n5 ze ,god to* door onmiddellke aans*\w+1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ed-eh4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii c4 #if-aja4 ,,iii c4 #di4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #c art4 #d en di/4 #d art4 #c4 ,petavius1 de angelis ,i c4 #f-i4 ,kleutg51 ,philos4 d] ,vorzeit ,i #aif f4 ,oswald1 ,angelologie #dc-ea4 ,zelfs w]d1 om het geb$ tot de engel5 en ook tot de heilig5 te v]d$ig51 door sommig5 gele]d1 dat z1 ,god zi5de die alles ziet1 9 ,hem alles zag5 en dus al onze nood5 en behoeft5 k5d51 ,gregorius1 ,moral4 lib4 #ab c4 #ac4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #hc art4 #d4 ,,iii qu4 #aj art4 #b4 ,bell>m9us1 de sanct4 beat4 ,i c4 #bf4 ,de ,prote/ant5 w>5 voorzi*tig]1 ze ma&5 tot bes*eid5heid4 ,9 de wze wa>op w tot k5nis kom51 is zooveel geheimz9nigs2 hoe veel te me] 9 die d] engel51 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #ajh sq4 ,voetius1 ,disp4 ,v #bfg4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,v c4 #d sect4 #e4 ,dit alle5 kan gezegd word51 dat ze rk] 9 k5nis zn dan w hi] op a>de1 ,mt4 #ah3aj1 #bd3cf1 dat z hun k5nis v]krg5 uit hun eig5 natuur1 ,joh4 #h3dd1 uit de bes*\w+ van ,gods w]k51 ,ef4 #c3aj1 #a ,tim4 #c3af1 #a ,petr4 #a3ab en uit op5b>+51 welke ,god hun me$eelt1 ,dan4 #h1 #i1 ,op4 #a3a4 ,ma> z zn to* gebond5 aan de object51 ,ef4 #c3aj1 #a ,petr4 #a3ab4 ,z k5n5 niet onze1 no* elk&]s v]borg5 g$a*t5 des h>t51 #a ,kon4 #h3ci1 ,ps4 #aci3b1 #d1 ,hd4 #a3bd1 zoodat z ook ond]l+ e5e taal van noode hebb51 om hunne g$a*t5 m$e te deel5 #a ,cor4 #ac3b1 en 9 het algeme5 op hunne wze en na> d5 a>d hunn] natuur ook sprek5de en z+5de ,god v]he]lk5 kunn51 ,petavius1 de angelis ,i c4 #ab4 ,z k5n5 de toekom/ niet1 no* de futura cont+5tia1 dan alle5 p] conjecturam1 ,jes4 #da3bb1 #bc4 ,z k5n5 d5 dag des g]i*ts niet1 ,mk4 #ac3ab4 ,en hun k5nis is voor to5em+ vatba>1 ,ef4 #c3aj4 ,da>b mag zek] ook nog gevoegd1 dat de k5nis en ma*t ond] de engel5 ze] v]s*ill5d is4 ,ook te dez5 opzi*te is er v]s*eid5heid en orde4 ,zelfs mag uit de enkele nam51 die 9 de ,s*rift voorkom51 word5 afgeleid1 dat de engel5 niet alle5 9 klass5 ma> ook als p]son5 ond]s*eid5 zn en dat z elk drag5 e5e bzond]e individualiteit1 ook al is de me5+ van sommige s*ola/ici te v]w]p51 dat elke engel e5e bzond]e species vormt1 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #c art4 #b4 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t4 ,,ii #eb4 #g4 ,e9delk zn de engel5 ook da>9 n1 dat z all5 z$elke wez5s zn4 ,dit blkt zo[el uit de go$e engel51 die ,god di55 na*t en dag1 als uit de kwade1 die 9 de wa>heid niet zn /a&e geblev54 ,ov] d5 /atus orig9alis d] engel5 zegt de ,s*rift ze] we9ig4 ,alle5 getuigt z1 dat ,god b het e9de van het s*epp+sw]k alle d+5 zag en ziet1 z w>5 ze] go$1 ,g54 #a3ca4 ,bov5di5 wordt 9 ,joh4 #h3dd1 ,judas #f1 #b ,petr4 #b3d e5 go$e toe/& all] engel5 ond]/eld4 ,en ditzelfde wordt geis*t door het !isme d] ,s*rift1 dat het mani*eisme t5 e55male buit5sluit4 ,jui/ e*t]1 wl de ,s*rift zoo we9ig op5ba>t1 vond v]beeld+ en r$5e]+ hi] ruim spel4 ,augu/9us me5de1 dat de engel5 9 het mom5t zelf van hun s*epp+ g$eeltelk gevall5 en g$eeltelk w>5 /a&e geblev52 aan de laat/5 gaf ,god dus tegelk met hunne natuur de g5ade d] p]sev]antie1 simul eis et cond5s naturam et l>gi5s gratiam1 de civ4 ,,xii #i1 cf4 de corr4 et gr4 c4 #aa n4 #cb4 ,hi]op b]iep de s*ola/iek zi* lat] voor h>e le] van de dona sup]addita ook b de engel54 ,volg5s ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #d art4 #a qu4 #b1 ,halesius1 ,lomb>dus1 ,scotus e4 a4 be/ond5 de engel5 e]/ e5 td lang 9 puris naturalibus en ontv+5 z lat] het auxilium gratiae actualis4 ,?omas e*t] me5de met &]51 dat de ond]s*eid+ van natuur en g5ade sle*ts logis* 0 te v]/aan1 en dat de g5ade1 om /a&e te kunn5 blv51 aan de v]s*ill5de engel5 ook 9 v]s*ill5de mate 0 ges*onk51 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #fb art4 #c4 en #f4 ,met die g5ade toeg]u/1 kond5 de engel5 de hoog/e1 onv]liesb>e zaligheid v]di551 welke be/aat 9 de aans*\w+ ,gods1 ,petavius1 de angelis ,i #af4 ,becanus1 ,!ol4 ,s*ol41 de ang4 c4 #b4 #c4 ,!ol4 ,wirceb4 #ahhj ,,iii #dff sq4 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #bjd sq4 ,oswald1 ,angelologie #ha f4 ,jans51 ,prael4 ,,ii4 #cfa sq4 ,9 d5 locus de hom9e zal de le] van de dona sup]addita onze bzond]e a&a*t vrag54 ,hi] z er alle5 op gewez51 dat z 9 elk geval b de engel5 niet d5 m9/5 grond v9dt 9 de ,s*rift4 ,de ,prote/4 !ologie v]wi]p ze dan ook e5p>ig4 ,z v]g5oegde er zi* m$e1 dat de engel51 die /a&e blev51 9 het go$e w>5 beve/igd4 ,en dit hield z met ,augu/9us en de s*ola/iek va/ teg5ov] ,orig5es1 de pr9c4 ,i #e4 #c4 #d1 en de ,remon/rant51 die d5 wil d] go$e engel5 nog voor v]&]lk hield54 ,ind]daad word5 de go$e engel5 9 de ,h4 ,s*rift ons ook altd voorge/eld als e5e getr\we s*>e1 die onv]&]lk d5 wil des ,he]5 doet4 ,z heet5 engel5 des ,he]51 ,ps4 #ajc3bj1 #ajd3d1 1 #a ,tim4 #e3ba1 1 ,deut4 #cc3c1 ,mt4 #be3ca1 engel5 des li*ts1 ,luk4 #i3bf1 ,hd4 #aj3bb1 #b ,cor4 #aa3ad1 ,op4 #ad3aj4 ,z zi5 dagelks ,gods aangezi*t1 ,mt4 #ah3aj1 word5 ons t5 voorbeeld ge/eld1 ,mt4 #f3aj2 en de geloovig5 zull5 e5maal hun gelk word51 ,luk4 #bj3cf4 #h4 ,9 al deze eig5s*app5 van ges*ap5heid1 gee/elkheid1 r$elkheid en z$elkheid kom5 de engel5 met de m5s*5 ov]e54 ,jui/ omdat 9 de ,s*rift de e5heid d] engel5 op d5 voorgrond tre$t en hun ond]l+e v]s*eid5heid t]ugwkt1 be/aat er geva> om het v]s*il tuss*5 engel en m5s* ov] het ho(d te zi54 ,beid] ov]e5kom/ s*nt het ond]s*eid v]re te ov]treff54 ,beid51 m5s* en engel zn p]soonlke1 r$elke1 z$elke wez5s2 beid5 zn oorspronkelk ges*ap5 9 k5nis1 g]e*tigheid en heiligheid2 beid5 kreg5 he]s*app1 on/]felkheid en zaligheid2 beid5 heet5 9 de ,s*rift zon5 ,gods1 ,job #a3f1 ,luk4 #c3ch4 ,en to* wordt hun ond]s*eid 9 de ,s*rift da>door t5 /r5g/e geh&haafd1 dat wel de m5s* ma> nooit de engel na> ,gods beeld ges*ap5 heet4 ,9 de !ologie is dit ond]s*eid veelsz9s v]wa>loosd4 ,volg5s ,orig5es zn de engel5 en de ziel5 d] m5s*5 van dezelfde species2 de v]e5ig+ d] ziel met het li*aam is e5e /raf voor de zonde en dus eig5lk toevallig4 ,orig5es kwam hi]toe1 omdat h le]de1 dat alle ongelkheid uit het s*epsel 04 ,god s*iep alle d+5 9 d5 beg9ne gelk1 dat is1 ,h s*iep alle5 r$elke wez5s en die alle gelk1 engel5 en ziel54 ,ongelkheid kwam ond] h5 door d5 vren wil2 sommig5 blev5 /aan en kreg5 loon1 &]5 viel5 en kreg5 /raf2 de ziel5 w]d5 bepaald aan li*am5 gebond54 ,heel de /(felke w]eld en al de v]s*eid5heid die 9 ha> aanwezig is1 is er dus door de zonde en door de v]s*ill5de mate van zonde2 z is er niet1 om ,gods go$heid te op5b>5 ma> om de zonde te /raff54 ,deze le] van ,orig5es is nu wel door de k]k v]worp51 en de !ologie heeft het soortelk v]s*il van m5s* en engel va/geh\d51 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ge art4 #g4 ,ma> to* is de g$a*te niet geheel ov]wonn51 dat de engel51 wl alle5 gee/elk1 hoog] /aan dan de m5s*51 en da>om nog me] ( m9/5s ev5veel re*t hebb5 op d5 naam van beelddrag]s ,gods1 ,damasc41 de fide or?4 ,,ii #c4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ic art4 #c4 ,comm5tatores op ,s5t4 ,,ii di/4 #af4 ,oswald1 ,angelologie #be enz4 ,9 de hi]>*ie d] s*epsel5 /aan de engel51 als zuiv] gee/elke wez5s1 het di*t/ b ,god4 ,tu eras et aliud nihil1 unde feci/i coelum et t]ram1 duo qua$am unum prope te1 alt]um prope nihil2 unum quo sup]ior tu esses1 alt]um quo inf]ius nihil esset1 ,aug4 ,conf4 ,,xii #g4 ,non tantum sub/antiam a se long9quam1 scil4 naturam corpoream1 produc]e debuit 7,deus71 v]um etiam prop9quam et haec e/ sub/antia intellectualis et incorporea1 ,bonav4 ,brevil4 ,,ii #f4 ,ma> ook ,lu!rs*5 en ,g]e=me]d5 hebb5 dit ond]s*eid van m5s* en engel te veel uit het oog v]lor5 en de engel5 beelddrag]s ,gods g5oemd1 ,calvn1 ,in/4 ,i #ae1 #c4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,v c4 #aj4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,xii #g4 ,,xiii #ag4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,ix #ahg4 ,moor1 ,,ii #cce4 ,g]h>d1 ,loc4 ,v c4 #d sect4 #e4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #fc4 ,sle*ts enkel5 zooals ,!odoretus1 ,mac>ius1 ,me?odius1 ,t]tull4 adv4 ,m>c4 ,,ii #h en &]5 be/r$5 dit1 ,petavius1 de sex4 di]um opif4 ,,ii c4 #c #d-h4 ,augu/9us zegt uitdrukkelk1 ,deus nulli alii creaturae d$it quod sit ad imag9em suam nisi hom9i1 b ,?omas1 ,i qu4 #ic art4 #c1 cf4 ook ,m>esius1 ,sy/4 ,!ol4 ,v #cg4 ,hoeveel ov]e5kom/ er ook z tuss*5 m5s* en engel1 er is niet m9d] groot v]s*il4 ,er zn wel all]lei trekk5 van het beeld ,gods 9 de engel51 ma> de m5s* is alle5 het beeld ,gods4 ,dat beeld ,gods ligt niet alle5 9 datg5e wat m5s* en engel geme5 hebb51 ma> ev5ze] 9 datg5e wat h5 ond]s*eidt4 ,de voornaam/e punt5 van v]s*il zn deze3 voore]/ is de engel gee/ en als gee/ compleet2 de m5s* da>5teg5 is ziel en li*aam saam2 de ziel zond] het li*aam is onvolkom54 ,de m5s* is dus e5 r$elk ma> ev5ze] e5 z9nelk wez52 door het li*aam is h aan de a>de gebond51 behoort h b de a>de en de a>de b hem4 ,en van die a>de is h ho(d en he]4 ,nadat de engel5 al ges*ap5 w>51 zegt ,god dat h d5 m5s* wil s*epp5 en hem he]s*app wil gev5 ov] de a>de1 ,g54 #a3bf4 ,he]s*app ov] de a>de is wez5lk eig5 aan d5 m5s*1 e5 /uk van het beeld ,gods1 en wordt da>om door ,*ri/us ook aan de zn5 t]uggegev51 die ,h niet alle5 tot pr(et5 en prie/]s ma> ook tot kon+5 maakt4 ,de engel e*t]1 hoe /]k en ma*tig ook1 is di5a> 9 ,gods s*epp+2 ge5 he] d] a>de1 ,hebr4 #a3ad4 ,t5 twe$e zn de engel5 als zuiv] gee/elke wez5s ook ond]l+ niet v]bond5 door b&5 des blo$s4 ,er is ond] h5 ge5 vad] en zoon1 ge5 physis*e sam5hang1 ge5 geme5s*ap des blo$s1 ge5 consangu9itas2 z /aan1 hoe innig ook e?is* v]bond51 to* los naa/ elka>1 zoodat vel5 vall5 kond5 en &]5 to* /a&e blv54 ,9 d5 m5s* is er da>om e5e afs*aduw+ van het ,goddelk wez51 wa>9 ook p]son5 zn1 die niet alle5 door wil en g5eg5heid ma> ook door wez5 en natuur n zn4 ,t5 d]de is er da>om wel e5e m5s*heid1 ma> 9 dez5 z9 ge5 ,engelheit04 ,9 n5 m5s* viel5 all51 ma> ook 9 n5 wordt het m5s*elk gesla*t beh\d54 ,9 de m5s*heid is e5 ,adam en da>om ook e5 ,*ri/us mogelk4 ,de engel5 zn getuig51 de m5s*5 zn voorw]p5 van ,gods he]lk/e dad51 van de w]k5 zn] g5ade4 ,de a>de is het s*\wtooneel van ,gods wond]52 hi] wordt de /rd ge/r$51 hi] de triomf van het ,godsrk behaald1 en de engel5 w5d5 na> de a>de het oog en bege]5 9 te zi5 9 de geheim5 des heils1 ,ef4 #c3aj1 #a ,petr4 #a3ab4 ,t5 vi]de moge de engel de ma*tig] gee/ zn1 de m5s* is to* de rk]e gee/4 ,9 v]/& en ma*t gaat de engel d5 m5s* v] te bov54 ,ma> door de wond]ba> rke relatin1 wa>9 de m5s* tot ,god1 de w]eld en de m5s*heid /aat1 is h diep] van ziel en rk] van gemo$4 ,de v]h\d+51 die het gesla*ts- en famielielev51 het lev5 9 gez91 /aat en maats*app1 het lev5 voor arbeid1 kun/ en wet5s*ap m$ebr5gt1 mak5 i$] m5s* tot e5e w]eld 9 het kle91 welke 9 veelzdigheid1 9 diepte1 9 rkdom de p]soonlkheid d] engel5 v]re ov]treft4 ,da>om zn ook de rk/e en he]lk/e deugd5 ,gods alle5 voor d5 m5s* k5ba> en g5ietba>4 ,engel5 ond]v9d5 zne ma*t1 w%eid1 go$heid1 heiligheid1 maje/eit2 ma> de diept5 van ,gods eeuwige ontf]m+5 ontsluit5 zi* alle5 voor d5 m5s*4 ,9 d5 m5s* ( bet] nog 9 de m5s*heid wordt da>om alle5 op creatuurlke wze het volle beeld ,gods ontv\wd4 ,t5 slotte z hi] nog aan toegevoegd1 dat de engel5 dus ook 9 e5e gans* &]e v]h\d+ tot ,*ri/us /aan dan de m5s*54 ,dat er e5e relatie be/aat tuss*5 ,*ri/us en de engel51 is ontwfelba>4 ,voore]/ le]5 to* v]s*ill5de ,s*riftplaats51 dat alle d+51 ,ps4 #cc3f1 ,spr4 #h3bbv41 ,joh4 #a3c1 #a ,cor4 #h3f1 ,ef4 #c3i1 ,hebr4 #a3b en met "n ook de engel51 ,col4 #a3af door d5 ,zoon zn ges*ap51 en alzoo is ,h de ,m$iator unionis van al het ges*ap5e4 ,ma> 9 de twe$e plaats bevatt5 ,ef4 #a3aj en ,col4 #a3ai1 #bj de diepe g$a*te1 dat alle d+5 ook 9 relatie /aan tot ,*ri/us als ,middela> d] v]zo5+4 ,god heeft nl4 alle d+5 door ,*ri/us tot zi*zelv5 v]zo5d en v]gad]t ze alle ond] ,hem als het ,ho(d4 ,de relatie be/aat nu wel niet da>91 gelk vel5 geme5d hebb51 dat ,*ri/us voor de go$e engel5 de gratia en de gloria v]worv5 heeft1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,,ii #bfb sq4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,,xxxi c4 #d #db en lat] b de le] d] voldo5+2 no* ook1 zooals &]5 oordeeld51 da>91 dat de engel5 membra ecclesiae z\d5 kunn5 heet51 cf4 ,g]h>d1 ,loci ,!ol4 ,,xxii c4 #f sect4 #i4 ,ma> ze is to* hi]9 geleg51 dat alle d+51 die door de zonde v]/oord en uite5geslag5 zn1 w$] 9 ,*ri/us ond]l+ v]zo5d1 9 hunne oorspronkelke v]h\d+ h]/eld1 en ond] ,hem als het ,ho(d be5v]gad]d word54 ,*ri/us is alzoo wel ,he] en ,ho(d1 niet ,v]zo5] en ,beh\d] d] engel54 ,alle d+5 zn door ,hem ges*ap51 en da>om zn ze ook tot ,hem ges*ap51 opdat ,h ze v]zo5d en h]/eld w$]geve aan d5 ,vad]4 ,ma> m5s*5 alle5 vorm5 de geme5te van ,*ri/us2 z alle5 is zne bruid1 de tempel des ,h4 ,gee/es1 de won+ ,gods4 #i4 ,met deze natuur d] engel5 komt hun di5/ en w]kzaamheid ov]e54 ,duidelk maakt de ,s*rift da>b ond]s*eid tuss*5 e5 buit5gewon5 en e5 gewon5 di5/ d] engel54 ,de buit5gewone di5/ neemt e]/ e5 aanvang na d5 val1 en is noodzakelk geword5 door de zonde4 ,h is e5 belangrk elem5t 9 de bzond]e op5b>+4 ,w zi5 de engel5 het e]/ optr$5 tot bewak+ van d5 h(1 ,g54 #c3bd1 ma> dan v]s*n5 ze en br5g5 op5b>+5 ov]1 tr$5 zeg55d ( /raff5d op 9 de ges*i$5is d] a>tsvad]s en d] pr(et51 en door heel het ,o4 ,te/4 he54 ,z v]s*n5 aan ,abraham1 ,g54 #ah1 ,lot1 ,g54 #ai1 ,jakob1 ,g54 #bh3ab1 #cb3a2 z di55 b de wetgev+1 ,hebr4 #b3b1 ,gal4 #c3ai1 ,hd4 #g3ec2 z nem5 deel 9 d5 /rd van ,israel1 #b ,kon4 #ai3ce1 ,dan4 #aj vs4 #ac1 #bj2 z v]kondig5 ,gods raad aan ,elia en ,eliza1 aan ,eze*iel1 ,daniel en ,za*>ia4 ,als om te we]legg51 dat ze ge5 ov]blfsels uit het poly!isme zn en niet tot e5 praehi/oris* tdp]k behoor51 neemt hun buit5gewone di5/ 9 de dag5 des ,n4 ,t4 nog toe4 ,z kom5 voor b de geboorte van ,jezus1 ,luk4 #a3ac1 #cj1 #b3aj1 b zne v]zoek+1 ,mt4 #d3aa1 v]gezell5 hem g$ur5de heel zn a>ds*e lev51 ,joh4 #a3eb1 en v]s*n5 vooral b zn ld51 ,luk4 #bb3dc1 op/&+1 ,mt4 #bh en hemelva>t1 ,hd4 #a3aj4 ,da>na tr$5 z nog enkele mal5 op 9 de ges*i$5is d] apo/el51 ,hd4 #e3ai1 #ab3g1 #ac1 #h3bf1 #bg3bc1 ,op4 #a3a1 om dan d5 buit5gewon5 di5/ te /ak5 en e]/ we] op te tr$5 b de w$]kom/ van ,*ri/us1 ,mt4 #af3bg1 #be3ca1 ,mk4 #h3ch1 ,luk4 #i3bf1 #b ,!ss4 #a3g1 ,judas #ad1 ,op5b4 #e3b enz41 wa>b z /rd vo]5 teg5 ,gods v&51 ,op4 #ab3g1 #a ,!ss4 #d3af1 ,judas #i1 de uitv]kor55 v]zamel51 ,mt4 #bd3ca1 en de goddelooz5 9 het vuur w]p51 ,mt4 #ac3da1 #di4 ,de buit5gewone di5/ d] engel5 be/aat dus da>91 dat z de heilsges*i$5is 9 ha> ke]punt5 begeleid54 ,z br5g5 dat heil niet zelv5 tot /&1 ma> z nem5 to* deel aan de hi/orie van dat heil4 ,z br5g5 op5b>+5 ov]1 bes*]m5 ,gods volk1 be/rd5 zne v&51 en do5 all]lei di5/ 9 het rk ,gods4 ,altd zn ze da>b w]kzaam op het t]re9 d] geme5te2 ook wa> ze ma*t krg5 ov] de natuurkra*t51 ,op4 #ad3ah1 #af3e1 ( 9 de lotgevall5 d] volk5 +rp51 ges*i$t dit 9 het belang d] geme5te4 ,da>b v]dr+5 z nooit de s\v]e9iteit ,gods1 no* ook zn ze bemiddela>s d] geme5s*ap ,gods met d5 m5s*4 ,ma> z zn g$i5/ige gee/5 9 het belang van h51 die de zaligheid berv5 zull54 ,z di55 ,god 9 het rk d] g5ade1 niet 9 dat d] natuur4 ,deze buit5gewone di5/ is da>om vanzelf ook opgeh\d5 met de voltooi+ d] op5b>+4 ,t]wl z vroeg] telk5s bzond]e op5b>+5 hadd5 ov] te br5g5 en tot de a>de n$]daald51 zn ze nu veele] ons t5 voorbeeld en klimm5 w tot h5 op4 ,zoolang de bzond]e op5b>+ nog niet 0 voltooid1 nad]de de hemel de a>de en daalde ,gods ,zoon tot ons n$]4 ,nu is ,*ri/us v]s*551 en het woord ,gods is volkom5 tot ons gesprok54 ,zoo zi5 de engel5 dan na> de a>de he51 om van de geme5te te le]5 de veelvuldige w%eid ,gods4 ,wat z\d5 engel5 ons nog gev5 kunn51 nu ,god zelf zn eig5 ,zoon ons s*onk8 ,ma> de ,s*rift spreekt ook nog van e5 gewon5 di5/ d] engel54 ,all]e]/ behoort da>toe dat z ,god lov5 dag en na*t1 ,job #ch3g1 ,jes4 #f1 ,ps4 #ajc3bj1 #adh3b1 ,op4 #e3aa2 en de ,s*rift geeft d5 indruk1 dat ze dat do5 9 hoorb>e klank51 al is het ook1 dat w van het sprek5 en z+5 d] engel5 ons ge5 voor/ell+ kunn5 mak54 ,ma> tot di5 gewon5 di5/ behoort ook1 dat z zi* v]heug5 ov] de beke]+ van d5 zonda>1 ,luk4 #ae3aj1 wak5 ov] de geloovig51 ,ps4 #cd3h1 #ia3aa1 de kle95 bes*]m51 ,mt4 #ah3aj1 9 de geme5te teg5woordig zn1 #a ,cor4 #aa3aj1 #a ,tim4 #e3ba1 ha> volg5 op h>e gang5 door de ges*i$5is1 ,ef4 #c3aj1 door ha> zi* lat5 ond]wz51 ,ef4 #c3aj1 #a ,petr4 #a3ab en de geloovig5 drag5 9 ,abrahams s*oot1 ,luk4 #af3bb4 ,z zn alzoo w]kzaam coram ,deo consi/5do1 hom9ibus piis assi/5do1 atque diabolis et hom9ibus malis resi/5do1 ,hollaz1 p4 #cij4 ,de ,s*rift blft doorgaans b deze algeme5e bes*rv+ van d5 gewon5 di5/ d] engel5 /aan en daalt niet 9 bzond]h$5 af4 ,ma> de !ologie heeft zi* da>m$e niet tevr$5 ge/eld2 ze heeft di5 op all]lei wze gespecialise]d4 ,vooral ges*i$de dit 9 de le] d] bes*]m5gel54 ,de ,griek5 en ,rome95 hadd5 iets d]gelk 9 hunne en g5ii2 niet alle5 s*reef m5 aan i$]5 m5s* e5 go$5 en e5 kwad5 g5ius toe1 ma> m5 _h ook g5in van huiz51 familin1 g5oots*app51 /$51 l&51 volk51 van a>de1 zee1 w]eld enz4 ,de ,jod5 nam5 zev5tig volk5-engel5 aan met b]oep op ,deut4 #cb3h en ,dan4 #aj3ac1 en gav5 voorts aan elk5 ,israliet e5 engel tot geleide1 ,web]1 ,sy/em #afa f4 ,de *ri/elke !ologie nam dit spo$ig ov]4 ,de ,pa/or van ,h]mas1 ,m&4 ,,vi #b k5t aan i$]5 m5s* twee engel5 toe1 en /elde voorts ook heel de s*epp+ en d5 gans*5 b\w d] k]k ond] de ho$e d] engel51 ,vis4 ,,iii #d4 ,met voorliefde w]d deze le] d] bes*]m5gel5 ontwikkeld door ,orig5es4 ,soms heeft i$] m5s* b hem e5 go$5 en e5 kwad5 engel2 soms voegt h er aan toe1 dat alle5 de go$e engel5 van de g$oopte ,*ri/55 het aangezi*t ,gods zi52 ( ook zegt h1 dat alle5 de ,*ri/55 en de deugdzam5 e5 bes*]m5gel hebb51 en dat ze al na> gelang van hun v]di5/e e5 lag]5 ( hoog]5 engel tot leidsman ontvang54 ,ma> voorts neemt h ook bzond]e engel5 aan voor k]k51 l&51 volk51 voor kun/5 en wet5s*app51 voor plant5 en di]52 zoo is ,raphael de engel d] g5ez+1 ,gabriel van d5 oorlog1 ,mi*ael van het geb$ enz41 cf4 de pr9c4 ,i #h4 ,,iii #c4 c4 ,cels4 ,v #bi4 ,,viii #ca enz4 ,en zoo le]d5 zakelk alle k]kvad]s1 al 0 er v]s*il ov]1 ( alle m5s*5 dan wel alle5 de ,*ri/55 e5 bes*]m5gel hadd52 ( i$] m5s* alle5 e5 go$5 ( ook e5 kwad5 engel _h2 wanne] de bes*]m5gel aan d5 m5s* ges*onk5 w]d1 b de geboorte ( b d5 doop1 en wanne] h van hem g5om5 w]d1 b het b]eik5 d] volmaak!id ( e]/ b d5 dood4 ,b all5 /ond ook va/1 dat er niet alle5 bes*]m5gel5 d] m5s*5 zn ma> ook van l&51 volk51 k]k51 dioces51 prov9cin enz41 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bdd4 ,lat] w]d deze bes*]m+ d] engel5 t5 deele bep]kt en t5 deele nog uitgebreid4 ,bep]kt1 9 zoov] sommig5 op het voetspoor van ,pseudodionysius1 de coel4 hi]4 c4 #ac le]d51 dat de drie ho(dklass5 d] engel51 *]ubim1 s]afim en tron51 ,god alle5 di5d5 9 d5 hemel1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #aab4 ,uitgebreid1 inzoov] de s*ola/iek heel de voorzi5igheid ,gods 9 natuur en ges*i$5is1 inzond]heid 9 de beweg+ d] /]r51 door engel5 bemiddeld da*t1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gj art4 #c4 qu4 #aaj art4 #a4 ,s4 c4 ,g5t4 ,,iii #gh sq4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ad p4 #a art4 #c qu4 #b4 ,bes*]m5gel5 van m5s*5 word5 door de ,rooms*e !olog5 algeme5 aang5om5 en word5 ook 9 d5 ,cate*4 ,rom4 ,,iv c4 #i qu4 #d en #e erk5d4 ,ma> ov]ig5s is er ov] al de bov5g5oemde punt5 ond] h5 groot v]s*il van gevoel51 cf4 ,petavius1 de ang4 ,,ii c4 #f-h4 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 tract4 ,,iii de angelis c4 #f4 ,!ol4 ,wirceb4 ,p>is4 #ahhj ,,iii #dhj4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,iii #baj4 ,oswald1 ,angelologie #abj f4 enz4 ,dezelfde le] v9d5 w b ,lu!r1 cf4 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #cde2 ma> de ,lu!rs*e !olog5 w>5 mee/ voorzi*tig]1 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,v cap4 #d sect4 #ae4 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 pol4 ,i #dej4 ,hollaz1 ,sy/4 !ol4 p4 #cij4 ,calvn v]wi]p de angeli tutel>es1 ,in/4 ,i #ad1 #g4 ,comm4 op ,ps4 #ia1 ,mt4 #ah3aj en de mee/e ,g]ef4 volgd5 hem1 zie vooral ,voetius1 ,disp4 ,i #hig sq42 sle*ts enkel5 nam5 bes*]m5gel5 van m5s*5 aan1 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #adb sq4 ,bucanus1 ,in/4 !ol4 ,,vi #bh4 ,maccovius1 ,loci ,comm4 p4 #cid4 ,rivetus1 ,al/$1 ,vossius1 ook ,hugo ,grotius op ,mt4 #ah3aj1 cf4 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #aee4 ,m4 ,vitr+a ,,ii #aag4 ,9 d5 nieuw]5 td heeft de le] d] bes*]m5gel5 we] /eun gevond5 b ,hahn1 ,weiss1 ,bibl4 ,!ol4 des ,n4 ,t4 #eid4 ,ebr>d1 ,dogm4 #bci4 ,vilm>1 ,dogm4 ,i #caj4 ,m>t5s51 ,dogm4 #fi e4 a4 ,voorts w]d de gewone di5/ d] engel5 ook nog da>9 nad] bepaald1 dat z met hunne voorb$e voor de geloovig5 op a>de t5 go$e w]kzaam w>5 9 d5 hemel4 ,ook dit w]d re$s door de ,jod51 en ook door ,philo gele]d1 en dan door ,orig5es1 c4 ,cels ,,viii #fd en de k]kvad]s ov]g5om5 en 9 de ,rooms*e symbol5 va/ge/eld1 ,cate*4 ,rom4 ,,iii c4 #b qu4 #e n4 #b4 ,ook de ,lu!rs*e beld5iss*rift5 sprek5 nog van deze voorb$e1 ,apol4 ,conf4 art4 #ba4 ,art4 ,smalc4 ,,ii #b1 en ev5zoo de ,lu?4 dogmatici1 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #cbd4 ,da>5teg5 w]d ze door de ,g]e=me]d5 e5p>ig v]worp54 ,voor dez5 special5 di5/ van bes*]m+ en voorb$e b]oept m5 zi* op enkele plaats5 d] ,s*rift1 vooral ,deut4 #cb3h1 ,dan4 #aj3ac1 #bj1 ,mt4 #ah3aj1 ,op4 #a3bj1 #b3a enz41 ,job #cc3bc1 ,za*4 #a3ab1 ,luk4 #ae3g1 ,op4 #ah3c1 en vooral ook op ,tobias #ab3ab-ae4 ,op zi*zelve is deze le] van de bes*]m+ en van de voorb$e d] engel5 niet v]w]pelk4 ,dat ,god ev5als 9 de bzond]e1 zoo ook 9 de algeme5e op5b>+ zi* dikw]f ( zelfs g]egeld van engel5 b$i5t1 is op zi*zelf niet onmogelk2 en ev5m9 is het ong]md1 dat de engel5 voor de m5s*5 hunne geb$5 opz5d5 tot ,god1 da> z to* belang /ell5 9 hun lot en de gang5 van het kon9krk ,gods 9 de ges*i$5is d] m5s*heid nagaan4 ,ma>1 hoe we9ig er op zi*zelf teg5 9 te br5g5 z1 de ,s*rift neemt 9 betrekk+ tot bes*]m+ en voorb$e d] engel5 e5e sob]heid 9 a*t1 welke ons t5 regel moet zn4 ,9 ,deut4 #cb3h lez5 we1 dat ,god b de s*eid+ d] volk5 re$s g$a*t heeft aan zn volk ,israel en hunne won+ bepaalde 1 na> het getal d] k9d]5 ,israels1 d4 i4 zoo1 dat ,israel na> zn getal e5e g5oegzame erve ontv+4 ,de ,,lxx heeft e*t] deze woord5 v]taald door en gaf da>door aanleid+ tot de le] d] volk55gel54 ,de oorspronkelke tek/ le]t hi] e*t] niets van en valt dus als bewsplaats geheel weg4 ,iets &]s is het met ,daniel #aj3ac1 #bj4 ,da> wordt gezegd1 dat de 9 vs4 #e aan ,daniel v]s*n5de ge/alte /ond teg5ov] d5 vor/ van ,p]zie en1 geholp5 door ,mi*ael1 die e5 d] e]/e vor/5 vs4 #ac1 de groote vor/ voor de k9d]5 ,israels #ab3a1 #aj3ba g5oemd wordt1 di5 vor/ van ,p]zie v]dreef en b de kon+5 van ,p]zie zne plaats innam4 ,calvn en de ,g]ef4 da*t5 b di5 vor/ van ,p]zie gewoonlk aan de ,p]zis*e kon+54 ,ma> het s*nt1 dat ond] di5 vor/ to* iets &]s1 nl4 de bes*]mgee/ van ,p]zie moet word5 v]/aan4 ,want voore]/ is er ge5 twfel aan1 ( ,israel heeft zulk e5 bes*]m5gel 9 ,mi*ael1 die zn vor/ heet1 #aj3ac1 #ba1 #ab3a2 t5 twe$e word5 de kon+5 van ,p]zie 9 #aj3ac duidelk van di5 vor/ ond]s*eid52 en t5 d]de eis*t de analogie1 dat de gee/elke ma*t aan de e5e zde /rd vo]t teg5 e5e gee/elke ma*t aan d5 &]5 kant4 ,het boek ,daniel geeft ons dus w]kelk de voor/ell+1 dat de /rd tuss*5 het rk ,gods en de kon9krk5 d] w]eld niet alle5 hi] op a>de ma> ook 9 het rk d] gee/5 tuss*5 de engel5 ge/r$5 wordt4 ,me] mag en kan er niet uit word5 afgeleid4 ,er ligt vol/rekt niet 91 dat elk l& en volk zn eig5 engel heeft4 ,ma> b d5 geweldig5 kamp1 die er tuss*5 ,israel en ,p]zie1 dat is hi] wez5lk tuss*5 't rk ,gods en dat van ,satan ge/r$5 wordt1 tr$5 er aan we]szde engel5 op1 die deelnem5 aan d5 kamp en de volk5 ond]/eun54 ,nog veel m9d] kan uit ,op4 #a3bj enz4 word5 afgeleid1 dat i$]e geme5te ha> engel heeft1 want ond] de 1 d] zev5 geme5t5 zn niets &]s dan h>e le]>5 te v]/aan2 ze word5 to* geheel bes*\wd als repres5tant5 d] geme5t52 het zn hunne w]k51 die geprez5 ( gelaakt word52 aan h5 word5 de briev5 ges*rev54 ,d5 mee/5 /eun v9dt de le] d] bes*]m5gel5 9 ,mt4 #ah3aj1 welke tek/ ongetwfeld inh\dt1 dat e5e bepaalde klasse d] engel5 bela/ is met de bes*]m+ d] kle951 ma> wa> to* 9 het m9/ niet /aat1 dat aan elk5 uitv]kor5e e5 engel is toegevoegd4 ,dit wordt alle5 gevond5 9 het apocriefe boek ,tobias4 ,ma> da>m$e v]raadt deze le] d] bes*]m5gel5 ook h>5 oorsprong4 ,z is wez5lk van heid5s*e afkom/4 ,z leidt bov5di5 tot all]lei spitsvondige vrag5 en dele kwe/in4 ,z weet niet1 ( aan i$]5 m5s* b4 v4 zelfs nog aan d5 anti*ri/1 gelk ,?omas me5de1 ,i qu4 #aac art4 #d1 ( alle5 aan de uitv]kor55 e5 engel wordt toegevoegd1 ( alle5 e5 go$e ( ook e5 kwade engel all5 v]gezelt1 wanne] h aan iem& ges*onk5 en van hem g5om5 wordt1 wat zn di5/ is enz4 ,da>om mog5 w niet v]d] gaan1 dan dat aan bepaalde klass5 d] engel5 ook de beh>tig+ van bepaalde belang5 op a>de is opg$rag54 ,en ev5zoo is het met de voorb$e d] engel52 ze wordt gele]d 9 ,tobias #ab3af1 ma> komt 9 de ,s*rift niet voor4 ,9 ,job #cc3bc is van d5 ,angelus increatus sprake4 ,luk4 #ae3g le]t wel1 dat de engel5 zi* ov] de beke]+ e5s zonda>s v]heug5 en ond]/elt dus ook wel1 dat z die w5s*51 ma> spreekt to* van ge5 voorb$e 9 eig5lk5 z94 ,en 9 ,op4 #h3c ontvangt e5 engel wel e5 wi]ookvat met reukw]k1 om de 9 zi*zelf zondige geb$5 d] heilig5 liefelk en aang5aam te mak5 voor d5 ,he]e2 ma> van voorb$e wordt ook hi] met ge5 woord meld+ gemaakt4 ,de engel is e5v\dig di5a>1 h ri*t het alta> niet op1 h b]eidt het reukw]k zelf niet ma> ontvangt het1 en laat alle5 de geb$5 met dat reukw]k op/g5 tot ,god4 ,h v]ri*t e5 d]gelk5 di5/ als de s]afim 9 ,jes4 #f3f1 #g4 #aj4 ,deze le] d] bes*]m5gel5 en van hunne voorb$e heeft e9delk ook dit nadeel gehad1 dat ze 9 de practk spo$ig tot e5e v]e]+ en aanbidd+ d] engel5 heeft geleid4 ,col4 #b vs4 #ah le]t1 dat zulk e5e re$s 9 d5 apo/olis*5 td voorkwam4 ,!odoretus m]kt 9 zn comm5ta> b die plaats op1 dat zulk e5 di5/ d] engel5 9 zn td nog 9 ,phrygie be/ond en dat de synode te ,laodicea de v]e]+ d] engel5 v]bod5 _h1 opdat ,god niet v]lat5 w]d1 ,s*wane1 ,d4 ,g4 ,,ii #bde4 ,vele k]kvad]s wa>s*uw5 teg5 v]e]+ en aanbidd+ d] engel51 ,ir54 adv4 ha]4 ,,ii #cb4 ,orig4 c4 ,cels4 ,v #d1 #e4 ,,viii #ac4 ,a?anasius1 c4 ,ar4 ,,ii #bc4 ,augu/9us1 de v]a relig4 #ee4 ,conf4 ,x #db4 de civ4 ,,viii #be enz4 ,de ov]tuig+ is nog algeme51 dat ,god alle5 aangeb$5 mag word51 en dat aan de engel5 alle5 e5e burg]lke e] toekomt4 ,honoramus eos c>itate1 non s]vitute1 ,aug4 de v]a relig4 #ee4 ,ze zn potius imit&i quam invoc&i1 de civ4 ,x #bf4 ,en nog ,gregorius de ,groote zegt 9 zne uitlegg+ op het ,hoogli$ cap4 #h1 dat1 s$]t ,*ri/us op a>de gekom5 is1 ab ipsis etiam angelis ecclesia honoratur2 ond] het ,o4 ,t4 bad ,jozua wel d5 engel aan1 ,jos4 #e3ai1 ma> 9 het ,n4 ,t4 w/ de engel de aanbidd+ van ,johannes af1 ,op4 #bb3i4 ,ma> to* bewz5 deze wa>s*uw+5 jui/1 dat 9 de practk de gr5z5 tuss*5 de aanbidd+ ,gods en d5 e]bi$ aan de engel5 w]d5 uitgewis*t4 ,duidelk wordt de aanroep+ d] engel5 het e]/ uitgesprok5 door ,ambrosius1 de viduis1 cap4 #i #ee1 wa> h o4 a4 zegt3 obsecr&i sunt angeli1 qui nobis ad praesidium dati sunt4 ,re$s ,eusebius maakte de ond]s*eid+ tuss*5 het 1 dat teg5ov] de engel5 ons pa/1 en het 1 dat ,gode alle5 toekomt1 ,praep4 ,ev4 ,,vii #ae1 en zakelk v9d5 we deze ook al b ,orig4 c4 ,cels4 ,,viii #ac4 #eg4 ,augu/9us nam ze ov]1 jui/ om de godsdi5/ige v]e]+ d] engel5 te voorkom51 de civ4 ,v #ae4 ,,vii #cb4 ,x #a4 ,ma> weldra w]d die ond]s*eid+ gebezigd1 om de aanroep+ d] engel5 te wettig54 ,zoo re$s op het concilie van ,nicea #ghg en dan voorts b de s*ola/ici1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,iii di/4 #i4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,,ii #b qu4 #ajc art4 #c4 ,tr5te noemde de aanroep+ go$ en nuttig1 sess4 #be2 de ,cate*4 ,rom4 ,,iii cap4 #b qu4 #d n4 #c grondde ze da>op1 dat de engel5 /e$s ,gods aangezi*t zi5 en het patroc9ium salutis no/rae hebb5 op zi* g5om52 het ,brevi>ium ,romanum nam ook geb$5 op 9 fe/o angelorum en de ,rooms*e dogmatici v]d$ig5 ha> e5p>ig1 ,bell>m9us1 de sanct4 beatit4 ,i c4 #aa-bj4 ,petavius1 de angelis ,,ii c4 #i en #aj1 hoewel ze ha> gewoonlk lat] b d5 cultus sanctorum beh&el54 ,lu!rs*5 en ,g]e=me]d5 en s*i] alle ,prote/ant5 /ond5 e*t] /]k1 als ze deze godsdi5/ige v]e]+ d] engel51 ev5als ook die d] heilig5 v]wi]p51 ,lu!r1 b ,k/l91 ,l4 ,!ol4 ,,ii #bc f4 ,zw+li1 ,op4 ,i #bfh sq4 #bhj sq4 ,,iii #ace sq4 enz4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ad1 #aj-ab1 cf4 ,,iii #bj1 #bj-bd4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,xxvi #cgj-dhj1 ov] de engel5 vooral #dbg4 ,qu5/$t ,i #dhf sq4 ,turret9us1 ,?4 ,el4 ,,vii qu4 #i4 ,id4 ,de necess>ia secessione no/ra ab ecclesia ,romana1 ,g5evae #afib1 disp4 #b-d de idololatria ,romana p4 #cc-aji4 ,want voore]/ is er ge5 enkel voorbeeld van 9 de ,s*rift2 wel b]oep5 de ,rooms*5 zi* op enkele plaats5 des ,o4 ,te/4 zooals ,g54 #ah3b1 #cb3bd1 #dh3af1 ,ex4 #bc3bj1 ,num4 #bb3ca1 ,jos4 #e vs4 #ad1 ,ri*t4 #ac3ag1 ma> hi] is ov]al niet van e5 ges*ap5 engel ma> van d5 ,malak ,ihvh sprake1 en 9 het ,n4 ,t4 is er zelfs ge5 s*n van e5ig bews te v9d54 ,ma> dat niet alle52 de engel5v]e]+ is niet alle5 zond] voors*rift en zond] voorbeeld 9 de ,s*rift1 zoodat ,rome met e5ig5 s*n van grond z\ kunn5 bew]51 dat de v]e]+ van engel5 en heilig5 9 de ,s*rift niet v]bod5 en dus toegelat5 is1 en da>om ook feitelk ha> niet oplegt en gebi$t1 ma> alle5 v]oorlo(t en nuttig rek5t1 ,jans5 ,prael4 !ol4 ,,iii #ajjh2 ze wordt er ook positief 9 v]bod51 ,deut4 #f3ac1 #aj3bj1 ,mt4 #d3aj1 ,col4 #b3ah1 #ai1 ,op4 #ai3aj1 #bb3i4 ,godsdi5/ige e] mag na> de ,s*rift alle5 aan ,god bewez5 word5 en komt aan ge5 s*epsel toe4 ,de ,rooms*5 hebb5 dit niet geheel durv5 ontk5n51 ma> to* met de ond]s*eid+ van latria en dulia de v]e]+ d] engel5 zoek5 te re*tva>dig54 ,nu is dit b ,rome ge5 ond]s*eid tuss*5 godsdi5/ige en burg]lke e]1 hetge5 te billk5 z\ zn2 ne51 de v]e]+ van engel5 en heilig51 draagt b ,rome wel t]dege e5 godsdi5/ig k>akt]1 z het ook dat deze relatief is4 ,de dulia is e5 cultus religiosus4 ,ma> zoo v]/aan1 wordt ze n door de ,s*rift n door de practk v]oordeeld4 ,de ,s*rift k5t ge5 tweerlei godsdi5/ige v]e]+1 e5e lag]e en e5e hoog]e4 ,de ,rooms*5 gev5 dan ook toe1 dat latria en dulia vol/rekt niet 9 de ,s*rift zoo ond]s*eid5 word5 als z do51 en dat ze ook etymologis* da>toe ge5 grond gev54 ,het hebr4 is nu e5s door 1 dan door v]taald1 cf4 ,deut #f3ac en #a ,sam4 #g3c1 #a ,sam4 #ab3bj en ,deut4 #aj3ab2 aan ,israel wordt zo[el het als het van &]e god5 v]bod51 ,ex4 #bj3e1 ,j]4 #bb3i4 ,ev5zoo wordt het hebr4 door beide grieks*e woord5 ov]gezet1 ,ez4 #bj3cb1 ,jes4 #ef3f4 ,me]mal5 wordt van ,god gebruikt1 ,mt4 #f3bd1 ,rom4 #g3f1 #ad3ah1 #af3ah1 ,gal4 #d3i1 ,ef4 #f3g1 ,col4 #c3bd1 #a ,!ss4 #a3i en wordt ook wel gebezigd van di5/ jeg5s m5s*54 ,no* etymologis* no* ,s*riftuurlk zn de beide woord5 zoo ond]s*eid51 als ,rome dit le]t4 ,heel het ond]s*eid is willekeurig4 ,tr\w5s1 het mono!isme br5gt m$e1 dat er ma> ne godsdi5/ige v]e]+ is en kan zn2 alle v]e]+ van s*epsel5 is f alle5 burg]lk f ze doet aan het mono!isme tekort en s*rft aan s*epsel5 e5 ,goddelk k>akt] toe4 ,de praktk le]t dit ook t5 duidelk/e4 ,al zegt m5 telk5s1 dat engel5 en heilig5 sle*ts middela>s zn1 dat z niet zelv5 re*t/reeks ma> ,god 9 h5 wordt aang]oep51 dat ,gods e] door hunne aanroep+ niet v]m9d]d ma> v]me]d]d wordt2 het doet alles feitelk niets t] zake1 de erv>+ toont ma> al te duidelk1 dat de ,rooms*e ,*ri/5 op s*epsel5 zn v]tr\w5 /elt4 ,bov5di51 al w>e de ond]s*eid+ op zi* zelve jui/1 z z\ to* de godsdi5/ige v]e]+ d] engel5 niet kunn5 re*tva>dig54 ,want indi5 deze r$5e]+ t] v]d$ig+ g5oegzaam w>e1 z\ ge5 afgod] en ge5 beeld5di5/ me] te v]oordeel5 zn4 ,de ,heid551 di]5 en beeld5 aanbidd5d1 wi/5 ze] go$1 dat deze niet de god5 zelv5 w>51 ,rom4 #a3bc4 ,de ,jod5 hield5 het g\d5 kalf niet voor ,jahveh zelf1 ,ex4 #cb3d1 #a ,kon4 #ab3bh4 ,satan1 ,*ri/us v]zoek5de1 eis*te vol/rekt niet1 dat deze hem voor ,god z\ h\d51 ,mt4 #d3i4 ,en ,johannes da*t ge5sz9s1 dat de engel1 die hem v]s*e51 ,god 01 ,op4 #ai3aj4 ,en to* antwoordt ,jezus3 d5 ,he] uw5 ,god zult g aanbidd5 en ,hem alle5 di554 ,dit alle5 is exclusief1 ev5als de e5ige ,middela> ,*ri/us ,jezus alle &]e engel5 ( m5s*5 als middela>s uitsluit4 ,ma> dit is het jui/1 wat door ,rome ontk5d wordt4 ,ev5als ,mt4 #ai3ag1 #bc3h1 ,joh4 #i3e1 #a ,tim4 #b3e1 #f3af enz4 niet uitsluit51 dat ook m5s*5 go$1 mee/]1 li*t1 middela>1 on/]felk kunn5 heet51 zoo bew/ ook volg5s ,rome ,mt4 #d vs4 #aj niet1 dat ,god alle5 mag word5 aangeb$54 ,de engel5 en heilig5 zn n4l4 volg5s ,rome de ,goddelke natuur zelve deela*tig2 de dona sup]naturalia zn wel ges*onk51 afgeleid ma> zn van dezelfde natuur als het ,goddelke wez5 zelf4 ,en da>9 ligt b ,rome de diep/e grond van de aanbidd+ d] heilig5 en engel54 ,god deelt 9 de ju/itia sup]naturalis zi*zelf1 zn eig5 wez5 aan s*epsel5 mee2 en da>om mog5 deze ook op godsdi5/ige wze word5 v]e]d4 ,en de eig5lke g$a*te van ,rome is deze3 tot esse species adorationis1 quot sunt species excell5tiae1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #ajc art4 #c4 ,bell>m9us1 de sanct4 beatit4 ,i c4 #ab4 ,petavius1 de angelis ,,ii c4 #aj4 ,jans51 ,praet4 ,!ol4 ,,iii #ajag4 ,mhl] ,symb4 #eb4 #ec4 ,door de v]w]p+ van de godsdi5/ige v]e]+ d] engel5 heeft het ,prote/antisme erk5d1 dat de engel5 ge5 onontbe]lk elem5t zn 9 het religieuse lev5 d] ,*ri/554 ,z zn de bew]k]s niet van ons heil1 de grond niet van ons v]tr\w51 het voorw]p niet van onze v]e]+2 niet met h51 ma> met ,god /aan w 9 geme5s*ap2 zelfs v]s*n5 z ons ?ans niet me] en heeft alle bzond]e op5b>+ door engel5 opgeh\d54 ,de engel5 kunn5 en mog5 9 de ,prot4 k]k5 en confessies niet die plaats innem51 welke 9 de ,rooms*e hun is aangewez54 ,ma> to* is da>mee niet alle beteek5is van de w]eld d] engel5 voor de religie ontk5d4 ,deze ligt all]e]/ da>91 dat ,god zi* b zne w]k5 op het t]re9 d] g5ade van d5 di5/ van engel5 gebruik5 wil4 ,de engel5 zn van buit5gewone beteek5is voor het rk ,gods en zne ges*i$5is2 op alle ke]punt5 ontmoet5 w ze2 z zn bemiddela>s d] op/&+1 getuig5 van ,gods groote dad54 ,hun beteek5is is veelme] van objectiev5 dan van subjectiev5 a>d4 ,van geme5s*ap met de w]eld d] engel5 wet5 we 9 onze religieuse erv>+ niets af4 ,no* op ons godsdi5/ig no* op ons z$elk lev5 hebb5 de engel5 e5 invlo$1 die ond] duidelke woord5 te br5g5 is4 ,hun wa>de ligt 9 de ges*i$5is d] op5b>+1 gelk de ,s*rift ons die k5n5 doet4 ,9 de twe$e plaats kunn5 de engel5 da>om ook ge5 object zn van onze e]bi$ige hulde1 gelk w die aan m5s*5 bewz54 ,ze] zek] is er e5e burg]lke e]1 welke w hun te betoon5 hebb54 ,ma> deze is to* ook we] &]s dan teg5ov] m5s*51 die w p]soonlk k5n5 en ontmoet54 ,de ,rooms*5 betoog5 de v]e]+ d] engel5 ook vooral met de r$5e]+1 dat z als gezant5 des ,all]hoog/5 to* op onze hulde aanspraak hebb51 ev5als 9 de ambassadeurs d] vor/5 dez5 zelv5 word5 geerd4 ,en dit is ook op zi*zelf volkom5 jui/4 ,indi5 e5 engel ons v]s*e51 z\ h door ons met e]bi$ige hulde moet5 word5 begroet4 ,en zoo ges*i$de ook1 als engel5 9 de dag5 d] op5b>+ aan m5s*5 v]s*554 ,alle5 ma>1 zulke v]s*n+5 zn er niet me]4 ,van e5e hulde1 gelk de a>tsvad]s1 pr(et51 apo/el5 die aan de hun v]s*n5de engel5 toebra*t51 kan b ons ge5 sprake zn4 ,het is niet mogelk1 om zulk e5 e]bi$ en hulde aan h5 te bewz54 ,9 de d]de plaats is er da>om nog wel e5e e]e1 die de engel5 van ons ontvang5 moet54 ,ma> deze e]e is 9 ge5 enkel opzi*t godsdi5/ig1 ma> alle5 burg]lk van a>d1 9 het wez5 d] zaak gelk aan die1 welke w aan m5s*51 aan s*epsel5 toek5n54 ,en deze honor civilis be/aat da>91 dat w met e]bi$ aan h5 d5k5 en van h5 sprek51 dat w h5 niet 9 de kle95 v]a*t51 ,mt4 #ah vs4 #aj1 dat w g$a*tig zn aan hunne teg5woordigheid1 #a ,cor4 #aa vs4 #aj1 dat w hun v]kondig5 de veelvuldige w%eid ,gods1 ,ef4 #c3aj1 dat w h5 do5 inzi5 9 de v]borg5h$5 des heils1 #a ,tim4 #e3ba1 dat w door onze beke]+ hun vreugde b]eid51 ,luk4 #ae3aj1 h5 navolg5 9 het betra*t5 van ,gods wil1 ,mt4 #f3aj1 dat w n met h5 ons gevoel5 en lev5 9 de v]wa*t+ van tot h5 te gaan1 ,hebr4 #ab3bb1 dat w met h5 en alle s*epsel5 n koor vorm5 tot grootmak+ van d5 ,naam des ,he]51 ,ps4 #ajc3bj1 #ba4 ,hi]9 be/aat de w>e v]e]+ d] engel54 ,en indi5 dit go$ v]/aan wordt1 dan kan e9delk 9 de vi]de plaats de le] d] engel5 ons ook tot troo/ en bemo$ig+ zn4 ,god heeft ook deze le] ons geop5ba>d1 opdat ,h ons 9 onze zwakheid /]k51 9 onze mo$eloo%eid opbeur5 z\4 ,w /aan 9 d5 gee/elk5 /rd niet alle54 ,w /aan 9 v]b& met e5e gans*e wolke van getuig5 rondom ons he54 ,er is nog e5e &]e1 bet]e w]eld dan deze1 wa> ,god op volmaakte wze wordt g$i5d4 ,z is ons tot voorbeeld1 tot prikkel en aanspor+1 en tev5s tot heimwee en e9ddoel4 ,gelk de w]eld d] engel5 9 de op5b>+ tot ons is ne]g$aald1 zoo klimt de geme5te 9 ,*ri/us tot ha> op4 ,w zull5 d5 engel5 gelk zn en dagelks zi5 het aangezi*t van onz5 ,vad]1 die 9 de hemel5 is1 ,ma/ri*t1 ,!ol4 !or4 pr4 ,,iii #g1 #be4 ,love1 ,!ol4 practica p4 #bje4 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,ii #cbj f4 ,frank1 ,*r4 ,wahrh4 ,i #cec4 v4 ,oo/]zee1 ,*r4 ,dogm4 #eg1 #aj4 #ca4 ,,de ,,/(felijke ,,w]eld4 #a4 ,naa/ de gee/elke be/aat er ook e5e /(felke w]eld4 ,ma> t]wl de engel5 9 hun be/aan en wez5 alle5 uit de op5b>+ bek5d en voor r$e en wet5s*ap v]borg5 zn1 wordt de /(felke w]eld door all5 aans*\wd en komt ze zo[el 9 de philosophie als 9 de !ologie1 zo[el 9 de religie als 9 de wet5s*ap t] sprake4 ,hi] is da>om i$] oog5blik v]s*il en bots+ mogelk4 ,wel sprek5 beide1 philosophie en !ologie1 ov] de /(felke w]eld 9 v]s*ill5d5 z94 ,g5e vors*t d5 oorsprong en de natuur van alle d+5 na1 ma> deze gaat van ,god uit1 en leidt alles tot ,hem t]ug2 z heeft het met de s*epsel5 alle5 te do51 inzoov] ze w]k5 ,gods zn en iets van zne deugd5 op5b>52 ook wa> ze ov] de s*epsel5 h&elt1 is en blft ze dus altd !ologie1 ,?omas1 ,s4 c4 ,g5t ,,ii c4 #b sq4 ,polanus1 ,synt4 !ol4 ,v c4 #g4 ,ma> al is er zoo e5 belangrk ond]s*eid1 !ologie en philosophie h&el5 to* ov] dezelfde w]eld4 ,om bots+ tuss*5 beide te v]md51 is wel m5igmaal bo$els*eid+ voorge/eld3 de wet5s*ap z\ de zi*tb>e d+5 ond]zoek5 en aan religie en !ologie niets ov]lat5 dan de religieus-e?is*e w]eld2 ( nog /r5g]1 al het znde z\ voor de wet5s*ap zn en alle5 9 wa>de]+soordeel5 z\ de religie mog5 sprek54 ,ma> zulk e5e s*eid+ is beide !oretis* en practis* onmogelk4 ,gelk elk wet5s*appelk /elsel t5 slotte altd wortelt 9 godsdi5/ige ov]tuig+51 zoo is er ge5 enkele religie1 die niet e5e bepaalde bes*\w+ ov] het ges*ap5e meebr5gt4 ,alle godsdi5/5 hebb5 hunne kosmogonien1 die niet uit wsge]ige r$5e]+ zn ont/aan ma> b]u/5 op ov]lev]+4 ,ook ,g5esis #a is ge5sz9s e5e wsge]ige w]eldbes*\w+1 ma> e5e traditie1 die 9 veel opzi*t5 met de kosmogonien d] &]e godsdi5/5 ov]e5/emt en to* ook op m]kwa>dige wze da>van afwkt4 ,de ov]e5kom/ be/aat da>91 dat 9 alle kosmogonien de w]eld=matie wordt toeges*rev5 aan ,god1 dat de e]/e toe/& e5 onontwikkelde en *aotis*e 01 dat de vorm+ d] w]eld 9 e5ige tdp]k5 v]loopt1 van lag] tot hoog] opklimt en e9digt 9 d5 m5s*1 die ,gode v]want is1 cf4 bov5 bl4 #chf4 ,ma> de punt5 van v]s*il zn nog veel groot]4 ,de heid5s*e kosmogonien zn alle tegelk ook !ogonien1 nem5 alle e5e ,ur/( aan en le]5 e5 *aos 9 eig5lk5 z94 ,het v]haal 9 ,g5esis da>5teg5 is /r5g mono!i/is*1 het le]t e5e s*epp+ uit niets1 en k5t ge5 eig5lk5 *aos4 ,da>om is het ook ongelo(elk1 dat de ,jod5 dit v]haal 9 de ball+s*ap van de ,babylonirs z\d5 hebb5 ov]g5om54 ,voore]/ to* 0 de s*epp+ ook re$s vr de ball+s*ap aan de ,israeliet5 bek5d4 ,v]volg5s 0 dit ook re$s het geval met de zev5daags*e week1 welke op de s*epp+sdag5 is gegrond4 ,dan is het onwa>s*nlk1 dat de ,jod5 e5 zoo belangrk /uk hunn] le] van hunne ov]w9na>s z\d5 hebb5 ov]g5om54 ,en e9delk1 w>5 de heid5s*e kosmogonien zoo door en door poly!i/is*1 dat ze het mono!i/is* volk van ,israel veele] moe/5 af/oot5 dan aantrekk5 en zi* ook ma> niet zoo 9 e5 s*oon1 mono!i/is* v]haal als ,g54 #a liet5 omw]k54 ,veele] pleit alles er voor1 dat w 9 ,g5esis e5e traditie bezitt51 die van de oud/e td5 afkom/ig is1 b de &]e volk5 all5gs is v]ba/]d1 en door ,israel 9 h>e zuiv]heid is bewa>d1 ,delitzs*1 ,neu] ,comm4 z4 ,g5esis ,s4 #da4 #db4 #b4 ,9 het v]haal van ,g54 #a di5t het e]/e v]s opgevat als de bes*rv+ van e5 eig5 feit4 ,9 v]s #b be/aat de a>de re$s1 z het ook 9 woe/5 en l$ig5 toe/&4 ,en v]s #a v]haalt d5 oorsprong van die a>de2 ze w]d door ,god t]/ond als a>de ges*ap54 ,nadat 9 v]s #a ma> ev5 de hemel naa/ de a>de w]d g5oemd1 gaat v]s #b t]/ond tot de a>de ov]1 de kosmogonie wordt geogonie4 ,en die a>de is van het e]/e mom5t af a>de2 ge5 9 ari/otelis*5 z91 ge5e mat]ia prima1 ge5 *aos ook 9 d5 z9 d] heid5s*e kosmogonien4 ,e9 ges*aff5es ,*aos i/ e9 ,und+ 7,dillmann74 ,wel wordt de a>de ons nu bes*rev5 als 1 als e5 1 wa>ov] de dui/]nis zi* uitbreidde4 ,ma> dit drukt iets gans* &]s uit dan wat gewoonlk ond] *aos wordt v]/aan4 ,het woord komt me]mal51 vooral b ,jesaia1 voor en doet ov]al d5k5 aan e5e ruimte1 die l$ig is2 aan e5e plaats1 wa> ge5 weg en alles ongeba& en ongevormd is4 ,het woord wordt nog gevond5 9 ,jes4 #cd3aj en ,j]4 #d3bc1 beide mal5 9 v]b9d+ met 1 en drukt dezelfde g$a*te uit4 ,de toe/& d] a>de 9 ,g54 #a3b is niet die van e5e positieve v]woe/+ ma> van e5 nog niet gevormd zn4 ,er is ge5 li*t1 ge5 lev51 ge5 organis* wez51 ge5 vorm en ge/alte d] d+54 ,nog nad] wordt h da>door v]kla>d1 dat h e5 01 e5e bruis5de wat]massa1 9 dui/]nis gehuld4 ,de a>de is ' 1 #b ,petr4 #c3e1 ,ps4 #ajd3e1 #f4 ,deze ongevormde1 onontwikkelde toe/& heeft na> de b$oel+ van ,g5esis zek] e5ig5 td1 hoe kort dan ook1 g$uurd4 ,er wordt ge5 bloot logis*e ond]/ell+ 9 bes*rev51 ma> e5 feitelke toe/&4 ,alle5 r/ dan de vraag1 hoelang deze toe/& duurde4 ,dit nu hangt w$] geheel da>van af1 ( de s*epp+ van hemel en a>de1 wa>van ,g54 #a3a spreekt1 valt vr ( b9n5 d5 e]/5 dag4 ,g5esis geeft ge5 &]5 indruk1 dan dat de s*epp+ van hemel en a>de 9 v]s #a en de ongevormde toe/& d] a>de 9 v]s #b aan d5 e]/5 dag vooraf gaat4 ,imm]s1 9 v]s #b is er nog dui/]nis en ge5 li*t2 de dag nu is niet en beg9t niet met dui/]nis ma> met li*t2 e]/ door de s*epp+ van het li*t v]s #c wordt de dag mogelk2 ,god noemde dan ook niet de dui/]nis ma> het li*t dag en de dui/]nis noemde ,h na*t1 v]s #e2 de wissel+ van li*t en donk]1 van dag en na*t kon e]/ met de s*epp+ van het li*t e5 aanvang nem52 e]/ nadat het li*t 0 gewee/1 kon het avond en da>na we] morg5 word51 en met dez5 morg5 e9digde de e]/e dag1 want ,g54 #a rek5t d5 dag van morg5 tot morg54 ,het w]k van d5 e]/5 dag be/ond dus niet 9 de s*epp+ van hemel en a>de1 niet 9 het lat5 voortbe/aan van d5 ongevormd5 toe/&1 ma> 9 de s*epp+ van het li*t en de s*eid+ van li*t en dui/]nis4 ,teg5 deze exegese z\ nu ook vol/rekt ge5 bezwa> be/aan1 indi5 niet eld]s /ond1 dat ,god hemel en a>de 9 zes dag5 s*iep1 ,ex4 #bj3aa1 #ca3ag4 ,dit kan e*t] niet &]s dan van de creatio secunda word5 v]/aan4 ,imm]s1 9 deze beide tek/5 valt er de nadruk niet op1 dat ,god alles uit niets heeft voortgebra*t1 ma> dat ,h met de vorm+ van hemel en a>de zes dag5 is w]kzaam gewee/1 en dit wordt ons tot voorbeeld ge/eld4 ,duidelk is er e5 ond]s*eid tuss*5 wat ,god1 ,g54 #a3a 9 d5 beg9ne01 cf4 ,joh4 #a3a en wat ,h1 ,g54 #a3cv4 sprek5de 9 de zes dag5 doet2 de ongevormde toe/& van ,g54 #a3b zond]t beide van elk&] af4 ,de creatio prima is onmiddellk1 imm$iata1 z is e5 voortbr5g5 van hemel en a>de uit niets1 z ond]/elt vol/rekt ge5 voorh&5 /(1 z heeft plaats gehad cum tempore4 ,ma> de creatio secunda1 die met v]s #c aanvangt is niet re*t/reeks* en onmiddellk1 z ond]/elt de 9 v]s #a ges*ap5 /( en sluit zi* da>b aan1 en z ges*i$t bepaaldelk 9 tempore en wel 9 zes dag54 ,v&a> dat deze creatio secunda re$s 9 de w]k5 d] ond]h\d+ en rege]+ vooruit grpt2 z is al t5 deele ond]h\d+ en ge5 l\t]e s*epp+ me]4 ,tr\w5s1 9 hetzelfde mom5t1 als hemel en a>de 9 v]s #a door ,god ges*ap5 zn1 word5 z ook door ,hem ond]h\d54 ,de creatio gaat t]/ond en onmiddellk 9 de cons]vatio en gub]natio ov]4 ,ma> to* behoort het w]k d] zes dag51 ,g54 #a3cv41 nog tot de s*epp+ g]ek5d te word54 ,want al de s*epsel51 welke 9 die zes dag5 voortgebra*t zn1 li*t1 uitspansel1 zon1 maan1 /]r51 plant1 di]1 m5s* zn volg5s ,g5esis niet door imman5te kra*t5 na> va//a&e wett5 uit de aanwezige /( 9 d5 weg d] evolutie voortgekom54 ,die /( 0 onma*tig1 om dat alles alle5 langs natuurlk5 weg1 door imman5te ontwikkel+1 voort te br5g54 ,z _h er 9 zi*zelve de ges*ik!id1 de pot5tia niet toe2 ze _h alle5 e5e pot5tia ob$i5tialis4 ,god bra*t uit de ,ur/( van ,g54 #a3a sprek5de1 s*epp5de heel d5 kosmos voort4 ,b elke nieuwe =matie sloot ,h zi* wel b het re$s be/a&e aan1 ma> het hoog]e is to* niet uit het lag]e voortgekom5 alle5 door imman5te kra*t4 ,er 0 telk5s e5 s*epp5d woord van ,gods alma*t toe noodig4 #c4 ,het s*epp+sw]k is door ,h]d] e4 a4 9 twee t]n>5 v]deeld1 zoo1 dat de w]k5 van d5 twe$5 t]na> beantwoord5 aan die van d5 e]/54 ,er is ind]daad ov]e5kom/ tuss*5 het w]k van d5 e]/5 en van d5 vi]d5 dag2 ma> de twe$e en vfde en ev5zoo de d]de en zesde /aan niet 9 zoodanig p>allelisme4 ,op d5 vfd5 dag to* word5 niet alle5 de vogel5 9 het uitspansel1 ma> ook de viss*5 en wat]di]5 ges*ap51 wat veelme] ov]e5komt met het w]k van d5 d]d5 dag4 ,wel e*t] is er 9 de s*epp+sw]k5 duidelk e5 voortgang m]kba> van het lag]e tot het hoog]e1 van de algeme5e ond]/ell+5 voor het organis*e lev5 tot dit organis*e lev5 zelf 9 zne v]s*ill5de vorm54 ,bet] is da>om de oude v]deel+ van heel het s*epp+sw]k 9 drie deel53 creatio ,g54 #a3a1 #b1 di/9ctio op de e]/e drie dag51 tuss*5 li*t en dui/]nis1 hemel en a>de1 l& en zee1 en ornatus op d5 vi]d5 tot d5 zesd5 dag1 bevolk+ van de toeb]eide a>de met all]lei lev5de wez5s4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #gd4 ,to* is ook deze indeel+ niet als /r5ge s*eid+ b$oeld1 want de plant51 op d5 d]d5 dag ges*ap51 /rekk5 ook tot si]aad enz4 ,de di/9ctio en ornatus mak5 aan het tohoe wabohoe d] a>de e5 e9de4 ,de ongevormde en onontwikkelde toe/& d] a>de1 wa>van v]s #b spreekt1 mag e*t] ge5 oog5blik als passief word5 g$a*t4 ,hoe lang ( kort z ook be/aan hebbe1 er lag5 kra*t5 en w]k+5 94 ,imm]s we lez51 dat ,gods ,gee/ zweefde ov] de wat]54 ,het w]kwoord beteek5t3 met de vleugels ov] iets he5zwev51 ,deut4 #cb3aa1 en het gebruik van dit woord bew/1 dat b niet aan d5 w9d ma> bepaaldelk aan d5 ,gee/ ,gods g$a*t moet word51 aan wi5 ook eld]s het s*epp+sw]k wordt toegek5d1 ,ps4 #cc3f1 #ajd vs4 #cj4 ,de ,gee/ ,gods als het pr9cipe van het creatuurlke zn en lev51 w]kt vorm5d1 lev5wekk5d op de wat]massa d] a>de 9 en komt zoo tegemoet aan het s*epp+swoord ,gods1 dat op de zes dag5 9 aansluit+ aan het be/a&e de v]s*ill5de =matin d] s*epsel5 9 het aanzn roept4 ,het w]k van d5 e]/5 dag be/aat nu 9 de s*epp+ van het li*t1 9 de s*eid+ van li*t en dui/]nis1 9 de wissel+ van dag en na*t1 dus ook 9 beweg+1 v]&]+1 word+4 ,li*t is nl4 na> de ?ans mee/ aang5om5e hypo!se van ,huyg5s ge5 sub/antie1 ma> e5e ontzaglk snelle undulatie ( vibratie van de ae!ratom51 en dus niets dan beweg+4 ,het is da>om van de li*tgev]s1 zon1 maan en /]r5 wel te ond]s*eid5 en gaat volg5s ,g5esis da>aan vooraf4 ,li*t is ook de algeme5/e ond]/ell+ voor alle lev5 en ontwikkel+4 ,t]wl de wissel+ van dag en na*t alle5 nog noodig is voor di] en m5s*1 is het li*t ook re$s e5e behoefte voor de plant5w]eld2 het geeft bov5di5 vorm1 ge/alte1 kleur aan alle d+54 ,op d5 twe$5 dag wordt di/9ctie gemaakt tuss*5 het uitspansel1 d5 lu*t- en wolk5hemel1 die na> optis*5 s*n dikw]f als e5 gordn1 ,ps4 #ajd3b1 e5 slui]1 ,jes4 #dj3bb1 e5 saffi]1 ,ex4 #bd3aj1 ,eze*4 #a3bb1 e5 spiegel1 ,job #cg3ah1 e5 dak en gewelf ov] de a>de he51 ,g54 #g3aa1 ,deut4 #aa3ag1 #bh3ab1 ,ps4 #gh3bc enz4 g5oemd wordt1 en de a>de met h>e wat]51 ,ps4 #bd3b1 #acf3f4 ,het w]k d] s*eid+ en ond]s*eid+1 op d5 e]/5 dag begonn51 wordt op d5 twe$5 voortgezet2 de di/9ctie van li*t en dui/]nis1 van dag en na*t1 wordt nu di5/ba> gemaakt aan de s*eid+ van hemel en a>de2 van lu*t en wolk5 bov51 van a>de en wat] b5$54 ,aan het e9de van d5 twe$5 dag ontbrek5 de woord53 ,god zag dat het go$ 04 ,m5 heeft da>uit opgemaakt1 dat het getal twee e5 om9eus getal 0 ( ook dat op di5 dag de hel 0 ges*ap52 ma> de r$5 is wel deze1 dat het w]k van d5 twe$5 dag t5 nauw/e sam5hangt met dat van d5 d]d5 dag1 en e]/ 9 de s*eid+ d] wat]5 voltooid wordt2 da>na volgt dan ook de ,goddelke go$keur+4 ,op d5 d]d5 dag to* wordt de s*eid+ voltrokk5 tuss*5 a>de en wat]1 l& en zee2 da>m$e is de a>de geword5 tot e5 kosmos1 met w]elddeel5 en zeen1 b]g5 en dal51 l&5 en /room54 ,zond] twfel hebb5 al deze =matin niet plaats gehad dan ond] de geweldig/e w]k+5 van de 9 de natuur ligg5de me*anis*e en *emis*e kra*t54 ,deze zn door het ma*twoord ,gods en door de beziel+ des ,gee/es opgewekt en hebb5 aan de a>de h>e kosmis*e g$aante gegev54 ,van nu voortaan tr$5 er ook &]e1 n4l4 organis*e1 kra*t5 op4 ,de a>de is nog naakt en kaal4 ,da>om e9digt deze dag niet1 voordat ook 9 het algeme5 het gro5e is ges*ap51 dat dan vooral 9 twee soort5 zi* split/1 n4l4 9 kruid5 en boom51 die elk eig5 zaad hebb5 en alzoo zi* voortplant54 ,deze plant5w]eld kon nu niet 't li*t1 wel de zon ontb]54 ,ma> alzoo is het niet met de di]5- en m5s*5w]eld2 voordat deze word5 ges*ap51 moet5 da>om e]/ op d5 vi]d5 dag zon1 maan en /]r5 word5 b]eid4 ,er ligt hi] niet 9 opgeslot51 dat de /(massa voor deze planet5 to5 e]/ ges*ap5 w]d1 ma> alle51 dat al die duiz5d5 planet5 nu e]/ op dez5 dag w]d51 wat ze voortaan voor de a>de z\d5 zn2 dat ze saam de plaats van het li*t v]vull5 en voor de a>de zn tot teek55 van w9d en w$]1 van gebeurt5iss5 en oordeel52 tot regel+ van va/e td5 voor l&b\w1 s*eepva>t1 fee/51 het lev5 van m5s* en di]2 en e9delk tot b]ek5+ van dag5 en ma&5 en j>54 ,de vi]de dag v]haalt dus de v]s*n+ van d5 /]r5hemel voor de a>de2 dag en na*t enz4 word5 voortaan door de zon g]egeld2 de a>de wordt e5 lid1 e5 deel van het heelal2 z wordt met alle &]e planet5 9 h>monie gezet4 ,nu is de a>de als woonplaats van de bezielde1 lev5de wez5s1 van di]5 en m5s*5 g]e$4 ,op d5 vfd5 dag br5g5 de wat]5 zelve door het ma*twoord ,gods alle wat]di]5 voort1 en de la*t wordt v]vuld met all]lei gevogelte4 ,van beide soort5 van di]5 wordt e5 groote m5igte ges*ap51 9 all]lei soort en getal4 ,en da>op volgt dan op d5 zesd5 dag de s*epp+ van de l&di]51 die op ,gods bevel uit de a>de voortkom51 bepaaldelk 9 drie soort51 wild g$i]te1 vee en kruip5d g$i]te2 en e9delk ook de s*epp+ van d5 m5s*1 die na e5 bepaald5 raad ,gods na> zn li*aam uit de a>de gevormd en na> zne ziel re*t/reeks door ,god ges*ap5 wordt4 ,zoo w]d heel de s*epp+ voltooid4 ,god zag alwat ,h gemaakt _h1 en ziet het 0 ze] go$4 ,h _h e5 welbehag5 9 zn eig5 w]k4 ,da>om ru/te ,h op d5 zev5d5 dag4 ,zne ru/ is e5 gevolg van zn bevr$ig+ en welgevall5 9 zne w]k51 die nu als w]k5 d] s*epp+ voltooid zn1 ma> is tev5s positief e5 zeg55 en heilig5 van d5 zev5d5 dag1 opdat de s*epp+1 9 di5 zev5d5 dag voortbe/a&e1 door ,god gezeg5d met all]lei kra*t51 door ,god geheiligd tot zn di5/ en e]e1 nu voortaan zelve zi* ontwikkele ond] de voorzi5igheid des ,he]5 en aan h>e be/emm+ beantwoorde4 #d4 ,dit hexaem]on is door de *ri/elke !ologie met bzond]e voorliefde beh&eld4 ,de litt]atuur is v]baz5d rk1 ma> is s*i] voll$ig v]w]kt 9 het belangrke boek van ,dr4 ,zckl]1 ,ges*i*te d] ,beziehung5 zwis*5 ,!ologie und ,naturwiss5s*aft mit besondr] ,rcksi*t auf die ,s*pfungsges*i*te1 #b ,!ile1 ,gt]sloh #ahgg_/gi4 ,de oud/e *ri/elke uitlegg+ van het hexaem]on is bewa>d 9 het twe$e boek van ,!ophilus' ges*rift ad ,autolycum c4 #i-ch4 ,me] ( m9 uitvo]ig wordt er ook ov] geh&eld door ,t]tullianus1 adv4 ,h]mog4 c4 #ai sq41 door ,orig5es 9 zne homilie ov] het hexaem]on als beg9 van zne #ag homilin van ,g5esis1 dan vooral door ,basilius1 9 ,hexaem]on homiliae ,,ix1 ,gregorius van ,nyssa1 ,apolog4 9 ,hexaem]on1 ,damasc5us1 de fide or?od4 lib4 ,,ii2 9 het ,we/5 vooral door ,lactantius1 ,in/4 div4 ,,ii c4 #h-ab1 ,ambrosius1 9 ,hex4 libri ,,vi1 ,augu/9us1 vooral de ,g5esi ad lit4 l4 ,,xii1 de civ4 ,,xi #d sq4 ,conf4 ,,xi-,,xiii enz4 ,deze w]k5 w]d5 door ,isidorus1 ,b$a1 ,alcu9us e4 a4 gexploite]d en blv5 dan de grondslag van de beh&el+ van het hexaem]on 9 de s*ola/iek1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ab-ah1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #dd-ajb1 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ab-ah4 ,brevil4 ,,ii c4 #a-e enz4 ,ook na de ,h]vorm+ blft dezelfde w]eldbes*\w+ en dezelfde opvatt+ van het hexaem]on he]s*5 beide 9 de ,rooms*e en de ,prote/ants*e !ologie4 ,van ,rooms*e zde zn de voornaam/e bew]k+5 die van ,cajetanus1 9 zn comm5ta> op ,g5esis1 ,eugub9us 9 zn ,cosmopoeia #aece1 ,ca?>9us 9 zne opheld]+5 b de #e e]/e ho(d/ukk5 van ,g5esis1 ,p]]ius 9 zn vi]deelig w]k ov] het e]/e boek van ,mozes1 ,lapide 9 zn bek5d5 comm5ta>1 ,mol9a 9 zn tractaat de op]e sex di]um1 ,su>ez 9 zn comm5ta> op het e]/e deel d] ,summa1 ,petavius 9 zn !ol4 dogm41 tract4 de sex primorum mundi di]um opificio1 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 tr4 ,,iv de op]ibus sex di]um enz4 ,van de ,lu!rs*5 zn de voornaam/e3 ,lu!rs comm5ta> op ,g5esis1 ,melan*tons annotaties op ,g54 #a-f1 ,*emniz1 ,loci ,!ol4 #afaj pag4 #aji-abc1 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 pol4 ,i #dca sq4 ,hollaz1 ,sy/4 ,!ol4 p4 #cfa-cgc4 ,nog rk] is de litt]atuur b de ,g]e=me]d54 ,niet alle5 9 comm5t>5 ov] ,g5esis1 van ,calvn1 ,zw+li1 ,oecolampadius1 ,musculus1 ,m>tyr1 ,piscator1 de ,dieu1 ,coccejus enz41 wordt deze /( beh&eld4 ,en ook niet alle5 9 dogmatis*e w]k5 als van ,polanus1 ,gom>us1 ,heidegg]1 ,ma/ri*t1 ,m>esius1 ,moor enz4 komt ze t] sprake2 ma> ook vele afzond]lke v]h&el+5 w]d5 eraan gewd1 zooals van ,capito1 ,hexaem]on ,dei opus explicatum #aeci1 ,danaeus1 ,physice *ri/iana1 seu *ri/4 de r]um creat>um orig9e et usu disputatio #aege1 ,zan*ius1 de op]ibus ,dei intra spatium sex di]um creatis1 ,op4 ,,iii #bag-dhj4 ,voetius1 ,disp4 ,i #eeb-hha4 ,v #adh-bda1 ,rivetus1 ,ex]c4 !ol4 et s*ol4 9 #a libr4 ,mosis1 ,op4 #afea ,i p4 #a sq4 ,hott+]1 1 i4 e4 ,hi/oriae creationis exam5 !ol4-philol4 ,heid4 #afei1 cf4 v]d]1 ,wal*1 ,bibl4 !ol4 sel4 ,i #bdb1 ,m>t4 ,vitr+a ,,ii #ic4 ,al deze w]k5 /aan op het /&punt d] ari/otelis*-ptolemeis*e w]eldbes*\w+4 ,de a>de ru/ onbewegelk 9 het middelpunt van het heelal2 alle /]r5 en heel de hemel beweg5 zi* om ha>4 ,dat die /]r5 vr 9 't lu*truim zi* bewog51 kon m5 zi* niet d5k52 m5 /elde het zi* zoo voor1 dat elke /] beve/igd 0 9 e5e sfe]4 ,m5 moe/ dus zooveel hemelsf]5 aannem51 als m5 /]r5 van ongelke beweg+ en omlooptd wa>nam4 ,en nu w>5 het niet de /]r5 ma> de sf]51 welke zi* bewog5 en de da>9 beve/igde /]r5 meevo]d54 ,het hemelgewelf be/aat dus uit e5 sy/eem van a*t ( me] conc5tris*e sf]51 die zond] l$ige tuss*5ruimt5 9 elka> ges*ov5 zn2 de hoog/e1 uit]/e sfe] is die van de va/e /]r51 de e]/e hemel01 gelk ,ari/oteles ha> noemde4 ,de a>de w]d g$a*t als e5 kogel ( als e5 s*f1 door wat] omgev54 ,sle*ts enkel5 nam5 aan1 dat er antipod5 kond5 be/aan en dat er ook nog l& 0 aan de &]e zde van d5 oceaan2 9 d5 regel w]d dit beide v]worp54 ,deze ptolemeis*e w]eldbes*\w+ _h nu natuurlk ook invlo$ op de exegese van het hexaem]on4 ,er zn da>9 duidelk twee ri*t+5 te ond]s*eid54 ,de e5e v]w]pt het tdelk k>akt] d] zes dag51 s*rft er hoog/5s visionaire beteek5is aan toe1 laat alles ine5s en tegelk ges*ap5 zn1 en komt dikw]f tot all]lei allegoris*e v]kl>+54 ,ze is v]teg5woordigd re$s door ,philo en lat] 9 de *ri/elke k]k door ,clem5s1 ,orig5es1 ,a?anasius1 ,augu/9us1 ,erig5a1 ,abael>d1 ,cajetanus1 ,canus1 ,gonzalez enz41 ook door ,mozes ,maimonides1 ,m ,nebo*im ,,ii c4 #cj4 ,de &]e ri*t+ h\dt d5 lett]lk5 z9 van het s*epp+sv]haal1 bepaaldelk ook van de zes dag51 va/2 ze w]d gevolgd door ,t]tullianus1 ,basilius1 ,gregorius ,nyss41 ,ephraem1 ,damasc5us1 en kwam da>na 9 de s*ola/iek1 9 ,rooms*e en ,prote/4 !ologie bna tot uitsluit5de he]s*app1 hoewel de &]e exegese van ,augu/9us /e$s met a*t+ besprok5 en nooit v]kett]d w]d1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ae1 #e4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gd art4 #b4 ,9 we]wil van dit belangrk v]s*il 9 de exegese van ,g54 #a 0 er to* 9 de w]eldbes*\w+ volkom5 ov]e5/emm+4 ,het ptolemeis*e /elsel hield nog 9 d5 nieuw]5 td /&1 lang nadat ,kop]nikus met zne v]kl>+ van de beweg+ d] hemelli*am5 0 opgetr$54 ,het 0 vol/rekt niet de k]k en de or?odoxie als zoodanig1 welke teg5 de nieuw]e w]eldbes*\w+ zi* v]zette1 gelk m5 zoo ga>ne het voor/elt1 bv4 ,drap] 9 zne ,ges*4 van de wor/el+ tuss*5 godsd4 en wet4 ,ha>lem #ahhg4 ,ma> het 0 het ari/otelisme1 dat op i$] t]re91 zo[el op dat van wet5s*ap als van godsdi5/1 van kun/ als van k]k1 teg5 d5 nieuw]5 td zi* zo*t te h&hav54 ,v&a>1 dat *ri/elke k]k en !ologie1 (s*oon ze ?ans algeme5 de ptolemeis*e voor de kop]nikaans*e hypo!se hebb5 v]wisseld1 to* tot op d5 huidig5 dag zn blv5 be/aan en teg5 het e9de dez] eeuw nog ge5sz9s blk5 t5 doode opges*rev5 te zn4 ,het is e5 bews1 dat k]k en !ologie aan deze w]eldbes*\w+5 niet zoo v]bond5 zn1 dat z met deze z\d5 /aan en vall54 ,ind]daad is niet 9 te zi51 wa>om de kop]nikaans*e hypo!se1 indi5 ze ov]ig5s de a/ronomis*e v]s*nsel5 g5oegzaam v]kla>t1 door de *ri/elke !ologie als zoodanig v]worp5 z\ moet5 word54 ,want wel spreekt de ,s*rift altd geoc5tris* en v]haalt ze ook d5 oorsprong d] d+5 van het /&punt d] a>de uit1 ma> z bezigt da>9 diezelfde taal d] dagelks*e erv>+1 wa>9 w nog altd sprek51 ook al hebb5 w van de beweg+ d] hemelli*am5 e5e gans* &]e voor/ell+1 dan die algeme5 he]s*te 9 d5 td1 to5 de bbelboek5 ges*rev5 w]d54 ,zelfs kan zond] a>zel+ erk5d1 dat ook de bbels*rv]s ge5 &]e w]eldbes*\w+ hadd51 dan die to5 algeme5 w]d aang5om52 er is imm]s ond]s*eid tuss*5 auctoritas hi/oriae en auctoritas normae1 cf4 ,i #cga-cgc4 ,uit deze taal d] ,h4 ,s*rift is te v]kl>51 dat het wond]1 hetwelk v]haald wordt 9 ,jos4 #aj3ab1 #ac en #b ,kon4 #bj3i1 ,jes4 #ch3h1 aang$uid wordt door het /il/aan en t]ugke]5 d] zon4 ,da>m$e is ge5sz9s uitgemaakt1 dat het wond] zelf be/ond 9 e5 objectief /il/aan en t]ugke]5 d] zon4 ,zond] dat het rationali/is* wordt weggexegetise]d1 kan het en is het ook op vel]lei wze v]kla>d1 cf4 ,dilloo1 ,das ,wund] an d5 ,/uf5 des ,a*az4 ,am/4 #ahhe4 ,ook w z\d5 ?ans dezelfde v]s*nsel5 op dezelfde wze uitdrukk52 de ,s*rift v]haalt het wond] als feit1 z zegt niet1 op welke wze het tot /& kwam4 ,ma> nog /]k]2 ook al is 9 a/ronomis*5 z9 de a>de voor ons het middelpunt niet me]1 z is het nog wel t] dege 9 religieus5 en e?is*5 z91 en dat blft ze voor alle m5s*5 zond] ond]s*eid2 de wet5s*ap kan hi]aan niets v]&]54 ,de m5s* is 9 zek]5 z9 het zwak/e van alle s*epsel52 de kra*t van m5ig di]1 de ma*t d] natuur gaat de zne ze] v] te bov52 en to* is h de kon+ d] a>de1 de kroon d] s*epp+2 h is zwak als e5 riet1 ma> h is e5 roseau p5sant4 ,en zoo moge de a>de duiz5d5 mal5 kle9] zn dan vele planet52 z is en blft 9 e?is*5 z9 het middelpunt van het heelal1 z is de e5ige planeet1 ges*ikt tot e5e woonplaats voor hoog]e wez5s2 hi] is het kon9krk ,gods geve/igd1 hi] wordt de /rd tuss*5 li*t en dui/]nis ge/r$51 hi] b]eidt zi* ,god 9 de geme5te e5e eeuwige won+4 ,w blv5 da>om van deze a>de opwa>ts zi5 na> bov51 vanwa> beide 9 physis*5 en e?is*5 z9 de reg5 en de zonnes*n en de wasdom kom5 moet1 zond] dat w da>mee 9 a/ronomis*5 z9 de plaats van d5 hemel bepal5 ( zne ligg+ wet5 9 het heelal4 ,dit is e*t] zek] opp]vlakkig gezegd1 dat het wet5s*appelk ond]zoek aan ,god en de engel5 hun won+ z\ hebb5 ontnom54 ,want al v]/\tte zi* ,lal&e om te zegg51 dat h het gans*e heelal _h doorzo*t en n]g5s ,god _h gevond52 het heelal met zne onmetelke ruimt5 is voor onz5 bep]kt5 blik nog n raadsel1 en wie ,god niet v9dt 9 zne onmiddellke nabheid1 9 gewet5 en h>t1 9 woord en geme5te1 die zal ,hem ook niet v9d5 9 het heelal1 al wap5t h zi* het oog ook met d5 be/5 telescoop1 ,ebr>d1 ,het gelo( aan de ,h4 ,s*rift en de uitkom/5 van het ond]zoek d] natuur1 ,v]t4 door ,dr4 ,a4 v4 d4 ,l9de1 ,am/4 #ahfb4 ,paul ,wig&1 ,die ,erde d] ,mittelpunkt d] ,welt4 ,heft #add van de ,zeitfr4 des *r4 ,volksleb5s4 #e4 ,de kop]nikaans*e w]eldbes*\w+ ontmoet dus b de ,*ri/elke !ologie ge5 bezwa>4 ,gans* &]s e*t] is het ge/eld met de hypo!s51 die h$5 t5 dage door de wet5s*ap word5 aang5om5 voor de word+ van ons planet5/elsel en van de a>de4 ,t5 aanzi5 van het e]/e /eld5 ,kant en ,laplace de hypo!se op1 dat ons planet5/elsel en eig5lk zelfs het gans*e heelal oorspronkelk n gasvormige *aos 0 gewee/1 van ze] hooge temp]atuur en draai5d van het ,we/5 na> het ,oo/5 om zne eig5e z4 ,deze draai+ _h t5gevolge1 dat er /ukk5 afvlog51 die1 wl z zi* 9 dezelfde ri*t+ blev5 beweg51 all5gs d5 vorm van boll5 aannam51 ,haeckel1 ,natrl4 ,s*pfungsges*41 #ete ,aufl4 #ahgd ,s4 #bhe f4 ,fr4 ,pfaff1 ,s*pfungsges*4 mit bes4 ,b]cksi*tigung des bibl4 ,s*pfungsb]i*ts1 #cte ,ausg4 #ahha #h4 #aij f4 ,b*n]1 ,kraft u4 ,/(f1 #af;e ,aufl4 #ahhh ,s4 #acj f4 ,nu v]di5t het all]e]/ opm]k+1 dat deze hypo!se1 hoe dei/is* ook g$a*t1 door ,kant vol/rekt niet w]d voorg$rag5 om ,god t] zde te /ell51 ma> h oordeelde1 dat deze *aotis*e toe/& all] mat]in de e5v\dig/e 01 die op het niets volg5 kon1 en dat die mat]in zelve alle zoo gevormd w>5 door ,god als de e]/e oorzaak1 dat ze door imman5te kra*t51 na> va/e wett5 het teg5woordige w]eldsy/eem kond5 voortbr5g5 zond] e5ig wond]dadig +rp5 ,gods4 ,deze hypo!se is e*t] v]d] tot v]kl>+ van d5 oorsprong van het heelal1 van de beweg+1 van de organis*e wez5s ong5oegzaam4 ,9 het algeme5 di5t opgem]kt1 dat hoe primitief en *aotis* die e]/e toe/& van alle /( ook g$a*t worde en hoevele millio55 van j>5 h ook t]ug v]legd worde1 h to* ge5 ru/ voor het d5k5 v]s*aft4 ,m5 zal dan f met ,kant moet5 erk5n51 dat deze all]e]/e toe/& van de creatuur 9 ha> geheel onmiddellk van ,god afhangt en volgt op het niets1 f m5 zal 9 di5 *aotis*5 toe/& niet alle5 d5 aanvang van het teg5woordige w]eldsy/eem moet5 zi51 ma> ook het e9de en de v]woe/+ van e5 voorafgegane w]eld1 en zoo 9 inf9itum1 en dus /( en beweg+ moet5 v]eeuwig51 ,lange1 ,ges*4 des ,mat]4 ,,ii #ebb4 ,/rauss1 ,d] alte u4 d4 neue ,glaube #bbe4 ,b*n]1 ib4 #acc4 ,haeckel ib4 #bhh4 ,ma> v]d] wordt deze hypo!se door vele bezw>5 g$rukt en v]kla>t z de v]s*nsel5 niet4 ,alle behoev5 z hi] niet besprok5 te word51 bv4 niet het feit dat er ook hemelli*am5 zn1 die e5e retrograde beweg+ hebb5 en niet van het ,we/5 na> het ,oo/51 ma> van het ,oo/5 na> het ,we/5 draai54 ,ze zn e*t] zoo gewi*tig1 dat z ook door ,haeckel word5 erk5d4 ,alle5 z er aan h]9n]d1 dat1 gegev5 de gasvormige nevelmassa en gegev5 ook de me*anis*e beweg+1 dit nog ge5sz9s voldo5de is1 om dit w]eldsy/eem te v]kl>54 ,want beweg+ en /( is niet g5oeg4 ,er moet ook ri*t+ 9 die beweg+ zn en behalve /( moet er ook nog iets &]s be/aan hebb5 om de w]eld d] gee/elke v]s*nsel5 te v]kl>54 ,wa>om is uit die nevelmassa dit w]eldsy/eem ont/aan1 dat ov]al orde en h>monie v]raadt en dat b de m9/e afwk+ ine5/ort5 z\8 ,hoe kon door e5e onbewu/e1 doellooze beweg+ van atom5 het heelal tot /& kom58 ,de kans op zulk e5 w]eldgeheel uit zoodanig5 *aotis*5 toe/& is t5 hoog/e onwa>s*nlk1 en eig5lk geheel onmogelk4 ,en da>b komt dan nog1 dat deze hypo!se1 ook al v]kla>de z de v]s*nsel51 to* nog e5e hypo!se blv5 z\4 ,want wat besluit is er uit de mogelkheid tot de w]kelkheid te trekk58 ,a posse ad esse non valet consequ5tia4 ,wat bews kan er word5 bgebra*t1 dat het w]eldsy/eem nu niet op die wze z\ kunn5 ont/aan zn1 ma> w]kelk ont/aan is8 ,er is groot ond]s*eid tuss*5 e5e logis*e ond]/ell+ en e5 w]kelk5 toe/&1 die e5s z\ hebb5 be/aan4 ,als de natuurwet5s*ap de v]s*nsel5 ond]zoekt1 tra*t ze die te h]leid5 tot hunne e5v\dig/e g$aante4 ,z neemt da>om t5 slotte ze] primitieve en all]e5v\dig/e gegev5s aan1 atom51 ae!r1 *aos enz4 ,ma> dit zn logis*e ond]/ell+51 wa>toe ze komt4 ,dat zulke atom5 e5maal puur als atom51 9 e5 all]primitief/5 toe/& hebb5 be/aan1 9 e5 toe/& die op het niets volgde1 dat is da>m$e vol/rekt niet bewez54 ,ev5 als de oorspronkelke elem5t5 d] d+5 7atom51 dynamid51 monad571 zn ook de primitieve toe/&51 die m5 aan de word+ vooraf laat gaan1 niets dan hulpvoor/ell+51 ge5 realiteit4 ,het is er m$e als met di5 godsdi5/looz5 toe/&1 die teg5woordig b het ond]zoek na> d5 oorsprong van d5 godsdi5/ wordt aang5om51 cf4 ,i #bjh1 ( als met d5 natuur/aat van ,r\sseau1 wa>uit door contrat social de /aat is voortgekom54 ,miss*i5 kunn5 al zulke hypo!s5 als hulpvoor/ell+5 9 de g$a*te1 gelk de hulpln5 9 de ma!sis1 e5ig5 di5/ do51 ma> ze zn da>om nog ge5 reele v]kl>+51 ge5 feitelke pr9cipia van het be/a&e4 ,t5 slotte1 wat ge5 wet5s*ap le]5 kan1 le]t de op5b>+1 die da>b beve/igd wordt door de traditie all] volk51 nl4 dat het ,gode behaagd heeft 9 de vorm+ d] w]eld van het onvolkom5e tot het volkom5e1 van het e5v\dige tot het saamge/elde1 van het lag]e tot het hoog]e voort te s*rd54 ,er ligt e5e wa>heid 9 de evolutiele]1 die ook door de ,s*rift wordt erk5d4 ,g54 #a3b spreekt dat duidelk uit4 ,ma> de toe/& d] s*epp+ is da> e5 reele toe/&2 ge5 *aos 9 eig5lk5 z91 ge5 9 ari/otelis*5 z91 ge5 prima mat]ia zond] =ma1 ge5 ond5kb>e massa van pure atom51 ma> e5 toe/& van vormeloo%eid van a>de en hemel1 die e5 td lang be/ond1 wa>9 de ,gee/ ,gods zwev5de en bro$5de w]kzaam 04 ,het gaat da>om niet aan1 om met vele *ri/elke apologet5 de hypo!se van ,kant-,laplace zond] vorm van kritiek ov] te nem5 en dan dankba> te zn1 dat m5 ha> zoo go$ 9 ,g54 #a3b heeft kunn5 inlass*54 ,veele] v]haalt de ,s*rift ons e5 reel5 toe/& en spreekt de wet5s*ap van ond]/ell+51 die wet5s*appelk niet h\dba> zn1 ,pfaff1 ,s*pfungsges*4 ,s4 #gca f4 ,ulrici1 ,gott und die ,natur1 #b;e ,aufl4 #ahff ,s4 #ccd-cec4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur1 #dte ,aufl4 #ahgf ,s4 #agi f4 ,t4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel1 #bte ,aufl4 #ahib ,,ii #cbg-ceb4 ,braun1 ,die ,kant-,laplace's*e ,weltbildung/heorie1 9 ,neue ,kir*l4 ,zeits*r4 ,,iii #ites ,heft4 ,/eudel1 ,*ri/5?um und ,naturwiss5s*aft1 ,gt]sloh #ahie ,s4 #adb f4 ,s*anz1 ,ueb] neue ,v]su*e d] ,apol4 ,reg5sburg #ahig ,s4 #baa f4 #f4 ,e5 zelfde v]s*il1 als b de vorm+ van ons w]eld/elsel1 doet zi* voor b de ontwikkel+sges*i$5is d] a>de4 ,de geologie heeft op grond van de a>dlag5 en van de da>9 gevond5 fossil5 van plant51 di]5 en m5s*5 e5e hypo!se geb\wd ov] de ontwikkel+sp]iod5 d] a>de4 ,da>na> is de oud/e p]iode de azois*e ( die d] ,ur=matie1 wa>9 vooral de eruptieve /e5soort5 gevormd zn en nog ge5 spoor van organis* lev5 gevond5 wordt4 ,da>op is gevolgd de palaeozois*e p]iode ( die d] primaire =matie1 wa>9 behalve all]lei /e5soort5 vooral ook de /e5kool gevormd wordt en ook re$s plant5 van de laag/e soort en alle klass5 van di]5 behalve vogels en zoogdi]5 word5 aangetr(f54 ,9 de d]de1 mesozois*e p]iode ( die d] secundaire =matie valt o4 a4 de krt=matie en word5 all]lei plant5 en di]51 ook de e]/e ei]legg5de en zoogdi]51 gevond54 ,de da>op volg5de t]tiaire ( ka9ozois*e =matie loopt van de krt=matie tot d5 /d toe en doet behalve plant5 en l&- en zoetwat]di]5 vooral ook optr$5 de ro(di]5 en vele van de uitge/orv5 zoogdi]54 ,volg5s e5 enkele1 b4v4 ,burmei/]1 ,ges*4 d] ,s*pfung #gte ,aufl4 #ahgb ,s4 #fab leefde gelktdig met deze ook re$s de m5s* 9 de t]tiaire p]iode2 ma> volg5s de mee/5 is de m5s* e]/ opgetr$5 aan het e9de van dit tdp]k1 na d5 /d1 9 de quat]naire p]iode1 ,pfaff1 ,s*pfungsges*4 ,s4 #dhe f4 ,ulrici1 ,gott u4 die ,natur ,s4 #cec f4 ,reus*1 ,bibel u ,natur #ahd f4 ,zittel1 ,aus d] ,urzeit1 #b;e ,aufl4 #ahge ,s4 #ecg4 ,deze le] van de geologis*e p]iod5 /aat ongetwfeld op veel va/]5 bodem dan de hypo!se van ,kant2 z b]u/ op gegev5s1 welke het ond]zoek d] a>dlag5 aan de h& doet4 ,hi] draagt de /rd tuss*5 op5b>+ en wet5s*ap dan ook e5 veel ern/ig] k>akt]4 ,op vele punt5 is er v]s*il en teg5spraak4 ,t5 e]/e 9 d5 td1 en t5 twe$e 9 de orde1 wa>9 de v]s*ill5de s*epsel5 zn ont/aan4 ,wat d5 td betreft1 is het v]s*il ze] groot4 ,de *ronologie d] ,,lxx wkt aanm]kelk af van die van d5 hebr4 tek/4 ,de k]kvad]s hield5 zi* dikw]f aan de grieks*e v]tal+ en b]ek5d5 dan d5 td van de s*epp+ d] w]eld tot de innem+ van ,rome door de ,go!n op #efaa j>51 ,eusebius1 ,augu/9us de civ4 ,,xii #aj4 ,9 lat] td1 vooral s$]t de ,h]vorm+1 gaf m5 algeme5 aan de *ronologie van d5 hebr4 tek/ de voorkeur en b]ek5de dan1 dat de s*epp+ d] w]eld plaats gehad _h 9 #ciej v4 ,c4 7,scalig]71 ( #cihd 7,kepl]1 ,petavius71 #cidc 7,b5gel71 #djjd 7,u%]72 de ,jod5 tell5 ?ans het ja> #efeh1 cf4 ,zckl]1 ,die ,lehre vom ,ur/& des ,m5s*5 #ahgi ,s4 #bhi f4 ,s*anz1 ,das ,alt] des ,m5s*5ges*le*ts1 ,freiburg #ahif ,s1 #a f4 ,ma> m5 beproefde nog nauwkeurig] b]ek5+4 ,er 0 ern/ige /rd ov]1 ( de s*epp+ plaats _h gehad 9 de l5te ( 9 d5 h]f/2 het e]/e 0 het gevoel5 van ,cyrillus1 ,basilius1 ,b$a1 ,cajetanus1 ,mol9a1 ,lapide1 ,lu!r1 ,melan*ton1 ,g]h>d1 ,al/$1 ,polanus1 ,g4 ,j4 ,vossius enz42 het twe$e w]d v]d$igd door ,petavius1 ,calvisius1 ,calov1 ,danaeus1 ,zan*ius1 ,voetius1 ,m>esius1 ,heidegg]1 ,turret9us e4 a4 ,soms w]d de datum nog nad] bepaald1 op #be ,ma>t ( op #bf ,octob]1 ,voetius ,disp4 ,i #ehg4 ,hag5ba*1 ,d4 ,g4 #fcj noot4 ,da>teg5ov] plaats5 de geolog5 en natuurkundig5 van dez5 td hunne b]ek5+51 die geb\wd zn op de rotatie d] a>de 9 v]b& met h>e afplatt+ aan de pol51 de na> de opp]vlakte /e$s ge/adig afnem5de w>mte d] a>de1 de vorm+ van de delta's aan ,nl en ,mississippi1 de =matie van de a>dlag51 van de v]s*ill5de /e5soort51 vooral van de /e5kool enz4 ,het zn fabela*tige getall51 ev5als b sommige heid5s*e volk51 die alzoo voor d5 oud]dom d] a>de word5 aang5om54 ,cotta spreekt van e5e onbegr5sde tdruimte1 ,lyell van #efj millio51 ,kle9 van #bjjj millio51 ,helmholtz van #hj millio51 en zelfs ,pfaff van m9/5s #bj millio5 j>51 ,pfaff1 ,s*pf4 #fdj-fff1 ,id4 ,das ,alt] d] ,erde1 9 de ,zeitfr4 des *r4 ,volksleb5s ,,vii4 ,pes*el1 ,vlk]kunde1 #ete ,aufl4 ,s4 #db-eb4 ,haeckel1 ,nat4 ,s*pf4 ,s4 #cdj f4 ,ma> 9 de twe$e plaats is er ook ze] groot v]s*il tuss*5 het s*epp+sv]haal 9 ,g5esis en de me5+5 van vele gele]d5 t5 aanzi5 van de orde1 wa>9 de ges*ap5e wez5s zn ont/aan4 ,om sle*ts enkele punt5 te noem53 volg5s de ,s*rift is wel het li*t re$s ges*ap5 op d5 e]/5 dag1 ma> ons zonne/elsel is e]/ gevormd op d5 vi]d5 dag1 nadat op d5 twe$5 en d]d5 dag de a>de al toeb]eid en met e5 weeld]ig5 plant5groei ov]dekt 02 volg5s de geolog5 is de orde jui/ omgeke]d4 ,volg5s ,g5esis is op d5 d]d5 dag wel het plant5rk ges*ap51 ma> di]5 word5 e]/ ges*ap5 op d5 vfd5 dag2 de geologie e*t] le]t1 dat 9 de primaire ( palaeozois*e p]iode ook re$s di]5 van lag]e soort en viss*5 voorkom54 ,g5esis v]haalt1 dat alle wat]di]5 en alle vogel5 ges*ap5 w]d5 op d5 vfd51 en alle l&di]5 met d5 m5s* op d5 zesd5 dag1 ma> volg5s de geologie behoor5 enkele zoogdi]5 ook re$s tot de secundaire ( mesozois*e p]iode4 ,zoo blkt er dus op vele gewi*tige punt5 v]s*il te be/aan4 #g4 ,natuurlk zn er v]s*ill5de pog+5 tot v]zo5+ beproefd4 ,e]/ z de ideale !orie g5oemd1 zoo geheet51 wl ze alle5 aan de idee1 niet aan de lett] van het s*epp+sv]haal zi* h\dt4 ,z ziet 9 ,g54 #a ge5 hi/oris* v]haal ma> e5e poetis*e bes*rv+ van de s*epp5de daad ,gods4 ,de zes dag5 zn ge5 *ronologis* geord5de tdp]k5 van lang] ( kort] duur1 ma> alle5 v]s*ill5de gezi*tspunt51 van wa>uit de ne ges*ap5e w]eld telk5s bes*\wd wordt1 om zoo aan d5 bep]kt5 blik des m5s*5 e5 bet] ov]zi*t te gev5 van het geheel4 ,aan de palaeontologie blft het dus geheel ov]gelat51 om d5 td1 de wze en de orde van het ont/aan d] v]s*ill5de p]iod5 va/ te /ell54 ,m5 kan zegg51 dat deze !orie voorb]eid is door de allegoris*e exegese1 die van oude td5 9 de *ri/elke k]k t5 aanzi5 van ,g54 #a gebruikelk 04 ,op voorgang van ,philo en met b]oep op ,sir4 #ah3a1 ,deus omnia simul creavit1 le]d5 ,orig5es1 ,augu/9us en vele &]51 dat ,god alle d+5 9 e5s en tegelk _h ges*ap52 de zes dag5 zn ge5 w]kelk op elka> volg5de tdp]k5 ma> ze duid5 alle5 d5 causal5 sam5hang1 de logis*e orde d] s*epsel5 aan1 en bes*rv51 hoe de engel5 successief van het geheel d] s*epp+ k5nis hebb5 gekreg54 ,en ook b h51 die d5 lett]lk5 z9 van het s*epp+sv]haal va/hield51 speelde de allegorie to* telk5s nog e5e groote rol2 de *aos1 het li*t1 de t]m n dag 9 plaats van e]/e dag2 het ontbrek5 d] ,goddelke go$keur+ aan het e9de van d5 twe$5 dag1 het p>ads1 de s*epp+ van ,eva enz4 gav5 aanleid+ tot v]nuftige v]gee/elk+54 ,d]gelke allegorise]5de1 my?ologise]5de en rationalise]5de v]kl>+5 van het s*epp+sv]haal kwam5 vooral 9 e]e na de ontwak+ d] natuurwet5s*ap en w]d5 toegepa/ door ,hobbes1 ,sp9oza1 ,bev]l&1 ,burnet1 ,bekk]1 ,t9dal1 ,edelmann1 ,j4 ,l4 ,s*midt1 ,reim>us e4 a4 ,h]d]1 ,aelte/e ,urkunde des ,m5s*5ges*le*ts1 zag 9 ,g54 #a e5 s*oon g$i*t d] oud/e m5s*heid1 dat1 van d5 word5d5 dag uitga&e1 de zev5daags*e week bezong4 ,de mod]ne philosophie en !ologie is nog v]d] voortges*r$51 heeft met het s*epp+sv]haal ook zelfs het s*epp+sbegrip v]worp51 en ziet 9 ,g54 #a e5e my!1 die hoog/5s nog e5 religieus5 k]n bevat4 ,*ri/elke !olog5 zn zoov] niet gegaan ma> zn to* dikw]f om religie en wet5s*ap te v]zo551 tot de allegoris*e opvatt+ van ,augu/9us t]uggeke]d en gev5 de lett]lke en hi/oris*e opvatt+ van ,g5esis ,i prs4 ,da>toe behoor5 ze] veel ,rooms*e ,godgele]d51 ,mi*elis1 ,entw4 d] beid5 er/5 ,kapitel d] ,g5esis #ahde en v]s*ill5de op/ell5 9 zn tds*rift ,natur u4 ,(f5b>ung #ahee f4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur ,s4 #bea f4 ,s*anz1 ,apol4 des ,*ri/4 ,i #bic f4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #aje f4 ,h4 ,lk51 ,die ,/iftungsurkunde des ,m5s*5ges*l4 #ahgf4 ,gttl]1 ,natur=s*ung u4 ,bibel #ahgg4 ,hummelau]1 ,b4 ,s*f] e4 a4 cf4 ,hett+]1 ,apol4 ,,iii ,s4 #bjf enz42 ma> ook tal van ,prote/ants*e !olog5 zooals ,zollmann1 ,bibel u4 ,natur 9 d] ,h>monie ihr] ,(f5b>ung5 #ahfi ,s4 #eb f4 ,dillmann1 ,comm4 op ,g5esis4 ,riehm1 ,*ri/4 und ,naturwiss4 ,leipzig1 ,h9ri* #ahif4 ,/eudel1 ,*ri/4 u4 ,naturw4 ,gt]sloh #ahie4 ,vuilleumi]1 ,la premire page de la ,bible1 ,revue de ?ol4 et de philos4 ,juillet #ahif p4 #cfb-cgg4 ,sept4 p4 #cic-dah4 ,e5e twe$e pog+ tot v]zo5+ is de re/itutie!orie4 ,deze zoekt tuss*5 op5b>+ en wet5s*ap da>door ov]e5/emm+1 dat z ,g54 #a3b en #c vane5s*eidt1 aan d5 *aos e5 lang5 duur van be/aan toes*rft en da>9 al die v]s*nsel5 plaat/1 welke de geologie aan de h& geeft4 ,het hexaem]on1 dat met v]s #c beg9t1 v]haalt alle5 de h]/ell+ en toeb]eid+ d] a>de voor d5 m5s*4 ,zulk e5 vr lange tdruimte tuss*5 ,g54 #a3a en #b w]d re$s aang5om5 door ,episcopius1 ,in/it4 !ol4 ,,iv sect4 #c c4 #c1 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,ii c4 #ai-ba e4 a41 om alzoo plaats te krg5 voor d5 val d] engel54 ,ze w]d 9 de vorige eeuw ov]g5om5 door de rationali/5 ,j4 ,g4 ,ros5mll]1 ,j4 ,d4 ,mi*aelis1 ,re9h>d2 vond vooral 9 deze eeuw +ang b de !osoph5 ,oet+]1 ,hahn1 ,/4 ,m>t91 ,baad]1 ,s*ell+1 ,fr4 v4 ,mey]1 ,/eff5s1 ,s*ub]t1 ,ke]l1 die da>9 d5 val d] engel5 en de da>door v]oorzaakte v]woe/+ d] s*epp+ plaat/52 en is dan ook gele]d door ,*alm]s1 k>d9aal ,wisemann1 ,zusamm5hang zw4 ,wiss4 u4 ,(f5b41 deuts* von ,haneb]g1 #cte ,aufl4 #ahff ,s4 #bfc f4 ,vig\r\x1 het livres sa9ts ,,iii #ddb4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,i #dgd enz4 ,e5e d]de !orie1 de concordi/is*e1 zoekt h>monie van ,s*rift en wet5s*ap te v]krg51 door de s*epp+sdag5 op te vatt5 als tdp]k5 van lang]5 duur4 ,de exegese van de zes dag5 lev]de re$s vroeg bezwa>4 ,zon1 maan en /]r5 w>5 e]/ ges*ap5 op d5 vi]d5 dag2 de drie da>aan voorafga&e dag5 moe/5 dus 9 elk geval van e5 &]5 a>d zn dan de laat/e drie4 ,basilius v]kla>de het zoo1 dat ,god de drie e]/e dag5 bew]kte door e5e emissie en contractie van het op d5 e]/5 dag ges*ap5 li*t1 ,/rauss1 ,i #fba4 ,ma> deze v]kl>+ bevr$igde niet all51 b4v4 niet ,augu/9us1 die soms van zne eig5e ,simultan-!orie afwkt1 de ,g54 ad lit4 ,i #af4 ,bov5di5 0 er nog v]s*il ov]1 ( het s*epp+sw]k op i$]5 dag 9 n mom5t 0 voltooid1 dan wel e]/ 9 d5 loop van i$]5 dag successief tot /& kwam4 ,c>tesius _h nl4 gezegd1 dat uit d5 *aos zond] e5ige s*epp+sdaad ,gods de res pure naturales z\d5 hebb5 kunn5 voortkom54 ,het d5kbeeld van ontwikkel+ 0 da>m$e aan de h& g$aan4 ,enkele ,c>tesiaans*e !olog51 zooals ,witti*ius1 ,all+a1 ,braun le]d5 da>om1 dat elk s*epp+sw]k e5 dag 9 beslag nam1 cf4 ,m4 ,vitr+a ,,ii #ie4 ,moor ,,ii #bab4 ,en ,:i/on zei re$s1 dat de dag5 moe/5 opgevat word5 als j>51 en w]d da>9 door &]5 gevolgd4 ,ma> vad] van de concordi/is*e !orie is de abt ,j]usalem gewee/4 ,ze w]d ov]g5om5 door natuurkundig5 als de ,luc1 ,cuvi]1 ,hugh ,mill]1 ,pfaff enz41 door !olog5 als ,lange1 ,delitzs*1 ,r\gemont1 ,godet1 ,ebr>d1 ,d] ,glaube an die ,h4 ,s*rift und die ,ergebnisse d] ,natur=s*ung #ahfa4 ,lu?>dt1 ,apol4 ,vortrge1 #h ,aufl4 #ahgh4 ,zckl] o4 a4 9 ,h]zog #ac1 #fdg1 ,br&t 9 ,bew4 d4 ,gl4 #ahfg ,s4 #cci f41 ,h5g/5b]g1 cf4 ,bew4 d4 ,gl4 #ahfg ,s4 #djj f41 ook ,rooms*5 als ,he9ri*1 ,palmi]i1 ,sim>1 ,dogm4 #bdi1 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #dj enz4 ,dikw]f hebb5 vel5 deze !orie met de re/itutie-!orie v]bond51 en dan nog met e5e ov]e5/emm+ 9 ho(dzak5 zi* tevr$5 ge/eld4 ,hugh ,mill] b4v4 liet de azois*e p]iode sam5vall5 met ,g54 #a3c1 de palaeozois*e met ,g54 #a3f-ac1 de mesozois*e met ,g54 #a3ad-bc1 de ka9ozois*e met ,g54 #a3bd1 ,zckl]1 ,ges*4 ,,ii #edd4 ,de vi]de !orie e9delk1 die wel de antigeologis*e is g5oemd1 h\dt de lett]lke en hi/oris*e opvatt+ van ,g5esis ,i va/1 en zoekt de resultat5 d] geologie t5 deele te plaats5 9 de zes s*epp+sdag51 t5 deele ook da>na 9 d5 td van ,adam tot ,noa*1 vooral ook 9 d5 zondvlo$4 ,re$s van ouds w]d de zondvlo$ van groote beteek5is gea*t4 ,m5 r$5e]de ov] het totale ( p>tieele1 dat altd 9 discussie is gewee/1 ov] d5 b\w van de ark1 ov] de hoogte van d5 vlo$ enz4 ,zckl] ,,ii #abb f4 ,ma> geologis*e beteek5is kreeg de zondvlo$ e]/ na ,newton2 ,?omas ,burnet gaf 9 #afhb zne ,!oria sacra telluris uit en nam da>9 e5 ze] groot ond]s*eid aan tuss*5 d5 td vr en na d5 zondvlo$2 deze wordt b hem de ond]gang van e5e oude en de geboorte van e5e geheel nieuwe w]eld4 ,het 0 e5 geweldige cata/rophe1 die heel de a>dopp]vlakte v]&]de1 ocean5 en b]g5 het aanzn gaf1 aan het za*te l5teklimaat1 aan de weeld]ige vru*tba>heid1 aan d5 buit5gewon5 lev5sduur d] m5s*5 vr di5 td e5 e9de maakte en vooral bew]kte1 dat de a>das1 die voorhe5 p>allel met de z d] zon /ond1 s*u9 op de a>dbaan kwam te /aan4 ,deze geheel nieuwe !orie w]d heftig be/r$51 o4 a4 door ,spanheim en ,leydeck]1 ma> w]d to* ook v]d] ontwikkeld door ,:i/on1 ,clv] en vele &]51 ,zckl] ,,ii #adc-aib4 ,teg5 het e9de d] vorige eeuw w]d deze diluviali/is*e !orie me] en me] prsgegev51 ma> ze bleef to* nog 9 e]e b vele re*tz9nige1 beide ,rooms*e en ,prote/ants*e !olog51 cf4 ,keil1 op ,g5esis1 en voorts &]5 b ,zckl]1 ,,ii #dgj-dhb1 #ghh f4 ,de voor/&]s van deze pog+ tot v]zo5+ blv5 d5 zondvlo$ des bbels v]e5zelvig5 met het diluvium ( d5 /d d] geologie en oordeel5 9 v]b& da>m$e1 dat de vlo$ univ]seel 0 en ov] de gans*e a>de zi* uit/rekte4 ,de mee/e geolog5 en !olog51 zooals ,s$gwick1 ,gre5\gh1 ,buckl&1 ,hit*cock1 ,hugh ,mill]1 ,b>ry1 ,dawson1 ,die/el1 ,dillmann1 ,pfaff1 ,kurtz1 ,mi*elis1 ,reus*1 ,guttl]1 ook ,kuyp]1 ,h]aut #ibi4 #icj4 #ifb1 zn nu 9 d5 laat/5 td wel van oordeel1 dat de zondvlo$ des bbels e5 geheel &]e is gewee/ dan het diluvium d] geologie en da>om ook als p>tieel moet word5 opgevat2 univ]seel kan h sle*ts heet51 inzoov] heel het m5s*elk gesla*t er door omkwam1 (s*oon ook dit laat/e door sommig51 zooals ,cuvi]1 nog wordt ontk5d4 ,ma> het debat ov] dit belangrk en moeilk vraag/uk is nog lang niet t5 voordeele van deze laat/e me5+ besli/2 de jong/e /udie ov] d5 zondvlo$1 van ,m>t9 ,g&]1 is e5 kra*tig pleidooi voor de diluviali/is*e opvatt+4 ,cf4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #ghd-gia4 ,id4 9 ,h]zog #ac1 #fde f4 ,die/el1 ,die ,s9tflut1 ,deuts*e ,zeit- u4 ,/reitfrag51 n4 #acg4 ,ko/]s1 ,de ,bb4 ,zontvlo$sv]hal5 met de ,babyl4 v]gelek51 ,!ol4 ,tds*r4 #ahhe bl4 #afav4 #cbav4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur #bhi f4 ,s*anz1 ,apol4 ,i #cda f4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts ,,iv #bci4 ,suess1 ,die ,s9tflu?1 ,leipzig #ahhc4 ,jrg5s1 ,w> die ,s9tflut e9e ,erdbeb5welle8 ,/4 aus ,m>ia ,laa* #ahhd4 ,h[or?1 ,das ,mammut und die ,flu?1 #ahic4 ,gir>d1 ,etudes de gologie biblique4 ,le dluge devant la critique hi/or4 ,i ,freiburg #ahic4 ,s*w>z1 ,s9tflut und ,vlk]w&]ung51 ,/uttg>t #ahid4 ,c4 ,s*midt1 ,das ,natur]eigniss d] ,s9tflu?1 ,basel #ahie4 ,zckl]1 ,neue ,jahrb4 f4 deuts*e ,!ol4 #ahie1 ,heft #c en #d4 ,m>t9 ,g&]1 ,die ,sndflut 9 ihr] ,b$eutung fr die ,erdges*i*te1 ,mn/] #ahif4 #h4 ,deze vi] pog+51 om ,s*rift en wet5s*ap 9 ov]e5/emm+ te br5g51 zn niet 9 elk opzi*t aan elk&] teg5ov]ge/eld4 ,zelfs 9 de e]/g5oemde ideale !orie ligt nog e5ige wa>heid4 ,door all5 to* wordt toege/emd dat de ,s*rift niet de taal d] wet5s*ap ma> d] dagelks*e erv>+ spreekt1 dat z ook b het v]haal d] s*epp+ op geo- ( an?ropoc5tris* /&punt /aat1 en dat z da>b ge5 les wil gev5 9 geologie ( e5ige &]e wet5s*ap1 ma> ook b het v]haal van d5 oorsprong en de word+ all] s*epsel5 het boek d] religie1 d] op5b>+1 d] k5nisse ,gods blft4 ,non legitur 9 ,evangelio dom9um dixisse3 mitto vobis p>acletum qui vos doceat de cursu solis et lunae2 *ri/ianos enim fac]e volebat1 non ma!maticos1 ,augu/4 de actis c4 ,felice ,man4 ,i #aj4 ,moses rudi populo condesc5d5s secutus e/1 quae s5sibilit] app>5t1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gj art4 #d4 ,s4 ,scriptura ex pr(esso non tractat eas res1 quas 9 philosophia cognoscimus1 ,al/$1 ,praecognita #aha1 cf4 ,voetius1 ,disp4 ,v #aca4 ,hett+]1 ,apol4 ,,iii #aif4 ,ma> als de ,s*rift dan to* van ha> /&punt uit1 jui/ als boek d] religie1 met &]e wet5s*app5 9 aanrak+ komt en ook da>ov] ha> li*t laat s*n51 dan h\dt ze niet e5sklaps op ,gods woord te zn ma> blft dat4 ,ook als ze ov] de word+ van hemel en a>de spreekt1 geeft ze ge5 sage ( my! ( di*t]lke phantasie1 ma> ook dan geeft z na> h>e duidelke b$oel+ hi/orie1 die gelo( en v]tr\w5 v]di5t4 ,en da>om hield de *ri/elke !ologie dan ook1 op sle*ts enkele uitzond]+5 na1 aan de lett]lke1 hi/oris*e opvatt+ van het s*epp+v]haal va/4 ,to* is het opm]kelk1 dat ge5e enkele confessie ov] het hexaem]on iets va//elde en dat ook 9 de !ologie all]lei uitlegg+5 naa/ elk&] w]d5 g$uld4 ,augu/9us v]ma&e re$s1 om op dit t]re9 niet te spo$ig iets met de ,s*rift 9 /rd te a*t51 om ov] deze moeilke ond]w]p5 niet dan na ern/ige /udie m$e te sprek5 en om niet door onkunde zi* bela*elk te mak5 9 de oog5 d] ongeloovige wet5s*ap1 de ,g54 ad lit4 ,i #ah4 #ai4 #bj4 #ba1 cf4 ook ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #fh art4 #a4 ,de wa>s*uw+ is door de !olog5 niet altd tr\w t] h>te g5om54 ,en to* kan de geologie ons uitnem5d5 di5/ bewz5 b de v]kl>+ van het s*epp+sv]haal4 ,gelk de ptolemeis*e w]eldbes*\w+ de !ologie g$rong5 heeft tot e5e &]e en bet]e v]kl>+ van d5 zonne/il/& 9 ,jos4 #aj2 gelk ,assyriologie en ,egyptologie ko/elke bdrag5 zn voor de uitlegg+ d] ,s*rift2 gelk de hi/orie m5igmaal de pr(etie e]/ 9 h>e w>e beteek5is k5n5 doet2 zoo di55 ook de geologis*e en palaeontologis*e ond]zoek+5 9 deze eeuw tot bet] v]/& van het s*epp+sv]haal4 ,m5 b$5ke to* wel1 dat de s*epp+ en toeb]eid+ van hemel en a>de e5 ,goddelk w]k b uitnem5dheid is1 e5 wond] 9 vol/rekt5 z91 vol v]borg5h$5 en geheim5iss54 ,en to* wordt 9 ,g5esis dit w]k op zoo e5v\dige en sob]e wze v]haald1 dat er haa/ e5e di%>monie s*nt te be/aan tuss*5 het feit zelf en de bes*rv+ ervan4 ,a*t] elk5 trek 9 het s*epp+sv]haal ligt e5e w]eld van wond]5 en ma*tsdad5 ,gods1 die door de geologie 9 e5e onov]zi5b>e reeks van v]s*nsel5 voor onze oog5 word5 uitge/ald4 ,van de feit51 door geologie en palaeontologie aan het li*t gebra*t1 heeft de ,s*rift en de !ologie dan ook niets te vreez54 ,ook de w]eld is e5 boek wa>van alle bladzd5 door ,gods alma*tige h& zn ges*rev54 ,de /rd ont/aat alle5 da>door1 dat zo[el de tek/ van het boek d] ,s*riftuur als van dat d] natuur dikwls zoo sle*t gelez5 en v]/aan wordt4 ,de !olog5 gaan hi] niet vr uit1 en hebb5 dikw]f 9 naam niet van de ,s*rift ma> van hun eig5 onjui/e opvatt+ de wet5s*ap v]oordeeld4 ,en de natuurvors*]s hebb5 telk5s de feit5 en v]s*nsel51 die z ontdekt51 op e5e wze uitgelegd en 9 di5/ van e5e w]eldbes*\w+ ge/eld1 die no* door de ,s*rift no* door de wet5s*ap w]d g]e*tva>digd4 ,voor%&s z\ het aanbevel+ v]di551 dat de geologie1 die betrekkelk nog zulk e5e jonge wet5s*ap is en wel re$s veel ond]zo*t heeft ma> to* nog zoo e9deloos veel te ond]zoek5 heeft1 zi* bepaalde tot het v]zamel5 van mat]iaal en van het b\w5 van conclusies en het op/ell5 van hypo!s5 afzag4 ,z is da>toe nog vol/rekt niet 9 /aat en moet nog lang5 td g$uld oef551 e] z da>toe bevoegd en bekwaam is4 #i4 ,wanne] deze voorloopige opm]k+5 nu t] h>te g5om5 word51 dan is het 9 de e]/e plaats wa>s*nlk1 dat de s*epp+ van hemel en a>de 9 ,g54 #a3a kort] ( lang] td aan het w]k d] zes dag5 9 v]s #c v4 is voorafgegaan4 ,de re/itutie!orie is zek] aan het dwal5 g]aakt1 als z 9 ,g54 #a3b d5 val d] engel5 en de v]woe/+ d] a>de plaat/e4 ,hi]van is to* met ge5 woord sprake2 er /aat ook niet dat de a>de woe/ en l$ig w]d1 ma> dat z dat 0 en dat ze z w]d ges*ap52 en de woe/heid en l$igheid h\dt ge5sz9s 91 dat de a>de v]woe/ 0 ma> dat z1 (s*oon re$s a>de1 to* nog ongevormd1 zond] g$aante ( ge/alte 04 ,ma> ov]ig5s is het jui/1 dat de s*epp+ van hemel en a>de en de woe/e en l$ige toe/& d] a>de niet geplaat/ kunn5 word5 b9n5 d5 e]/5 dag2 deze begon e]/ en kon uit d5 a>d zaak e]/ beg9n5 met het li*t4 ,de e]/e dag wordt niet gevormd door de oorspronkelke dui/]nis en door het da>na ges*ap5e li*t1 ma> h wordt gevormd door de e]/e wissel+ van avond en morg51 welke na de s*epp+ van het li*t is +etr$54 ,de dui/]nis1 wa>van ,g54 #a3b spreekt1 0 niet de e]/e avond2 ma> e]/1 nadat het li*t 0 ges*ap51 w]d het avond en da>na morg54 ,en met di5 morg5 0 de e]/e dag afgeloop51 die met de s*epp+ van het li*t begonn5 02 de dag 9 ,g5esis beg9t en e9digt met d5 morg51 cf4 ,keil1 ,delitzs* e4 a4 op ,g5esis4 ,ook ,augu/9us1 ,conf4 ,,xii #h1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ab1 #a4 #b1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #gd art4 #b1 ,petavius1 de sex di]4 opif4 ,i c4 #i n4 #b e4 a4 oordeeld5 da>om t]e*t1 dat de s*epp+ van hemel en a>de en de woe/e toe/& d] a>de plaats hadd5 ante omnem diem4 ,zoo komt ook alle5 tot zn re*t1 dat de s*epp+ 9 ,g54 #a3a e5v\dig als e5 feit wordt v]haald zond] e5ige nad]e oms*rv+1 ma> dat de toeb]eid+ van de a>de1 ,g54 #a3c v4 9 d5 bre$e wordt v]haald4 ,g54 #a3a zegt alle51 dat ,god de ,s*epp] is van alle d+51 ma> maakt er ge5 meld+ van dat ,god ze s*iep door zn ,woord en ,gee/4 ,natuurlk wordt dit niet ontk5d2 ma> het /aat er to* niet2 en ev5m9 /aat er1 9 hoeveel td en op wat wze ,god hemel en a>de s*iep1 en hoelang de ongevormde toe/& d] a>de duurde4 ,e]/ als het zesdaags* w]k e5 aanvang neemt1 wordt gezegd1 dat ook die ongevormde a>de 9 /& geh\d5 en vru*tba> gemaakt w]d door ,gods ,gee/1 ,g54 #a3b1 en dat alle d+5 op en 9 die a>de tot /& gebra*t zn door het ,woord ,gods1 ,g54 #a3cv42 9 de di/9ctio en ornatus d] a>de g$ur5de de zes dag5 komt ,gods w%eid uit1 ,calvn op ,g54 #a3c4 ,ma> ook al wilde m51 met het oog op ,ex4 #bj3aa1 #ca3ag1 het v]haalde 9 ,g54 #a3a en #b br5g5 b9n5 d5 e]/5 dag1 dan z\ da>m$e alle5 v]kreg5 zn1 dat de e]/e dag e5 gans* ongewone w>e gewee/4 ,h z\ dan begonn5 zn 9 het mom5t d] s*epp+1 en z\ e]/ e5 td lang dui/] zn gewee/1 ,g54 #a3b4 ,9 elk geval doet deze exegese het w>e erk5n51 dat er 9 de bov5 9 de twe$e plaats g5oemde1 concordi/is*e !orie ligt opgeslot54 ,volmondig z toegegev51 dat de opvatt+ d] s*epp+sdag5 als tdp]k5 na> aanleid+ van de geologie is opgekom54 ,da>m$e is z e*t] vol/rekt niet geoordeeld2 de vraag is alle51 ( de ,s*rift1 zond] dat aan ha> z9 geweld wordt aang$aan1 deze opvatt+ toelaat4 ,vroeg] a*tte m5 ,jos4 #aj3ab met de ptolemeis*e w]eldbes*\w+ onv]e5igba>1 ?ans wordt ze op di5 grond door niem& me] v]worp52 elk erk5t1 dat de woord5 d] ,s*rift e5e &]e opvatt+ toelat51 dan die vroeg] voor de e5ig w>e w]d geh\d54 ,de pr(etis*e v]wa*t+5 blk5 9 de w]kelkheid ov] veel lang] tdsruimt5 zi* uit te /rekk51 dan de woord5 wa>9 z gekle$ zn1 b het e]/e lez5 do5 v]mo$54 ,de dag van ,ihvh omvat e5 veel lang] tdp]k1 dan het woord zelf inh\dt4 ,de apo/el5 sprak5 van e5 we9ig tds1 het e9de1 d5 laat/5 td1 de laat/e ure enz41 en to* zn s$]t hun woord a*tti5 eeuw5 voorbgesneld4 ,met het oog op dez5 geheel eig5a>dig5 maat/af1 di5 de ,h4 ,s*rift telk5s b tdsbepal+5 aanlegt1 is het apriori niet onmogelk1 dat ook de dag5 9 ,g54 #a als tdp]k5 zn op te vatt54 ,ma> er zn ook positieve gegev5s1 die deze exegese niet noodzakelk ma> to* mogelk mak54 ,op de telk5s 9 de ,s*rift voorkom5de uitdrukk+53 9 de dag5 van1 t5 e9de van dag5 7 na vele j>571 heel d5 dag 7 altd71 t5 dage dat 7 to57 enz41 wordt da>b dikw]f te veel nadruk gelegd2 de ov]dra*telke beteek5is van het woord dag 9 ,oud en ,nieuw ,te/4 b4v4 ,jes4 #b3b1 #aa1 #ac3f enz41 ,mt4 #bd3bb1 ,luk4 #aj3ab1 ,joh4 #i3d1 ,hd4 #b3bj1 #ag3ca1 ,rom4 #b3af1 #a ,cor4 #c3ac1 #a ,!ss4 #e3b1 #d1 heeft ev5m9 g5oegzame bewskra*t2 en het b]oep op ,ps4 #ij3d en #b ,petr4 #c3h doet ook we9ig t] zake4 ,ma> wel is het volg5de van belang4 ,voore]/ is het1 gelk bov5 w]d aangetoond1 9 /rd met ,g54 #a1 om de creatio prima 9 d5 ongevormd5 toe/& d] a>de te br5g5 tot d5 e]/5 dag4 ,indi5 m5 dat e*t] to* doet1 wordt deze e]/e dag to* 9 elk geval e5 geheel ongewone1 die met de dui/]nis beg9t en welks duur niet te b]ek55 is4 ,t5 twe$e word5 de e]/e drie dag5 van de creatio secunda ook volg5s de b$oel+ van ,g5esis na> e5 gans* &]5 maat/af b]ek5d dan de volg5de drie4 ,het wez5 van dag en na*t be/aat niet 9 e5 kort] ( lang] duur ma> 9 de wissel+ van li*t en dui/]nis4 ,deze wissel+ is voor de e]/e drie dag5 niet door de zon bew]kt1 welke e]/ op d5 vi]d5 dag w]d ges*ap51 ma> is op e5e &]e wze door het 9 v]s #c ges*ap5 li*t tot /& gekom54 ,indi5 dit e*t] het geval is1 is de l5gte van die e]/e drie dag5 ook niet te bepal54 ,t5 d]de vloeit da>uit voort1 dat ook de volg5de drie dag5 op dezelfde wze en 9 ov]e5/emm+ met de e]/e drie dag5 als tdp]k5 kunn5 word5 opgevat4 ,want wel zn op d5 vi]d5 dag zon1 maan en /]r5 ges*ap5 en is het op zi*zelf dus mogelk1 dat het twe$e drietal dag5 door de rotatie d] a>de is bepaald4 ,ma> het s*epp+sv]haal zegt wel1 dat zon1 maan en /]r5 to5 gemaakt zn en hunne be/emm+ voor de a>de hebb5 v]kreg51 ma> het zegt met ge5 woord1 dat die be/emm+ op di5zelfd5 dag t]/ond t5 volle is b]eikt4 ,de s*epp+sp]iode zelve v]ke]de 9 geheel &]e om/&igh$51 dan die na afloop van het s*epp+sw]k intrad54 ,e]/ to5 0 alles afgeloop5 en bepaald4 ,t5 vi]de is het ze] moeilk1 om op d5 zesd5 dag te plaats5 alwat ,g54 #a en #b da>op lat5 ges*i$54 ,op di5 dag moet dan vall5 de s*epp+ d] di]51 ,g54 #a3bd1 #be1 de =me]+ van ,adam1 ,g54 #a3bf1 #b3g1 de plant+ van d5 h(1 ,g54 #a3h-ad1 de afkondig+ van het proefgebod1 ,g54 #b3af1 #ag1 de leid+ d] di]5 tot en hunne naamgev+ door ,adam1 ,g54 #b3ah-bj1 de slaap van ,adam en de s*epp+ van ,eva1 ,g54 #b3ba-bc4 ,dit moge nu niet onmogelk zn1 wa>s*nlk is het to* niet4 ,ja1 als de ,s*rift 9 ,g54 #a3bf-ca de s*epp+ van ,adam en ,eva 9 n5 adem v]meldt en van alwat het twe$e s*epp+sv]haal da>tuss*5 voegt1 niet het m9/e gewag maakt en dan to* dat alles plaat/ op d5 zesd5 dag1 ,g54 #a3ca1 is da>m$e de mogelkheid1 dat de dag5 tdp]k5 zn1 voldo5de bewez54 ,t5 vfde is het de b$oel+ van ,g5esis niet1 om aan te toon51 dat de s*epp+ all] d+5 jui/ 9 #f #bd ur51 ge5 m9uut kort] ( lang]1 heeft plaats gehad4 ,ma> dag duidt 9 het s*epp+sv]haal d5 td aan1 wa>9 ,god s*epp5de w]kzaam 04 ,met i$]5 morg5 geeft ,h aan e5 nieuwe w]eld het aanzn2 de avond tre$t 91 als ,h deze heeft tot /& gebra*t4 ,de s*epp+sdag5 zn w]kdag5 ,gods4 ,door e5 zesmaal v]nieuwd5 arbeid heeft ,h de gans*e a>de toeb]eid en d5 *aos 9 e5 kosmos v]&]d4 ,dit wordt 9 het sabbatsgebod ons t5 voorbeeld ge/eld4 ,gelk voor ,god1 tre$t ook voor d5 m5s* na zesdaags*5 arbeid de ru/e 94 ,b ,israel 0 die s*epp+/d ook de grondslag voor de indeel+ van het k]kelk ja>4 ,en voor heel de w]eld blft h type van de aeon5 dez] b$eel+1 die e5s 9 d5 w]eldsabbat1 9 de eeuwige ru/e e9digt1 ,hebr4 #d4 ,t5 zesde e9delk is er op i$]5 s*epp+sdag veel me] ges*i$1 dan de sob]e woord5 van ,g5esis ons v]mo$5 do54 ,gelk 9 d5 dekaloog ne enkele zonde vele &]e ond] zi* begrpt1 zoo wordt ook 9 het s*epp+sv]haal van i$]5 dag sle*ts het voornaam/e g5oemd1 datg5e1 wat voor d5 m5s* het bek5d/e en het belangrk/e is4 ,de ,s*rift zelve bew/ dat1 want het e]/e s*epp+sv]haal bevat niets van het p>ads1 de naamgev+ d] di]51 ,adams slaap enz41 welke e]/ 9 het twe$e s*epp+sv]haal word5 v]meld4 ,en voorts le]t het natuurond]zoek ons all]lei s*epsel5 k5n51 wa>aan de s*rv] van ,g5esis ge5 oog5blik heeft g$a*t2 all]lei *emis*e elem5t51 vele delf/(f5 en plant51 en ond]s*eid5e soort5 van di]51 insect51 infusi$i]tjes1 bact]in1 word5 9 ,g5esis niet g5oemd4 ,z moet5 e*t] to* ges*ap5 zn1 en dus 9 het hexaem]on e5e plaats v9d54 ,op i$]5 dag is het s*epp+sw]k zek] veel groot] en rk] gewee/1 dan ,g5esis ons 9 zn e5v\dig v]hev5 v]haal b]i*t4 #aj4 ,met deze opvatt+ van het s*epp+sv]haal zn de uitkom/5 van het geologis* ond]zoek ze] wel 9 ov]e5/emm+ te br5g54 ,ma> m5 di5t dan zek] te wet51 welke die uitkom/5 zn4 ,zoodra m5 da>na> e*t] e5 e5igsz9s nauwkeurig ond]zoek in/elt1 /uit m5 op all]lei bezw>5 en wordt alles te me] onzek]1 na>mate m5 diep] ond]zoekt en v]d] doordr+t4 ,natuurlk heeft niem& en kan niem& e5ig bezwa> hebb5 teg5 de feit51 welke de geologie aan het li*t br5gt4 ,die feit5 zn ev5go$ woord5 ,gods als de inh\d d] ,h4 ,s*rift1 en dus door i$] geloovig te aanva>d54 ,ma> van die feit5 moet ze] /r5g de exegese ond]s*eid5 word51 welke de geolog5 da>van voordrag54 ,iets &]s zn de v]s*nsel51 welke de a>de v]toont2 iets &]s de comb9aties1 hypo!s51 conclusies1 welke door de ond]zoek]s d] a>de da>m$e v]bond5 zn4 ,ong]ek5d nu de vol/rekt niet d5kbeeldige mogelkheid1 dat ook de wa>nem+1 con/ate]+ en bes*rv+ van de geologis*e feit5 en v]s*nsel5 soms wel t] dege ond] d5 invlo$ e5] aprioris*e w]eldbes*\w+ /aat1 le]t de geologie teg5woordig e5p>ig1 dat de a>dopp]vlakte uit v]s*ill5de lag5 is sam5ge/eld1 die alle duidelk de k5m]k5 drag5 van 9 het wat] bezonk5 te zn2 dat deze a>dlag51 wa> en inzoov] z erg5s aanwezig zn1 altd 9 e5e zek]e orde voorkom51 zoodat b4v4 e5e lag]e =matie nooit tuss*5 hoog]e inligt2 en e9delk dat deze a>dlag5 e5e groote massa van fossil5 bevatt51 die w$]om niet bont doore5 9 alle lag5 v]/rooid zn1 ma> te lag] van soort zn na>mate z 9 lag]e s$im5t5 voorkom54 ,dat zn de feit52 en da>op zn dan door de geolog5 al die langdurige geologis*e p]iod5 geb\wd1 welke vroeg] re$s w]d5 opgesomd4 ,ma> jui/ teg5 deze geologis*e p]iod5 be/aan ze] ern/ige bezw>54 #a4 ,voore]/ v]di5t het ov]weg+1 dat de geologie nog e5e jonge wet5s*ap is4 ,z is nog ge5 hond]d j>5 oud4 ,9 de e]/e helft van ha> be/aan 0 z b mann5 als von ,bu*1 de ,saussure enz4 vol/rekt niet v&ig aan de ,s*rift2 e]/ to5 ,lyell e4 a4 ha> 9 di5/ van de evolutiele] /eld51 w]d z e5 wap5 t] be/rd+ van het bbels* s*epp+sv]haal4 ,re$s deze ov]weg+ maant tot voorzi*tigheid2 als de geologis*e wet5s*ap oud] en rk] wordt1 zal z op dit punt wa>s*nlk zi*zelve h]zi54 #b4 ,de geologie kan m5 noem5 de ar*aeologie d] a>de4 ,z le]t ons toe/&5 k5n51 wa>9 de a>de vroeg] v]ke]d heeft4 ,ma> z zegt ons natuurlk ov] de oorzaak1 het ont/aan1 d5 duur enz4 van die toe/&5 zoo go$ als niets4 ,uit de v]s*nsel5 d] a>de e5e ges*i$5is d] a>de te will5 con/rue]51 lkt apriori e5 ev5 ha*elk ond]nem51 als om uit de ar*aeologis*e ov]blfsel5 van e5 volk zne ges*i$5is te will5 opmak54 ,als hulpmiddel moge de ar*aeologie ze] nuttig zn2 z kan de hi/orie niet v]vang54 ,de geologie bi$t belangrke gegev5s1 ma> z kan uitt]a>d nooit e5e ,s*pfungsges*i*te lev]54 ,wie dat beproeft1 moet i$] oog5blik tot giss+5 de toevlu*t nem54 ,alle geboorte1 zeide ,s*ell+1 is uit dui/]nis tot li*t4 ,alle oorsprong5 ligg5 9 het dui/]4 ,als m5 ons niet zegt1 wie onze oud]s en voor\d]s w>51 dan wet5 w het niet4 ,indi5 er ge5 s*epp+sv]haal is1 is en blft ons de ges*i$5is d] a>de onbek5d4 #c4 ,de geologie kan dan ook nooit tot aan het s*epp+sv]haal toekom52 z /aat vanzelf op d5 grondslag van het ges*ap5e en nad]t ,g54 #a niet2 z kan con/ate]5 wat z wa>neemt1 ma> de oorsprong5 er van niet &]s dan v]mo$54 ,ze] jui/ en s*oon zegt de geoloog ,ritt] von ,holg]3 ,wir hab5 das ,unang5ehme1 dass wir er/ ins ,!at] gekomm5 s9d1 na*dem b]eits d] ,vorhang gefall5 i/4 ,wir mss5 das ,s*auspiel das gegeb5 wurde1 aus dem auf d] ,bhne zurckgeblieb55 ,dekoration51 ,v]satz/ck51 ,waff5 u4 s4 w4 7das s9d nam5tli* die palontologis*5 ,entdeckung5 od] die ,v]/e9]ung57 zu errat5 su*51 dah] i/ es sehr v]zeihli*1 w5n wir uns irr51 b ,trissl1 ,das bibl4 ,se*/agew]k #ahid ,s4 #gc4 #d4 ,(s*oon de a>dlag51 wa> en voorzoov] z erg5s voorkom51 9 zek]e orde geleg5 zn1 to* is het ev5ze] e5 feit1 dat z n]g5s alle b elka> en compleet voorkom51 ma> sommige word5 hi]1 &]e eld]s gevond54 ,wir hab5 nirg5ds e9 voll/ndiges ,exempl> des ,bu*es d] ,erde1 sond]n v]/reut b] dieselbe e9e grosse ,m5ge von defect5 ,exempl>5 von dem v]s*i$5/5 ,=mate und auf sehr v]s*i$5em ,mat]iale1 ,pfaff1 ,s*pf4 #e4 ,de reeks en de orde d] a>dlag5 en dus ook van de da>op geb\wde geologis*e p]iod5 wordt da>om niet onmiddellk door de feit5 aan de h& g$aan1 ma> ru/ op e5e comb9atie van feit51 die aan all]lei giss+ en dwal+ bloot/aat4 ,er behoort na> de erk5t5is d] geolog5 zelv5 veel g$uld en moeite toe1 om de jui/e orde d] a>dlag5 va/ te /ell51 ,geikie1 ,geologie1 deuts* von ,o4 ,s*midt1 ,/rassburg #ahhf ,s4 #ee4 ,pfaff1 ,s*pf4 #e4 #e4 ,van de opp]vlakte d] a>de is nog ma> e5 ze] kle9 g$eelte ond]zo*t1 vooral ,engel&1 ,duits*l& en ,frankrk4 ,van de &]e deel5 van ,europa is nog we9ig1 van het groot/e deel van ,azi1 ,afrika1 ,nieuw-,holl& enz4 is nog zoo go$ als niets bek5d4 ,zelfs ,hckel geeft toe1 dat nauwelks het duiz5d/e g$eelte van de a>dopp]vlakte palaeontologis* is ond]zo*t1 ,nat4 ,s*pf4 #ahgd ,s4 #cee4 ,en deze b]ek5+ is zek] niet te laag g]aamd4 ,lat]e ond]zoek+5 kunn5 dus nog all]lei &]e feit5 aan het li*t br5g54 ,de hypo!s5 en conclusies d] geologie zn dus 9 elk geval op e5 onvoldo5d getal gegev5s geb\wd4 #f4 ,het is e5 feit1 hetwelk hoe lang] hoe me] van d5 kant d] geologie erk5n+ v9dt1 dat de td van de =matie d] a>dlag5 vol/rekt niet kan bepaald word5 uit d5 a>d en de ho$anigheid di] lag54 ,die ,bes*aff5heit d] ,s*i*t51 zegt ,pfaff1 t4 a4 p4 #e1 giebt dur*aus ke95 ,anhaltspunkt an die ,h&1 um b] die ,zeit ihr] ,bildung e95 ,aufs*luss zu erhalt54 ,ond] invlo$ van het d>w9isme1 dat alles v]kl>5 wilde door one9dig kle9e v]&]+5 9 one9dig groote tdsruimt51 heeft m5 wel van millio55 van j>5 gesprok54 ,ma> dat zn e5v\dig my?ologis*e getall51 wa>voor alle grond ontbreekt1 ,s*ell+1 ,w]ke1 ,,ii #a ,s4 #bbi4 ,de geolog5 wet5 nog vol/rekt niet1 ( vroeg] dezelfde dan wel &]e om/&igh$5 hebb5 gehe]s*t4 ,en zelfs b gelke om/&igh$5 groeit alles 9 de jeugd veel snell] en /]k] dan 9 lat]e j>54 ,bov5di5 zn al de grond51 wa>op de geolog5 tot dusv] hun getall5 b\wd51 onh\dba> geblek54 ,de deltavorm+51 de heff+5 en dal+5 van het va/el&1 de /e5kool=maties enz4 zn alle als grondslag van b]ek5+ we] prsgegev54 ,bezadigde natuurvors*]s sprek5 teg5woordig dan ook geheel &]s4 ,es fehlet uns j$] exacte ,mass/ab zur ,b]e*nung vorhi/oris*] ,ereignisse1 ,zittel1 ,aus d] ,urzeit1 #b;e ,aufl4 #ahge ,s4 #eef4 #g4 ,ook de orde1 wa>9 de a>dlag5 voorkom51 kan ge5 maat/af t] b]ek5+ van d5 td en d5 duur h>] =matie zn4 ,natuurlk is op e5e bepaalde plaats de ond]/e laag oud] dan de bov5/e1 ma> alle re*t ontbreekt1 om de v]s*ill5de a>dlag5 van v]s*ill5de plaats5 be5 te voeg5 en alzoo e5e reeks van =maties en p]iod5 te vorm54 ,wie jetzt 9 uns]5 ,me]5 an e9] ,/elle si* ,kalkni$]s*lge bild51 whr5d zu d]selb5 ,zeit an &]5 ,ort5 si* ,lag5 von ,s& od] ,lehm b]e9&] absetz51 s hab5 si* au* 9 frh]5 ,zeit5 an v]s*i$55 ,ort5 glei*zeitig v]s*i$5>tige ,s*i*t5 gebildet1 und wi$] glei*>tige zu v]s*i$55 ,zeit51 ,pfaff1 ib4 ,de lag5 uit zoog5aamd v]s*ill5de p]iod5 zn niet con/ant v]s*ill5d1 en deg5e1 die voor ev5 oud word5 geh\d51 zn niet altd qualitatief gelk1 ,trissl #fa4 ,9 d5zelfd5 td kunn5 9 v]s*ill5de deel5 d] a>de gelke =maties hebb5 plaats gehad1 gelk dat nog teg5woordig m5igmaal ges*i$t4 #h4 ,de td van de =matie d] a>dlag5 en de orde van h>e ligg+ wordt dan ook teg5woordig bna uitsluit5d bepaald na> de petrefact51 die er9 aangetr(f5 word51 cf4 art4 ,geognosie b ,brockhaus4 ,de geologie is afhankelk geword5 van de palaeontologie1 en deze /aat h$5 t5 dage bna s*i] geheel 9 di5/ van de evolutiele]4 ,van te vor5 wordt als bewez5 aang5om51 dat de organis*e wez5s van de lag]e tot de hoog]e zi* hebb5 ontwikkeld2 en da>op wordt dan de orde en de duur van de s$im5t=maties geb\wd4 ,omgeke]d gebruikte m5 dan de orde d] s$im5t5 we] als e5 bews voor de evolutie!orie en maakte zi* alzoo aan e5 circulus vitiosus s*uldig4 ,nu wordt e*t] de evolutiele] door de palaeontologie veelme] we]legd dan begun/igd4 ,want 9 de v]s*ill5de lag5 kom5 v]s*ill5de fossil5 van plant5 en di]5 niet voor 9 e5ige we9ige exempl>5 en soort54 ,ma> b i$]e laag /aat de geologie 9 e5s en plotsel+ voor e5e onov]zi5ba> rke w]eld van organis* lev51 9 soort5 ond]s*eid5 en door ge5 ov]gangsvorm5 aangevuld4 ,zelfs word5 er petrefact5 van plant5 en di]5 aangetr(f51 welke s$]t uitge/orv5 zn1 alle lat]e =maties 9 grootte en /]kte ov]treff5 en de natuur als het w>e do5 k5n5 9 h>e e]/e s*epp5de kra*t1 9 h>e weeld]ige vru*tba>heid1 ,pfaff1 ,s*pf4 #ffg-gji4 #i4 ,nu is het wel wa>1 dat de fossil5 niet 9 alle lag5 bont doore5 v]spreid zn1 ma> dat 9 bepaalde lag5 ook 9 d5 regel bepaalde plant5 en di]5 voorkom54 ,do* ook hi]uit is no* voor de evolutiele] no* voor de geologis*e p]iod5 iets met zek]heid af te leid54 ,imm]s1 de v]s*ill5de soort5 van plant5 en di]5 w>5 en zn ov]e5kom/ig ha> a>d en lev5svoorwa>d5 ov] de opp]vlakte d] a>de v]spreid2 ze leefd5 9 v]s*ill5de plaats5 en zon51 en ze moe/5 dus ook v]/e55 9 de v]s*ill5de s$im5t51 die er op v]s*ill5de plaats5 gevormd w]d54 ,de petrefact5 zn da>om ge5 repres5tant5 van d5 td van ont/aan d] organis*e wez5s1 ma> van de hoog]e ( diep]e zon51 9 welke z leefd54 ,ond]/el to*1 dat de ?ans lev5de plant5 en di]5 ov] geheel de a>de he5 plotsel+ 9 a>dlag5 begrav5 w]d5 en v]/e5d51 dan z\ no* uit de ond]s*eid5e soort5 van fossil5 no* uit de v]s*ill5de lag51 wa>9 z voorkwam51 e5ig besluit te trekk5 zn t5 aanzi5 van d5 td van hun ont/aan4 ,en da>b kom5 dan nog all]lei &]e om/&igh$51 die de indeel+ en b]ek5+ d] geologis*e p]iod5 s*i] onmogelk mak51 zooals bv41 dat de ond]s*eid5e soort5 van plant5 en di]5 9 d5 e]/5 td niet zoo ov] de gans*e a>de v]breid w>5 als lat]2 dat van tal van plant5 en di]5 9 de v]s*ill5de lag5 ge5 petrefact5 zn bewa>d2 dat vel]lei oorzak5 sommige plant5 en di]5 kunn5 gebra*t hebb5 9 plaats5 en zon51 wa>9 z van nature niet leefd52 dat dezelfde a>dlag5 wel doorgaans ma> lang niet altd dezelfde soort5 van fossil5 bevatt51 en dat da>om a>dlag51 die qualitatief gelk zn en e]/ 9 d5zelfd5 td w>5 geplaat/1 lat] we] eld]s w]d5 ?uisgebra*t1 omdat m5 er nieuwe en &]e petrefact5 9 vond1 enz4 #aj4 ,de geolog5 erk5n5 zelf m5igmaal1 dat de geologis*e p]iod5 niet /r5g te s*eid5 zn4 ,vooral b de t]tiaire en quat]naire p]iode komt dit uit4 ,hi] is s*i] alles onzek]4 ,onzek] is de gr5s1 de aanvang1 het e9de1 de duur di] beide tdp]k54 ,onzek] is de oorzaak1 de uitgebreidheid1 de duur d] zoog5aamde sp]iode2 er is v]s*il ov]1 ( er n ( me] /d5 moet5 aang5om5 word52 en zelfs is heel het be/aan van e5 /d nog aan ern/ig5 twfel ond]worp54 ,onzek] is de oorzaak1 de td en de wze1 wa>op de groote voorhi/oris*e di]5 zn omgekom51 wi] fossil5 soms nog geheel onges*ond5 zn bewa>d4 ,onzek] is het optr$5 van d5 m5s*1 vr ( na d5 /d1 9 de t]tiaire ( quat]naire p]iode1 tegelk met ( na d5 mammu?1 ma/odon en rh9oc]os4 ,onzek] is de oorzaak van de diluviale =matin en van h>e uitbreid+ ov] heel de a>de he54 ,onzek] is de oorzaak en de td van de b]g- en glets*]vorm+51 wa>b alle5 het feit1 dat de v]s*uiv+5 d] glets*]s uit het ,noord5 na> het midd5 van ,europa voor de ,sc&9avis*e b]g5 e5e hoogte z\d5 v]eis*5 van #ddjjj met]1 e5 bna onov]komelk bezwa> oplev]t enz4 #aa4 ,da>b komt nog t5 slotte1 dat de ,s*rift en de e5p>ige traditie van bna alle volk5 van e5 ontzaglk5 vlo$ v]haalt1 die e5 geweldig5 omke] heeft gebra*t 9 heel d5 toe/& d] a>de4 ,volg5s de ,s*rift tre$t er na d5 zondvlo$ e5 gans* &]e toe/& 9 voor m5s* en a>de4 ,de m5s*heid vr d5 zondvlo$ ond]s*eidde zi* door groot v]/&1 kra*tig5 ond]nem+sgee/1 titanis*5 mo$1 lang5 lev5sduur1 /]ke li*amelke ontwikkel+1 s*rikkelke goddeloo%eid4 ,en zond] twfel 0 de natuur1 het plant5- en di]5rk1 da>m$e 9 ov]e5/emm+4 ,ma> 9 d5 zondvlo$ kom5 bna alle m5s*5 om1 vele soort5 van plant5 en di]5 /]v5 uit1 de natuur wordt aan b&5 gelegd1 e5 za*t] b$eel+ tre$t 91 de b$eel+1 9 welke w lev54 ,deze getuig5iss5 d] ,s*rift word5 van all5 kant door de geologie beve/igd4 ,de m5s* uit de t]tiaire p]iode is nog niet gevond51 en het is niet wa>s*nlk1 dat h ooit gevond5 zal word52 de m5s*heid 0 to5 vr d5 zondvlo$ wa>s*nlk nog niet ov] de a>de v]spreid2 de zondvlo$ v]kla>t1 dat er van de m5s*5 vr di5 td ge5 fossil5 ov] zn2 de s*$els en be5d]51 die van m5s*5 hi] en da> gevond5 zn1 w>5 all5 afkom/ig uit d5 quat]nair5 td en van de onze niet v]s*ill5d4 ,voorts le]t de geologie duidelk1 dat de m5s* nog gelktdig met d5 mammu?1 het hebr4 behemo?1 ,job #dj vs4 #aj1 heeft geleefd en dat de mammu? dus nog ?uis hoort 9 d5 hi/oris*5 td4 ,de algeme5heid d] diluviale =maties bew/1 dat de zondvlo$ ov] heel de a>de zi* moet hebb5 uitge/rekt4 ,de b]g5 zn voor e5 groot g$eelte 9 d5 hi/oris*5 td ont/aan4 ,de oorzak5 d] sp]iode1 indi5 ze al be/aan heeft1 zn volkom5 onbek5d en kunn5 dus ze] go$ geleg5 hebb5 9 d5 zondvlo$ en 9 de dal+ d] temp]atuur1 die da>na all]wege intrad4 ,e]/ door en na het diluvium heeft de a>de h>e teg5woordige g$aante gekreg54 ,teg5 de v]e5zelvig+ van diluvium en zondvlo$ is eig5lk ma> n ern/ig bezwa>1 en dat is de td4 ,de geologie plaat/ d5 /d en het diluvium gewoonlk e5ige duiz5d5 j>5 vr ,*ri/us4 ,ma> e5]zds is da>teg5 op te m]k51 dat de *ronologie d] ,s*rift ook nog ge5sz9s va/ /aat4 ,m5 behoeft nog niet zoo v] te gaan als de ,sacy1 die zeide3 il n'y a pas de *ronologie biblique1 om to* ,voetius toe te /emm51 als h v]kla>de3 ex ,s4 ,scriptura exacta supputatio hab]i non pote/1 ,disp4 ,v #aec4 ,het is niet onmogelk1 dat soms gesla*t5 zn ov]gesprong5 en p]soonsnam5 als volksnam5 zn b$oeld4 ,en &]]zds zn de geologis*e b]ek5+51 gelk bov5 gezegd is1 veel te onzek]1 dan dat da>aan e5 bezwa> teg5 bov5/a&e opvatt+ kan word5 ontle5d4 #ab4 ,wanne] w dit alles saamvatt5 en 9 rek5+ br5g51 dan bi$t de ,s*rift van het oog5blik d] s*epp+ af aan 9 ,g54 #a3a tot d5 zondvlo$ toe e5e me] dan g5oegzame tdsruimte aan voor de plaats+ van al die feit5 en v]s*nsel51 welke de geologie en palaeontologie 9 deze eeuw aan het li*t hebb5 gebra*t4 ,het is niet 9 te zi51 wa>om deze alle niet 9 di5 td e5e plaats z\d5 kunn5 v9d54 ,me] heeft de !ologie nu ook niet te do52 z heeft zi* niet 9 te lat5 met de oorzak5 di] v]s*nsel52 de v]kl>+ d] feit5 v]blve aan de geologie6 ,ma> miss*i5 kan de ,s*rift da>b to* bet]5 di5/ bewz51 dan de natuurwet5s*ap gewoonlk v]mo$t4 ,imm]s1 z w/ er ons op1 dat de s*epp+ e5 ,goddelk w]k b uitnem5dheid is4 ,er hebb5 b het ont/aan en de =matie d] d+5 kra*t5 gew]kt1 er hebb5 tot d5 zondvlo$ toe toe/&5 be/aan1 en er heeft 9 di5 vlo$ e5e cata/rophe plaats gehad1 gelk die na dez5 td niet me] zn voorgekom54 ,de word+ wordt altd door &]e wett5 behe]s*t dan de ontwikkel+4 ,de wett5 van het creatuur zn niet de regel d] creatie en veel m9d] die van d5 ,creator4 ,voorts h\de zi* de !ologie alle5 aan de onbetwi/b>e feit51 welke de geologie doet k5n51 ma> wa*te zi* voor de hypo!s5 en conclusies1 die de geolog5 da>aan toevoeg54 ,da>om ziet ze af van elke pog+1 om de zoog5aamde geologis*e p]iod5 met de zes s*epp+sdag5 te v]e5zelvig54 ,imm]s is het niet &]s dan e5e onbewsb>e me5+1 dat die p]iod5 successief en 9 die orde op elk&] gevolgd zn4 ,da>m$e wordt niet ontk5d1 dat b4 v4 de azois*e =maties re$s van het oog5blik d] s*epp+ af begonn5 zn4 ,veele] w/ alles er op1 dat ze to5 ond] de w]k+ van all]lei me*anis*e en *emis*e kra*t5 re$s e5 aanvang hebb5 g5om54 ,ma> de geologie weet er niets van1 dat ze niet ook lat] tegelk met de palaeozois*e enz4 hebb5 plaats gehad1 en gi/ beide na> de oorzak5 en na> de wze van ha> ont/aan4 ,en zoo is het met alle &]e p]iod54 ,het is ze] wa>s*nlk1 dat het zoog5aamde t]tiaire tdp]k nog tot aan d5 zondvlo$ reikt1 en dat diluvium en /d met deze cata/rophe sam5vall54 ,v]volg5s wordt door het gelktdig voorkom5 van plant- en di]fossil5 9 de zoog5aamde palaeozois*e p]iode niets voor de orde van hun ont/aan besli/4 ,de geologie weet to* van het ont/aan van die organis*e wez5s niets af2 z v9dt ze ma> dr+t tot hun oorsprong niet door4 ,en ook z moet aannem51 dat het plant5rk vr het di]5rk is ont/aan1 om de e5v\dige r$51 dat de di]5 van de plant5 lev54 ,voorzoov] de geologie iets ov] de orde van ont/aan d] d+5 zegg5 kan1 /emt z met de ,s*rift volkom5 ov]e54 ,e]/ de anorganis*e s*epp+2 dan de organis*e1 beg9n5de met het plant5rk2 da>na het di]5rk en ook dit w$] 9 dezelfde orde1 e]/ de wat]-1 dan de l&di]51 en da>ond] vooral de zoogdi]51 ,pfaff1 ,s*pf4 #gdb4 ,zoo wa*t5 w als ,*ri/55 en als !olog5 de zek]e resultat5 d] natuurwet5s*ap met e5ig v]tr\w5 af4 ,voor diepga& en alzdig ond]zoek behoeft de !ologie niet bevreesd te zn4 ,z wa*te zi* sle*ts1 om al te groote wa>de te he*t5 aan e5 ond]zoek1 dat nog geheel nieuw1 onnauwkeurig en onvoll$ig is en da>om telk5s door giss+5 en v]mo$5s wordt aangevuld4 ,ze z op h>e ho$e1 om al te voorb>ig concessies te do5 aan en ov]e5/emm+ te zoek5 met zoog5aamde wet5s*appelke resultat51 die i$]5 dag omv]ge/oot5 en door diep] ond]zoek 9 hunne onh\dba>heid kunn5 word5 aangetoond4 ,en z hebbe als wet5s*ap van de ,goddelke en eeuwige d+5 g$uld1 totdat de wet5s*ap1 die ha> be/rdt1 diep] en bre$] hebbe ond]zo*t en1 gelk het 9 de mee/e gevall5 gaat en gegaan is1 zi*zelve corrige]e4 ,zoo h\dt de !ologie bet] h>e wa>digheid en e]e op1 dan door onoph\delk zi* te plooi5 na> de me5+5 van d5 dag4 ,cf4 ,h[or?1 ,! mammo? & ! flood #ahhg4 ,bosizio1 ,das ,hexaem]on und die ,geologie1 ,ma9z #ahfe4 ,trissl1 ,das bibl4 ,se*/agew]k vom ,/&p4 d] ka?4 ,exegese u4 v4 ,/&p4 d] ,naturw4 #b;e ,aufl4 ,reg5sburg #ahid4 ,id4 ,sndflu? od] ,glets*] #ahid4 ,hahn1 ,die ,ent/ehung d] ,weltkrp]1 ,reg5sburg #ahie4 #cb4 ,,de ,,oorsprong ,,van ,,d5 ,,m5s*4 #a4 ,de s*epp+ loopt uit op d5 m5s*4 ,9 hem sluit5 gee/elke en /(felke w]eld zi* saam4 ,volg5s het e]/e s*epp+sv]haal is de m5s*1 man en vr\w saam1 ges*ap5 op d5 zesd5 dag1 ,g54 #a3bfv41 nadat de s*epp+ d] l&di]5 0 voorafgegaan4 ,ook de ,s*rift le]t da>9 e5e nauwe v]wants*ap van m5s* en di]4 ,beide zn op d5zelfd5 dag ges*ap51 beide zn ook gevormd uit het /( d] a>de4 ,ma> b die v]wants*ap is er ook e5 groot ond]s*eid4 ,de di]5 word5 op ,gods bevel door de a>de voortgebra*t1 ,g54 #a3bd2 de m5s* e*t] wordt ges*ap5 na e5e b]aadslag+ ,gods1 na> zn beeld1 tot e5 he] ov] alle d+54 ,deze korte a&uid+5 word5 9 het twe$e s*epp+sv]haal toegeli*t en uitgebreid4 ,het e]/e s*epp+sv]haal geeft e5e algeme5e ges*i$5is d] s*epp+1 welke 9 d5 m5s* ha> doel en ha> e9de v9dt2 het twe$e h&elt bzond] van de s*epp+ des m5s*5 en van de v]h\d+1 wa>9 de &]e s*epsel5 tot hem /aan4 ,9 het e]/e b]i*t is de m5s* het e9de d] natuur1 9 het twe$e de aanvang d] ges*i$5is4 ,het e]/e v]haal toont1 hoe alle &]e s*epsel5 d5 m5s* voorb]eid52 het twe$e leidt de ges*i$5is 9 van de v]zoek+ en van d5 val des m5s*5 en bes*rft da>toe vooral zn oorspronkelk5 toe/&4 ,9 het e]/e b]i*t wordt da>om de s*epp+ van alle &]e d+51 van hemel1 a>de1 uitspansel enz4 9 d5 bre$e en 9 g]egelde orde v]haald1 en de s*epp+ des m5s*5 niet uitvo]ig besprok52 het twe$e ond]/elt de s*epp+ van hemel en a>de1 geeft ge5 *ronologis*e ma> e5e zakelke orde1 en zegt niet wanne] plant5 en di]5 zn ges*ap5 ma> bes*rft alle51 9 welke v]h\d+ z na> hun wez5 tot d5 m5s* /aan4 ,g54 #b3d;b-#i h\dt niet 91 dat de plant5 ma> alle51 dat de h( 9 ,ed5 gevormd is na d5 m5s*2 de s*epp+ d] plant5 wordt door d5 s*rv] zond] twfel tuss*5 v]s #f en #g g$a*t4 ,ev5zoo wordt 9 ,g54 #b3ahv4 de s*epp+ d] di]5 wel e]/ na die van d5 m5s* ge/eld1 ma> niet om da>m$e d5 objectiev5 gang d] s*epp+ te bes*rv51 do* alle5 om aan te wz51 dat de hulpe voor d5 man niet ond] de di]5 ma> alle5 9 e5 hem gelk wez5 te v9d5 is4 ,de bes*rv+ e9delk van de s*epp+ d] vr\w is 9 ge5 enkel opzi*t met die 9 ,g54 #a 9 /rd ma> da>van alle5 e5e nad]e v]kl>+4 ,cf4 ,h5g/5b]g1 ,au!ntie des ,p5tateu*s ,i #cjf f4 ,oehl]1 ,altt4 ,!ol4 #ah4 ,khl]1 ,lehrb4 d] bibl4 ,ges*4 des ,a4 ,t4 ,i #bd4 ,baum/>k1 ,*ri/l4 ,apologetik ,,ii #deh f4 ,h4 van ,eyck van ,hesl+a1 ,de e5heid van het s*epp+sv]haal1 ,leid51 ,daam5 #ahif4 #b4 ,deze ,goddelke oorsprong van d5 m5s* is 9 de *ri/elke k]k en !ologie nimm] betwfeld4 ,ma> buit5 de op5b>+ zn er all]lei giss+5 ov] de h]kom/ des m5s*5 gewaagd4 ,vele sag5 d] ,heid55 s*rv5 de s*epp+ van d5 m5s* nog aan de god5 ( halfgod5 toe1 zoo bv4 b ,hesiodus1 ,op4 et ,di]4 ,lib4 ,i #bc-be4 ,ovidius1 ,metam4 ,i #hb sq4 #cfc sq4 ,en ook de wsbege]te1 vooral van ,socrates1 ,plato1 ,ari/oteles erk5de 9 d5 uit het /( d] a>de gevormd5 m5s* gewoonlk e5 hoog]1 r$elk beg9sel1 dat van de god5 afkom/ig 04 ,ma> me]mal5 zn en 9 de religie en 9 de philosophie to* gans* &]e d5kbeeld5 gekoe/]d ov] d5 oorsprong des m5s*54 ,nu e5s komt de m5s* auto*?onis* uit de a>de voort1 dan heeft h zi* ontwikkeld uit e5 ( &] di]1 ( ook wordt h geh\d5 voor de vru*t van e5 ( &]5 boom enz41 cf4 ,&rew ,lang1 ,ond]zoek na> de ontwikkel+ van godsdi5/1 kultus en my?ologie1 ,uit het ,eng4 door ,dr4 ,l4 ,knapp]t ,i #ahic bl4 #adc4 #bge4 ,met het mat]ialisme 9 de vorige eeuw 9 ,frankrk kwam deze bes*\w+ van d5 oorsprong des m5s*5 we] 9 e]e2 de m5s* w]d geheel en al1 ook na> zne psy*is*e zde1 v]kla>d uit de /(4 ,s$]t di5 td won de idee d] evolutie hoe lang] hoe me] veld4 ,l9naeus #aggh en ,blum5ba* #ahdj h&haafd5 nog het soortelk ond]s*eid tuss*5 m5s* en di]4 ,ma> ,kant hield d5 ov]gang des m5s*5 uit e5 vroeg]5 di]lk5 tot e5 lat]5 m5s*elk5 toe/& re$s voor iets1 dat vanzelf sprak1 ,kritik d] ,ur!ilskraft #gg-hj1 ,ueb] die v]s*i$55 ,rac5 d] ,m5s*5 #agge4 ,lam>ck #agdd-ahbi1 ,s9t-,hilaire #aggb-ahdd1 ,ok5 #aggi-ahea1 von ,ba] #ahcf1 ,h4 ,sp5c] #aheb1 ,s*aaffhaus5 #ahec1 ,huxley #ahei1 ,ngeli #ahei w>5 all5 re$s voor/&]s van de di]lke af/amm+ van d5 m5s*4 ,de philosophie le]de deze re$s lang vr de natuurwet5s*ap4 ,en ,*>les ,d>w9 #ahji-ahhb 0 dus lang niet de e]/e1 die de aan zn naam v]bond5 le] heeft voorg$rag54 ,zn roem is het alle5 gewee/1 dat h e5e ze] groote m5igte van wa>nem+5 de$1 die betrekk+ hadd5 op het lev5 van m5s* en di] en beid] v]wants*ap 9 het li*t /eld52 dat h deze op eig5a>dige wze wi/ te comb9e]5 en 9 di5/ te /ell5 van de re$s he]s*5de hypo!se2 en dat h e5 weg aanwees1 wa>9 deze af/amm+ des m5s*5 van het di]1 na> het s*e51 mogelk w]d gemaakt1 ,! orig9 ( species by means ( natural selection #ahei1 holl4 v]t4 ,het ont/aan d] soort51 door ,dr4 ,t4 ,c4 ,w9kl]1 #b;e uitg4 #ahhc4 ,! desc5t ( man #ahga1 holl4 v]t4 ,de af/amm+ van d5 m5s* en de seksueele teeltkeus1 bew]kt door ,dr4 ,h4 ,h>togh ,heys van ,z\teve51 #c;e dr4 #ahhd4 ,e5e gans*e s*a> van gele]d51 ,lyell1 ,ow51 ,lubbock1 ,tylor1 ,hook]1 ,tyndall1 ,huxley1 ,moles*ott1 ,haeckel1 ,hellwald1 ,b*n]1 ,vogt enz4 a*tte da>mee de vroeg]e hypo!se zoo go$ als bewez5 en gaf ze uit voor e5 onom/ootelk resultaat d] natuurwet5s*ap4 ,ond] het d>w9isme is nu de le] te v]/aan1 dat de soort51 wa>9 vroeg] de organis*e wez5s w]d5 +$eeld ge5 con/ante eig5s*app5 drag5 ma> v]&]lk zn2 dat de hoog]e organis*e wez5s uit de lag]e zn voortgekom5 en met "n de m5s* zi* langzam]h& 9 d5 loop d] eeuw5 uit e5 uitge/orv5 ap5gesla*t ontwikkeld heeft2 dat het organis*e op zne beurt uit het anorganis*e is ont/aan1 en dat dus evolutie de weg is1 wa>9 ond] de he]s*app van l\t] me*anis*e en *emis*e wett5 al het be/a&e tot aanzn is gekom54 ,dat is de !sis ( liev] de hypo!se4 ,deze evolutie tra*t ,d>w9 te v]kl>5 en mogelk te mak5 door de volg5de ov]weg+53 voore]/ le]t de natuur ons all]wege k5n5 e5 /ruggle = life1 wa>aan elk wez5 deelneemt en wa>door het g$wong5 wordt1 zi* te ontwikkel5 en te volmak5 ( &]s te gronde te gaan2 t5 twe$e kie/ de natuur uit tal van plant51 di]51 m5s*5 zulke tot voortlev5 en voorttel+ uit 7natural selection71 welke het gun/ig/ georganise]d zn1 en deze natuurlke teeltkeus wordt ge/eund door de sexueele teeltkeus1 wa>door i$] wfje aan het be/ georganise]de mannetje de voorkeur geeft2 t5 d]de gaan de alzoo1 9 d5 weg van /ruggle en selection v]worv51 gun/ige eig5s*app5 van oud]s op k9d]5 ( ook op kle9k9d]5 7atavisme7 ov]1 en volmak5 de organism5 hoe lang] hoe me]4 ,natuurlk zn dit ge5 bewz51 ma> alle5 ond]/ell+5 en v]kl>+51 hoe na> ,d>w9s me5+ de evolutie mogelk z\ zn4 ,bewz5 voor de hypo!se word5 eig5lk alle5 ontle5d aan de v]wants*ap1 die er tuss*5 de organis*e wez5s valt op te m]k5 en die ook 9 physis* en psy*is* opzi*t tuss*5 di] en m5s* be/aat2 aan de v]&]+ en ov]]v+ van eig5s*app51 die we telk5s 9 m5s*5- en di]5w]eld wa>nem52 aan de rudim5taire organ51 die d5 m5s* uit zn vroeg]5 di]lk5 toe/& zn ov]geblev52 aan de embryologie1 volg5s welke de hoog]e organism5 als embrya de ontwikkel+trapp5 d] lag]e doorloop51 ,romanes1 ,de bewz5 voor de !orie van ,d>w91 uit het eng4 door ,spa9k1 ,am/4 #ahhd4 #c4 ,met hoeveel gezag dit d>w9isme nu ook aan/onds is opgetr$51 het heeft to* van d5 beg9ne aan ern/ige teg5spraak gevond51 niet alle5 b !olog5 en philosoph51 ma> ook b all]lei natuurkundig51 zooals ,agassiz1 ,essay on ! classification #ahfe1 ,dawson1 ,die ,natur und die ,bibel1 aus dem ,engl4 ,gt]sloh #ahgg1 ,ngeli1 ,ent/ehung u4 ,begriff d] naturhi/4 ,art1 #b;e ,aufl4 #ahfe4 ,me*4 phys4 ,!orie d] ,ab/ammungslehre #ahhc4 ,wig&1 ,d] ,d>w9ismus u4 s4 w4 #c ,bde #ahgd-gg1 en voorts ,dana1 ,fl\r5s1 de ,beaumont1 ,jordan1 ,blan*>d1 ,quatrefages1 ,oswald ,he]1 ,osc> ,fraas1 ,ad4 ,ba/ian1 ,r4 ,wagn]1 ,pfaff1 ,kllik] enz4 ,vir*[ h]haalt s*i] i$] ja> op de v]gad]+ van natuurvors*]s zn prote/ teg5 h51 die het d>w9isme uitgev5 voor e5 dogma4 ,duboys ,reymond sprak van sieb5 ,weltr?sel1 die door de natuurwet5s*ap niet kond5 word5 opgelo/ en s*reef niet lang vr zn dood1 dat w miss*i5 we] tot het supranaturalisme t]ug moe/5 ke]54 ,de vroeg] met spot v]worp5 lev5skra*t wordt we] 9 bes*]m+ g5om5 door ,gu/ave ,bunge2 b ,max ,v]worn1 ,wilhelm ,o/wald1 ,ed4 ,r9dfleis* is e5e neig+ na> het pan!isme en my/icisme te bespeur52 zelf ,haeckel prees het monisme als e5heid van religie en wet5s*ap aan4 ,romanes1 die besli/ d>w9i/ 01 /i]f 9 #ahie v]zo5d met het gelo( d] ,anglikaans*e k]k4 ,er is ongetwfeld e5e reactie teg5 het mat]ialisme en d>w9isme 9 aanto*t4 ,en da>b komt nog de kritiek1 wa>aan het d>w9isme door !olog5 en philosoph5 ond]worp5 is4 ,ook z hebb5 9 deze kwe/ie re*t van sprek5 en hebb5 gewi*tige bezw>5 +ebra*t1 cf4 ,ulrici1 ,gott u4 die ,natur #ahff4 ,gott u4 d] ,m5s* ,i #ahgd4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #egi f4 ,id4 ,die ,lehre v4 ,ur/& des ,m5s*5 #ahgi ,s4 #aac f4 ,h>tmann1 ,wahrheit u4 ,irr?um im ,d>w4 #ahge4 ,c>n]i1 ,sittli*keit u4 ,d>w4 ,wi5 #ahgg4 ,weygoldt1 ,d>w4 ,relig4 ,sittl4 ,leid5 #ahgh4 ,hamann1 ,entwicklungslehre u4 ,d>w9ismus1 ,j5a #ahib4 ,dutoit-,hall]1 ,s*pfung u4 ,entw4 na* ,bibel u4 ,naturw4 ,basel #ahib4 ,joh4 ,ranke1 ,d] ,m5s*1 ,leipzig #b;e ,aufl4 #ahid4 ,ebr>d1 ,apol4 ,i #ceb f4 ,/eude1 ,*ri/4 u4 ,naturwiss4 #ahie ,s4 #adh f4 ,bettex1 ,natur/udium u4 ,*ri/4 #b;e ,aufl4 #ahif4 ,pes*1 ,die gross5 ,weltr?sel ,,ii #adg4 #aga f4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur #ccj f4 ,gutb]let1 ,d] ,m5s*1 se9 ,ursprung u4 se9e ,entw4 ,pad]born #ahif4 ,hett+]1 ,apol4 ,i #afg f4 ,ku551 ,!ol4 ,tds*r4 ,x #djhv4 ,lam]s1 ,nieuwe ,bdr4 ,,iii #ahev4 ,s]ruri]1 ,gids ,mei #ahie4 ,tdspiegel ,april #ahif bl4 #dee4 ,wet4 ,blad5 ,mei #ahif4 ,salisbury 9 zne op5+sr$e van ,! britis* association ( sci5ce 9 ,ox=d ,aug4 #ahid enz4 ,met het oog op deze k5t]+ is de !ologie dikw]f al te voorb>ig gewee/ en heeft zi* al te haa/ig ges*ikt na> de evolutiele]1 b4v4 ,p[ell1 ,evid5ces ( ,*ri/ianity #ahfj4 ,temple1 ,*ri/4 en ,natuurwet5s*ap1 v]t4 door ,dr4 ,j4 ,w4 ,gunn+1 ,ha>lem #ahhg4 ,drummond1 ,de opkom/ van d5 m5s*1 #ahie4 ,c>rire1 ,de z$el4 w]eldorde bl4 #cfev4 enz4 ,er be/aan to* teg5 het d>w9isme veel te ern/ige en wi*tige bezw>51 dan dat het als wet5s*appelke v]kl>+ d] v]s*nsel5 aanva>d word5 kan4 ,voore]/ to* is het geheel onma*tig1 om d5 oorsprong des lev5s ook ma> e5igsz9s begrpelk te mak54 ,m5 nam e]/ de toevlu*t tot de g5]atio aequivoca1 d4 i4 tot het ont/aan van organis*e wez5s door toevallige v]b9d+ van anorganis*e /(f54 ,to5 de ond]zoek+5 van ,pa/eur h>e onh\dba>heid bewez51 greep m5 de ond]/ell+ aan1 dat de protoplasm5 ( lev5skiem5 door meteoor/e55 van &]e hemelli*am5 op de a>de w>5 gebra*t 7,helmholtz1 ,?omson74 ,to5 ook deze hypo!se niet veel me] dan e5 inval bleek1 w]d de le] v]kondigd1 dat de cell5 en lev5skiem51 altd naa/ het anorganis*e hadd5 be/aan en dus ev5als /(1 kra*t1 beweg+ enz4 eeuwig w>54 ,ma> da>m$e w]d de ong5oegzaamheid d] evolutie-!orie door de voor/&]s zelv5 uitgesprok52 wie /(1 beweg+1 lev5 eeuwig maakt1 lo/ het raadsel niet op ma> wanhoopt aan de oploss+4 ,9 de twe$e plaats is het d>w9isme ook niet 9 /aat1 de v]d]e ontwikkel+ van de organis*e wez5s te v]kl>54 ,de ,s*rift erk5t e5]zds de wa>heid1 die er 9 de evolutie ligt1 als z plant5 en di]5 op ,gods bevel uit de a>de laat voortkom51 ,g54 #a3aa1 #bj1 #bd2 ma> t] &]e zde zegt ze1 dat de a>de deze organis*e wez5s alle5 kon voortbr5g5 door e5 woord van ,gods alma*t1 en dat die organis*e wez5s van d5 beg9ne aan soortelk ond]s*eid5 naa/ elka> be/ond52 ze hebb5 all5 hun eig5 a>d1 ,g54 #a vs4 #aa1 #ba4 ,da>door is niet uitgeslot51 dat b9n5 de soort5 all]lei v]&]+5 kunn5 plaats grp51 en is ev5m9 het re*t d] wet5s*ap v]kort1 om de gr5z5 d] soort5 nad] aan te wz54 ,zelfs is het vol/rekt niet noodzakelk1 om 9 alle soort51 welke de botanie en zologie ?ans opnoemt1 oorspronkelke s*epp+5 te zi52 het begrip van soort is nog lang niet s*]p en duidelk bepaald4 ,ma> het /aat ev5ze] va/1 dat de wez5lke v]s*eid5heid en ongelkheid d] s*epsel5 op ,gods s*epp5de alma*t b]u/4 ,h is het1 die ond]s*eid maakt tuss*5 li*t en dui/]nis1 dag en na*t1 hemel en a>de1 plant en di]1 engel en m5s*1 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #dg4 ,en deze v]s*eid5heid en ongelkheid d] s*epsel51 bepaaldelk van de organis*e wez5s1 blft 9 het d>w9isme e5 raadsel4 ,als de m5s* van het di] w>e afge/amd1 z\ jui/ het groote v]s*il1 dat tuss*5 beide be/aat en 9 heel het organisme uitkomt1 e5 onoplosba> raadsel blv54 ,het is ?ans wel algeme5 erk5d1 dat de vele soort5 van plant5 en di]5 niet uit ne ( ook zelfs uit vi] ( vf oorspronkelke organism5 afgeleid kunn5 word52 die soort5 loop5 morphologis* en physiologis* veel te /]k uite54 ,de natural en de sexual selection zn ong5oegzaam1 om zoodanige soortv]&]+5 mogelk te mak51 en zn dan ook door ,d>w9 zelf re$s belangrk bep]kt en gewzigd4 ,bov5di51 zulke ov]gang5 uit de e5e soort 9 de &]e zn nooit no* 9 't v]l$5 no* 9 d5 teg5woordig5 td wa>g5om54 ,dezelfde soort5 van plant5 en di]51 die w nu k5n51 be/ond5 ook vr duiz5d5 j>5 en trad5 9 e5s 9 groot5 getale op4 ,de ov]gangsvorm51 welke de ?ans be/a&e soort5 nad] tot elka> z\d5 br5g51 zn n]g5s gevond54 ,de palaeontologie bew/ ge5 langzaam en re*tlnig opklimm5 van de organis*e wez5s uit het lag]e tot het hoog]e1 ma> toont1 dat all]lei soort5 van d5 beg9ne af naa/ elk&] be/ond54 ,zulke ov]gangsvorm5 z\d5 e*t] 9 groot5 getale te v9d5 moet5 zn1 omdat de morphologis*e v]&]+5 zoo langzaam1 e]/ 9 duiz5d5 van j>51 plaats hadd5 en telk5s van zoo g]+e beteek5is w>54 ,het laat zi* niet d5k51 dat deze alle toevallig]ws door cata/roph5 z\d5 zn omgekom52 te m9d]1 omdat al de lag]e organism5 tot d5 huidig5 dag toe1 9 we]wil van hunne onvolmaak!id en onges*ik!id tot d5 /rd om het lev51 naa/ de hoog]e zn blv5 voortbe/aan4 ,da>b komt1 dat van v]s*ill5de zd51 vooral door ,aug4 ,weismann1 op go$e grond5 de /ell+ v]d$igd is1 dat jui/ v]worv5 eig5s*app5 niet ov]]v51 ,ko/]1 ,wet4 ,blad51 ,ma>t #ahig bl4 #cba-cdd4 ,geheel 9 teg5spraak met ,d>w9s !orie zn de morphologis*e eig5s*app5 het m9/ en de physiologis*e het mee/ v>iabel4 ,indi5 die morphologis*e v]&]+5 ook zoo langzaam voortg+5 en telk5s zoo g]+ van beteek5is w>51 kond5 z 9 d5 /ruggle = life ook niets bat52 ze w>5 9 d5 td van ov]gang e] e5 gebrek dan e5e volkom5heid4 ,zoolang het adem5 door kieuw5 ov]g+ 9 het adem5 door long51 0 het e] e5 beletsel dan e5 voordeel 9 d5 /rd om het be/aan4 ,om al deze r$55 de$ de natuurkundige1 wi5s wet5s*ap op feit5 /eun5 moet1 bet]1 9 deze van e5 oordeel zi* te on?\d54 ,het mat]ialisme en het d>w9isme zn beide hi/oris* en logis* ge5 resultaat d] exp]im5teele wet5s*ap ma> d] philosophie4 ,tr\w5s1 ,d>w9 zegt zelf1 dat vele d] bes*\w+51 die h voordroeg1 9 hooge mate bespiegel5d zn1 ,af/4 des m5s*5 ,,ii #cfe4 ,h heeft volg5s ,haeckel ge5 nieuwe feit5 ontdekt1 ma> ze wel op eig5a>dige wze gecomb9e]d en geutilise]d1 ,nat4 ,s*pf4 #ahgd ,s4 #be4 ,de groote v]wants*ap van m5s* en di] is altd erk5d en 9 het animal rationale uitg$rukt4 ,ma> da>m$e v]bond m5 9 vroeg] td de moni/is*e philosophie nog niet1 dat e5e zuiv]e pot5tie1 die niets is1 zooals atom51 *aos1 cell5 enz1 to* alles word5 kan4 ,dat is e]/ door het pan!isme1 mat]ialisme en d>w9isme ontdekt6 ,t5 d]de is b het d>w9isme het ont/aan van d5 m5s* e5 onoplosba> probleem4 ,positieve bewz5 voor 's m5s*5 di]lke af/amm+ zn er eig5lk niet4 ,de ontog5ie van ,hckel kan na de we]legg+ van ,bis*(f en &]5 niet me] als bews geld54 ,de argum5t51 die m5 ontle5de aan all]lei 9 hol5 gevond5 m5s*5be5d]5 en m5s*5s*$els1 het laat/ 9 ,n$4 ,indi1 cf4 ,pr(4 ,hubre*t 9 ,gids ,juni #ahif1 zn beurtel+s het e5 na het &] we] prsgegev54 ,het ond]zoek e5]zds van de an?ropoide ap5soort5 en &]]zds van all]lei be5d]51 s*$els1 abnormale m5s*51 mikrocephal51 dw]g5 enz41 is geindigd met te con/ate]51 dat het ond]s*eid van di] en m5s* wez5lk is en altd heeft be/aan1 ,pfaff1 ,s*pf4 #gba4 ,algeme5 is dan ook erk5d1 dat ge5 ap5soort1 zooals ze ?ans be/aat ( be/aan heeft1 de /am van het m5s*elk gesla*t kan zn4 ,de /]k/e v]d$ig]s van het d>w9isme gev5 toe1 dat er e5 ov]gangssoort moet aang5om5 word51 wa>van e*t] het g]+/e spoor tot dusv] niet gevond5 is4 ,vir*[ zeide op de v]gad]+ van natuurvors*]s 9 #ahid3 ,bis jetzt is no* ke9 ,affe entdeckt word51 d] als d] eig5tli*e ,urvat] des ,m5s*5 betra*tet w]d5 konnte1 au* ke9 ,halbaffe4 ,diese ,frage /eht ni*t mehr im ,vord]grund d] ,=s*ung1 b ,hett+]1 ,apol4 ,,iii #big4 ,bov5al e*t] blft het d>w9isme 9 de vi]de plaats de v]kl>+ s*uldig van d5 m5s* na> zne psy*is*e zde4 ,d>w9 begon met de pog+1 om alle gee/elke v]s*nsel5 b d5 m5s*1 bewu/zn1 taal1 religie1 z$elkheid enz4 uit v]s*nsel5 afteleid51 die b de di]5 voorkwam51 ,af/4 des m5s*51 ho(d/4 #c en #d4 ,! expression ( emotions 9 man & animals #ahgb1 en vele &]5 zn hem da>9 gevolgd4 ,ma> ook deze pog+5 zn tot dusv] niet geslaagd4 ,ev5als het wez5 van kra*t en /(1 de oorsprong d] beweg+1 het ont/aan des lev5s1 de teleologie1 behoor5 ook het bewu/zn1 de taal1 de wilsvrheid1 de religie1 de z$elkheid nog tot de ,weltr?sel1 die op oploss+ wa*t54 ,de g$a*te1 die zuiv] gee/elk is1 /aat tot de h]s55 9 e5e gans* &]e v]h\d+ dan de gal tot de lev] en de ur9e tot de ni]54 ,de taal is en blft na> het woord van ,max ,mll] de ,rubicon tuss*5 ons en het di]4 ,de psy*ologis*e v]kl>+ van d5 godsdi5/ is onh\dba>1 deel ,i #bjh4 ,en de afleid+ van de r$elkheid uit de sociale in/9ct5 laat aan de autoriteit d] z$ewet1 aan het kategoris*e van d5 z$elk5 imp]atief1 aan het ,soll50 van het go$e1 aan gewet51 v]antwoordelkheid1 s*uldbewu/zn1 b]\w1 wroeg+1 /raf ge5 re*t w$]v>54 ,ja1 (s*oon het d>w9isme op zi*zelf nog niet met het mat]ialisme ind5tis* is1 to* beweegt het zi* 9 die ln1 v9dt het da> zn voornaam/5 /eun1 ma> b]eidt alzoo ook de v]ke]+ van religie en z$elkheid voor en doodt het m5s*elke 9 d5 m5s*4 ,het doet er niets toe1 ( m5 al zegt1 dat het bet] is1 e5 hoog ontwikkeld di] dan e5 gevall5 m5s* te zn2 de le] van de di]lke af/amm+ van d5 m5s* ta/ 9 d5 m5s* het beeld ,gods aan en v]laagt hem tot het beeld van orang-oetan en *impanse4 ,en dat beeld ,gods is op het /&punt d] evolutie niet te h&hav54 ,het dw+t ons t]ug te gaan tot de creatie1 gelk de ,s*rift ze ons le]t4 #d4 ,9 v]b& met deze le] ov] d5 oorsprong des m5s*5 komt de evolutie ook met de ,s*rift 9 /rd t5 aanzi5 van d5 oud]dom1 de e5heid en de oorspronkelke woonplaats van d5 m5s*4 ,e5 hooge oud]dom w]d aan het m5s*elk gesla*t toeges*rev5 door vele volk51 zooals de ,japanneez51 de ,indirs1 de ,babylonirs1 de ,egypt5>51 de ,griek51 de ,rome951 die van v]s*ill5de w]eldtd5 en van #aj en #ajj duiz5d5 j>5 sprak54 ,de nieuw]e an?ropologie is me]mal5 tot deze fabela*tige getall5 t]uggeke]d1 ma> blft zi* ev5m9 als de heid5s*e my?ologie gelk2 ze v>ie]t tuss*5 #aj en #bej duiz5d j>5 en me]4 ,ov] het be/aan van d5 m5s* 9 de t]tiaire p]iode he]s*t groot v]s*il van gevoel52 het wordt door de mee/51 ook door vel51 die ov]ig5s d>w9i/ zn1 ontk5d1 zooals ,vir*[1 ,mor1 ,wagn]1 ,osk> ,s*midt1 ,hckel1 ,zittel e4 a4 ,de vraag is da>om ook zoo moeilk te beantwoord51 wl de gr5z5 tuss*5 t]tiaire en quat]naire p]iode niet zn aan te wz54 ,ma> ook al heeft de m5s* 9 de t]tiaire p]iode geleefd en al is h e5 tdg5oot van d5 mammu? gewee/1 dan bew/ dit niet dat de m5s* zoo oud is1 ma> dat die p]iode veel jong] is1 dan m5 oorspronkelk heeft g$a*t4 ,veel onzek]d] zn de b]ek5+51 welke geb\wd zn op de paalwon+5 die m5 9 ,zwits]l& en eld]s vond1 op de be5d]5 en s*$els die 9 hol5 b ,luik1 ,ami5s1 ,dusseldorf enz4 w]d5 ontdekt1 op de deltavorm+5 van ,nl en ,mississippi en op de /e5-1 brons- en z]p]iode1 die volg5s sommig5 elk&] *ronologis* opvolgd54 ,al de b]ek5+51 hi]op geb\wd1 zn dan ook telk5male door bezadigde natuurond]zoek]s we]sprok5 en we]legd1 zooals ,fraas1 ,qu5/$t1 ,pfaff1 ,dawson1 ,tylor1 ,vir*[1 ,s*aaffhaus51 ,kj]ulf1 zelfs ,hellwald1 ,culturges*4 ,i #aj4 ,hi] nog me] dan b d5 oud]dom d] a>de geldt het1 dat m5 wel getall5 noem5 kan1 ma> dat m5 ge5 /( heeft voor e5e ges*i$5is 9 zoo lang5 td4 ,van veel me] wa>de voor de bepal+ van d5 oud]dom van het m5s*elk gesla*t zn de *ronologis*e gegev5s1 welke door de hi/orie en de monum5t5 van v]s*ill5de volk5 word5 aan de h& g$aan4 ,de ges*i$5is van ,indi en ,*9a lev]t ge5 va/e basis voor de *ronologie en klimt sle*ts enkele eeuw5 vr ,*ri/us op4 ,ma> met de ges*i$5is van ,egypte en ,babyloni is het e5igsz9s &]s ge/eld4 ,hi] is ongetwfeld e5e oude bes*av+2 ze be/aat re$s zoov] w 9 de hi/orie t]ug kunn5 gaan4 ,de ,s*rift zelve le]t dat ook duidelk4 ,ma> to* is de *ronologie nog zoo onzek]1 dat er niets op te b\w5 valt4 ,dit blkt afdo5de da>uit1 dat de rege]+ van d5 egyptis*5 kon+ ,m5es volg5s ,boeckh beg9t 9 #egjb1 volg5s ,brugs* 9 #ddee1 volg5s ,lepsius 9 #chic1 volg5s ,buns5 9 #cfbc1 volg5s ,wilk9son 9 #bfia enz42 en dat ,buns5 d5 hi/oris*5 td voor ,babylon laat beg9n5 9 #cghd1 v4 ,guts*mid 9 #bddg1 ,br&is 9 #bdeh1 ,opp]t 9 #cedj enz41 ,hett+]1 ,apol4 ,,iii #beh f4 ,i$] beoef5a> d] oude ges*i$5is heeft zn eig5 *ronologie2 het is e5 labyr9?1 wa>b de draad ontbreekt2 alle5 b het volk van ,israel is er 9 eig5lk5 z9 van e5e ges*i$5is en van e5e tdrek5+ sprake4 ,fritz ,hommel zegt da>om t]e*t1 dat de *ronologie voor de e]/e duiz5d j>5 vr ,*ri/us vr va/ /aat1 soms tot 9 bzond]h$5 toe2 dat 9 de twe$e duiz5d j>5 vr ,*ri/us sle*ts enkele va/e punt5 s*n5 gegev5 te zn1 en dat 9 de d]de duiz5d j>51 d4 i4 vr #bjjj v4 ,*r4 alles onzek] is1 ,ges*4 des alt5 ,morg5l&es1 ,/uttg>t #ahie ,s4 #ch4 ,tr\w5s1 het m5s*elk gesla*t kan ook om &]e r$55 ge5 vele duiz5d5 j>5 vr ,*ri/us hebb5 be/aan4 ,de bevolk+ d] a>de z\ dan t5 tde van ,*ri/us veel groot] zn gewee/ en veel me] zn v]spreid4 ,en to* duiz5d j>5 v4 ,c4 0 het groot/e deel d] a>de nog onbewoond1 ,noord-,azi1 ,midd5- en ,noord-,europa1 ,africa t5 ,z4 van de ,sah>a1 ,au/rali1 de ,zuidzee-eil&51 ,am]ika4 ,zelfs t5 tde van ,*ri/us 01 behalve 9 ,azi1 de m5s*heid voornamelk nog won5de rondom de ,middell&s*e zee4 ,indi5 de m5s*heid zoo oud w>e1 z\d5 er ook veel me] run5 van /$5 en ov]blfsels van m5s*5 gevond5 zn1 die nu sle*ts s*a>s* 9 getal zn en tot e5 deel d] a>de bep]kt4 ,de betr\wba>/e getall5 gaan da>om niet hoog] op dan tot vf zev5 duiz5d j>5 v4 ,*r41 ,pfaff1 ,s*pf4 #gaj-gbh4 ,g&]1 ,die ,sndflut #ahif ,s4 #gh-ij4 ,upham haalt 9 e5 artikel ov] ,die ,zeitdau] d] geolog4 ,epo*5 9 het tds*rift ,gaea ,,xxx #ahid ,s4 #fba f4 v]s*ill5de gele]d5 aan1 die d5 /d om/reeks zev5 ( a*t duiz5d j>5 vr ,*ri/us plaats54 ,indi5 w da>b b$5k51 dat er ook ov] de *ronologie des bbels nog alles behalve ov]e5/emm+ be/aat1 dan is er ook b dit punt ge5 belangrk v]s*il tuss*5 ,s*rift en wet5s*ap4 ,ma> zelfs indi5 na> de gewone b]ek5+ de zondvlo$ plaats _h 9 #bcdh v4 ,*r41 0 er tot de roep+ van ,abraham 9 #aijj e5 tdp]k van #dej j>51 dat voldo5de is om aan ,eufraat en ,nl vr ma*tige rk5 te do5 opkom54 ,noa* en zne drie zon5 kond51 elk huwelk g]ek5d op zes k9d]51 9 ve]ti5 g5]aties van #cc j>51 dat is 9 #dfb j>51 me] dan twaalf millio5 af/ammel+5 hebb54 ,v]g4 v]d] ov] d5 oud]dom van het m5s*elk gesla*t3 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #gee f4 ,id4 ,lehre vom ,ur/& #hg f4 ,id4 ,h]zog #i1 #ehc4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts etc4 ,,iii #deb s4 ,s*anz1 ,apol4 des ,*ri/4 ,i #ccc f4 ,dessailly1 ,l'antiquit de la race huma9e d'aprs les sci5ces contempora9es1 ,p>is #ahic4 ,p4 ,s*anz1 ,das ,alt] des ,m5s*5ges*le*ts1 ,freiburg #ahif4 ,reus*1 ,bibel u4 ,natur #eah f4 ,hett+]1 ,apol4 d] ,*ri/4 ,i #bha-caj4 #e4 ,de e5heid van het m5s*elk gesla*t /aat voor de ,h4 ,s*rift va/1 ,g54 #a3bf1 #f3c1 #g3ba1 #aj3cb1 ,mt4 #ai3d1 ,hd4 #ag3bf1 ,rom4 #e3abv41 #a ,cor4 #ae3bav4 #dev4 ma> is door de volk51 welke buit5 de op5b>+ leefd51 s*i] nooit erk5d4 ,de ,griek5 hield5 zi*zelv5 voor auto*?on5 en zag5 uit de hoogte op de b>b>5 ne]4 ,en deze teg5/ell+ wordt haa/ b alle volk5 gevond54 ,zelfs w]d 9 ,indie all5gs e5e s*]pe s*eid+ tuss*5 de vi] klass5 des volks gemaakt1 en voor elk e5 eig5 oorsprong aang5om54 ,e]/ de ,/oa sprak uit1 dat alle m5s*5 n 1 n li*aam vormd51 wa>van elk e5 lid 01 en pr$ikte da>om ook algeme5e g]e*tigheid en m5s*5liefde1 ,zell]1 ,philos4 d] ,gr4 ,,iv #bhg f4 ,na de r5aissance kwam hi] en da> het d5kbeeld we] op van e5 v]s*ill5d5 oorsprong van het m5s*elk gesla*t4 ,dit d5kbeeld trad nu e5s op 9 d5 vorm van eig5lk polyg5isme b ,caesalp9us1 b ,bl\nt en &]e dei/52 deels als coadamitisme d4 i4 af/amm+ d] v]s*ill5de rass5 van v]s*ill5de /amvad]s1 b ,p>acelsus e4 a41 deels als praeadamitisme1 d4 i4 af/amm+ d] wilde en donk]kleurige volk5 van e5 /amvad] vr ,adam1 t]wl deze dan alle5 de /amvad] 0 van de ,jod5 ( ook van de blanke m5s*heid1 b ,zan9i en vooral b ,isaac de la ,peyrre4 ,deze laat/e gaf 9 #afee zond] naam van s*rv]1 drukk] ( plaats e5 w]kje uit1 getiteld3 ,praeadamitae2 en da>a*t] e5 ,sy/ema !ologiae ex praeadamit>um hypo!si4 ,da>9 w]d bewe]d1 dat er al lang vr ,adam m5s*5 hadd5 be/aan1 met b]oep op ,g54 #d3ad1 #af1 #ag1 #f3b-d4 ,deze m5s*5 /amd5 af van dat e]/e pa>1 welks s*epp+ 9 ,g54 #a wordt b]i*t4 ,9 ,g54 #b e*t] wordt de s*epp+ v]haald van ,adam en ,eva1 die de /amvad]s w>5 van de ,jod54 ,dez5 ov]trad5 de wet1 die hun 9 het p>ads 0 gegev51 en viel5 9 nog groot]e zond5 dan de volk5 uit d5 e]/5 m5s* afkom/ig1 want dez5 zondigd5 niet1 zooals ,paulus1 ,rom4 #e3ab-ad het uitdrukt1 9 gelkheid d] zonde van ,adam2 z ov]trad5 ge5 positieve wet2 z beg+5 peccata naturalia ma> ge5 peccata contra legem4 ,deze !orie maakte e5 td lang groot5 opgang en riep van all5 kant be/rd]s op1 ,spanheim1 ,op4 ,,iii #abdi sq4 ,turret4 ,!ol4 ,el4 ,v qu4 #h4 ,m>ck1 ,hi/oria ,p>adisi ,,ii #b #c sq4 ,moor1 ,comm4 ,,ii #ajja-e4 ,m4 ,vitr+a ,,ii #abg1 cf4 ,/udi5 en ,bdrag5 van de ,moll en ,s*eff] ,,iv #bch f4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,i #ede f4 ,,ii #gfh f4 ,ur/& #bca f4 ,ma> ze raakte to* spo$ig 9 v]getelheid4 ,sle*ts enkel51 zooals ,bayle1 ,arnold1 ,sw$5borg a*tt5 ze niet geheel v]w]pelk4 ,vooral to5 9 de vorige eeuw de k5nis van de volk5 uitgebreid w]d en het groote ond]s*eid 9 kleur1 ha>1 ge/alte1 gewoonte enz4 tuss*5 de volk5 w]d +ezi51 to5 kwam5 vel5 we] op het d5kbeeld van v]s*ill5de /amvad]s1 ,sullivan #agie1 ,crg] #aghd1 ,ball5/$t #ahah1 ,/anhope ,smi? #agij1 ,cordonnire #ahad1 ,gob9eau #ahec-ee e4 a4 ,door sommig5 w]d dit di5/ba> gemaakt aan de v]d$ig+ d] slav]n1 zooals door ,dobbs 9 ,i]l& teg5 ,wilb]=ce1 door ,morton1 ,nott1 ,gliddon1 ,knox1 ,agassiz e4 a4 ,e5 &] soort van polyg5isme w]d door ,s*ell+ gele]d1 ,w]ke1 ,,ii #a ,s4 #ejj-eae4 ,h nam ook vele rass5 van m5s*5 aan vr ,adam1 ma> deze hadd5 zi* van e5 laag1 di]lk /&punt zoo opgehev5 en ontwikkeld1 dat ze e9delk hem voortbra*t51 9 wi5 het m5s*elke e]/ tot op5b>+ kwam en die da>om t]e*t d5 naam van de m5s*1 haadam1 drag5 kon4 ,en ev5zoo w]d e5 zek] praeadamitisme gele]d door ,ok51 ,c>us1 ,baumgrtn]1 ,p]ty1 ,buns51 cf4 ook ,bild]dk1 ,op/ell5 v4 godg4 en z$ek4 inh4 ,,ii #ge4 ,/rauss1 ,dogm4 ,i #fhj enz4 ,da>b kwam nu na #ahfj het d>w9isme1 dat vanwege zne le] d] v>iabiliteit ze] go$ monog5i/is* kon zn ma> to* b vele zn] aanhang]s polyg5i/is* w]d4 ,de ontwikkel+ van di] tot m5s* heeft op v]s*ill5de td5 en plaats5 plaats gehad en aan v]s*ill5de rass5 het aanzn gegev51 ,hckel1 ,s*aaffhaus51 ,casp>i1 ,vogt1 ,b*n] enz4 ,op d>w9i/is* /&punt is e*t] de vraag na> d5 oud]dom van d5 m5s* niet te beantwoord54 ,de ov]gang van di] tot m5s* heeft zoo langzaam plaats gehad1 dat er eig5lk ge5 e]/e m5s* is gewee/4 ,teg5ov] dit polyg5isme is het monog5isme nog v]d$igd door von ,humboldt1 ,blum5ba*1 ,/4 ,hilaire1 v4 ,ba]1 v4 ,mey]1 ,wagn]1 ,quatrefages1 ,d>w91 ,pes*el1 ,ranke2 ook ,vir*[ a*t het niet onmogelk1 ,hett+]1 ,apol4 ,,iii #bbd4 ,nu is het be/aan van volk5 en rass5 9 de m5s*heid ze] zek] e5 belangrk probleem1 wa>van de oploss+ nog lang niet is gevond54 ,het v]s*il 9 kleur1 ha>1 s*$el1 taal1 voor/ell+51 godsdi5/1 z$51 gewoont5 enz4 is zoo groot1 en de v]breid+ d] ne m5s*heid ov] de gans*e a>de b4v4 na> de ,zuidzee-eil&51 na> ,am]ika enz4 is zoo onbek5d1 dat de g$a*te aan e5 v]s*ill5d5 oorsprong d] volk5 haa/ niet v]wond]5 kan4 ,de ,s*rift leidt het ont/aan d] tal5 en d] volk5 dan ook af uit e5e daad ,gods1 wa>door ,h +reep 9 de ontwikkel+ d] m5s*heid1 ,g54 #aa1 cf4 ,s*ell+1 ,w]ke ,,ii #a ,s4 #id-aah4 ,lk51 ,die ,tradit4 des ,m5s*4 #bgh f4 ,aub]l51 ,de goddel4 op5b>+ ,i4 ,kaul51 ,die ,spra*5v]wirrung zu ,babel1 ,ma9z #ahfa4 ,/rodl1 ,die ,ent/ehung d] ,vlk]1 ,s*affh4 #ahfh4 ,het ont/aan d] volk5 heeft e5e diepe1 religieus-e?is*e beteek5is en getuigt van gee/elk v]val4 ,hoe wild] en ruw] de m5s*heid wordt1 hoe me] de tal51 de voor/ell+5 enz4 uite5gaan4 ,na>mate m5 me] afgeslot5 leeft1 neemt het taalv]s*il toe4 ,spraakv]w>r+ is gevolg van v]w>r+ 9 de g$a*t51 9 het bewu/zn1 9 het lev54 ,en to* is 9 die g$eeldheid en s*eur+ nog de e5heid bewa>d4 ,de taalwet5s*ap heeft v]wants*ap en e5heid van oorsprong ontdekt1 wa> die vroeg] 9 de v]/e v]te niet w]d v]mo$4 ,het be/aan van rass5 en volk5 is e5 feit1 en to* is de aanwz+ hunn] gr5z5 zoo moeilk1 dat er het groot/e v]s*il ov] be/aat4 ,kant nam #d1 ,blum5ba* #e1 ,buffon #f1 ,pes*el #g1 ,agassiz #h1 ,haeckel #ab1 ,morton zelfs #bb v]s*ill5de rass5 aan1 ,pes*el1 ,vlk]kunde1 #caf f4 ,ond] alle rass5 zn er we] ov]gang51 die met alle indeel+ d5 spot s*n5 te drv54 ,g5esis #aj h\dt dan ook de e5heid d] m5s*heid b alle v]s*eid5heid va/ en ,joh4 von ,mll] zeide niet t5 onre*te3 von diesem ,kapitel muss alle ,hi/orie anfang54 ,teg5 deze e5heid kan nu het d>w9isme eig5lk ge5 bezwa> inbr5g54 ,het ond]s*eid tuss*5 m5s* en di] is to* altd veel groot] dan tuss*5 de m5s*5 ond]l+4 ,indi5 de m5s* uit e5 di] zi* ontwikkel5 kon1 is niet 9 te zi51 wa>om de geme5s*appelke oorsprong d] m5s*heid op zi*zelve bezwa> ontmoet5 z\4 ,het d>w9isme bi$t ind]daad de middel5 aan de h&1 om all]lei v]&]+5 b9n5 dezelfde soort ond] all]lei invlo$5 van klimaat1 lev5swze enz4 mogelk en begrpelk te mak54 ,9 zoov] bew/ het aan de v]d$ig+ d] wa>heid uitnem5d5 di5/4 ,want1 hoe groot het v]s*il tuss*5 de rass5 ook wez5 moge1 de e5heid en de v]wants*ap van alle m5s*5 tre$t b diep] ond]zoek to* da>door te /]k] op d5 voorgrond4 ,z komt da>9 uit1 dat oud]s van de v]s*ill5de rass5 p>5 en vru*tb>e k9d]5 kunn5 voortbr5g52 dat i$]e klasse van m5s*5 elke zone d] a>de bewon5 en da> lev5 kan2 dat volk51 die nooit met elk&] 9 aanrak+ zn gewee/1 to* v]s*ill5de eig5s*app5 en gebruik5 met elk&] geme5 hebb51 zooals geba>d51 decimaal/elsel1 huidv]v+1 tat\e]+1 besnd5is1 c\vade enz42 dat tal van physiologis*e v]s*nsel5 b alle rass5 gelk zn1 zooals de opg]i*te h\d+1 de s*$elvorm1 het gemiddeld gewi*t d] h]s5s1 getal en l5gte d] t&51 de duur d] zwang]s*ap1 het gemiddeld aantal polsslag51 de inn]lke b\w van het organisme1 van h&1 voet enz41 de gemiddelde leeftd1 de temp]atuur van het li*aam1 de p]iodiciteit d] katam5in1 de vatba>heid voor ziekt5 enz42 en dat z e9delk 9 intellectueel1 religieus1 moreel1 sociaal1 politiek opzi*t all]lei d+5 geme5 hebb51 taal1 v]/&1 r$e1 h]9n]+1 k5nisse ,gods1 gewet51 zondebewu/zn1 b]\w1 (f]s1 va/51 geb$1 tradities ov] e5e g\d5 eeuw1 ov] d5 zondvlo$ enz4 ,de e5heid van het m5s*elk gesla*t1 door de ,s*rift gele]d1 wordt door dit alles t5 /]k/e beve/igd4 ,z is t5 slotte ge5 onv]s*illige zaak1 gelk soms is bewe]d4 ,z is integ5deel van het hoog/e belang2 z is de ond]/ell+ van religie en moraal4 ,de solid>iteit van het m5s*elk gesla*t1 de erfzonde1 de v]zo5+ 9 ,*ri/us1 de univ]saliteit van het rk ,gods1 de ka?oliciteit d] k]k1 de naa/5liefde1 zn da>op geb\wd4 ,v]g4 ,zckl]1 ,die e9heitl4 ,ab/ammung des ,m5s*5ges*le*ts1 ,jahrb4 f4 d4 ,!ol4 #ahfc ,s4 #ea-ij1 ,id4 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #gfh f4 ,id4 ,lehre vom ,ur/& #bca f4 ,rau*1 ,die ,e9heit des ,m5s*5ges*le*ts1 ,augsburg #ahgc4 ,?4 ,waitz1 ,ueb] die ,e9heit des ,m5s*5ges*le*ts und d5 ,naturzu/& des ,m5s*51 ,leipzig #ahei4 ,h4 ,ulrici1 ,gott und d] ,m5s*1 ,i #b ,s4 #adf f4 ,lotze1 ,mikrokosmos ,,ii ,s4 #aja f4 ,pes*el1 ,vlk]kunde ,s4 #ad f4 ,reus*1 ,bibel und ,natur ,s4 #dei f4 ,s*anz1 ,apol4 des ,*ri/ ,i #cah-ccc4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts ,,iv #a-abj4 ,delitzs*1 ,neu] ,comm4 zu ,g5esis ,s4 #aii4 ,hett+]1 ,apol4 des ,*ri/4 ,i ,s4 #bbc-bhj4 #f4 ,e9delk is er ook v]s*il ov] de oorspronkelke woonplaats1 van d5 m5s*4 ,g5esis v]haalt1 dat ,god1 nadat ,h ,adam ges*ap5 _h1 e5 h( plantte 9 ,ed54 ,ed51 1 vreugde1 vreugde-l&1 is dus niet hetzelfde als het p>ads ma> is e5 l&/reek1 wa>9 de h( ( tu91 1 ,,lxx 1 volg5s ,spiegel van het z5ds*e pairidaze omtu9+1 geplant w]d4 ,dit p>ads heet dan v]d] h( van ,ed51 ,g54 #b3ae1 #c3bc1 h( ,gods1 ,ez4 #ca3h1 #i1 h( van ,iahveh1 ,jes4 #ea3c1 en wordt soms met ,ed5 v]e5zelvigd1 ,jes4 #ea3c1 ,eze*4 #bh3ac1 #ca3i4 ,v]d] plantte ,god di5 h( 9 ,ed5 1 van het oo/5 af1 oo/wa>ts1 teg5 het oo/51 nl4 van het /&punt des s*rv]s uit4 ,van de l&/reek ,ed5 g+ e5 /room uit om d5 h( te bewat]52 en van da>1 d4 i4 van di5 h( uit1 b zn uit/room5 uit d5 h( v]deelde h zi* 9 vi] ho(d5 ( takk51 die de nam5 van ,pison1 ,gihon1 ,hiddekel en ,phra? drag54 ,de beide laat/e rivi]5 zn de ,tig] en de ,eufraat2 ma> ov] de beide e]/e is er altd v]s*il gewee/4 ,de k]kvad]s da*t5 ev5 als ,josephus b d5 ,pison gewoonlk aan d5 ,ganges en b d5 ,gihon aan d5 ,nl4 ,ma> e5 nauwkeurig ond]zoek na> de ligg+ van het p>ads w]d door h5 niet +e/eld4 ,het a>ds*e p>ads vloeide voor h5 dikw]f met het hemels*e saam en w]d dan allegoris* v]kla>d4 ,augu/9us1 de ,g54 ad litt4 ,,viii1 #a zegt1 dat er drie gevoel5s w>5 ov] het p>ads4 ,sommig5 vatt5 het op als e5 a>ds*1 &]5 als e5 hemels* p>ads en nog &]5 v]e5ig5 beide me5+54 ,wie het hield5 voor e5 a>ds* p>ads1 da*t5 dan1 dat het ze] hoog geleg5 0 gewee/ tuss*5 hemel en a>de 91 dat het zelfs reikte tot aan de maan1 ( dat heel de a>de e5s het p>ads 0 gewee/1 ( dat het geleg5 _h aan g5e zde van d5 oceaan4 ,volg5s sommig5 0 het p>ads na d5 val geheel en al v]woe/1 vooral door d5 zondvlo$2 volg5s &]5 be/ond het nog ma>1 0 het door b]g5 en zeen ontoegankelk geword52 en nog &]5 me5d51 dat het opg5om5 0 9 d5 hemel4 ,de e]/e1 die de ligg+ van het p>ads geographis* tra*tte aan te wz51 0 ,augu/9us ,/eu*us uit ,gubbio1 v&a> ,eugub9us1 #aeej4 ,9 zn 9 #aece te ,lyon v]s*55 w]k ,kosmopoiia ontwikkelde h de zoog5aamde ,pasitigri%ypo!se1 volg5s welke de vi] rivi]5 de mond+5 zn van n groot5 /room1 d5 v]e5igd5 ,tig]-,eufraat1 en het p>ads dus geleg5 _h 9 de nabheid d] teg5woordige /ad ,korna4 ,deze hypo!se vond veel bval b ,rooms*5 als ,p]]ius1 ,jans51 ,lapide1 ,petavius1 ,m]s5na1 b ,g]e=me]d5 als ,calvn op ,g54 #b3aj1 ,m>ck1 ,hi/or4 ,p>adisi #agje lib4 ,i1 b ,lu!rs*5 e4 a4 en w]d gewzigd ov]g5om5 door ,pressel1 art4 ,p>adies 9 ,h]zog4 ,om/reeks het midd5 d] #ag;e eeuw kwam da>naa/ de zoog5aamde ,arm5iehypo!se1 die re$s door ,rup]t van ,deutz1 ,pellicanus1 ,f\rni] voorb]eid 0 en dan vooral door ,rel&1 ,hoogl4 te ,utre*t #agjf ontwikkeld w]d4 ,deze h\dt ,pison voor d5 ,phasis1 ,gihon voor d5 ,araxes1 ,havila voor ,col*is1 ,cus* voor het l& d] tuss*5 ,m$i en ,susiana1 en zo*t dus het p>ads veel noordelk]1 nl4 hoog 9 ,arm5ie1 ongeve] tuss*5 ,erz]um en ,tiflis4 ,ze maakte nog me] opgang dan de ,pasitigris-hypo!se en w]d 9 d5 teg5woordig5 td nog v]d$igd door von ,raum]1 ,kurtz1 ,baumg>t51 ,keil1 ,lange1 ,delitzs*1 ,r\gemont enz4 ,da>5teg5 zo*t ,fri$ri* ,delitzs* 9 zn w]k3 ,wo lag das ,p>adies1 ,leipzig #ahha de ligg+ van het p>ads we] zuidelk]1 n4l4 9 het l&s*ap b ,babylon1 dat om zne s*oonheid door de ,babylonirs en ,assyrirs tu9 van d5 ,god ,dunias0 w]d g5oemd2 de /room uit ,ed5 0 dus de ,eufraat 9 zn bov5loop1 ,pison en ,gihon w>5 twee kanaalrivi]54 ,&]5 e*t] zn veel v]d] gegaan en zi5 9 het p>adsv]haal e5e sage1 die all5gs van het oo/5 na> het we/5 is gew&eld en wa>9 ,pison en ,gihon oorspronkelk d5 ,indus en d5 ,oxus a&uid51 ,j4 ,d4 ,mi*aelis1 ,knobel1 ,buns51 ,ewald enz4 ,&]5 zi5 er e5 my! 91 wa>9 ,havila het g\dl& d] sage voor/elt en de ,gihon de ,ganges ( de ,nl is1 ,paulus1 ,ei*horn1 ,ges5ius1 ,tu*1 ,b]!au1 ,s*rad] e4 a4 ,de mee/e an?ropolog5 en l+ui/5 rek55 9 het geheel niet me] met ,g54 #b en noem5 gans* &]e l&5 als oorspronkelke woonplaats van d5 m5s*4 ,ma> ze zn v] van e5/emmig en hebb5 ongeve] aan alle l&5 deze e] toegek5d4 ,romanes1 ,klapro?1 de ,gob9eau1 ,george ,br[ne noemd5 ,am]ika1 ,spill] da*t aan ,gro5l&1 omdat de pool/rek5 na de afkoel+ d] a>de het e]/ bewoonba> w>51 ,wagn] hield ,europa voor het l&1 wa> de aap het e]/ tot m5s* zi* ontwikkeld _h4 ,ung] noemde bepaald ,/i]m>k51 ,l4 ,geig] ,duits*l&1 ,cuno en ,spiegel ,zuid-rusl&1 ,poes*e de /reek tuss*5 ,dniepr en ,njem51 ,b5fey en ,:itney ,midd5-europa1 ,w>r5 de ,noordpool4 ,&]5 als ,d>w91 ,huxley1 ,pes*el e4 a4 gav5 de voorkeur aan ,afrika1 omdat da> 9 gorilla en *impanse de naa/e v]want5 van d5 m5s* w]d5 aangetr(f54 ,en ,l9k1 ,hckel1 ,hellwald1 ,s*midt vond5 e5 zek] l& ,lemuria uit1 wa> de ap5 het e]/ m5s*5 w]d5 en dat geleg5 _h tuss*5 ,afrika en ,au/rali ma> toevallig aan het e9de d] t]tiaire p]iode 9 de diepte d] zee 0 v]dw554 ,vel5 nem5 da>b ook niet sle*ts ne oorspronkelke woonplaats van d5 m5s* aan1 ma> zn van me5+ dat de evolutie van di] tot m5s* 9 v]s*ill5de deel5 d] a>de heeft plaats gehad1 en v]e5ig5 alzoo het d>w9isme met het polyg5isme2 zoo bv4 ,hckel1 ,vogt1 ,s*aaffhaus51 ,casp>i1 ,fr4 ,mll] enz4 ,re$s dit groote v]s*il tuss*5 de an?ropolog5 toont1 dat de wet5s*ap tot dusv] hi] niets met e5ige zek]heid va//ell5 kan4 ,z v]lie/ zi* 9 giss+5 ma> weet aanga&e oorsprong en woonplaats van d5 e]/5 m5s* niets4 ,er is dan ook ge5 enkel feit1 dat ons dw+t de bepal+ d] ,h4 ,s*rift aanga&e ,ed5 prs te gev54 ,veele] lev]5 e?nologie1 l+ui/iek1 hi/orie en natuurwet5s*ap ons gegev5s1 die ,azi als de oorspronkelke woonplaats van d5 m5s* wa>s*nlk mak54 ,no* ,afrika1 no* ,europa1 no* ,am]ika en nog veel m9d] e5 l& als ,lemuria kan da>op zooveel aanspraak mak5 als ,azi4 ,hi] v9d5 we de oud/e volk51 de oud/e bes*av+1 de oud/e tal52 heel de oude ges*i$5is w/ ons na> dit w]elddeel he54 ,van uit dit deel d] a>de is ,europa en ,afrika1 ,au/rali en ook ,am]ika bevolkt4 ,wel do5 zi* hi] vele vrag5 voor1 wa>op nog ge5 antwoord te gev5 is4 ,en vooral is het onzek]1 hoe en wanne] ,am]ika bevolkt is geword51 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,i #edb f4 ,pes*el1 ,vlk]kunde #djb f4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts ,,iv #ih s4 ,dr4 ,e4 ,s*midt1 ,die aelte/5 ,spur5 des ,m5s*5 9 ,n4 ,am]ika1 ,n #ch en #ci van de ,deuts*e ,zeit- und ,/reitfrag51 ,wet5s*appelke ,blad5 #ahie4 ,ma> deze bezw>5 w]p5 ge5sz9s de le] d] ,s*rift omv]1 dat ,azi de bak]mat d] m5s*heid is4 ,ov] de ligg+ van het p>ads en van ,ed5 moge v]s*il van gevoel5 be/aan1 zoodat het beurtel+s 9 het midd51 oo/51 zuid5 van ,azi is geplaat/2 zelfs moge de geographie niet me] kunn5 word5 va/ge/eld2 ,s*rift en wet5s*ap getuig5 beide1 dat 9 ,azi de oorspronkelke woonplaats van d5 m5s* is te zoek51 ,pes*el1 ,vlk]kunde ,s4 #ce-da4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 passim1 vooral ,i #abh f4 #agj f4 #cie f4 #fed f4 ,,ii #ggi f4 ,id4 ,lehre vom ,ur/& #baf f4 ,h]zog art4 ,p>adies van ,pressel1 ,h]zog art4 ,ed5 van ,rts*i4 ,reus*1 ,bibel und ,natur1 #dih f4 ,zckl]1 ,bibl4 u4 ,kir*5hi/4 ,/udi51 ,mn*5 #ahic ,v #a-ch4 ,delitzs*1 ,neu] ,comm4 zu ,g5esis ,s4 #ha f4 #cc4 ,,het ,,wez5 ,,van ,,d5 ,,m5s*4 #a4 ,het wez5 van d5 m5s* ligt da>91 dat h ,gods beeld is4 ,de gans*e w]eld is e5e op5b>+ ,gods1 e5 spiegel van zne deugd5 en volmaak!d52 elk s*epsel is op zne wze en 9 zne mate beli*am+ van e5e ,goddelke g$a*te4 ,ma> ond] alle s*epsel5 is alle5 de m5s* beeld ,gods1 de hoog/e en rk/e op5b>+ ,gods en tegelk da>door het ho(d en de kroon d] gans*e s*epp+1 imago ,dei en comp5dium naturae1 en te zam54 ,zelfs ,heid55 hebb5 deze wa>heid erk5d en d5 m5s* ,gods beeld g5oemd4 ,py?agoras b ,cic]o1 de s5ect4 c4 #ba4 ,plato1 de ,leg4 ,,iv #gac ,c4 de ,rep4 ,,iii #dae ,a4 ,x #eag4 ,ovidius1 ,met4 ,i4 ,cic]o1 de ,leg4 ,i #h4 ,s5eca1 de cons4 ad ,helv4 #f en &]5 sprek5 het kla> en duidelk uit1 dat de m5s* ( al?ans zne ziel na> ,gods beeld ges*ap5 is1 dat h ,gode v]want en zn gesla*t is1 cf4 ,pfann]1 ,sy/4 !ol4 g5t4 #afgi p4 #ahi sq4 ,en dat niet alle51 ma> s*i] alle volk5 hebb5 tradities van e5 g\d5 tdvak1 e5 aurea aetas4 ,b ,*9eez51 ,indirs1 ,eranirs1 ,egypt5>51 ,babylonirs1 ,griek51 ,rome95 enz4 treft m5 v]hal5 aan van e5 vroeg]5 td1 wa>9 de m5s* 9 ons*uld en zaligheid leefde en 9 geme5s*ap /ond met de god54 ,ze w]d5 door de di*t]s bezong51 ,hesiodus1 ,op4 et dies #aji sq4 ,ovidius1 ,met4 ,i #hi sq4 ,v]g4 ,georg4 ,i #abe sq4 ,a54 ,,viii #cae sq4 en door de wsge]5 9 hun wa>heid erk5d1 ,plato1 ,pol4 #bgb ,a4 cf4 ,j4 ,g4 ,frid]ici1 diss4 de aurea aetate quam poetae f9x]unt1 ,lips4 #agcf4 ,lk51 ,tradition5 des ,m5s*5ges*l4 #ahfi4 ,zckl]1 ,lehre v4 ,ur/& des ,m5s*5 #ahgi ,s4 #hd f4 ,oswald1 ,relig4 ,urges*4 d] ,m5s*heit #ahhg ,s4 #cg f4 ,e4 ,l4 ,fis*]1 ,heid5?um und ,(f5b>ung1 ,ma9z #ahgh4 ,zckl]1 ,bibl4 u4 ,kir*5hi/4 ,/udi51 #ahic ,v #a f4 ,to* /elt de ,h4 ,s*rift deze le] van 's m5s*5 ,eb5bildli*keit met ,god e]/ 9 het w>e1 volle li*t4 ,het e]/e s*epp+sv]haal b]i*t1 dat ,god na opzettelke b]aadslag+ d5 m5s* s*iep 1 ' ' 1 ad imag9em et similitud9em no/ram1 ,g54 #a3bf1 #bg4 ,voorts wordt ,g54 #e3a en #i3f nog h]haald1 dat ,god d5 m5s* s*iep 1 en 2 ,psalm #h bez+t d5 m5s* als he] van het ges*ap5e1 en ,pr$4 #g3bi h]9n]t1 dat ,god d5 m5s* heeft gemaakt4 ,ov]ig5s spreekt het ,o4 ,te/4 we9ig van d5 /atus integritatis2 ,israel 0 me] dan e5ig &] volk e5 volk d] hope2 zn oog 0 niet na> het v]l$5 ma> na> de toekom/ g]i*t4 ,zelfs het ,n4 ,te/4 spreekt betrekkelk zeld5 ov] het beeld ,gods1 wa>na> de m5s* oorspronkelk ges*ap5 w]d4 ,re*t/reeks v9d5 we da>van alle5 meld+ 9 #a ,cor4 #aa3g1 wa> de man heet1 en ,jak #c3i1 wa> van de m5s*5 gezegd wordt1 dat ze ' 2 t]wl ,lukas #c3ch ,adam d5 zoon van ,god noemt en ,paulus met e5 heid5s* di*t] zegt3 1 ,hd4 #ag3bh4 ,zdel+s e*t] is ook ,ef4 #d3bd en ,col4 #c3aj hi] van groote beteek5is2 er is da> sprake van d5 ( 1 di5 de geloovig5 moet5 a&o52 en van dez5 heet het1 dat h 9 ov]e5/emm+ met ,god1 1 ges*ap5 w]d1 1 9 g]e*tigheid en heiligheid d] wa>heid1 en tot k5nis v]nieuwd wordt ' 4 ,er ligt hi] 9 #a dat de nieuwe m5s*1 di5 de geloovig5 a&o51 door ,god ges*ap5 w]d2 #b dat deze nieuwe m5s* 9 ov]e5/emm+ met ,god en na> zn beeld is gemaakt1 en #c dat die ov]e5/emm+ bepaaldelk uitkomt 9 de g]e*tigheid en heiligheid als vru*t d] gek5de wa>heid4 ,dit slaat e*t] 9 zoov]re op de oorspronkelke s*epp+ t]ug1 als de woord51 wa>van ,paulus zi* b$i5t1 duidelk da>aan zn ontle5d2 als de twe$e s*epp+ na> heel de le] d] ,s*rift1 ge5 creatio ex nihilo is ma> e5e v]nieuw+ van wat be/ond2 en als het van d5 geloovige deze s*epp+ duidelk als e5e h]nieuw+ bes*rft4 ,aan ,ef4 #d3bd en ,col4 #c3aj ligt da>om de g$a*te t5 grondslag1 dat de m5s* oorspronkelk na> ,gods beeld w]d ges*ap5 en nu 9 de h]s*epp+ da>na> v]nieuwd wordt4 ,ma> de ,s*rift v]haalt niet alle5 het feit van de s*epp+ des m5s*5 na> ,gods beeld1 z v]kla>t er ons ook de beteek5is van4 ,de beide woord5 en 1 en 1 zn zek] niet id5tis*1 ma> e5 wez5lk1 zakelk ond]s*eid is er to* niet tuss*5 aan te wz54 ,z word5 promiscue gebruikt en wissel5 zond] bepaalde r$5 met elk&] af4 ,9 ,g54 #a3bf1 cf4 #e3c /aan ze beide2 9 ,g54 #a3bg en #i3f1 cf4 ,col4 #c3aj /aat alle5 beeld2 9 ,g54 #e3a1 ,jak4 #c3i alle5 gelk5is4 ,het ond]s*eid1 dat er tuss*5 beide be/aat1 komt hi]op ne]3 beteek5t beeld1 zo[el ,urbild als ,abbild1 beteek5t gelkheid1 zo[el ,vorbild als ,na*bild4 ,d] ,begriff von i/ />r]1 d] von flszig] und s zu sag5 gei/ig]2 9 j5em bewiegt die ,vor/ellung des ,urbilds1 9 diesem die ,vor/ellung des ,ideals1 ,delitzs*1 op ,g54 #a3bf4 ,de gelk5is is e5e nad]e bepal+1 e5e v]/]k+ en aanvull+ van het beeld4 ,gelk5is is op zi*zelf zwakk] en ruim] dan beeld2 e5 di] heeft wel e5ige trekk5 van gelkheid en ov]e5kom/ met1 ma> is to* ge5 beeld van d5 m5s*4 ,beeld drukt uit1 dat ,god ar*etype en de m5s* ectype is2 gelk5is voegt er aan toe1 dat dat beeld 9 all5 deele met het orig9eel ov]e5komt1 ,augu/9us1 quae/4 #hc qu4 #gd4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i4 qu4 #ic art4 #i4 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,viii #ah4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,v #aj enz4 ,ev5 we9ig als tuss*5 deze beide begripp51 is er e5 wez5lk ond]s*eid tuss*5 de praeposities en 1 die hi]b gebruikt word54 ,ook deze wissel5 met elka> af2 9 ,g54 #e3a /aat b 1 9 v]s #c ev5zoo en tev5s b 2 9 het ,n4 ,t4 /aat b 1 ,col4 #c3aj1 ma> ook b 1 ,jak4 #c3i4 ,er kan hi] dus niets op geb\wd word52 alle5 laat zi* met ,delitzs* zegg53 bei d5kt man si* die ,ur=m glei*sam als ,guss=m1 bei als vorgehalt5es ,mu/]4 ,er be/aat da>om ge5 grond1 om met ,bhl1 ,dogm4 #aed f4 uit die praepositie af te leid51 dat het beeld ,gods e5 sfe] en elem5t is1 wa>9 de m5s* ges*ap5 w]d1 cf4 da>teg5 ,kuyp]1 ,de ,vlees*word+ des ,woords1 #ahhg bl4 ,,viii v4 ,daubanton1 ,!ol4 ,/ud4 #ahhg bl4 #dbi-ddd4 ,behalve deze woord51 bi$t de ,s*rift voor d5 inh\d van het beeld ,gods de volg5de gegev5s4 ,voore]/ is het duidelk1 dat de woord5 beeld en gelk5is niet iets uitdrukk5 9 ,god ma> 9 d5 m5s*1 niet a&uid5 de imago increata ma> de imago creata4 ,de b$oel+ is niet1 dat de m5s* ges*ap5 is na> iets 9 ,god1 dat d5 naam van beeld en gelk5is draagt1 zoodat b4v4 da>m$e de ,zoon z\ zn aang$uid2 ma> de m5s* is zoo na> ,god ges*ap51 dat h zn beeld en gelk5is is4 ,v]volg5s wordt deze s*epp+ na> ,gods beeld 9 ge5 enkel opzi*t bep]kt1 no* na> de zde d] ar*etype no* na> die d] ectype4 ,er wordt niet gezegd1 dat de m5s* alle5 na> enkele deugd5 ( ook na> n p]soon 9 het ,goddelk wez5 is ges*ap51 no* ook1 dat de m5s* sle*ts voor e5 deel1 na> de ziel ( na> het v]/& ( na> de heiligheid alle51 ,gods beeld en gelk5is draagt4 ,veele] is de gans*e m5s* beeld d] gans*e ,godheid4 ,t5 d]de wordt de beteek5is van het beeld ,gods ons nad] v]kla>d door d5 ,zoon1 die 9 geheel e5ig5 z9 1 1 1 heet1 ,joh4 #a3a1 #ad1 #b ,cor4 #d3d1 ,col4 #a3ae1 ,hebr4 #a3c1 en wi5 w w$] gelk moet5 word51 ,rom4 #a3bi1 #a ,cor4 #ae3di1 ,phil4 #c3ba1 ,ef4 #d3bc v41 #a ,joh4 #c3b4 ,de zoon draagt nu al deze nam51 omdat ,h ,god uit ,god en li*t uit li*t is1 hetzelfde wez5 en dezelfde deugd5 met d5 ,vad] deela*tig4 ,h heet alzoo niet van wege e5 deel ( /uk van zn wez51 ma> omdat ,h absoluut met d5 ,vad] ov]e5komt4 ,dit nu geldt op zne beurt ook van d5 m5s*4 ,gelk de ,zoon1 zoo is de m5s* als zoodanig1 geheel en al1 beeld ,gods4 ,h draagt ma> niet1 h is het beeld ,gods4 ,e*t] natuurlk met dit v]s*il1 dat wat de ,zoon 9 absolut5 z9 is1 de m5s* is 9 relatiev5 z94 ,g5e is de eeuwige1 e5iggebor5 ,zoon2 deze is de ges*ap5 zoon ,gods4 ,g5e is het beeld ,gods b9n51 deze buit5 het ,goddelk wez54 ,g5e is het beeld ,gods op ,goddelke1 deze op creatuurlke wze4 ,ma> zoo is de m5s* dan ook 9 zne mate beeld en gelk5is ,gods4 ,e9delk t5 vi]de wordt hi] en da> ook aangewez51 wa>9 dat beeld zi* op5ba>t en na> buit5 tre$t4 ,n]g5s wordt de volle inh\d van dat beeld ,gods ontv\wd4 ,ma> ,g54 #a3bf w/ duidelk aan1 dat dat beeld ,gods uitkomt 9 zne he]s*app ov] al het ges*ap5e1 cf4 ,ps4 #h1 #a ,cor4 #aa3g4 ,de s*ild]+ van d5 p>ad/oe/& 9 ,g54 #a en #b toont1 dat dat beeld ,gods ook de ov]e5/emm+ met d5 wil ,gods insluit1 cf4 ,pr$4 #g3bi4 ,en de h]s*epp+ na> het beeld van ,god ( ,*ri/us wordt voornamelk ge/eld 9 het a&o5 van d5 nieuw5 m5s*1 die o4 a4 be/aat 9 g]e*tigheid en heiligheid d] wa>heid4 #b4 ,ov] d5 inh\d van het beeld ,gods he]s*te 9 de *ri/elke k]k aanvankelk all]lei v]s*il van gevoel54 ,het w]d nu e5s ge/eld 9 's m5s*5 li*aam1 dan 9 zne r$elke natuur1 ( 9 zne wilsvrheid1 dan we] 9 zne he]s*app ( ook 9 &]e z$elke deugd5 zooals liefde1 g]e*tigheid enz41 cf4 plaats5 b ,suic]us s4 v4 4 ,petavius1 de sex di]4 opif4 ,,ii c4 #b4 ,mns*]-v4 ,coelln ,i #cci f4 ,hag5ba* #ef4 ,ma> langzam]h& kom5 to* twee opvatt+5 duidelk naa/ en teg5ov] elk&] te /aan1 die beide zi* b]oep5 op de ond]s*eid+ van en 4 ,sommig5 nl4 zooals ,clem5s ,alex41 ,/rom4 ,,ii c4 #bb4 ,orig5es1 de pr9c4 ,,iii #f e4 a4 m]kt5 op1 dat ,g54 #a3bf wel zegt1 dat ,god d5 m5s* wil s*epp5 na> zn beeld en gelk5is1 ma> dat ,h hem volg5s v]s #bg feitelk alle5 s*ept na> zn beeld1 d4 i4 met e5e r$elke natuur1 opdat de m5s* nu de gelk5is met ,god zelf 9 d5 weg d] gehoorzaamheid v]w]v5 en aan het e9de als loon uit ,gods h& ontvang5 z\4 ,&]5 da>5teg5 w>5 van oordeel1 dat de m5s* met het beeld1 d4 i4 de r$elke natuur1 ook t]/ond de gelk5is als gave ontv+1 en dat h1 deze door de zonde v]lor5 hebb5de1 ze door ,*ri/us h]krgt1 ,ir5aeus1 adv4 ha]4 ,v #af1 #b4 ,a?an4 c4 ,ar4 ,,ii #ei c4 ,g5t4 #b4 de inc>n4 #c4 ,de e]/e opvatt+1 die m5 de naturali/is*e z\ kunn5 noem51 vond /eun 9 de le] d] wilsvrheid1 wa>door m5 de heiligheid zi* niet d5k5 kon als e5e t]/ond aan d5 m5s* ges*onk5e gave ,gods1 ma> sle*ts als e5 door d5 m5s* zelf 9 d5 weg van z$elke inspann+ te v]w]v5 go$1 ,h>nack ,,ii #acd f4 ,vel5 le]d5 dan ook1 dat de e]/e m5s* ges*ap5 0 9 e5 toe/&1 niet van positieve heiligheid ma> van k9d]lke ons*uld1 ,t]tull41 de an4 #ch4 ,!oph41 ad ,autol4 ,,ii #bd4 #bg4 ,ir54 adv4 ha]4 ,,iv #ch4 ,op zulke uitsprak5 b]iep zi* lat] ,pelagius1 als h het wez5 en d5 oorspronkelk5 toe/& des m5s*5 /elde 9 z$elke indiff]5tie1 9 niets dan =meele kiesvrheid4 ,het beeld ,gods be/aat alle5 9 de door ,god ges*onk5 naturalis possibilitas p]fectionis1 welke onv]liesba> is en da>om nu nog het deel is van i$] m5s*4 ,god s*5kt het posse1 ma> onz] is het velle1 ,augu/4 de gratia ,*ri/i ,i #c sq4 ,lat] vond deze opvatt+ +ang b de ,soc9ian51 die het beeld ,gods alle5 geleg5 a*tt5 9 de he]s*app1 ,fock1 ,d] ,soc94 #dhd2 b de ,w$]doop]s1 die zeid51 dat de e]/e m5s* als e9dig1 a>ds* s*epsel nog niet beeld ,gods 0 ma> het door w$]geboorte e]/ word5 kon1 ,m5no ,simons1 ,w]k5 #abe4 #abf4 #ahj1 cf4 ,erbkam1 ,ges*4 d] prot4 ,sekt5 #dfa4 ,clopp5burg1 ,op4 ,,ii #add sq42 b de ,remon/rant51 ,conf4 ,v #e4 ,apol4 conf4 ib4 ,episcopius1 ,in/4 !ol4 ,,iv #c1 #g4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*r4 ,,ii #bd1 #e2 b de ,rationali/5 en ,supranaturali/51 ,wegs*eid]1 ,in/4 !ol4 #ii4 ,brets*neid]1 ,dogm4 #aae4 #aaf4 ,re9h>d1 ,dogm4 #gj2 en b vele nieuw]e !olog51 ,dorn]1 ,gl4 ,i #eae4 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #bih f4 ,mll]1 ,snde ,,ii #deg f4 ,beck1 ,lehrw4 ,i #ahf f4 ,*r4 ,gl4 ,,ii #cbh f4 ,m>t5s51 ,dogm4 #aci4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #dcb4 ,zckl]1 ,lehre v4 ,ur/& des ,m5s*5 #ahgi ,s4 #dj f4 #ccc4 ,grtillat1 ,!ol4 sy/4 ,,iii #dfd ,s4 ,h(/$e de ,groot1 ,gron4 ,godg4 #hiv4 ,do$es1 ,le] d] ,zaligheid #bd4 ,n$4 ,gelo(sbel4 #ade4 ,heid4 ,cate*4 #fi enz41 die all5 d5 /atus integritatis lat5 be/aan 9 e5 toe/& van k9d]lke ons*uld4 ,gewoonlk h\d5 al deze !olog5 nog wel va/ aan de hi/oris*e wa>heid van zulk e5 oorspronkelk5 toe/&4 ,ma> zakelk kom5 z 9 de opvatt+ van het beeld ,gods b d5 e]/5 m5s* geheel ov]e5 met h51 die1 de idee losmak5de van het feit1 de w]kelkheid van d5 /atus integritatis loo*55 en het beeld ,gods alle5 /ell5 9 de vre p]soonlkheid1 9 de r$elke ( z$elke natuur1 9 d5 religieus-e?is*5 aanleg1 9 de be/emm+ des m5s*5 tot geme5s*ap met ,god1 ,kant1 ,relig4 ed4 ,ros5kranz #bg f4 ,fi*te1 ,die ,be/immung des ,m5s*5 #ahjj4 ,hegel1 ,w]ke ,,xi #ahc f4 ,s*lei]ma*]1 ,gl4 #ei-fa4 ,/rauss1 ,gl4 ,,ii #gb4 ,bi$]mann1 ,dogm4 ,,ii #efb f4 ,lipsius1 ,dogm4 #dbj4 #ddj4 ,rits*l1 ,re*tf4 u4 ,v]s4 ,,iii #cad4 ,nitzs*1 ,ev4 ,dogm4 #cjf f4 ,bovon1 ,dogm4 ,*rt4 ,i #acb4 #aci4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #cjdv4 ,,ii #fgv4 ,ongem]kt leidt deze opvatt+ dan he5 tot de le] d] evolutie1 volg5s welke het wez5 des m5s*5 geleg5 is niet 9 wat h 0 ( is ma> 9 hetge5 h 9 e9delooze ontwikkel+ door eig5 kra*ts9spann+ word5 kan4 ,het p>ads ligt niet a*t] ma> vr ons4 ,e5 ontwikkelde aap v]di5t de voorkeur bov5 e5 gevall5 m5s*4 ,oorspronkelk het beeld drag5d van orang-oetan en *impanse1 hief de m5s* all5gs uit e5 toe/& van ruwe brutaliteit tot di5 van edele humaniteit zi* op1 cf4 litt4 deel ,i #bcf4 #c4 ,het behoeft ge5 betoog1 dat de ,h4 ,s*rift teg5 deze le] d] evolutie lnre*t ov]/aat4 ,de *ri/elke k]k5 hebb5 dan ook de naturali/is*e1 pelagiaans*e opvatt+ van het beeld ,gods en van 's m5s*5 oorspronkelk5 toe/& bna e5p>ig v]worp54 ,behalve de vroeg] re$s we]legde argum5t5 voor de d>w9i/is*e hypo!se1 zn er ook eig5lk ge5 re*t/reeks*e1 hi/oris*e bewz5 voor d5 di]lk5 toe/& des m5s*51 gelk de evolutie zi* di5 d5kt4 ,de be5d]5 en s*$els van m5s*51 die gevond5 zn1 zn b nad] ond]zoek alle geblek5 van wez5s afkom/ig te zn1 9 a>d volkom5 aan ons gelk4 ,zoov] w 9 de hi/orie t]ug kunn5 gaan1 ontdekk5 w e5 toe/& van vr hooge bes*av+1 9 ,*9a1 ,indi1 ,babyloni1 ,egypte2 en elk bews ontbreekt1 dat de volk5 alda> uit e5 di]lk5 toe/& zi* hebb5 ontwikkeld4 ,het b]oep op de zoog5aamde natuurvolk51 die ov]ig5s ook niet van alle bes*av+ zn ontbloot1 is van ge5 kra*t4 ,want het is onbewsba>1 dat z di*t] dan de cultuurvolk5 b d5 oorspronkelk5 toe/& des m5s*5 /aan4 ,veele] is er grond om te geloov51 dat z1 van de m5s*heid afgezond]d1 all5gs v]vall5 zn tot e5 /aat van b>ba>s*heid4 ,ge5 di] volk5 to* heeft zi* alle5 door eig5 middel5 uit di5 toe/& kunn5 opheff54 ,z drag5 all5 het k>akt] van g$eg5]e]d51 die1 ev5als takk51 afges*eurd van d5 boom1 zond] nieuwe lev5skra*t van buit51 weg/]v5 en v]dwn51 ,waitz1 ,ueb] die ,e9heit des ,m5s*5ges*le*ts und d5 ,naturzu/& des ,m5s*5 #ahei ,s4 #ccd f4 ,pes*el1 ,vlk]kunde1 #ete ,aufl4 #ace f4 ,zckl]1 ,ges*4 d] ,bez4 ,,ii #gdd f4 ,vig\r\x1 ,les livres sa9ts ,,iv #aga s4 ,de vraag na> d5 primitiev5 toe/& des m5s*5 is dan ook eig5lk ge5 hi/oris*e ma> e5e wsge]ige vraag2 die toe/& gaat imm]s aan alle hi/oris*e getuig5iss5 vooraf4 ,het antwoord1 dat m5 op die vraag geeft1 wordt bepaald door de g$a*te1 die m5 zi* vormt van d5 m5s*4 ,hoe me] dit wez5 nu wordt +$a*t1 des te me] wordt het onmogelk1 om de ges*i$5is des m5s*5 met e5 di]lk51 b>ba>s*5 toe/& te lat5 beg9n54 ,lev51 bewu/zn1 taal1 godsdi5/1 z$e enz4 zn niet uit evolutie te v]kl>51 ma> ond]/ell5 e5 eig5 oorsprong1 e5e s*epp+ uit niets4 ,zelfs 9 de !ologie d] mod]n5 komt dit nog uit4 ,wel ontk5n5 z de s*epp+ na> ,gods beeld en d5 /atus integritatis2 ma> als het op het kritiek/e aankomt1 duikt e5sklaps het d5kbeeld van s*epp+ we] op4 ,het bewu/zn is iets specifiek m5s*elks2 ( al?ans de godsdi5/ heeft e5 eig51 oorspronkelke pr9cipe 9 d5 m5s*2 (1 indi5 ook hi] de evolutie wordt aanva>d1 dan h\dt m5 to* b het e?is*e halt en h&haaft da>van de zelf/&igheid2 het z$elk lev5 ( de z$elke aanleg is sui g5]is en sui orig9is1 ,hoek/ra1 ,wsg4 ,godsd4 ,i #av4 #ad4 #bacv4 enz4 ,ma> deze positie tuss*5 creatie en evolutie 9 is e5 onh\dba> /&punt4 ,het is telk5s door all]lei pelagiaans*e ri*t+5 9 de *ri/elke k]k +5om51 omdat m5 zo[el 9 de s*epp+ als 9 de evolutie bezwa> _h en dus na> e5e bemiddel+ zo*t4 ,de e]/e m5s* 0 ge5 di]1 ma> ook ge5 volmaakt1 heilig m5s*2 h 0 e5 ons*uldig k9d4 ,h 0 no* positief go$ no* positief boos1 ma> h /ond tuss*5 beide 91 0 z$elk indiff]5t1 kon het e5e en het &]e do54 ,actu 0 h niets1 pot5tieel 0 h alles1 vroom en goddeloos1 heilig en onheilig1 go$ en kwaad4 ,de aanleg1 het posse1 is door s*epp+ ont/aan1 ma> alwat nu op di5 pot5tieel5 grondslag wordt opgetrokk51 is 's m5s*5 eig5 wil en w]k4 ,nu ligt er 9 deze voor/ell+1 gelk w 9 de volg5de p>agraaf zi5 zull51 wel iets wa>s1 inzoov] de e]/e m5s* nog niet het hoog/e _h en dus ind]daad zi* te ontwikkel5 _h4 ,ma> hi]van afg$a*t1 is z to* om vele r$55 geheel onaannemelk4 ,voore]/ le]t de ,s*rift duidelk1 dat de m5s*1 zo[el psy*is* als physis*1 volwass5 is ges*ap51 9 virili aetate1 ,augu/4 de ,g54 ad lit4 ,,vi c4 #ac1 #ad4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ag4 ,het v]haal 9 ,g5esis ov] de e]/e m5s*5 is ze] e5v\dig1 ma> de toe/& di] e]/e m5s*5 is niet die van e5v\dige1 onnoozele k9d]5 ma> van volwass51 welbewu/e en vrh&el5de wez5s4 ,de s*epp+ na> het beeld ,gods1 ,g54 #a3bg1 ,pr$4 #g3bi1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj1 de zeg5 d] v]m5igvuldig+1 ,g54 #a3bh1 de ,goddelke go$keur+1 ,g54 #a3ca1 het proefgebod1 ,g54 #b3ag1 de naamgev+ d] di]51 ,g54 #b3ai1 de uitspraak ov] ,eva1 ,g54 #b3bc1 #bd1 de wze d] v]zoek+1 ,g54 #c3av41 en de h\d+ van ,adam en ,eva na d5 val1 ,g54 #c3g v4 bewz5 te ov]1 dat de e]/e m5s*5 niet indiff]5t ma> positief go$ zn ges*ap54 ,het e5ige teg5bews z\ da>aan ontle5d kunn5 word51 dat b de e]/e m5s*5 de s*aamte ontbrak4 ,en die is dan ook altd door de teg5p>t als e5 ze] kra*tig argum5t te b]de gebra*t4 ,dit kan e*t] da>om niet geld51 wl het gesla*tslev5 vr d5 val ze] go$ aan d5 e]/5 m5s* bek5d 01 ,g54 #a3bg1 #bh1 #b3bc1 #bd1 en de s*aamte niet uit de ontwak+ van het sexueele lev51 ma> bepaaldelk uit d5 val wordt afgeleid4 ,t5 twe$e ldt deze voor/ell+ aan halfsla*tigheid en maakt ze het probleem1 dat hi] voorligt1 nog +ewikkeld]4 ,halfsla*tig is ze1 inzoov] ze e5]zds de evolutie en to*1 op e5 bepaald punt aangekom51 we] de creatie huldigt4 ,ze wil van ge5 s*epp+ van actus wet51 ma> neemt to* s*epp+ van pot5tiae aan4 ,ze spreekt van ,fhigkeit ohne ,f]tigkeit2 en a*t de s*epp+ van e5 k9d1 beide 9 physis*5 en 9 psy*is*5 z91 e5v\dig] en r$elk] dan van e5 volwass5e4 ,dit is nu op zi* zelf re$s ong]md1 want wie de pot5tiae door s*epp+ laat ont/aan en niet door evolutie1 kan teg5 de le] van de ju/itia orig9alis en d5 /atus integritatis pr9cipieel ge5 bezwa> me] hebb54 ,ma> het maakt de zaak ook nog moeilk] te d5k5 bov5di54 ,e5e pot5tie ontwikkelt zi* niet uit zi*zelf zond] me] tot actualiteit4 ,max ,mll] zeide t]e*t3 w5n wir es v]su*5 wollt51 uns d5 er/5 ,m5s*5 als ,k9d ges*aff5 und allmhli* se9e physis*5 und gei/ig5 ,krfte entfalt5d zu d5k51 s knnt5 wir ni*t begreif51 wie er nur e95 ,tag ohne b]natrli*e ,hlfe zu leb5 v]mo*te1 ,vorles4 b] die ,wiss4 d] ,spra*e ,i ,leipzig #ahge ,s4 #daj4 ,9 d5zelfd5 gee/ liet ,s*ell+ zi* uit3 ,i* halte d5 ,zu/& d] ,cultur dur*aus fr d5 er/5 des ,m5s*5ges*le*ts u4 s4 w41 ,w]ke ,i #e ,s4 #bhf f4 #f ,s4 #eg f4 ,,ii #a ,s4 #bch f4 ,en ook ,j4 ,g4 ,fi*te zeide3 ,es drngt si* die ,frage auf1 w5n es no?w5dig se9 sollte1 e95 ,ursprung des ganz5 ,m5s*5ges*le*ts anzunehm51 w] erzog d5n das er/e ,m5s*5pa>8 ,erzog5 mus/5 sie w]d5--e9 ,m5s* konnte sie ni*t erzieh54 ,also i/ es no?w5dig1 dass sie e9 &]es v]nnftiges ,wes5 erzog51 das ke9 ,m5s* w>1 es v]/eht si* be/immt nur s weit1 bis sie si* selb/ unt]e9&] erzieh5 konnt54 ,e9 ,gei/ nahm si* ihr] an1 ganz s wie es e9e alte ehrwrdige ,urkunde vor/ellt1 wel*e b]haupt die tiefs9nig/e1 erhab5/e ,wei%eit en?llt und ,resultate auf/ellt1 zu d55 alle ,philosophie am ,ende do* wi$] zurck komm5 muss1 ,grundlage des ,naturre*ts #agif4 ,om n wond] te ontgaan1 moet5 vele wond]5 word5 aang5om54 ,t5 d]de ligt aan deze voor/ell+ de dwal+ t5 grondslag1 dat er ge5 aangebor5 heiligheid be/aanba> is4 ,heiligheid1 zoo zegt m51 is altd vru*t van /rd en inspann+4 ,indi5 ,adam positief heilig w]d ges*ap51 0 h noodw5dig go$ en g+ zne vrheid te loor1 b4v4 ,ro!1 ,!ol4 ,e?ik #dhj f4 ,zoo komt m5 er toe1 om e5 toe/& te f+e]5 tuss*5 go$ en kwaad1 heilig en onheilig 91 e5 indiff]5t5 /aat1 die aan het z$elke 9 bonam ( malam p>tem voorafgaat1 en wa>uit de m5s* zi* dan door vre wilsbesliss+ 9 de e5e ( de &]e ri*t+ ontwikkel5 moet4 ,de m5s* wordt dan van all5 intellectueel5 en e?is*5 inh\d b]o(d1 en het beeld ,gods wordt ge/eld 9 de pure1 naakte1 bloot =meele p]soonlkheid1 ,nitzs*1 ,sy/4 d] *r4 ,lehre ,s4 #baa4 ,mll]1 ,*r4 ,lehre v4 d4 ,snde ,i #aed f4 #dic f4 ,kahnis1 ,dogm4 ,i #dcb4 ,?omasius1 ,dogm4 ,i #aaj f4 ,beck1 ,glaub4 ,,ii #ccc4 ,do$es1 ,le] d] ,zaligheid bl4 #eev4 ,zulk e5 begrip van p]soonlkheid is e*t] e5e l\t]e ab/ractie1 wa>aan 9 de w]kelkheid niets beantwoordt4 ,er is ge5 m5s* d5kba> zond] bepaalde qualiteit5 van v]/& en wil4 ,e5e volkom5e indiff]5tie van d5 wil1 zond] k>akt]1 zond] neig+ t] e5e ( t] &]e zde1 is e5v\dig e5e onmogelkheid4 ,gelk 9 de natuur alle5 e5 go$e boom go$e vru*t5 kan drag51 zoo gaat ook 9 het e?is*e lev5 de go$e natuur aan de go$e w]k5 vooraf4 ,op]>i sequitur esse4 ,de ,s*rift le]t dan ook1 dat de heiligheid beide 9 s*epp+ en h]s*epp+ e5e gave ,gods is4 ,wie ha> heeft1 kan ha> v]d] ontplooi5 9 woord en daad2 ma> wie ze mi/1 kan ze zi* nimm] v]w]v54 ,en e9delk doet deze voor/ell+ te kort aan de g]e*tigheid ,gods1 die zn s*epsel heeft lat5 v]zo*t word5 bov5 v]mog52 aan d5 ern/ d] v]zoek+1 die dan e5e li/ige b$rieg] wordt2 aan het k>akt] van d5 val1 die oph\dt e5e ontzett5de s*uld te zn en v]&]t 9 e5 niet to]ek5ba> ongeluk en bna niet af te w5d5 lot4 ,z wis*t de gr5z5 uit1 die er be/aan tuss*5 d5 /atus integritatis en d5 /atus corruptionis en laat d5 m5s* het beeld ,gods1 dat 9 iets zuiv] =meels be/aat1 ook na d5 val onge/oord beh\d54 ,z d5kt de v]h\d+ tuss*5 het =meele 7de p]soonlkheid1 de wilsvrheid7 en het mat]ieele 7het religieuse en e?is*e lev57 ev5 los en duali/is*1 als ,rome deze voor/elt tuss*5 pura naturalia en donum sup]additum1 alle5 met dit v]s*il1 dat de heiligheid b ,rome e5e vru*t d] gratia is en b ,pelagius en de zn5 e5 product d] willekeur4 #d4 ,naa/ en teg5ov] deze naturali/is*e opvatt+ van het beeld ,gods kwam e5e &]e voor/ell+ te /aan1 die w de supranaturali/is*e kunn5 noem51 bov5 bl4 #eab4 ,z kwam niet voort uit de ond]s*eid+ tuss*5 en 1 al is deze er lat] ook m$e 9 v]b& gebra*t4 ,z is ook niet geb\wd op de uitlegg+ van ,g54 #a en #b1 want vel5 erk5n51 dat ze da> niet ( al?ans niet lett]lk voorkomt4 ,ma> z is afgeleid uit de 9 de *ri/elke k]k all5gs opgekom5 idee van d5 /atus gloriae1 wa>toe de geloovig5 door ,*ri/us en zn ,gee/ word5 v]hev51 ,joh4 #a3ab1 ,rom4 #h3ad-ag1 #a ,cor4 #b3gv41 ,ef4 #a3aev41 #b ,petr4 #a3bv41 #a ,joh4 #c3a1 #b enz4 cf4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #bgb-bha4 ,langzam]h& w]d deze /atus gloriae ond] neoplatonis*5 invlo$ opgevat als e5 toe/&1 die d5 /aat d] natuur niet alle5 9 e?is*5 ma> ook 9 physis*5 z9 v] te bov5 g+4 ,s$]t de vi]de eeuw trad 9 de *ri/ologis*e twi/5 deze g$a*te zooze] op d5 voorgrond1 dat de ,godheid des ,zoons en des ,gee/es vooral da>m$e w]d betoogd1 dat z voor de m5s*5 de auteurs van hunne v]goddelk+ w>54 ,het wez5 van d5 /atus gloriae komt /e$s me] te ligg5 9 de visio ,dei p] ess5tiam1 9 de dei=mitas1 deificatio1 9 de niet sle*ts moreele ma> physica p>ticipatio div9ae naturae1 9 de ,v]s*melzung mit ,gott1 cf4 bov5 #aebv4 ,en b deze le] van d5 /atus gloriae kwam nu nog die van de v]di5/elkheid d] go$e w]k54 ,de gratia infusa1 die 9 d5 doop ges*onk5 w]d1 0 besli/ noodig ma> /elde d5 m5s* ook 9 /aat1 om zulke go$e w]k5 te do51 welke ex condigno de eeuwige zaligheid1 de visio ,dei p] ess5tiam1 v]di55 kond54 ,uit deze twee g$a*t51 de my/is*e opvatt+ van 's m5s*5 e9dbe/emm+ en de v]di5/elkheid d] go$e w]k51 is de ,rooms*e le] gebor5 van het donum sup]additum4 ,alex&] ,halesius 0 de e]/e1 die ze 9 e5e bepaalde =mule bra*t4 ,de hemels*e zaligheid en de aans*\w+ ,gods1 die des m5s*5 e9dbe/emm+ is en dit ook voor ,adam 01 kan ex condigno niet v]di5d word5 dan door zulke go$e w]k51 welke met die e9dbe/emm+ 9 ov]e5/emm+ zn1 d4 i4 ev5als deze e5 bov5natuurlk k>akt] drag5 en dus uit e5 bov5natuurlk beg9sel1 de gratia infusa1 voortvloei54 ,de ju/itia1 welke ,adam nu vanzelf als m5s*1 als a>ds* wez51 door de s*epp+ bezat1 0 uit d5 a>d d] zaak da>toe niet voldo5de4 ,en zoo moe/ dus ook aan ,adam1 om zne e9dbe/emm+ te b]eik51 e5e bov5natuurlke g5ade word5 ges*onk51 nl4 de gratia gratum faci5s1 het beeld ,gods4 ,haec autem sublimatio creaturae rationalis e/ supranaturale complem5tum2 et ideo nec consecratio nec adoptio nec assumptio hujusmodi fit p] aliquam proprietatem naturae s$ p] donum sup]additum naturae1 consecrans naturam1 ut sit templum1 assimilans ,deo1 ut sit filius sive filia1 confo$]ans ,deo sive uni5s p] con=mitatem voluntatis1 ut sit sponsa2 hoc autem fit a ,deo m$iante gratia gratum faci5te1 ,halesius1 ,s4 ,!ol4 ,,ii qu4 #ia membr4 #a art4 #c4 ,deze le] vond algeme5 +ang b de s*ola/ici1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ie4 ,bonav5tura1 ,brevil4 ,,ii c4 #aa4 #ab4 ,v c4 #a1 en de comm4 van ,?omas1 ,bonav4 ,duns ,scotus op ,s5t4 ,,ii di/4 #bi2 w]d opg5om5 9 d5 ,cate*ismus ,romanus1 ,i #b qu4 #ah1 #c1 lat] teg5 de ,h]vorm]s1 ,bajus1 ,jans5ius1 ,quesnel v]d$igd en geh&haafd1 ,bell>m9us1 de gratia primi hom9is1 ,d5z+]1 ,en*ir4 n4 #hha sq41 en vormt e5 van de belangrk/e en k5m]k5d/e loci 9 de ,rooms*e !ologie1 cf4 b4v4 ,becanus1 ,!ol4 ,s*ol4 ,i tract4 #e4 ,cas9i1 ,controv4 de /atu purae naturae1 afg$rukt als app5dix ad librum ,,ii de opif4 sex di]um van ,petavius1 ,!ol4 dogm4 ed4 #ahfh ,,iv p4 #ehg-fec4 ,!ol4 ,wirceb4 ,,vii p4 #ade sq4 ,p]rone1 ,prael4 !ol4 ,,iii #aff-ahb4 ,kleutg51 ,!ol4 ,,ii #f-aea4 #ejg-fae4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #bci-ead4 ,id4 ,natur u4 ,gnade #ahfa4 ,s*zl]1 ,natur u4 ,gnade4 ,oswald1 ,relig4 ,urges*4 d] ,m5s*heit #ahhg ,s4 #a-fa4 ,sim>1 ,dogm4 ,s4 #cbf f4 ,c4 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #gf-aaa4 ,mhl]1 ,symb4 #a enz4 ,(s*oon er e*t] 9 de ho(dzaak ov]e5/emm+ is1 is er op ond]ges*ikte punt5 to* all]lei v]s*il4 ,sommig51 zooals ,halesius1 ,s4 ,!ol4 ,,ii qu4 #if m4 #a4 ,bonav5tura1 ,s5t4 ,,ii di/4 #bi art4 #b qu4 #b4 ,alb]tus ,magnus1 ,duns ,scotus1 ,biel e4 a4 bewe]d51 dat de bov5natuurlke gave d] gratia gratum faci5s ond]s*eid5 0 van de ju/itia orig9alis1 welke de m5s* t]/ond door de s*epp+ van nature bezat1 en ook temporeel lat] dan deze 0 ges*onk54 ,volg5s h5 w]d de m5s* e]/ ges*ap5 met de ju/itia orig9alis2 door deze w]d h 9 /aat ge/eld1 om de gratia gratum faci5s ex congruo te v]di552 en als h deze ontvang5 _h1 kon h da>door de hemels*e zaligheid ex condigno v]w]v54 ,ma> ,?omas _h da>teg5 bezwa>1 omdat de gratia gratum faci5s dan ook op v]di5/5 ru/te1 als e5e p]soonlke gave aan ,adam niet door hem voor al zne nakomel+5 _h kunn5 v]lor5 ( v]worv5 word5 en dan ook niet 9 d5 doop aan kle9e k9d]5 zond] v]di5/e kon ges*onk5 word52 da>om le]de ,?omas1 dat ,adam 9 het mom5t d] s*epp+ tegelk met de ju/itia orig9alis ook de gratia ontvang5 _h1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ajj art4 #a4 ,s5t4 ,,ii di/4 #bj qu4 #b art4 #c4 di/4 #bi qu4 #a art4 #a4 ,tr5te v]me$ 9 dit ges*ilpunt tuss*5 ,franciscan5 en ,dom9ikan5 de besliss+ en sprak alle5 uit1 dat ,adam de ju/itia en sanctitas1 9 qua con/itutus fu]at1 v]lor5 _h1 sess4 ,v #a4 ,(s*oon de lat]e !olog5 mee/ ,?omas volgd5 en de ju/itia orig9alis feitelk en temporeel liet5 sam5vall5 met de gratia gratum faci5s2 ideel en logis* bleef to* de opvatt+ dezelfde4 ,de ,rooms*e !ologie heeft tweerlei conceptie van d5 m5s*3 de m5s* 9 puris naturalibus1 zond] de bov5natuurlke g5ade1 is wel zondeloos1 ma> heeft sle*ts e5e natuurlke religie en deugd1 en heeft zne be/emm+ op a>de2 de m5s*1 begiftigd met het donum sup]additum van 't beeld ,gods1 heeft e5e bov5natuurlke religie en deugd en heeft zne be/emm+ 9 d5 hemel4 ,ma> met deze tweerlei idee van d5 m5s* 0 m5 er nog niet4 ,zoodra m5 to* inda*t1 wat tot de e5e en wat tot de &]e idee van d5 m5s* behoorde1 raakte m5 met v]s*ill5de gav51 aan d5 e]/5 m5s* ges*onk51 9 v]leg5heid4 ,de immortalitas en de impassibilitas kond5 niet 9 /rikt5 z9 natuurlk heet51 want ze w>5 ge5 eig5s*app5 van ,adams a>ds*e li*aam als zoodanig en kond5 v]lor5 gaan4 ,t] &]e zde kond5 z ook ge5 gevolg zn van de gratia gratum faci5s1 want dan z\ de m5s* 9 puris naturalibus1 zond] het donum sup]additum1 vatba> voor dood en ld5 zn gewee/1 en de dood w>e dan ge5 /raf voor de zonde4 ,ev5zoo is het met de concupisc5tia ge/eld4 ,de /rd tuss*5 vlees* en gee/ is volg5s ,rome natuurlk2 de ond]w]p+ van het vlees* aan d5 gee/ is dus iets bov5natuurlks1 niet met de s*epp+ vanzelve re$s gegev52 ma> ze kan to* ook niet e]/ aan de gratia gratum faci5s te dank5 zn1 want dan w>e e5 zondeloos m5s* zond] donum sup]additum niet mogelk4 ,da>om moe/ tuss*5 de twee ideen1 welke ,rome zi* vormt van d5 m5s*1 nog e5e d]de word5 +es*ov54 ,en zoo is er dus volg5s ,rome e5 m5s* d5kba> en mogelk met dona naturalia1 praet]naturalia en sup]naturalia4 ,er is e5e drierlei g]e*tigheid1 e5e ju/itia naturalis1 praet]naturalis en sup]naturalis4 ,ge5 wond] dat sommig51 zooals ,b]ti1 ,norisius e4 a4 zulk e5 m5s*1 die alle5 begiftigd 0 met dona naturalia en praet]naturalia1 zi* niet d5k5 kond52 na> ,gods pot5tia absoluta w>e zulk e5 m5s* wel mogelk1 ma> na> zne pot5tia ord9ata niet2 de visio beatifica is feitelk d5 m5s* van nature eig51 saltem quoad incl9ationem et appetitum1 ,p]rone1 ,,iii #afg4 ,oswald1 ,relig4 ,urges*4 #eb f4 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #aji4 ,ma> ook als de d5kba>heid en mogelkheid van e5 m5s* 9 puris naturalibus geh&haafd wordt1 is er nog all]lei v]s*il 9 de le] van het beeld ,gods4 ,sommig5 ond]s*eid5 beeld en gelk5is zoo1 dat het e]/e de dona naturalia1 de twe$e de sup]naturalia omvat2 &]5 zooals de ,cate*4 ,rom4 lat5 beide op de dona sup]naturalia slaan4 ,halesius1 ,bonav5tura1 ,?omas enz4 da*t5 b de ju/itia orig9alis aan de ju/itia naturalis en duidd5 de ju/itia sup]naturalis aan als gratia gratum faci5s2 do* de ,cate*4 ,rom4 en de mee/e lat]e !olog5 sprek5 jui/ van de dona sup]addita als ju/itia orig9alis4 ,de immortalitas1 impassibilitas1 het lib]um arbitrium1 de temp]atio concupisc5tiae word5 nu e5s uit e5 div9um b5eficium afgeleid1 dan we] uit de imago ( uit de similitudo1 en ook wel tot de ju/itia orig9alis g]ek5d1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ie art4 #a4 ,s5t4 ,,ii di/4 #ai qu4 #a art4 #d4 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #hi sq4 ,de ,cate*4 ,rom4 /elt alles naa/ elka> en br5gt het tot ge5 e5heid3 ,adam 0 voor ge5 dood en ld5 vatba> div9o b5eficio2 zne ziel w]d ges*ap5 na> ,gods beeld en gelk5is2 bov5di5 w]d de bege]lkheid beteugeld en aan de r$e ond]worp52 en e9delk voegde ,god da>aan nog toe de ju/itia orig9alis en de he]s*app1 ,i #b qu4 #ah1 #c4 ,en b dat alles komt dan nog het v]s*il ov] de natuur d] gratia gratum faci5s1 ov] h>e v]h\d+ tot d5 ,gee/ ,gods1 tot de ziel en h>e v]mog5s1 tot de !ologis*e deugd51 tot de go$e w]k5 enz41 cf4 lat] d5 locus de gratia4 ,g5oeg1 om te do5 zi51 dat de ,rooms*e le] ov] het beeld ,gods ook 9 zi* zelve nog niet afgew]kt is en m$e da>om het !ologis* d5k5 niet bevr$ig5 kan4 #e4 ,voore]/ to* is deze le] geb\wd op e5e onjui/e opvatt+ van 's m5s*5 e9dbe/emm+4 ,de /atus gratiae en gloriae1 wa>9 de geme5te van ,*ri/us hi] en hi]namaals deelt1 wordt 9 de ,h4 ,s*rift op de s*oon/e wze bes*rev51 als e5 k9ds*ap ,gods1 als geme5s*ap aan de ,goddelke natuur1 als aans*\w+ ,gods1 als eeuwig lev51 als hemels*e zaligheid enz4 ,hi]ov] is tuss*5 ,rome en ons ge5 v]s*il2 ge5 oog heeft het gezi51 ge5 oor heeft het gehoord1 het is 9 het h>t des m5s*5 niet opgeklomm51 hetge5 ,god 9 de ,n4 ,te/4 b$eel+ van het v]bond d] g5ade b]eid heeft di51 die ,hem liefhebb51 #a ,cor4 #b3i4 ,ma> ,rome vat deze e9dbe/emm+ van d5 m5s*1 welke door ,*ri/us g]ealise]d is1 op als e5e neoplatonis*e aans*\w+ van en e5e my/is*e v]smelt+ d] ziel met ,god1 cf4 bov5 #aebv4 en #eah4 ,en dit is niet de le] d] ,h4 ,s*rift4 ,al die weldad5 to*1 welke ,*ri/us voor de zn5 v]worv5 heeft1 word5 hun niet e]/ ges*onk5 9 d5 /aat d] he]lkheid ma> zn 9 beg9sel hun deel re$s hi] op a>de1 #a ,cor4 #b3i en sluit5 to* ook1 volg5s ,rome1 de aans*\w+ ,gods p] ess5tiam niet 94 ,het k9ds*ap ,gods is e5e vru*t des gelo(s1 ,joh4 #a3ab1 ,rom4 #h3adv4 ,gal4 #d3f1 #a ,joh4 #c3a1 #b4 ,het eeuwig lev5 wordt hi] re$s g5ot5 en be/aat 9 e5 k5n5 van ,god 9 het aangezi*t van ,*ri/us1 ,joh4 #c3af1 #cf1 #ag3c4 ,*ri/us is en blft de weg tot d5 ,vad]1 tot de k5nis en de aans*\w+ ,gods1 ,mt4 #aa3bg1 ,joh4 #a3ah1 #ad3f1 #a ,joh4 #c3b;b4 ,de visio ,dei is alle5 te v]krg5 9 e?is*5 z91 ,mt4 #e3h1 #a ,joh4 #c3f4 ,zelfs het deelg5oots*ap aan de is niet iets toekom/igs alle51 ma> is e5 doel1 dat de s*5k+ van ,gods bel(t5 re$s hi] op a>de beoogt1 #b ,petr4 #a3d1 en w$]om e?is* v]mittelt1 ,hebr4 #ab3aj4 ,t5 twe$e wordt n]g5s 9 de ,h4 ,s*rift gele]d1 dat deze /atus gloriae1 die 9 d5 /atus gratiae op a>de re$s zn aanvang neemt1 supranaturalis en sup]additus is 9 ,rooms*5 z94 ,zek] gaat deze /aat van g5ade en he]lkheid alle g$a*te en v]beeld+ des m5s*5 ze] v]re te bov51 #a ,cor4 #b3i1 #ac3ab1 #a ,joh4 #c3b4 ,ma> m5 b$5ke1 dat het volg5s #a ,cor4 #b de w%eid d] w]eld1 de gee/ d] w]eld1 de psy*is*e m5s* is1 vs4 #f1 #h1 #ab1 #ad1 voor welke deze weldad5 ,gods e5e v]borg5heid zn2 en deze psy*is*e m5s* is de m5s*1 die alle5 door het animale lev5 zi* laat leid51 van het v]/ok51 en da>om 9 zn v]/& v]dui/]d is4 ,da>b komt1 dat hetge5 ,god aan de geloovig5 s*5kt en s*5k5 zal1 ook voor h5 zelv5 e5e onv]di5de gave d] g5ade blft1 die h5 altd we] tot bewond]+ en aanbidd+ /emt4 ,en dan mag ook niet v]get51 dat ,*ri/us niet alle5 v]wi]f wat ,adam v]loor ma> ook wat ,adam 9 d5 weg d] gehoorzaamheid v]worv5 z\ hebb54 ,da>om gaat het heilsgo$ van het v]bond d] g5ade al onze g$a*t5 ze] v]re te bov52 ma> er is met ge5 woord sprake van1 dat het e5 sup]additum z\ zn1 dat oorspronkelk b onze m5s*elke natuur niet hoorde4 ,t5 d]de is de conclusie onjui/1 welke ,rome uit deze weldad5 d] g5ade 9 ,*ri/us afleidt voor d5 /aat van ,adam vr d5 val4 ,rome r$5e]t aldus3 indi5 de /atus gloriae voor d5 h]/eld5 m5s* be/aat 9 gelkvormigheid aan ,god1 dan moet h da>9 ook be/aan hebb5 b d5 e]/5 m5s*4 ,en indi5 die /atus gloriae ?ans door de geloovig5 niet b]eikt wordt dan door d5 /atus gratiae he51 dan geldt dit ook van ,adam vr d5 val4 ,het v]b& tuss*5 d5 /atus gratiae en gloriae be/aat volg5s ,rome hi]91 dat de m5s* 9 de re*tva>digmak+ de gratia infusa ontvangt en uit kra*t da>van go$e w]k5 doet1 die het eeuwige lev5 v]di55 ex condigno4 ,dit alles br5gt ,rome ov] op d5 e]/5 m5s*4 ,ook h _h tot e9dbe/emm+ d5 /atus gloriae2 dez5 kon h niet b]eik5 dan door d5 /atus gratiae he52 aan ,adam w]d alzoo e5e gratia ges*onk51 wa>door h ex condigno het eeuwig lev5 v]di55 kon4 ,ev5als die /atus gloriae is ook die gratia kra*t5s ha> natuur sup]natureel1 bov5 d5 psy*is*5 m5s* v]hev51 en dus e5 donum sup]additum4 ,deze r$5e]+ van ,rome is jui/1 9 zoov] ze uit het beeld ,gods b d5 h]/eld5 m5s* besluit tot dat b d5 e]/5 m5s*4 ,er is ind]daad niet me] dan n beeld ,gods4 ,ze is ook jui/1 inzoov] ze aanneemt1 dat de e9dbe/emm+ voor ,adam ge5 &] 0 dan de geloovige nu door ,*ri/us ontvangt1 n4l4 het eeuwige lev54 ,er is w]kelk ma> n ideaal voor d5 m5s*4 ,ma> z is onjui/1 doordat z tuss*5 gratia en gloria e5 v]b& van v]di5/elkheid legt en dit v]d] ook op ,adam toepa/4 ,de m]itoris*e wa>de d] bona op]a kan e]/ lat] 9 beh&el+ kom54 ,hi] z er alle5 op gewez51 dat ook al w>e de ,rooms*e opvatt+ van 's m5s*5 e9dbe/emm+ jui/1 z to* nog ge5 re*t geeft om de gratia optevatt5 9 adaequat51 sup]natureel5 z94 ,er is imm]s ook zulk e5 v]b& mogelk1 dat ,god aan bepaalde w]k5 bepaalde bel(t5 en gav5 v]b9dt1 zond] dat deze da>om 9 /rikt5 z91 ex condigno1 er door v]di5d zn4 ,van zoodanig5 a>d 0 de bel(te des eeuwig5 lev5s aan ,adam 9 geval van gehoorzaamheid1 gelk de ,g]e=me]d5 9 hun le] ov] het fo$us op]um le]d51 cf4 #cb4 ,er 0 e5 v]di5/e ex pacto1 niet ex condigno4 ,de go$e w]k5 des m5s*5 zn nooit de hemels*e he]lkheid wa>d1 ze weg5 da>teg5 nimm] op4 ,rome vo]t e*t] de v]di5/elkheid d] go$e w]k51 beide b d5 geloovige en b ,adam 91 en doet da>om aan de g5ade te kort4 ,de g5ade v]&]t b ,rome geheel van k>akt]4 ,z /aat niet 9 e?is*e ma> 9 physis*e teg5/ell+ met de natuur4 ,z ond]/elt niet de zonde en s*uld1 ma> alle5 e5e lag]e natuur4 ,z maakt e5]zds alles tot g5ade en maakt da>door jui/1 dat er heel ge5 g5ade me] is4 ,imm]s1 de gratia is b ,adam en b d5 geloovige wel g5ade1 ma> 9 ge5 &]5 z91 dan wa>9 ook lev51 v]/&1 w%eid1 kra*t enz4 g5ade zn4 ,er is ge5 r$51 om alle5 het donum sup]additum g5ade te noem52 dat ,adam ges*ap5 w]d en v]/& en wil ontv+ 0 dan ev5ze] g5ade1 al is er ook quantitatief v]s*il 9 de gav5 d] g5ade4 ,en zoo wordt eig5lk alles g5ade1 wat 9 het e]/e oog5blik door ,god aan d5 m5s* 9 s*epp+ ( h]s*epp+ ges*onk5 wordt4 ,ma> ook alle5 9 dat e]/e oog5blik4 ,want zoodra h die e]/e gav5 ontvang5 heeft1 gaat de m5s* zelf volg5s ,rome door die gratia aan d5 arbeid2 en alles wat h nu v]d] ontvangt1 ontvangt h als loon voor zne v]di5/54 ,zelfs het eeuwige lev5 is ge5 g5adegift ,gods me] ma> e5 wa>dig1 pass5d1 adaequaat loon voor het w]k van d5 m5s*4 ,alle5 kan het nog g5adegift heet51 omdat de kra*t1 die d5 m5s* tot v]di55 9 /aat /elde1 g5ade 04 ,jui/ zooals oudtds de ,pelagian5 zeid53 het posse is van ,god1 het velle is van d5 m5s*4 ,t5 vi]de is bov5 #ebj-eba aangewez51 dat de ,rooms*e le] van het donum sup]additum geleid heeft en leid5 moet tot drierlei conceptie van d5 m5s*4 ,voor ,rome is er niet ne idee en ne z$ewet en ne be/emm+ voor d5 m5s*2 ma> gelk 9 de &]e s*epsel51 zoo gaat ook 9 de m5s*5w]eld de hi]>*ie en de rangord5+ door4 ,er is 9 het afgetrokk5e e5 homo met ju/itia naturalis1 e5 &]e met ju/itia praet]naturalis1 e5 d]de met ju/itia sup]naturalis d5kba>4 ,de e]/e dez] drie m5s*5 is eig5lk nog we9ig bov5 het di] v]hev52 h is ond]worp5 aan de concupisc5tia1 aan de natuurlke teg5/ell+ tuss*5 vlees* en gee/1 aan de vatba>heid voor li*amelk ld5 en tdelk5 dood4 ,ma> h heeft 9 zn wil to* nog de kra*t om het go$e te do51 om de concupisc5tia niet 9 zondige dad5 te lat5 ov]gaan1 en om alzoo e5 wel natuurlk ma> to* zondeloos lev5 te leid54 ,aan dit beeld is de m5s* na d5 val vr wel gelk4 ,hoewel de erfzonde nog dikw]f niet alle5 negatief ma> ook positief wordt opgevat1 is ze to* hoe lang] hoe me] v]zwakt1 na>mate de physis*e teg5/ell+ van natuur en g5ade de e?is*e anti!se van zonde en g5ade v]v+4 ,ze be/aat volg5s vel5 alle5 negatief 9 e5 v]lies van dat donum sup]additum1 dat aan d5 e]/5 m5s* door het go$v9d5 ,gods ges*onk5 w]d1 bv4 ,oswald1 ,relig4 ,urges*4 #ei1 #acg f4 ,de m5s* zond] dat donum sup]additum blft dus e5 9 zn soort compleet1 volmaakt1 en hoe moeilk het valle1 vooral op d5 duur1 to* indi5 h wil zelfs zondeloos m5s*4 ,en v&a> b ,rome het za*te oordeel ov] de ong$oopt /]v5de k9d]5 en ov] de ,heid551 die van het li*t en de kra*t d] natuur e5 go$ gebruik hebb5 gemaakt4 ,z hebb5 ge5 s*uld en dus ge5 /raf1 ontvang5 e5e po5a damni1 ge5 po5a s5sus4 ,als zulk e5 homo naturalis heeft ,god e*t] d5 e]/5 m5s* niet ges*ap54 ,h gaf hem er t]/ond e5e ju/itia praet]naturalis b1 en da>om 0 ,adam ook afg$a*t van het eig5lk donum sup]additum d4 i4 de gratia gratum faci5s1 bov5 de concupisc5tia1 het ld5 en d5 dood1 ook wat het li*aam betreft1 v]hev54 ,dit is e5e twe$e idee van d5 m5s*1 die mogelk en be/aanba> is2 zulk e5 m5s* _h dan ,gods gebod5 kunn5 ond]h\d5 zond] /rd van d5 kant des vlees*es 7donum integritatis71 ma> zne g]e*tigheid w>e to* nog natuurlk geblev5 en hadde niet de visio ,dei p] ess5tiam v]di5d4 ,deze twe$e conceptie van d5 m5s* wordt nu nog e5maal e5 trap hoog] opgevo]d door de toevoeg+ van het donum sup]additum1 wa>door e5 m5s* ont/aat met ju/itia sup]naturalis4 ,gelk door heel het ,rooms*e sy/eem he51 zoo treff5 we ook hi] b de le] van het beeld ,gods de teg5/ell+ aan tuss*5 het natuurlke en het bov5natuurlke1 tuss*5 het m5s*elke en het goddelke1 tuss*5 het a>ds*e en het hemels*e en b9n5 beide t]re95 dan we] all]lei gradatin4 ,er is all]lei rang en klasse en /& 9 het e?is*e en religieuse4 ,niet all5 /aan en v]heff5 zi* ev5 hoog4 ,als ,god het c5trum is1 groepe]5 zi* de s*epsel5 9 /e$s wd] kr+5 om ,hem he54 ,het v]/ is de homo naturalis van ,hem v]wd]d1 dan de homo praet]naturalis1 da>na de homo sup]naturalis4 ,en 9 de laat/e klasse is er we] all]lei ond]s*eid en graad4 ,er zn cl]ici en leek51 monnik5 en gewone m5s*51 praecepta en consilia1 lag]e en hoog]e moraal4 ,het hoog/ /aat de my/icus1 die het hi] op a>de re$s door m$itatie en askese en oratie tot contemplatie br5gt4 ,en bov5 de m5s*5 /aan we] de engel51 9 all]lei rangord5+5 ges*a>d4 ,het /gt alles na> bov51 na> ,god he52 het nad]t ,hem /e$s me]4 ,de v]smelt+ d] ziel met ,god is de hoog/e zaligheid4 ,da>om is er 9 ,rome voor all5 e5e plaats2 het rek5t met i$]s vatba>heid en ges*ik!id2 het heeft e5 v]s*ill5d ideaal voor de ond]s*eid5e m5s*52 het /elt niet aan i$]e5 dezelfde z$elke en godsdi5/ige eis*54 ,hi]op heeft ,pi]son t]e*t nadruk gelegd2 alle5 zag h voor beg9sel en wez5 aan1 wat sle*ts gevolg en v]s*nsel 01 ,ges*4 van het ,r4 ,ka?4 ,i #bdv4 ,teg5 deze 9 d5 grond neoplatonis*e1 areopagietis*e philosophie is het1 dat de ,h]vorm+ /eun5de op de ,s*rift is opgetr$54 ,de ,s*rift k5t zulk e5e physis*e teg5/ell+ van het natuurlke en het bov5natuurlke niet4 ,z k5t ma> ne idee van d5 m5s*1 ne z$ewet1 ne e9dbe/emm+1 ne prie/]s*ap1 welke het deel van alle geloovig5 is4 ,t5 vfde blkt hi]uit duidelk1 dat de r$51 wa>om ,rome de ju/itia praet]- en sup]naturalis le]t1 niet hi]9 geleg5 is1 dat &]s de v]liesba>heid d] ju/itia orig9alis niet te v]kl>5 is4 ,wel br5g5 ,rooms*e !olog5 /e$s deze b$5k+ teg5 de le] d] ,re=matie 92 de ju/itia orig9alis behoort tot het wez5 van d5 m5s* ( niet2 indi5 het e]/e1 dan is ze onv]liesba> (1 indi5 ze to* te loor gaat1 dan v]lie/1 de m5s* da>9 e5 deel van zn wez5 en h\dt h op e5 volkom5 m5s* te zn4 ,ma> hoeze] deze b$5k+ telk5s wordt h]haald2 niet om ha> te ontgaan1 is ,rome tot de le] van het donum sup]additum gekom54 ,rome beh\dt geheel dezelfde moeilkheid4 ,want ,adam _h ook e5e ju/itia naturalis4 ,en deze ju/itia naturalis is wel natuurlk1 voortvloei5d uit de pr9cipia en kra*t5 van d5 natuurlk5 m5s*1 zond] bov5natuurlke hulp 7z het ook niet1 zond] de algeme5e hulp d] ond]h\d+ ,gods71 en ze is to* v]liesba> en wordt door m5ige5 feitelk v]lor54 ,en desniettem9 blft ook de diep/gezonk5 zonda>1 van alle ju/itia naturalis b]o(d1 to* nog m5s*4 ,de v]liesba>heid en het feitelk v]lies van de ju/itia orig9alis kan dus vol/rekt ge5 di5/ do5 als argum5t teg5 ha> natuurlk k>akt]4 ,w>e dat het geval1 dan z\ ook de ju/itia naturalis1 welke ,rome le]t1 d5 naam van sup]naturalis moet5 drag54 ,de kwe/ie tuss*5 ,rome en ons is e5e gans* &]e4 ,v]liesba> is de ju/itia orig9alis1 wl ze is e5 accid5s1 ge5 sub/antie4 ,ma> ond] de accid5tia1 die alle als zoodanig v]liesba> zn1 maakt ,rome nog we] ond]s*eid tuss*5 hetge5 naturalit] accid5s en hetge5 sup]naturalit] accid5s is1 b4v4 ,b5s*op 9 ,de ,ka?oliek ,,cx bl4 #ef4 ,volg5s ons is heel de ju/itia orig9alis e5 accid5s naturale2 volg5s ,rome is de gratia gratum faci5s e5 accid5s sup]naturale4 ,wa>om8 ,niet1 om de v]liesba>heid mogelk en duidelk te mak54 ,ma> omdat de m5s* zond] ha> e5 gebrekkig s*epsel bleef4 ,rome le]t uitdrukkelk dat het ,gode1 gegev5 e5maal dat ,h e5 wez5 wilde s*epp5 be/a&e uit ziel en li*aam1 uit gee/ en /(1 onmogelk 01 om deze beide1 ziel en li*aam1 zond] bov5natuurlke hulp 9 volkom5 h>monie te s*epp51 ev5m9 als ,h e5 vi]kant5 cirkel kan mak54 ,vlees* en gee/ /rd5 p] se met elk&]1 en ,god kan /rd tuss*5 die twee elem5t5 niet voorkom5 zond] bov5natuurlke g5ade4 ,bell>m9us zegt het duidelk1 dat de m5s* be/aat uit vlees* en gee/1 en dus deels prop5sio heeft ad bonum corporale1 deels ad bonum spirituale1 en dat ex 8 div]sis vel contr>iis prop5sionibus exi/]e 9 uno eodemque hom9e pugnam qu&am4 ,voorts le]t h nu1 div9am provid5tiam initio creationis ut rem$ium adhib]et huic morbo seu languori naturae humanae1 qui ex conditione mat]iae oriebatur1 addidisse hom9i quoddam donum insigne1 ju/itiam videlicet orig9alem1 qua veluti aureo quodam fr5o p>s inf]ior sup]iori et p>s sup]ior ,deo facile subjecta cont9]etur1 de gr4 pr4 hom4 c4 #e1 cf4 c4 #g4 ,hi] is duidelk uitgesprok51 dat het vlees* uit zn a>d teg5 d5 gee/ ov]/aat4 ,de /( is e5e ma*t teg5ov] ,god1 die wel niet p] se zondig is zooals 9 het mani*eisme1 ma> to* van ze] lage orde is1 9 e5 geheel eig5e ri*t+ zi* beweegt en d5 m5s* vanzelf tot /rd en tot zonde v]lokt4 ,zelfs is die ma*t zoo groot1 dat de ratio alle5 de motus animi niet ( al?ans niet dan met groote moeite behe]s*5 kan4 ,er is da>toe e5e bzond]e1 bov5natuurlke g5ade van noode4 ,ev5als 9 de wsbege]te van ,plot9us is de mat]ie e5 s*epsel1 dat ze] v] van ,god af/aat1 van nature aan al het gee/elke v&ig is en da>om kra*tdadig beteugeld moet word54 ,t5 zesde e9delk1 ,rome's le] van het donum sup]additum br5gt e5e eig5a>dige opvatt+ van het ,*ri/5dom m$e4 ,de *ri/elke religie di5t b ,rome ook wel1 om van de zonde te v]loss52 ma> 9 de e]/e en voornaam/e plaats /rekt z to*1 om d5 m5s* die gratia t]ugtes*5k51 welke aan ,adam als e5 donum sup]additum ges*onk5 ma> door hem v]lor5 w]d4 ,deze gratia 0 d5 m5s* vr d5 val ev5ze] noodig als ?ans aan ons1 en 0 to5 ev5go$ bov5natuurlk als nu na d5 val4 ,volg5s ,rome is de g5ade dus e5 donum sup]naturale p] se en niet p] accid5s1 niet alle5 om d] zonde wil1 ,bell>m4 de gr4 pr4 hom4 c4 #e4 ,de zonde heeft 9 de natuur d] gratia ge5 v]&]+ gebra*t4 ,miss*i5 is z door de zonde v]me]d]d4 ,ma> ze 0 vr en na d5 val volkom5 dezelfde1 nl4 e5e elevatio supra naturam4 ,dat is ha> k>akt] en wez54 ,het ,*ri/5dom moge dus ook nog ,erlsungsreligion wez52 9 de all]e]/e plaats is het ge5 rep>atio ma> elevatio naturae2 het di5t1 om de natuur op te vo]5 bov5 zi*zelve uit1 om d5 m5s* te v]goddelk54 ,da>toe di5de b ,adam de gratia gratum faci5s1 da>toe di5t ?ans het ,*ri/5dom4 ,deze g5ade is dus to5 en nu dezelfde2 d4 i4 het eig5lke1 het wez5lke 9 het ,*ri/5dom is vol/rekt niet door d5 val noodzakelk geword52 het 0 re$s noodzakelk vr d5 val4 ,het ,*ri/5dom als elevatio naturae 0 ook re$s b ,adam voor d5 val4 ,de ontvang/ d] gratia infusa is ?ans gebond5 behalve aan praep>ationes1 bepaaldelk ook aan het gelo( aan twee dogmata1 de tr9iteit en de inc>natie1 cf4 ,i #eahv4 ,welnu1 zoo 0 het ook b ,adam4 ,deze k5de vr d5 val re$s beide1 ,becanus1 ,!ol4 s*ol4 ,i tr4 #e c4 #b qu4 #b4 ,sim>1 ,dogm4 #ccb4 ,pes*1 ,prael4 dogm4 ,,ii #hi enz4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,,ii #b qu4 #b art4 #g1 qu4 #e art4 #a4 ,de vlees*word+ is da>om ook p] consequ5tiam vr d5 val en zond] de zonde noodzakelk gewee/4 ,m4 a4 w4 opdat de m5s* ,gode gelk worde1 moet ,god m5s* word54 ,deze wet gold zo[el vr als na d5 val4 ,nu br5gt de m5s*word+ alle5 als iets ond]ges*ikts de v]zo5+ m$e4 ,ma> het zwa>tepunt ligt b ,rome niet 9 de voldo5+ en v]gev+ d] s*uld1 ma> 9 de m5s*word+ ,gods en 9 de v]goddelk+ des m5s*51 cf4 ,i #bbjv4 #bgfv4 #f4 ,door de ,h]vorm]s w]d deze le] e5p>ig v]worp51 ma> voornamelk hi]om1 wl ze leidde tot v]zwakk+ d] erfzonde4 ,de oppositie ri*tte zi* vooral teg5 de /ell+ d] s*ola/iek3 sup]naturalia amissa1 naturalia adhuc esse integra4 ,en da>uit besloot m5 t]ug tot het beeld ,gods4 ,indi5 de m5s* door de zonde1 door v]lies van het beeld ,gods1 geheel en al b$orv5 01 dan moe/ het ook behoord hebb5 tot zne natuur4 ,en zoo zei ,lu!r1 ju/itiam non esse quoddam donum1 quod ab extra acc$]et1 sep>atumque a natura hom9is s$ fuisse v]e naturalem1 ut naturae ,adae esset dilig]e ,deum1 cr$]e ,deo etc41 9 ,g5es4 ,,iii4 ,ma> ook de ,h]vorm]s moe/5 ond]s*eid blv5 mak5 tuss*5 wat van het beeld ,gods ov]geblev5 en hetge5 ervan v]lor5 04 ,da>voor gebruikt5 z de nam5 van sub/antia1 ess5tia en dotes1 dona1 zelfs sup]naturalia dona4 ,de ,apol4 ,conf4 noemt de k5nis1 de vreeze ,gods 9 ,adam dona1 en de ,=m4 ,conc4 spreekt van dotes 9 p>adiso naturae concreatae1 ,mll]1 ,die symb4 ,b*] d] ev4 lu?4 ,k ,s4 #hj4 #ha4 #ehj4 ,de ,lu!rs*e dogmatici noemd5 het beeld ,gods wel natuurlk1 inzoov] de m5s*elke natuur zond] dat beeld niet zuiv] kon zn en er t]/ond m$e ges*ap5 w]d4 ,ma> z ontk5d51 dat het beeld ,gods 9 di5 z9 natuurlk 01 dat het uit de m5s*elke natuur vanzelf als zoodanig voortvloeide en dus e5 onv]liesba>1 ess5tieel be/&deel van ha> z\ uitmak52 en sommig51 zooals ,g]h>d1 ,qu5/$t e4 a4 noemd5 ook bepaald de sup]naturalis ,dei favor1 de gratiosa s4 tr9itatis inhabitatio en de da>uit vloei5de suavitas et delectatio bepaald met d5 naam van dona sup]naturalia1 ,g]h>d1 ,loci !ol4 ,,viii c4 #a-c4 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 polem4 ,,ii #a-dh4 ,hollaz1 ,ex4 !ol4 #dfa-dhh4 ,ev5zoo ond]s*eidt ,calvn tuss*5 de sub/antia animae en h>e dotes1 ,in/4 ,i #ae1 #b en zegt met ,augu/9us1 naturalia dona fuisse corrupta 9 hom9e p] peccatum1 sup]naturalibus autem ex9anitum fuisse2 zelfs noemt h deze laat/e adv5titia1 praet] naturam1 ,,ii #b1 #ab4 ,en vele ,g]ef4 !olog5 mak5 9 d5zelfd5 z9 ond]s*eid tuss*5 qualitates naturales en dona sup]naturalia1 ,maccovius1 ,loci ,comm4 #dje sq42 de immortalitas wordt door vel5 niet uit ,adams natuur ma> uit de gratia ,dei afgeleid1 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #dig4 ,polanus ,v #bi4 ,junius1 ,op4 ,i #baa4 ,bucanus1 ,!ol4 ,,xi #ab4 ,maccovius p4 #dji4 ,zelfs w]d de oude ond]s*eid+ van beeld en gelk5is door vel5 ov]g5om5 en ook 9 dez5 z9 toegepa/1 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #dhf4 ,m>tyr op ,g54 #a3bf4 ,al/$1 ,!ol4 s*ol4 #bha4 ,to* w]d het spo$ig duidelk1 dat de ,prote/ant51 ook wa> z de uitdrukk+ dona sup]naturalia nog behield51 deze to* 9 e5 &]5 z9 opvatt5 dan de ,rooms*54 ,b deze laat/5 is de b$oel+ deze1 dat er ze] go$ e5 m5s* d5kba> en mogelk is zond] deze dona sup]naturalia2 wel heeft die m5s* dan als r$elk z$elk wez5 ook e5ige k5nis van ,god1 van de z$ewet1 van de g]e*tigheid4 ,ma> er is e5 ess5tieel ond]s*eid tuss*5 de k5nis1 de liefde1 de g]e*tigheid 9 natuurlk5 en 9 bov5natuurlk5 z91 tuss*5 d5 homo naturalis en sup]naturalis1 tuss*5 d5 m5s* en d5 ,*ri/51 tuss*5 de w]eld en de k]k1 tuss*5 de natuur en de g5ade4 ,de g5ade is niet bloot e5e h]/ell+ ma> e5e v]heff+1 aanvull+ van de natuur1 e5e elevatio1 sublimatio naturae4 ,dit nu w]d door de ,h]vorm+ pr9cipieel be/r$54 ,en da>om moe/ z kom5 en kwam z ook mett]daad tot de le]1 dat het beeld ,gods d5 m5s* van nature eig5 0 en dat h1 zond] dat beeld1 niet &]s dan 9 natura impura1 als zonda>1 kon be/aan4 ,ma> nu 0 er ond] de ,h]vorm]s ook nog v]s*il 9 de opvatt+ van het beeld ,gods4 ,9 d5 e]/5 td /eld5 enkele ,lu!rs*5 het beeld ,gods ook nog wel 9 het wez5 van d5 m5s* en 9 de sub/antie van de ziel1 ,lu!r b ,k/l91 ,i #aba1 ,melan*ton1 ,hemm+1 ,selneck] b ,heppe1 ,dogm4 d4 d4 ,prot4 ,i #cch f4 ,ma> de ,lu!rs*e !ologie g+ to* van e5e &]e g$a*te uit4 ,ha> subjectief1 sot]iologis* k>akt] moe/ er toe leid51 om het beeld ,gods alle5 te zoek5 9 de z$elke qualiteit51 die de e]/e m5s* ontv+ en welk] v]lies d5 m5s* tot e5 /ok en e5 blok 9 godsdi5/ig en z$elk opzi*t maakte4 ,lu!r legde m5igmaal al d5 nadruk op de gav5 en liet da>9 het beeld ,gods opgaan1 ,k/l9 ,,ii #ceh f4 ,heppe ,i #cde4 ,de beld5iss*rift5 sprek5 9 d5zelfd5 gee/1 ,mll] ,s4 #hj4 #egf1 en ev5zoo de !olog51 ,he]br&1 ,hunnius1 ,g]h>d ,,viii c4 #a4 ,qu5/$t ,,ii #c-aj1 #ag-bc4 ,hollaz1 p4 #dfd sq4 enz4 ,wel ontk5n5 de ,lu!rs*5 niet1 dat ook het wez5 des m5s*5 qua$am sive div9a uitdrukt2 ma> het eig5lke beeld ,gods is alle5 geleg5 9 de ju/itia orig9alis met de da>aan v]bond5 immortalitas1 impassibilitas1 dom9ium en conditio felicissima4 ,imm]s alle5 de ,zoon is ess5tieel en sub/antieel het beeld ,gods1 ,hebr4 #a3c2 9 d5 m5s* is het e5e p]fectio accid5talis1 v]liesba> en v]lor51 ,rom4 #c3bc1 en alle5 9 d5 geloovige v]nieuwd en h]/eld1 ,rom4 #h3bi1 #b ,cor4 #c3ah1 #e3ag1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj4 ,de ,g]e=me]d5 e*t] nam5 van d5 beg9ne af aan ook het wez5 van d5 m5s* 9 het beeld ,gods op4 ,heppe1 ,dogm4 #afi4 #agj bewe]t t5 onre*te1 dat ,calvn en ,zan*ius alzoo niet hebb5 gele]d4 ,calvn maakt wel ond]s*eid tuss*5 de sub/antia animae en h>e dotes1 ma> zegt uitdrukkelk1 dat het beeld ,gods be/ond 9 die tota prae/antia1 qua em9et hom9is natura int] omnes animantium species1 en dat het v]d]1 pro9de1 ook be/aat 9 de integritas1 ,in/4 ,i #ae1 #b4 ,,ii #ab1 #f1 cf4 9 ,g54 #a3bf1 #i3f1 ,jak4 #c3i4 ,en hi]m$e /emm5 alle ,g]e=me]d5 ov]e51 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #dhf4 #fgg sq4 ,urs9us1 ,cate*4 qu4 #g4 ,m>tyr1 ,loci ,c4 #df sq4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,v #cd4 ,synopsis ,,xiii #cf4 ,leydeck]1 ,fax ,v]it4 p4 #cie enz4 ,e]/ ,coccejus1 ,s4 ,!ol4 ,,xvii #ab-bd droeg we] e5e &]e me5+ voor en le]de dat de ziel en h>e eig5s*app5 wel ond]/ell+1 ma> niet inh\d van het beeld ,gods w>52 z w>5 het doek als het w>e1 wa>op het beeld door ,god ges*ild]d 01 ma> dit be/ond zelf alle5 9 de gav5 blk5s #b ,cor4 #c3ah1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj1 cf4 ook ,heidegg]1 ,corp4 ,!ol4 ,,vi #aai4 ,braun1 ,doctr4 fo$4 ,i #b1 #ae1 #e v4 ,&]5 drukt5 het zoo uit1 dat het beeld ,gods antec$5t] 9 natura spirituali1 =malit] 9 sanctitate1 consequ5t] 9 dom9io be/ond1 ,turret9us1 ,!ol4 ,el4 ,v qu4 #aj #f4 ,ryss5ius1 ,!ol4 #agh4 ,witsius1 ,oec4 fo$4 ,i #b1 #aa4 ,brakel1 ,r$4 ,godsd4 ,x #be4 ,mee/ e*t] bleef m5 sprek5 van het beeld ,gods 9 ruim] en 9 eng] z94 ,da>m$e bleef 9 de ,g]ef4 !ologie de b& va/geh\d5 tuss*5 de physis*e en de e?is*e natuur des m5s*51 en alzoo v]d] tuss*5 natuur en g5ade4 ,da>b kwam nu 9 de ,g]ef4 !ologie al spo$ig nog e5e &]e ond]s*eid+1 die vooral 9 de le] van het fo$us op]um w]d uitgew]kt4 ,deze gaf antwoord op de vraag1 niet wat ,adam 01 ma> wat ,adam word5 moe/4 ,e]/ 9 deze drie punt51 het beeld ,gods 9 ruim] z91 het beeld ,gods 9 eng] z91 en de ontplooi+ ( be/emm+ van het beeld ,gods1 d4 i4 9 de le] van het w]kv]bond1 is de locus de imag9e ,dei voll$ig te beh&el54 #g4 ,tuss*5 ,rome's le] en die van de ,re=matie ov] het beeld ,gods is er e5 diep v]s*il1 dat ov] de gans*e !ologie zi* uitbreidt4 ,dit v]s*il ligt niet 9 de uitdrukk+ ju/itia orig9alis4 ,want hoewel deze t]m door de ,rooms*e !olog5 9 v]s*ill5d5 z9 wordt gebezigd1 to* duid5 lat]5 da>m$e ook wel de ju/itia sup]naturalis aan1 bov5 blz4 #eai4 ,orig9alis kan de ju/itia b d5 e]/5 m5s* heet51 wl zne positieve ov]e5/emm+ met de wet ,gods hem van zn oorsprong af aan eig5 is1 wl ze als zoodanig te ond]s*eid5 is van de ju/itia habitualis en actualis1 en wl z b ,adam het beg9sel en de wortel 0 van zne dadelke g]e*tigheid4 ,zelfs 0 s$]t ,?omas ook hi]ov] ge5 v]s*il1 dat de ju/itia orig9alis ook voor heel de m5s*heid1 indi5 ,adam w>e /a&e geblev51 de bron van h>e dadelke g]e*tigheid z\ gewee/ zn1 want ,adam ontv+ ha> niet als p]sona privata ma> als p]sona publica4 ,al het ges*il liep hi]ov] ( die ju/itia orig9alis nu naturalis (1 al?ans t5 deele1 sup]naturalis 04 ,de ,h]vorm]s bewe]d5 het e]/e4 ,da>m$e wild5 z niet zegg51 dat die oorspronkelke g]e*tigheid vanzelf uit de m5s*elke natuur1 g5om5 9 d5 z9 van v]b9d+ van gee/ en /(1 voortvloeide no* ook1 dat z niet e5e gave1 zelfs van ,gods g5ade 9 ruim5 z91 mo*t heet52 ma> alle5 hield5 z met die uitdrukk+ /a&e1 dat het beeld ,gods1 de oorspronkelke g]e*tigheid1 van de idee van d5 m5s* onafs*eidelk 02 dat ze de normale /aat1 de h>monie1 de gezondheid van d5 m5s* 02 dat zond] ha> de m5s* ge5 wa>1 volkom51 normaal m5s* kan zn4 ,indi5 de m5s* dat beeld ,gods v]lie/1 dan v]lie/ h ge5 sub/antie en blft h wel m5s*1 ma> h wordt e5 abnormaal1 krank1 gee/elk dood m5s*1 e5 zonda>2 dan ontbreekt hem iets wat tot zn a>d en natuur behoorde1 gelk d5 bl9de het gezi*t1 d5 doove het gehoor1 d5 kranke de gezondheid4 ,b ,rome kan de m5s* de ju/itia sup]naturalis miss5 en to* e5 go$1 wa>1 volkom5 zondeloos m5s* zn1 met e5e ju/itia naturalis1 die 9 ha> soort zond] e5ig gebrek is4 ,ma> volg5s de ,prote/ant5 kan dat niet4 ,er is ge5 /atus m$ius tuss*5 d5 m5s* als beeld ,gods en d5 m5s* als zonda>4 ,h is zoon ,gods1 zn gesla*t1 zn beeld1 ( h is k9d des toorns1 dood 9 zond5 en misdad54 ,als de m5s* dat beeld ,gods1 deze volmaakte g]e*tigheid door het gelo( 9 ,*ri/us w$] ontvangt1 dan is dat wel e5 donum sup]naturale ma> sup]naturale p] accid5s2 h ontvangt t]ug1 wat tot zn wez5 behoort1 gelk de bl9de die w$] zi5de wordt4 ,deze le] nu is gegrond op de ,h4 ,s*rift1 die n]g5s b de s*epp+ van d5 m5s* van dona sup]naturalia spreekt2 ,rome b]oept zi* dan ook niet op ,g54 #a3bf1 #ca1 ,pr$4 #g3bi enz41 ma> op de voor/ell+ des ,n4 ,t4 van d5 /atus gratiae en gloriae1 die e*t] ge5sz9s als bews di55 kan4 ,de ,s*rift gaat er all]wege van uit1 dat de m5s* ,gode v]want en zn gesla*t is2 de di5/ van1 de liefde tot1 de geme5s*ap met ,god is ge5 donum sup]additum ma> d5 m5s* oorspronkelk1 van nature eig54 ,god eis*t d5 m5s* geheel1 met v]/&1 h>t1 ziel1 li*aam en alle kra*t5 voor zn di5/ en voor zn liefde op4 ,de z$ewet is ne voor alle m5s*51 9 alle td5 en h\dt het z$elk ideaal voor all5 ev5 hoog4 ,er is ge5 lag]e en hoog]e g]e*tigheid1 ge5 tweerlei moraal1 ge5 dubbel soort van pli*t54 ,de oorspronkelke g]e*tigheid is zoo natuurlk1 dat ze ook volg5s de mee/e ,rooms*e ,godgele]d5 ov]gerfd z\ zn op ,adams nakomel+5 +eval van zne gehoorzaamheid en dat de ,heid55 nu nog van nature de d+5 do51 die d] wet zn1 ,rom4 #b3ae4 ,als dan ook teg5 deze re=matoris*e le] wordt +ebra*t1 dat z 9 e5e ant9omie v]ke]t1 wl z de ju/itia orig9alis e5]zds naturalis en to* &]]zds amissibilis en accid5talis noemt1 ,b5s*op 9 de ,ka?oliek ,,cx blz4 #dc1 ook ,/rauss1 ,glaub4 ,i #gjh4 ,lipsius1 ,dogm4 #dcd1 dan vloeit deze b$5k+ alle5 uit misv]/& voort1 ,philippi1 ,kir*l4 ,gl4 ,,iii #djh4 ,natuurlk heet de oorspronkelke g]e*tigheid1 niet omdat z 9 zek]e sub/antie ( ess5tie be/aat1 ma> wl z e5e natuurlke eig5s*ap ( ho$anigheid is4 ,ev5als de gezondheid tot de natuur van d5 m5s* behoort ma> da>om wel v]liesba> is1 zoo is het ook met het beeld ,gods4 ,beide1 ,rome en de ,re=matie1 kom5 hi]9 ov]e51 dat de oorspronkelke g]e*tigheid ge5 /(1 ge5 gee/elke sub/antie is1 gelk de ,mani*en le]51 ma> e5 accid5s1 e5e qualitas4 ,en het v]s*il is alle51 ( z natuurlk accid5teel dan wel1 al?ans voor e5 deel1 bov5natuurlk accid5teel is1 de ,ka?oliek1 ib4 bl4 #ef-fj4 ,rome le]t alle5 van de ju/itia naturalis1 dat z natuurlk accid5teel is2 de ,re=matie le]t het van de gans*e ju/itia orig9alis4 ,ma> da>om v]valt ook1 gelk bov5 re$s w]d gezegd1 geheel ,rome's bezwa> teg5 de le]1 dat het beeld ,gods natuurlk is2 want z zelve erk5t1 dat de ju/itia naturalis natuurlk en to* v]liesba> is en kan deze b$5k+ dus niet me] inbr5g5 teg5 de le] d] ,prote/ant54 ,rome's le] is dan ook niet voortgekom5 uit het bezwa>1 dat de natuurlkheid van de oorspronkelke g]e*tigheid niet met h>e v]liesba>heid te rm5 is1 ma> z dankt ha> ont/aan aan e5e gans* &]e reeks van g$a*t51 nl4 aan de neoplatonis*e opvatt+ van het *ri/elk lev5sideaal4 ,het is dat neoplatonisme1 dat door de ,re=matie op grond d] ,s*rift v]worp5 is4 ,en da>b heeft z voor alle mani*eisme zi* gewa*t4 ,door de zonde heeft de m5s* ge5 sub/antie v]lor54 ,9 dez5 z9 is de m5s* nog m5s* ook na d5 val4 ,ma> door het v]lies van de oorspronkelke g]e*tigheid heeft h de h>monie1 de gezondheid van zne natuur v]lor51 is h geheel en al e5 zonda> geword52 zne natuur 9 d5 z9 van sub/antie1 ess5tie is geblev51 ma> de hem van nature eig5 z$elke qualiteit5 zn v]lor5 gegaan1 cf4 ,s*olt51 ,l4 ,h4 ,k4 ,i #cjiv4 ,deze s*oone opvatt+ van het beeld ,gods en van de oorspronkelke g]e*tigheid is nu 9 de ,g]e=me]de k]k en !ologie nog bet] tot ha> re*t gekom5 dan 9 de ,lu!rs*e4 ,hi] wordt het beeld ,gods tot de oorspronkelke g]e*tigheid bep]kt1 en is dus met deze geheel te loor gegaan4 ,de s*eid+ tuss*5 het gee/elke en het w]eldlke1 tuss*5 het hemels*e en het a>ds*e wordt hi] zoo s*]p doorgetrokk5 en 9 twee hemispha]ia +$eeld1 dat het v]b& van natuur en g5ade1 van s*epp+ en h]s*epp+ geheel wordt misk5d1 cf4 ,i #bbbv4 ,de supranaturali/is*e voor/ell+ van het beeld ,gods is hi] nog niet geheel ov]wonn52 het /aat los naa/ en bov5 de natuur1 en het v]lies ervan heeft wel t5gevolge1 dat de m5s* 9 gee/elke d+5 geheel do( en bl9d is1 ma> 9 a>ds*e d+5 is h nog tot veel go$s 9 /aat en tot op zek]e hoogte van de g5ade ,gods 9 ,*ri/us onafhankelk4 ,de ,g]e=me]d5 e*t] hebb5 door hunne ond]s*eid+ van het beeld ,gods 9 ruim] en eng] z9 het v]b& van sub/antie en qualiteit1 van natuur en g5ade1 van s*epp+ en h]s*epp+ het zuiv]/ geh&haafd4 ,wel is ook deze ond]s*eid+ dikw]f nog al te me*anis* opgevat1 en behoort z organis* v]d] ontwikkeld te word54 ,ma> hi] is to* het duidelk/ uitgesprok51 dat het beeld ,gods 9 eng] z9 met dat 9 ruim] z9 t5 nauw/e sam5h+2 dat beide be/&deel5 het volle beeld ,gods uitmaakt52 dat niet iets 9 d5 m5s* ma> de m5s* zelf1 de gans*e m5s*1 beeld ,gods 02 dat de zonde1 die het beeld ,gods 9 eng] z9 v]liez5 de$ en dat 9 ruim] z9 b$i]f en v]woe/te1 d5 gans*5 m5s* heeft aangeta/1 en dat di5volg5s ook de g5ade 9 ,*ri/us d5 gans*5 m5s* h]/elt en voor zn gans*e lev5 en arbeid1 ook 9 gez91 maats*app1 /aat1 kun/1 wet5s*ap enz4 van de groot/e beteek5is is4 #h4 ,b de beh&el+ van de le] van het beeld ,gods di5t da>om 9 ov]e5/emm+ met de ,s*rift en de ,g]ef4 beld5is deze g$a*te op d5 voorgrond te /aan1 dat de m5s* niet het beeld ,gods draagt ( heeft1 ma> dat h het beeld ,gods is2 als m5s* is h zoon1 gelk5is1 gesla*t ,gods1 ,g54 #a3bf1 #i3f1 ,luk4 #c3ch1 ,hd4 #ag3bh1 #a ,cor4 #aa3g1 ,jak4 #c3i4 ,er ligt hi] tweerlei 9 opgeslot52 voore]/1 dat niet iets 9 ,god1 e5e ( &]e deugd en volmaak!id met uitsluit+ van &]e1 dat ook niet n p]soon1 b4v4 de ,zoon met uitsluit+ van ,vad] en ,gee/1 ma> dat ,god zelf1 dat de gans*e ,godheid de ar*etype des m5s*5 is4 ,wel is m5igmaal gele]d1 dat de m5s* bepaald na> d5 ,zoon ( na> d5 ,*ri/us inc>n&us is gemaakt1 ,clem5s ,alex4 ,/rom4 ,v #ad4 ,t]tull4 de resurr4 c>nis c4 #f4 ,osi&]1 b ,calvn1 ,in/4 ,i #ae1 #b4 ,,ii #ab1 #f4 ,h(mann1 ,s*riftbew4 ,i #bij4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son u4 ,w]k ,i #abf4 ,beck1 ,gl4 ,,ii #cbi4 ,s*oeb]le9 9 ,h]zog #d1 #g4 ,m>t5s51 ,dogm4 #gb4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #gj enz4 ,ma> de ,s*rift zegt dat n]g5s4 ,z spreekt het telk5s uit1 dat de m5s* na> ,gods beeld is gemaakt1 dat w niet na> ,*ri/us zn ges*ap5 ma> dat ,h ons gelk is geword51 ,rom4 #h3c1 ,phil4 #b3g1 #h1 ,hebr4 #b3ad1 en dat w nu1 na> het beeld van ,*ri/us h]s*ap51 w$]om ,gode gelk word51 ,rom4 #h3bi1 #a ,cor4 #ae3di1 #b ,cor4 #c3ah1 ,phil4 #c3ba1 ,ef4 #d3bd1 ,col4 #c3aj1 #a ,joh4 #c3b1 cf4 bov5 #eaa4 ,veel bet] is het da>om1 om te zegg51 dat het drievuldig wez5 ,gods de ar*etype is van d5 m5s*1 ,augu/4 de tr94 ,,xii #f4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #af4 ,?omas1 ,s4 ,!ol4 ,i qu4 #ac art4 #e1 cf4 bov5 blz4 #caa1 al is b de psy*ologis*e opspor+ van de tr9it>is*e mom5t5 9 het m5s*elk wez5 ook alle beho$zaamheid 9 a*t te nem51 ,calvn1 ,in/4 ,i #ae1 #d4 ,comm4 9 ,g54 #a3bf4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,xiii #g4 ,qu5/$t1 ,!ol4 did4 pol4 ,,ii #d4 ,hollaz1 ,ex4 !ol4 #dff4 ,aan de &]e zde vloeit uit de le]1 dat de m5s* na> ,gods beeld ges*ap5 is1 voort1 dat dat beeld ov] d5 gans*5 m5s* zi* uitbreidt4 ,er is 9 d5 m5s* niets van het beeld ,gods uitgeslot54 ,alle s*epsel5 v]toon5 ve/igia ,dei1 de m5s* is imago ,dei4 ,en h is dat geheel en al1 9 ziel en li*aam1 9 alle v]mog5s en kra*t51 9 alle toe/&5 en v]h\d+54 ,de m5s* is beeld ,gods1 omdat h en 9 zoov] h wa>a*tig m5s* is1 en h is m5s*1 wa>a*tig1 wez5lk m5s*1 omdat en 9 diezelfde mate als h beeld ,gods is4 ,ma> natuurlk1 gelk de kosmos e5 organisme is en dus 9 sommige s*epsel5 me] en 9 &]e m9d] duidelk ,gods deugd5 op5ba>t1 zoo komt ook 9 d5 m5s* als organisme het beeld ,gods hi] duidelk] uit dan eld]s1 9 de ziel me] dan 9 het li*aam1 9 de e?is*e deugd5 me] dan 9 de physis*e kra*t54 ,do* dit doet niets te kort aan de wa>heid1 dat de gans*e m5s* ,gods beeld is4 ,de ,s*rift z\ niet op m5s*elke wze van ,god kunn5 en mog5 sprek5 en alle m5s*elke eig5s*app5 op ,god mog5 ov]drag51 cf4 bov5 bl4 #ff1 indi5 ,god niet e]/ d5 m5s* geheel en al na> zn beeld _h gemaakt4 ,en het is de taak d] *ri/elke !ologie1 om dit beeld ,gods aan te wz5 9 heel het wez5 van d5 m5s*4 ,v]gelk hi]b mne ,beg9sel5 d] ,psy*ologie1 #ahig1 die sommige ond]w]p5 uit de le] van d5 m5s* bre$] beh&el51 dan de ruimte hi] g$oogt4 ,all]e]/ is het beeld ,gods aanwsba> 9 de ziel van d5 m5s*4 ,volg5s ,g54 #b3g w]d de m5s* ge=me]d uit het /( d] a>de door inblaz+ van d5 1 en alzoo w]d h tot e5 1 4 ,de adem des lev5s is het lev5sbeg9sel1 de lev5de ziel is het wez5 van d5 m5s*4 ,door beide geeft de ,s*rift aan d5 m5s* e5e eig5e1 zelf/&ige plaats en v]mdt zo[el het pan!isme als het mat]ialisme4 ,de nam5 en 1 en 1 die 9 de ,s*rift het onzi5lk be/&deel van d5 m5s* a&uid51 /ell5 dit held] 9 het li*t4 ,het tri*otomisme1 dat pr9cipieel wortelt 9 het dualisme van ,plato en 9 de *ri/elke k]k telk5s b gno/is*e en !osophis*e ri*t+5 +ang vond1 ziet da>9 twee bzond]e sub/antin4 ,ma> t5 onre*te4 ,hebr4 #d vs4 #ab en #a ,!ss4 #e3bc gev5 ev5m9 e5e opsomm+ van de wez5lk v]s*ill5de be/&deel5 van d5 m5s* als b4v4 ,luk4 #aj3bg en bewz5 dus niets4 ,ziel en gee/ /aan 9 de ,s*rift telk5s 9 p>allelisme en wissel5 met elk&] af4 ,nu e5s mak5 li*aam en ziel1 dan li*aam en gee/ het wez5 van d5 m5s* uit1 ,mt4 #aj3bh1 #a ,cor4 #g3cd1 ,jak4 #b3bf4 ,de psy*is*e w]kzaamh$5 word5 beurtel+s aan d5 gee/ en aan de ziel toeges*rev51 ,ps4 #aci3ad1 ,spr4 #ai3b en ,spr4 #ag vs4 #bg1 ,ps4 #gg3g1 #a ,cor4 #b3aa1 ,num4 #ba3d en ,job4 #ba3d1 #a ,sam4 #a3aj en ,jes4 #ed3f1 ,luk4 #a3df en #dg enz4 ,/]v5 heet zo[el ov]gave van de ziel1 ,g54 #ce3ah1 #a ,kon4 #ag3ba1 ,mt4 #bj3bh1 ,hd4 #ae3bf1 #bj3aj als van d5 gee/1 ,ps4 #ca3f1 ,mt4 #bg3ej1 ,luk4 #h3ee1 #bc3df1 ,hd4 #g3ei4 ,soms is de gee/ en soms de ziel on/]felk1 ,pr$4 #ab3g1 ,mt4 #aj3bh2 en de ge/orv55 heet5 ziel51 ,op4 #f3i1 #bj3d en gee/51 ,hebr4 #ab vs4 #ac1 #a ,petr4 #c3ai4 ,ma> (s*oon niet ess5tieel ond]s*eid51 ze zn to* ge5sz9s id5tis*4 ,gee/ is de m5s*1 omdat h niet als de di]5 uit de a>de is voortgekom51 ma> de adem des lev5s hem w]d +eblaz5 door ,god1 ,g54 #b3g2 omdat h zn lev5sbeg9sel van bov51 uit ,god heeft1 ,pr$4 #ab3g2 omdat h e5 eig5 gee/ heeft1 ond]s*eid5 van d5 ,gee/ ,gods1 ,g54 #da3h1 #de3bg1 ,ex4 #ce3ba1 ,deut4 #b3cj1 ,ri*t4 #ae vs4 #ai1 ,eze*4 #c3ad1 ,za*4 #ab3a1 ,mt4 #bf3da1 ,mk4 #b3h1 ,luk4 #a vs4 #dg1 #bc3df1 ,joh4 #aa3cc1 ,hd4 #g3ei1 #ag3af1 ,rom4 #h3af1 #a ,cor4 #b3aa1 #e3c-e1 #a ,!ss4 #e3bc1 ,hebr4 #d3ab1 #ab3bc enz42 omdat h als zoodanig d5 engel5 v]want is1 ook gee/elke1 hemels*e d+5 b$5k5 kan1 en desnoods ook zond] e5 li*aam kan be/aan4 ,ma> ziel is de m5s*1 omdat het gee/elke be/&deel b hem van het e]/e oog5blik af1 9 ond]s*eid+ van de engel51 op e5 li*aam is aangelegd1 voor e5 li*aam is georganise]d2 omdat h door dat li*aam aan de a>de en ook voor zn hoog] lev5 aan het z9nelke en uitw5dige gebond5 is2 omdat h tot het hoog]e e]/ van uit het lag]e opklimm5 kan2 omdat h dus e5 z9nelk1 /(felk wez5 is en als zoodanig aan de di]5 v]want4 ,de m5s* is e5 animal rationale1 un roseau p5sant2 tuss*5 engel5 en di]5 in/a&e1 aan beide v]want en van beide ond]s*eid51 9 zi* hemel en a>de1 de onzi5lke en de zi5lke d+5 met elk&] v]b9d5de en v]zo55de4 ,en jui/ als zoodanig is h beeld en gelk5is ,gods4 ,god is ze] zek] gee/1 en 9 zoov] zn ook de engel5 ,hem v]want4 ,ma> soms is er ook van zne ziele sprake1 en door heel de ,s*rift he5 word5 aan ,god ook al die eig5a>dig psy*is*e a&o5+5 en w]kzaamh$5 toeges*rev51 welke wez5lk eig5 zn aan d5 m5s*4 ,9 ,*ri/us nam ,god niet de natuur d] engel5 ma> die d] m5s*5 aan4 ,en da>om is jui/ de m5s*1 9 ond]s*eid+ van de engel51 beeld1 zoon1 gesla*t ,gods4 ,de spiritualitas1 invisibilitas1 unitas1 simplicitas1 immortalitas van de m5s*elke ziel zn trekk5 van het beeld ,gods4 ,dit beeld zelf komt da>9 uit1 dat h e5 heeft1 hetwelk van /onde aan tot is georganise]d4 ,t5 twe$e behoor5 tot het beeld ,gods de v]mog5s van d5 m5s*4 ,t]wl de gee/ het beg9sel en de ziel het subject des lev5s 9 d5 m5s* is1 is na> de ,h4 ,s*rift het h>t het orgaan voor zn lev54 ,het is e]/ c5trum van het li*amelk lev51 ma> dan voorts 9 ov]dra*telk5 z9 grondslag en bron van alle psy*is*e lev51 van a&o5+5 en h>t/o*t51 van bege]te en wil1 zelfs van d5k5 en k5n54 ,uit het h>t zn alle 1 ,spr4 #d3bc4 ,dit lev51 dat 9 het h>t zn oorsprong heeft1 split/ zi* dan 9 twee /room54 ,e5]zds is dat lev5 te ond]s*eid51 dat alle indrukk51 beseff51 gewa>word+51 wa>nem+51 ov]legg+51 g$a*t51 k5nis1 w%eid omvat1 bepaaldelk 9 zn hoog]5 vorm d5 tot orgaan heeft en 9 het woord1 de taal zi* beli*aamt4 ,en &]]zds nem5 uit het h>t al de a&o5+51 to*t51 drift51 neig+51 g5eg5h$51 bege]t51 en wilsbesliss+5 hun oorsprong1 die door d5 moet5 geleid word5 en zi* uit5 9 de daad4 ,ook 9 al deze psy*is*e v]mog5s en w]kzaamh$5 van d5 m5s* zn er trekk5 te zi5 van het beeld ,gods4 ,re$s de v]s*eid5heid en rkdom di] kra*t5 w/ op ,god t]ug4 ,na>mate e5 s*epsel lag] /aat1 is het ook m9d] rk georganise]d en dus ook m9d] v]want aan en vatba> voor het hoog/e go$1 hetwelk ,god is4 ,zelfs de engel /aat 9 dit opzi*t b5$5 d5 m5s*4 ,jui/ wl de m5s* zoo wond]ba> rk is georganise]d1 kan h ,god als het hoog/e go$1 op de rk/e wze1 als het w>e van alle zd51 9 al zne deugd5 en volmaak!d51 gelkvormig word5 en g5iet54 ,zelfs zag ,augu/9us 9 h>t1 v]/& en wil 7memoria1 intellectus1 voluntas7 e5 analogie van het tr9it>is* wez5 ,gods4 ,gelk de ,vad] aan d5 ,zoon en d5 ,gee/ het lev5 geeft en de ,gee/ van d5 ,vad] uitgaat door d5 ,zoon1 zoo is het ook 9 d5 m5s* het h>t1 de memoria1 het diepe1 v]borg5e zielelev51 dat aan intellectus en voluntas het aanzn s*5kt en bepaaldelk ook d5 wil 9 orde doet volg5 op het v]/&4 ,rationalisme en pelagianisme mak5 v]/& en wil van het h>t los1 en zoek5 9 beide saam het gans*e1 volle wez5 van d5 m5s*2 het my/icisme1 het bewu/e1 will5de lev5 v]a*t5d1 trekt zi* 9 de diepte van het gemo$ t]ug2 de ,grieks*e k]k en !ologie /elt beide1 ho(d en h>t1 unv]mittelt naa/ elka>2 ma> de !ologie van het ,we/5 heeft ond] de leid+ van ,augu/9us al deze dwal+5 v]m$52 z heeft +ezi51 dat de le] van ,god en van d5 m5s* 9 het nauw/e v]b& /ond2 9 de tr9iteit hield ze da>om de wez5se5heid1 de ond]s*eid5heid d] drie p]son51 het filioque va/1 en di5ov]e5kom/ig le]de z ook 9 de psy*ologie1 dat het diepe1 v]borg5 zielelev5 alle5 door het k5- en het bege]v]mog5 tot op5b>+ kwam en dat ond] deze beide het laat/e door het e]/e w]d geleid en be/uurd4 #i4 ,t5 d]de op5ba>t zi* het beeld ,gods 9 de deugd5 van k5nis1 g]e*tigheid en heiligheid1 wa>m$e de m5s* t]/ond ges*ap5 w]d4 ,voor e5e g]egelde beh&el+ moe/ bov5 e]/ afzond]lk ov] de natuur en de v]mog5s d] ziel word5 gesprok51 ma> dit is niet &]s dan als e5e logis*e ond]s*eid+ b$oeld4 ,de m5s* is niet als e5 neutraal wez5 met l\t] indiff]5te pot5tiae ges*ap51 ma> h is t]/ond physis* en e?is* volwass5 ges*ap51 met k5nis 9 het v]/&1 g]e*tigheid 9 d5 wil1 heiligheid 9 het h>t4 ,voor d5 m5s* be/aat de go$heid 9 z$elke volmaak!id1 9 volkom5 ov]e5/emm+ met de wet ,gods1 9 e5 heilig en volmaakt zn als ,god zelf1 ,lev4 #ai3b1 ,deut4 #f3e1 ,mt4 #e3dh1 #bb3cg1 ,ef4 #e3a1 #a ,petr4 #a3ae1 #af4 ,die wet is ne en dezelfde voor alle m5s*52 de ,s*rift k5t ge5 tweerlei m5s*51 ge5 tweerlei z$ewet1 ge5 tweerlei z$elke volmaak!id en be/emm+4 ,indi5 de m5s* go$ ges*ap5 is1 dan moet h ges*ap5 zn met de ju/itia orig9alis4 ,deze is e5]zds niet op te vatt5 als k9d]lke onnoozelheid1 ma> z mag ook niet ov]drev5 word51 als( de /atus integritatis re$s gelk w>e aan d5 /atus gloriae4 ,de k5nis van ,adam 0 e5e zuiv]e ma> to* e5e bep]kte en voor to5em+ vatba>2 h w&elde niet 9 aans*\w5 ma> 9 gelo(2 h k5de niet alle5 intuitief ma> ook discursief2 h wi/ de toekom/ niet dan door bzond]e op5b>+1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #id art4 #a-c4 ,en ev5zoo 0 het met zne g]e*tigheid en heiligheid2 ze w>5 van d5 beg9ne aan zn eig5dom1 want &]s _h h nooit e5ig go$ w]k kunn5 do54 ,go$e vru*t5 ond]/ell5 e5 go$5 boom2 op]>i sequitur esse4 ,ma> die +es*ap5 g]e*tigheid en heiligheid moe/ to* door d5 m5s* bewa>d1 ontplooid en 9 dad5 word5 omgezet4 ,niet als( ,adam1 met de noodige gav5 toeg]u/1 nu zelf 9 eig5 kra*t1 zond] en buit5 ,god1 aan d5 arbeid moe/ gaan4 ,de ju/itia orig9alis 0 e5e vre gave ,gods en ze w]d van oog5blik tot oog5blik ook 9 hem ond]h\d5 door de voorzi5igheid ,gods4 ,ze is ge5 oog5blik d5kba> zond] de geme5s*ap met ,god4 ,gelk de ,zoon ook re$s vr d5 val 0 ,m$iator unionis1 zoo 0 ook de ,h4 ,gee/ to5 re$s de w]kmee/] van alle k5nis1 g]e*tigheid en heiligheid 9 d5 m5s*4 ,sommige k]kvad]s betoogd5 dit met ,g54 #b3g en zeid5 dan1 dat de m5s* e]/ door d5 ,logos gevormd 0 en dat hem da>na de adem des lev5s1 d4 i4 de ,h4 ,gee/ 0 +eblaz51 cf4 ,kleutg51 ,!ol4 ,,ii #eda f4 ,?omasius1 ,*ri/i ,p]son und ,w]k ,i #aee4 ,deze exegese 0 onjui/1 ma> het is volkom5 wa>1 dat ook de m5s* 9 /atu integritatis de deugd5 d] k5nis en g]e*tigheid niet bezat dan door en 9 d5 ,h4 ,gee/4 ,wel is er tuss*5 de inwon+ des ,h4 ,gee/es 9 d5 m5s* vr de zonde en 9 d5 toe/& d] zonde e5 groot v]s*il4 ,nu is die inwon+ imm]s supra naturam1 omdat de ,h4 ,gee/ als het w>e van buit5 tot d5 m5s* kom5 moet en teg5 heel zn zondige natuur lnre*t ov]/aat4 ,b ,adam e*t] be/ond heel die teg5/ell+ niet2 zne natuur 0 heilig en behoefde dus niet1 gelk b de geloovig51 heilig gemaakt te word52 z 0 van /onde aan ges*ikt voor de inwon+ des ,h4 ,gee/es4 ,da>om 0 deze b ,adam dan ook natuurlk4 ,er is ge5 wa>a*tig go$1 volmaakt m5s* d5kba> zond] de geme5s*ap des ,h4 ,gee/es4 ,er /aat ge5 homo naturalis 9 ,rooms*5 z91 tuss*5 d5 gevall51 zondig5 m5s* en d5 volmaakt51 na> ,gods beeld ges*ap5 m5s* 94 ,wie m5s* is1 m5s* 9 voll51 w>5 z91 die is en moet zn beeld ,gods1 zoon ,gods1 gesla*t ,gods1 met ,hem 9 geme5s*ap lev5de door d5 ,h4 ,gee/4 ,en zoo 0 de m5s* ook vr d5 val totius sacrosanctae tr9itatis domicilium1 pul*]rimum ,spiritus ,sancti templum4 ,t5 vi]de behoort ook het li*aam des m5s*5 tot het beeld ,gods4 ,de philosophie1 die de op5b>+ niet k5t ( v]w]pt1 v]valt altd we] tot empirisme ( rationalisme1 tot mat]ialisme ( spiritualisme4 ,ma> de ,s*rift v]zo5t beide4 ,de m5s* heeft e5 1 ma> dat is psy*is* georganise]d1 en moet kra*t5s zne natuur won5 9 e5 li*aam4 ,het is des m5s*5 wez51 om li*amelk1 z9nelk te zn4 ,da>om wordt1 zoo niet temporeel dan to* logis*1 e]/ zn li*aam uit het /( d] a>de gevormd en da>na hem +eblaz5 de adem des lev5s4 ,h wordt ,adam g5oemd na> de a>de1 uit welke h gevormd is4 ,h is en heet /(1 ,g54 #b3g1 ,ps4 #ajc3ad1 ,job #aj3i1 #cc3f1 ,jes4 #b3bb1 #bi3af1 #de3i1 #fd3h1 1 #a ,cor4 #ae3dg4 ,het li*aam is ge5 k]k]1 ma> e5 wond]ba> kun//uk van ,god alma*tig en ev5 go$ als de ziel het wez5 des m5s*5 uitmak5de1 ,job #aj3h-ab1 ,ps4 #h1 #aci3ac-ag1 ,pr$4 #ab3b-g1 ,jes4 #fd3h2 het is onze 1 #b ,cor4 #e3a1 ons 1 d4 i4 ons di55d orgaan1 ons g]e$s*ap1 #a ,cor4 #ab3ah-bf1 #b ,cor4 #d3g1 #a ,!ss4 #d3d1 en de l$5 des li*aams zn de wa>m$e w /rd5 9 d5 di5/ d] g]e*tigheid ( d] ong]e*tigheid1 ,rom4 #f3ac2 het behoort zoo wez5lk tot d5 m5s*1 dat het1 (s*oon door de zonde gewelddadig van de ziel losges*eurd1 to* 9 de op/&+ we] met ha> v]e5igd wordt4 ,de a>d d] v]e5ig+ van ziel en li*aam is onbegrpelk1 ma> z is veel nauw]1 dan het occasionalisme ( de h>monia prae/abilita ( het sy/ema influxus zi* die d5kt2 z is niet e?is* ma> physis*2 z is zoo innig1 dat ne natuur1 n p]soon1 n ik het subject van beide en van al hunne w]kzaamh$5 is4 ,het is altd dezelfde ziel1 die ziet door het oog1 d5kt door de h]s551 grpt met de h&1 w&elt met d5 voet4 ,(s*oon niet 9 i$] deel des li*aams aanwezig secundum totalitatem virtutis1 is z to* 9 alle l$5 aanwezig secundum totalitatem ess5tiae4 ,het is n en hetzelfde lev51 dat door heel het li*aam /roomt1 ma> 9 i$] lid op e5e eig5e di5ov]e5kom/ige wze w]kt en zi* op5ba>t4 ,ook dit li*aam nu1 dat zoo innig met de ziel is v]bond51 behoort tot het beeld ,gods4 ,wel is dit niet zoo te d5k51 dat ,god zelf e5 /(felk li*aam heeft1 gelk de ,audian5 me5d52 no* ook1 dat ,god1 d5 m5s* s*epp5de1 e5 li*aam _h aang5om51 zooals ,eugub9us le]de2 no* ook1 dat ,god d5 m5s* ges*ap5 _h na> d5 ,*ri/us inc>n&us1 gelk ,osi&] oordeelde4 ,god imm]s is 1 ,joh4 #d3bd en heeft ge5 li*aam4 ,het m5s*elk li*aam maakt niet 9 zne /(felke sub/antie1 als 1 ma> wel 9 zne organisatie tot w]ktuig d] ziel1 9 zne p]fectio =malis1 deel uit van het beeld ,gods1 ,augu/9us1 de ,g54 ad litt4 ,,vi #ab4 ,greg4 ,nyss41 de hom4 opif4 c4 #h4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu #ic art4 #f4 ,s4 c4 ,g5t ,,iv #bf4 ,petavius1 de sex di]4 opif4 ,,ii #d1 #g sq4 ,g]h>d1 ,loci ,,viii #c4 ,calvn1 ,in/4 ,i #ae1 #c4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 p4 #cbh4 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #fgg sq4 ,bucanus1 ,in/4 !ol4 ,,viii #ac4 ,synopsis pur4 !ol4 ,,xiii #ac4 ,ma/ri*t1 ,,iii #i1 #cj4 ,gelk ,god1 (s*oon znde1 to* ,s*epp] is van e5e /(felke w]eld1 die zne op5b>+ en v]s*n+ heet5 mag1 en deze op5b>+ ha> hoogtepunt erlangt 9 de m5s*word+1 zoo is ook de gee/ des m5s*5 als ziel op het li*aam als zne v]s*n+ aangelegd4 ,de m5s*word+ ,gods is het bews1 dat niet de engel ma> de m5s* na> ,gods beeld is ges*ap5 en dat zn li*aam da>van e5 wez5lk be/&deel vormt4 ,de s*epp+ is van d5 beg9ne aan zoo +]i*t en de m5s*elke natuur is aan/onds zoo ges*ap51 dat z vatba> en ges*ikt 0 voor de hoog/e gelkvormigheid aan en voor de innig/e inwon+ van ,god4 ,god z\ ge5 m5s* hebb5 kunn5 word51 indi5 ,h niet e]/ d5 m5s* na> zn beeld _h gemaakt4 ,en jui/1 omdat het li*aam als orgaan d] ziel ook behoort tot het wez5 van d5 m5s* en tot het beeld ,gods1 da>om deelde het oorspronkelk ook 9 de on/]felkheid4 ,god is niet e5 ,god d] dood5 ma> d] lev5d51 ,mt4 #bb3cb4 ,de dood is e5 gevolg d] zonde1 ,g54 #b3g1 #c3ai1 ,rom4 #e3ab1 #f3bc4 ,deze on/]felkheid be/ond e*t] b ,adam nog niet 9 het non posse mori1 9 het eeuwige1 onv]d]felke lev51 ma> sle*ts 9 het posse non mori1 9 het niet zull5 /]v5 9 geval van gehoorzaamheid4 ,ze 0 niet absoluut ma> conditioneel1 ze h+ van e5e e?is*e voorwa>de af4 ,het is da>om niet jui/1 om met de ,pelagian51 ,soc9ian51 ,remon/rant5 enz4 te zegg51 dat de m5s* /]felk is ges*ap5 en de dood met het /(felk organisme vanzelf gegev5 en dus de normale1 natuurlke toe/& is4 ,ma> to* is er &]]zds e5 wez5lk v]s*il tuss*5 het niet zull5 /]v5 van ,adam1 zoolang h gehoorzaam bleef1 en het niet kunn5 /]v51 dat h als loon op zne gehoorzaamheid ontvang5 z\ hebb54 ,ev5als de k5nis1 g]e*tigheid en heiligheid b ,adam nog v]/ok5 0 van het donum p]sev]antiae1 zoo 0 de on/]felkheid nog niet met het eeuwige1 onv]liesb>e lev5 n4 ,de m5s*elke natuur van ,adam 0 zoo ges*ap51 dat z1 +eval van ov]tr$+ van ,gods gebod1 /]v5 kon en /]v5 moe/4 ,adam 0 nog a>ds* uit de a>de1 e]/ ,*ri/us is de ,he] uit d5 hemel2 het natuurlke is e]/1 da>na het gee/elke4 ,door dit li*aam 0 nu de m5s* aan de a>de gebond5 ma> kon h ook ov] de a>de zne he]s*app uitoef554 ,de he]s*app ov] de a>de is ev5als de on/]felkheid e5 /uk van het beeld ,gods4 ,wel g+5 de ,soc9ian5 veel te v]1 als z 9 de he]s*app heel het wez5 van d5 m5s* en d5 gans*5 inh\d van het beeld ,gods /eld52 ma> to* le]t ,g54 #a3bf duidelk1 dat die he]s*app met de s*epp+ na> ,gods beeld t5 nauw/e sam5hangt en re*t/reeks gegev5 is4 ,z is ge5 uitw5dig toevoegsel1 z b]u/ niet op e5e da>bkom5de1 bzond]e bes*ikk+2 ma> de m5s*1 die beeld ,gods is1 is da>door tegelk bov5 alle &]e s*epsel5 v]hev5 en tot he] en kon+ ov] h5 alle aange/eld4 ,en e9delk behoort tot het beeld ,gods ook de won+ 9 het p>ads1 ,g54 #b3h-ae4 ,heiligheid en zaligheid behoor5 be52 ons all] gewet5 getuigt1 dat er tuss*5 deugd en geluk v]b& behoort te be/aan2 het e?is*e en het physis*e1 de z$elke en de natuurlke orde 9 de w]eld1 wez5 en v]s*n+1 gee/ en /( mog5 ge5 teg5/ell+ vorm54 ,b d5 gevall5 m5s* pa/ da>om e5e a>de1 die ligt ond] d5 vloek2 d5 goddelooze wa*t hi]namaals e5e plaats d] dui/]nis1 de re*tva>dige zal e5s w&el5 9 het li*t van ,gods aans*n2 de nog niet gevall5 en to* nog a>ds*e m5s* woont 9 e5 p>ads4 #aj4 ,alzoo is de gans*e m5s* beeld en gelk5is ,gods4 ,h is het na> ziel en li*aam1 na> alle v]mog5s1 kra*t5 en gav54 ,niets is 9 d5 m5s* van het beeld ,gods uitgeslot52 het /rekt zi* ev5 v] als het m5s*elke uit2 het is het m5s*elke 9 d5 m5s*4 ,het m5s*elke is niet het ,goddelke zelf1 ma> het is da>van to* de e9dige1 creatuurlke afdruk4 ,alwat 9 ,god is1 zn gee/elk wez51 zne deugd5 en volmaak!d51 zne imman5te zelfond]s*eid+51 zne m$$eel+ en op5b>+ 9 de s*epp+2 het v9dt alles zne1 z het dan ook e9dige en bep]kte1 analogie en gelk5is 9 d5 m5s*4 ,er ligt e5e diepe wa>heid 9 de voor/ell+ van de kabbala1 dat ,god1 die de ,one9dige is 9 zi*zelv51 zi* 9 de ti5 sefiro? ( eig5s*app5 op5ba>t en dat deze saam d5 ,adam ,kadmon uitmak51 ,franck1 ,la ,kabbale #ahdc p4 #agi2 de m5s*elke natuur is ond] de s*epsel5 de hoog/e en volkom5/e op5b>+ ,gods4 ,en dat is ze vol/rekt niet na> h>e pneumatis*e zde alle51 ma> ev5ze] na> h>e somatis*e zde2 z is het jui/ als m5s*elke1 d4 i4 als psy*is*e natuur4 ,god en w]eld1 gee/ en /( zn na> de le] d] ,s*rift ge5 teg5/ell+54 ,er is 9 de /( niets v]a*telks en niets zondigs4 ,de zi*tb>e w]eld is ev5 go$ e5e s*oone1 rke op5b>+ ,gods als de gee/elke4 ,9 de e]/e spreidt ,h ev5go$ zne deugd5 t5 toon als 9 de laat/e4 ,alle s*epsel5 zn beli*am+ zn] ,goddelke g$a*t5 en alle v]toon5 z ve/igia ,dei4 ,ma> al deze ve/igia1 9 de gee/elke en 9 de /(felke w]eld naa/ elk&] v]spreid1 word5 saamgevat 9 d5 m5s* en zoo ond]l+ v]bond5 en hoog] opgevo]d1 dat z duidelk vorm5 het beeld en de gelk5is ,gods4 ,de gans*e w]eld v]heft zi* opwa>ts1 sluit zi* af1 voltooit zi*1 ontvangt ha> e5heid1 ha> doel1 ha> kroon 9 d5 m5s*4 ,om beeld ,gods te zn1 moe/ de m5s* da>om wez5 e5e sam5vatt+ d] gans*e natuur4 ,de ,jod5 zeid51 dat de /( voor het m5s*elk li*aam door ,god uit de v]s*ill5de l&5 d] a>de be5v]zameld 01 ,web]1 ,sy/em #bjb f41 cf4 e5e ,fries*e my! b ,dr4 ,j4 te ,w9kel1 ,ges*4 d] ,n$4 ,lett4 ,i #bh4 ,9 dez5 vreemd5 vorm w]d e5e w>e1 s*oone g$a*te uitg$rukt4 ,de m5s* is als gee/ aan de engel5 v]want en klimt tot de onzi5lke d+5 op2 ma> h is ook burg] d] zi5lke w]eld en aan alle li*amelke s*epsel5 v]bond54 ,er is 9 het m5s*elk li*aam ge5 enkele /(1 welke niet 9 de natuur rondom hem he5 voorkomt4 ,zoo is de m5s* de e5heid van de /(felke en de gee/elke w]eld1 de spiegel van het univ]sum1 v9culum1 comp5dium1 epitome totius naturae1 1 en jui/ da>door ook beeld en gelk5is ,gods1 zn zoon en erfg5aam1 4 ,h is de pr(eet1 die ,god v]kla>t en zne deugd5 v]kondigt2 h is de prie/]1 die met al het ges*ap5e zi*zelv5 als e5e heilige (f]&e ,gode wdt2 h is de kon+1 die 9 g]e*tigheid alle d+5 leidt en rege]t4 ,en 9 dit alles w/ h he5 na> ,e51 die 9 nog hoog] en rk] z9 de op5b>+ en het beeld ,gods is1 na> ,hem1 die de e5gebor5e is van d5 ,vad] en de e]/gebor5e all] creatur54 ,adam1 de zoon van ,god1 0 e5 type van ,*ri/us4 #cd4 ,,de ,,be/emm+ ,,van ,,d5 ,,m5s*4 #a4 ,(s*oon ,adam na> ,gods beeld ges*ap5 01 h 0 het to* niet aan/onds 9 d5 vol/5 z9 en h 0 het ook niet alle5 op zi*zelf4 ,e]/ dan /aat het beeld ,gods 9 zn gans*5 rkdom voor ons1 als w da>9 ook opnem5 de be/emm+ van d5 m5s*1 zo[el voor dit als voor het toekom5de lev54 ,9 #a ,cor4 #ae3de-di /elt ,paulus de beide v]bond%o(d51 ,adam en ,*ri/us1 teg5ov] elk&] en v]gelkt h51 niet zooze]1 gelk 9 ,rom4 #e3ab-ba en #a ,cor4 #ae3bb1 t5 opzi*te van wat z teweegbra*t51 als wel met betrekk+ tot hun natuur en p]soon4 ,de v]gelk+ daalt hi] het diep/e af en dr+t tot d5 wortel van beid] ond]s*eid door4 ,de gans*e ,adam1 zoo vr als na d5 val1 wordt teg5ge/eld aan d5 gans*5 ,*ri/us1 zoo na als vr de op/&+4 ,de e]/e m5s* is kra*t5s de s*epp+ 1 1 2 ma> de twe$e m5s* is door zne op/&+ 1 1 1 cf4 ,w4 ,ltg]t1 ,d] ,m5s* aus dem ,himmel1 ,greifswald] ,/udi51 ,h4 ,crem] zum #be j4 ,pr(4 d>gebra*t u4 s4 w4 ,gt]sloh #ahie ,s4 #bjg-bbh4 ,(s*oon ,adam na> ,gods beeld w]d ges*ap51 h 01 wl a>ds* uit4 de a>de1 van de a>de afhankelk2 h _h imm]s behoefte aan sps en drank1 li*t en lu*t1 dag en na*t1 en _h dus nog ge5 pneumatis*1 v]he]lkt1 bov5 al die behoeft5 v]hev5 li*aam2 zn psy*is* li*aam 0 nog niet t5 volle geword5 orgaan van d5 gee/4 ,als zoodanig /aat ,adam b5$5 ,*ri/us3 ,adam is de e]/e1 ,*ri/us is de twe$e en laat/e1 die ,adam ond]/elt en op ,adam volgt2 ,adam is de m9d]e en lag]e1 ,*ri/us is de me]d]e en hoog]e2 ,adam wees dus na> ,*ri/us h551 h 0 ook vr d5 val re$s type van ,*ri/us2 b de s*epp+ van ,adam w]d re$s op ,*ri/us g]ek5d2 de gans*e s*epp+1 ook die van d5 m5s*1 0 infralaps>is*2 het natuurlke is e]/1 da>na het gee/elke4 ,wat ,paulus hi] bre$ en diep uite5zet1 is 9 ,g54 #a-b zelf gegrond4 ,de m5s*1 s*oon en e5 adem des lev5s 9 zi* drag5de1 w]d1 ev5als de di]51 e5e lev5de ziel4 ,h kreeg vru*t van kruid en boom tot spze1 ,g54 #a3bi1 e5 p>ads tot woonplaats1 ,g54 #b3hv41 e5e vr\w tot hulpe1 ,g54 #b3ahv41 e5 gebod tot ri*tsno]1 ,g54 #b3af1 #ag1 e5e b$reig+ van /raf 9 geval van ov]tr$+1 ,g54 #b3ag4 ,uit alles blkt1 dat de e]/e m5s*1 hoe hoog ook geplaat/1 het hoog/e nog niet _h4 ,er is e5 ze] groot v]s*il tuss*5 het psy*is*e en het pneumatis*e1 tuss*5 d5 /atus integritatis en d5 /atus gloriae4 ,na de op/&+ zull5 buik en spze t5iet g$aan word51 #a ,cor4 #f3ac1 ma> b ,adam w>5 beide aanwezig2 9 d5 hemel zull5 de k9d]5 ,gods niet me] huw5 ma> d5 engel5 gelk zn1 ,mt4 #bb3cj1 do* ,adam _h de hulpe e5] vr\w van noode4 ,adam /ond dus niet aan het e9de ma> aan het beg9 van d5 weg2 zn toe/& 0 e5 voorloopige en tdelke1 die zoo niet blv5 kon1 en ov]gaan moe/ ( tot hoog] he]lkheid ( tot e5 val 9 zonde en dood4 ,op de ov]tr$+ to* van het gebod /ond de dood1 ma> dus /ond ook b teg5/ell+ op de ond]h\d+ da>van het lev51 en wel het eeuwige lev54 ,want niet alle5 getuigt ons all] consci5tie1 dat 9 het h\d5 van ,gods gebod5 groote loon is en de ov]tr$+ ervan /raf m$ebr5gt1 ma> de ,h4 ,s*rift spreekt dit ook telk5s uit2 z vat alle zaligheid1 aan het do5 van ,gods gebod5 v]bond51 ond] d5 naam van lev51 van eeuwig lev51 sam51 en k5t beide 9 w]k- en 9 g5adev]bond ma> n hoog/e ideaal voor d5 m5s*1 en dat is het eeuwige lev51 ,lev4 #ah3e1 ,eze*4 #bj3aa1 ,ps4 #ai vs4 #ab1 ,mt4 #ai3ag1 ,luk4 #aj3bh1 ,gal4 #c3ab4 ,zoo /ond ,adam dus nog aan d5 +ang2 h _h dit loon1 het eeuwige lev51 nog niet1 ma> moe/ het v]w]v51 h kon nog dwal51 zondig51 vall51 /]v54 ,zne v]h\d+ tot ,god 0 z1 dat h 9 zne geme5s*ap hoe lang] hoe me] to5em51 ma> ook da>uit nog v]vall5 kon4 ,deze eig5a>dige v]h\d+ wordt 9 de ,s*rift miss*i5 op ne plaats met e5 v]bond v]gelek54 ,9 ,hos4 #f3g zegt de ,he]e van ,israel en ,juda1 dat z1 9 we]wil van al d5 arbeid aan h5 t5 ko/e gelegd 1 ,,lxx 1 ,vulg41 sicut ,adam4 ,de v]tal+3 als e5 m5s*1 wordt g$rukt door het bezwa>1 dat jui/ van m5s*5 9 het algeme5 gezegd wordt1 dat z het v]bond ov]trad52 en de ov]zett+3 als e5s m5s*5 7v]bond71 z\ 9 elk geval v]eis*51 dat het woord niet a*t] het subject 1 ma> a*t] het te bepal5 woord 0 geplaat/4 ,en zoo blft alle5 de v]tal+3 als ,adam1 ov]4 ,er ligt dan 9 opgeslot51 dat het gebod1 aan ,adam gegev51 9 het wez5 d] zaak e5 v]bond 01 omdat het ev5als dat van ,god met ,israel1 b$oelde1 om ,adam 9 d5 weg van gehoorzaamheid het eeuwige lev5 te s*5k54 ,dit wordt nu nog v]/]kt1 door d5 p>allel1 di5 ,paulus 9 ,rom4 #e3ab-ba tuss*5 ,adam en ,*ri/us trekt4 ,gelk de gehoorzaamheid van n m5s*1 nl4 ,*ri/us en de 9 ,hem ges*onk5 g5ade voor de m5s*heid vrspraak1 g]e*tigheid en lev5 bra*t1 zoo is ook de ne ov]tr$+ en misdaad van d5 n5 m5s* voor de m5s*heid oorzaak van v]oordeel+1 zonde en dood4 ,het is met ,adam als met ,*ri/us4 ,w /aan feitelk tot hem 9 dezelfde v]h\d+4 ,h is e5 type van ,*ri/us1 ons ho(d1 uit wi5 om zne ov]tr$+ de s*uld en de dood ons toekomt4 ,h is de oorzaak van ons all] dood2 w /]v5 all5 9 ,adam1 #a ,cor4 #ae3bb4 ,ook hi] is de v]h\d+ van ,adam tot ,god e5e v]bondsrelatie1 ma> nu niet zooze] bes*rev5 na> de zde van ,god1 als wel na> de zde van h51 die ond] ,adam als ho(d 9 dat v]bond zn begrep54 #b4 ,9 de *ri/elke !ologie is deze rke g$a*te d] ,s*rift niet altd g5oeg tot ha> re*t gekom54 ,de naturali/is*e opvatt+ /elde het beeld ,gods alle5 9 d5 aanleg1 de nuda pot5tia1 de wilsvrheid1 de =meele p]soonlkheid en a*tte d5 dood zelfs natuurlk4 ,het beeld ,gods ( al?ans de gelk5is be/ond veel me] 9 datg5e1 wat de m5s* door eig5 kra*ts9spann+ v]w]v5 moe/1 dan 9 hetge5 hem b de s*epp+ t]/ond w]d ges*onk54 ,da>teg5ov] sloeg de supranaturali/is*e opvatt+ tot e5 &] uit]/e ov] en s*reef aan d5 /atus integritatis e5 geheel bov5natuurlk k>akt] toe4 ,niet alle5 w]d de ju/itia orig9alis voor e5 donum sup]naturale geh\d51 de on/]felkheid als e5 bzond] b5eficium conditoris bes*\wd en alle vatba>heid voor ld5 en sm>t aan ,adam ontzegd1 ,aug4 de civ4 ,,xiv #bf4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ig art4 #b2 ma> sommig51 zooals ,greg4 ,nyss41 ,joh4 ,damasc41 ,bhme e4 a4 oordeeld51 dat de m5s* vr d5 val1 wl on/]felk1 ge5 spze noodig _h1 ,petavius1 de sex di]4 opif4 c4 #g2 de excretie z\ 9 elk geval zond] e5ige indec5tia hebb5 plaats gehad1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ig art4 #c2 de spze des m5s*5 z\ volg5s de mee/e k]kvad]s1 s*ola/ici1 ,rooms*e1 ,lu!rs*e1 ,remon/rants*e en ook volg5s sommige ,g]ef4 !olog5 zooals ,zw+li1 ,musculus1 ,m>tyr1 ,zan*ius1 ,junius1 ,piscator enz4 alle5 9 plant5 en niet 9 vlees* hebb5 be/aan2 de g5]atie z\ zond] e5ig5 z9nelk5 lu/ zn ges*i$1 en de k9d]5 z\d5 niet sprakeloos en hulpbehoev5d gebor5 en ze] spo$ig opgegroeid zn1 ,aug4 de pecc4 m]4 et rem4 ,i #cg4 #ch4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #bj4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ih art4 #a2 vel5 g+5 nog v]d] en me5d51 dat de voortplant+ 9 het geheel niet p] coitum z\ ges*i$ zn1 ,aug4 ,retract4 ,i #aj4 ,greg4 ,nyss4 de hom4 opif4 #af4 #ag4 ,damasc1 de fide or?od4 ,,ii #cj2 de m5s* w]d e]/ &rogyn ges*ap51 de s*epp+ d] vr\w is re$s e5 bews van d5 val1 de ,jod5 b ,web]1 ,sy/4 #bjb f4 ,erig5a1 de div4 nat4 ,,ii #f4 #aj4 #bc4 ,,iv #ab4 ,bhme1 ,oet+]1 ,baad]1 ,s*ell+1 ,lange1 ,dogm4 ,,ii #cbd f4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #ajb f4 ,h(mann1 ,weiss4 u4 ,erf4 ,i #fe f4 ,s*riftbew4 ,i #djc f4 enz42 de vr\w 0 dus eig5lk niet het beeld ,gods en de m5s*elke natuur deela*tig1 cf4 b ,aug4 de tr94 ,,xii #g4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ic art4 #d4 qu4 #ii art4 #b4 ,bonav4 ,s5t4 ,,ii di/4 #af art4 #b qu4 #b4 di/4 #bj art4 #a qu4 #f4 ,g]h>d1 ,,viii c4 #f4 ,qu5/$t1 ,,ii p4 #ae4 ,jans51 ,ges*4 des deuts*5 ,volkes ,,vi #ahhh ,s4 #cie-cig4 ,zelfs w]d door ,orig5es1 c4 ,cels4 ,i #cb4 #cc4 de pr9c4 ,,ii #i de li*aamlkheid en alle ongelkheid ond] de m5s*5 uit e5 val d] praeexi/5te ziel5 afgeleid1 ( ook w]d aan d5 m5s* vr d5 val e5 gans* &] li*aam dan het onze toeges*rev51 cf4 de ,ophiet5 b ,hag5ba*1 ,d4 ,g4 #fb1 ,bhme1 ,ant4 ,b\rignon1 ,baad] enz4 ,en 9 v]b& met dit alles w]d het p>ads dikw]f ze] ideali/is* ( zelfs allegoris* opgevat2 de di]5 z\d5 niet ge/orv5 zn1 wild en onre9 g$i]te z\ er niet gewee/ zn1 de roos hadde gebloeid zond] doorn51 de lu*t 0 veel re9]1 het wat] veel za*t]1 het li*t veel held]d]1 b4v4 ,lu!r op ,g54 #c1 cf4 ,/rauss1 gl4 ,i #gjj f4 ,to* w]d door all5 erk5d1 dat ,adam het hoog/e nog niet bezat4 ,9 het proefgebod1 de kiesvrheid1 de mogelkheid van zonde en dood lag dit vanzelf opgeslot54 ,vooral ,augu/9us maakte duidelk ond]s*eid tuss*5 het posse non pecc>e en posse non mori1 dat ,adam bezat1 en het non posse pecc>e en het non posse mori1 dat met de v]he]lk+ aan d5 e]/5 m5s* 9 geval van gehoorzaamheid ges*onk5 z\ zn en nu uit g5ade aan de uitv]kor55 wordt v]le5d1 de civ4 ,,xxii #cj4 de corr4 et grat4 #aa4 ,en*ir4 #ajd-ajg4 de ,g54 ad litt4 ,,iii #b4 ,,vi #be4 ,op4 imp4 c4 ,jul4 ,v #eh4 ,,vi #e enz4 ,zelfs w]d door ,augu/9us van die v]h\d+1 wa>9 ,adam oorspronkelk /ond1 als van e5 v]bond1 te/am5tum1 pactum gesprok51 de civ4 ,,xvi #bg2 en de v]tal+ van de woord5 door3 als ,adam1 leidde vel5 tot e5e gelke opvatt+1 ,m>ck1 ,hi/or4 ,p>ad4 ,,ii #f1 #g4 ,zakelk komt de le] van het lat] zoo g5oemde w]kv]bond dus ook re$s b de k]kvad]s voor4 ,9 d5 toe/& van ,adam1 gelk die door de s*ola/iek1 de ,rooms*e1 de ,lu!rs*e !olog5 w]d opgevat1 ligg5 al de elem5t5 opgeslot51 die lat] bepaaldelk door de ,g]e=me]d5 9 de le] ov] het fo$us op]um zn sam5gevat1 cf4 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ai4 #bj4 ,van de relatie1 wa>9 de geloovig5 door ,*ri/us tot ,god kom5 te /aan1 is m5igmaal 9 de ,s*rift de naam v]bond gebruikelk4 ,re$s ,zw+li en ,bull+] grep5 deze g$a*t5 d] ,s*rift aan1 om de e5heid van ,oud en ,nieuw ,te/am5t teg5 de ,anabapti/5 te v]d$ig51 cf4 lat] b de le] van het fo$us gratiae4 ,to5 nu na> het voorbeeld d] ,s*rift de *ri/elke religie als e5 v]bond w]d voorge/eld1 gaf ,paulus met zn p>allel tuss*5 ,adam en ,*ri/us er aanleid+ toe1 om ook d5 /atus integritatis als e5 v]bond te d5k54 ,9 ond]s*eid+ van het fo$us gratiae heette dit dan het fo$us naturae ( op]um4 ,v]bond d] natuur w]d het g5oemd1 niet als z\ het uit de natuur ,gods ( die des m5s*5 vanzelf en natuurlk]ws voortvloei54 ,ma> het heette zoo1 omdat de grondslag1 wa>op het v]bond ru/te1 d4 i4 de z$ewet1 d5 m5s* van nature bek5d 01 en wl het opg]i*t w]d met d5 m5s* 9 zn oorspronkelk5 /aat en door d5 m5s* met de hem 9 de s*epp+ ges*onk5 kra*t51 zond] bov5natuurlke g5ade1 geh\d5 kon word54 ,to5 lat] de naam tot misv]/& aanleid+ gaf1 w]d h lief/ door di5 van fo$us op]um1 v]bond d] w]k51 v]vang52 en dez5 naam droeg het1 wl het eeuwige lev5 9 dit v]bond alle5 te v]krg5 0 9 d5 weg d] w]k51 d4 i4 van de ond]h\d+ van ,gods gebod54 ,dit v]bond w]d nu1 als p>allel van het fo$us gratiae1 door de ,g]e=me]d5 met bzond]e voorliefde gele]d en ontwikkeld4 ,het komt re$s voor b ,urs9us1 ,cate*4 major qu4 #i4 ,olevianus1 de sub/4 fo$4 grat4 #aehe ,i #h4 #i4 ,,ii #e4 ,polanus1 ,synt4 ,!ol4 ,,vi #cc4 ,junius1 ,!ses !ol4 c4 #be4 ,wollebius1 ,!ol4 ,*ri/4 ,i c4 #h1 enz41 hi] te l&e het e]/ b ,trelcatius1 ,loci ,comm4 #aehg p4 #bgf4 ,gom>us1 ,oratio de fo$]e ,dei #aeid4 ,trelcatius ,jr4 ,in/it4 ,!ol4 #afjd p4 #aca4 ,clopp5burg1 ,disp4 de fo$]e ,dei #afdc4 ,coccejus1 ,summa doctr4 de fo$]e #afdh en voorts b alle !olog51 b4v4 ,ma/ri*t1 ,!ol4 ,,iii c4 #ab4 ,m>ck1 ,hi/oria ,p>ad4 #agje ,,ii c4 #f sq4 ,moor1 ,,iii #eb-ajh1 ,m4 ,vitr+a1 c4 #h4 ,comrie1 ,v]h&el+ ov] het v]bond d] w]k5 vr zne uitgave van ,bo/on1 ,bes*\w+ van het v]bond d] g5ade #agda4 ,brahe1 ,aanm4 ov] de ,wal*4 artikel51 #ageh bl4 #abcv4 ,exam5 van het ,ontw4 v4 ,tol]4 #aj;e ,sam4 ,j4 van d5 ,hon]t1 ,voorr$e voor ,urs9us' ,s*atboek bl4 #aab-add enz4 ,de beld5iss*rift5 mak5 er niet met zooveel woord5 meld+ van2 ma> zakelk is het to* re$s v]vat 9 art4 #ad en #ae d] ,n$4 ,gel41 wa> gele]d wordt1 dat door ,adams ov]tr$+ van het gebod des lev5s de geheele m5s*elke natuur is b$orv51 9 ,zondag #c en #d van d5 ,heid4 ,cat41 wa> de m5s* na> ,gods beeld ges*ap5 heet1 opdat h met ,god 9 de eeuwige zaligheid lev5 z\1 ma> ook door ,adams val geheel b$orv5 wordt g5oemd1 en 9 cap4 #c1 #b van de ,canones ,dordr41 wa> het heet1 dat de b$orv5heid van ,adam op ons ov]gaat na> ,gods re*tva>dig oordeel02 =meel w]d het w]kv]bond opg5om5 9 de ,i]s*e artikel51 9 de ,we/m4 ,confessie en 9 de ,wal*]s*e artikel5 #afic4 ,voorts vond de le] van het fo$us op]um lat] ook b sommige ,rooms*51 ,s*eeb5 ,,ii #ejj4 ,pes*1 ,prael4 ,,iii #acf en ,lu!rs*5 +ang1 zooals ,puf5dorf1 ,jaeg]1 ,buddeus1 ,in/it p4 #ebg e4 a41 cf4 ,vitr+a ,,ii #bdb2 da>5teg5 w]d het be/r$5 door ,episcopius1 ,in/it4 !ol4 ,,ii c4 #b4 ,limbor*1 ,!ol4 ,*ri/4 ,,iii c4 #b4 ,j4 ,alt+ op ,hebr4 #h3f en ,op4 ,v #cib4 ,v5ema1 ,korte v]d$ig+ van zn e] en le] #agce4 ,n4 ,s*i]e1 ,doctr9a te/4 et fo$4 div4 omnium #agah p4 #dia sq4 en &]54 ,het rationalisme wilde er niets van wet51 en zelfs van ,oo/]zee1 ,*r4 ,dogm4 #ge zag er sle*ts e5 juridis* kun//uk 94 ,desniettem9 w]d het w$] opg5om5 door ,dr4 ,kuyp]1 ,h]aut #afa v4 ,hodge1 ,sy/4 ,!ol4 ,,ii #aag-abb4 ,dr4 ,vos1 ,de ,v]bondsle] inde ,g]ef4 ,!ologie #ahia4 #c4 ,er is teg5 de v]bondsle]1 gelk z 9 de ,g]ef4 !ologie is ontwikkeld1 zek] 9 te br5g51 dat z al te veel 9 details is afg$aald1 en al te s*ools* beh&eld is4 ,de lat]e !olog5 v]d$igd5 het le]/uk nog wel1 ma> z gevoeld5 er de beteek5is en het !ologis* en religieus belang niet me] van2 de ziel 0 er uit1 en de be/rd+ 0 da>om gemakkelk4 ,ma> de le] van het w]kv]bond ru/ op ,s*riftuurlk5 grondslag en is van uitnem5de wa>de4 ,alle hoog] lev5 ond] r$elke en z$elke s*epsel5 draagt d5 vorm van e5 v]bond4 ,v]bond is 9 het algeme5 e5e ov]e5kom/ van p]son51 wa>b z zi* vrwillig1 t] w]+ van e5ig kwaad ( t] v]krg+ van e5ig go$1 teg5ov] elk&] op bepaalde voorwa>d5 v]pli*t5 en v]b9d54 ,zulk e5e ov]e5kom/1 hetz /ilzwg5d aangegaan ( bepaald ge/ipule]d1 is de gewone vorm voor het sam5lev5 en sam5w]k5 d] m5s*5 ond]l+4 ,liefde1 vri5ds*ap1 huwelk1 en alle sociale coop]atie 9 h&el1 nv]heid1 wet5s*ap1 kun/ enz4 b]u/ t5 slotte op d5 grondslag van e5 v]bond1 d4 i4 op w$]ke]ige tr\w en all]lei z$elke1 algeme5 erk5de1 v]pli*t+54 ,het kan da>om niet v]wond]51 dat ook het hoog/e1 rk/e lev5 van d5 m5s*1 d4 i4 de religie1 dit k>akt] draagt4 ,9 de ,s*rift is het v]bond de va/e vorm1 wa>9 de v]h\d+ van ,god tot zn volk voorge/eld wordt4 ,en ook wa> de naam niet voorkomt1 zi5 w beid5 to* altd als het w>e 9 sam5spraak met elk&]1 met elka> ond]h&el5d1 ,god d5 m5s* noodig5d tot beke]+1 h]9n]5d aan zne v]pli*t+5 en zi*zelf v]b9d5d tot het s*5k5 van alle go$s4 ,lat] b de le] van het v]bond d] g5ade1 zal het bbels* begrip van 9 het li*t word5 ge/eld4 ,hi] z het g5oeg1 aan deze algeme5e notie te h]9n]54 ,ook al z\ de naam v]bond voor de religieuse v]h\d+ van ,adam tot ,god 9 de ,s*rift nooit voorkom51 ook niet 9 ,hos4 #f3g2 to* draagt het religieuse lev5 van d5 m5s* vr d5 val het k>akt] van e5 v]bond4 ,de ,g]e=me]d5 w>5 nooit zoo eng van te /aan op d5 naam1 indi5 de zaak ma> va//ond2 de vocabulo dubitetur1 re salva4 ,ma> a*t] de be/rd+ van d5 naam 0 mee/al die van de zaak v]borg54 ,en deze kan no* mag prsgegev51 wl v]bond het wez5 d] w>e religie is4 ,imm]s1 voore]/ is ,god ,s*epp]1 de m5s* s*epsel2 en da>m$e is er tuss*5 beid5 e5 one9dige af/& gepone]d2 er s*nt tuss*5 beide ge5 geme5s*ap1 ge5 religie mogelk te wez52 er is alle5 ond]s*eid1 af/&1 v]wd]+ e9deloos4 ,indi5 ,god 9 zne s\v]e9e hoogheid en maje/eit bov5 d5 m5s* blft /aan1 dan is er ge5 godsdi5/ mogelk1 al?ans ge5 godsdi5/ als geme5s*ap met ,god2 dan is de v]h\d+ tuss*5 beid5 volkom5 we]gegev5 9 de nam5 he] en kne*t2 dan is het beeld van d5 pottebakk] en het leem nog veel te zwak om die v]h\d+ aan te duid51 want het leem heeft nog e5 zn en dus re*t5 onafhankelk van en teg5ov] d5 pottebakk]1 ma> de m5s* heeft niets1 dat h is ( heeft buit5 en teg5ov] ,god4 ,als er dus wa>lk religie zal zn1 als er geme5s*ap zal wez5 tuss*5 ,god en m5s*1 als de v]h\d+ van beid51 ook wel ma> to* niet alle5 zal wez5 die van e5 he] tot zn kne*t1 van e5 pottebakk] tot zn leem1 do* ook die van e5 kon+ tot zn volk1 van e5 vad] tot zn zoon1 van e5 mo$] tot ha> k9d1 van e5 adela> tot zn jong51 van e5e h5 tot h>e kiek5s enz42 d4 i4 indi5 niet ne enkele relatie1 ma> alle en all]lei relatin van afhankelkheid1 ond]w]p+1 gehoorzaamheid1 vri5ds*ap1 liefde enz4 ond] m5s*5 9 de religie ha> voorbeeld hebb5 en h>e v]vull+ erlang51 dan moet religie het k>akt] drag5 van v]bond4 ,want dan moet ,god ne]dal5 van zne hoogheid1 zi* ne]buig5 tot zn s*epsel1 zi* aan d5 m5s* m$$eel51 op5b>51 wegs*5k52 dan moet ,h1 die 9 het hooge en v]hev5e en eeuwige woont1 ook won5 b di51 die van e5 n$]ig5 gee/ is1 ,jes4 #eg3ae4 ,dit nu is niets &]s dan e5 v]bond4 ,als de religie e5 v]bond wordt g5oemd1 dan is ze da>m$e aang$uid als de w>e1 e*te religie4 ,dat heeft ge5 enkele godsdi5/ ooit v]/aan2 alle volk5 trekk5 ,god pan!i/is* ne] 9 het creatuurlke ( v]heff5 ,hem dei/is* e9deloos er bov52 9 ge5 van beide gevall5 komt het tot w>e geme5s*ap1 tot v]bond1 tot e*te religie4 ,ma> de ,s*rift h&haaft beide2 ,god is e9deloos groot en n$]buig5d go$2 ,h is ,s\v]e9 ma> ook ,vad]2 ,h is ,s*epp] ma> ook ar*etype2 ,h is 9 n woord de ,god des v]bonds4 ,9 de twe$e plaats is het duidelk1 dat e5 s*epsel teg5ov] ,god ge5 enkel re*t m$ebr5g5 en bezitt5 kan4 ,dat is uit d5 a>d d] zaak onmogelk4 ,e5 s*epsel heeft als zoodanig alles1 0 het is en wat het heeft1 aan zn ,s*epp] te dank52 het heeft teg5ov] ,god op niets aanspraak2 het kan zi* op niets lat5 voor/aan2 het heeft hoeg5aamd ge5 re*t5 ( eis*52 er is van v]di5/e b het s*epsel teg5ov] ,god nooit sprake en er kan ge5 sprake van zn2 de v]h\d+ van ,creator en creatura sndt alle v]di5/e d] laat/e pr9cipieel en t5 e55male af4 ,dit geldt niet alle5 na ma> ev5go$ vr d5 val4 ,ook to5 0 de m5s* s*epsel1 zond] aanspraak1 zond] re*t51 zond] v]di5/e4 ,als w g$aan hebb51 al hetge5 ons bevol5 is1 dan zn w nog 1 ,luk4 #ag3aj4 ,nu is e*t] de religie d] ,h4 ,s*rift van di5 a>d1 dat de m5s* da>9 als het w>e to* re*t5 teg5ov] ,god kan lat5 geld54 ,h heeft imm]s vrheid1 om met geb$ en dankzegg+ tot ,hem te kom51 om ,hem aan te sprek5 als zn ,vad]1 om 9 all5 nood en dood op ,hem te v]tr\w51 om alle go$s van ,hem te bege]51 om zelfs de zaligheid en het eeuwige lev5 van ,hem te v]wa*t54 ,dit is nu enkel en alle5 da>door mogelk1 dat ,god 9 n$]buig5de go$heid aan zn s*epsel re*t5 geeft4 ,alle re*t van s*epsel5 is e5 ges*onk5 go$1 e5 gave d] g5ade1 onv]di5d en onv]pli*t2 alle loon is van ,gods zde uit g5ade2 er is ge5 m]itum de condigno no* ook de congruo mogelk4 ,de w>e religie kan da>om niets &]s zn dan e5 v]bond1 ze heeft ha> oorsprong 9 de n$]buig5de go$heid1 9 de g5ade ,gods4 ,dat k>akt] draagt de religie zo[el vr als na d5 val4 ,de religie is n ev5als de z$ewet en de be/emm+ van d5 m5s*4 ,w]k- en g5adev]bond v]s*ill5 niet 9 het e9ddoel ma> alle5 9 d5 weg1 die tot dat e9ddoel leidt4 ,9 beide is n ,middela>1 to5 van v]e5ig+1 nu van v]zo5+2 9 beide is n gelo(1 to5 9 ,god nu 9 ,god door ,*ri/us2 9 beide is ne hope1 ne liefde enz4 ,de religie is altd wez5lk dezelfde1 z v]s*ilt alle5 9 =ma4 ,9 de d]de plaats3 de m5s* is e5 r$elk en z$elk wez54 ,zoo heeft ,god hem ges*ap51 en zoo beh&elt ,h hem dus ook2 ,h ond]h\dt wat ,h s*iep4 ,god dw+t d5 m5s* da>om niet1 want dwang is met d5 a>d van e5 r$elk s*epsel 9 /rd4 ,h beh&elt hem niet als e5 r$eloos creatuur1 als e5 plant ( e5 di]1 als e5 /ok en e5 blok1 ma> ,h gaat met hem te w]k als met e5 r$elk1 z$elk1 zi*zelf bepal5d wez54 ,h wil1 dat de m5s* vr z en 9 vrheid1 gewillig1 9 liefde ,hem di5e1 ,ps4 #aaj3c4 ,religie is vrheid1 is liefde1 die zi* niet dw+5 laat4 ,en da>om moet ze van huis uit ook d5 vorm drag5 van e5 v]bond1 wa>9 ,god niet dw+5d ma> rad5d1 v]man5d1 wa>s*uw5d1 noodig5d1 bidd5d optre$t1 en wa>9 de m5s* ,god di5t niet door dwang ( geweld1 ma> gewillig1 met eig51 vre toe/emm+1 door liefde tot w$]liefde bewog54 ,godsdi5/ is 9 d5 grond d] zaak ge5 pli*t ma> e5 voorre*t4 ,het is ge5 w]k1 wa>m$e w ,gode voordeelig zn en ,hem iets toebr5g51 en aanspraak hebb5 op loon4 ,ma> het is g5ade1 ,hem te mog5 di554 ,god is nooit geh\d5 9 ons1 w zn altd geh\d5 9 ,hem voor de go$e w]k51 die w do51 art4 #bd ,n$4 ,gel4 ,van zne zde altd de gave1 van onz5 kant altoos en alle5 de dank4 ,en da>om is religie niet &]s d5kba> dan 9 d5 vorm van e5 v]bond2 da>9 komt z e]/ tot h>e volle v]wez5lk+4 ,zoodanig v]bond heeft ,god dan ook met d5 e]/5 m5s* geslot54 ,de spl9t]ige uitw]k+ van dit le]/uk z geheel t] zde ge/eld4 ,ma> de zaak zelve /aat va/2 nadat de m5s* na> ,gods beeld 0 ges*ap51 heeft ,god hem zne be/emm+ aangewez5 en d5 weg1 wa>9 h deze alle5 b]eik5 kon4 ,imm]s1 de z$ewet kon de m5s* k5n5 zond] buit5gewone op5b>+1 z 0 ges*rev5 9 zn h>t4 ,ma> het proefgebod is positief1 het is niet met de natuur des m5s*5 zelve gegev51 het kon hem alle5 bek5d word5 doordat ,god het hem m$$eelde4 ,ev5m9 sprak het vanzelf1 dat de ond]h\d+ van dat gebod het eeuwige lev5 s*onk4 ,9 di5 z9 is het fo$us op]um ge5 fo$us naturae4 ,e]/ w]d dit nog niet zoo held] +ezi51 cf4 ,gom>us1 de fo$]e4 ,ma> all5gs w]d het duidelk gele]d1 dat ,god 9 ge5 enkel opzi*t v]pli*t 01 om aan d5 m5s*1 die zne wet ond]hield en da>m$e niets &]s de$ dan wat h s*uldig 0 te do51 de hemels*e zaligheid en het eeuwige lev5 te s*5k52 er is hi] ge5 natuurlk v]b& tuss*5 w]k en loon1 ,coccejus1 de fo$]e ,,ii #bc sq4 ,burman1 ,synops4 ,!ol4 ,,ii #h1 #b1 #d4 ,m>ck1 ,hi/4 ,p>ad4 p4 #dgi4 ,clopp5burg1 ,ex]c4 !ol4 ,,vi disp4 #e4 de fo$4 ,i #h sq4 ,witsius1 ,oec4 fo$4 ,i #d #aj-bc4 ,leydeck]1 ,fax ,v]it4 p4 #cii sq4 ,ex4 v4 h4 ,ontw4 v4 ,tol4 ,,ix #bbg v4 #bfa v4 ,x #bhh v4 #cah v4 ,brahe1 ,aanm4 ov] de vf ,wal*4 art4 bl4 #abe v4 ,en dat is de wa>heid1 die ligt 9 ,rome's le] van het donum sup]additum4 ,het eeuwige lev5 is en blft e5e onv]di5de gave van ,gods g5ade4 ,ma> omdat ,rome de le] van het w]kv]bond niet k5t1 leidt het uit deze g5adegifte van het eeuwige lev5 af1 dat ook het beeld ,gods 9 d5 m5s* bov5natuurlk moet zn en laat nu door die 9 het beeld ,gods ges*onk51 bov5natuurlke kra*t het eeuwige lev5 to* we] ex condigno v]di554 ,ond] d5 s*n van de g5ade te e]51 vo]t het dus we] de v]di5/elkheid d] go$e w]k5 94 ,de ,g]e=me]d5 e*t] h&haafd5 e5]zds1 dat het beeld ,gods 9 d5 m5s* natuurlk 01 en dat de m5s*1 die beeld ,gods 01 de z$ewet zond] bov5natuurlke op5b>+ k5n51 en ha> zond] bov5natuurlke kra*t ond]h\d5 kon4 ,en &]]zds hield5 z /a&e1 dat e5 hoog] /aat van zaligheid1 dan die 9 het p>ads op a>de1 uit d5 a>d d] zaak nooit v]di5d ma> alle5 door ,gods vre bes*ikk+ ges*onk5 kon word54 ,en deze beide g$a*t5 v]e5igd5 z 9 het fo$us op]um4 ,dit b]u/ op e5e vre1 bzond]e1 g5adige bes*ikk+ ,gods2 het gaat van ,hem uit2 ,h /elt alle deel5 da>van va/1 voorwa>de en v]vull+1 ond]h\d+ en loon1 ov]tr$+ en /raf2 het is monopleuris* 9 oorsprong2 het wordt aan de s*epp+ na> ,gods beeld toegevoegd4 ,de m5s* zn]zds1 wl na> ,gods beeld ges*ap51 ru/ da>9 en ziet 9 dit v]bond e5 weg tot hoog] zaligheid zi* ontslot54 ,het fo$us op]um doet dus beide tot zn re*t kom53 de s\v]e9iteit ,gods1 welke de afhankelkheid van het s*epsel1 de onv]di5/elkheid van al zne w]k5 insluit1 en de g5ade en go$]ti]5heid ,gods1 welke desniettem9 aan het s*epsel e5e hoog]e zaligheid dan de a>ds*e wil s*5k54 ,gelk het proefgebod /aat tot de z$ewet1 zoo v]h\dt zi* het w]kv]bond tot de s*epp+ na> ,gods beeld4 ,met het proefgebod /aat ( valt de gans*e z$ewet2 met het v]bond d] w]k5 /aat ( valt heel het beeld ,gods 9 d5 m5s*4 ,het w]kv]bond is de weg voor d5 na> ,gods beeld ges*ap5 en nog niet gevall5 m5s* tot de hemels*e zaligheid4 #d4 ,het w]kv]bond sluit da>om nog e5e &]e1 s*oone g$a*te 94 ,het realise]t niet alle5 de w>e1 volle idee d] religie2 het drukt ook uit1 dat de m5s* vr d5 val1 s*oon na> ,gods beeld ges*ap51 het hoog/e nog niet bezat4 ,hi]ov] is voornamelk v]s*il met de ,lu!rs*54 ,b dez5 is de s*epp+ na> het beeld ,gods de v]wez5lk+ van de hoog/e idee des m5s*52 het ideaal is 9 ,adam t5 volle b]eikt2 e5 hoog] toe/& is niet mogelk4 ,adam _h niets te word51 ma> alle5 te blv5 wat h 02 h 0 de volle gratiosa inhabitatio ,s4 ,tr9itatis deela*tig4 ,h /ond da>om ook niet ond] e5e wet1 die hem iets positiefs te do5 beval2 de wet1 die voor hem gold1 _h alle5 e5 negatiev5 inh\d2 e]/ de zonde heeft hem ond] de he]s*app d] wet gebra*t4 ,v&a> dat b de ,lu!ran5 de oorspronkelke toe/& ev5als b de k]kvad]s dikwls ze] ov]drev5 ges*ild]d wordt2 en dat de /aat1 wa>toe de geloovig5 9 ,*ri/us word5 v]hev51 9 het wez5 d] zaak gelk wordt g$a*t aan di5 van ,adam vr d5 val4 ,b d5 geloovige conc5tre]t zi* voor d5 ,lu!raan alles om de re*tva>digmak+2 indi5 iem& deze deela*tig is1 dan heeft h g5oeg1 is h volkom5 bevr$igd en zalig4 ,de zaligheid valt geheel met de v]gev+ saam2 er is ge5 behoefte om deze a*t]wa>ts met de eeuwige v]kiez+ en voorwa>ts met heel het *ri/elk lev51 de go$e w]k51 en het eeuwige lev5 9 v]b& te br5g52 no* pra$e/9atie no* p]sev]antie zn hi] noodig2 de ,lu!rs*e geloovige g5iet 9 het h$5 en heeft da>aan g5oeg1 ,lu!r b ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #cfa4 ,s*neck5burg]1 ,v]gl4 ,d>/4 des lu?4 u4 ref4 ,lehrbegriffs1 ,i #ij f4 #abj f4 ,,ii #ahe f4 ,vilm>1 ,dogm4 ,i #cdj1 ,frank4 ,sy/4 d4 *r4 ,wahrh4 ,i #cge4 ,&]s e*t] de ,g]e=me]d51 die w&eld5 9 het voetspoor van ,augu/9us4 ,volg5s h5 _h ,adam het hoog/e niet4 ,het hoog/e is nl4 de mat]ieele vrheid1 en be/aat 9 het niet me] kunn5 dwal51 zondig51 /]v52 9 het vol/rekt bov5 alle vreeze en ang/1 bov5 alle mogelkheid van val v]hev5 zn4 ,dit hoog/e krg5 de geloovig5 t]/ond uit g5ade door ,*ri/us4 ,z kunn5 niet me] zondig51 #a ,joh4 #c3i1 z kunn5 niet me] /]v51 ,joh4 #c3af2 z hebb5 t]/ond door het gelo( het eeuwige1 onv]liesb>e lev52 hunn] is de p]sev]antia sanctorum1 z kunn5 niet me] v]lor5 gaan4 ,*ri/us br5gt da>om de zn5 niet 9 d5 /aat van ,adam vr d5 val t]ug2 ,h v]wi]f en s*5kt veel me]1 nl4 ook datg5e1 wat ,adam z\ ontvang5 hebb5 indi5 h w>e /a&e geblev54 ,h plaat/ ons niet aan het beg9 ma> aan het e9de van d5 weg1 welk5 ,adam _h af te loop52 ,h volbra*t niet alle5 de passieve1 ma> ook de actieve gehoorzaamheid1 bevrdt niet sle*ts van s*uld en /raf ma> s*5kt ook aan/onds uit g5ade het re*t op het eeuwige lev54 ,adam e*t] _h dit hoog/e nog niet2 h _h nog niet het eeuwige lev52 h ontv+ wel het posse />e1 ma> niet het velle />e2 wel het posse si vellet ma> niet het velle1 quod posset2 h _h het posse non err>e1 pecc>e1 mori1 ma> nog niet het non posse err>e1 pecc>e1 mori4 ,h v]ke]de nog 9 de mogelkheid van zonde en dood1 en dus ook nog 9 e5ige vreeze en ang/2 zn] 0 nog niet de volmaakte1 onv]&]lke liefde1 die alle vreeze buit5sluit4 ,en t]e*t zeid5 da>om de ,g]e=me]d51 dat deze mogelkheid1 dit v]&]lk go$ zn1 dit nog kunn5 zondig5 en /]v5 ge5 deel1 ge5 /uk1 ge5 inh\d van het beeld ,gods1 ma> de gr5s1 de bep]k+1 de omtrek ervan 01 ,heppe1 ,dogm4 d] ev4 ref4 ,k4 #aha4 ,%$d1 ,dogm4 ,!ol4 ,,ii #ajd4 #aej4 ,da>om 0 het noodig1 dat het beeld ,gods ontplooid w]d1 deze mogelkheid van zonde en dood volkom5 ov]won en te niet de$1 en s*itt]de 9 onv]gankelke glorie4 ,t5gevolge van deze opvatt+ van d5 /atus integritatis1 hebb5 de ,g]e=me]d5 9 ond]s*eid+ van &]5 b de bes*rv+ van d5 p>ad/oe/& e5e prz5swa>dige sob]heid 9 a*t g5om54 ,adam 0 ,*ri/us niet1 het natuurlke 0 niet het gee/elke1 het p>ads 0 niet de hemel4 ,hoeze] dan ook het naturalisme z te we]/aan1 dat de ma*t d] zonde misk5t en d5 dood natuurlk a*t2 aan de &]e zde is niet m9d] het supranaturalisme te md51 dat het beeld ,gods be/aan laat 9 e5 bov5natuurlk toevoegsel aan de natuur4 ,de zonde heeft volg5s de ,g]e=me]d5 alles b$orv5 en v]woe/1 ma>1 omdat z ge5 sub/antie is1 heeft z niet het wez51 de sub/antie d] s*epp+ kunn5 v]&]54 ,de m5s* is als zonda> nog m5s* geblev52 en zoo ook zn alle &]e s*epsel51 a>de1 hemel1 natuur1 plant1 di]1 9 we]wil van d5 vloek d] zonde en de he]s*app d] v]d]f5is ess5tieel en sub/antieel dezelfde geblev54 ,gelk w bov5 b de religie zag51 zoo is het ook b al het &]e3 de zonde heeft ge5 sub/antie ontnom51 de g5ade s*5kt ge5 sub/antie t]ug4 ,de mat]ia all] d+5 is en blft dezelfde1 ma> de =ma1 9 de s*epp+ ges*onk51 w]d door de zonde g$e=me]d1 om 9 de g5ade we] geheel en al te word5 g]e=me]d1 ,voetius1 ,disp4 ,i #ggf4 ,deze ern/ige en to* zoo gezonde opvatt+ van d5 p>ad/oe/& door de ,g]e=me]d5 komt op tal van punt5 uit4 ,teg5 de ,lu!ran5 en ,remon/rant5 v]d$igd5 z1 dat ,adam1 behalve aan het proefgebod1 wel t] dege ook aan de z$ewet gebond5 04 ,h 0 niet exlex1 al volbra*t h ze ook zond] e5ig5 dwang1 gewillig en uit liefde4 ,die z$ewet 0 ,adam van nature bek5d en behoefde dus niet gelk het proefgebod op bzond]e wze geop5ba>d te word54 ,z is 9 wez5 aan de ti5 gebod5 gelk1 ma> droeg to* e5 &]5 vorm1 want de wet op ,s9ai gegev51 ond]/elt de zond5 en spreekt da>om bna altd negatief3 g zult niet1 en de z$ewet vr d5 val 0 veel me] positief4 ,ma> jui/ omdat de z$ewet b ,adam uit d5 a>d d] zaak geheel positief 01 maakte z de mogelkheid d] zonde voor ,adams bewu/zn niet duidelk4 ,b de gebod5 moe/ er dus e5 v]bod kom51 b de z$elke wett5 e5e /ellige wet2 b de gebod51 wi] natuurlkheid en r$elkheid ,adam inzag1 e5 gebod1 dat 9 zek]5 z9 willekeurig en toevallig 04 ,9 het proefgebod w]d heel de z$ewet voor ,adam op n worp gezet2 het beli*aamde voor hem het dilemma3 ,god ( de m5s*1 zn gezag ( eig5 inzi*t1 onvoorwa>delke gehoorzaamheid ( zelf/&ig ond]zoek1 gelo( ( twfel4 ,het 0 e5e ontzett5de proef1 die d5 weg op5de tot e5e eeuwige zaligheid ( tot e5 eeuwig v]d]f4 ,teg5 de ,coccejan5 hield5 de ,g]e=me]d5 /a&e1 dat tot die z$ewet ook het sabbatsgebod behoorde2 de m5s* vr d5 val g5oot d5 eeuwig51 hemels*5 sabbat nog niet2 ev5als aan de wissel+ van dag en na*t1 0 h ook ond]worp5 aan die van zesdaags*5 arbeid en ru/e op d5 zev5d5 dag2 ru/dag en w]kdag5 w>5 dus ook vr d5 val ond]s*eid51 het religieuse lev5 eis*te ook to5 e5 eig5 vorm en di5/ en dag naa/ het lev5 d] cultuur4 ,de magis*e1 !osophis*e me5+1 dat de beide boom5 9 d5 h( de kra*t om te dood5 ( lev5d te mak5 9 zi*zelve bezat51 hetz dan van nature1 ,?omas1 ,su>ez1 ,p]]ius1 ,re9h>d1 ,dogm4 #bgi4 #bhi1 hetz op bov5natuurlke wze1 ,augu/9us1 ,bonav5tura2 hetz re$s b het e5malig1 ,bell>m9us1 de gr4 pr4 hom4 c4 #ad ( b het h]haald gebruik1 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ig art4 #d1 cf4 ook ,h]aut #ida2 w]d door de ,g]e=me]d51 ook al nam5 sommig5 zooals ,p>eus1 ,rivetus1 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #eja e]/ nog e5e w]k+ van het et5 d] vru*t ook op het li*amelk lev5 aan1 met /e$s groot] e5p>igheid en besli/heid v]worp51 ,calvn1 op ,g54 #b3i1 #c3bb4 ,in/4 ,,iv #ad1 #ab4 #ah4 ,m>ck1 ,hi/4 ,p>ad4 ,i c4 #ag4 ,litt4 b ,m4 ,vitr+a ,,ii #bbj sq4 ,deze opvatt+ to* is wel 9 ov]e5/emm+ met de ,rooms*e le] d] sacram5t5 ma> heeft da>om ook voor de ,g]e=me]d5 groot bezwa>2 z maakt het lev5 en d5 dood onafhankelk van de e?is*e voorwa>de1 d4 i4 van het al ( niet gehoorzam5 aan ,gods gebod2 z ond]/elt1 dat de m5s* na d5 val to* z\ zn blv5 lev51 indi5 h ma> ex op]e op]ato _h geget5 van d5 lev5sboom2 z h\dt 91 dat het eeuwige lev51 9 e5s ( langzam]h& b d5 m5s* bew]kt kon word5 door het et5 van e5e physis*e vru*t1 en misk5t dus het ond]s*eid tuss*5 het natuurlke en het gee/elke4 ,da>om zag5 de ,g]e=me]d5 9 d5 lev5sboom liev] e5 teek5 en zegel van het v]bond d] w]k51 dat op sacram5teele wze het lev5 s*onk4 ,ev5zoo w]d5 door de ,g]e=me]d5 alle !osophis*e bespiegel+5 ov] e5e mannelke jonkvr\w1 ov] de afwezigheid van d5 gesla*tslu/1 ov] e5e magis*e g5]atie als met de ,s*rift 9 /rd e5p>ig v]worp51 ,m>ck1 ,hi/4 ,p>ad4 p4 #bgi sq4 ,en ev5m9 als de s*epp+ d] vr\w re$s e5 zek]5 val van ,adam ond]/elt1 is er na het intr$5 d] zonde e5e nova species 9 plant5- ( di]5rk bgekom52 wilde en kruip5de di]5 zn volg5s ,voetius niet e]/ na d5 val ma> re$s op d5 zesd5 dag ges*ap51 ,disp4 ,v #aia4 ,en e9delk oordeeld5 ,calvn1 op ,g54 #a3bi1 #i3c en de mee/e ,g]e=me]d51 cf4 ,heidegg]1 de lib]tate *ri/ianorum a re cib>ia #affb4 ,voetius1 ,disp4 ,,iv #chg4 ,v #aid4 ,coccejus1 ,s4 ,!ol4 ,,xx #ag4 ,m>ck1 ,hi/4 ,p>ad4 p4 #cda4 ,moor1 ,,iii #ce-ch enz41 dat het vlees*et5 aan d5 m5s* ook vr d5 zondvlo$ en vr d5 val geoorlo(d 0 gewee/4 ,dat ,g54 #a3bi da>van niet opzettelk spreekt1 kan als argum5tum e sil5tio ge5 di5/ do52 9 ,g54 #a3cj wordt alle5 de plant5w]eld tuss*5 m5s* en di] v]deeld2 ma> van 's m5s*5 he]s*app en re*t ov] de di]5w]eld is da> ge5 sprake2 deze zn al 9 ,g54 #a3bh aan d5 m5s* ges*onk5 en sluit5 zek]1 vooral ook met het oog op de viss*51 wel het re*t om di]5 te dood5 en te gebruik5 94 ,t]/ond na d5 val maakt ,god zelf di]5vell5 en br5gt ,abel e5e (f]&e1 die zek] ook met e5 (f]maaltd gepa>d g+4 ,de kreophagie is bov5di5 zek] vr d5 zondvlo$ 9 gebruik gewee/1 en z\1 indi5 ,god e]/ 9 ,g54 #i3c da>toe het re*t _h gegev51 vr di5 td ongeoorlo(d en zondig zn gewee/4 ,g54 #i3a-e geeft ge5 nieuw gebod ma> h]nieuwt d5 zeg5 d] s*epp+2 het nieuwe is alle5 het v]bod1 om het vlees* met zne ziele1 d4 i4 met zn blo$ te et54 ,de grond voor het v]bod1 ,g54 #i3e-g1 om e5 m5s* te dood51 is b de di]5 niet aanwezig2 z zn imm]s niet na> ,gods beeld gemaakt4 ,en t5 slotte is niet 9 te zi51 wa>om jui/ na d5 val en na d5 zondvlo$ het vlees*gebruik door ,god aan d5 m5s* z\ zn toege/aan2 omgeke]d z\ m5 v]wa*t51 dat het re*t en de he]s*app des m5s*5 na d5 val bep]kt z\ zn2 dat het vlees*gebruik1 om v]wild]+ teg5 te gaan1 z\ zn afges*aft2 dat het veget>ianisme veel me] 9 ov]e5/emm+ z\ gea*t zn met d5 na val en zondvlo$ intr$5d5 toe/& des m5s*5 dan de kreophagie1 cf4 ,zckl]1 ,lehre vom ,ur/& #bgc f4 ,khl]1 ,bibl4 ,ges*4 ,i #cc f4 ,de ,g]e=me]de !ologie kon 9 al deze vraag/ukk5 zoo gezond oordeel51 omdat z diep doordrong5 0 van de g$a*te1 dat ,adam het hoog/e nog niet _h4 ,de zonde heeft zond] twfel e5e kosmis*e beteek5is2 z w]kt blk5s d5 dood ook 9 het physis*e 91 en heeft de gans*e a>de gebra*t ond] d5 vloek4 ,zond] ha> z\ de ontwikkel+ d] m5s*heid en de ges*i$5is d] a>de e5e gans* &]e zn gewee/1 al is het ook1 dat w ons da>van ge5 voor/ell+ kunn5 mak54 ,ma> to* is &]]zds de /atus integritatis niet te v]e5zelvig5 met d5 /atus gloriae2 uit dez5 mag niet tot g55 word5 beslot52 ,jes4 #aa3f1 #fe3be zn ev5m9 op d5 toe/& vr d5 val toepasselk als ,mk4 #ab3be1 ,luk4 #bj3cf1 #a ,cor4 #f3ac enz4 ,de =ma is v]&]d1 ma> de mat]ia van m5s*1 plant1 di]1 natuur1 a>de is vr en na d5 val gelk4 ,alle ess5tiele be/&deel51 die er nu zn1 be/ond5 ook vr d5 val4 ,het ond]s*eid en de ongelkheid van man en vr\w1 van oud]s en k9d]51 van bro$]s en zu/]s1 van v]want5 en vri5d52 de m5igvuldige in/ell+5 en v]h\d+5 9 het maats*appelk lev5 zooals huwelk1 huisgez91 opvo$+ enz42 de wissel+ van dag en na*t1 w]kdag5 en ru/dag1 arbeid en ontspann+1 ma&5 en j>52 de he]s*app des m5s*5 ov] de a>de door wet5s*ap en kun/ enz42 z zn ongetwfeld door de zonde gewzigd en van g$aante v]&]d1 ma> z hebb5 desniettem9 niet 9 de zonde ma> 9 de s*epp+1 9 de ord9antin ,gods hun beg9sel en grondslag4 ,het socialisme en communisme1 ook van vele *ri/elke sect51 /rdt t]e*t teg5 de s*rikkelke gevolg5 d] zonde1 vooral ook op maats*appelk gebi$2 ma> het blft da>b niet /aan1 het komt ook met de natuur d] d+51 met de s*epp+sord9antin 9 conflict1 en draagt da>door /e$s niet e5 re=matoris* ma> e5 revolutionair k>akt]4 #e4 ,er ligt t5 slotte 9 de le] van het fo$us op]um nog e5e d]de g$a*te opgeslot51 die van de rk/e religieuse en e?is*e beteek5is is4 ,adam w]d niet alle5 ges*ap52 als man 0 h op zi*zelf incompleet2 hem ontbrak iets1 dat ge5 lag] s*epsel hem v]go$5 kon1 ,g54 #b3bj4 ,als man alle5 0 h dus ook nog niet het t5 volle ontplooide beeld ,gods4 ,de s*epp+ des m5s*5 na> ,gods beeld is op d5 zesd5 dag dan e]/ voltooid1 als ,god beide1 man en vr\w1 9 v]e5ig+ met elka>1 cf4 ,g54 #a3bg1 s*ept na> zn beeld4 ,to* is ook deze s*epp+ van man en vr\w te zam5 na> ,gods beeld niet het e9de ma> het beg9 van ,gods weg met d5 m5s*4 ,het is niet go$1 dat de man2 het is ook niet go$1 dat man en vr\w alle5 zn4 ,ov] h5 beid5 spreekt ,god t]/ond d5 zeg5 d] v]m5igvuldig+ uit1 ,g54 #a3bh4 ,niet de enkele m5s*1 en niet man en vr\w saam1 ma> de gans*e m5s*heid is e]/ het t5 volle ontplooide beeld ,gods1 zn zoon1 zn gesla*t4 ,het beeld ,gods is veel te rk1 dan dat het 9 n enkel m5s*5k9d1 hoe rk begaafd ook1 geheel kan word5 v]wez5lkt4 ,e]/ 9 e5e m5s*heid met millio55 l$5 kan het e5ig]mate 9 zn diepte en rkdom word5 ontv\wd4 ,gelk de ve/igia ,dei v]spreid zn ov] vele1 vele w]k51 beide 9 ruimte en td2 zoo is de imago ,dei alle5 t5 voet5 uit te teek55 9 e5e m5s*heid1 wi] l$5 beide na en naa/ elka> be/aan4 ,ma> gelk de kosmos e5e e5heid is en 9 d5 m5s* zn ho(d en he] ontvangt2 gelk de door heel de w]eld he5 v]/rooide ve/igia ,dei saamgevat word5 9 en opgevo]d word5 tot de imago ,dei van d5 m5s*2 zoo is ook die m5s*heid op ha> beurt als e5 organisme te d5k51 dat jui/ als zoodanig e]/ het t5 volle ontplooide beeld ,gods is4 ,niet als e5 hoop ziel5 op e5 /uk grond1 niet als onsam5hang5d aggregaat van individu51 ma> als uit n5 blo$e ges*ap51 als n huisgez91 als ne familie is de m5s*heid het beeld en gelk5is ,gods4 ,tot die m5s*heid behoort ook h>e ontwikkel+1 h>e ges*i$5is1 ha> zi* /e$s uitbreid5de he]s*app ov] de a>de1 h>e vooruitgang 9 k5nis en kun/1 ha> ond]w]p+ van alle s*epsel54 ,ook dit alles is ontv\w+ van het beeld en de gelk5is ,gods1 wa>na> de m5s* w]d ges*ap54 ,gelk ,god niet e5maal b de s*epp+ zi* geop5ba>d heeft ma> die op5b>+ voortzet en v]me]d]t van dag tot dag en van eeuw tot eeuw2 zoo is ook het beeld ,gods ge5 onv]&]lke groo!id1 ma> het legt zi* uit en ontplooit zi* 9 de vorm5 van ruimte en td4 ,het is e5e ,gabe en ,aufgabe tegelk2 het is e5 onv]di5d g5adeges*5k1 dat re$s t]/ond 9 de s*epp+ aan d5 e]/5 m5s* w]d v]le5d1 ma> het is tev5s beg9sel en kiem van e5e gans* rke1 he]lke ontwikkel+4 ,e]/ de m5s*heid 9 ha> geheel1 als n volkom5 organisme1 saamgevat ond] n ho(d1 v]breid ov] de gans*e a>de1 als pr(etesse de wa>heid ,gods v]kondig5d1 als prie/]esse zi* ,gode wd5de1 als kon+9ne de a>de en heel de s*epp+ behe]s*5de1 e]/ z is het t5 volle afgew]kte beeld1 de sprek5d/e en treff5d/e gelk5is ,gods4 ,de ,s*rift le]t dit alles duidelk1 als z zegt1 dat de geme5te de bruid is van ,*ri/us1 de tempel des ,h4 ,gee/es1 de won+ ,gods1 het nieuwe ,j]uzalem1 wa> alle he]lkheid d] volk5 wordt sam5gebra*t4 ,want wel wordt da>mee de /atus gloriae geteek5d1 die nu door de zonde he5 b]eikt word5 zal2 ma> religie1 z$ewet1 e9dbe/emm+ is 9 w]k- en g5adev]bond wez5lk gelk4 ,9 beide is het om e5 rk ,gods1 om e5e heilige m5s*heid te do51 wa>9 ,god kan zn alles 9 all54 ,sle*ts n punt 9 deze voor/ell+ eis*t nog e5ige nad]e besprek+4 ,de m5s*heid is niet als e5 volkom5 organisme te d5k51 t5z z v]bond5 en saamgevat z 9 e5 ho(d4 ,9 het fo$us gratiae bekle$t ,*ri/us di5 rang1 ,h is het ho(d d] geme5te2 9 het fo$us op]um w]d die plaats +5om5 door ,adam4 ,re$s ,eva w]d da>om uit ,adam ges*ap51 opdat deze pr9cipium totius speciei z\ zn en de e5heid van het m5s*elk gesla*t wortel5 z\ 9 de e5heid van ha> oorsprong4 ,de vr\w is dus ze] zek] wel de m5s*elke natuur en het beeld ,gods deela*tig en z v]teg5woordigt beide op e5e eig5e wze en na> ha> eig5 a>d2 ma> z is beide deela*tig niet teg5ov] ma> naa/ &]5 en 9 v]b9d+ met d5 man2 z is 1 1 1 z is niet zond] d5 man2 en ook de man1 s*oon ho(d d] vr\w en omdat h 9 de e]/e plaats drag] d] he]s*app is1 is to* ook zond] de vr\w niet compleet1 ook h is niet zond] de vr\w1 want deze is de mo$] all] lev5d51 #a ,cor4 #aa3g-ab1 ,ef4 #e3bb v4 ,bov5al e*t] w/ ,paulus ons deze e5heid d] m5s*heid aan1 als h ,adam /elt teg5ov] ,*ri/us1 ,rom4 #e3ab-ba1 #a ,cor4 #ae3bb1 #de-di4 ,de m5s*heid is niet alle5 physis* uit n5 blo$e1 ,hd4 #ag3bf2 dat w>e voor de m5s*heid niet g5oeg1 het geldt imm]s ook van al die di]soort51 welke 9 d5 beg9ne w]d5 ges*ap54 ,bov5di51 ,*ri/us1 de antitype van ,adam1 is niet onze /amvad]2 w zn niet physis* uit ,hem voortgekom51 ma> ,hzelf is uit ,adam1 zooveel het vlees* aangaat4 ,9 dit opzi*t zn ,adam en ,*ri/us niet gelk4 ,ma> de ov]e5kom/ ligt da>91 dat de m5s*heid 9 e?is*5 z9 tot ,adam 9 dezelfde v]h\d+ /aat als tot ,*ri/us4 ,op dezelfde wze als ,*ri/us oorzaak is van onze g]e*tigheid en ons lev51 is ,adam het van onze zonde en onz5 dood4 ,god rek5t en oordeelt 9 n m5s* het gans*e m5s*elk gesla*t4 ,dit nu hebb5 de ,g]e=me]d5 9 hun le] van het fo$us op]um uitg$rukt4 ,da>9 komt e]/1 niet ma> de physis*e1 do* de e?is*e e5heid d] m5s*heid tot ha> re*t4 ,en deze is voor de m5s*heid als organisme noodzakelk4 ,9 het algeme5 eis*t de ar*itectonis*e wet ov]al het mon>*ale sy/eem4 ,e5 kun/w]k moet behe]s*t word5 door ne g$a*te2 e5e le]r$e moet n !ma hebb52 e5e k]k wordt voltooid 9 d5 tor52 de man is het ho(d des gez9s2 9 e5 rk is de kon+ drag] van het gezag2 het m5s*elk gesla*t als n organis* geheel1 als e5e e?is*e ,geme9s*aft1 is niet d5kba> zond] e5 ho(d4 ,9 het fo$us op]um bekle$de ,adam die plaats4 ,het proefgebod bew/1 dat h e5e geheel exceptioneele positie innam2 h 0 /amvad] niet alle51 ma> ook ho(d1 v]teg5woordig] van heel het m5s*elk gesla*t2 zne daad 0 besliss5d voor all54 ,gelk het lot van heel het li*aam ru/ b het ho(d1 dat voor alle l$5 d5kt en oordeelt en besli/2 gelk het welzn van e5 gez9 afhangt van d5 man en vad]2 gelk e5 vor/ t5 zeg5 ( t5 vloek kan zn voor duiz5d5 en millio55 ond]dan52 zoo is het lot d] m5s*heid 9 de h&5 van ,adam gelegd4 ,zne ov]tr$+ is de val geword5 van heel zn gesla*t2 ma> zne gehoorzaamheid w>e ook het lev5 voor al zne nakomel+5 gewee/1 gelk de antitype ,*ri/us bew/4 ,indi5 w niet zond] ons wet5 9 ,adam d] v]doem5is kond5 ond]worp5 word51 z\d5 we ook niet buit5 ons to$o5 9 ,*ri/us tot g5ade kunn5 word5 aang5om54 ,w]k- en g5adev]bond /aan en vall5 met elka>4 ,enzelfde wet geldt voor beide4 ,op de basis d] physis*e af/amm+ is e5e e?is*e e5heid geb\wd1 welke de m5s*heid ov]e5kom/ig ha> a>d als n organisme optr$5 doet en h>e l$5 niet alle5 door b&5 des blo$s ma> ook door geme5s*ap aan zeg5 en vloek1 aan zonde en g]e*tigheid1 aan dood en lev5 t5 nauw/e met elk&] v]b9dt4 #f4 ,van hi]uit valt er e5 nieuw li*t op het vraag/uk van de voortplant+ van het m5s*elk gesla*t4 ,t5 all5 tde w>5 da>ov] de gevoel5s v]deeld4 ,het praeexi/5tianisme van ,py?agoras1 ,plato1 ,plot9us1 ,philo en de lat]e ,jod5 vond ond] de ,*ri/55 sle*ts b we9ig5 +ang1 ,orig41 de pr9c4 ,i #f1 #b4 #h1 #c4 ,,ii #i1 #b4 c4 ,cels4 ,i #cb4 #cc4 ,h5ry ,m1 ,my/]ium pietatis #affj4 ,kant1 ,relig4 ed4 ,ros5kranz #dd f4 ,s*ell+1 ,w]ke ,i #g ,s4 #che f4 ,mll]1 ,snde ,,ii #ii f4 #ejd f4 ,de ,s*rift bood er ook niet d5 m9/5 grond voor2 onze ziel is van zulk e5 voorbe/aan zi* vol/rekt niet bewu/ en ziet 9 het li*aam zoo we9ig e5 k]k] en /rafplaats1 dat ze huiv]t voor d5 dood2 het wortelt bov5di5 9 e5 heid5s* dualisme van gee/ en /(1 v]nietigt de e5heid van het m5s*elk gesla*t en wis*t het ond]s*eid tuss*5 m5s* en engel uit4 ,da>5teg5 bleef tuss*5 traducianisme en creatianisme 9 de *ri/elke !ologie het pleit onbesli/4 ,het e]/e _h 9 d5 oud5 td vele voor/&]s1 zooals ,t]tullianus1 de an4 #ai4 #bg1 ,ruf9us1 ,mak>ius1 ,eunomius1 ,apoll9>is1 ,gregorius ,nyss41 en volg5s ,hi]onymus zelfs maxima p>s occid5talium1 ma> lat] w]d het op enkele uitzond]+5 na alle5 omhelsd door de ,lu!rs*51 door ,lu!r zelf1 die e*t] e]/ creatiani/ 01 ,k/l91 ,lu!rs ,!ol4 ,,ii #cfe1 en dan door ,melan*ton1 ,g]h>d1 ,loc4 ,,viii c4 #h4 ,qu5/$t1 ,i #eai4 ,hollaz1 ,ex4 #dad4 ,philippi1 ,k4 ,gl4 ,,iii #ajc4 ,vilm>1 ,dogm4 ,i #cdh4 ,frank1 ,*r4 ,wahrh4 ,i #djj4 ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #ajf f4 ,crem] 9 ,h]zog #ad1 #bg enz4 ,het creatianisme w]d oudtds v]d$igd door ,clem5s ,alex41 ,/rom4 ,,iv #bf4 ,lactantius1 ,in/4 ,,iii #ah4 ,hil>ius1 ,pelagius1 ,cassianus1 ,g5nadius1 ,!odoretus1 ,a?anasius1 ,gregorius ,naz41 ,cyrillus ,alex41 ,ambrosius enz4 ,hi]onymus sprak er re$s van als k]kelke le]4 ,grieks*e1 s*ola/ieke en ,rooms*e !olog5 zn dan ook all5 creatiani/1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii #ag4 #ah4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #ij en #aah4 c4 ,g5t4 ,,ii #hf-hi4 ,bell>m9us1 de amiss4 gr4 et /atu pecc4 ,,iv #b4 ,s*eeb51 ,dogm4 ,,ii #agb f4 ,kleutg51 ,philos4 ,,ii #ehc f42 en sle*ts enkel51 zooals b4 v4 ,klee1 ,dogm4 ,,ii #cac f4 toon5 sympa?ie voor het traducianisme4 ,ook de ,g]e=me]d5 koz5 op we9ig5 na1 zooals ,sohnius1 ,op4 ,,ii #efc4 ,m>tyr1 ,loci p4 #ha en 9 d5 nieuw5 td vooral ,%$d1 ,dogm4 ,?4 ,,ii #bb4 #ge4 ,,iii #bej1 voor het creatianisme "p1 ,calvn op ,hebr4 #ab3i4 ,zan*ius1 ,op4 ,,iii #fji4 ,polanus ,v #ca4 ,voetius1 ,disp4 ,i #gih4 ,moor ,,ii #ajfd ,,iii #bhi4 ,m>ck1 ,hi/4 ,p>ad4 ,,ii #d #g-i enz4 ,sommig5 lat5 de kwe/ie lief/ onbesli/1 ,aug4 de anima et ejus orig4 de ,g54 ad litt4 ,x4 ,epi/4 #aff ad ,hi]on4 ,retract4 ,,ii #de4 #df1 ,gregorius ,magnus1 ,leo ,magnus1 ,isidorus1 ,*emniz1 ,buddeus1 ,musculus1 ,piscator1 ,m>esius1 ( zoek5 e5e bemiddel+1 ,leibniz1 ,!od4 ,i #ia4 ,ro!1 ,e?ik #acf4 ,ebr>d1 ,dogm4 ,i #cbg f4 ,ind]daad weg5 traducianisme en creatianisme 9 kra*t van argum5t5 vr wel teg5 elka> op4 ,het traducianisme b]oept zi* op de s*epp+ van ,eva1 van wi] ziel niet afzond]lk sprake is en die da>om heet 1 ,g54 #b3ba1 #a ,cor4 #aa3h2 op de spreekwze d] ,h4 ,s*rift1 dat de nakomel+5 9 de l5d55 d] vad]s begrep5 en uit hunne heup zn voortgekom51 ,g54 #df3bf1 ,hebr4 #g3i1 #aj2 op het woord 1 bek5n51 dat tegelk e5e gee/elke h&el+ z\ a&uid52 op de voltooi+ d] s*epp+ op d5 zev5d5 dag1 ,g54 #b3b2 op het feit1 dat ook de di]5 huns gelk5 kunn5 voortbr5g51 ,g54 #a3bh1 #e3c1 #i3d1 ,joh4 #c3f1 en vooral ook op de ov]]v+ d] zonde en van all]lei psy*is*e eig5s*app54 ,het creatianisme da>5teg5 v9dt /eun 9 de s*epp+ van ,adams ziel1 ,g54 #b3g2 9 vele tek/5 als ,pr$4 #ab3g1 ,za*4 #ab3a1 vooral ,hebr4 #ab3i1 cf4 ,num4 #af3bb1 #ag3af1 wa>van zelfs ,delitzs*1 ,bibl4 ,psy*4 #aad zegt3 e9e klassis*]e ,beweis/elle fr d5 ,creatianismus kann es kaum geb52 en dan bov5al op de gee/elke1 e5v\dige1 ondeelb>e1 on/]felke natuur van de ziel4 ,en gelk traducianisme en creatianisme 9 argum5t5 vr wel gelk /aan1 zoo zn ze beide ook ev5 onbekwaam tot oploss+ d] moeilkh$54 ,het traducianisme v]kla>t no* d5 oorsprong d] ziel no* de ov]]v+ de zonde4 ,wat het e]/e aangaat1 moet het f kom5 tot de le]1 dat de ziel van het k9d re$s te vor5 9 de oud]s en voor\d]s be/ond1 dus tot e5e soort van praeexi/5tianisme2 f dat de ziel pot5tieel 9 het zaad van man ( vr\w ( van beide begrep5 is1 d4 i4 tot mat]ialisme2 f dat ze door de oud]s op e5e ( &]e wze voortgebra*t wordt1 d4 i4 tot creatie1 nu niet door ,god ma> door d5 m5s*4 ,en wat het twe$e aangaat1 kan het traducianisme hi] niets t] v]kl>+ bdrag51 omdat de zonde niet /(felk en ge5 sub/antie is ma> e5e z$elke qualiteit1 z$elke s*uld en z$elke v]dorv5heid4 ,ev5 ma*teloos /aat het creatianisme teg5ov] deze problem54 ,ook al vat het de s*epp+ d] ziel zoo organis* mogelk op1 en al zegt het met ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ag3 cre&o infundit eas ,deus et infund5do creat2 to* /aat het v]leg5 b de vraag1 wanne] de ziel 9 het embryo wordt ges*ap51 cf4 b4v4 ,polanus ,v #ca4 ,bucanus ,,viii #bf1 en hoe de anima rationalis de dan to* vroeg] re$s het embryo beziel5de anima vegetativa en anima s5sitiva v]vangt1 cf4 ,?omas1 ,s4 ,?4 ,i qu4 #aah art4 #b4 c4 ,g5t4 ,,ii #ei4 #fh4 ,en de erfzonde kan door het creatianisme alle5 zoo v]kla>d word51 dat de ziel1 e]/ re9 door ,god ges*ap51 door het li*aam besmet wordt1 wat e*t] de zonde /(felk maakt1 ,lomb>dus1 ,s5t4 ,,ii di/4 #ca2 ( dat ,god1 op hetzelfde oog5blik dat ,h ze s*ept1 ha> ook s*uldig /elt en onre9 maakt1 ,voetius1 ,disp4 ,i #ajig4 ,turret9us1 ,?4 ,el4 ,,ix #ab4 ,moor ,,iii #bhi4 ,ge5 wond]1 dat da>om vele ,pelagian5 en ,rooms*5 jui/ op grond van het creatianisme de erfzonde 9 positiev5 z9 ontk5d54 ,gangauf1 ,met4 ,psy*4 des h4 ,augu/4 #bei4 ,oswald1 ,relig4 ,urges*4 #aee f4 #afc f4 #ahi f4 ,argum5t5 en bezw>5 gev5 da>om d5 doorslag niet b de keuze tuss*5 traducianisme en creatianisme2 z z\d5 veele] nop51 om met e5 non liquet te e9dig54 #g4 ,des te opm]kelk] is het1 dat ,grieks*e1 ,rooms*e en ,g]e=me]de !olog5 s*i] e5/emmig voor het creatianisme zi* v]kla>d51 t]wl het traducianisme alle5 b de ,lu!rs*5 +ang vond4 ,dit kan ge5 toeval wez52 er moet da>voor e5e r$5 zn4 ,en die r$5 ligt 9 de v]s*ill5de opvatt+ van het wez5 en de be/emm+ van d5 m5s*4 ,voore]/ to* /elt de ,lu!rs*e !ologie het beeld ,gods alle5 9 e5ige z$elke eig5s*app51 9 de ju/itia orig9alis4 ,gelk altd1 zoo bep]kt z ook hi] ha> blik tot het e?is*-religieuse en voelt ge5 behoefte1 om dit 9 v]b& te br5g5 met heel het kosmis*e zn en op te vatt5 als e5 s*akel 9 d5 gans*5 raad ,gods4 ,da>door komt nu het wez5 des m5s*5 no* teg5ov] de engel5 no* teg5ov] de di]5 tot zn re*t4 ,want als de m5s* dit beeld ,gods bezit1 dan is h vr wel aan de engel5 gelk2 het v]s*il is 9 v]gelk+ met wat ze geme5 hebb5 van ge5 beteek5is2 ook de engel5 drag5 het beeld ,gods4 ,en als de m5s* dit beeld ,gods mi/1 dan z9kt h tot de di]5 af1 wordt e5 /ok en e5 blok2 wat hem dan nog van de di]5 ond]s*eidt heeft !ologis* en religieus zoo we9ig wa>de1 dat het haa/ niet me] 9 aanm]k+ komt2 het groote ond]s*eid lag to* 9 het beeld ,gods en dat heeft h totaal v]lor54 ,de gr5z5 tuss*5 m5s* en engel en tuss*5 m5s* en di] word5 hi] dus niet s*]p getrokk52 de ju/itia orig9alis is het n en al1 al het &]e 9 d5 m5s* is ond]ges*ikt en !ologis* haa/ van ge5 wa>de4 ,ma> da>om is het nu voor de ,lu!rs*e !ologie ook onv]s*illig1 hoe de m5s* ont/aat2 ( liev]1 hetge5 de m5s* met d5 engel geme5 heeft1 nl4 het beeld ,gods1 de ju/itia orig9alis1 dat moet en dat kan alle5 door s*epp+ ont/aan1 dat is 9 vol/rekt5 z9 e5e gave2 ma> alwat de m5s* ov]ig5s bezit1 wordt op dezelfde wze als b de di]5 ov]geplant4 ,ma> ,rooms*e en ,g]e=me]de !olog5 zo*t51 ook al noemd5 z de engel5 soms nog beeld ,gods1 van d5 aanvang af het beeld ,gods 9 het gans*e1 en geheel eig5a>dige wez5 des m5s*54 ,het be/ond ze] zek] ook 9 de deugd5 van k5nis1 g]e*tigheid en heiligheid1 ma> deze droeg5 dan zelfs b de m5s*5 nog we] e5 &] k>akt] dan b de engel52 en het be/ond 9 die deugd5 niet alle5 ma> voorts 9 al wat m5s*elks is 9 d5 m5s*4 ,het be/ond dus ook da>91 dat het b d5 m5s* van /onde aan georganise]d 0 voor de v]b9d+ met e5 1 en dat zn van huis uit aangelegd 0 op het 4 ,vr en na d5 val1 9 d5 /atus integritatis en corruptionis1 9 d5 /atus gratiae en gloriae1 altd is en blft de m5s* wez5lk ond]s*eid5 van engel en di]4 ,als h het beeld ,gods heeft1 wordt h ge5 engel2 als h het v]lie/1 wordt h ge5 di]2 h blft altd en eeuwig m5s* en 9 zoov] ook altd en eeuwig ,gods beeld4 ,en dit nu wordt alle5 9 het creatianisme voldo5de geh&haafd4 ,omdat de m5s* als e5 gans* eig5soortig wez5 be/aat1 da>om ont/aat h ook op geheel bzond]e wze4 ,h is aan engel en di] v]want en to* van beide wez5lk ond]s*eid52 9 zn /]v5 v]s*ilt h van beide en da>om ook 9 zn oorsprong2 ,adams s*epp+ is &]s dan die d] di]5 en ook &]s dan die d] engel54 ,het creatianisme h&haaft alle5 voldo5de de specifieke eig5a>digheid van d5 m5s*2 het we]t beide pan!isme en mat]ialisme af en e]bi$igt de gr5z5 tuss*5 m5s* en di]4 ,9 de twe$e plaats volgt uit de ,lu!rs*e opvatt+ van het beeld ,gods1 dat de moreele e5heid van het m5s*elk gesla*t t]ugtr$5 moet a*t] de physis*e af/amm+4 ,door d5 val hebb5 de m5s*5 9 en met het gans*e beeld ,gods ook alle gee/elke en z$elke e5heid v]lor54 ,de natuurlke religie1 moraal enz4 is van s*i] ge5 beteek5is4 ,alle5 de physis*e af/amm+ h\dt h5 saam1 en deze is tev5s de oorzaak van hunne z$elke v]dorv5heid4 ,de zonde1 die d5 m5s* van alle religie en z$elkheid en het gans*e beeld ,gods heeft b]o(d1 kan da>om ook niet op e?is*e wze ma> alle5 door physis*e af/amm+ all] deel word54 ,z is wel ge5 sub/antie1 (s*oon ,lu!r e4 a41 vooral ,flacius1 tot ze] /]ke uitdrukk+5 kwam51 ma> z is to* 9 de e]/e plaats e5e smet1 e5 b$]f1 dat heel d5 m5s* heeft aangeta/ en jui/ al het religieuse en e?is*e 9 hem doodt4 ,ma> ,rooms*e en ,g]e=me]de !ologie zeid5 da>teg5ov]1 s*oon i$] op h>e wze1 dat de e5heid d] m5s*heid niet alle5 0 van physis*5 ma> ook van e?is*5 a>d4 ,physis*e af/amm+ to* is niet g5oeg2 dan z\d5 ook de di]soort5 re$s e5e e5heid vorm54 ,ov]e5kom/ 9 z$elke deugd5 zond] me] is ook ong5oegzaam1 want dan vormd5 ook de engel5 ond]l+ en dez5 met de m5s*5 e5e e5heid4 ,di]soort5 zn wel physis* uit n5 blo$e1 ma> z zn ge5 corpus morale2 en engel5 zn wel e5 e5heid ma> niet 9 d5 blo$e v]want4 ,de eig5soortigheid van d5 m5s* eis*t dus1 dat de e5heid d] m5s*heid beide physis* en e?is* z4 ,en omdat de erfzonde niet physis* is ma> alle5 e?is*1 da>om kan z ook alle5 op de e?is*e1 fo$]ale e5heid d] m5s*heid geb\wd zn4 ,physis*e af/amm+ is tot h>e v]kl>+ niet voldo5de en loopt geva>1 om ze te mat]ialise]54 ,het zoog5aamde realisme b4v4 van ,%$d bevr$igt niet1 no* t] v]kl>+ d] zonde uit ,adam1 no* t] v]kl>+ van de g]e*tigheid uit ,*ri/us4 ,er is nog e5e &]e e5heid ond] de m5s*5 van noode1 om ze saam te do5 optr$5 als e5 corpus morale1 organis* v]bond5 en met elk&] ook 9 e?is* opg]i*t solidair4 ,en dat is de fo$]ale e5heid4 ,op de basis van de physis*e moet e5e e?is*e e5heid word5 opgetrokk54 ,adam als /amvad] is niet g5oeg1 h moet ook wez5 v]bond%o(d van het m5s*elk gesla*t1 gelk ook ,*ri/us1 s*oon 9 physis*5 z9 onze /amvad] niet1 to* jui/ als ,v]bond%o(d aan zne geme5te de g]e*tigheid en zaligheid s*5k5 kan4 ,en deze moreele e5heid van het m5s*elk gesla*t is nu alle5 b het creatianisme te h&hav54 ,z draagt imm]s e5 eig5 k>akt]1 is zo[el van die ond] di]5 als van die d] engel5 ond]s*eid51 en komt dus ook op e5e eig5e wze1 door physis*e af/amm+ en door e5e s*epp5de daad ,gods1 beide 9 v]b9d+ met elk&]1 tot /&4 ,9 de d]de plaats e9delk bekomm]t zi* de ,lu!rs*e !ologie kra*t5s h>e opvatt+ van het beeld ,gods we9ig om de be/emm+ van d5 m5s*4 ,adam _h alles wat h behoefde2 h moe/ sle*ts blv5 wat h 02 het ond]s*eid tuss*5 het posse non en non posse pecc>e is van we9ig gewi*t2 de p]sev]antia is ge5 hoog] go$1 9 ,*ri/us aan de zn5 ges*onk54 ,en zoo _h ,adam voor zne nakomel+5 niets hoog]s te v]w]v52 h _h alle5 ov] te lev]5 wat h _h2 traducianisme is da>toe voldo5de2 voor w]kv]bond en creatianisme is er ge5 plaats4 ,ma> w$]om g+5 de ,rooms*e en ,g]e=me]de !ologie van e5e &]e g$a*te uit4 ,de be/emm+ des m5s*5 ligt 9 de hemels*e zaligheid1 het eeuwige lev51 de aans*\w+ ,gods4 ,ma> deze kan h alle5 b]eik5 9 d5 weg d] gehoorzaamheid4 ,er is ge5 v]h\d+ tuss*5 deze gehoorzaamheid en dat lev54 ,hoe kan dan to* aan d5 m5s* die hemels*e zaligheid als e5 loon op zne w]k5 word5 ges*onk58 ,rome zegt3 doordat hem 9 het beeld ,gods e5e bov5natuurlke g5ade wordt v]le5d1 die hem het eeuwige lev5 ex condigno kan do5 v]di554 ,de ,g]e=me]de zegt3 doordat ,god met d5 m5s* e5 v]bond opri*t en hem het eeuwige lev5 s*5k5 wil1 niet na> de wa>digheid zn] w]k5 ma> na> zne eig5e g5adige bes*ikk+4 ,beid5 e*t] /emm5 da>9 ov]e51 dat de be/emm+ des m5s*5 ligt 9 het eeuwige lev51 dat deze alle5 te b]eik5 is 9 d5 weg d] z$elke gehoorzaamheid1 en dat ,god de besliss+ 9 deze zaak voor het m5s*elk gesla*t 9 de h&5 van ,adam heeft gelegd4 ,en da>om kwam5 beid5 ook tot het creatianisme4 ,da>toe 0 imm]s noodig1 n dat alle m5s*5 9 het v]bond%o(d ,adam begrep5 w>5 n dat z tegelk zelf p]son51 individu51 m5s*5 blev5 met zelf/&igheid en v]antwoordelkheid4 ,physis*e af/amm+ alle5 z\ gemaakt hebb51 dat de zonde1 die w uit ,adam kreg51 e5 lot w>e1 e5 natuurproces1 e5e krankheid1 die buit5 onz5 wil en dus buit5 onze s*uld omgaat4 ,dat is e*t] de zonde niet4 ,en ook de g]e*tigheid1 die ,*ri/us1 de laat/e ,adam1 ons s*5kt1 draagt dat k>akt] niet4 ,beide ond]/ell5 e5e fo$]ale v]h\d+ d] m5s*heid tot h>e ho(d54 ,en zoo h&haaft nu het creatianisme1 dat i$] m5s* e5 organis* lid is van het groot geheel1 en tegelk1 dat h 9 dat groot geheel e5e eig5e1 zelf/&ige plaats inneemt4 ,het h\dt va/ de e5heid van heel het m5s*elk gesla*t en tegelk de zelf/&ige beteek5is van i$] individu4 ,m5s*5 zn ge5 exempl>51 ge5 numm]s van e5 soort1 ze zn ook ge5 los naa/ elka> /a&e individu5 gelk de engel54 ,ze zn beide te zam51 deel5 van het geheel en individu51 lev5de /e55 van het ,godsgeb\w4 ,het creatianisme bewa>t de organis*e1 beide physis*e en moreele1 e5heid d] m5s*heid en tegelk e]bi$igt het het my/]ie d] p]soonlkheid4 ,i$] m5s* e5 lid van het li*aam d] m5s*heid en tev5s to* e5e eig5 g$a*te ,gods1 met e5 eeuwige beteek5is en e5e eeuwige be/emm+6 ,elk m5s* zelf e5 beeld ,gods en to* dat beeld e]/ t5 volle 9 de gans*e m5s*heid ontplooid6 ,kra*t5s deze e5heid viel nu wel heel de m5s*heid 9 ,adam1 ha> /amvad] en ho(d2 ma> deze val is to* ge5 lot1 ge5 natuurproces1 h b]u/ integ5deel op e5e vrma*tige bes*ikk+ ,gods4 ,en deze bes*ikk+1 hoe vrma*tig ook1 is to* zoo we9ig willekeurig1 dat z veele] d5 physis*5 sam5hang d] m5s*heid ond]/elt1 h>e e?is*e e5heid tot /& br5gt en h&haaft en niet alle5 de ge/r5gheid ,gods ma> ook d5 rkdom zn] g5ade op het lui/]rk/ op5b>5 en 9 het li*t /ell5 kan4 ,want als ,adam valt1 /aat ,*ri/us g]e$1 om zne plaats 9 te nem54 ,het g5adev]bond kan het w]kv]bond v]vang51 omdat beide ru/5 op dezelfde ord9antin4 ,indi5 w niet kond5 v]oordeeld word5 9 ,adam1 w z\d5 niet kunn5 vrgesprok5 word5 9 ,*ri/us4 ,hoe dus de e]/e m5s* ook kieze1 de s*epp+ zal h>e be/emm+ niet miss54 ,de kosmogonie gaat 9 ,g5esis t]/ond 9 geogonie en deze 9 an?ropogonie ov]4 ,w]eld1 a>de1 m5s*heid zn n organis* geheel4 ,ze /aan1 ze vall51 ze word5 opg]i*t met elka>4 ,de ve/igia ,dei 9 de s*epp+ en de imago ,dei 9 d5 m5s* mog5 v]woe/ en v]m9kt word5 door de zonde van d5 e]/5 ,adam2 ze kom5 door d5 laat/5 ,adam en door zne h]s*epp5de g5ade tot des te lui/]rk] op5b>+4 ,de /atus integritatis b]eidt door d5 val he5 ( buit5 d5 val om d5 /atus gloriae voor1 wa>9 ,god zne he]lkheid op zne s*epsel5 legg5 en 9 all5 alles wez5 zal4 99 99 99 99 99 ,correcties3 ,pag4 #cc3 mesn*50 v]vang5 door m5s*50 7,alle m5s*5 roep5 9 we]wil van74 ,pag4 #dd3 ,au0 v]vang5 door ,an0 7,john ,caird1 ,an introduction to ! philos4 ( religion74 ,pag4 #fg3 s*ept]0 v]vang5 door scept]0 7zn zetel1 troon1 voetbank1 ro$e1 scept]1 wap5s74 ,pag4 #ga3 accomode]50 v]vang5 door accommode]50 7dan moet ,h tot ons ne]dal51 zi* accommode]574 ,pag4 #ga3 an?opomorphism50 v]vang5 door an?ropomorphism50 7,wie da>om het re*t d] an?ropomorphism5 be/rdt74 ,pag4 #hb3 sum0 v]vang5 door zum0 7,anweisung zum selig5 ,leb5 od] ,religionslehre74 ,pag4 #he3 m5seh0 v]vang5 door m5s*0 7,de v]h\d+ van ,god en m5s* v9dt ha> beeld74 ,pag4 #ic3 qnas0 v]vang5 door quas0 7quia haec anim>um sunt1 quas illa lux p]fundit74 ,pag4 #ie3 heiligbeid0 v]vang5 door heiligheid0 7,9 ,god moge na> het wez5 heiligheid en b>mh>tigheid hetzelfde zn74 ,pag4 #aje3 0 v]vang5 door 0 7afwissel5d met 1 dat we] v]/]kt wordt7 ,pag4 #ajg3 0 v]vang5 door 0 7wa> m5 1 om te v]b]g574 ,pag4 #ajg3 0 v]vang5 door 0 7de vi] lett]s ges*rev5 als 1 ( ook volg5s ,diodorus ,siculus74 ,pag4 #aaj3 oorsponkelk0 v]vang5 door oorspronkelk0 7de naam ,ihvh oorspronkelk1 na> zne afleid+74 ,pag4 #aaj3 on/ond0 v]vang5 door ont/ond0 7,door v]kort+ ont/ond de vorm74 ,pag4 #aaf3 ,d5t40 v]vang5 door ,deut40 7,ex4 #bc3ag1 ,deut4 #aj3ag1 ,jos4 #c3ac74 ,pag4 #ada3 #cei0 v]vang5 door #cfi0 7,hoornbeek1 ,soc94 conf4 ,i p4 #cfh-cfi74 ,pag4 #afj3 quotve0 v]vang5 door quot ue0 7quot nascantur culices1 quot ue moriantur74 ,pag4 #afc3 condionata0 v]vang5 door conditionata0 7,de k5nis d] futura conditionata gaat dus vooraf74 ,pag4 #afi3 ,cri/us0 v]vang5 door ,*ri/us0 7de dwaa%eid des kruises1 #a ,cor4 #a3ah1 9 ,*ri/us74 ,pag4 #agg3 go$0 v]vang5 door go$e0 7e5 go$e vri5d enz474 ,pag4 #aha3 0 v]vang5 door 0 7lankmo$igheid1 ( 1 1 1 74 ,pag4 #ahc3 0 v]vang5 door 0 7,het ,hebr4 wordt niet we]gegev5 door 74 ,pag4 #ahe3 ,relionsges*40 v]vang5 door ,religionsges*40 7,sm5d1 ,altt4 ,religionsges*4 #ccc f474 ,pag4 #ahg3 alda>0 v]vang5 door alta>0 7d5 tab]nakel en het alta> door zalv+74 ,pag4 #bjd3 zi* selbt0 v]vang5 door si* selb/0 7die das ewige ,e9e empf9det1 si* selb/ zu gebr574 ,pag4 #bah3 condionata0 v]vang5 door conditionata0 7en die 9 voluntas absoluta en conditionata74 ,pag4 #bbb3 0 v]vang5 door 0 7,jes4 #a3bd1 1 wi5s naam is ,ihvh ,zebao?74 ,pag4 #bbb3 0 v]vang5 door 0 7wi5s naam is ,ihvh ,zebao?1 ,j]4 #cb3ah1 ,job #i3d74 ,pag4 #bce3 wa>-wa>door0 v]vang5 door wa>door0 7het gesprok5 woord1 wa>door ,h alle d+5 s*ept74 ,pag4 #bej3 s*ept]0 v]vang5 door scept]0 7afs*nsel van ,gods maje/eit1 scept] zn] maje/eit74 ,pag4 #bfa3 vooore]/0 v]vang5 door voore]/0 7,z b]iep5 zi* voore]/ op e5e reeks74 ,pag4 #bfb3 doordoor0 v]vang5 door da>door0 7,h da>door van ,god als d5 ongebor5e74 ,pag4 #bfh3 ook ook0 v]vang5 door ook0 7om de wa>heid e5ig]mate1 zij het ook gebrekkig1 we] te gev574 ,pag4 #bga3 all5g0 v]vang5 door all5gs0 7,ma> all5gs w]d 9 e5 &]5 z974 ,pag4 #bga3 ,ari/oleles0 v]vang5 door ,ari/oteles0 7wat ,ari/oteles g5oemd _h74 ,pag4 #bge3 ontploo+0 v]vang5 door ontplooi+0 79 de m5s*heid tot ha> volle ontplooi+74 ,pag4 #bhb3 vru*ba>0 v]vang5 door vru*tba>0 7g$a*te1 dat ,god vru*tba> is74 ,pag4 #bhc3 de0 v]vang5 door des0 7,en da>om is ,h niet voortgebra*t door d5 wil des ,vad]s74 ,pag4 #cjg3 de0 v]vang5 door d]0 7voor de le] d] drieenheid74 ,pag4 #cbb3 nitgegev50 v]vang5 door uitgegev50 7en door d5 ,jesuit ,sirmond 9 #afdc w]d uitgegev574 ,pag4 #cbf3 pra$e/9atia0 v]vang5 door pra$e/9atio0 7dat de geheele pra$e/9atio g5ade is74 ,pag4 #cda3 ,salmur0 v]vang5 door ,saumur0 7,synt4 !sium 9 acad4 ,saumur74 ,pag4 #cfb3 iufralaps>is*e0 v]vang5 door infralaps>is*e0 7to* we] tot de infralaps>is*e orde voorts*rd574 ,pag4 #cgf3 natnur0 v]vang5 door natuur0 7,ze /rd5 met zn natuur74 ,pag4 #chc3 m5igmanl0 v]vang5 door m5igmaal0 7de ,s*rift spreekt to* m5igmaal ook74 ,pag4 #chc3 ,*ri/ns0 v]vang5 door ,*ri/us0 7gaat de v]kiez+ van ,*ri/us logis* aan de onze74 ,pag4 #chd3 ,ezeeh0 v]vang5 door ,eze*0 7,j]4 #bi3ad1 #ea3de1 ,eze*4 #aa3ag1 ,hos4 #aa3a74 ,pag4 #chh3 mat]ali/is*0 v]vang5 door mat]iali/is*0 7zoekt f mat]iali/is* d5 oorsprong d] d+574 ,pag4 #dac3 volumtate0 v]vang5 door voluntate0 7sempit]na et immutabili voluntate res quas condidit74 ,pag4 #dae3 antonoom0 v]vang5 door autonoom0 7maakte d5 m5s* autonoom en onafhankelk van ,god74 ,pag4 #dah3 creatunr0 v]vang5 door creatuur0 7de e9dbe/emm+ van alle creatuur74 ,pag4 #dbc3 natunr0 v]vang5 door natuur0 7voor liefde en bewond]+ van de natuur74 ,pag4 #dbi3 0 v]vang5 door 0 7,het hebr4 beteek5t e5v\dig bode1 gezant7 ,pag4 #ddc3 ble$s0 v]vang5 door blo$s0 7ge5 geme5s*ap des blo$s74 ,pag4 #dej3 spitsv\dige0 v]vang5 door spitsvondige0 7tot all]lei spitsvondige vrag574 ,pag4 #dec3 0 v]vang5 door 0 7,ev5zoo wordt het hebr4 door beide grieks*e woord574 ,pag4 #deh3 0 v]vang5 door 7,wel wordt de a>de ons nu bes*rev5 als 74 ,pag4 #deh3 0 v]vang5 door 0 7da>door v]kla>d1 dat h e5 074 ,pag4 #dfj3 0 v]vang5 door 0 7dit woord bew/1 dat b niet aan d5 w9d74 ,pag4 #dgi3 toegev50 v]vang5 door toegegev50 7,volmondig z toegegev51 dat de opvatt+74 ,pag4 #dhh3 p]soonsmann50 v]vang5 door p]soonsnam50 7en p]soonsnam5 als volksnam5 zn b$oeld74 ,pag4 #dhh3 zie0 v]vang5 door ziet0 7,da>om ziet ze af van elke pog+74 ,pag4 #dia3 ,peutateu*s0 v]vang5 door ,p5tateu*s0 7,au!ntie des ,p5tateu*s ,i #cjf74 ,pag4 #did3 #a,s#fj0 v]vang5 door #ahfj0 7,p[ell1 ,evid5ces ( ,*ri/ianity #ahfj74 ,pag4 #die3 phvsiologis*0 v]vang5 door physiologis*0 7loop5 morphologis* en physiologis* veel te /]k uite574 ,pag4 #dif3 onh\d50 v]vang5 door on?\d50 7van e5 oordeel zi* te on?\d574 ,pag4 #ejd3 0 v]vang5 door 0 7wa>9 de h( ( tu91 1 ,,lxx 1 volg5s ,spiegel74 ,pag4 #ejf3 ,armonie0 v]vang5 door ,arm5ie0 7veel noordelk]1 nl4 hoog 9 ,arm5ie74 ,pag4 #ejh3 0 v]vang5 door 0 7dat ,god d5 m5s* s*iep 1 en 74 ,pag4 #eaf3 ze0 v]vang5 door zu0 7ohne b]natrli*e ,hlfe zu leb5 v]mo*te74 ,pag4 #ebj3 natu-turalibus0 v]vang5 door naturalibus0 7de m5s* 9 puris naturalibus74 ,pag4 #ebb3 v]kg50 v]vang5 door v]krg50 7alle5 te v]krg5 9 e?is*5 z974 ,pag4 #efb3 ge-ges*ap50 v]vang5 door ges*ap50 7uit n5 blo$e ges*ap574 ,pag4 #egj3 creatisme0 v]vang5 door creatianisme0 7voor w]kv]bond en creatianisme is er ge5 plaats74 ,uitdrukk+5 als afteleid501 toeteli*t50 enz4 zn /ilzwg5d gewzigd 9 af te leid501 toe te li*t50 enz4