,,kennisleer ,,contra ,,materie-,,realisme ,bijdrage tot ,kritiek0 en ,k,a,n,tbegrip ,,door ,,leo ,,polak ,,amsterdam--#aiab--,w4 ,,versluys ,soviel ist gewiss3 wer einmal ,kritik gekostet hat1 den ekelt auf immer alles dogmatische ,gewsche1 womit er vorher aus ,not vorlieb nahm1 weil seine ,vernunft etwas bedurfte und nichts besseres zu ihrer ,unterhaltung finden konnte4 ,die ,kritik verhlt sich zur gewhnlichen ,schulmetaphysik gerade wie ,chemie zur ,alchimie1 oder wie ,astronomie zur wahrsagenden ,astrologie40 ,alle ,metaphysiker sind demnach von ihren ,geschften feierlich und gesetzmssig so lange suspendiert1 bis sie die ,frage3 ,wie sind synthetische ,erkenntnisse a priori mglich8 gnugthuend werden beantwortet haben40 ,kant1 ,prolegomena4 ,,inhoud4 ,hoofdst4 ,bladz4 ,voorrede ,,xi-,,xvi ,i4 ,inleiding4 ,de betekenis van het probleem der kennisleer3 ,hoe zijn synthetiese oordelen a priori mogelik8 en het vergezicht van ,kant's copernicaans0 antwoord #a-bd ,,ii4 ,de dogmatiese verdubbeling van de gewaarwordingsinhoud #be-eb #a4 ,het subject van individueel bewustzijn #be-bi #b4 ,de secundaire0 en de primaire0 eigenschappen hebben gelijke subjectieve oorsprong en zijn gelijkelik objectief #bi-ch #c4 ,de objecten als phaenomena01 afhankelik van het subject der natuur1 zijn als zodanig immanent0 en reiken niet tot het ,an-sich01 zijn niet oorzaken1 maar derivaten van gewaarwording #ch-dd #d4 ,het transobjectieve 7,an-sich07 als oorzaak van gewaarwording kan niet gekend1 maar moet als werkelikheid gedacht worden #dd-eb ,,iii4 ,de dogmatiese verdubbeling van de gewaarwordingsvorm #ec-fh #a4 ,de ruimte als vorm0 van de bewegingszin 7,heymans7--en vergelijking met de vorm0 van toongewaarwordingen #ec-fb #b4 ,kant als geestelik ,copernicus3 vorm0 niet phaenomenal0 maar ideal01 dus uitsluitend subjectief-1 niet transcendent-bepaald4 ,trendelenburg's derde mogelikheid0 onmogelik #fb-fh ,,iv4 ,het ,transobjectieve 7,an-sich07 in zijn tweeledige kennistheoretiese functie3 substraat der phaenomena en gewaarwordingsoorzaak4 #fi-ib #a4 ,kant's tweerlei ,an-sich03 de tijd als vorm0 van bewustzijn #fi-ge #b4 ,het reale of substratum der natuur en de causaliteit4 ,het psychiese en de ruimte #ge-ha #c4 ,het ,an-sich-loos immanent idealisme0 als terugval in realisties physicisme4 ,de goede ,berkeley1 hallucinaties en na-,kantiaanse ongerijmdheid0 #ha-ib ,v4 ,kant's waarnemingsleer en haar moderne realisties- dogmatiese misvatting #ic-afb #a4 n ruimte1 n tijd1 n ,erfahrung0 #ic-if #b4 ,kant's ruimteleer en ,hartmann's 7benevens ,klpe's en ,bolland's7 misverstand #if-ada #c4 ,dogmatiese ,kantverhegeling #ada-afb ,,vi4 ,resultaten4 ,de verhouding van geest en natuur1 lichaam en ziel #afc-bdf #a4 ,zeg mij hoe gij waarneemt en ik zal u zeggen wie gij zijt4 ,dogmaties realisme van pragmatismen en idealismen0 #afc-ahb #b4 ,de strijd tussen dualisme en materialisme--een hopeloos dilemma #ahb-aig #c4 ,de verlossing4 ,de ware krities-monistiese heterogeneteit0 en identiteit01 waardoor de leer van overgang 7causalisme1 ,wechselwirkung07 vervallen is en de leer van denkbeeldige samengang 7ideel parallelisme7 zegeviert4 ,besluit #aig-bdf ,opmerkingen tot toelichting en bevestiging #bdg-dbi ,naamregister #dca-dcd ,n4,b4 ,in citaten duidt spatiring authentieke1 cursivering mijn onderstreping aan1 terwijl tussenvoegsels binnen 7 7 authentiek1 binnen van mij zijn4 ,de vetgedrukte sijfers verwijzen naar de ,opmerkingen04 ,al heb ik een ,litteratuurlijst ten slotte toch maar achterwege gelaten1 daar de tekst zelf omtrent de verwerkte1 behandelde en te vergelijken litteratuur voldoende orinteert1 de verkorte boekaanduidingen hier en daar vindt men in het verloop van het werk wel verklaard2 ,heymans' ,c4 ,schets eener critische geschiedenis van het ,causaliteitsbegrip in de nieuwere wijsbegeerte04 ,,verzoeke ,,vooraf ,,te ,,corrigeren3 p4 #gb r4 #ad v4 b4 staat3 het #b4 lees3 #b4 11 #ajh 11 #f 11 11 11 dat 11 om dat 11 #aaj 11 #ab 11 o4 11 matter 11 matters 11 #aad 11 #a 11 11 11 was 11 wat 11 #agd 11 #aa 11 b4 11 i4c4 11 i4e4 11 #bag 11 #ae 11 o4 11 to 11 tot 11 #bcf 11 #a 11 11 11 #eg4 11 #eg ,,naamregister4 ,bellaar ,spruyt ,,xv wordt ,,xvi ,berkeley ,,xii ,v4 11 ,,xiii ,hume ,,xii 11 ,,xiii ,vauvenargues ,,xiv 11 ,,xv ,,aan ,,mijn ,,ouders ,,in ,,diepe ,,verering ,,en ,,tot ,,dank ,,voor ,,het ,,voorrecht ,,van ,,vrije ,,studie04 ,,voorrede4 ,de nige fout van het materialisme1 waarmee het staat en valt1 is het materie-realisme1 een fout1 die het met zijn dualistiese bedillers gemeen heeft4 ,die blijven meestal even ver beneden het materialisme als zij zich verheven wanen boven deze denkwijze van oppervlakkige en vulgaire geesten04 ,immers zij missen dan onder meer het wetenschappelik inzicht der materialisten1 dat er voor de geest1 voor het bewustzijnsleven als zodanig1 in de ruimtewereld geen plaats en geen taak te denken valt1 een inzicht1 dat tot de wanhopigste pogingen leidt1 de geest bij de natuur in te lijven en daardoor1 naar een gelukkige woordspeling van ,prof4 ,bolland1 te verzaken4 ,terwijl het realisties dualisme dan vergeefs worstelt met de onmogelikheden der wederzijds-causale verhouding1 ,wechselwirkung01 tussen psyche en physis1 en aan natuurwetenschappelike beginselen als de gesloten natuurcausaliteit0 en het behoud van energie0 langs velerlei sluikwegen tracht te ontsnappen1 blijft het psychophysies parallelisme zijner monisties0-gezinde tegenstanders bevangen in een epiphaenomenalisme1 dat geen raad weet met zijn eigen1 trouwens zelden doordachte1 consequenties3 enerzijds de invloedloosheid van alle bewustzijn1 van heel de kultuur1 van het ,denken1 het ,gemoedsleven en het ,willen op alle wereldgebeuren1 zelfs op de objectieve voortbrengselen--naar men moest menen--van wetenschap en kunst 7wiskunde-boeken zonder kennis of besef en schilderstukken zonder zinnen of gevoel ontstaan67 en anderzijds de onverklaarbaarheid en tegenstrijdigheid van een blijkbaar evolutie-produkt zonder mogelike selectoriese waardij6--,uit al deze aporien en antinomien over en weer bevrijdt volkomen en uitsluitend de kennisleer1 wier kritiek0 het materie-realisme als onbewust dogmatisme kenmerkt en uitdrijft4 ,de zuiver theoretiese kennisleer1 die niet preekt en niet schimpt1 niet verlokt noch verdicht1 maar betoogt en bewijst4 ,hoe triest is zelfs die agnosticistiese blijmoedigheid van een ,lange1 die zich met het surrogaat der ,dichtung0 moet behelpen in de gemeine ,wirklichkeit0 van zijn ruimtelik ,heelal01 waaruit hij geen ,ueberweg1 geen ,strauss terecht kan helpen2 die zich zelf aan materialisme en fatalisme moet overgeven1 zolang hij nur ,wirkliches gelten lasst04 ,onze anti-realistiese kritiek daarentegen behoeft slechts te laten gelden wat werkelik is--om ook ,lange's idealisties0 psychophysies materialisme te boven te komen4--,juist de ,wirklichkeitserkenntnis nach den kausalen ,relationen01 door ,dilthey's naturalisme-tegen-wil-en-dank ter hantering afgezonderd voor de materialisten1 voor ,comte en ,avenarius1 overwint het materialisme1 overwint ,comte en ,avenarius4 ,kritiek contra ,materie-realisme0 is een species van het genus kritiek contra dogma4 ,en zolang die twee tegenover elkander staan als vuur en water1 zolang waar en onwaar1 echt en vals elkaar uitsluiten1 zolang zal de wijsbegeerte de moed en de kracht moeten hebben1 de blaam der eenzijdigheid0 te trotseren4 ,onverdraagzaamheid is de oude zonde van bekrompen zielen4444 jegens mensen1 dragers van ideen2 verdraagzaamheid is de moderne zonde van ruime geesten4444 jegens ideen zelf4 ,tegenover het materie-realisme wordt hier de verdediging ondernomen der grssten ,narrheit1 die je ein ,menschenhirn ausgebrtet hat1 des philosophischen ,idealismus1 der die ,existenz der materiellen ,welt leugnet01 dus van het immaterialisme0 van ,berkeley1 dat slechts daarom zo onwederlegbaar0 is1 als ,hume en de beste kritiese denkers het hebben bevonden1 wijl het4444 gelijk heeft4 ,wij loochenen0 dus het bestaan0 van de materie1 van de natuur1 ons eigen lichaam incluis1 si quis unquam philosophus4 ,maar wacht nog even met uw spot4 ,ten volle geldt1 wat ,berkeley's uitgever ,fraser in zijn ,preface voor de ,three ,dialogues between ,hylas en ,philonous0 van #agac1 the gem of ,british metaphysical literature01 omtrent ,b4's waarnemings- en materie-leer opmerkt3 ,the history of objections to the doctrine is very much a history of its misconception04 ,sinds ,kant zelf ,berkeley miskend heeft1 pleegt ,kant-orthodoxie de neus op te halen voor de goede bisschop04 ,daarom acht ik het eer en plicht nu eens juist op de overeenstemming tussen ,berkeley en ,kant1 trots alle verschil1 de volle nadruk te leggen4 ,want ,berkeley blijft1 boven alle quasi-,kantiaanse ,ansich0-verzakers1 de grote bereiker der object-immanentie1 aanvaard en verdiept door het vorm0-idealisme van ,kant1 op zijn beurt element van het zuiver psychisme van ,heymans4 ,op ,kant's eigen waarnemingsleer is ,fraser's woord zeker niet minder toepasselik4--,die kritiserende ,kant-misvatting1 speciaal van het moderne realisme1 als zodanig te onthullen en uit de weg te ruimen1 zal een aanmerkelik deel zijn van mijn taak4 ,geen nieuwverzonnen filosofies stelsel1 geen nieuwbedachte kennistheorie wordt hier geboden4 ,dat hoorde bij de tijden1 toen er filosofen waren bij de vleet 7en men filosofien voor 't kiezen0 had71 maar de filosofie niet bestond4 ,nu1 dank zij de kennisleer1 ook de wijsbegeerte methodies zich heeft opgewerkt tot exacte wetenschap1 mag zich voorlopig tevreden stellen wie het inzicht1 tot dusver door de mensheid in haar beste denkers en vorsers bereikt1 nu juist niet reeds te boven gaat1 maar slechts verworven heeft1 om het te bezitten4 ,groot en heerlik is deze geestelike verworvenheid1 te danken aan de kennisleer als wetenschap der wetenschappen1 als zelfbesef der waarheidsvorsing1 aan niets en niemand rekenschap schuldig dan aan zich zelf1 autonoom en soeverein4 ,beati possidentes--maar hoe gering is tot nog toe hun getal4 ,zo goed als ieder zijn proza spreekt1 zo goed heeft ieder zijn kennistheoreties en metaphysies standpunt4 ,toch zijn er leken in kennisleer en wijsbegeerte in 't algemeen1 als in elke andere wetenschap4 ,zelfs zijn het niet maar de eerste de beste1 doch ook de eerste en beste geesten14444 op eigen gebied1 bij voorkeur dat der natuurwetenschappen of van de godgeleerdheid14444 die in volkomen naiveteit01 als volslagen leken1 het onvervaard opnemen tegen de dwaasheden der grootmeesters zelf1 die toch ook specialiteiten zijn1 zij het dan ook van het niet-speciale4 ,pour savoir une chose il faut l'avoir apprise1 al heeft de wijsbegeerte1 als elke wetenschap1 misschien zelfs boven elke wetenschap1 haar ontdekkers1 genien die vinden1 wat de mensheid sinds heeft te leren1 en al is hier misschien meer dan elders het weten niets1 het begrijpen alles4 ,met dien verstande1 dat er veel besefloos weten is--,in einen hohlen ,kopf geht das meiste ,wissen0--maar geen onwetend begrijpen4 ,zonder kennis geen begrip4 ,maar is dan in deze zin de wijsbegeerte leerbaar1 begrijpbaar voor een gewoon mens08 ,zij mag haar graden kennen van aanleg en begaafdheid--ik geloof inderdaad1 dat de duisterheid minder eigen is aan de filosofie dan aan de filosofen4 ,duisterheid en diepzinnigheid zijn twee4 ,menig brakke sloot schijnt bodemloos diep omdat hij troebel is--menig diepe beek is doorzichtig tot op de bodem4 ,en nog heden leeft ,schopenhauer's inktvis1 die zich in een wolk van zelfgeschapen duisternis hult onder de leuze3 mea caligine tutus4 ,frauen sind abweisend1 um anzuziehen1 ,philosophen dunkel1 um erklrt zu werden10 luidt #acc van ,paul ,re's grimmige ,eitelkeit0 en #hc3 ,den ,philosophen ist weniger daran gelegen1 verstanden als bewundert zu werden4 ,so erklrt sich ihre ,dunkelheit40 ,hoe aanvechtbaar deze verklaring0 ook zijn mag1 die stellig heel wat onmacht stempelt tot kwade trouw1 zij bevat het element van waarheid1 door ,vauvenargues gevoeld3 ,la clart est la bonne foi des philosophes04 ,het armzaligste heuveltje1 mits maar steil genoeg1 is te verheven voor de voetganger1 die langs 't glooiend bergpad de hoogste toppen bereikt4 ,zulke paden naar boven te wijzen en te banen zal mijn doel zijn4 ,het subjekt der natuur bestaat evenzeer1 dus evenmin1 als de natuur4 ,ziedaar een slotsom van materie-kritiek1 zoals ik die ergens in mijn vertoog heb geformuleerd1 die zonder toelichting zeker door de meeste lezers evenmin zou worden begrepen als aanvaard4 ,mijn eerzucht hieromtrent zal echter juist en eerst dan ten volle bevredigd zijn1 als mijn uiteenzettingen en verklaringen ieder hunner van deze tweeledige waarheid hebben doordrongen4 ,dan heeft mijn geschrift het zijne gedaan1 om wat tot nog toe de dwaasheid van enkelen was1 te maken tot de wijsheid van allen1 d4w4z4 van alle ernstige1 redelike zoekers der waarheid4 ,dus niets nieuws8 ,misschien toch wel4 ,zij het ook minder nova dan wel nove4 ,nieuw licht op oude waarheid4444 en op nieuwe dwaling4 ,en wellicht de eerste poging1 altans ten onzent #a1 om de gemiddelde ontwikkelde leek0 met voldoende wijsgerige belangstelling niet alleen door leringen te wekken1 maar tevens door voorbeelden te trekken uit de dogmatischen ,schlummer0 en krities te orinteren4 ,oorspronkelik was mijn verhandeling bedoeld als kennistheoretiese inleiding tot een eerlang gereed rechtsgeleerd proefschrift over de ,grondslagen van het ,strafrecht1 speciaal over de ,vergelding4 ,maar toen ze ging uitdijen tot de onderhavige1 didakties-polemiese kritiek1 die tot het recht in weinig nauwer verband staat dan tot de geesteswetenschappen als zodanig1 besloot ik tot afzonderlike uitgave4 ,zo zij die ontstaanswijs mede verontschuldiging voor het rhapsodiese van de bijgevoegde ,opmerkingen1 waarvan het materiaal systematieser verwerking en uitwerking vraagt1 maar ook in deze vorm tot nader orintering dienstig moge blijken4 ,al mag ik van geen hoogleraar der wijsbegeerte mij leerling noemen 7slechts van ,prof4 ,bellaar ,spruyt heb ik enkele colleges kunnen bijwonen1 waarvan de waarde mij destijds door nog onvoldoende voorbereiding wel grotendeels moest ontgaan7 en al vindt ook een leerling0 zijn weg in de wijsbegeerte niet dan zover hij autodidakt0 is1--wie ik als meesters dankbaar vereer moge mijn werk getuigen4 ,door dicht kreupelhout van misvatting en verwarring hebben wij ons opwaarts pad te zoeken2 soms moeten wortelen van eerbiedwaardige woudreuzen uit de weg gehakt1 ook al is hun schoonheid ons niet ontgaan of al is 't voor ng zo velen in hun schaduw zoet rusten4 ,en van vergezichten zullen we weinig genieten onderweg1 maar eenmaal boven wellicht des te meer4 ,mijn kritiek zal helaas ,hartmann zelf niet meer bereiken4 ,of ze hem van ongelijk had overtuigd8 ,in elk geval1 zijn werk met z'n geweldige werfkracht leeft voort1 en mocht niet onbestreden blijven4 ,maar laat ik hier in mijn eerste geschrift het slotwoord der voorrede uit zijn eerstelingswerk tot het mijne mogen maken3 ,wem die ,resultate der vorliegenden ,arbeit anmassend erscheinen mchten den erinnere ich daran1 dass es keine andere ,piett gegen die ,heroen der ,wissenschaft gibt als die1 ihre ,erzeugnisse sorgfltiger als die jedes andern zu prfen40 ,,hoofdstuk ,i4--,,inleiding4 ,,de ,,betekenis ,,van ,,het ,,probleem ,,der ,,kennisleer3 ,,hoe ,,zijn ,,synthetiese ,,oordelen ,a ,,priori ,,mogelik8 ,,en ,,het ,,vergezicht ,,van ,,kant',s ,,copernicaans0 ,,antwoord4 ,men kan het geheel met ,dr4 ,jelgersma eens zijn1 dat het ,kantianisme een groote hinderpaal is geweest en nog is voor de vrije en onbelemmerde ontwikkeling van het wijsgeerig denken1 en dat de vooruitgang der moderne wijsbegeerte voor een groot deel afhangt hiervan1 f en in welke mate zij er in zal slagen dezen hinderpaal uit den weg te ruimen0--en toch daarnaast van oordeel zijn1 dat inderdaad de philosophie van ,kant niet alleen voor de geschiedenis der wijsbegeerte van zeer groot belang is geweest1 maar ook voor de moderne wijsbegeerte nog van zoo groot belang is1 dat de positie van ieder wijsgeer wordt bepaald door zijn verhouding tot haar04 #b ,nu bloeit er een verheerlikende ,kant-mythologie 7op de wijze van een ,chamberlain #c of ,woltmann1 of zelfs enkelen van het ,marburger gilde7 even verblind voor zijn grootste tekortkomingen als ,re's cyniese qualificatie3 ,unklar und unehrlich0 blind is voor ,kant's ware grootheid1 maar anderzijds dient tegenover alle ,kantweerlegging0 la ,haeckel of ,pesch1 ,ziehen of ,dietzgen 7om ,nederlanders weer ongenoemd te laten7 eerbiedig erkend en gehandhaafd1 dat ,kant het grondprobleem aller kennisleer1 en mitsdien aller exakte wijsbegeerte1 heeft ontdekt #d en de oplossing zo al niet geheel dan toch voor een deel heeft gegeven of altans gewezen4 ,ik noem het probleem der mogelikheid van synthetische ,urteile a priori0 #e--van samenvoegende oordelen bij voorbaat4 ,dit is ht kritiese0 probleem4 ,en niets is verwonderliker dan de misvatting en miskenning1 zowel van dit probleem als van ,kant's geniale oplossing1 nog heden1 een eeuw na zijn dood1 in een tijd1 die met recht en reden prat gaat op zijn ,empirie4 ,toch heeft alleen een empiricus dit probleem kunnen stellen1 deze oplossing kunnen wijzen4 ,immers1 vertalen we de vraagstelling--herleiden we haar tot de eenvoudigste vorm1 dan moet ze luiden3 ,hoe kunnen we meer weten1 dan ons de ervaring1 de inductie heeft kunnen leren1 ja hoe is zelfs een conclusie uit inductie of enige inductieve wetenschap mogelik1 d4w4z4 logieserwijze mogelik8--,hume was de eerste geweest1 die gemerkt had1 dat de inductieve wetenschap zelf een probleem is1 behoort te zijn voor een denkend empiricus4 #f ,de ,ervaring is onze beste ,leermeesteres0--deze waarheid bevat voor een redelik denkende geest de weerlegging van het ,empirisme6--,dit moet leren inzien wie ,kant wil begrijpen4 ,uit geen enkel eindig getal gevallen hoe groot1 hoe onmetelik het ook zij--volgt logies ook maar iets1 ook maar de geringste waarschijnlikheid zelfs1 voor enig nieuw geval4 #g ,wie door ervaring wijzer wordt--moet al wijzer zijn dan hij door ervaring worden kan4 ,wat kan1 principieel1 ervaring #h ons leveren8 ,nooit iets anders dan comparatieve algemeenheid0444 dat b4v4 tot dusverre zo en zoveel malen1 in verband met deze bepaalde plaats1 een zekere waarheid heeft gegolden4 ,nooit dat deze waarheid overal1 ten allen tijde1 dus ook morgen nog1 zal gelden1 dat haar niet-gelden onmogelik is4--,erfahrung lehrt uns zwar1 dass etwas so oder so beschaffen sei1 aber nicht1 dass es nicht anders sein knne4 ,findet sich also erstlich ein ,satz1 der zugleich mit seiner ,nothwendigkeit gedacht wird1 so ist er ein ,urtheil a priori444 ,zweitens3 ,erfahrung gibt niemals ihren ,urtheilen wahre oder strenge1 sondern nur angenommene und comparative ,allgemeinheit 7durch ,induction71 so dass es eigentlich heissen muss3 so viel wir bisher wahrgenommen haben1 findet sich von dieser oder jener ,regel keine ,ausnahme4 ,wird also ein ,urtheil in strenger ,allgemeinheit gedacht1 d4i4 so1 dass gar keine ,ausnahme als mglich verstattet wird1 so ist es nicht von der ,erfahrung abgeleitet1 sondern schlechterdings a priori gltig40444 ,kant besluit dan3 ,nothwendigkeit und strenge ,allgemeinheit sind also sichere ,kennzeichen einer ,erkenntniss a priori10444 terwijl eigenlik al van deze beide criteria jedes fr sich unfehlbar0 is4 #i 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fdi74 ,nu heeft zelfs in onze tijd nog een terecht beroemde filosofen-richting1 of -school1 zo men wil1 die van ,wundt1 willen ontkennen dat ervaring nimmer algemeen-geldige1 apodiktiese oordelen kan opleveren4 ,zo zegt ,wundt in z'n ,logik3 dem ,satz1 dass ,erfahrungsinhalte niemals einen apodiktischen ,charakter besitzen1 fehlt die ,begrndung40 ,en zelfs zijn eminente leerling ,eisler zegt het hem na1 ,dass die ,erfahrung uns keine unbedingte ,allgemeingltigkeit der ,erkenntnis verschaffen kann1 das hat ,kant mehr behauptet oder angenommen als kritisch dargetan40 ,einfhrung in die ,erkenntnistheorie1 p4 #aci4 ,en3 ,kant htte wohl vor ,aufstellung seines ,apriorismus grndlicher dartun sollen1 inwiefern und warum die ,allgemeingltigkeit und ,notwendigkeit der ,axiome nicht aus der ,erfahrung in deren ,bearbeitung durch das ,denken entspringen knne40 ,nu komt dit bijvoegsel3 in deren ,bearbeitung durch das ,denken0 niet te pas1--want het geldt hier juist de ,erfahrung0 zonder ,bearbeitung01--het zuiver gegevene4--,en het lijkt mij niet voor tegenspraak vatbaar1 dat deze ervaring #ao4 slechts feiten kan leveren1 nooit noodwendigheid en #bo4 slechts biezondere feiten1 zij 't ook ontelbaar vele1 of algemeenheid 7,konstanz07 in alle tot dusver voorgekomen en bekende gevallen1 nimmer dus de volstrekte algemeenheid1 waaruit kan worden geconcludeerd ten opzichte van een nietgegeven geval4--,we begrijpen nu ook1 dat de onderscheiding tussen apriori en aposteriori betrekking heeft op het ontstaan onzer overtuigingen1 onzer zekerheden4 ,aposteriori1 achteraf01 weten we l wat ons gegeven0 wordt1 wat we waarnemen en beleven1--was wir durch ,eindrcke empfangen01--zodra echter zou blijken1 dat we noodwendige0 of algemeen geldige0 wetenschap bezitten1 dus ons bevinden op terrein1 verder en hoger gelegen dan ervaring01 waarneming1 reikt1 7het zgn4 logiese apriori1 het apriori t4o4v4 het gelden der oordelen3 voor alle mogelike gevallen noodwendig7 en in dze zin onafhankelik van ervaring0 7 apriori7 zijn1--weten we tevens zeker dat444 ervaring ons daar niet heeft kunnen brengen1 dat deze zekerheid precies zover zij logies apriori is444 ook geneties0 apriori moet zijn4 ,hoe zou de waarneming meer kunnen geven--dan ze heeft1 hoe zou er meer uit te halen zijn--dan er in ligt8 #aj ,die splitsing der onafhankelikheid van ervaring0 in een genetiese1 naar 't ontstaan onzer zekerheid1--en een logiese1 naar de grenzen1 de strekking1 het gelden0 onzer zekerheid1--is dus kennistheoreties irrelevant1 altans het heeft geen zin1 er ,kant een verwijt van te maken1 dat hij tussen die twee niet einen scharfen1 berall erkennbaren ,unterschied0 heeft gemaakt4--,beide vallen samen en het logiese apriori is volstrekt afhankelik van het genetiese4 ,bij ,kant bestond daarover volkomen klaarheid4 ,men leze slechts ,k4 d4 r4 ,v4 ,einleitung ,i en ,,ii4 ,en als ,vaihinger er op wijst1 dat de genetiese onafhankelikheid van ervaring ook1 behalve het niet-afgeleid-zijn uit de waarneming1 zou kunnen betekenen3 niet ontstaan naar aanleiding van waarnemingen1 belevenissen1 dan is de opmerking juist1 maar ook al weer irrelevant1 daar niemand met meer nadruk de ervaring als conditio sine qua non al onzer kennis heeft aangewezen1 dan juist ,kant3 ,dass all unsere ,erkenntniss mit der ,erfahrung anfange1 daran ist gar kein ,zweifel0 enz4 ,het is dus nauweliks te begrijpen en geenszins te verontschuldigen1 dat zelfs denkende koppen altijd nog maar weer het ,kantse apriori tijdelik opvatten1 trots ,kant's uitdrukkelike verklaring3 ,der ,zeit nach geht also keine ,erkenntniss in uns vor der ,erfahrung vorher1 und mit dieser fngt alle an40 7aanhef der ,einleitung ,k4 d4 r4 ,v47 of zelfs als aangeboren0 duiden1 trots de precies even stellige uitspraak3 ,die ,kritik erlaubt schlechterdings keine angebornen ,vorstellungen2 alle insgesammt1 sie mgen zur ,anschauung1 oder zu ,verstandesbegriffen gehren1 nimmt sie als erworben an40 #aa--,nunquam satis dicitur1 quod nunquam satis discitur3 niet vaak genoeg kan de aandacht gevestigd worden op de beroemde1 ook methodologies zo belangrijke1 verklaring uit de inaugurele rede van #aggj 7de mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis073 ,cum itaque in ,metaphysica non reperiantur principia empirica2 conceptus in ipsa obvii non quaerendi sunt in sensibus1 sed in ipsa natura intellectus puri1 non tanquam conceptus connati1 sed e legibus menti insitis 7attendendo ad ejus actiones occasione experientiae7 abstracti1 adeoque acquisiti40 7,uitg4 ,rosenkr4 ,i 3 #cac74 ,a priori betekent derhalve evenmin vr0 als zonder0 ervaring -- en wanneer ,prof4 ,ziehen in zijn ,psychophysiologische ,erkenntnistheorie0 7p4 #fj7 zegt bij wijze van ,kant-polemiek3 ,bekanntlich ist das ,wort a priori doppelsinnig3 eine ,vorstellung ist a priori1 insofern sie vor der ,erfahrung vorhergeht2 ein ,satz ist a priori1 insofern er ohne ,erfahrung gilt 7,beyersdorff1 ,vaihinger u4 a474 ,legt man diese ,definitionen zugrunde und versteht man unter ,erfahrung ,empfindungen1 so gibt es fr die hier entwickelte ,erkenntnistheorie weder apriorische ,vorstellungen noch apriorische ,stze401 dan zal hij mij waarschijnlik nauweliks geloven1 als ik hem antwoord4444 so gibt es fr die ,kantische ,erkenntnistheorie weder apriorische ,vorstellungen noch apriorische ,stze60 #ab ,laat ons nu nog even nauwkeurig bepalen1 wat dat syntheties0 betekent1 om elke misvatting van het grondprobleem te voorkomen4 #ac ,het staat tegenover analyties04 ,beide zijn hier eigenschappen van oordelen1 niet van begrippen4 ,een oordeel bestaat uit onderwerp 7subject7 en gezegde 7praedicaat7 en beide worden bepaald door begrippen1 het onderwerp-begrip en 't gezegde-begrip4 ,elk begrip bestaat weer uit voorstellingen1 de kenmerken0 van het begrip1 wier opsomming de definitie0 van het begrip heet4 ,de analyse0 van een begrip is het ontleden01 splitsen in kenmerken1 de synthese0 het samenstellen0 uit de kenmerkende voorstellingen4 ,een analyties oordeel is een zodanig1 welks gezegde-begrip verkregen is door ontleding1 analyse1 van het subject-begrip4 #ad ,alle andere heten syntheties4 #ae ,die ersteren knnte man auch ,erluterungs-1 die anderen ,erweiterungs-,urtheile heissen1 weil jene durch das ,prdicat nichts zum ,begriff des ,subjects hinzuthun1 sondern diesen nur durch ,zergliederung in seine ,theilbegriffe zerfllen1 die in selbigen schon 7obschon verworren7 gedacht waren3 dahingegen die letzteren zu dem ,begriffe des ,subjects ein ,prdicat hinzuthun1 welches in jenem gar nicht gedacht war und durch keine ,zergliederung desselben htte knnen herausgezogen werden0 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #ci74 ,men lette er wel op1 dat 't er dus alln op aankomt1 hoe een oordeel tot stand is gekomen4 ,daarmee vervalt de tegenwerping tegen ,kant's fundamentele onderscheiding1 als zou deze onzeker1 onbruikbaar moeten heten1 daar sommige oordelen voor den n analyties1 voor den ander syntheties kunnen zijn4 ,zo vooral de ,kant-verzakende theoloog ,schleiermacher4 ,zo juist als de praemisse is1 zo averechts is de gevolgtrekking4 ,immers er volgt alleen uit1 dat we aan de symbolen1 waarin een oordeel is belichaamd 7klanken of lettertekens71 niet zo maar kunnen zien1 of het bedoelde oordeel analyties is4 ,maar dit neemt niet weg1 dat elk concreet werkelik oordeel als psychiese realiteit1 als overtuiging van een denkend subject1 slechts f 't een f 't ander kan zijn--immers slechts f op deze f op gene wijze kan zijn tot stand gekomen en dat we bovendien bij de oordelen der wetenschappen1 waaromtrent de vraag analyties of syntheties gesteld wordt1 uit het verband nagenoeg altijd de wijze van ontstaan kunnen opmaken4--7cf4 ,heymans1 ,g4 u4 ,el4 p4 #ajg74 ,men ziet nu gemakkelik in1 dat alle analytiese oordelen onafhankelik van ervaring uit het gegeven subjekt-begrip worden afgeleid1 dus in ,kant's termen a priori zijn #af4 7,ook zijn deze alle apodikties74 ,denn es wre ungereimt1 ein analytisches ,urtheil auf ,erfahrung zu grnden1 weil ich aus meinem ,begriffe gar nicht herausgehen darf oud-duits1 betekent3 hoef um das ,urtheil abzufassen1 und also kein ,zeugniss der ,erfahrung dazu nthig habe40 ,bij synthetiese oordelen is het mogelik1 dat ik het praedicaat eenvoudig uit ervaring haal2 dit zijn de zgn4 empiriese0 oordelen 7,kant zegt echter ook ,erfahrungsurtheile074 ,erfahrungsurtheile1 als solche1 sind insgesammt synthetisch04 ,dit zijn dus synthetiese oordelen a posteriori4 ,en alle oordelen nu1 die n syntheties zijn1 n apodikties of volstrekt algemeen1 bewijzen daardoor te zijn3 synthetiese oordelen a priori4 ,wat heeft nu de wetenschap met synthetiese oordelen a priori0 te maken8 ,want het spreekt van zelf1 waren zij een uitvindsel1 een geloof of dogma van zekere ,immanuel ,kant1 zij verdienden deswege weinig meer aandacht dan enig ander geestelik maaksel of partikulier dogma van wie ook4 ,maar hoe1 wanneer eens bleek1 dat zij niet uitvinding doch ontdekking waren1 dat zij niet alleen bestanddeel maar zelfs grondslag waren van4444 alle exakte wetenschap8 ,hoe1 wanneer eens bleek1 dat de axioma's0 der wiskunde nch willekeurige vrije0 7op conventions0 berustende7 definities1 nch 't zij denknoodwendigheden0 7wier ongeldigheid een contradictie zou opleveren71 't zij ervaarbaarheden zijn 7in hun absoluut exakte geldigheid1 voor alle tijd en alle ruimte7 en dat de induktieve wetenschap geen stap kan doen zonder te staan op de bodem van een syntheties oordeel a priori8 ,men moet wel erkennen1 dat alsdan de vraag naar de mogelikheid01 dus de logiese fundering1 de rechtvaardiging1 de waarheidswaarde en de betrouwbaarheid dier oordelen zou inhouden de vraag naar het goed recht1 de mensen-mogelikheid en de waarheidswaarde der wetenschap zelve6 ,niet meer of minder4--,men hore nu weer ,kant3 ,in allen theoretischen ,wissenschaften der ,vernunft sind synthetische ,urtheile a priori als ,principien enthalten40 7,k4 d4 r4 ,v4 #b;de dr4 ,abschn4 #e1 p4 #fej74 ,daar is vooreerst de wiskunde en wel speciaal de meetkunde4 ,nog ,leibniz1 gelijk vr ,kant alle filosofen1 achtte haar analyties4 ,kant was hier de geniale ontdekker van haar synthetiese natuur4 ,dass die gerade ,linie zwischen zwei ,punkten die krzeste sei1 ist ein synthetischer ,satz4 ,denn mein ,begriff vom ,geraden enthlt nichts von ,grsse1 sondern nur eine ,qualitt4 ,der ,begriff des krzesten kommt also gnzlich hinzu1 und kann durch keine ,zergliederug aus dem ,begriffe der geraden ,linie gezogen werden40 #ag ,hetzelfde geldt van het axioma der _/_/ lijnen4 ,hoe komt dan de meetkunde bij deze wetenschap4444 hoe weet ieder uwer1 dat de ruimte onbegrensd1 oneindig groot is8 ,dat spreekt van zelf08 ,zeker--maar voor de kennis-kritiek spreekt alles van zelf--behalve juist alles wat van zelf spreekt04 #ah ,en niets is1 sinds ,kant1 schitterender1 onomstoteliker bewezen1 door de onderzoekingen der metageometrie01 door ,lobatsjefski1 ,riemann en ,helmholtz1 dan dat inderdaad onze meetkunde syntheties1 dus niet denknoodwendig0 7,dietzgen7 is4 7#b7 ,toch heeft de ,euklidiese meetkunde niets van haar selbstverstndliche ,gltigkeit0 verloren4 ,toch verricht zij nergens of nooit nauwkeurige metingen1 of haar volkomen exakte stellingen wel inderdaad gelden444 of wel een vlakke driehoek werkelik precies #ahj heeft6 ,warum fordern wir bei einer mathematischen ,beweisfhrung nicht jene peinliche ,sorgfalt der ,messungsmethoden1 jene gewissenhafte ,ausschliessung strender ,umstnde1 ohne welche keine physikalische ,beweisfhrung uns berzeugen kann8 ,warum darf die exacteste ,wissenschaft1 ohne etwas von ihrer ,exactheit einzubssen1 mit dem rohesten ,materiale arbeiten80 7,heymans1 ,g4 u4 ,el4 p4 #adb74 ,naturwissenschaft 7,physica7 enthlt synthetische ,urtheile a priori als ,principien in sich4 ,ich will nur ein ,paar ,stze zum ,beispiel anfhren1 als den ,satz3 dass in allen ,vernderungen der krperlichen ,welt die ,quantitt der ,materie unverndert bleibe1 oder dass in aller ,mittheilung der ,bewegung ,wirkung und ,gegenwirkung jederzeit einander gleich sein mssen4 ,an beiden ist nicht allein die ,nothwendigkeit1 mithin ihr ,ursprung #ai a priori1 sondern auch1 dass sie synthetische ,stze sind1 klar40 7#c7 7,k4 d4 r4 ,v4 pag4 #fec74 ,hoe kan1 hoe wil de natuurkunde1 die fiere1 exakte1 zegevierende wetenschap1 deze haar grondstellingen1 en vooral het causaliteitsbeginsel1 dit fundament aller inductie1 zonder 't welk zij geen stap zou kunnen doen1 rechtvaardigen8 #bj ,door inductie8 ,maar de mogelikheid aller inductie berust op de causaliteit4 ,ook onze met de mond anti-causalistiese empiristen en positivisten geven aan het a priori alleen een andere naam3 ,gelijkvormigheid van het ,natuurverloop01 functionele afhankelikheid0444 en menen1 dat het dan verdwenen is4 ,zij noemen de grond waarop zij gaan lucht0444 en wanen te vliegen6--,zij allen zijn overtuigd1 gelijk elk van u1 m'n lezers444 dat geen enkele verandering geschiedt--zonder oorzaak1--zonder iets voorafgaands1 waarop ze noodwendig volgt4 ,en dat geen waarneming1 nog zo vaak herhaald1 ons ooit causaal verband01 noodwendig samengaan1 levert1 daaraan twijfelt1 al sinds ,hume1 toch wel geen denkende geest meer4 #ba ,maar nemen wij andere voorbeelden dan het nog altijd bestredene der causaliteit4--,daar is het logiese probleem444 ieder uwer weet1 dat er in 't heelal nergens of nooit logiese tegenspraak kan zijn #bb2 dat nooit iets enige eigenschap tegelijk zowel kan hebben als niet hebben1 dat elk ding elke eigenschap of heeft of niet heeft444 tertium non datur0 7#d7444 dat uw logiese gevolgtrekkingen uit juiste1 ware praemissen444 ook eeuwig gelden voor heel de werkelikheid1 juist1 waar zijn1 moeten zijn4 ,ieder uwer weet 7zelfs wie 't niet mag of wil weten71 dat de tijd nimmer een begin kan hebben gehad1 of nooit een einde kn hebben1 zelfs al zou ook alles in de tijd ontstaan 7geschapen07 zijn of te niet gaan444 ,maar zelfs weet ieder uwer1 en mogen wij als grondslag van heel het causale denken en vorsen beschouwen1 dat niets uit niets kan zijn ontstaan4--,gigni ,de nihilo nihil1 in nihilum nil posse reverti04--,hoe weet gij dat alles444 en hoe weet de ,bewegingsleer0 haar axioma's van tijd en ruimte8 ,al deze bestaande exakte wetenschappen3 wiskunde1 natuurkunde1 logica zijn als zodanig gegeven feiten1 al zouden1 des neen1 ng zoveel enkelingen de waarde1 de waarheid er van loochenen of betwijfelen4 ,vast staat1 dat niets van dit alles uit waarneming 7die immers slechts feitelike1 nooit noodwendige waarheid levert71 uit inductie1 kan zijn ontstaan #bc2 vast staat ook1 dat we ons zelf te goed kennen als redelik denkende wezens1 om niet te weten1 dat we onze overtuigingen niet uit niets kunnen scheppen1 dat er een grond1 een voldoende grond0 voor moet zijn4 ,waar halen wij in al deze gevallen dan het praedicaat vandaan 7#e71 indien noch uit ervaring1 noch uit het subjektbegrip8 #bd ,waar is die verborgen1 maar levende bron onzer kennis8 of moeten wij ons met een kluitje van zgn4 openbaring0 laten sturen in het riet van redeverzakend geloof1 van zuiver dogmatiese 08 ,wenn ich ausser dem ,begriffe ,a hinausgehen soll um einen andern ,b1 als damit verbunden zu erkennen1 was ist das1 worauf ich mich sttze und wodurch die ,synthesis mglich wird1 da ich hier den ,vortheil nicht habe1 mich im ,felde der ,erfahrung danach umzusehen804444 ,es liegt also hier ein gewisses ,geheimniss verborgen40 ,het gaat er dus om1 mit gehriger ,allgemeinheit den ,grund der ,mglichkeit synthetischer ,urtheile a priori aufzudecken1 die ,bedingungen1 die eine jede ,art derselben mglich machen1 einzusehen1 und diese ganze ,erkenntniss 7die ihre eigene ,gattung ausmacht7 in einem ,system nach ihren ursprnglichen ,quellen1 ,abtheilungen1 ,umfang und ,grenzen1 nicht durch einen flchtigen ,umkreis zu bezeichnen1 sondern vollstndig und zu jedem ,gebrauch hinreichend zu bestimmen40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #da s474 ,ziedaar het probleem en het program4 #be ,wel mocht ,kant in een noot schrijven3 ,wre es einem von den ,alten eingefallen1 auch nur diese ,frage aufzuwerfen1 so wrde diese allein allen ,systemen der reinen ,vernunft bis auf unsere ,zeit mchtig widerstanden haben1 und htte so viele eitele ,versuche erspart1 die1 ohne zu wissen1 womit man eigentlich zu thun hat1 blindlings unternommen worden40 ,want zijn probleemstelling alleen reeds scheidt twee werelden--,dogma0 en ,kritiek04 ,een nieuwe wetenschap was geboren--de exaktheidswijsbegeerte1 wier materiaal het feit der exakte wetenschappen zelf is1 de kennisleer1 de ,transcendental-philosophie01 die de ,souvereine1 de ,richteres zou worden van alle andere4 7#f7 ,en ,kant is de geniale denker geweest1 die het probleem niet alleen heeft gesteld1 maar--altans in beginsel--tevens opgelost4 ,ziedaar zijn geweldige1 zijn onvergankelike grootheid4 ,en de grootsheid dier oplossing was het probleem1 dit grootste1 algemeenste aller wetenschap1 waardig4 ,het was zijn geestelike ,copernicus-daad1 zijn ,revolutie4 ,ik noemde zijn vorm-idealisme #bf4 ,wie dat begrip vorm0 eenmaal begrepen heeft1 als verklarings-hypothese aller synthesis a priori--en een andere is er niet alleen nimmer voor gegeven1 maar zelfs nauweliks als mogelik denkbaar6--die weet1 waarom waarlik hier de zgn4 ,subjectiviteit0 tevens louter ,subjectiviteit betekent en tegelijkertijd ,objectiviteit0 in de strengste zin van volstrekte noodwendigheid 7apodicticiteit7 en daarop berustende algemeenheid1--dat inderdaad de mogelikheid van formeel of transcendentaal realisme01 7,hartmann7 niet is in te zien1 en het objectief phaenomenalisme0 van ,kant1 in plaats van in strijd met zijn leer1 #bg juist de onmiddellike konsekwentie daarvan is1 en wel verre van een negatief dogmatisme0 of zelfs een falsche ,anwendung vom ,satz des ausgeschlossenen ,dritten0 te zijn 7,hartmann671 juist deze kritiek0 of weerlegging0 tot positief dogmatisme en louter wanbegrip stempelt4 ,wat zal ons door het ,kriticisme0 en zijn vorm-idealiteit bereikt blijken8 ,niets meer of minder dan3 ,i4 ,de weerlegging in beginsel van alle dogmatisme 7#g71 ergo3 #a4 ,de weerlegging eens en voor altijd van alle ontologisme 7,hegel7 #bh4 #b4 ,de weerlegging1 eens en voor altijd1 van alle object- of ruimte-realisme1 dus zowel van alle dualistiese kerk- en vulgus-metaphysica1 als van elk materialisme 7en spiritisme1 zo dit nog de eer verdient1 hier genoemd te worden7 #bi4 #c4 ,weerlegging van alle ,empirisme0 en ,rationalisme04 ,,ii4 ,de grondvesting en verklaring 7in beginsel altans7 van de axioma's1 de grondbeginselen der wetenschappen1 speciaal van de exakte03 de wiskunde zowel als de natuurkunde4 ,,iii4 ,de kennistheoretiese begrenzing van ,natuur0 en ,natuurwetenschap0 en mitsdien3 ,de mogelikheid1 later door ,wundt1 ,heymans1 ,riehl en ,eisler verwezenlikt1 der verzoening0 van ,geestes- en ,natuurwetenschappen1 door enerzijds de bevrijding dus der ,psychologie en ,sociologie van alle ,naturalisme 7biologie1 organiese0 theorien1 hersenphysiologie7 en anderzijds de verlossing der ,natuurwetenschappen 7de physiologie vooral67 van alle ,psychisme 7dualisties ingrijpen van ziel01 teleologies vitalisme1 etc47 #cj ,ziedaar het ,ergebnis0 van ,kant's wijsbegeerte1 ,kant's ,bedeutung fr die ,gegenwart0 7#h7444 en voor de ,toekomst6--,ziedaar het ,acquisit der ,philosophie01 dank zij ,kant4 ,de rest is voor een te groot deel niet waarheidsdienst1 maar apologie1 met al de slangekronkelingen waartoe deze helaas de ,rede zelfs van de besten verlaagt4 ,ik durf gerust beweren1 dat ,kant z'n roem grotendeels aan z'n fouten heeft te danken4 ,niet aan z'n kritiek1 z'n ,bathos der ,ervaring0 #ca1 maar aan z'n dogma1 z'n ,pathos der ,ideen01 zijn ,praktiese ,postulaten01 zijn ,primaat0 der ,praktiese ,rede0 waardoor en de zedeleer en het theoreties geweten1 vooral in ,duitsland1 nu reeds een eeuw lang bezoedeld en vergiftigd zijn4 ,o wondere ironie der waarheid6 ,het was ,kant inderdaad eigenlik niet om de rechtvaardiging der synthetiese oordelen a priori in de wetenschappen te doen1 maar om die biezondere synthetiese oordelen a priori1 welke de dogmatiese zgn4 ,metaphysica1 het ,geloof01 vergt444 welke nodig zijn om de alle ervaringsmogelikheid overschrijdende 7dus aprioriese7 oordelen over ,god1 vrijheid en onsterfelikheid0444 te redden04--,quo semel est imbuta recens servabit odorem ,testa diu4 ,maar zie--voor de mogelikheid van alle synthetiese oordelen a priori gaf ,kant's ontdekking1 ,kant's revolutie1 de grondvesting1 de oplossing444 behalve juist voor die der ,metaphysica #cb4 ,ja1 zij bewees zelfs eens en vooral1 de principile onmogelikheid van wetenschap0 omtrent die naar hij waande onontbeerlike ,geloofsartikelen6 ,chronos had z'n eigen kinderen verslonden4 ,het gaat er dus nu om1 ,kant's begrip vorm0 te begrijpen4 ,voor ons onderwerp behoeven we ons in hoofdzaak slechts met de eerste zijner beide zgn4 ,anschauungsformen01 ,ruimte en ,tijd1 bezig te houden1 al blijkt deze in werkelikheid niet1 gelijk ,kant meende1 de vorm0 aller zinnen1 maar waarschijnlik de vorm van slechts n enkele zin0 #cc1 terwijl de tweede het best de vorm0 van alle bewustzijn genoemd wordt4 ,ik zal dus een deel van ,kant's ,transcendentale ,aesthetik0 behandelen1 inderdaad die best fundierte von ,kants ,aufstellungen04 ,ik ben het met ,schopenhauer eens1 dat deze alleen voldoende was geweest1 om ,kant onsterfelik te maken1 ja ,kant was er mij niet minder om geweest1 hadde hij l wat daarna van hem verschenen is nooit geschreven4 ,de sofismen van zijn transcendentale ,analytik01 de fantasmen van zijn ,schematismus01 z'n moraal-theologiserende ,ideen0 leer1 de systeemmakerij en parodirende analogiezoekerij van zijn andere ,kritik0 en4444 hij was dan tenminste vrij gebleven van meer dan n zonde tegen de ,heilige ,geest der ,waarheid4 ,deze ,aesthetik0 7n4b4 leer der waarneming1 7 alleen en daarvan weer alln ,kant's ruimteleer #cd is voldoende1 maar ook nodig444 om alle ruimtedogmatiek1 daarmee alle object-realisme1 daarmee alle kerkelik dualisme 7spiritualisme0 noemen het de franse anti-materialisten7 zowel als alle materialisme te fnuiken1--daarmee salva scientia naturali1 met volkomen eerbiediging van natuurwetenschap en natuur1 zonder enige dualistiese en anti-mechanistiese inmenging1 de geest te bevrijden van de natuur01 van de stof01 die te voren reeds alles onwrikbaar beschikt en beslist heeft--over ons1 in ons14444 maar zonder ons6--wij de ziende1 de willende marionetten dier blinde willoze macht--1 aldus de geesteswetenschap te verlossen van het naturalisme1 en daarmee ook het ,recht1 en speciaal het ,strafrecht #ce1 mogelik te maken6 ,en dat alles uit de simpele leer der zintuigelike1 beter zinnelike1 waarneming1 uit de elementaire kenniskritiek6 ,lijkt het niet een sprookje1 wonderlike fantasterij8 ,niet alleen dus de mogelikheid der meetkunde1 maar zelfs de mogelikheid van het recht444 afhankelik1 hoe middellik dan ook1 van444 de vorm0 leer van gewaarwordingen8 ,het antwoord luidt nu eenmaal3 ,inderdaad--we moeten de ruimte opheffen--om voor de geest444 ruimte te krijgen6 #cf ,en ik wilde1 dat ik mijn lezers1 zover ze nog ruimte-dogmatici zijn1 dus bijna allen1--maar iets kon geven1 kon doen voelen1 van die heerlike vrijheid1 waarin het ,ik1 het willende1 denkende subjekt1 met zijn instinkten en hartstochten1 zijn beginselen en overtuigingen1 zijn aandoeningen en ontroeringen1 zijn haat en zijn geestdrift zich hervindt en herwint als een werkelike1 invloedrijke1 doelstellende en verantwoordelike macht4 ,maar--al genoeg1 of te veel1 tot lof van de waarheid4 ,want het is de waarheid4 ,laat ons na deze inleiding nu de gang van ons werk overzien4 ,de strekking der kritiek is in heel haar wezen anti-dogmaties3 ,elk syntheties oordeel dat a priori wil gelden1 moet rekenschap geven van zijn mogelikheid01 zijn goed recht1 zijn kennisbron4 ,anti-dogmaties mitsdien in tweerlei zin3 #a4 ,elk syntheties oordeel a priori1 dat onmogelik01 zonder mogelike kennisbron1 blijkt1 wordt als dogma0 afgewezen en verworpen4 #b4 ,elk syntheties oordeel a priori1 waarvoor de mogelike kennisbron wordt aangewezen1 houdt op dogma0 te zijn4 ,het eerste deel van dit werk der kritiek is dus zuiver negatief1 het tweede deel positief1 zover het de s4 o4 a pr4 der ervaring01 der objectieve wetenschappen1 en daardoor deze zelf1 grondvest4 ,het heeft echter tevens middellik weer een niet minder belangrijke negatieve strekking1 die wij zo aanstonds zullen aanwijzen4 ,kant heeft namelik een principieel mogelike kennisbron voor s4 o4 a pr4 ontdekt in de kennisvorm1 de geesteswettelikheid van het kennisvermogen zelf1 die alle kennen01 berustend op waarnemen en denken1 dus alle ,erfahrung0 7 ervaringswetenschap07 eerst mogelik maakt4 ,de daarop steunende synthetiese oordelen gelden dan echter eo ipso wel a priori1 bij voorbaat1 maar uitsluitend ten aanzien van alle betrokken kennisinhoud1 van mgliche ,erfahrung04 #cg ,indirekt verkrijgt dan dit positieve deel1 dat als grondvesting der wetenschappen van eminent kennistheoreties belang is1 weer deze voor de metaphysica allergewichtigste strekking1 als formeel0 of transcendentaal0 idealisme de afwijzing mee te brengen van dogmaties-verdubbelend vorm-realisme1 daardoor de weerlegging te leveren van het transcendentaal realisme04 ,dit alles zal u in de loop van mijn betoog volkomen duidelik worden4 ,in hoofdstuk ,,ii zullen wij nu eerst ten aanzien van de waarnemingsinhoud doen zien1 hoe synthetiese oordelen a priori niet mogelik zijn2 heeft men eenmaal de realistiese transcendente verdubbeling van die inhoud als dogmaties leren zien en verwerpen1 dan zal het begrijpen van hoofdstuk ,,iii te gemakkeliker vallen1 waar nu eerst positief wordt aangewezen1 hoe synth4 oordelen a priori wel mogelik zijn1--om dan onmiddellik daaruit te besluiten1 dat een kennistheoretiese vorm0 transcendentaal 7 a priori ten aanzien van alle mogelike betrokken inhoud7 moet1 maar transcendent niet kan gelden1 dat dus de transcendente verdubbeling van zulk een vorm0 zowel zinledig als dogmaties is en mitsdien te verwerpen4 ,in hoofdstuk ,,iv zullen wij dan de metaphysiese resultaten der waarnemingskritiek nader in ogenschouw nemen1 speciaal ten aanzien van het ,transobjectieve1 in zijn kennistheoretiese verhouding tot natuur en bewustzijn1 waarbij wij zullen aantonen dat en waarom ,kant's ,an-sich0 een noodzakelik complement is van zijn krities ,phaenomenalisme4 ,aldus voorbereid en toegerust1 handhaven wij in hoofdstuk ,v ,kant's waarnemingsleer en zijn krities idealisme0 tegen de moderne bestrijding1 waardoor wij de gelegenheid krijgen1 heel wat realisties misverstand en dogmatisme uit de weg te ruimen4 ,een slothoofdstuk vergewist zich in een samenvattend overzicht van de voornaamste gewonnen resultaten4 ,,hoofdstuk ,,ii4 ,,de ,,dogmatiese ,,verdubbeling ,,van ,,de ,,gewaarwordingsinhoud4 #a4 ,,het ,,subject ,,van ,,individueel ,,bewustzijn4 ,ik ga dus nu het naief0 object-realisme van ongeveer ieder van mijn lezers weerleggen1 door te bewijzen1 dat het onbewust dogmaties is4 #ch ,en ik zeg hem erbij1 als mij deze weerlegging niet lukt1 ligt dat alln aan mij1 niet aan de zaak zelve4 #ci--,ook reken ik er op1 dat ge realisties en wetenschappelik genoeg gevoelt om een instinktieve afkeer van1 een hekel aan1 deze ,kantse leer te hebben1 die u het tastbaarste1 het zekerste1 uw eigen ervaring en die der hele natuurkunde1 schijnt te willen wegredeneren1 om er iets geheel onervaarbaars1 buitenissigs01 voor in de plaats te stellen4 #dj ,want het is waar1 wij willen aantonen1 bewijzen1 dat er zonder subject444 evenmin vorm of grootte of beweging1 stof of kracht met heel de ruimte daarbij1 bestaat1 als kleur of klank6 ,heel de natuur1 en heel haar ruimte1 heel de ruimtelike1 zinnelike wereld1 dus het onmetelik heelal der astronomie444 in de letterlikste zin slechts een produkt van subjectiviteit1 van waarnemen en denken6--,is er iets absurders denkbaar8 ,we zullen zien4 ,gij zijt1 hoop ik1 genoeg natuurwetenschappelik gevormd0 om te weten1 dat er geen kleuren of klanken bestaan01444 dat kleuren eigenlik0 aethertrillingen zijn0 van bepaalde1 precies berekende snelheid en lengte1444 en klanken niets dan luchttrillingen4 #da ,het is een feit1 dat deze orakeltaal3 kleur1 licht is0 aethertrilling444 7of3 is een beeld0 of gevolg0 van aethertrilling1 of deze wordt waargenomen als0 licht1 kleur1 enz47 al heel wat arme pro- en contra-naturalistiese geesten van de wijs heeft gebracht4 ,laat ons dan eens zien1 wat we daarvan al of niet hebben te aanvaarden4 ,wat een kleur-gewaarwording is1 rood1 wit1 groen1 weet gij allen precies en volkomen uit onmiddellike ervaring444 tenzij gij ongelukkigerwijs kleurzin0 mist444 en dan is geen ng zo diep denken1 geen ng zo scherpe definitie1 geen ng zo duidelike1 beeldende beschrijving1 laat staan een aethertrilling-formule1 in staat1 u ook maar een zweem van een voorstelling te geven van wat met kleur0 bedoeld wordt4--,rood enz4 is inhoud van een zgn4 gewaarwording01 iets wat ervaren wordt1--iets psychies01 iets bewusts04 ,met een gewaarwording bedoelen wij eo ipso iemands 7mijn0 of uw0 of eens anders7 gewaarwording4 ,hij die gewaar wordt1 die de gewaarwording krijgt0 of heeft01 heet het ,subject der gewaarwording4 ,dus3 geen gewaarwording zonder ,subject4 ,dat is wat wij bedoelen met het psychiese01 dat het de belevenissen van een ,subject0 zijn3 gedachten1 gemoedsaandoeningen1 waarnemingen1--ze zijn absoluut zinledig zonder denkend1 lijdend of zichverheugend1 waarnemend ,subject4 #db ,met ,subject vrijwel synoniem in deze zin is3 geest1 zelf1 ziel1 bewustzijn1 ik #dc1 maar daar deze alle in velerlei afwijkende zin worden gebruikt1 houd ik mij aan 't woord ,subject1 daar dit uitsluitend en afdoende de biezondere betrekking aanduidt van het bewuste1 geestelike1 psychiese tot eigen inhoud04 ,dit subject nu heeft belevenissen1 ervaringen1 #dd en deze zijn psychies01 individueel en worden als zodanig door niemand anders of ervaren of gekend1 en door het ,subject onmiddellik z gekend1 z ervaren als ze zijn1 daar ze ex hypothesi1 per definitionem1 niets zijn dn deze z'n ervaringen4 #de ,dit zijn 7of schijnen altans7 allerelementairste waarheden1 uit wier miskenning1 verwaarlozing of zelfs loochening niettemin enige der belangrijkste filosofenrichtingen van onze tijd leven6 ,wat kunnen we nu beleven1 onmiddellik ervaren8 ,ieder subject uitsluitend zijn eigen belevenissen4 #df ,dit is het nig ons gegevene01 het uitgangspunt van alle wijsbegeerte1 alle wereldbeschouwing1 alle wetenschap4 ,op het vervolg vooruitlopend zou ik hier reeds kunnen inlassen1 dat geen ,subject ooit iets nders ervaart dan zijn eigen belevenissen1--dat wij kennistheoreties 7wat nog niet wil zeggen3 ontologies7 in de volste zin van 't woord3 vensterloze monaden zijn4 ,dit geniale woord van ,leibniz behoeft slechts uit het metaphysiese1 transcendente rijk van het ,zijn in het kennistheoretiese1 immanente rijk van het ,bewustzijn te worden overgebracht--om de kiem te worden van heel de waarnemingskritiek2 een kritiek1 die negatief neerkomt op deze grondgedachte3 ,waarneming is nimmer reproductief4 #dg #b4 ,,de ,,secundaire0 ,,en ,,de ,,primaire0 ,,eigenschappen ,,hebben ,,gelijke ,,subjectieve ,,oorsprong ,,en ,,zijn ,,gelijkelik ,,objectief4 ,zijn dus eigen belevenissen het nige gegevene01 evenwel beschouwt ieder onzer1 filosoof of niet1 een gedeelte daarvan als doorgaans veroorzaakt door iets nders dan hij zelf is1 door een niet-ik4 #dh ,welk gedeelte8 ,de gewaarwordingen1 al wat onze zgn4 zinnen0 ons leveren3 geluid-1 licht-1 kleur-1 reuk-1 tast-1 smaakgewaarwordingen1 ja1 het naieve denken beschouwt de zinnen als de vensters01 waardoor men onmiddellik uit kan kijken in de wereld rondom1 in het niet-ik1 neemt aan1 dat ons waarnemen0 een reproductie1 een afbeelding is van iets anders1 dat onafhankelik van 't waarnemend ,subject bestaat4 ,de inhoud der gewaarwording 7rood1 rond1 zoet1 geurig7 wordt als trouwe reproductie1 als welgelijkend portret1 als kopie beschouwd van een eigenschap1 die tot het niet-ik1 de buitenwereld01 behoort--en waaraan ons gewaarworden niets of zo weinig mogelik verandert4 ,wat bedoelt nu de natuurkunde1 als zij met ,locke de zgn4 secundaire qualiteiten subjectief0 noemt in tegenstelling tot 't objectieve08 ,haar leer1 dat er geen kleuren1 geen licht of duister 7#aa71 geluid noch stilte1 geen zoet of bitter of warm of geurig bestaat buiten ons1 onafhankelik van het gewaarwordend ,subject1 wil dan zeggen1 dat dit alles uitsluitend gewaarwordingsinhoud is1--dus niet reproductie door het ,ik van wat reeds kleur of geur of klank enz4 ws1 maar 444 produkt van de ,geest1 van het ,subject2--dat het uitsluitend voor en door een gewaarwordend ,subject ontstaat en bestaat4 ,men drukt dit vaak onnauwkeurig en verwarrend aldus uit3 zonder oog geen licht1 zonder oor geen geluid1 enz4--,die schijnbaar nietige1 maar echt naturalistiese1 fout heeft al heel wat verwarring en onheil aangericht4 ,immers1 dat oog kijkt niet1 een oor1 dat zou moeten horen heeft 7in dubbele zin7 geen zin1--zien1 horen1 proeven1 in n woord3 gewaarworden0 is slechts eigen aan1 een functie01 een verrichting1 een belevenis van 444 een ,subject1 dat weten we nu ns en voor goed--al waren er honderd ogen en geen ziend ,subject1--er ware geen licht enz4 7#ab7--;,dus3 zonder ,subject noch licht noch duister1 klank noch kleur of geur4 ,dit alles weet0 tegenwoordig iedereen1 maar is ook ieder zich daarvan bewust1 doordrongen van de strekking en betekenis8 ,heeft men wel ooit overwogen1 dat dus het gezichtsvermogen alln alle lichten van hemel en aarde ontsteekt1 dat alln de gehoorzin al luisterend de wereld vervult van geluid8 ,dat er in concreto1 in werkelikheid1 geen ongezien licht bestaat8 ,was ik het eerstgeborene ,subject1 dan zou er vr mij noch duisternis noch licht1 geen kleur noch toon ter wereld hebben bestaan4 #di ,maar--zo denkt de door natuurwetenschap verlichte lezer 444 zo er al geen licht0 was1 er was toch de oorzaak0 aller lichtgewaarwordingen1--er was toch trillende aether1--en zo al geen klank1 dan toch golvende lucht1--de materie01 de stof1 met haar onvergankelike kleinste deeltjes wentelde1 wervelde1 wemelde van eeuwigheid her in de eindeloze ,ruimte4 ,maar daar staat nu de kenniskritiek en spreekt3 ,gij hebt gehoord1 dat tot de ouden gezegd is--er is slechts stof en kracht in de ruimte1 maar ik zegge u3 ook stof n kracht n ruimte zijn ganselik niet--dan binnen in u6 ,wederom dus3 ons bewustzijn alln heeft alle stof en alle kracht en de ruimte met heel haar oneindigheid1--hl de zinnelike wereld geschapen4 ,was ik het eerstgeboren ,subject1 dan zou er vr mij evenmin stof of beweging of ruimte bestaan hebben--als licht of duisternis4 #ej ,ziedaar de geweldige leer der phaenomenaliteit0 van de materile wereld4 ,met n slag wordt het naief realisme01 de physica-metaphysica van kerk en volk en wetenschap0 geveld1--weggevaagd heel de wereld waarop zij stonden 't zij tot supra-naturalistiese negatie01 't zij tot naturalistiese affirmatie04 ,de geest is van de ,natuur niet alleen de wetgever1 zoals ,kant zeide1 maar zelfs de formele0 schepper1 de subjectieve bestaansgrond1 de conditio sine qua non1 het ,prius4 ,en dit is de bescheidenste formulering1 die ooit van het wezen onzer waarneming kan worden gegeven4 ,stel u gerust1 ontstelde lezer4 ,de paradoxale schijn berust geheel op een misverstand1 en wel3 uw realistiese opvatting van het begrip ,natuur04 ,onze geest is geen ,zeus of ,jahweh redivivus4 ,hij schept geen nieuwe werkelikheden1 geen zelfstandige dingen0 444 die kent hij zelfs niet eens--het enige nieuwe1 dat hij schept0 #ea1 produceert01 te voorschijn brengt0 7setzt0 zegt de ,duitse kennisleer71--is de wijze1 waarop hij zelf reageert op de werking der werkelikheid1 zijn de veranderingen1 modificaties01 die hij zelf ondergaat1 ervaart1 beleeft4--,het waarnemend ,subject kan nergens en nooit buiten zich zelven treden of kijken1 zich te buiten gaan01--het ervaart1 aanschouwt nooit iets anders dan eigen belevenis1--en niets anders1 niets van enig niet-ik kan ooit het ,subject binnendringen4 #eb ,wij behoeven vooreerst niets te doen1 dan dezelfde gedachtengang1 die de natuurwetenschap sinds lang heeft aanvaard voor ,locke's zgn4 secundaire eigenschappen01 konsekwent te volgen1 ook voor de zgn4 primaire01--ook voor massa1 gestalte1 grootte1 beweging 7kracht71 voor alle meetkundig-mechaniese eigenschappen4 #ec ,wij zullen gaan aantonen1 dat ze precies even secundair0 zijn1 even 444 subjectief 7of objectief07 en op dezelfde gronden als kleur en temperatuur en geluid4 ,op dit punt altans zijn ,kant en ,berkeley het volkomen eens4 #ed ,het enige1 wat we ooit van enig niet-ik kunnen bemerken1 zijn onze gewaarwordingen01 de enige belevenissen1 die we op rekening stellen van een niet-ik4 ,de enige eigenschap01 die we dus ooit aan enig niet-ik door waarneming kunnen leren kennen1--is deze relatieve3 het vermogen1 een subject zekere gewaarwordingen te verschaffen1 dus tot het produceren van bepaalde gewaarwordingen te dwingen4 ,als voorbeelden zullen we nemen kleur en gestalte1--b4v4 van een rode bal01 van #a d,m4 middellijn1 die vr mij op tafel ligt4 ,wat bedoelt nu iedereen1 als hij zegt dat zulk een voorwerp rood0 is8 ,niets anders1 dan dat elk ,subject 7met normale kleurzin7 onder bepaalde omstandigheden 7als hij er naar kijkt7 een roodgewaarwording krijgt4 ,ook de kennisleer bedoelt niets anders1 en ontkent niet dat er in deze zin objectief rode dingen0 zijn4 #ee ,wat zij ontkent en weerlegt is slechts dat deze dingen0 of objecten01 i4c4 de rode bal1 de oorzaak zouden zijn van onze 7rood-rond-7gewaarwordingen1 en dus als zodanig1 vr en onafhankelik van de gewaarwordingen1 zouden bestaan of die gewaarwordings-inhoud tot eigenschap hebben4 ,het verschil tussen het realisme en de kritiek heeft betrekking op dat krijgen0 der gewaarwording1 op aard en wezen van de oorzaak onafhankelik van ons1 die ons die gewaarwording en haar bepaalde inhoud geeft04 ,want aan elke gewaarwording valt een gewaarwordings-inhoud te onderscheiden4 ,deze is hier3 rood1 het rode4--,hoe is nu deze inhoud te verklaren8 ,hoe kom ik aan deze bewustzijnsinhoud8--,het naief realisme0 van elk onbevangene1 van elk1 die nimmer van natuurkunde heeft vernomen1 antwoordt3 doordat er een ding daarbuiten bestaat1 dat een eigenschap heeft 7onverschillig of 't wordt waargenomen of niet71 gelijk aan de inhoud mijner gewaarwording--zodat ik eenvoudig deze eigenschap1 dit roodzijn0--waarneem1 bemerk4 ,mijn gewaarwordingsinhoud rood0 is een ongeveer volkomen gelijkend spiegelbeeld of portret van deze eigenschap rood06 7#ac7--;,de kritiek daarentegen antwoordt3 ,ik krijg die bepaalde gewaarwordingsinhoud niet1 doordat een ding 7de rode bal07 met reeds zinnelike eigenschappen 7rood1 rond1 enz47 deze eigenschappen in mij reproduceert1 of hoe dan ook overbrengt1--maar doordat iets niet-zinneliks 7het reale0 van de rode bal--verklaring zie beneden pag4 #ge ss47 die waarnemingsinhoud in mij produceert en door deze betrekking tot mij en andere soortgelijke subjecten eerst zinnelike eigenschappen krijgt4 ,er is maar heel weinig nadenken en in 't geheel geen zintuig-physiologie voor nodig1 om de onhoudbaarheid van eerstgenoemde verdubbelende reproductie0-1 kopie0- of spiegel0-theorie in te zien 7#ad7 en toch is het nog de algemene opvatting1 voor de secundaire0 eigenschappen van heel de massa1 voor wie de natuurkunde niet bestaat1 en voor de primaire0 qualiteiten444 zelfs van ongeveer alle natuurkundigen en physiologen er bij--ja zelfs van kennistheoretici #ef4 ,twee overwegingen1 reeds in extenso gegeven door ,berkeley #eg1 weerleggen deze leer volkomen3 #a4 ,al had het niet-ik onafhankelik van de gewaarwording reeds een eigenschap gelijk aan1 of ook maar gelijkend op1 overeenkomstig met1 de gewaarwordingsinhoud 7kleur1 beweging1 gestalte7 444 dan zou nog niet n enkel subject daar ook maar 't minste of geringste van kunnen te weten komen--nooit is iets anders gegeven dan gewaarwording 7ook bij 't diepste01 innerlikste0 onderzoek1 van scheikunde of mikroskopie7--en met de werkelikheid onafhankelik van deze is dus elke vergelijking absoluut uitgesloten #eh4 7#ae7 ,wij hebben hier dus het voorbeeld van een syntheties oordeel a priori zonder denkbare kennisbron--dus van een als zodanig verwerpelik444 dogma06 #b4 ,deze gelijkheid1 die dus volgens de eerste overweging enkel dogmaties01 geheel willekeurig1 zonder enige redelike grond1 kan worden aangenomen1 en een wonderlike1 onbegrijpelike harmonia praestabilita benevens een geheel onnodige verdubbeling zou vergen1--is bovendien nog onmogelik1 ondenkbaar1 een zinledigheid4 ,want wat ons enkel bekend is als een psychiese waarde1 als een aandoening1 belevenis1 modificatie van een ,subjekt1 als ,bewustzijnsbiezonderheid 7zie p4 #bg71 hoe zou datzelfde rood0 b4v4 denkbaar zijn 444 zonder ,subjekt1 zonder ,bewustzijn6 ,men begrijpt dus zonder moeite1 dat in deze zin het ,bewustzijn het prius is 7natuurlik dus niet in tijdelike zin van iets dat voorafgaat01 maar in de logiese zin van iets dat voorondersteld1 noodwendig inbegrepen is1 als mogelikheidsvoorwaarde7 #ei niet alleen van alle gewaarwordingen als zodanig1 maar ook van alle gewaarwordings- of zinnelike eigenschappen1 dus 444 van heel de materie1 daar deze1 als zodanig1 geen andere dan zinnelike1 i4e4 op de zinnen1 de waarneming betrokken1 eigenschappen heeft4 ,zoveel staat ons dus nu reeds vast3 de inhoud der gewaarwording kan niet een afbeelding1 overname1 zijn van eigenschappen van het niet-ik1 die onafhankelik van alle waarneming toch met die inhoud zouden overnkomen4 ,het niet-ik heeft dus al deze 7zinnelike7 eigenschappen1 de kleur1 de vorm1 uitsluitend aan mogelike waarneming te danken1 zonder deze kan het geen kleur0 hebben--maar evenmin vorm of grootte4 ,het eerste geeft zelfs het naturalisme toe1 het laatste niet4--,maar deze algemene overwegingen zijn toch reeds voldoende om enige van de ergste misvattingen van het phaenomenalisme uit de weg te ruimen4 ,laten we dus tot goed begrip ons bij dat eerste bepalen4 ,vr ons ligt nog de rode bal4 ,de kleur heeft hij te danken aan de kleurzin4 ,maar is en blijft die bal dan niet rood1 ook al wordt hij door geen sterveling ooit gezien1 evenals 't een of ander rood gesteente1 dat onontdekt ergens in de aardkorst schuilt8 ,zeer zeker4 ,maar wat betekent dat rood zijn08 ,niets anders dan dit3 ls een subjekt met bepaald soort 7normale07 kleurzin er naar kijkt1 ondergaat het een verandering1 genaamd3 het krijgen0 van een roodgewaarwording1--het wordt m4a4w4 genoopt1 genoodzaakt1 de gewaarwordingsinhoud rood0 te produceren #fj4 ,de subjectiviteit der kleuren wil dus noch voor de natuurwetenschap 7voor wie het ,an-sich1 de oorzaak0 in het niet-ik1 aethertrillingen zijn1 die ze onafhankelik van waarnemende ,subjecten acht1 evenals de niet-natuurkundigen 't doen met de kleuren67 noch voor ,kant zeggen1 dat het van ons willen en believen of alleen van onze geest zou afhangen1 b4v4 rood of blauw1 donker of licht te zien1 of dat er geen verschil zou bestaan tussen kleur-1 klank-1 bewegings- enz4 hallucinatie en -waarneming4 #fa ,deze tegenwerping ligt toch zo voor de hand3 voor de naieve opvatting is de waarneming reproductie1--de hallucinatie productie1 en zo is 't een aardige naief-gedachte formulering1 als ,taine1 tot het inzicht gekomen dat de waarneming nooit reproduceert1 haar een ware hallucinatie0 noemt6 #c4 ,,de ,,objecten ,,als ,,phaenomena01 ,,afhankelik ,,van ,,het ,,subject ,,der ,,natuur1 ,,zijn ,,als ,,zodanig ,,immanent0 ,,en ,,reiken ,,niet ,,tot ,,het ,,an-,,sich01 ,,zijn ,,niet ,,oorzaken1 ,,maar ,,derivaten ,,van ,,gewaarwording4 ,wat betekent nu objectief0 7b4v4 objectief wit krijt67 en wat is de kennistheoretiese betekenis der objecten 7de ruimtelike dingen01 voorwerpen0 als tafels1 bergen1 planten1 mens- en dierlijven1 dus de objecten aller natuurwetenschappen1 de natuur78 ,te zeggen is het met n enkel woord3 ze zijn ,erscheinungen01 ,phaenomena0 #fb 7#ag74 ,de duidelike omschrijving1 de nauwkeurige formulering is minder gemakkelik4 ,we kunnen zeggen3 een object is een denkbeeldig 7dus abstract7 7#ah7 samenstel 7systeem01 synthese07 van mogelike gewaarwordingsinhouden1 mogelik 7resp4 noodwendig1 bij vervulling der waarnemingsvoorwaarden7 voor een denkbeeldig universeel subject met soortgelijke 7doch ideaal ontwikkelde7 zinnen als de onze1 mogelik dus ten dele 7resp4 noodwendig op bepaalde voorwaarden7 voor elk subject als gij en ik4 ,het plasties zien #fc en de daarmee geassocieerde herinnering aan eventuele tast- en bewegingsgewaarwordingen1 helpen onze verbeeldingskracht deze objecten1 geheel abstracte systemen van mogelikheden als zij zijn1 hypostaseren1 verzelfstandigen voor onze geest tot de ruimtelike concreet voorgestelde0 zicht- en tastbare dingen04 ,de 7objectieve7 natuur0 is niets anders dan het geheel dezer objecten of ruimtedingen of phaenomena1--in hun onderling verband van samenzijn en veranderen1 gelijk dit als gevolg der werking van onderstelde natuurkrachten0 begrijpbaar wordt gemaakt en wiskundig geformuleerd in de zgn4 natuurwetten02 ook deze krachten0 en wetten0 zijn dus1 kennistheoreties gesproken1 zuiver immanent0 of phaenomenaal01 gelden slechts ten aanzien van phaenomena1 zijn dus afhankelik van vooronderstelde waarnemingsmogelikheid oftewel subjectiviteit en staan als zodanig tegenover ,kant's ,an-sich1 tegenover de metaphysiese of transcendente werkelikheid4 7#ai7 ,het is dus louter verbeelding 7in dubbele zin7 dat aanschouwing zonder meer ons reeds objecten zou leveren 7,schopenhauer7 in plaats van individuele waarnemingen4 ,het denken alleen echter 7,cohen7 brengt het te minder tot objecten1 waar het zelfs de simpele gewaarwording niet verschaffen kan4 ,uit denken en waarnemen samen componeert de geest zijn voorwerpen1 gebonden aan1 bepaald door1 eigen wettelikheid 7vormen07 en door ervaring gegeven inhoud04 ,uit de inhoud van onze werkelike gewaarwordingen componeren wij 7van synthese0 spreekt het ,kantisme7 zuiver hypotheties de voor ons ten allen tijde en voor alle normale subjecten #fd geldige gewaarwordingsmogelikheden1 en onze geest beeldt heel zo'n eindeloze reeks eventualiteiten met zijn taal door een enkel woord 7een rode bal071 een wonder van geniale ekonomie1 als alleen de selectie der aeonen kan voortbrengen4 ,zo objectiveren0 wij de inhouden onzer gewaarwordingen1 een gissen #fe1 waarbij altijd ver-gissen mogelik is 7hallucinaties1 illusies1 zgn4 zinsbedrog0 in dromen1 hypnose enz471 maar wij blijven daarbij geheel binnen het gebied van mogelike gewaarwordingen en waarnemingen1 van mogelike ervaring01 van bewustzijnswaarden1 van slechts voor 7en door7 een waarnemend ,subject bestaande werkelikheid1 van het ,immanente04 ,het ,subjekt1 de subjectiviteit1 het ,bewusstsein berhaupt0 is het prius1 de conditio sine qua non1 van heel deze empiriese realiteit04 ,haar eigenschappen0 zijn louter betrekkingen tot dat ,subject--denkt men dit weg--dan is heel die wereld mee verdwenen 7cum grano salis3 ohne ,gedanken kein ,phosphor074 ,wat de zon is voor de jaargetijden1 dat is dus de geest voor de stof4 ,denken wij ons nu1 gelijk wij allen doen zonder uitzondering1 van kind tot ,kant1 en van ,hegel tot ,ziehen--7zelfs ,fichte of ,berkeley dacht niet anders67 onze gewaarwordingen veroorzaakt door een ,niet-,ik1--dus als een verandering die ons ,ik ondergaat1 dank zij de inwerking van iets anders1 van de werkelikheid1 van het van de geest onafhankelik-gedacht bestaande of zijnde1 van het ,ding-an-sich0 #ff1 dan is het dus ook duidelik1 dat we door al onze ervaring01 door alle waarnemen1 door welk nog zo diep of inwendig onderzoek ook 7#bj71 zij het met behulp van mikrotoom en mikroskoop1 met chemie1 met spectraalanalyse1 nooit van dat ,an-sich1 van enige eigenschap1 die iets op zich zelf0 heeft 7onafhankelik van waarneming7 ook maar een zweem leren kennen1--zelfs van een naderen of benaderen van het ,an-sich 7zoals enige ,kant's ,an-sich0 verdonkeremanende ,neo-,kantianen01 als ,cohen en ,windelband en vooral ,natorp en ,knig willen7 kan dus voor ,kant en voor ons geen sprake zijn3 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fg7 ,wenn wir diese unsere ,anschauung auch zum hchsten ,grade der ,deutlichkeit bringen knnten1 so wrden wir dadurch der ,beschaffenheit der ,gegenstnde an sich selbst nicht nher kommen4 ,denn wir wrden auf allen ,fall doch nur unsere ,art der ,anschauung1 d4i4 unsere ,sinnlichkeit vollstndig erkennen1444 was die ,gegenstnde an sich selbst sein mgen1 wrde uns durch die aufgeklrteste ,erkenntniss der ,erscheinung derselben1 die uns allein gegeben ist1 doch niemals bekannt werden40 7p4 #fh7444 so dass wir durch die erstere sc4 die ,sinnlichkeit het waarnemingsvermogen die ,beschaffenheit der ,dinge an sich selbst444 gar nicht erkennen1 und1 sobald wir unsere subjective ,beschaffenheit wegnehmen1 das vorgestellte ,object mit den ,eigenschaften1 die ihm die sinnliche ,anschauung beilegte1 berall oud voor berhaupt nirgends anzutreffen ist1 noch angetroffen werden kann04 #fg ,wat wij dus kunnen waarnemen01 kennen0 van het niet-ik1 van het ,zijnde onafhankelik van ons ,zelf1 zijn alleen de wijzigingen1 die een ,subject bij 't gewaarworden ondergaat1 doordat het zijn zinnen afficirt0 #fh en zover wij onze gewaarwordingen als door dat niet-ik veroorzaakt beschouwen1 levert hun inhoud dus niets van de werkelikheid zelve1 maar slechts een heterosubjectieve functie 7in mathematiese zin7 van de werkelikheid4 ,heel de ruimtelike wereld1 het objectief ,heelal1 is dus niets dan een ondersteld1 fictief1 potentieel1 abstract systeem van subjectieve werkingen van het ,zijnde1 een attribuut0 der ,substantie01 gelijk zij er oneindig1 immers willekeurig1 vele heeft1 grover gezegd3 de vertolking van het ,zijnde in de taal der zinnen #fi 7ik zeg hier overal opzettelik zin0 en niet zintuig01 want dit laatste is alweer object01 lichaamsdeel1 ruimteding1 dus phaenomeen1 terwijl de zin als geestesvermogen1 geestelike functie1 tot het prius aller objecten behoort1 deze pas mogelik maakt07 en wij weten zeker dat dit ,zijnde zelf1 als transobjectieve1 dus in die zin transcendente oorzaak 7#ba7 onzer gewaarwordingen1 op zichzelf geen enkele eigenschap1 aan de gewaarwordingsinhoud ontleend1 kan hebben4 7#bb7 #d4 ,,het ,,transobjectieve 7,,an-,,sich07 ,,als ,,oorzaak ,,van ,,gewaarwording ,,kan ,,niet ,,gekend1 ,,maar ,,moet ,,als ,,werkelikheid ,,gedacht ,,worden4 ,wel echter spreekt het vanzelf dat ook voor ,kant de aard onzer gewaarwordingen mede bepaald wordt door het transobjectief afficirend0 ,an-sich 7de bovengenoemde ,an-sich-loochenaars laten ons door de immanente objecten0 affizieren1 de objecten die als zodanig aan dat ,affizieren4444 hun ontstaan te danken hebben674 ,wat zou ,kant zich verbaasd hebben over de voortwoekering van het misverstand1 als zou de aanname van een ,ding-an-sich een inconsequentie0 geweest zijn444 immers hij zelf had het transcendent gebruik0 der ,kategorien verboden01 onmogelik gemaakt1 dus ook die der werkelikheid0 en causaliteit0 bij 't ,affizieren04 ,zo ,hartmann b4v4 e tutti quanti6 ,ook ,windelband en heel 't teleologies apriorisme 7,rickert vooral7--bij ons te lande wijlen ,prof4 ,bellaar ,spruyt en een enkele zijner leerlingen--menen 't ,an-sich te moeten laten vallen6 ,zij allen vergeten het fundamentele verschil1 door ,kant gemaakt tussen waarnemen1 beleven 7 erkennen07 en denken 7 erwgen074 ,denken kan ik zonder zweem van de befaamde1 door ,maimon uitgevonden1 contradictie 7zolang ik maar zonder contradictie blijf1 wenn ich mir nur nicht selbst widerspreche0 ,k4 d4 r4 ,v4 ,vorr4 z4 #b4 ,ausg471 was ich will0--zo goed het niet- als het ongekend-bestaande1 goden en duivels1 het niets1 het ,an-sich1 eens anders bewustzijn zo goed als het onbewuste1 -#b1 etc4 etc4 ,maar kennen1 beleven1 waarnemen 7of weten als mogelike ervaring7 kan ik alln het aan zinnen en verstand gegevene01 de werkelike 7of mogelike7 ,modificationen des ,gemts0 7#bc74 ,een ,ander-,ik b4v41 een geest1 is wonderwel te denken1 maar onmogelik waar te nemen 7--wat jammer is voor de clairvoyante geestenzieners als ,leadbeater c4s4 #gj--74 ,ja zelfs noemt ,kant de niet-kenbare dingen terecht slechts denkbaar1 intelligibilia01 elders ,gegenstnde des ,denkens04 ,ieder uwer heeft zonder moeite een ,ander-ik0 gedacht1 nu ik het noemde 7b4v4 een van zijn kennissen7 en daarbij geenszins de zonderlinge waan gehad1 dat het bestaan van dit andere ,subjekt afhankelik zou zijn van444 dit gedacht worden door u of mij6--'t ,wordt waarlik tijd1 dat die diepzinnige ,fichteaanse vraag1 of iets dat niet gedacht is1 iets anders dan een gedachte1 gedacht kan worden0444 uit de kennisleerbetogen verdwijne4--,ze berust geheel op de dubbelzinnigheid van iets denken0444 waar iets0 #a4 prolepties de gedachte zelf kan betekenen1 #b4 het in overweging genomen bedoelde01 voorgestelde0 voorwerp0 of onderwerp0 van 't denken4 ,dit bedoelen0 of meinen0 is dus volstrekt geen nieuwe vinding1 die ,kant verbetert0 7aldus ,thiele c4s47 maar zuiver ,kants4--,en wie ook de gewaarwordingen zelf1 het waarnemingsmateriaal1 tot gedachten0 maakt en de waarnemingsvormen 7de ruimte b4v47 tot kategorien0 7,cohen7 heeft met dit ,intellectualisme ,kant's leer ten grondigste bedorven4 #ga ,toegegeven dient1 dat bij ,kant de juiste opvatting1 dat kategorien1 als denk vormen01 eo ipso moeten gelden ten aanzien van al wat gedacht wordt1 dus zin1 betekenis houden ten aanzien van het transcendente1 het intelligibele01 zodat dit kategorieel kan worden gedacht1 gekruist wordt door een andere leer1 die de kategorien1 juist wijl zij1 bij ,kant1 geen zuivere denkvormen zijn in de hun toebedeelde objektvormende functie1 ten aanzien van het transcendente zinledig acht1 hun lk gebruik0 7ook tot denken01 niet slechts tot kennen071 elke betekenis dienaangaande ontzegt4 ,naar eerstgenoemd redebeleid luidt #bb 7van de ,transcendentale ,deduction der reinen ,verstandesbegriffe73 ,die ,kategorie hat keinen andern ,gebrauch zum ,erkenntnisse der ,dinge1 als ihre ,anwendung auf ,gegenstnde der ,erfahrung40 en waarschuwt ,kant uitdrukkelik bij #bg1 als hij zijn resultaat aldus formuleert3 ,folglich ist uns keine ,erkenntniss a priori mglich als lediglich von ,gegenstnden mglicher ,erfahrung40 in een noot3 ,damit man sich nicht voreiliger ,weise an den besorglichen nachtheiligen ,folgen dieses ,satzes stosse1 will ich nur in ,erinnerung bringen1 dass die ,kategorien im ,denken durch die ,bedingungen unserer sinnlichen ,anschauung nicht eingeschrnkt sind1 sondern ein unbegrenztes ,feld haben1 und nur das ,erkennen dessen1 was wir uns denken1 das ,bestimmen des ,objects1 ,anschauung bedrfe1 wo1 beim ,mangel der letzteren1 der ,gedanke vom ,objecte brigens noch immer seine wahren und ntzlichen ,folgen auf den ,vernunftgebrauch des ,subjects haben kann0444 ,in dezelfde sfeer ontwikkelt zich dan heel zijn intelligibele ,causalitt01 met haar praktiese0 uitwassen1 en haar zuivere theoretiese kiem1 te vinden in het hoofdstuk over de onderscheiding van ,phainomena en ,nooemena #gb 7p4 #bbf73 ,vom ,begriffe der ,ursache wrde ich1 7wenn ich die ,zeit weglasse1 in der etwas auf etwas ,anderes nach einer ,regel folgt7 in der reinen ,kategorie nichts weiter finden1 als dass es so etwas sei1 woraus sich auf das ,dasein eines ,andern schliessen lsst04 ,de tweede opvatting vindt men in hetzelfde hoofdstuk in de #b;e druk aldus geformuleerd3 ,wo diese ,zeiteinheit nicht angetroffen werden kann1 mithin beim ,noumenon1 da hrt der ganze ,gebrauch1 ja selbst alle ,bedeutung der ,kategorien vllig auf0 7p4 #fhe74 #gc ,wij kunnen ons echter met ,kant's kategorienleer hier niet langer ophouden1 #gd maar hebben1 nu wij weten1 hoe het transobjectieve krities denkbaar is1 nog op deze twee vragen te antwoorden3 ,moogt gij met ,kant het ,an-sich1 toegegeven dat het zonder zelfweerspreking wordt gedcht1 ook als werkelik aannemen1 als transobjectieve oorzaak onzer gewaarwordingen8 ,is dit niet in strijd met ,kant's causaliteitsleer--en afgezien van deze meer historiese kwestie--hebt gij kenniskrities het recht1 met het causaliteitsbeginsel alle grenzen van mogelike ervaring te overschrijden1 door een transobjectief niet-ik voor onze gewaarwordingen verantwoordelik te stellen8 ,deze laatste vraag is natuurlik belangrijker dan die omtrent ,kant4 ,maar wij behoeven er in deze verhandeling slechts tweerlei op te antwoorden3 #a4 ,ieder1 filosoof of niet1 hij zij ,berkeley of ,hegel1 ,hume of ,fichte1 elk positivist en elk scepticus1 ook de felste1 principieelste anti-metaphysicus1 ja zelfs elk zgn4 solipsist0 als v4 ,schubert-,soldern1 hoe immanent0 hij zich ook wane1 ieder is klaar-blijkelik overtuigd1 dat de inhoud van zijn gewaarwordingen niet uitsluitend door hemzelf wordt bepaald1 zo min van zijn denken of gevoelen als van zijn willen alleen afhankelik is--en ieder acht mitsdien zijn gewaarwordingen mede veroorzaakt door een niet-ik4 ,verschil en strijd blijkt metterdaad slechts hierover te bestaan3 moet dit niet-gegeven1 ondersteld1 oorzakelik niet-ik objectief1 materieel1 ruimtelik1 dan wel transobjectief1 immaterieel1 onruimtelik worden gedacht4 ,assepoes06 denkt ,dr4 ,dr ,mouw4 ,ten onrechte4 ,immers3 #b4 ,het goed recht1 de logiese rechtvaardiging van deze causale1 ik-overschrijdende overtuiging1 met haar aanname van een werkelik niet-ik als concrete oorzaak onzer gewaarwordingen1--is een uitgemaakte zaak4 ,ik acht het verspilde moeite1 weer als kwestie te behandelen1 wat een ,heymans m4i4 endgltig erledigt0 heeft4 ,ik verwijs dus naar zijn ,einfhrung in die ,metaphysik0 #cj 7,die ,berechtigung zur ,annahme einer ,aussenwelt07 en zijn ,gesetze und ,elemente des wissenschaftlichen ,denkens0 #ii4 ,en daar nu de objecten1 als phaenomena1 naar boven is betoogd en nog nader zal worden uitgewerkt en toegelicht1 die concrete oorzaak niet kunnen zijn1 zo moet iets transobjectiefs als werkelik en oorzakelik worden aanvaard4 ,hoe en in welke zin het daarbij tevens zijn functie als reale of substratum der phaenomena0 krijgt1 als dasjenige was den ,erscheinungen zu ,grunde liegt01 zullen wij straks zien1 in hoofdstuk ,,iv4 ,wat nu die eerste vraag betreft1 aangaande ,kant1 ook hieromtrent zij tweerlei opgemerkt 7gericht tot wie die vraag stellen673 #a4 ,ook al zou ,kant's immanente01 empiriese0 causaliteit het transobjectieve niet kunnen bereiken1 wij voor ons zijn noch aan ,kant's kategorienleer in 't algemeen1 noch aan zijn causaliteitsleer in 't biezonder gebonden4 ,zijn ,beweis0 of wel bewijzen voor zijn tweede ,analogie der ,erfahrung0 acht ook ik een mislukking1 evenwel niet geheel ,kant onwaardig01 integendeel1 ook in haar schijnbare ongerijmdheid geheel liggend in de lijn van ,kant's denken3 ,het door ,kant weerlegd dogmaties realisme maakt de objekten tot oorzaak der gewaarwordingen1 objectieve volgorde tot oorzaak van noodwendige waarnemingsvolgorde4 ,nu is omgekeerd het objekt produkt1 afhankelik van gewaarwording1 gewaarwording prius van objekt1--evenzo1 redeneert ,kant1 is noodwendige waarnemingsvolgorde prius van objectieve volgorde in plaats van omgekeerd4 ,ergo1 concludeert ,kant1 zonder causaliteit geen objectieve tijdverhoudingen4 ,de conclusie nochtans berust op de onjuiste vereenzelviging der noodwendigheid 7,ntigung2 onafhankelikheid van individuele willekeur2 ,succession nach einer ,regel01 die bindt7 van bepaalde waarnemingsvolgorde1 en daaruit afgeleide objectiviteit van opeenvolging1 met causaalverband1 een begrip veel rijker van inhoud1 zodat objectief tijdverschil tussen #b gebeurtenissen nach einer ,regel0 mogelik en kenbaar is1 zonder onderling causaalverband 7b4v4 twee horloges1 zo geregeld1 dat zij #e minuten of zo weinig men wil blijven verschillen71 zonder dat het volgende uit0 het voorgaande hoeft te volgen1 of aequivalent0 met zijn oorzaak hoeft te zijn enz41 en zonder samenhang met de geldigheid van het causaliteitsbeginsel zelf1 dat elke verandering haar oorzaak moet hebben1 waaruit zij noodwendig volgt4 ,hoeveel intutieve wijsheid er moge schuilen in ,kant's aanduiding1 dat er tussen ons apriories weten omtrent de tijd en ons apriories weten omtrent de causaliteit verband moet zijn1--zo min als objectief ruimte-verschil causaalverband onderstelt1 trots alle van willekeur onafhankelike noodwendigheid en ,regelmssigkeit0 der ruimtebepaling1 evenmin het objectief tijdverschil4 ,en al zou beiderlei objectivering1 zover zij berust op inductie1 op het causaliteitsbeginsel steunen1 zij zou nog geenszins de geldigheid van het causaliteitsbeginsel bewijzen4 ,ook hier zij verder verwezen naar de ,kantweerlegging ter zake door ,heymans in zijn ,schets eener kritische ,geschiedenis van het ,causaliteitsbegrip in de nieuwere wijsbegeerte01 #ahij4 #b4 ,zelfs met aanvaarding van ,kant's causaliteitsleer is een transobjectieve1 transmaterile gewaarwordingsoorzaak niet in strijd4 ,want zijn immanente0 causaliteit geldt geenszins1 als naar ,hartmann's misvatting 7af te handelen in hoofdstuk ,v71 slechts individueel 7subjectief071 zelfs niet uitsluitend physies1 voor het veld der ussere ,erfahrung01 maar voor heel het gebied van ,kant's ,erfahrung01 heel zijn natuur01 die l het tijdelike1 het terrein van physica n psychologie 7,kant's ,physiologie der ,seele07 omvat1 zodat het transobjectieve in de zin van het transphysiese1 transmaterile1 causaal 7tijdelik7 kan zijn1 ons afficiren0 kan bij het geven0 der gewaarwording1 zonder enige zelfweerspreking van ,kant4 ,kant noemt nu zowel dit transphysiese1 tijdelike1 van mogelike 7uitwendige7 waarneming onafhankelike1 als het transpsychiese1 transtijdelike1 van mogelik bewustzijn onafhankelike1 ,an-sich04 ,deze onderscheiding van tweerlei ,an-sich0 bij ,kant1 die heel wat misverstand en schijnbare zelfweerspreking uit de weg ruimt1 zal ik nader bespreken bij de behandeling van het ,transobjectieve1 dus in hoofdstuk ,,iv4 ,als nu deze wat lange en z'n belang de geduldige lezer niet volkomen duidelik mocht zijn geworden1 dan beloof ik1 dat de volgende hoofdstukken er het nodige licht wel op zullen werpen4 ,,hoofdstuk ,,iii4 ,,de ,,dogmatiese ,,verdubbeling ,,van ,,de ,,gewaarwordingsvorm4 #a4 ,,de ,,ruimte ,,als ,,vorm0 ,,van ,,de ,,bewegingszin 7,,heymans7--,,en ,,vergelijking ,,met ,,de ,,vorm0 ,,van ,,toongewaarwordingen4 ,wat is nu een kennisvorm01 in tegenstelling tot de betrokken kennisinhoud08 ,we herinneren ons1 dat deze onderscheiding dient ter verklaring van de raadselige mogelikheid0 der onloochenbare synthetiese oordelen a priori van de wetenschappen1 in casu 7want wij bepalen ons tot de leer der waarnemingen7 van de meetkunde en de bewegingsleer1 gebouwd op ons apodicties syntheties weten omtrent tijd en ruimte4 ,indien nu onze waarnemingen gevolg zijn van de inwerking van het van ons onafhankelik ,zijnde op onze geest1 dan zal hun aard1 hun hoedanigheid mede door de aard van onze geest worden bepaald1 i4c4 van ons waarnemingsvermogen 7,sinnlichkeit074 ,wanneer1 zooals wij moeten aannemen1 onze ervaring een product is van de inwerking der dingen #ge op onzen geest1 dan ligt het in den aard der zaak1 dat haar inhoud wordt bepaald door de eigenschappen van de dingen en van den geest gezamenlijk4 ,of1 nog wat nauwkeuriger1 haar algemeen karakter zal van de eigenschappen van den geest1 hare concreete bepaaldheid in ieder bizonder geval van die der dingen afhankelijk zijn4 ,noemen wij nu1 naar eene voor de hand liggende analogie met vorm en inhoud der in een vat besloten vloeistof1 het eerste den vorm1 het tweede den inhoud der ervaring1 dan moet blijkbaar de aanwezigheid der vormbepalende factoren in den geest aan die der ervaringsgegevens voorafgaan1 wanneer ook de eerste niet dan naar aanleiding van de tweede tot bewustzijn komen40 ,heymans1 ,c4 p4 #ahe4 ,wenn sich aber die ,sache so verhlt1 so muss sich offenbar fr jede ,wahrnehmung die allgemeine1 nur in der ,organisation des ,subjekts begrndete ,form derselben aus ihrem spezifischen1 von dem einwirkenden ,objekte mitbestimmten ,inhalte ausscheiden lassen4 ,ich sehe eine grne ,wiese3 dass ich berhaupt ,farbe sehe1 gehrt in dieser ,wahrnehmung offenbar zur ,form1 denn es hngt ausschliesslich von der eigentmlichen ,affizierbarkeit des ,gesichtssinnes ab2 dass ich aber diese bestimmte grne ,farbe in diesem bestimmten ,teile des ,sehfeldes wahrnehme1 das ist der ,inhalt der ,wahrnehmung1 der von objektiven ,faktoren mitbestimmt wird40 ,heymans1 ,g4 u4 ,el4 p4 #ahb4 ,het is duidelik1 dat deze onderscheiding van vorm en inhoud ons altans een mogelikheid levert van synthetiese oordelen a priori4 ,immers het ligt in den aard der zaak1 dat de formeele elementen door den geest in de gewaarwordingen gelegd1 in geene enkele gewaarwording kunnen ontbreken1 en dus ook met volkomen zekerheid in toekomstige gewaarwordingen kunnen worden voorspeld40 ,heymans1 ,c4 p4 #ahf4 ,en welke meer afdoende verklaring zou er voor de bevestiging der axioma's door de ervaring gegeven kunnen worden dan deze1 dat die axioma's door logische redeneering uit de elementen zelve1 die aan de ervaring te gronde liggen1 verkregen zijn80 ,kant heeft met zijn formeel ,idealisme0 een nieuwe bron van waarheid ontdekt in het kennende ,subjekt4 ,zo behoort tans tot de zekerste verworvenheden der wetenschap1 de subjectiviteit der ,ruimte--als ,vorm0 van waarneming4 ,maar de verwinning van het ruimte-realisme en -empirisme schijnt wel tot de moeilikste verrichtingen van het denken te behoren4 ,zelfs voor zr scherpzinnige1 voor grte denkers1 voor metaphysici van professie01 om van filosofie-professoren0 maar te zwijgen1 stond hier tot op deze dag veelal een3 ,tot hiertoe en niet verder04 ,ik ben niet naief genoeg1 te wanen1 dat ik al m'n lezers in enige pagina's zou kunnen overtuigen van een leer1 die inderdaad ons in een heel nieuw milieu1 een heel nieuwe werkelikheid verplaatst1 waarin men zich niet dan na tijden-lang en ingespannen denken orinteert4 ,de grondoorzaak echter van alle verzet tegen ,kant's ruimteleer ligt in de talloze misverstanden 7ten dele te wijten aan ,kant zelf71 die zijn begrip vorm0 pleegt te verwekken1--en de zonderlinge1 dwaze1 onaannemelike consequenties1 die dat misverstand aan die ruimte-idealiteit wel moet toeschrijven4 ,dit altans kan ik hier voor de verspreiding van deze waarheid doen1 enige stenen des aanstoots uit de weg ruimen1 waarover bovenbedoelden gevallen zijn4 ,de paar bladzijden1 waarin ,kant zijn ruimte-leer uitnzet 7,k4 d4 r4 ,v4 pp4 #ej-ed7 behoef ik hier waarlik niet over te schrijven1 ik reken dat ieder uwer deze gelezen en overdacht heeft1 gelijk ook de ,einleitung0 en de gehele ,transcendentale ,aesthetik01 dus tot en met p4 #ge van de ,k4 d4 r4 ,v4 #gf4 ,om de ruimte als vorm0 van waarneming te doen begrijpen begin ik maar weer met vergelijking uit het gebied der kleuren en klanken1 daar hier tenminste de subjectiviteit0 7het bestaan uitsluitend door en voor de waarneming7 sinds lang 7in theorie altans67 gemeen-goed is van wetenschap en beschaving #gg4 ,ik begin met deze vergelijking o4a4 omdat ,kant haar uitdrukkelik ongeoorloofd verklaart1 p4 #ef1 en om dus meteen eventuele vrees voor slaafse ,kant-napraterij te sussen4 ,en ,kantmisduiding is hier niet in 't spel4 ,immers1 ,kant's verbod is een 7volkomen verklaarbare7 vergissing gebleken #gh 7vgl4 ,heymans1 ,g4 u4 ,el4 p4 #bbf71 gelijk de psychologie sinds ook heeft bewezen1 dat de ruimte geenszins vorm0 van heel ons waarnemingsvermogen1 als zodanig1 maar enkel van n 7volgens anderen twee7 bepaalde zin7nen7 kan zijn4 ,het is waar1--gelocaliseerd1 ruimtelik1 is de inhoud al onzer gewaarwordingen1 maar we weten tans dat b4v4 smaak1 geur1 geluid1 ja zelfs--naar de grote ontdekking van de geniale jonge ,berkeley in zijn ,new ,theory of ,vision0--al wat we zien1--oorspronkelik onruimtelik is1 slechts met behulp van qualitatieve verschillen1 die we als ruimtelikheids-symbolen 7locaaltekens07 leren duiden1 wordt gelocaliseerd #gi4 ,de ruimte kan dus in elk geval slechts de vorm zijn van de ruimtezin7nen71 welke dat dan ook zij7n74 ,wat hangt nu1 bij 't horen van klanken b4v41 uitsluitend van 't ,subject af1 en wat mede van het niet-ik8 ,of ik een a of een c hoor1 en welke c1 b4v4 groot1 klein of eengestreept enz41 ik hoor1 dat hangt niet van mij1 van de geest af1 7noch voor de klank-naiveteit1 noch voor de natuurwetenschap1 noch voor ,kant674 ,dus3 noch welke1 noch wat voor soort tonen 7a1 c2 orgel-muziek1 zang etc471 noch hoe vaak1 of hoe lang ik die tonen hoor1 noch welke tonen ik samen hoor4 ,dat alles behoort dus tot de inhoud 7de materie07 der klankgewaarwordingen4 ,ik kan daaromtrent ook niets weten1 dan 't bij ervaring0 gegevene4 ,maar wat ik wel van te voren #hj met absolute zekerheid kan weten1 dat is de verhouding1 waarin alle a's en c's en e's enz41 waar en wanneer ik ze ook te horen krijg1 tot elkander zullen moeten staan4 ,ik weet1 dat elke a1 c1 enz4 z'n vaste plaats in het toonladderstelsel moet hebben1 waardoor z'n interval1 z'n verwantschap1 z'n con- en dissonantie met elke andere wordt bepaald1 zodat de toonladder--met al z'n trappen0 en drieklanken1 en de daardoor alleen reeds gegeven1 van alle willekeur onafhankelike wetten van harmonie en modulatie 7#be7--vaststaat als een heel stelsel van synthetiese oordelen a priori1 van wetten0 waaraan alle mogelike1 verleden en toekomstige1 toonreeksen en toonverbindingen onderworpen zijn1--omdat en zolang het zijn de zuiver subjectieve1 psychiese natuur-wetten0 van het horen en voelen1 van de muzikale ontvankelikheid of apperceptie4 ,al deze wetten hebben betrekking op de eigenschappen van het toonstelsel1 het door ons geabstraheerd en geconstrueerd schema aller mogelike toongewaarwordingen4 ,deze eendimensionele 7sc4 in en afmeting3 van laag tot hoog1 zich uitstrekkende7 schaal1 dit schema1 waarop elke ooit te horen toon a priori z'n plaats heeft1 is de vorm0 onzer toongewaarwordingen4 ,dit schema bestaat0 natuurlik niet anders1 dan als een ,gedankending01 z'n waarheid0 bestaat enkel hierin1 dat het de werkelike wijze is1 waarop 7vorm01 waarin07 een ,subjekt alle tonen moet ordenen1 localiseren04--,elke toon heeft daar z'n bepaalde plaats--welke dat is1 hangt natuurlik van de gegeven0 toon af1 behoort tot de inhoud0 der ervaring4--,de toetsenreeks van een piano geeft ons een niet onaardig aanschouwelik beeld van het tonenschema1 maar natuurlik bezit dit zelf geen andere werkelikheid1 dan elke andere abstrakte formulering van een geheel van mogelikheden1 dan b4v4 elke natuurwet04 ,ook is het een materialisties 7of zo men wil1 naturalisties7 vooroordeel1 te menen1 dat de eigenschappen van die vorm natuurwetenschappelik verklaard0 zouden kunnen worden1 dat de physica er iets mee te maken had1 dat b4v4 gegevens omtrent luchttrillingen ons exactheid1 wiskunde1 in de harmonieleer zouden kunnen brengen #ha1 wat ,vischer aardig noemt de ,mathematisirung des ,schnen0 #hb4 ,die trillingsgetallen hebben hoegenaamd niets met de kenmerken1 de qualiteiten van ons toonladderstelsel te maken4 ,ten opzichte van #c n trillingen per seconde bestaat tussen #d n1 #e n of #f n trillingen per seconde geen ander dan dit quantiteitsverschil4 ,dat ik bij #f n precies dezelfde toon1 maar een octaaf hoger0 hoor als bij #c n1 daarentegen bij #d n een heel andere toon1 nl4 een die met de oorspronkelike een reine quart0 vormt en met die zelfde hogere0 een reine quint0444 en bij #e n trillingen weer een die met de beide eerstgenoemde een grote sext en een kleine terts tot interval heeft1 enz4--1 heel die qualitatieve periodiciteit 7telkens van n tot #b n71 die samenrijging van octaven01 waarbinnen telkens alle mogelike verschillende tonen besloten liggen1--het berust uitsluitend op de inrichting van onze klankzin1--7weer niet te verwarren met het zintuig of het hersencentrum voor geluid71--absoluut niets daarvan is mechanies01 quantitatief1 te verklaren01 daar quantiteit evenmin1 't zij logies1 't zij ontologies1 ooit in qualiteit omslaat0 #hc als hersencelbeweging of welk objekt ook kan worden omgezet0 in1 of overgaat0 tot444 bewustzijn4 ,bij de kleuren hebben we precies hetzelfde4 ,het ne1 zuiver subjectieve kleurenschema1 de vorm0 van de kleurzin1 geldt noodwendig voor alle kleuren die we ooit te zien kunnen krijgen1 waar en wanneer ook4 ,altijd moet voor ons een verzadigd geel veel meer op wit gelijken dan een verzadigd blauw of rood2 zo lijkt vol blauw meer op zwart dan vol rood2 zo is ons wit0 een precies even enkelvoudige gewaarwording als groen0 of geel of zwart enz4--,en dit alles heeft weer alleen betrekking op onze kleurenzin1--zelfs volkomen kennis omtrent aethertrillingsverschillen kan ons absoluut niets daaromtrent leren4--,en het kleurenschema bevindt zich evenmin ergens buiten ons als dat der tonen4 ,men zal nu geen moeite hebben om te begrijpen1 wat de bedoeling is1 als we de ruimte noemen de vorm0 van een bepaald soort gewaarwordingen--waarschijnlik 7naar ik tegenover ,riehl1 ,liebmann en ,wundt c4s4 #hd1 mt ,heymans #he aanneem7 die van de bewegingszin4 ,dat betekent dan dat de ruimte slechts het schema is onzer mogelike bewegingsgewaarwordingen2 deze kunnen we willekeurig teweegbrengen1 maar altijd slechts in #c onderling onafhankelik veranderlike qualiteiten #hf1 en elke gewaarwording zal ten opzichte van elk dezer #c volkomen bepaald zijn1 een plaats0 moeten hebben in onze drie-dimensionele bewegings vorm01 gelijk elke toon z'n plaats0 heeft op de n-dimensionele toonschaal4 ,de ruimte dingen0 zijn dan niets dan voorshands onbekende1 maar nooit ruimtelik te denken1 oorzaken1 die bewegingsgewaarwordingen op van onze willekeur onafhankelike wijze belemmeren1 en hun ruimtelike eigenschappen bestaan enkel in hun bepaalde verhouding tot1 hun mogelike verhindering van1 onze mogelike bewegingsgewaarwordingen #hg4 ,ons schema is dus weer de vorm1 waarnaar we deze eigenschappen bepalen2 en in deze onze ruimte heeft dus elk ding z'n precies bepaalde plaats1 voor ,berkeley noch ,kant1 voor ,heymans noch voor een onzer1 anti-realisten1 hangt het van willekeur1 van een individu af1 of iets ook maar een duizendste millimeter langer of korter is #hh1 verderaf of dichterbij zich bevindt dan iets anders #hi enz444--maar al deze hun ruimtelike eigenschappen1 plaats1 vorm1 grootte1 beweging1 krijgen de dingen pas met1 en uitsluitend met betrekking tot1 dit ons waarnemingsschema1 zij hebben enkel zin als inhoud van deze vorm1 zijn zonder deze als hun prius in 't geheel niet mogelik of denkbaar4 7#bg7 #b4 ,,kant ,,als ,,geestelik ,,copernicus3 ,,vorm0 ,,niet ,,phaenomenal01 ,,maar ,,ideal01 ,,dus ,,uitsluitend ,,subjectief-1 ,,niet ,,transcendent-,,bepaald4 ,,trendelenburg',s ,,derde ,,mogelikheid0 ,,onmogelik4 ,tans zijn we dan gekomen aan het belangrijk inzicht in de idealiteit0 van een kennisvorm1 als de subjectieve voorwaarde voor de mogelikheid van alle desbetreffende kennisinhoud en daaruit afgeleide phaenomena01 als schema1 wet of regel1 waarnaar zich alle mogelike inhoud noodwendig heeft te schikken1 zodat zijn aan die vorm0 te danken eigenschappen bij voorbaat 7a priori7 te kennen1 met zekerheid te voorspellen zijn4 ,het spreekt immers vanzelf1--wat maar altijd weer zelfs door een ,wundt c4s4 7,klpe vooral67 gelijk door ,hartmann1 ,paulsen e4a4 en een ,adickes voorwaar nog mede1 wordt miskend1 of misvat--1 dat een waarnemingsvorm1 ook uitsluitend subjectief bepaald moet zijn1 dat het geen zin heeft den ,fall zu setzen0 7die door ,kant bersehen zou zijn6 ,trendelenburg's befaamde ,lcke07 dass die ,realitten selbst jenen ,formen unseres ,anschauens und ,denkens entsprechen1 ihnen gleichen40 7,klpe1 ,i4 ,kant01 p4 #ge74 ,ik zie niet in1 wat het zou moeten betekenen zelfs1 dat een abstrakt schema van alle mogelike gewaarwordingen van een bepaalde soort1 dus de formulering1 de wet van een bepaalde bewustzijnsreactie444 tevens0 eigen zou zijn aan de transcendente0 dingen1 de werkelikheid4 ,was ist denn aber unter einer subjectiven ,form zu denken1 die zugleich objectiv sein soll8 ,sollen etwa auch die ,objecte lees3 die ,dinge an sich aufnehmende' ,formen haben80 vraag ik met ,hermann ,cohen 7,kants ,theorie der ,erfahrung p4 #afb74 ,reeds van de materie0 der gewaarwordingen 7hard1 groen1 zoet enz47 is het naar wij boven hebben bewezen een dogma zonder grond en zonder zin1 dat zij tevens onafhankelik van de gewaarwordingen1 als eigenschap0 op-zich-zelve zoude bestaan2 hoeveel te meer van een vorm01 sc4 een schema1 een verhoudingswet van mogelike gewaarwordingen1 die in 't geheel niet van het gewaargewordene1 maar uitsluitend van de gewaarwordende geest afhankelik kan worden gedacht4 ,deze vorm0 kn alleen subjectief0 gedacht worden1 en geldt ds1 krachtens deze subjectiviteit1 noodwendig en algemeen voor alle desbetreffende inhoud1 is dus daardoor objectief0 in de strengste zin van het woord444 #ij ,juist dit is ,kant's ,copernicaanse revolutie3 ,het gekende1 de natuur 7die ,erfahrungswelt07 heeft de algemene eigenschappen ruimtelikheid en tijdelikheid niet te danken aan onbekende1 transcendente1 algemene eigenschappen van het ,an-sich1 het onafhankelik-van-kennen-,zijnde 7deze worden ons dus niet als algemene inhoud0 der ervaring0 door het ,an-sich1 door een transcendente ruimte en een transcendente tijd1 gegeven2--zo ja1 dan ware die algemeenheid slechts een voorlopige veronderstelling van op z'n hoogst feitelike1 nooit noodwendige geldigheid1 zodat onze axioma's omtrent de oneindigheden tijd en ruimte met al hun apodictiese overschrijding aller ervaringsmogelikheid1 gelijk de daarop gebouwde volkomen exacte wetenschappen meetkunde en phoronomie1 louter zelfbedrog en dogma zouden zijn71 maar aan ruimtelik- en tijdelikmakende eigenschappen van de kennende subjectiviteit2 worden dus als vorm0 der ervaring door het ,subject aan het gekende verleend en hun algemeenheid is eo ipso noodwendig en die noodwendigheid verklaard #ia4 ,ruimte en tijd zijn dus1 ,kantiaans gesproken1 niet phaenomenal01 maar ideal0--zijn niet phaenomena 7bene fundata071 maar functies van het transcendentale0 subject1 van het geestelik prius der phaenomena4 ,dt is hun subjectiviteit04 ,subjectiviteiten zijn nu eenmaal niet denkbaar zonder subject4 #ib ,een ,anschauungsform ohne 7 onafhankelik van7 ,anschauung1 is even ondenkbaar als444 een ,denkform 7zo de negatie7 ohne ,denken6 ,zo min als iets negatiefs als zodanig 7niet-rood1 niet-stoffelik7 bestaanbaar te denken is onafhankelik van het denken1 zo min kan iets ruimteliks als zodanig bestaanbaar worden gedacht onafhankelik van het waarnemen4 ,geen wonder dus dat ,kant die onmogelike dritte ,mglichkeit0 van ,trendelenburg 7waarop straks zo waar ,hartmann z'n hele transcendentale realisme0 bouwt1 en waarop trouwens reeds heel ,hegel's eenheid van zijn en denken0 rust1 heel de ,duitse zgn4 ,identittsphilosophie7 ausser acht gelassen--geen overweging waardig heeft gekeurd1 als zijnde zinledig04 ,ich mchte gerne wissen1 wie denn meine ,behauptungen beschaffen sein mssten1 damit sie nicht einen ,idealismus enthielten4 ,ohne ,zweifel msste ich sagen1 dass die ,vorstellung vom ,raume nicht bloss dem ,verhltnisse1 was unsre ,sinnlichkeit zu den ,objekten hat1 volkommen gemss sei1 denn das habe ich gesagt1 sondern dass sie sogar dem ,objekt vllig hnlich sei2 eine ,behauptung1 mit der ich keinen ,sinn verbinden kann1 so wenig1 als dass die ,empfindung des ,roten mit der ,eigenschaft des ,zinnobers1 der 8 diese ,empfindung in mir erregt1 eine hnlichkeit habe40 7,prol4 p4 #fh74 #ic ,maar gesteld al1 deze zinledigheid hadde zin1 ware mogelik 7des neen71 dan zou zij nog1 evenals wij boven voor de gewaarwordingsinhoud betoogden3 #a4 ,absoluut onmerkbaar1 onverifieerbaar zijn2 #id haar aan te nemen ware dus dogmatisme van 't zuiverste water1 waarvoor geen enkele grond ooit kan worden gegeven of gedacht zelfs4 ,want wij hebben nooit met iets anders te maken1 dan met onze0 empiriese0 objectieve0 ruimte1 en de daarin zich bevindende1 daarvan afhankelike0 ruimtedingen444 7dat ,hartmann met het naturalisties realisme die objectieve natuur voor transcendent0 houdt1 is geen fout van ,kant74 #b4 ,zou deze overeenstemming of gelijkheid0 zelf444 een grondeloos wonder1 zuivere toverij #ie zijn en anders niet4 ,tussen ons bewustzijn en het bewustzijnstranscendente als zodanig bestaat zelfs geen denkbare gemeenschap444 en toch zouden we er iets van bezitten1 van kennen0444 ja zelfs het als gelijkend op0 787 het kenbare444 kennen6 ,wie ter zake niet ondeskundig is1 begrijpt1 dat de aanhangers van deze leer zelf hun bedoeling misduiden4 ,ze bedoelen de ne objectieve ruimte en haar natuur04 ,ze zijn aanhangers van een empiries realisme0 444 en menen transcendentaal-realisten te zijn4 ,zeker is het bevreemdend1 dat een zo scherp en nuchter denker als ,dr4 ,dr ,mouw ten deze diep genoeg onder ,hartmann's invloed staat1 om zelfs te wanen1 dat ,heymans hier door ,hartmann zou kunnen of moeten worden verbeterd1 dat in ,hartmann de gedachten van ,kant tot rustige volwassenheid zijn gekomen04 ,hartmann's heldere1 zakelike1 zelfverzekerde1 gezondverstandelike betoogtrant werkt dan ook zo overredend1 dat niet alleen de vele wetenschappelik-ontwikkelde leken1 voor wie ,kant ontoegankelik blijft1 terwijl de filosoof van het ,onbewuste hun vertrouwde leidsman is geworden omtrent ,philosophische ,fragen der ,gegenwart0 en ,moderne ,probleme01 maar ook schrijvers van naam #if ,kant's transcendentaal idealisme01 zijn waarnemingsleer in 't biezonder1 door ,hartmann's zgn4 transcendentaal realisme0 weerlegd en afgedaan achten4 ,inderdaad formuleert ,h4 z zuiver de tegenwerpingen1 die ieder onbevangene0 voelt en denkt1 dat het mij van groot belang toeschijnt1 juist deze representatieve ,kantmisvatting te niet te doen4 ,maar eer ik daartoe overga1 zullen wij ons nader vergewissen van de daartoe benodigde1 merendeels reeds boven gewonnen1 kennistheoretiese resultaten der kritiek1 daarbij speciaal het ,transobjectieve behandelend in zijn verhouding tot het objectieve en het individuele4 ,immers1 de kritiek heeft aan het ,objekt twee functies ontnomen1 die beide onmisbaar zijn3 die van gewaarwordingsoorzaak1 en die van concrete werkelikheid1 onafhankelik van mogelike waarneming4 ,deze haar ontkenning verwijst dus onmiddellik1 positief1 naar de ,drager dier functies--naar het ,transobjectieve1 dat ten aanzien van mogelike waarneming an-sich0 of transcendent0 moet heten4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,,het ,,transobjectieve 7,,an-,,sich074 ,,zijn ,,tweeledige ,,kennistheoretiese ,,functie3 ,,metaphysies ,,substraat ,,der ,,phaenomena ,,en ,,gewaarwordingsoorzaak4 #a4 ,,kant',s ,,twee,,rlei ,,an-,,sich04 ,,de ,,tijd ,,als ,,vorm0 ,,van ,,innerlike ,,waarneming0 7,,bewustzijn74 ,wij kennen en onderscheiden nu1 met ,kant1 deze drierlei kennistheoretiese waarde3 #a4 ,de gewaarwording en de voorstelling of gedachte1 het individueel-psychiese1 onruimtelike1 wel tijdelike1 concrete1 werkelike1 onmiddellik gekende1 gegevene0 van eigen beleving4 #b4 ,de natuur0 7die ,welt der ,erscheinungen1 ,gegenstnde der ,erfahrung1 empirische ,realitt1 empirischen ,objecte72--zij is niets dan het abstract geheel of systeem aller mogelike gewaarwordingsinhouden1 waarvan dus de inhouden van werkelike gewaarwordingen niet gevolg zijn1 maar gedeeltelike concrete verwezenliking 7#bi71 actualisering 7,apprehension zegt ,kant wel72 zij ontleent aan vorm en inhoud van gewaarwordingen haar eigenschappen02 bestaat uit ruimtelike1 rode1 ronde1 geurige enz4 dingen4 ,het is een systeem1 betrokken niet op u of mij1 maar op das ,bewusstsein berhaupt01 niet op enig subject1 maar op de subjectiviteit--een uitstekend woord1 om zowel het onpersoonlike uit te drukken1 als gedachten aan een concrete ,algeest enz4 uit te sluiten4 #ig #c4 ,de oorzaak der gewaarwordingen1 het mogelike-waarneming-overschrijdende1 transcendente1 het ,an-sich4 ,kant kent tweerlei ,an-sich3 n in de minder strenge zin van3 het van mogelike waarneming onafhankelik bestaande1 b4v4 een ander-ik2 dus het alln voor ,kant's innere ,sinn0 bestaande3 ,zo1 waar ,kant zegt3 7p4 #cjf7 ,dadurch wrde der ,ausdruck wegfallen dass nur ,seelen 7als besondere ,arten von ,substanzen7 denken1 es wrde vielmehr wie gewhnlich heissen1 dass ,menschen denken1 d4i4 eben dasselbe was als ussere ,erscheinung ausgedehnt ist1 innerlich 7an sich selbst7 ein ,subject sei1 was nicht zusammengesetzt1 sondern einfach ist und denkt40 ,in diezelfde gedachtengang volgt even daarna een alinea1 die tot motto zou kunnen strekken aan het psychomonisme1 en waarnaar alle realistiese dogmatici niet dringend genoeg verwezen kunnen worden3 ,vergleichen wir aber das denkende ,ich nicht mit der ,materie sondern mit dem ,intelligibelen1 welches der usseren ,erscheinung1 die wir ,materie nennen1 zum ,grunde liegt3 so knnen wir1 weil wir vom letzteren gar nichts wissen1 auch nicht sagen3 dass die ,seele sich von diesem irgend worin innerlich unterscheide40 #ih ,het tweede ,an-sich01 in de strenge eigenlike betekenis sc43 onafhankelik van alle verhouding tot enig bewustzijn1 dus niet alln van onze zinnen0 naar het gewone spraakgebruik 7dus van de waarneming en haar vormen71 maar ook van de innere ,sinn0 en haar tijdvorm2 onafhankelik van heel onze ,sinnlichkeit0 in ,kant's zin4 ,overduidelik en herhaaldelik definieert en verklaart ,kant zelf dit ,an-sich3 ,p4 #ef3 die ,idealitt des ,raums in ,ansehung der ,dinge1 wenn sie durch die ,vernunft an sich selbst sie an sich selbst6 erwogen werden1 d4i4 ohne ,rcksicht auf die ,beschaffenheit unserer ,sinnlichkeit zu nehmen0 7,deze woorden gelden onveranderd voor het ,an-sich in de #aste gelijk in de #b;de zin1 zo men onder ,sinnlichkeit0 dan maar voor 't #aste geval de zinnen verstaat in de gewone betekenis1 in 't #b;de geval er ,kant's innere ,sinn0 das ,anschauen unserer ,selbst und unsres innern ,zustandes0 7p4 #fj7 onder begrijpt474 ,wenn wir von unserer ,art1 uns selbst innerlich anzuschauen und vermittelst dieser ,anschauung auch alle usseren ,anschauungen in der ,vorstellungskraft zu befassen1 abstrahiren1 und mithin die ,gegenstande nehmen1 so wie sie an sich selbst sein mgen1 so ist die ,zeit nichts40 7p4 #fa74 ,p4 #fb3 de werkelikheid an sich selbst 7ohne ihr ,verhltniss auf unsere ,anschauung704 ,p4 #adc3 ,dinge an sich 7ohne ,rcksicht1 ob1 und wie sie uns gegeben werden mgen701 welk begrip gegeben0 op zijn beurt nog eens nauwkeurig wordt omschreven3 dass ferner die einzige ,art1 wie uns ,gegenstnde gegeben werden1 die ,modification unserer ,sinnlichkeit sei04 ,evenzo in de aanhef p4 #dh3 diese ,anschauung findet aber nur ,statt1 sofern uns der ,gegenstand gegeben wird2 dieses aber ist wiederum nur dadurch mglich1 dass er das ,gemth wij zeggen tegenwoordig3 de psyche auf gewisse ,weise afficire4 ,die ,fhigkeit 7,receptivitt71 ,vorstellungen durch die ,art1 wie wir vor ,gegenstnden afficirt werden1 zu bekommen1 heisst ,sinnlichkeit04 #ii ,al de zelftegenspraak1 die men ,kant ten aanzien van het ,an-sich verweten heeft1 vindt haar verklaring1 zover zij onloochenbaar is1 in die tweerlei zin van het ,an-sich4 ,alle tegenstrijdigheden verdwijnen1 indien men slechts die beide uitn houdt3 #a4 het meta-physies psychies ,an-sich #ajj1 dat causaal kan zijn1 ons afficirt01 en zelf weer afhankelik is van #b4 het meta-psychies ,an-sich4 ,al wat van het eerste gezegd wordt is dus in de grond slechts het in de bewustzijnssfeer getransponeerde symbool van het tweede1 eigenlike1 van alle bewustzijn onafhankelike ,an-sich4 ,we kunnen dus ook zeggen3 men moet onderscheiden het ,an-sich an-und-fr-sich en de ,erscheinung0 van dit ,an-sich0 voor de innere ,sinn01 dus z'n vertijdeliking 7heel het bewustzijnsleven1 het psychiese als zodanig74 ,terwijl dan deze tijdelike 7en a4z4 phaenomenale07 wereld nog weer door haar verhouding tot het waarnemingsvermogen1 tot de uitwendige zinnelikheid1 haar ruimtelik1 in engere zin zinnelik01 stoffelik1 physies0 wereldphaenomeen meebrengt en daarvan het ,an-sich1 de grond01 kan worden genoemd4 ,wij behoeven bij elke plaats slechts te vragen3 staan wij hier achter ruimte- en tijd-kritiek of achter de #aste1 maar nog vr deze laatste4 ,het ,an-sich als afficirend01 als oorzaak0 7#cj7 van gewaarwording1 als gelijktijdig met zijn ,erscheinung1 is tijdelik gedacht1 maar onruimtelik1 onstoffelik4 ,het kan dus b4v4 denkend subject0 zijn1 gelijk in het ,psychomonisme4 ,deze hele conceptie staat dus1 en is ook bij ,kant stellig ontstaan1 vr zijn tijdkritiek1 die hij zonder twijfel na en naar analogie van zijn ruimtekritiek heeft ontdekt1 #aja gelijk die analogie de grote drijfkracht van ,kant's hele systeem is geweest4 #ajb ,opmerkelik is b4v4 hoe pas in de ,prolegomena 7 #aj7 de arithmetica in dezelfde verhouding tot de tijdkritiek komt te staan1 als de meetkunde tot de ruimteleer1 terwijl van die rekenkunde in de ,aesthetik zelve444 niet gerept wordt444 terecht4 ,want deze analogie1 hoe voor de hand liggend en verleidelik ook1 is fout en waardeloos1 al wordt die fout ook door ng zoveel ,kant-discipelen gelovig nagepraat3 ,cohen1 ,natorp1 ,stammler en zelfs de zelfstandige ,schopenhauer en ,riehl4 #ajc ,heymans heeft gelijk1 dat hij ze nauweliks een enkel zinnetje van weerlegging waardig keurt 7,g4 u4 ,e4 #ce74 ,kant's geniale ruimte-vondst1 die hem verhief boven heel de zinnelike wereld1 die heel de natuur in haar gewaande zelfstandigheid voor hem terug deed deinzen en verzinken1 bracht hem tot de vermetelste1 meest widersinnische01 aller wijsgerige hypothesen3 ook de tijd is slechts vorm01 geldt slechts transcendentaal01 en heel onze bewustzijnswereld is dus phaenomeen1 nit in die banale positivistiese zin1 waarin met en na ,comte elk wetenschappelik0 schrijver1 elk materialist1 spreekt van de physiese en de psychiese verschijnselen01 waarmee hij dan de geweldige waarheid te verstaan wil geven1 dat al onze kennis menselike01 relatieve0 kennis is 7phnomnes0 bij ,bergson1 ,lvy-,bruhl en tal van anderen71 maar in die diepe kritiese betekenis van het woord1 die1 elke voorstellingsmogelikheid overschrijdend1 de geest nog enkel de negatie overlaat ter bereiking van het begrip der meta-psychiese ontijdelikheid4 ,van dit tijdloos1 tijdstellend ,an-sich is alle wetenschap ons ontzegd2 hier is de grens1 niet van ons denken1 wel van ons kennen bereikt1 hier had ,kant's geprangde geloof eindelik de ruimte gevonden1 waar het weer vrij kon ademen4 ,hier begint de metaphysica in de niet-wetenschappelike zin1 die eigenlik metapsychica diende te heten2--bij ,kant de moraaltheologie1 bij zijn dogmatiese epigonen het stelsel4 ,hier kan1 dat spreekt vanzelf1 van causaliteit01 zover deze tijd1 immers verandering1 onderstelt1 geen sprake meer zijn4 ,hier resten ons slechts door analogie verworven1 negatieve grensbegrippen03 gelijk het ruimtelik heelal slechts een gewaarwordingsfunctie is van de ruimtestellende1 onruimtelike psychiese werkelikheid1 zo is deze zelf slechts een bewustzijnsfunctie van het tijdfunderend1 ontijdelik ,an-sich01 dat als zodanig eo ipso1 onafhankelik van en transcendent voor alle mogelike bewustzijn1 volstrekt onkenbaar en slechts per negationem denkbaar1 maar tevens1 bij aanvaarding der nooit weerlegde1 waarschijnlik wel nimmer te weerleggen1 tijdkritiek1 onloochenbaar is444 en de diepste grond van ons eigen wezen4 ,slechts de dogmadodende kenniskritiek kan deze grens aller mogelike kennis stellen--slechts het dogma kan haar loochenen 7het tijd-realisme7 of wanen haar te overschrijden 7het speculatief idealisme074 ,en met de ne eeuwige waarheid in haar niet-tijdelik onveranderbaar niet-bestaan verwarre toch niemand langer het ,an-sich in zijn tijdloos wijl tijdstellend zijn4 ,want de waarheid is1 als geheel aller mogelike ware oordelen1 een functie van het oordeelvermogen1 dus van denkbeeldig bewustzijn1 terwijl het ,an-sich niet alleen niet afhangt van het bewustzijn1 maar juist omgekeerd alle bewustzijn als z'n tijdfunctie eerst mogelik maakt4 ,zonder bewustzijn geen waarheid1 niet omgekeerd2 zonder ,an-sich geen bewustzijn1 niet omgekeerd6--,de geest1 immers het denkbeeldig subject der mogelike ware oordelen1 is het prius der waarheid1 het ,an-sich is het prius van zijn vertijdeliking1 van de geest4 #b4 ,,het ,,reale ,,of ,,substratum ,,der ,,natuur ,,en ,,de ,,causaliteit4 ,,het ,,psychiese ,,en ,,de ,,ruimte4 ,de verhouding van grond tot phaenomeen een causale0 te noemen is altijd onzuiver1 ja zelfs kortweg onjuist1 onverschillig of men 't begrip causaliteit reserveert uitsluitend voor de tevens ruimtelike phaenomenale verhouding van zgn4 oorzaak en gevolg0 in de physica 7pseudo-causaliteit0 van ,heymans7 of wel het uitstrekt over het terrein van het psychies gebeuren4 ,in geen der beide gevallen behoeven wij de door ,ziehen's realisties misverstand ons aangewreven dubbele causaliteit0 #ajd voor onze rekening te nemen4 ,want naar de eerstgenoemde terminologie heeft elke beweging haar oorzaak0 uitsluitend in voorafgaande beweging1 naar het andere zuiverder woordgebruik is het 7vermoedelik psychies7 reale1 waarvan de beweging phaenomeen is1 wel oorzaak van elke concrete psychiese bewegingsgewaarwording1 niet echter van het abstract systeem van bepaalde mogelike gewaarwordingsinhouden1 geformuleerd tot een bepaalde beweging04 ,ik acht het dus aanbevelenswaardig1 vooral tegenover realisties misverstand1 voor deze specifieke verhouding van ,reale tot ,phaenomeen de kennistheor4 naam ,grond0 7in de zin van hetgeen ten grondslag ligt07 of reel ,substraat0 te behouden4 #aje ,het phaenomeen0 van een reale0 is het geheel der phaenomenale 7op het universeel subject betrokken7 eigenschappen van dit reale1 een niet-tijdelike verhouding dus1 in tegenstelling tot de causale4 ,een voorbeeld zal dit betoog volkomen duidelik maken3 ,naar het psychomonisme is de psyche substratum1 reale1 van het phaenomeen hersenen1 terwijl we niet kunnen zeggen3 de psyche is oorzaak van de hersenen2 oorzaak echter is de psyche actueel van alle concrete en potentieel van alle mogelike hersengewaarwordingen1 #ajf door haar zuiver causale inwerking op 7,afficirung0 van7 het waarnemingsvermogen van een andere psyche4 ,het physies phaenomeen van deze zuiver psychiese rele inwerking van de ene psyche op de andere is de ruimtelike 7pseudo-7inwerking van het ene brein op het andere4 ,van deze physiese breinverandering is dus het psychiese nimmer oorzaak01 alleen weer reel substraat04 ,terwijl het dus naar het realisme van elk allooi hersenen zijn1 die ons de hersengewaarwordingen geven 7 hun eigenschappen doen reproduceren7 is het voor de kennis-kritiek het niet-ruimtelik reale der hersenen 7b4v4 naar het monisme iets psychies71 dat ons de hersengewaarwordingen geeft 7 de herseneigenschappen doet produceren74 ,het reale is dus niet oorzaak van de natuur1 maar zou oorzaak zijn van de gewaarwordingen van het subject der natuur1 indien dit bestond 7in plaats van te zijn slechts gedacht prius1 hypothesis01 van een slechts gedacht betrekkingstelsel74 ,ziedaar 7voor 't eerst zover ik weet1 en zo exakt mogelik7 causaal ontleed de betekenis van de kennis-theoretiese stelling3 het reale 7 ,ding an sich0 transcendentaal ,object0 ,sache0 ,gegenstand berhaupt0 enz47 is substratum 7 das wahre ,korrelatum01 der transcendente ,grund07 der natuur4 ,moge na deze toelichting voor geen van mijn lezers meer onduidelik zijn het verschil tussen #a3 rele individuele gewaarwordingen1 #b3 phenomenale objecten 7het ruimtelike heelal71 #c3 het rele substratum van #b1 van de objectieve wereld4 7#ca7 ,vragen we naar het ontstaan1 de herkomst onzer gewaarwordingen1 dan hebben wij met #b niets te maken1 enkel met concrete realiteit4 ,niet het objekt1 maar zijn reel substraat veroorzaakt onze gewaarwording4 ,aethertrillingen0 zijn dus nimmer oorzaak van maar zijn integendeel afleidsel uit gewaarwordingen4 ,onze kleurgewaarwordingen zijn0 dus niet alleen geen aethertrillingen1 maar evenmin gevolg0 van aethertrillingen2 de kennistheoreties-zuivere verhouding van beide is deze3 het reel substratum der aethertrillingen veroorzaakt 7indirect7 onze kleurgewaarwordingen2 nader uitgewerkt3 dezelfde onruimtelike realiteit die op onze kleurzin zodanig inwerkt1 dat onze geest de rood-gewaarwording produceert 7i4e4 dat wij een kleur1 i4c4 rood1 waarnemen7 zou op onze bewegingszin1 indien deze 7benevens onze tijdzin7 maar fijn genoeg ontwikkeld ware1 zodanig inwerken1 dat een bepaalde1 door ons geproduceerde bewegings-gewaarwording #djj billioen maal per seconde zou worden geremd1 dat wij #djj billioen trillingen per seconde zouden waarnemen4--,ander voorbeeld3 ,als wij een tafel zien1 worden onze vorm-kleur-grootte-gewaarwordingen niet veroorzaakt door een niet-gegeven1 rele1 concrete tafel 7die bestaat niet71 noch door die objectieve tafel1 die we zeggen waar te nemen0 7d4w4z4 die we ons voorstellen naar aanleiding van onze gewaarwordingen1 en waarop we deze betrekken71 maar door het rele1 en als zodanig vorm-1 kleur-1 grootte-loze substratum van 't objekt tafel4 ,doet die tafel dan niets in dit werkelik proces8 ,neen4 ,als we vragen naar de invloed van die tafel stellen we ons op phaenomenaal1 ruimtelik standpunt2 ergo1 die tafel werkt uitsluitend in op onze hersenen via lucht1 aether1 zintuigen2 we zijn op het gebied der bewegingen1 der natuur01 der zinnelike ervaring04 ,we houden ons bezig met de wereld der ruimte--en daar mogen al of niet gekleurde1 klinkende1 geurige1 of enkel bewegende voorwerpen zijn 7al naar we ons het voorondersteld subjekt met kleur-1 geluids- enz4 -zin1 of enkel met bewegingszin wensen te denken71--ook mensen-lichamen1 zintuigen1 hersenen1--nooit1 al doorkruisen we 7physiologies gesproken067 die ne oneindige ruimte der ne eindige natuur in alle richtingen1 nooit of nergens zullen we daar ook maar iets psychies1 een gedachte1 een gewaarwording als zodanig1 een verlangen1 een herinnering aantreffen1--geen subject1 geen geest0 is daar1 in de ruimte1 te vinden4 ,dat weten we met absolute analytiese zekerheid4 #ajg ,als b4v4 de heer ,f4 van ,eeden met het ,spiritisme 7#cb7 zegt 7,de ,blijde ,wereld1 #aijc1 pag4 #hj71 dat in deze kamer zich misschien wie weet hoeveel geesten bevinden1 #ajh--;dan kunnen we met de apodiktiese aprioriese stelligheid der kennisleer antwoorden3 geen enkele6 ,in deze kamer kan zich ex hypothesi niets anders bevinden dan444 materie4 ,maar wijzelf dan1 ik ben toch hier in deze kamer1 en ik ben toch een geest8 hoor ik de heer v4 ,eeden1 en niet hem alleen1 #aji antwoorden4--,ook gijzelf1 als geest1 bevindt u niet in deze kamer4 #aaj ,waar precies zou uw geest dan zijn8 ,in uw lichaam1 uw hersenen1 soms8 ,welke plaats1 welke vorm heeft uw geest daar8 7#cc7 ,wat zich in de ruimte1 in de kamer01 bevindt is enkel en alleen444 uw lichaam1 alias444 materie4 ,en zo gij uw eigen geest zoekt1 wilt localiseren1 in de kamer01--gij zult nergens anders terecht komen dan bij uw444 brein4--,maar ik01 het ,subject1 ben toch hier04 ,zeker1 doch dit hier0 is1 zo zagen we juist boven1 een zuiver individueel psychies1 onruimtelik begrip4 ,probeer maar1 het te objectiveren1 te plaatsen in de ene ruimte444 en op hetzelfde ogenblik zijt ge weer in de stoffelike wereld terecht gekomen1 is uw ik vervangen door uw brein4 7#cd7 ,wij weten nu immers1 dat zich onmogelik in de ruimte kan bevinden1 wat zelf die ruimte stelt04--,op ,kant's wijs gezegd3 ,de geest is niet in de ruimte1 maar de ruimte is in de geest4 7#ce7--;,dit geldt n4b4 ook van elke individuele geest1 al stelt deze niet de ne universele ruimte1 maar de ruimtelikheid zijner gewaarwordingsinhouden4 ,tegenover het neo-realisme der zgn4 ,neo-,kantianen kan dit niet scherp genoeg gehandhaafd worden4 ,zo lezen wij op p4 #efe van ,bellaar ,spruyt's ,geschiedenis der ,wijsbegeerte3 ,wat wij van onze jeugd af beschouwen als onafhankelijk van ons bestaande zijn zekere dingen in de ruimte2 maar ruimte en al wat daarin is1 is afhankelijk van ons kenvermogen tot zover heel goed d4w4z4 natuurlijk niet van ons individu1 dat zelf ruimte inneemt1 maar van het synthetisch element in ons kenvermogen1 dat in alle menschen voorkomt en waaraan ruimte haar bestaan dankt40 ,het door mij gecursiveerde mag alleen geschreven worden door444 een materialist d4w4z4 iemand1 voor wie het individu0 betekent444 stof4 #c4 ,,het ,,an-,,sich-,,loos ,,immanent ,,idealisme0 ,,als ,,terugval ,,in ,,realisties ,,physicisme4 ,,de ,,goede ,,berkeley1 ,,hallucinaties ,,en ,,na-,,kantiaanse ,,ongerijmdheid04 ,trouwens1 heel dat ,an-sich-loochenend ethiserend irrealisme1 deze ,kantverzaking in naam van ,kant1 waarvan in ,duitsland ,windelband1 ,rickert1 ,natorp de hoofdvertegenwoordigers zijn en dat hier te lande een echo gevonden heeft in ,bellaar ,spruyt1 ,kohnstamm en ,dr4 ,ovink1 berust in de grond op het oude1 door ,kant vernietigde1 object-realisme1 op physicisme 7om de tegenstelling tegen het psychisme scherper te doen uitkomen dan met het woord naturalisme1 daar natuur0 juist bij deze richting al het causaal-verbondene1 heel de wereld in tijd en ruimte1 heel ,kant's ,erfahrungswelt1 dus in elk geval ook het psychiese omvat74 ,zij allen moeten ,kant's leer verlaten reeds bij die fundamentele vraag3 hoe komen we aan onze gewaarwordingen8 ,zij loochenen het ,an-sich dat ons voor ,kant #aaa en in waarheid de gewaarwordingen geeft1--voor hun is het begrip gegeven zijn' 7is7 het allerlastigste van de geheele ,erkenntniskritik01 zoals ,dr4 ,ovink 7,twm4 ,ts4 #ahig1 p4 #eed7 het uitdrukt1--natuurlik1 want nu blijft hun als oorzaak onzer gewaarwording alleen444 het object over6 ,en hoezeer men nu dit object ook idealiseren0 moge--het is en blijft een gewaarwordings-derivaat1 een ruimtelik iets4 7#cf7 ,bij ons polemiseert ,dr4 ,ovink 7,kant's ,transcendentale ,methode1 ,twm4 ,ts4 #ahig1 p4 #cff7 aldus3 ,en dan die zoogenaamde subjectiviteit der zinnelijke gewaarwordingen6 ,deze moeten in de ziel veroorzaakt zijn door de dingen1 die dan natuurlijk als reeds existeerende gedacht worden4 ,en existeeren doen ze dan even natuurlijk in de ruimte2 dus die ruimte is er al40--,even natuurlijk0 444 slechts voor ,dr4 ,ovink's naturalisme4--,want die dingen0 zijn natuurlik niet de natuurdingen2 en existeren doen ze dus even natuurlik444 niet in de ruimte4--,dr4 ,ovink's irrealisme1 dat ,kant's phaenomenaal object als handeling0 en het ,ding-an-sich als taak0 wil opvatten 7,deze uitdrukking heeft het voordeel1 dat zij radicaal het quasi van zelfsprekend begrip zijn' en existeeren' opheft0671 vervalt dan ook radicaal in materie-realisme3 een individueele ziel1444 op een bijzondere 8 wijze gebonden aan een levend stoffelijk lichaam1 dat weer weer8 dus gebonden aan0 wil bij u zeggen3 afhankelijk van086 van andere niet-levende stoffelijke lichamen afhankelijk is10444 7p4 #cff74 ,dr4 ,o4 acht dan ook mogelik1 nog wel binnen het terrein der empirische wetenschap0144 het construeeren eener causale betrekking tusschen die twee01 sc4 de zich bewegende lichamenwereld0 en de zinnelijke gewaarwordingen als bloote toestanden van het constante ,ik40 ,zoowel het zoogenaamde subject als het zoogenaamde object zijn voor de ,erkenntnistheorie twee provincin van het ne rijk der phaenomenen4 ,en het is de taak der empirische wetenschap de betrekking tusschen die twee te ontdekken40 ,wij hebben in het voorgaande aangetoond1 #a4 waarom die betrekking geen causale kan zijn1 tussen onruimtelike bewustzijnstoestanden zelf1 en de ruimtelike kennistheoretiese functie van het bewustzijn1 genaamd natuur1 en #b4 dat noch voor de physica 7die van bewustzijnstoestanden als zodanig opzettelik abstraheert7 noch voor de psychologie 7die zich uitsluitend met deze bemoeit7 die betrekking naar haar ontologies werkelike wezen een voorwerp van onderzoek kan zijn4 ,ik zou dus niet weten1 welke empirische wetenschap0 deze betrekking zou kunnen onderzoeken1 aangezien de psychophysica bij de door ervaring gegeven1 ten onrechte dus genaamde1 paralleliteit0 alias gelijktijdigheid van beide blijft staan1 zonder de verklaring daarvan zelfs maar te vragen4--,zonder kennisleer en metaphysica1 die wel voor ons empirische wetenschap0 mogen heten1 maar juist voor ,dr4 ,ovink's transcendentalisme0 met z'n normatieve methode als tegenstelling tegen de empiriese wetenschap worden geponeerd1 komt men hier geen stap verder dan het444 psychophysies materialisme1 waarin dan ook1 hoezeer zij het in phaenomenologiese termen transponeren1 n ,mnsterberg1 n ,natorp n ,rickert1 n 7ten onzent7 ,ovink n ,spruyt zijn blijven steken4 ,zo noemt ,spruyt-,kohnstamm op pag4 #dcf de natuurdingen0 de uitwendige oorzaken van het ontstaan der gewaarwording04 ,pag4 #eda3 ,de werkelijke eik is de inhoud eener voorstelling van den volmaakten geest1 die onberispelijk en volledig denkt wat er van een eik kan en moet gedacht worden4 ,mijn voorstelling is dus de zeer gebrekkige opvatting1 die ik van den inhoud dier goddelijke voorstelling heb kunnen verwerven04 ,dit zogenaamd objectief idealisme0 staat lijnrecht tegenover ,kant's krities idealisme3 ,kan en moet gedacht worden0 444 op welke grond8 ,en hoe wilt gij weten1 dat uw voorstelling de opvatting0 van de inhoud0 van een goddelijke voorstelling0 is86 ,gij maakt van het kennistheoreties subject der natuur1 dat natuurlik slechts de subjectieve functie1 het phaenomeen0 der werkelikheid kent01 en dat van het begrip natuur het onontbeerlik prius is1 een metaphysies en metapsychies ,god1 een ondenkbaar1 altans wetenschappelik onbruikbaar1 subjekt der werkelikheid1 dat een bepaald systeem van oordelen er op na houdt1 en 't geen daarmee strijdt verwerpt1444 alleen omdat hij dat zo wil 7of moet0 ook hij87 zonder enige werkelikheidsgrond1 zonder andere werkelikheid0 dan die deze god belieft voor te stellen 7of te scheppen871 terwijl het onbegrijpbaar blijft1 hoe wij van de voorstellingen van deze god ooit enig vermoeden zouden kunnen krijgen6 ,en dat zou immanente0 wijsbegeerte zijn6 ,zo zet men ,kant aan kant6 ,dat deze goddelike geest moet0 kan voor u zelf geen zin hebben1 noch ethies1 noch causaal6 ,immers3 wij moeten1 volgens u ethies1 omdat wij aan hem als criterium gebonden zijn1 maar wat kan hm binden8 ,pag4 #efi3 ,wij zien den sinaasappel1 het voorwerp1 als het model aan1 den maatstaf1 waarnaar zich onze voorstelling moet richten04 ,n4b4 die sinaasappel1 die pas ontstaat door onze voorstelling0 #aab1--;die al z'n eigenschappen te danken heeft aan de waarnemende geest6 ,en hoe kent gij dan uw model8 ,hoe wilt gij vergelijken met uw model8 ,dat model1 waarvan ge zelf beweert1 dat het niet gegeven1 maar tot taak gesteld 7aufgegeben07 is6--,pag4 #ejj3 ,de conclusie ligt voor de hand gegeven3 wij kennen aan onze ruimtelike kennis 't zelfde karakter van algemeenheid en noodzakelike waarheid toe als aan de logica1 dat ook de ruimtelike waarheden niets anders zijn dan regels1 die ons zeggen hoe wij verplicht zijn sic6 de dingen te aanschouwen40 ,het behoeft nauweliks gezegd1 dat in heel ,kant's ,aesthetik0 dat woord verplicht zijn0 niet voorkomt1 zo min als het begrip4 ,we beleven echter in dit werk het genoegen1 dat ,spruyt's onkants en onjuist ethicisme zowel ten aanzien van de ruimte als ten aanzien van de logica capituleert voor de werkelike ,kantiaanse 7natuur7wettelikheid van onze denkende en aanschouwende geest3--wat de ruimte betreft p4 #efc reeds3 ,ons kenvermogen oordeelt in die sc4 meetkundige stellingen alleen over de wetten waarop het van nature de gewaarwordingen tot ruimtebetrekkingen verbindt40 ,rectissime6--,evenzo in zake logica3 op pag4 #eij s4 wil ,b4 ,spruyt eerst het absoluut recht0 afleiden uit 't feit1 dat ook een positivist0 recht meent te hebben op een billijke critiek04 ,nochtans1 een billijke0 critiek 7zoals we in 't verloop van ons werk #aac nader zullen zien7 wil zeggen3 een kritiek1 die het beoordeelde noch beter noch slechter maakt1 dan het is1 noch meer noch minder lof of blaam geeft1 dan er aan toekomt01 dan het verdient0 of waard is01 kortom waarheid bij de beoordeling1 i4e43 zich stipt houden aan de werkelikheid #aad4 ,ook hier dus slechts ne waarheid 7in beoordeling71 gegrond op de ne werkelikheid 7des positivists werkelike opvatting74--,zo funderen wij dus ook hier de ,idee der waarheid0 zonder enige onbehoorlike behoorlijkheid0 #aae4 ,even zo met die plicht tot logies denken1 die wij loochenen1 aangezien wij de mogelikheid van onlogies denken ontkennen4--,pag4 #eia3 ,maar hiermede is tevens dat onvoorwaardelijk karakter van den plicht erkend4 ,de eisch van logisch te denken kan alleen toegegeven worden door iemand1 die erkent1 dat het niet van ons persoonlijk goedvinden afhangt1 hoe wij leven zullen1 maar dat wij gebonden zijn1 zekere gedragslijn te volgen4 ,deed hij het niet1 hij zou zich uit elk dispuut kunnen redden door te verklaren3 ,het lust mij heden niet1 normaal te denken1 vandaag zie ik geen bezwaren in 't aannemen van tegenstrijdigheden4'0 ,wel1 de schrijver dier regelen zou zo iemand niets geldigs kunnen antwoorden4 ,wij echter wel4 ,wij zouden hem verwijzen naar diezelfde schrijver op p4 #cib1 waar hij zou lezen3 ,wanneer ik den maior en den minor van een syllogisme mij duidelijk voorstel1 ben ik volstrekt niet meer vrij1 zus of zoo te oordeelen4 ,wat willekeurig is1 is alleen het uitspreken van het oordeel in woorden2 de vorming van het oordeel gaat buiten onzen wil om40 ,dit is volkomen juist--al heeft ,spruyt's teleologisme daarmee zich zelven weerlegd4--,heel die ontkenning ener werkelikheid0 als prius en norm van het zuiver theoreties begrip waarheid01 zowel bij het zogenaamde pragmatisme0 als bij dit ethicisme is zonder dogmaties object-realisme dan ook nauweliks denkbaar4 ,en de bovengenoemde schrijvers bevestigen dit verband ten volle4 ,zo vinden we nog bij ,spruyt1 behalve het reeds genoemde1 op p4 #hb de gewaarwording als het psychische gevolg van zintuigsprikkeling06 en op p4 #hf wordt gewaagd van betrouwbare waarnemingen1 die ons toonen1 hoe de werkelijke stoffelijke sic6 wereld verschijnt aan menschen met normale zinnen en normaal verstand406 ,ditzelfde1 zij 't ook nog zo anti-naturalisties 444 naturalisme0 sijpelt door op p4 #eff b4v41 waar bedoeld wordt3 de bestanddeelen der stoffelijke wereld0 en dan staat3 de bestanddeelen der werkelijkheid0 zijn de inhoud van ideale voorstellingen van het ,subject'06 ,omtrent die grote vraag3 hoe komen we aan onze gewaarwordingen1 en wat is hun betekenis t4o4v4 object en ,an-sich1 vinden we dan ook louter onklaarheid en ,kant-verzaking4 ,nemen we een sinaasappel waar1 dan is de gewaarwordingsinhoud 7oranje1 rond enz47 bij ,kant oorspronkelike1 d4w4z4 7niet re-7productieve reactie van de geest 7in eigen oorspronkelike vorm07 op de inwerking van qualitatief onbekende werkelikheid 7zodat de inhoud enkel effect1 nooit kopie is en de vorm noch 't een1 noch 't ander72 bij ,spruyt1 die geen andere werkelikheid0 heeft dan de objecten1 is de kleur1 gedaante1 enz4 copie0 van een werkelijke0 objekteigenschap1 d4w4z4 van de inhoud van een goddelijke0 voorstelling4--,voor ,kant 7en ,berkeley en ,heymans7 maakt de waarneming het object mogelik1--voor ,spruyt 7en alle realisten7 maakt het object de waarneming mogelik4 #aaf ,maakt het krities enig verschil of men van ,gods sinaasappel 7het goddelik object van 't objectief idealisme07 dan wel van niemands sinaasappel 7het subjectloos ,an-sich van het dogmaties realisme7 de kopie meent te hebben8--,berkeley1 de goede ,berkeley01 was nog een stuk kritieser en redeliker en444 kantiaanser1 trots ,kant6 ,die maakte tenminste niet het goddelik objekt1 maar ,god zelf tot bron onzer gewaarwordingen1 niet het produkt1 maar het onkenbare transcendente producens--evenals1 in de grond1 ,kant4--,spruyt's kritiek op ,berkeley is dan ook even realisties als onjuist4 ,berkeley zou moeten zeggen3 de sinaasappel bestaat niet als ik er niet naar kijk4 ,dit zou juist zijn indien444 ik0 het kennistheoreties subject van de sinaasappel0 ware1 i4p4v4 enkel van mijn sinaasappelgewaarwordingen4 ,deze fout heeft ,berkeley echter nooit begaan6 ,dat het bestaan van de sinaasappel slechts van 7zij het ook denkbeeldige7 waarneming afhangt1 dit hft ,berkeley gezegd3 zonder percipi geen esse6 en het is n ,kantiaans n juist6--,berkeley heeft niet opgemerkt1 dat het verschil tusschen ware denkbeelden eenerzijds en onware denkbeelden1 hallucinaties en illusies anderzijds wegvalt1 als ieder ondersteld wordt alleen zijn eigen zielstoestanden te kennen40 ,terecht heeft ,berkeley dat niet opgemerkt04 ,want het is onjuist4--,natuurlik kent ieder alleen zijn eigen zielstoestanden1 in de strenge zin van het woord kennen0 #aag4 ,maar een objectief0 oordeel3 dr1 op zveel m4,m4 afstand van die tafelrand1 ligt een sinaasappel van zveel gram enz401 is er een over mogelike 7inbegrepen3 onder bepaalde omstandigheden noodwendige7 zielstoestanden van alle mogelike subjecten van bepaalde soort4 ,dit oordeel is al of niet waar4 ,percipitur ,chimaera1 ergo est0 houdt ,spruyt aan ,berkeley voor4 ,natuurlik1 est ,ch41 sc4 als gewaarwordingsgroep of gedachte4 ,maar niet objectief1 als voorwerp in de ruimte4 ,immers voor het ,subject der natuur en derhalve voor alle mogelike individuele subjecten1 als coenosubjectieve waarnemingsmogelikheid1 bestaat zij niet4 ,berkeley had dus misschien wat voorzichtiger zijn bedoeling uitgedrukt door van de natuurdingen 7niet van de subjecten6 n4b47 te zeggen1 in pl4 v4 esse percipi1 esse percipi posse1 een amendement 7later verwezenlikt door de permanent possibilities of sensation0 van zijn landgenoot ,stuart ,mill71 door ,b4 zelf444 uit voorzichtigheid afgewezen #aah4 ,spruyt zelf geeft een alles behalve immanente0 eigen opvatting van het verschil3 ,hallucinaties bestaan1 maar zijn geen ware voorstellingen1 omdat zij niet overeenstemmen met de werkelijkheid40 ,dat is een waarheid als 444 een zeker levend objekt1--ook voor ,berkeley6 ,de enige vraag is maar3 ,wat betekent hier werkelijkheid08 geeft men het geloof aan die werkelijkheid op0 444 ,aan welke werkelikheid8 ,aan een bestaan1 onafhankelik van waarnemende subjectiviteit8 ,die werkelikheid0 loochent ,berkeley444 terecht4 ,of aan een bestaan voor elk normaal waarnemend subject8 ,die aanvaardt ,b4444 terecht4 #aai ,het zij mij vergund ,berkeley's eigen woorden hier aan te halen 7,pr4 of ,h4 ,k4 sect4 #f p4 #aeh73 ,some truths there are so near and obvious to the mind1 that a man need only open his eyes to see them4 ,such ,i take this important one1 viz4 that all the choir of heaven and furniture of the earth1 in a word all those bodies which compose the mighty frame of the world1 have not any subsistence without a mind1 that their being is to be perceived or known2 that consequently so long as they are not actually perceived by me1 or do not exist in my mind or that of any other created spirit1 they must either have no existence at all1 or else subsist in the mind of some ,eternal ,spirit--it being perfectly unintelligible1 and involving all the absurdity of abstraction1 to attribute to any single part of them an existence independent of a spirit4 ,to be convinced of which1 the reader need only reflect1 and try to separate in his own thoughts the being of a sensible thing from its being perceived40 ,op smetteloos immanente wijze spreekt ,berkeley over de onderscheiding tussen objektieve werkelikheid en chimera3 ,dial4 ,,iii1 p4 #ccj3 ,phil4 tot ,hylas1 na de voornaamste onderscheidings-criteria genoemd te hebben3 ,in short1 by whatever method you distinguish things from chimeras on your scheme1 the same1 it is evident1 will hold upon mine4 ,for1 it must be1 ,i presume1 by some perceived difference2 and ,i am not for depriving you of any one thing that you perceive40 ,berkeley denkt er dus niet aan1 de objekten1 de phaenomena1 te loochenen1 integendeel2 hij ontdekt en betoogt juist hun immanentie1 geheel in overeenstemming met ,kant1 al is bij hem van ,kant's kriticistiese onderscheiding tussen vorm en inhoud nog geen sprake4 #abj ,maar wat ,berkeley altans schijnbaar1 en naar ,kant's misduiding 7#ch71 die hem ,kant's verwijt van mystischen und schwrmerischen ,idealismus0 heeft op de hals gehaald1 loochent1 zijn 444 dezelfde ,sachen an sich selbst01 die 444 ,bellaar ,spruyt ontkent1 die ,sachen0 7,dinge an sich71 waarvan ,kant zei3 die zu bezweifeln ist mir niemals in den ,sinn gekommen04 ,als ,kant zelf in #eg van zijn ,prolegomena als ,beschluss0 de summa geeft van heel zijn kenniskritiek1 zijn ,grenzbestimmung der reinen ,vernunft01 zegt hij3 ,nach den allerklarsten ,beweisen1 die wir oben gegeben haben1 wrde es ,ungereimtheit sein1 wenn wir von irgend einem ,gegenstande mehr zu erkennen hofften1 als zur mglichen ,erfahrung desselben gehrt1 oder auch von irgend einem ,dinge1 wovon wir annehmen1 es sei nicht ein ,gegenstand mglicher ,erfahrung1 nur auf das mindeste ,erkenntnis ,anspruch machten1 es nach seiner ,beschaffenheit1 wie es an sich selbst ist1 zu bestimmen0444 ,kant's hele leer scherpt in3 ,het is ongerijmd1 te menen dat de objekten die wij kennen ,dinge an sich zijn4 ,maar dan3 ,es wrde aber andererseits eine noch grssere ,ungereimtheit sein1 wenn wir gar keine ,dinge an sich selbst einrumen 444 wollten06 ,men ziet nu1 hoeveel meer recht de idealistiese0 verdedigers dezer laatste post-kantiaanse ongerijmdheid0 hebben1 zich 7neo-7,kantianen te noemen1 dan de gewone realistiese0 aanhangers der prae-kantiaanse ongerijmdheid06 #aba ,,hoofdstuk ,v4 ,,kant',s ,,waarnemingsleer ,,en ,,haar ,,moderne ,,realisties-,,dogmatiese ,,misvatting4 #a4 ,n ,,ruimte1 ,n ,,tijd1 ,n ,,erfahrung04 ,tans gaan wij over tot de verdediging van ,kant's ,aesthetik0 tegen ,hartmann's misverstand1 in zijn ,kritische ,grundlegung des ,transcendentalen ,realismus0 en ,das ,grundproblem der ,erkenntnisstheorie0 #abb4--,ter orintering ga nog deze korte vooraf4 ,niemand zou zich meer verwonderd hebben dan ,kant1 had hij kunnen lezen1 hoe hier een filosoof z'n uiterste best doet om te bewijzen dat de ne oneindige ruimte een444 transindividuele1 vermakelikerwijze transcendent0 genaamde1 betekenis heeft1 en dat b4v4 de atomen der natuurwetenschap ruimtelik moeten worden gedacht6 ,en die n4b4 ,kant daarmede waant te bestrijden6--,en die zich uitput in betogen voor het transindividueel bestaan der 444 natuurobjecten1 door hem in onschuld ,dinge-an-sich genoemd6 ,die1 om tot ,kant's empirische ,realitt0 te komen1 hele hoofdstukken nodig heeft en dan deze noemt--tegen ,kant--transcendentale ,realitt06 ,die in de ondertitel van zijn ,kritische ,grundlegung des transcendentalen ,realismus0 ,fortbildung der erkenntnisstheoretischen ,principien ,kant's0 noemt1 wat deze slechts derzelver ,fortschaffung0 zou hebben bevonden6 ,het zij hier dan nog1 tegenover zulke bergen van wanbegrip1 nadrukkelik geconstateerd1 dat ook voor ,kant slechts ne objectieve oneindige ,ruimte bestaat1 gelijk er slechts ne ,erfahrung is1 m4a4w41 dat ,kant er nimmer de onmogelike1 zonderlinge mening op na heeft gehouden1 als zou van de ne ruimte der wiskunde of der natuurkunde1 of van het ne ruimtelike ,heelal444 enig individu het subjekt1 het bewustzijnsbetrekkingspunt zijn1 een misverstand waarvan wij straks 7opm4 #ci7 bij ,paul ,re de koddige consequenties zullen behandelen4 ,het spreekt van zelf1 dat het 't ne ,universalsubject aller mogelike gewaarwordingen 7en voor de innere ,erfahrung0 tevens aller mogelike andere belevenissen7 is1 dat als prius moet worden gedacht van de wereld der ,erfahrung1 van de natuur #abc4--;,die ,bedingungen a priori einer mglichen ,erfahrung berhaupt sind zugleich ,bedingungen der ,mglichkeit der ,gegenstnde der ,erfahrung40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #abd1 cf4 p4 #aef71 vertaald3 ,het ne ,subjekt en ,prius der ,natuurwetenschap is tevens het ,subject en ,prius der ,natuur4 ,op p4 #abc ,k4 d4 r4 ,v4 zegt ,k4 uitdrukkelik3 ,es ist nur eine ,erfahrung1 in welcher alle ,wahrnehmungen als im durchgngigen und gesetzmssigen ,zusammenhange vorgestellet werden2 eben so wie nur ein ,raum und eine ,zeit ist1 in welcher alle ,formen der ,erscheinung und alles ,verhltniss des ,seins oder ,nichtseins ,statt finden4 ,wenn man von verschiedenen ,erfahrungen spricht1 so sind es nur so viel ,wahrnehmungen1 sofern solche zu einer und derselben allgemeinen ,erfahrung gehren40 enz4444 ,op p4 #abe3 ,alle mglichen ,erscheinungen gehren1 als ,vorstellungen1 zu dem ganzen mglichen ,selbstbewusstsein40444 ,dat er slechts ne ,wereldruimte1 slechts ne ,natuur bestaat weten we dus weer met de zekerheid van 444 een analyties oordeel4 ,immers deze materile 7inhoudelike7 nheid is het onmiddellik gevolg van de formele0 nheid van hun universeel ,subjekt #abd4 ,dit is ,kant's ,einheit der ,apperception01 voor hem der transcendentale ,grund der nothwendigen ,gesetzmssigkeit aller ,erscheinungen in einer ,erfahrung40 7p4 #ace74 #b4 ,,kant',s ,,ruimteleer ,,en ,,hartmann',s 7,,benevens ,k,,lpe',s ,,en ,,bolland',s7 ,,misverstand4 a4 ,het eerste argument4 ,handhaven wij tans ,kant's ruimteleer tegen de realistiese bestrijding van ,hartmann 7,klpe1 ,bolland7 #abe4 ,kant's argumenten voor het formeel karakter1 de transcendentale ,idealitt01 van de ruimte zijn gelijk bekend is de volgende3 #a4 ,de ruimtelike waarneming is niet kenbron der ruimte1 maar omgekeerd1 vooronderstelt reeds de ruimte1 wordt door deze pas mogelik gemaakt4 ,de ruimte is niet een begrip1 uit ruimtelike1 gelocaliseerde gegevens afgeleid1 maar omgekeerd1 alle localisering geschiedt in de ne ruimte als haar prius en onderstelt deze dus reeds4 ,alle biezondere1 bepaalde ruimtelikheid betekent slechts3 bepaalde verhouding tot1 gedeeltelike vervulling van1 de ene gehele ruimte met haar driedimensionele oneindigheid4 ,tegen dit voor mij onweerlegbaar argument voert nu ,hartmann aan #abf3 ,mag der ,raum schon vor der ,erfahrung vorhanden sein oder nicht1 so ist er doch vor der fertigen ,erfahrung keinesfalls im ,bewusstsein vorhanden2 das ,bewusstsein lernt den ,raum nicht frher als die ,erfahrung1 sondern erst an und in dieser kennen0 7p4 #aai74 ,wel1 dit tweede zindeel bevat ongeveer ,kant's eigen woorden en in elk geval ,kant's eigen mening4 ,nog ns3 ,der ,zeit nach geht also keine ,erkenntniss in uns vor der ,erfahrung vorher und mit dieser fngt alle an40 ,dat ik dus1 zodra mij ervaring gegeven is1 i4c4 ruimtelike ervaring1 zodra ik een kamer met huisraad erin heb leren kennen1 pas door abstractie1 denkend1 kan scheiden3 de ruimtelike dingen en de ruimte waarin zij zich bevinden benevens hun ruimtelikheid zuiver als zodanig1 dat wil ,kant waarlik niet loochenen4 ,de polemiek ten deze van ,hartmann schermt in de lucht4 ,k4's bedoeling is slechts3 ,als wij nu deze ruimte zuiver overhouden1 dan hebben wij ons tot bewustzijn gebracht de wijze waarop wij van meet af zinnelik gereageerd1 waargenomen hebben1 zij 't ook onbewust1 dank zij de natuur1 de wettelikheid van onze eigen geest 7niet van ons denken674--,laten we 't vergelijken met de logica1 waar iets soortgelijks geldt3 ,de negatie is geen uit het onderscheiden van biezondere tegendelen geabstraheerd begrip2 maar integendeel1 om te kunnen denken of ervaren1 om iets1 wat ook maar1 in concreto te kunnen onderscheiden van iets anders01 moet al de geest over de negatie beschikken1 moet reeds voor de geest elk z-zijn betekenen3 niet anders-zijn1 en elk anders-zijn3 niet z-zijn4--,aphoristies3 de negatie is niet uit onderscheiding1 maar alle onderscheiding uit negatie4 ,kantiaans3 ,de negatie is niet ervaringsbegrip maar kategorie4--,toch zijn we ons pas zeer laat1 en door logiese abstractie1 van deze oorspronkelike1 zuiver subjectieve1 zuiver formele wettelikheid van ons denken bewust geworden4 ,die abstractie geeft ons dus niet pas die wettelikheid1 maar toont ons eerst wat we reeds bezitten1 en wel het deel1 dat we niet van buiten af1 uit ervaring1 hebben gekregen1 maar dat we tot de ervaring uit ons zelven hebben bijgedragen4 ,precies zo bij de ruimte4 ,alleen hebben we hier natuurlik niet een denkvorm #abg4 maar een waarnemings-7volgens hedendaagse boven aanvaarde theorie gewaarwordings-7vorm4 ,daarom beweegt zich hier het empirisme1 evenals bij de logica1 noodwendig in een circulus vitiosus4 ,het kan ruimte en negatie alleen halen uit gegevens die 444 pas door ruimte en negatie mogelik zijn geworden4 #abh ,voor het formeel0 karakter nu van een kennis-element is dit juist n der zuiver kennistheoretiese kenmerken1 naar ,kant fijn en diepzinnig bespeurd heeft4 ,horen we nu ,hartmann1 p4 #abj3 ,hij citeert eerst van ,kant3 ,so wenn ich von der ,vorstellung eines ,krpers das1 was der ,verstand davon denkt1 als ,substanz1 ,kraft1 ,theilbarkeit etc1 ingleichen1 was davon zur ,empfindung gehrt1 als ,undurchdringlichkeit1 ,hrte1 ,farbe etc4 absondere1 so bleibt mir aus dieser empirischen ,anschauung noch etwas brig1 nmlich ,ausdehnung und ,gestalt0444 ,niemand zal willen betwijfelen dat dit abstracta zijn1 en ,die ,rumlichkeit ist aan beide gemeen en also eine ,abstraction aus ,ausdehnung und ,gestalt1 d4h4 eine ,abstraction zweiter ,ordnung04444 ,wenn also ,kant es behufs der ,begrndung der ,aprioritt in ,abrede zu stellen wagt1 dass die ,rumlichkeit uns gar nicht anders als durch ,abstraction aus der ,erfahrung gegeben sein knne1 so widerspricht er seinem eigenen besseren ,wissen40 ,van durven gesproken6 ,was diese formale ,seite der rumlichen ,anschauung vor der ,entstehung der ,erfahrung444 sei1 und ob dieselbe durch den ,stoff der ,empfindung als solchen empirisch gegeben1 oder im ,gegensatz zu derselben subjective ,zuthat sei1 darber kann keine rein psychologische ,speculation jemals ,aufklrung bringen1 sondern nur eine psychophysische 6 ,betrachtung4 ,so viel steht fest1 dass der von ,kant angenommene ,gegensatz in der ,entstehung der ,materie und der ,form der ,anschauung grundfalsch und durch keinen ,unterschied der inneren ,wahrnehmung begrndet ist0 zoveel staat altans vast1 dat deze tegenstelling en haar kennis-theoretiese betekenis aan ,hartmann is ontgaan2 denn der concrete ,empfindungsinhalt und die concrete ,form der ,anschauung bedoeld3 die concrete ,bettigung der ,form der ,anschauung drngen sich beide mit gleich unwiderstehlicher ,gewalt dem ,bewusstsein als fertig gegebene und nicht willkrlich zu ndernde auf2 beide sind ,producte der ,seele1 also in ihrer specifischen ,natur und ,qualitt 7z4,b4 ,farbe1 ,rumlichkeit7 rein subjectiv4441 beide aber auch in ihrer concreten ,bestimmtheit 7diese ,farbe1 diese ,gestalt7 von aussen1 d4h4 transcendent1 bedingt40 ,het zou mij tegenvallen als ik voor mijn lezers hier nog moest bijvoegen3 ,precies zo wil het ,kant2 slechts misverstand dicht hem een willkrlich zu ndernde0 vorm of vormvulling toe4 ,nu wij eenmaal er in0 zijn1 behandel ik tegelijkertijd de kritiek van ,oswald ,klpe1 filosofie-prof4 te ,wrzburg 7tans in ,bonn71 tegen dat #aste argument in zijn ,immanuel ,kant1 ,darstellung und ,wrdigung0 #aijg4 7#da7 ,deze voert drierlei aan3 #a43 ,niet alle gewaarwordingen1 maar alleen die van gezichts- en tast-zin worden onmiddellik gelocaliseerd4 ,op de vraag warum diese ,zutat unseres ,erkenntnisvermgens bloss diesen beiden ,sinnen unmittelbar zuteil geworden sei0444 kann ,kant von seinem ,standpunkte aus keine befriedigende ,antwort geben40 ,dit is1 naar men weet1 de voorstelling van ,wundt4 ,heymans echter heeft mij overtuigd1 dat zelfs niet eens door een psychiese schpferische ,synthese0 7door ,riehl1 ,kr4 ,i #cjd_/e1 met ,kant's ,synthesis a priori schromelik verward7 de ruimtelikheid ontstaat1 maar slechts eigen is aan n enkele1 de bewegings-zin1 zodat de localisering der gezichts-gewaarwordingen slechts een uit locaal-tekens0 afgeleide1 associatieve is4 #abi ,had ,kant van de psychologiese onderzoekingen1 waarop zowel de ene als de andere theorie steunt1 kennis kunnen nemen1 hij zou enkel geantwoord hebben3 ,goed1444 dan is de ruimte niet vorm0 of schema des usseren ,sinnes berhaupt maar444 ,form0 jener beiden ,sinne1 of jenes einzigen ,sinnes4--,en hij zou er bij hebben kunnen voegen1 dat het voor de beantwoording van bovenstaande vraag geen verschil maakt of men de ruimte als vorm0 dan wel als materie0 der gewaarwording beschouwt1 immers waarom stelt slechts n zin geluiden of kleuren8--en dat in dit laatste geval het realisme0 dat de geachte vrager hier in petto schijnt te houden altans geen enkele beantwoordingsmogelikheid op het idealisme0 vr zou hebben4 ,klpe's #b;de tegenwerping luidt3 ,fr die unmittelbare ,raumauffassung im ,gebiete des ,tast- und ,gesichtssinnes dagegen ist das ,gebundensein an die rumliche ,form auch dann verstndlich1 wenn sie mit den ,empfindungen dieser ,sinne jederzeit gegeben ist1 zu deren ,eigenschaften gehrt1 wie die ,tonhhe als eine solche der ,tonempfindungen oder die ,farbe als eine solche der ,farbenempfindungen gilt40 ,vooreerst zou ,kant dit voor de ruimtelikheid in tegenstelling tot de ruimte0 vermoedelik volkomen met ,klpe eens zijn geweest4 ,men heeft dan de keuze tussen ,kant's copernicaanse1 de algemeenheid als noodwendig verklarende1 centraal-bepalende vorm0 of ,klpe's anti-copernicaanse1 de 7slechts voorlopig geldige7 algemeenheid slechts als onverklaarbaar1 toevallig feit constaterende1 peripheries-bepaalde materie04 ,die ,raumbestimmungen wrden dann nicht erst durch uns in eine an sich raumlose ,masse von ,empfindungen hineingetragen1 sondern ebenso unmittelbar in und mit den ,empfindungen vorgestellt werden1 wie deren ,strke oder ,qualitt40 ,klpe zal toch niet het misverstand delen1 dat we de ruimtelike gewaarwordingen volgens ,kant eerst an-sich0 ruimteloos0 zouden krijgen en er dan ,raumbestimmungen zouden hineintragen8 ,ten overvloede zij dan nogmaals herhaald1 dat ook voor ,kant de gewaarwordingen van de zin7nen7 wiens 7wier7 vorm0 de ruimte is1 eo ipso onmiddellik ruimtelik zijn1 op een bepaalde1 van willekeur onafhankelike1 wijs4 ,we hebben daarmee tevens ,klpe's #c;de tegenwerping beantwoord3 wie es mglich sei1 dass die ,eindrcke dieser ,sinne in einer ganz bestimmten nicht willkrlich von uns abzundernden ,form wahrgenommen1 oder an einen bestimmten1 nicht beliebig zu whlenden ,ort verlegt werden40 ,antwoord1 m4i4 afdoende3 ,doordat de 7onruimtelike7 werkelikheid in een bepaalde1 niet naar willekeur te wijzigen1 verhouding staat tot de ruimtezin7-nen74 ,klpe antwoordt realisties3 ,wir mssen hiernach zum mindesten verlangen1 dass etwas ,raumhnliches #acj1 der rumlichen ,ordnung unserer ,sinneseindrcke ,entsprechendes1 auch den die ,sinnlichkeit affizierenden ,dingen zukomme1 dass den so gesetzmssig auftretenden ,unterschieden in den sinnlichen ,wirkungen eine ,gesetzmssigkeit der sie hervorrufenden ,ursachen korrespondiert40444 ,jammer1 dat ,klpe zijn terecht geliefkoosde vergelijking met de kleuren enz4 juist hier geheel vergeet3 tegen die ,gesetzmssigkeit heeft ,kant1 dunkt mij1 geen bezwaar1 maar zelfs al ware de ruimte materieel0 i4p4v4 formeel01 moet de oorzaak onzer kleurgewaarwordingen etwas ,farbenhnliches0 hebben8 ,diese ,schwierigkeit hat ,kant nirgends bercksichtigt geschweige denn beseitigt40 ,wie struikelt over een strootje wijte dat niet aan de wegbereider4 b4 ,het tweede argument4 ,we gaan over tot ,kant's #b;de argument3 ,der ,raum ist eine nothwendige ,vorstellung1 a priori1 die allen usseren ,anschauungen zum ,grunde liegt4 ,man kann sich niemals eine ,vorstellung davon machen1 dass kein ,raum sei1 ob man sich gleich ganz wohl denken kann1 dass keine ,gegenstnde darin angetroffen werden40 ,ruimtelike dingen onderstellen altijd1 brengen van zelf mee1 heel de ruimte1 terwijl deze volstrekt geen vulling0 onderstelt1 nodig heeft1 maar ledig0 kan worden gedacht4 ,de ruimte is dus het prius der materie1 niet omgekeerd4 ,horen wij hiertegen weer eerst ,hartmann3 ,gesetzt den ,fall1 man knnte den ,raum nicht wegdenken und she ihn als apriorische ,bedingung der ,mglichkeit der ,erscheinungen an1 so wrde daraus nur folgen1 dass wir nicht im ,stande sind1 eine andere ,mglichkeit des ,verhltnisses zwischen ,objecten und ,raum uns vorzustellen1 keineswegs aber1 dass es auch das ,wahre sei1 so wie wir die ,sache ansehen40 ,daar deze skepsis andere ruimte en andere objekten onderstelt dan de gegevene1 kunnen we ze hier als uiting van een voor ons niet meer geldend dogmatisme ter zijde stellen444 ,indessen ist diese ,bemerkung berflssig1 da die von ,kant behauptete ,unmglichkeit gar nicht besteht4 ,kant selbst liefert den besten ,beweis davon1 denn er behauptet1 dass die reale ,welt 7d4h4 die ,welt der ,dinge an sich und der ,ich's an sich7 unrumlich sei4 ,wre es nun unmglich1 die ,rumlichkeit und den ,raum von den ,dingen wegzudenken1 so wre die ,behauptung ,kant's eine der ,einrichtung des menschlichen ,vorstellungsvermgens widersprechende1 also unvollziehbare und damit wissenschaftlich gerichtete4 ,jeder1 der seine ,seele1 sein ,ich1 unrumlich denkt1 beweist dadurch die ,mglichkeit1 vom ,raum zu abstrahiren1 d4h4 den ,raum von den ,dingen wegzudenken40 ,niet alleen die reale ,welt0 maar zelfs reeds die ,welt der inneren ,erfahrung0 is voor ,kant1 gelijk van zelf spreekt1 onruimtelik4 ,vrage3 hoe onnozel moet men ,kant achten om juist hem de bewering toe te dichten1 dat wij niet zouden vermogen vom ,raum zu abstrahiren1 d4h4 den ,raum von den ,dingen 6 wegzudenken06 #aca ,en dat naar aanleiding van ,kant's even simpele als onbetwistbare opmerking1 dat wij de ussere ,erscheinungen0 dus het physiese1 de natuurdingen 7in tegenstelling met de zgn4 innere ,erscheinungen01 het psychiese7 niet zonder ruimte kunnen denken1 wel omgekeerd de ruimte zonder lichamen4--,toch heeft niemand fijner dan ,kant ingezien1 hoe elk der helften dezer eenvoudige waarheid het realisme in de grootste verlegenheid moest brengen4--,nemen we de #aste helft3 waren de lichamen 7de atomen1 de velden1 de huizen1 de planeten1 de zonnestelsels7 werkelik bestaande1 concrete substanties1 dan was dus de ruimte1 deze bestaansvoorwaarde zowel van lichamelikheid als van beweging1--ook de bestaansvoorwaarde van substanties1 een werkelik iets dus1 dat zelf noch substantie noch eigenschap van substanties zou kunnen zijn1 en toch--als bestaansvoorwaarde1 op z'n minst zelf zou moeten bestaan6 ,als wat8 ,immers1 volgens de #b;e helft kan het nch zelf lichaam 7subsistirend0 zegt ,kant71 nch eigenschap of verhouding van lichamen 7inhrirend07 zijn1 want444 het zou immers blijven bestaan1 overblijven1 al dachten we alle lichamen er uit weg4 ,en zonder dat het dan1 naar ieder onbevangene moet toegeven1 als eindig zou kunnen worden gedacht4 #acb ,o wonderlik1 't zij eindig of oneindig1 altijd even onmogelik onding6 ,zijt ge oneindig1 dus niet inhrirend0 maar subsistirend01 dan tch zonder afmetingen--immers het prius gij aller afmeting2 zonder kracht1 zonder zwaarte1 zonder weerstand1 zonder beweging1 zonder n enkele physiese eigenschap--immers de vronderstelling aller beweging1 aller physica6 ,en wie1 welk eindig01 tijdelik wezen1 heeft u dan uitgemeten of gepeild1 dat wij zeker zijn van uw oneindigheid8 ,zo heeft dan ook het realisme en empirisme zich1 consequent1 genoopt gezien1 u voor inhrirend0 te verklaren1--niet meer beweging en atomen afhankelik van de ruimte1 maar omgekeerd1 horribile dictu1 de ruimte afhankelik van beweging 7,trendelenburg #acc1 ,wartenberg 7#db77 of lichamen 7,hartmann76--,en zo moeten dan deze zich zelf wat wijs makende geesten beweren1 dat voor hun de werkelike0 ruimte444 eindig is1 wat ,wartenberg aldus1 kostelik zich zelf weerleggend1 uitspreekt3 die ,welt1 als in sich geschlossenes ,ganze1 schliesst auch den ,raum ein und begrenzt sich selbst2 was jenseits 6 dieser ,grenzen liegt1 das wissen wir nicht2 wir wissen nur1 das es dort 6 keinen ,raum mehr giebt40 7,das ,problem des ,wirkens und die monistische ,weltanschauung1 p4 #aej74 7#dc7 ,de specifiek anti-realistiese strekking van ,kant's #b;e argument is dus deze3 de ne oneindige ruimte is bestaansvoorwaarde1 vr-onderstelling voor lichamen en beweging 7nothwendige ,vorstellung a priori1 die allen usseren ,anschauungen zum ,grunde liegt074 ,waren nu deze reel1 dan zou ook de ruimte reel1 een werkelik onding01 moeten zijn4 ,klpe heeft dit argument weer evenmin begrepen als ,hartmann4--,volgens ,klpe ist hier die ,notwendigkeit der ,raumanschauung als solche1 unabhngig von ihrer ,benutzung zu einzelnen rumlichen ,bestimmungen1 der ,nerv des ,beweises4 ,im ersten ,argument wird uns gesagt3 die ,raumbestimmung geschieht nur auf ,grund einer schon a priori gegebenen ,raumvorstellung 862 hier wird erklrt3 eine ,anwendung unserer ,raumanschauung auf ,gegenstnde ist gar nicht erforderlich1 wir knnen sie 86 auch ohne solche haben1 in uns tragen401 bedoeld is der ,nachweis einer selbstndig 6 fr sich bestehenden1 sich selbst gengenden ,raumanschauung04 ,we kunnen nu reeds verwachten1 dat zijn #c ,einwnde0 tegen het aldus geduid argument ,kant weinig zullen deren3 #a4 ,nicht frei und selbstndig1 sondern an die ,erfahrung gebunden sind wir1 wenn wir nur bestimmte ,sinneseindrcke rumlich unmittelbar auffassen1 wenn wir dem ,tisch und dem ,stuhl1 den ,gestirnen und den ,tieren besondere ,formen beilegen und bestimmte ,lagen anweisen40 ,klpe denkt dus dat we volgens ,kant frei und selbstndig0 7naar believen8 naar scheppersluim8 maar een waarbij zich de mensheid van alle landen en tijden1 zo 't schijnt1 in een wonderbaarlike harmonia praestabilita mag verheugen7 aan de dieren des velds hun gestalten1 aan de gesternten hun plaats zouden aanwijzen8 ,dat we ons de ledige ruimte wel kunnen denken01 niet voorstellen01 bewijst noch iets voor het empirisme 7,berkeley7 tegenover het apriorisme 7,kant7--immers dat de ne ruimte zelf nog iets anders is dan het begrip ruimte0 geven ook de empiristen toe--1 noch voor het realisme 7,locke1 ,hegel1 ,comte1 ,hartmann1 ,klpe7 tegenover het idealisme 7,berkeley1 ,kant1 ,schopenhauer1 ,heymans7--want ook of juist ten aanzien van de wl-voorstelbare materie0 der gewaarwordingen zijn er idealisten6 #b4 ,da die unmittelbare ,raumanschauung auf zwei ,sinne beschrnkt ist1 so gibt es auch raumlose ,vorstellungen0444 ,von der ,notwendigkeit einer auf sich selbst gestellten ,raumanschauung knnte daher bei einem ohne ,gesichts- und ,tastsinn geborenen ,individuum gar nicht geredet werden40 ,hiertegen zij opgemerkt3 ,kant noemt de ruimte niet voorwaarde van voorstellingen0 maar van usseren ,erscheinungen0 i4e4 lichamen1 ruimtedingen4--,kant zou dus antwoorden3 indien inderdaad de ruimte slechts vorm is van die beide zinnen1 dan kan er voor zulk een ,individuum evenmin een ruimtewereld1 lichamelikheid1 als ruimte bestaan6 ,en mij dunkt1 ,klpe zal de eerste zijn1 dat toe te geven4--,laat mij ,klpe eraan herinneren1 dat de ruimte voor ,kant1 in plaats van auf sich selbst gestellt01 juist slechts is ,form der ,sinnlichkeit1 van het waarnemingsvermogen1 en dus3 ohne ,sinnlichkeit1 ohne ,sinne1 ohne ,anschauung444 kein ,raum6--,kant zegt enkel3 ,wie ruimtelikheden1 ruimtelike dingen stelt1 heeft heel de ruimte reeds voorondersteld2 hieruit volgt alleen3 wie dit laatste niet zou vermogen1 wie dus1 't zij zonder waarnemingsvermogen of zonder ruimtezin7nen7 geboren is1 voor hem zouden geen lichamen1 geen natuurdingen1 noch afstanden1 noch bewegingen1 noch gestalten1 noch groot of klein1 kortom niets van heel de ruimtelike ordening der dingen1 bestaan of denkbaar zijn4 ,dat de ruimte echter onafhankelik van ons waarnemingsvermogen niets0 is1 dat zegt de ruimte-idealist ,kant1 zo goed als ,berkeley1 ondubbelzinnig en overvloediglik4 ,en plaats voor alle3 p4 #ef3 ,wir behaupten also die empirische ,realitt des ,raumes 7in ,ansehung aller mglichen usseren ,erfahrung7 ob zwar zugleich die transcendentale ,idealitt desselben1 d4i41 dass er nichts sei1 so bald wir die ,bedingung der ,mglichkeit aller ,erfahrung weglassen1 und ihn als etwas1 was den ,dingen an sich selbst zum ,grunde liegt1 annehmen402 dit laatste op dezelfde pag4 te voren nog precies omschreven3 die ,idealitt des ,raums in ,ansehung der ,dinge1 wenn sie durch die ,vernunft an sich selbst erwogen werden1 d4i4 ohne ,rcksicht auf die ,beschaffenheit unserer ,sinnlichkeit zu nehmen40 #c4 ,dass die ,naturwissenschaft ihren ,gegenstnden rumliche ,eigenschaften und ,beziehungen zuschreibt1 beruht darauf1 dass diese zu dem von uns unabhngig ,gegebenen gehren1 das eine durch das ,individuum nicht willkrlich zu beeinflussende ,gesetzmssigkeit aufweist4 ,dabei wird durch ,messung und ,berechnung dafr gesorgt1 dass unsere ,raumvorstellung keinen modifizierenden ,einfluss auf die objektive ,raumbestimmung gewinnt1 dass also die zahlreichen ,tuschungen1 denen wir bei der unmittelbaren rumlichen ,auffassung unterliegen1 nicht auf die ,objekte der ,naturerkenntnis bertragen werden4 ,daraus ergibt sich die ,unterscheidung eines subjektiven und eines objektiven ,raumes1 und die ,einsicht1 dass unsere subjektive ,raumvorstellung mit ,eigentmlichkeiten individueller ,art behaftet ist1 die ihre ,bedeutung fr eine allgemeingltige und notwendige 8 ,raumbestimmung wesentlich einschrnken4 ,wre der ,raum lediglich eine ,form unserer ,sinnlichkeit1 so wrde die ,mglichkeit einer ,geometrie ebensowenig verstndlich sein1 wie diejenige einer ,naturwissenschaft40 ,en dit alles tegen ,kant6 ,zou deze ,newtoniaan niet onderscheiden hebben de subjectieve01 lees individuele1 ruimtevoorstellingen1 en de objectieve0 7dus van het subject aller mogelike gewaarwordingen afhankelike7 ruimte der natuurwetenschap8 ,kant1 wiens ruimteleer juist de vooralsnog nige verklaring van de ,mglichkeit niet einer1 maar der ,geometrie1 en niet einer1 maar der ,naturwissenschaft gegeven heeft6--,of zouden soms voor ,klpe de kleuren in de natuur1 in de plantenwereld b4v41 niet zu dem von uns unabhngig ,gegebenen gehren1 das eine durch das ,individuum nicht willkrlich zu beeinflussende ,gesetzmssigkeit aufweist08 ,voor de verwarring van kennistheoretiese subjectiviteit met willekeur0 of individuele afhankelikheid1 waartegen reeds ,collier en ,berkeley voor twee eeuwen zich afdoende verweerd hebben1 zou men toch hedendaagse ,professoren als ,wundt1 ,klpe1 ,adickes te goed hebben geacht1 en zoveel anderen1 die in naam van de natuurwetenschap tegen ,kant's ruimteleer opkomen4 #acd c4 ,hartmann tegen het derde en vierde argument2 reine ,anschauung0 en de phychologie2 ,wundt's ,form04 ,kant's #c;de ,ruimte-argument luidt 7#b;de dr473 ,der ,raum ist kein discursiver1 oder1 wie man sagt1 allgemeiner ,begriff von ,verhltnissen der ,dinge berhaupt1 sondern eine reine ,anschauung40 ,niets wellicht heeft in de geschiedenis der wijsbegeerte meer misverstand gewekt dan de naam reine ,anschauung0 door ,kant aan ruimte en tijd gegeven4 ,vertaal dat toch eens in begrijpelike psychologiese termen1 vraagt men dan ook onwillekeurig2 wij weten wat gewaarwordingen zijn1 wat voorstellingen1 wat begrippen1 maar wat is nu een reine ,anschauung08 ,want rein0 betekent naar ,kant's eigen definitie3 vrij van elk empiries0 element1 i4c43 vrij van al was zur ,empfindung gehrt04 ,dus noch gewaarwording1 noch begrip1 maar voorstelling zonder gewaarwordingselement8 ,kant's onderscheiding tussen vorm0 en inhoud0 van ons waarnemingsvermogen heb ik in hoofdstuk ,,iii uitvoerig toegelicht4--,kant ging uit van het ervaringsfeit1 dass das ,mannichfaltige der ,erscheinung in gewissen ,verhltnissen geordnet1 angeschauet wird0 7#b;de druk3 in gewissen ,verhltnissen geordnet werden kann071 nl4 in ruimte en in tijd2 zo pleegt ook de moderne psychologie1 b4v4 ,wundt en de zijnen1 te onderscheiden ,stoff0 en ,form0 der waarneming1 nl4 de gewaarwordingsinhoud 7kleuren1 geluiden enz47 en hun ruimtelik-tijdelike ordening4 ,nu is de ,form0 voor ,kant niet1 als bij ,wundt1 deze ordening zelve1 maar de subjectieve ,bedingung der ,mglichkeit dezer ordening2 met ,kant's eigen woorden3 dasjenige44441 welches macht1 dass das ,mannichfaltige der ,erscheinung in gewissen ,verhltnissen geordnet1 angeschauet wird1 nenne ich die ,form der ,erscheinung40 ,deze vorm01 die een bepaald soort ordening van gewaarwordingen mogelik maakt1 kan niet zelf weer gewaarwording zijn3 ,da das1 worinnen sich die ,empfindungen allein ordnen und in gewisse ,form gestellt werden knnen1 nicht selbst wiederum ,empfindung sein kann1 so ist uns zwar die ,materie aller ,erscheinung nur a posteriori gegeben1 die ,form derselben aber muss zu ihnen insgesammt im ,gemthe a priori bereit liegen1 und dahero abgesondert von aller ,empfindung knnen betrachtet werden40--,wat de betekenis van dit a priori is1 en hoe wij tot 't bewustzijn van deze vorm0 komen1 is boven uiteengezet4--,ieder zal nu inzien1 dat deze vorm0 iets anders is dan 'n begrip03 dat hij tot de ,sinnlichkeit0 behoort1 die ons ,anschauungen liefert0--niet tot het verstand01 waaruit ,begriffe entspringen04 7#dd7 ,deze vorm0 niet te bezitten zou een gebrek zijn van het waarnemingsvermogen1 van de zinnen1 niet van het verstand 7#de71 naar de scherpe onderscheiding tussen beide1 reeds door ,berkeley in overeenstemming met ,kant--en in tegenstelling tot het intellectualisme van ,leibniz en ,hegel c4s4 #ace--;gemaakt3 ,to perceive is one thing1 to judge is another0 444 ,things are suggested and perceived by sense4 ,we make judgements and inferences by the understanding40 #acf ,voor deze vorm0 zelf1 noch voor onze wetenschap daaromtrent1 is dus een zuiver psychologiese term te vinden1 omdat het een onbewuste functie of wettelikheid is van ons waarnemingsvermogen1 die wel is waar uitsluitend zich doet gelden1 in werking treedt 7,statt findet07 bij gelegenheid van0 waarnemingen--maar toch geenszins door of uit deze ontstaat1 in tegendeel1 deze ordent1 bepaalt1 voor zover dit van het waarnemend subject afhangt1 terwijl alle concrete bepaaldheden dezer ordening 7dus wat ,wundt de ,form0 noemt7--afhangen van de op het subjekt inwerkende werkelikheid4 #acg ,nu heeft ,kant deze functie1 deze vorm1 die dus niet empirisch0 maar rein0 is 7en bovendien transcendental0 in de zin van3 het empiriese subjectief bepalend71 zelf ook ,anschauung0 genoemd3 ,diese reine ,form der ,sinnlichkeit wird auch selber reine ,anschauung heissen40 ,deze inderdaad wat willekeurige naamgeving heeft ontzaglik veel misverstand en verwarring gewekt #ach en is toch zo begrijpelik3 ,wij brengen ons deze vorm0 tot bewustzijn--door te abstraheren1 een zinnelik voorwerp1 een lichaam dus1 in gedachten nemend1 eerst van 't geen hier enkel gedachte1 begrip1 verstandswerk is3 substantie1 kracht enz41 dan van wat gewaarwordingsinhoud is3 kleur1 hardheid etc4--en zeg ik nu1 dat deze laatste elementen uitmaken de waarnemings-inhoud1 alias de empirische ,anschauung01 dan zal het overblijvende1 de ruimtelikheid1 behoren tot de waarnemingsvorm03 reine ,anschauung04 ,ziedaar ,kant's gedachtengang1 tans in z'n eigen woorden3 ,so1 wenn ich von der ,vorstellung eines ,krpers das1 was der ,verstand davon denkt1 als ,substanz1 ,kraft1 ,theilbarkeit etc41 imgleichen1 was davon zur ,empfindung gehrt1 als ,undurchdringlichkeit1 ,hrte1 ,farbe etc4 absondere1 so bleibt mir aus dieser empirischen ,anschauung noch etwas brig1 nmlich ,ausdehnung und ,gestalt4 ,diese gehren zur reinen ,anschauung1 die a priori1 auch ohne einen wirklichen ,gegenstand der ,sinne oder ,empfindung als eine blosse ,form der ,sinnlichkeit im ,gemthe in de geest ,statt findet40 ,dit is nu nog maar naamgeving2 zakelik is het een vooruitlopen op 't geen de ,aesthetik zelf zal bewijzen1 dat nl4 werkelik de ruimte en de tijd niet tot de materie0 behoren--'t geen ruimte-empirisme zou impliceren en wat b4v4 van ,berkeley en ,collier de mening was1 en het ng is van ,mach c4s41 die ,rume0 evenals ,farben0 en ,tne0 ,empfindungen noemen1--maar tot de vorm01 een theorie1 waardoor het feitelik1 wetenschappelik ruimte- en tijd-apriorisme gempliceerd en gexpliceerd 7gegeven en verklaard7 zou zijn4 ,van de ,aesthetik is dan ook dit ,formalisme0 7vorm0leer tegenover ,materialisme0 als inhouds0leer7 de hoofdzaak1 al brengt het tevens ,idealisme0 mee1 aangezien de vorm01 in tegenstelling tot de materie0 7,cap4 ,,iii #b71 uitsluitend subjectief bepaald is4 ,we begrijpen nu--terloops--het misverstand van ,wundt c4s41 die de vorm0 tevens objectief bepaald willen hebben1 tegenover ,kant's extremen ,subjectivismus0444 dat komt doordat ,wundt de ruimtelike 7of tijdelike7 ordening zelve vorm0 noemt1 in plaats van datgene wat deze ordening subjectief mogelik maakt4 ,ruimte-realisten moeten dan ook in 't geheel niet van ,anschauungsformen0 spreken1 aangezien zij die noch kennen1 noch erkennen4 ,voor hun wordt niets dan een gedachteloos en onrechtmatig overgenomen woord1 wat metterdaad heel een wereldbeschouwing insluit4 7#df7 ,kant drukt dus door die keuze van de naam ,anschauung0 zo plasties mogelik uit1 dat voor hem de ruimte behoort tot onze ,sinnlichkeit1 tot het waarnemings-1 niet tot het denkvermogen4 #aci ,natuurlik is het nooit in ,kant opgekomen1 het begrip ruimte0 te loochenen1 ,kant die eerst geeft z'n ,errterung dieses ,begriffes01 dan z'n ,transcendentale ,errterung des ,begriffs vom ,raume04 ,dit is toevoegsel van de #b;de druk4 ,goed1 maar in de #aste gelijk in de #b;de vinden we b4v4 7pag4 #ajd_/e ,k4 d4 r4 ,v473 ,wir haben jetzt schon zweierlei ,begriffe von ganz verschiedener ,art1 die doch darin mit einander bereinkommen1 dass sie beiderseits vllig a priori sich auf ,gegenstnde beziehen1 nmlich1 die ,begriffe des ,raumes und der ,zeit1 als ,formen der ,sinnlichkeit1 und die ,kategorien1 als ,begriffe des ,verstandes0 444 ,wir haben oben die ,begriffe des ,raumes und der ,zeit1 vermittelst einer transcendentalen ,deduction t4 ,d4 betekent3 rechtvaardiging van het gebruik a priori zu ihren ,quellen verfolgt0444 ,maar het begrip ruimte is iets anders dan de ruimte zelf1 gelijk het begrip paard0 iets anders is dan een paard4 #adj ,volgens de empiristen nu is het begrip ruimte op dezelfde wijze ontstaan als b4v4 het begrip paard1 nl4 door generalisering en abstrahering1 een logiese1 discursieve0 7 van 't biezondere trapsgewijs voortschrijdend tot het algemenere7 verwerking van het onmiddellik 7intutief7 gegeven biezondere4 ,dit biezondere verschaft ons dus eerst het algemenere4--,zo zouden ook de biezondere ruimten ons tot de algemene ruimte hebben gebracht4 ,dit nu is onmogelik1 zegt ,kant1 om drie redenen 7de #c;de vormt het laatste ruimteargument73 #a4 de ruimte zelf is444 iets biezonders1 een singulare1 in de taal der logica3 heel de omvang van het begrip ruimte bestaat uit n exemplaar--ergo kan het geen discursief0 of algemeen0 begrip zijn1 als paard1 met zijn omvang van talloze exemplaren4 ,het biezondere1 singulare nu1 kan alln onmiddellik1 niet door afleiding1 worden gekend1 intutief dus of door aanschouwing04 ,alle zogenaamde biezondere ruimten0 zijn slechts delen van de ne ruimte4 #ada #b4 ,deze delen zijn enkel denkbaar als delen1 ,einschrnkungen01 van de gehele ruimte zelf1 deze laatste is het prius1 is voorondersteld1 in tegenstelling tot de exemplaren van 'n algemeen begrip als paard #adb1 die zelf 't begrip eerst mogelik maken4 #adc ,daaruit volgt voor ,kant weer1 als bij de vorige argumenten1 de aprioriese natuur van de ruimte1 terwijl dan gewezen wordt op de evenzeer aanschouwelike als aprioriese1 apodiktiese natuur van de meetkundige bewijsvoering4 #add #c4 ,de ruimte wordt als een grootheid1 zij 't ook een oneindige grootheid1 gedacht4 ,dat is alleen bij een ,einzelding1 een singulare1 mogelik--niet bij een algemeen begrip1 als paard0 7wel bij een bepaald paard71 terwijl een algemeen begrip1 iets wat aan voet en el en elk lengteding1 elke grootheid1 gemeen is1 niet een biezonder soort grootheid 7oneindig groot7 kan zijn2 een begrip kan wel aan een oneindig aantal te denken voorstellingen gemeen zijn3 mens en de individuen in 't oneindige1 maar kan nooit een oneindig getal voorstellingen in zich bevatten1 zo als alle delen der ruimte en alle ruimtedingen tegelijk zich in de ruimte bevinden4 #ade ,ziehier dus ,kant's bedoeling1 wanneer hij de ruimte als reine ,anschauung0 stelt tegenover een discursief begrip4 ,zien wij nu ,hartmann's begrip hieromtrent4 ,het is een summum6 ,hij begint met ,kant's tegenstelling ,anschauung-,begriff voor ganz verkehrt0 te verklaren4 ,die ,anschauung im engeren ,sinne ist nur ein ,begriff von niedrigerer ,abstractions-7und ,combinations-7,stufe1 der ,bergriff drukfout ist nur eine ,anschauung von hherer ,abstractions-7und ,combinations-7,stufe40 ,deze definitie schenken we ,h4 graag4 ,hij onderstreept dan3 es giebt fr das ,bewusstsein keine reinen1 d4h4 anschauungsfreien1 ,begriffe0--7dat klinkt als een echo van ,kant's eigen uitspraak3 ,begriffe ohne ,anschauung sind leer067--en of er nu al of niet een reine ,anschauung0 fr das ,bewusstsein zu gewinnen0 zij1 immer wird sie durch den ,abstractionsprocess ihrer ,gewinnung zum discursiven oder allgemeinen ,begriff gestempelt1 ohne das dies ihrem ,charakter als reine ,anschauungsform den geringsten ,eintrag thut40 ,hartmann vindt het dus1 waar ,kant's argument de ,identitt0 tussen algemeen begrip en reine ,anschauung0 zum ,gegensatz verdreht01 ,komisch444 welche ,mhe sich ,kant giebt1 zu beweisen1 dass derselbe ,anschauung sei1 als ob dadurch irgend etwas gegen seine begriffliche ,natur und gegen sein ,abstrahirtsein aus ,erfahrungen bewiesen wre40 ,ik hoop dat nu de lezer het komische0 van ,hartmann's vermaak inziet4 ,we hebben zowel die abstractie uit ervaring0 als het aanschouwen van het singulare nu duidelik genoeg verklaard4 ,het gaat nog komischer0 worden3 ,der erste ,satz1 dass man nur einen einigen ,raum vorstellen knne1 ist richtig fr den ,standpunkt des transcendentalen ,realismus1 aber falsch fr den ,kantischen ,standpunkt des transcendentalen ,idealismus4 ,denn der transcendentale ,realist bezieht seinen ,vorstellungsraum auf ein transcendentes ,correlat welches letztere schlechthin nur ,eines1 und zwar fr alle ,bewusstseine numerisch ,identisches1 also objectiv ,einziges ist2 der transcendentale ,idealist hingegen lugnet ein solches numerisch identisches ,correlat aller subjectiven ,vorstellungsrume1 fr ihn hat der ,raum keine hhere als subjective ,realitt1 und da alle ,subjecte gleiche ,berechtigung haben1 so haben auch alle subjectiven ,vorstellungsrume gleiche ,berechtigung2 er ist also logisch gezwungen1 so viel ,rume vorzustellen1 als er ,subjecte vorstellt40 ,we zien dus--,kant's transcendentaal idealisme kent1 naar boven 7,cap4 ,v #a p4 #ic ss47 precies is uiteengezet1 slechts n ,ruimte1 n ,tijd1 n ,ervaring1 n ruimtelik-tijdelike phaenomenale ,wereld4 ,maar naar ,hartmann's opvatting van ,kant's ,standpunkt des transcendentalen ,idealismus0 zouden er volgens die leer slechts individuele ruimten01 tijden0 enz4 zijn4 ,ergo 4444 is der ,kantische ,standpunkt des transcendentalen ,idealismus0 niet gesnapt door 4444 ,kant6 ,aldus ,hartmann4 #adf--;,h4 doet dan nog even een ontdekking1 waarover hij zelf hchlich erstaunt0 is 7waarover echter haar weerlegger1 reeds voor #b eeuwen1444 weer de goede ,berkeley1 hchst erstaunt zou zijn geweest71 nl4 dat zelfs t4a4v4 een individu die ,behauptung der ,singularitt fr den ,standpunkt des transcendentalen ,idealismus falsch0 is4 ,rein subjectiv betrachtet besitzen wir0 namelik zwei ganz getrennte ,wahrnehmungsrume1 den ,gesichtsraum und den ,tastraum01 maar we merken daar nooit wat van1 omdat der ,instinct0 4444 beide instinctiv allicht sofort und immer auf ihr transcendentes ,correlat bezieht1 welches der ,verstand als ,eines weiss04--,o kennisleer der instinctieve wetenschap van het transcendente6--,hartmann's paganisme hier n met ,dr4 ,kuyper's instinctief materialisme van momenten0 en relaties04 ,kant's ,prmisse von der ,einzigkeit des ,raumes ist also fr seinen ,standpunkt in jeder ,hinsicht unhaltbar4 ,die ,art der daraus gezogenen ,schlsse ist es nicht weniger40 ,wiens ,prmisse en wiens ,schlsse hier in jeder ,beziehung unhaltbar zijn8 ,sapienti sat4--,alleen wil ik nog even aanstippen hoe ,hartmann de heerlike gelegenheid tot misverstanden1 die ,kant's als unendliche ,grsse gegeben vorgestellt0 biedt1 niet ongebruikt laat4--,ik zal daar niet verder op ingaan1 alleen nog in 't voorbijgaan opmerken1 dat ,hartmann zich genoodzaakt ziet1 zijn realen ,raum04444 begrifflich als jederzeit endlich zu supponiren1 da er nicht weiter reicht als die materiellen ,dinge an sich 61 deren ,daseinsform 6 er ist04 #adg ,opmerkelik dan3 ,was die ,behauptung der actuellen ,endlichkeit des realen ,raumes paradox erscheinen lsst1 ist nur der ,umstand dass der ,gedanke stets zur ,ueberschreitung einer eventuellen ,grenze sich gereizt fhlt1 und dabei vergisst1 dass er1 als bewusster ,gedanke1 auf den realen ,raum gar nicht influirt4 ,dasselbe gilt von der subjectiv-idealen und der realen ,zeit dus ook deze eindig61 wo die ,paradoxie des realen ,zeitendes und ,zeitanfanges brigens leichter berwunden zu werden pflegt40 ,hartmann geeft dan verder zijn eigen metaphysica van tijd en ruimte1 waarin deze nicht ,subsistenz formen1 sondern ,existenz formen0 worden1 naar zijn onderscheiding van ,wesen0 en ,dasein0 enz41 waarmee wij ons hier niet zullen ophouden4 d4 ,klpe tegen het derde en vierde argument4 ,we richten ons nu weer tot ,klpe's bedenkingen tegen het voorlaatste en laatste argument4 ,tegen het #c;e de drie volgende3 #a4 ,so richtig es ist1 dass der allumfassende ,raum sich zu den einzelnen ,rumen nicht verhlt1 wie ein ,begriff zu seinen ,exemplaren oder ein ,gattungsbegriff zu seinen ,arten1 so folgt daraus doch nur1 dass dieser allumfassende ,raum zur ,wahrnehmung1 genauer zur ,gesichtswahrnehmung1 als eine ,bestimmtheit derselben gehrt40 ,deze opmerking1 wil zij zin hebben1 verwart ruimtelikheid en ruimte1 en bedoelt dan dat de eerste tot de inhoud1 materie1 van het gegevene behoort1--een spezifische ,eigenschaft der ,gesichtswahrnehmung oder -vorstellung0 is4 ,afgezien van de psychologiese onhoudbaarheid dezer ook door bij geopereerde blindgeborenen geconstateerde feiten weerlegde optiese ruimteleer #adh1 is 't moeilik te vatten1 hoe de ene alomvattende ruimte eigenschap van enige waarneming zou kunnen zijn4--,kant's betoog van de zinnelikheid der als eenheid1 intutief1 gekende ruimte1 in tegenstelling tot haar verstandelikheid1 blijft hier ongerept4 ,zugleich ist auch die hier bezeichnete ,eigentmlichkeit der optischen ,raumauffassung durchaus zu dem ,gegebenen1 ,vorgefundenen zu rechnen1 das eine hnliche subjektiv-objektive ,natur verrt1 wie sie den ,farben1 den ,tnen und anderen ,bestandteilen unserer ,sinneswahrnehmung allgemein zugestanden wird40 ,hier spreekt weer dezelfde ,wundtiaanse verhaspeling van de bepaalde ruimtelike ordening der dingen met de ruimte zelf1 en dezelfde daaruit voortspruitende ,kant-misduiding1 als reeds vroeger is gesignaleerd en enige bladzijden verder zich aldus uit 7p4 #ei73 ,die transzendentale ,aesthetik hat von ,kants bedeutenden ,nachfolgern nur ,schopenhauer einfach angenommen4 ,zwar hat man auch nachher die ,aprioritt des ,raumes und der ,zeit im ,sinne der ,subjektivitt vertreten4 ,aber 6 indem die ,kenntnis bestimmter ,lagen1 ,entfernungen und ,grssen als eine empirisch erworbene galt1 und indem den ,richtungsunterschieden und ,abstnden1 kurz der rumlichen und zeitlichen ,ordnung eine objektive ,gesetzmssigkeit gegenbergestellt wurde1 ist der ,kantische ,standpunkt des ,phnomenalismus tatschlich aufgegeben worden40 ,integendeel1 daarbij zou men zuiver ,kantiaan kunnen blijven1 zolang men zich niet aan dogmatiese1 transcendente tijd of ruimte zou bezondigen4 ,immers1 ook voor ,kant heeft elke bepaalde ruimtelikheid dezelfde subjektiv-objektive0 natuur als elke bepaalde kleur of toon4 ,alle drie zijn dus uitsluitend subjectief1 maar in hun biezonderheid mede bepaald door van ons en onze waarneming onafhankelik bestaande oorzaken der aandoeningen1 der wijzigingen van ons waarnemingsvermogen1 die zelf als zodanig noch kleurig1 noch klinkend1 noch ruimtelik zijn4 ,maar de ene ruimte staat niet gelijk met kleur of klank1 maar met het ene kleurenschema1 de ene toonschaal1 waarop elke mogelike kleur of klank even zo haar plaats aangewezen vindt als elk lichaam in de ruimte--gelijk boven uitvoerig is betoogd4 #b4 ,daneben darf man nicht bersehen1 dass es sehr wohl auch einen ,begriff vom ,raume geben kann1 der nicht auf ,einschrnkungen der ,raumanschauung beruht40 ,wat men niet mag over 't hoofd zien--is #a41 dat ,kant zelf wel enige notie van het begrip ruimte heeft verraden1 #b41 dat echter ,kant nergens dit begrip laat berusten op ,einschrnkungen der ,raumanschauung01 een fundering1 waarvan mij de zin zelfs ontgaat4 #adi ,wird etwa der ,raum als eine ,mannigfaltigkeit von drei ,dimensionen definiert1 so ist damit ein ,raumbegriff aufgestellt1 der mit unserer ,raumanschauung nicht identisch ist40 ,indien hier met ,dimension1 naar ik wil aannemen1 niets specifiek ruimteliks is bedoeld en dus niet een vicieuse cirkeldefinitie is gegeven 7indien dus von drei ,dimensionen0 wil zeggen3 drievoudig1 i4e4 door drie onafhankelik veranderliken bepaald071 dan zou naar deze definitie van ,klpe b4v4 het parallelogram1 of het geluid 7#a3 intensiteit1 #b3 toonhoogte1 #c3 klankkleur7444 de ruimte zijn6 ,de juiste definitie van de ruimte als ,grundbegriff der ,geometrie0 kan ,klpe vinden in de ,gesetze und ,elemente0 van ,heymans1 de aanhanger en bevestiger van ,kant's ,aesthetik1 van zijn kritiese1 formeel-aprioristiese oplossing van het probleem der synthetiese oordelen a priori ten aanzien van ruimte en tijd in meetkunde en wiskundige bewegingsleer4 #c4 ,dass endlich die geometrischen ,stze des ,euklid nicht aus allgemeinen ,begriffen1 sondern aus der ,anschauung abgeleitet werden1 kann man zugeben ohne damit die ,unmglichkeit eines ,raumbegriffes selbstndiger1 von dem anschaulichen ,charakter des ,raumes unabhngiger ,art anerkennen zu mssen40 ,deze ,unmglichkeit eines ,raumbegriffes selbstndiger ,art enz40 te erkennen1 heeft ,kant nimmer geboden4--,seitdem eine ,nicht-,euklidische ,geometrie existiert1 gibt es geometrische ,stze1 die nicht aus unserer optischen ,raumanschauung abgeleitet werden40 ,de niet-,euklidiese meetkunde is meermalen tegen ,kant aangevoerd1 maar in dit verband vermoedelik nooit4--,immers1 voor de verdediging van begrip0 tegenover aanschouwing0 had ,klpe eenvoudig naar de analytiese meetkunde kunnen verwijzen--die echter allicht niet onbekend is gebleven aan ,kant4 ,tegen ,kant's slotargument 7zie bl4 #aag7 voert ,klpe aan3 #a4 ,als eine unendliche gegebene ,grsse kann der ,raum nicht angeschaut werden4 ,jede ,raumanschauung ist als solche begrenzt und somit endlich40 ,dit is eenvoudig een woord-misvatting1 gevolg van ,kant's taalslordigheid4 ,met vorgestellt0 bedoelt ,kant hier niet angeschaut0 maar gedacht04 ,dat spreekt van zelf4 ,maar ten overvloede zegt ,kant het enige regels verder zelf3 ,gleichwol wird der ,raum so gedacht06--,klpe zegt dan nog van deze oneindigheid03 ,es ist dadurch m4a4,w4 nur zum ,ausdruck gebracht1 dass wir uns jenseits aller einen bestimmten ,raum begrenzenden ,flchen immer wieder ,rumliches vorstellen knnen op deze grond mag alleen een ,kantiaan1 niet enig realist1 naar ,hartmann zelf volkomen juist heeft opgemerkt1 de ruimte voor oneindig verklaren1 und dass alle bisherigen ,versuche1 die ,grssen und ,entfernungen des ,weltenraumes 6 abzumessen1 kein definitives ,ziel gefunden haben40 ,dit is weer een van die wonderlike vergissingen1 waarvan de ,kantbestrijding het geheim bezit4 ,gesteld al--des neen--1 dat men op enige astronomiese meting0 zou moeten of kunnen wachten om in of ook buiten de meetkunde de ruimte definitief0 voor oneindig te houden1 zou ,klpe zelf niet onmiddellik toegeven1 dat wat gemeten0 wordt--slechts de ruimte wereld is1 nimmer de wereldruimte8 ,en gesteld eens1 dat wl een definitives ,ziel0 bereikt1 en de meting aller ,grssen und ,entfernungen0 van het ruimtelik heelal voltooid ware1 zou dan iemand ter wereld ophouden1 het ,euklidies axioma der rechte lijn te aanvaarden of zich die nauwkeurig gemeten en begrensde wereldstelsels te denken anders dan in 444 de oneindige ruimte8--,die anschauliche ,natur des ,raumes kann daher gerade durch das ,merkmal der ,unendlichkeit nicht nachgewiesen werden40 ,het begrip ruimte is toch niet bij geval oneindig8--,en van een oneindig groot ding1 het onding0 ruimte1 wil en kan ,klpe zelf niets weten1--zodat hem alleen het reeds weerlegd1 zich zelf weerleggend oneindig groot abstractum0 rest1 waarmee wij ,klpe 444 aan ,kant mogen zetten4 #b4 ,dass aber der ,raum eine unendliche ,menge von ,vorstellungen in sich enthlt1 hat mit seiner ,unendlichkeit nichts zu tun4 ,denn jeder endliche ,raumteil kann infolge seiner stetigen ,erstreckung nach allen ,richtungen ohne angebbare ,grenze zerlegt und geteilt werden40 ,deze waarheid heeft met ,kant's oneindigheid weer nichts zu tun4 ,want niet maar een oneindig aantal oneindig kleine delen1 doch juist een oneindig aantal delen van eindige willekeurige grootte bevat merkwaardigerwijze de ruimte4 e4 ,hartmann's veelzijdigheid ter zake van ,kant's transcendentale ,errterung 7meetkundefundering74 ,zowel ,hartmann als ,klpe richt zich ten slotte tegen ,kant's ,transcendentale ,errterung des ,begriffes vom ,raume01--dus tegen zijn verklaring1 fundering der meetkunde4--,immers1 naar ,kant zelf definieert1 bedoelt hij met die ,transcendentale ,errterung03 die ,erklrung eines ,begriffs als eines ,princips1 woraus die ,mglichkeit anderer synthetischer ,erkentnisse a priori eingesehen werden kann40 ,ten deze geldt het die apodiktische ,gewissheit aller geometrischen ,grundstze und die ,mglichkeit ihrer ,constructionen a priori40 ,over ,kant's verhouding tot de meetkunde heb ik boven gesproken4 ,hoe de door ,kant's genie ontdekte1 nog tamelik ledige0 mogelikheid van een verklaring en logiese rechtvaardiging van de meetkunde als synthetiese en aprioriese wetenschap1 tans tot vervulde werkelikheid is geworden1 kan de belangstellende weder nalezen in ,heymans' ,gesetze und ,elemente01 die ,geometrie1 speciaal #ea en #eg4 ,daar zal hij tevens de afdoende weerlegging vinden van het meetkunde-empirisme 7 #di en #ej71 zodat het geheel overbodig werk zou zijn een ,hartmann en ,klpe nog eens expliciet te gaan bestrijden4 ,het enige nieuwe toch1 wat ,hartmann hier brengt1 is de veelzijdigheid van zijn verwarring4 ,tweerlei houding toch is tegenover ,kant's meetkunde-kritiek logies mogelik1 tenzij men het syntheties-aprioristies karakter van de meetkunde erkent3 men kan f bestrijden1 dat de meetkundige axioma's synthetiese oordelen zijn1 dus haar analyties karakter willen volhouden 7dan blijft zij natuurlik in ,kant's zin a priori071 f hem de synthetiese natuur toegeven1 maar de aprioristiese aard loochenen1 dus trachten uit ervaring de axioma's af te leiden4--,hartmann echter ziet kans1 alle drie tegelijk te doen3 haar zowel voor analyties als syntheties 7#dg7 te verklaren en dit laatste zowel a posteriori als a priori1--en nog bovendien haar1 wat de toepasselikheid0 betreft1 op 444 ,dinge an sich0767 te betrekken1 waaromtrent de ervaring 767 ons bij inductie het ,euklidies karakter zou hebben geleerd6 ,dit alln zou voldoende zijn om ,h4 voorgoed te doen schrappen van de lijst der kritiese denkers1 indien niet zijn bedoeling tenminste nog een weinig onschuldiger ware dan zijn uiting1 aangezien hij alleen maar1 in z'n dogmatiese verblinding1 constant1 zo hier als elders1 voor ,dinge an sich0 houdt1 wat enkel 444 natuur-objecten zijn4 ,van dit alles slechts enkele staaltjes2 wie er belang in stelt leze het geheel zelf even door1 pp4 #aca-acf4 ,hij begint met de opmerking la ,stuart ,mill3 ,es handelt sich hier um zwei vllig von einander zu trennende ,probleme1 nmlich um das1 was die ,geometrie fr ,figuren unserer ,einbildungskraft1 und um das1 was sie fr ,figuren der ,wahrnehmung ist40 ,in de eerstgenoemde kies ik de stof willekeurig1 maar volg meiner subjectiven ,nothwendigkeit in der ,form der ,verknpfung01 in laatstgenoemde is elke willekeur buitengesloten1 und es spielt dafr eine ussere oder transcendente ,nothwendigkeit mit einer inneren oder subjectiven durcheinander4 ,denn wenn ich an das ,ding an sich einer ,tafel herantrete #dh1 und fhle mich von derselben so afficirt1 dass ich auf meiner ,wahrnehmung 6 der ,tafel die ,zeichnung eines ,dreiecks vorfinde1 so ist dabei keine ,willkr meinerseits im ,spiele2 es hngt nicht von mir ab ob ich ein ,dreieck oder ein ,viereck wahrnehme1 sondern von der durch den ,zeichner vorher bedingten ,beschaffenheit des ,dinges an sich der ,tafel bedoeld is natuurlik eenvoudig het bord zelf4 ,die geometrischen ,gesetze meiner ,wahrnehmung stimmen aber mit denen meiner ,einbildungskraft vllig berein1 obwohl die ersteren fr mich a posteriori1 die letzteren a priori bedingt sind4 ,man denke sich z4,b4 die ,tafel verhllt1 so dass mir successive eine ,ecke nach der anderen aufgedeckt wird1 aber immer nur eine auf einmal4 ,obwohl ich hierbei niemals die ,anschauung eines ,dreiecks bekomme1 ergiebt doch die successive empirische ,messung der drei ,winkel eine ,summe von #ahj40 ,ik veroorloof mij over deze miraculeuse harmonia praestabilita1 deze auffallende ,analogie0 7p4 #acb71 vier opmerkingen3 #a4 ,noch gij1 noch iemand anders heeft ooit die meting geprobeerd4 #b4 ,meet honderd keer1 mits met de nodige nauwkeurigheid1 en dan garandeer ik u1 dat ge niet n enkele maal precies #ahj #j #j zult vinden4 #c4 ,ge zult desniettemin met geen enkele ng zo minimale afwijking van #ahj #j #j genoegen nemen1 maar elk meer of minder aan onnauwkeurigheid1 van uw instrumenten of uw meet-methode1 toeschrijven4 ,er is dus geen sprake van1 dat we hier zouden afwachten1 wat ons de ervaring01 de inductie leert4 #d4 ,ge zult bij al uw meten uitsluitend met gewaarwordingen en met combinaties en vergelijking van gewaarwordingsinhouden te doen hebben1 die u dus omtrent het transcendente hoegenaamd niets leren1 ook al droomt ge nog voort in de naieve of dogmatiese waan1 dat uw waarnemingen het ,an sich444 reproduceren1 of hoe dan ook weergeven4 ,en nu weer ,hartmann aan 't woord3 ,na z'n meting1 die hem precies #ahj opleverde1 profeteerde hij vr de onthulling der figuur3 de benen van die drie hoeken vormen een 6 ,en zie3 ,indem ich nun die ,verhllung von der ,tafel ganz wegnehme und die ,wahrnehmung des stckweise gemessenen ,dreiecks als einheitliche ,anschauung empfange1 finde ich meinen ,schluss1 und damit die ,voraussetzung1 auf welche sich derselbe sttzte sc4 volgens ,h43 als het ,an sich0 mij iets laat zien wat aan mijn meetkunde-wetten van een beantwoordt1 dan moet 't mij ook 'n hele vertonen empirisch besttigt4 ,diese ,uebereinstimmung ist aber nur dann mglich1 wenn in dem ,ding an sich der ,zeichnung zwischen den realen ,correlaten dessen1 was in der ,anschauung die ,seiten und ,winkel sind1 analoge gesetzmssige ,verhltnisse bestehen1 wie zwischen den ,seiten und ,winkeln der ,anschauung1 wenn also1 allgemein gesprochen1 in den ,dingen an sich ,gesetze walten1 welche eine auffallende ,analogie mit den ,gesetzen der subjectiven ,geometrie haben1 und nur insofern von dieser sich unterscheiden knnen1 als eine anderweitige 7nicht rumliche7 ,daseinsform des ,dinges an sich eine ,modification in ihnen bedingt4 ,falls hingegen die ,rumlichkeit und ,zeitlichkeit selbst ,daseinsformen der ,dinge an sich sind1 so sind die mathematischen ,gesetze fr das ,dasein der ,dinge an sich und fr das ,denken identisch2 dann gewinnt die ,erklrung der fraglichen ,uebereinstimmung die hchste ,einfachheit4 ,dass eine solche ,uebereinstimmung statt findet1 wissen wir nur aus ,erfahrung1 und hat diese ,annahme den hchsten ,grad von ,wahrscheinlichkeit1 den die ,induction nur verleihen kann1 da noch nie ein ,fall constatirt ist1 wo auf die ,combination stckweiser ,wahrnehmungen die ,gesetze der subjectiven ,mathematik nicht htten passen wollen1 wo also eine ,incongruenz der formalen ,daseinsgesetze und der formalen ,denkgesetze entdeckt worden wre40 ,zoveel zinnen1 zoveel fouten4 ,voor de ne werkelike meetkunde1 die met denkwetten evenmin iets te maken heeft als met bestaanswetten van ,dinge an sich1 maar n syntheties1 dus niet denkwettelik maar aanschouwelik1 is n a priori geldt ten aanzien van mogelike 7immanente7 ruimtedingen1 #aej treden bij ,hartmann twee niet-bestaande meetkundes01 twee ondingen in de plaats1 de eerste een analytiese1 immers uitvloeisel unseres eigenen ,denkvermogens01 ergo a priori geldig1 en de tweede een synthetiese1 a posteriori geldend t4a4v4 het ,transcendente44444 en die beide zijn dan weer4444 identisch064444 een identiteit1 die dan gekend wordt4444 bij ervaring1 ervaring0 t4a4v4 ,dinge an sich6 ,maar met deze meetkunde-wijsheid is ,hartmann's maat nog niet volgemeten4 ,immers1 nadat hij op pag4 #acd en #ace nog heeft uitgeweid over der subjectiven ,denknothwendigkeit04444 der logischen ,unmglichkeit anders zu denken0 van de mathematischen ,gesetze 7een ,denknothwendigkeit1 die zowel door ,kant als door de metageometrie weerlegd is7 en ,kant door de heer v4 ,kirchmann mores heeft laten leren3 ,ausserdem aber gilt das empirische ,urtheil nur fr das singulre ,object1 whrend das formal-logische mathematische ,urtheil fr eine ganze ,gattung von ,objecten gilt1 eine ,allgemeinheit1 deren ,grund ,kant in keiner ,weise geahnt hat kostelik1 den vielmehr v4 ,kirchmann in der ,stetigkeit1 der die mglichen zu einem ,begriff gehrigen ,figuren durchlaufenden ,gedankenbewegung nachgewiesen hat1 und vor ihm ,beneke0 en hij tot de slotsom kwam3 ,a priori ist also das mathematische ,urtheil nicht wegen seiner doch nur sehr cum grano salis zu verstehenden apodictischen ,gewissheit1 sondern wegen seiner rein logischen ,formalitt401 wordt op dezelfde pag4 doodleuk toegegeven 7blijkbaar weet ,h4 niet wat hij zegt7 het feit01 dat das mathematische ,urtheil0 7dus ook het rekenkundige67 syntheties a priori is6 ,maar men hore met welk aan eens ,hartmann's onbevangenheid voorbehouden444 voorbehoud3 7p4 #ace s47 ,rume ich ,kant nun auch willig die ,thatsache ein1 dass das mathematische ,urtheil ein synthesisches drukfout ,urtheil a priori ist1 so kann ich doch nicht zugeben1 dass diese ,synthesen nicht auf allen ,gebieten der ,mathematik so sehr in ihre ,elemente zerlegt werden knnten1 dass man zuletzt alle mathematischen ,synthesen aus ,minimalschritten1 wie z4,b4 wiederholten ,anwendungen des ,satzes vom ,widerspruch1 erbauen knnte4444 ,es liegt nur ein solches ,bedrfniss fr die ersten ,anfnge der ,mathematik nicht vor1 weil dort das ,material einfach 6 genug ist1 um auch ungebten ,kpfen logische ,synthesen von etwas grsserer ,spurweite zumuthen zu knnen4 ,doch dies nur beilufig40 ,beilufig bewijst hier ,hartmann afdoende1 dat hij van heel ,kant's boven toegelichte tegenstelling syntheties 7 niet logies of analyties afleidbaar1 d4w4z4 niet uit wiederholten ,anwendungen des ,satzes vom ,widerspruch7 en analyties 7 uitsluitend door die logiese deductie te verkrijgen71 dus van de grondslag van heel ,kant's kritiek en heel de kenniskritiese wijsbegeerte1 tittel noch jota begrepen heeft4 ,wir sind mit unserer ,kritik zu ,ende01 zegt p4 #acf4 ,von allen ,grnden ,kant's hat auch nicht einer sich bewhrt04 ,zo is het--mits men voor ,kant leze ,hartmann4 ,we hebben nu gezien1 dat ,hartmann behoort tot degenen1 die wijzer doen1 te zwijgen dan te spreken over ,kant4--,kant's kriticisme heeft hij op niet n enkel punt bereikt1 allerminst in zijn waarnemingsleer1 zijn ,aesthetik04 ,hartmann en zijn stelsel vertegenwoordigen juist op de universeelste wijs het onbewuste dogma4 ,maar ,hartmann verkeert nog bovendien in de goedige waan1 dat hij1 wijl eigenlik zelf tot ,kant's waarnemingsinzicht1 ,kant's waarheid0 gekomen1 zij het dan langs betere weg1 toegeeflik0 kan zijn voor ,kant's goedbedoelde dolingen1 voor de transcendentale ,aesthetik6 ,es wird daher ,alles darauf ankommen1 zu untersuchen ob die transcendentale ,aesthetik der gewhnlichen ,behauptung der ,kantianer gemss einen grundlegenden ,beweis fr die ,kant'schen ,grundstze zu liefern vermag4 ,schopenhauer sagt ber diesen ,abschnitt der ,kr4 d4 r4 ,v43 ,die transcendentale ,aesthetik ist ein so beraus verdienstvolles ,werk1 dass es allein hinreichen knnte1 ,kant's ,namen zu verewigen ,ik hoop1 dat ook mijn lezers dit tans met ,s4 eens zijn44 ,ihre ,beweise haben so volle ,ueberzeugungskraft1 dass ich die ,lehrstze derselben den unumstsslichen ,wahrheiten beizhle'4444 ,ich bin so ketzerisch1 zu bemerken1 dass ich bei wiederholtem ,studium der transcendentalen ,aesthetik in verschiedenen ,perioden niemals das ,geringste von der ,ueberzeugungskraft dieser ,beweise versprt habe1 dass ich vielmehr erst dann ,nachsicht gegen diesen ,theil der ,kant-,schopenhauer'schen ,philosophie ben lernte1 als ich auf ganz andersartigem ,wege zu jener ,wahrheit gelangt war1 welcher diese ,beweise dienen sollen40 ,het is jammer1 maar ,kant heeft de eer van deze ,hartmann's ,nachsicht0 niet verdiend4444 de infra-kritiese waarheid01 door ,hartmann bereikt1 heeft niets gemeen met ,kant's waarheid1 ,kant's verheven-geniale kritiek2 toegeeflikheid op grond van eens-gezindheid blijft dus buitengesloten--van weerszijden6 f4 ,bolland aan de hand van ,hartmann4 ,zo is dus met ,hartmann's realisme0 en zijn kritiek op ,kant's idealisme0 voldoende afgerekend4 ,en een ,hartmann is waarlik nog het groene hout van het realisties verweer tegen ,kant6--,de massa1 die tot ,kant niet komt1 pleegt in hem diens weerlegger0 te huldigen en na te praten4 ,en ook daarom moest eens scherp met deze schijnkritiek afgerekend1 omdat heel het realisties dogmatisme1 dat onder het patronaat van ,hegel en ,hartmann hier te lande zoveel anti-realisties gerucht maakt1 diezelfde fouten door z'n voormannen en nog zoveel erger dwaasheden door de dii minorum gentium laat rondbazuinen en aldus z'n best doet1 het krities idealisme bij bezonnen maar oningewijde waarheidzoekers voorgoed te blameren4 ,vr allen verdient hier ,prof4 ,bolland te worden genoemd4 ,gelijk ,hartmann vr en beneden ,berkeley1 dus verre vr en beneden ,kant1 is blijven staan1 zo heeft ,prof4 ,bolland het kennis-theoreties nimmer verder gebracht dan tot ,hartmann1 den grootsten en veelzijdigsten wijsgeerigen denker onzer dagen01 den ,meester der huidige metaphysica01 van zijn ,het ,wereldraadsel0 af1 aan welks inhoud hij zijn professoraat te danken had1 tot zijn ,het ,boek der ,spreuken0 toe1 uit #aiji1 en wat hij sinds nog geschreven heeft1 laatstelik b4v4 ,de ,logica01 #aiaa4 ,kein tolleres ,versehen kann sein ,gibst einem ein ,fest und ldst ihn nicht ein40 ,nog n tolleres ,versehen0 kan er zijn3 iemand 7niet1 gelijk in voorouderlike tijden1 als schim1 maar in levenden lijve7 te doen aanzitten bij z'n eigen444 begrafenismaal4 ,aldus geschiedt in ,het ,wereldraadsel met het dogmaties materie-realisme4 ,aan elke pagina merkt men het helaas1 dat de heer ,bolland aan de hand van ,ed4 v4 ,hartmann zijne eerste schreden op het moerassig pad der wijsbegeerte gezet heeft04 ,en niet alleen zijn eerste6 ,deze zich noemende ,kriton0 is zelf1 jammer genoeg1 een4444 ,hylas0 gebleven4 ,reeds in ,natuurwetenschap en ,wijsbegeerte0 pp4 #cc-hb vinden wij de alzijdige en beginselvaste diepzinnigheid van eenen ,eduard von ,hartmann0 7p4 #hj7 in het op p4 #ci 7gelijk op p4 #bac7 tot ,kant gericht verwijt van negatief dogmatisme0 en waar de heer ,b4 zich met ,e4 v4 ,hartmann lijnrecht tegenover ,kant0 wil stellen door4444 het menschelijk weten eene meer dan illusorische beteekenis0 te geven4 ,dit is het zuiver dogmaties begrip van weten0 en kennen0 7cf4 p4 #bfi o4 c471 dat ,kant's leer als een soort agnosticisme0 opvat 7zie p4 #bac en ,zuivere ,rede0 p4 #bi_/cj1 beneden behandeld71 wijl het1 niet de onmogelikheid van het kennen1 integendeel1 maar de onmogelikheid van een dogmaties1 reproductief kennen1 bewijst en verklaart4--,juist omdat door heel dit anti-realisme 7men hore de titels der artikelen3 ,het objectivisme en zijne eenzijdigheid04444 ,de lichamelijke verschijnselen en hunne gewaande zelfstandigheid067 het grote allesbeheersende verschilpunt tussen realisties dogmatisme en kriticisme niet genoemd noch gekend wordt3 de reproductieve1 reflectieve1 in pl4 v4 de productieve kennisopvatting 7gelijk ik dat boven in den brede behandeld heb71 omdat het zelf geheel in deze reflectieleer verstrikt is gebleven1 daarom leeft het zelf uit en in de fout waartegen het zich wil keren1 spottet seiner selbst und weiss nicht wie4 ,in onze geestelijke gewaarwordingen reflecteeren 6 wij de bewegingsverschijnselen der zicht- en tastbare voorwerpen0 7p4 #hc74444 n zo'n zinnetje is afdoende4 ,men leze heel dat artikel ,de lichamelijke verschijnselen enz40 pp4 #abf-agg1 men vindt er al die realistiese fouten bijn3 ,gevolgelijk bepalen zich alle gegevens1 waardoor ik tot kennis der buitenwereld geraak1 tot de gewaarwordingen mijner zenuwen06 't ,zij mijner zenuwen0 hier genitiv4 obj4 of genit4 subj4 is1 de dwaasheid wordt er nauweliks groter of kleiner door4 ,nog op dezelfde pagina 7#acg7 heten die gegevens3444 die poovere zenuwprikkelingen06 #aea ,op pag4 #adi1 over het kijken door een gaatje in een schijf3 ,maar het feitelijk beeld1 dat ons dit reusachtig vergezicht verschaft1 kan toch niet grooter zijn dan het schijfjen1 waardoor wij dat alles aanschouwen1 en de grootere afmetingen der perspectivisch voorhandene buitenwereld moet dus eene projectie onzer verbeelding zijn40 ,een gegeven ruimtelik iets1 van bepaalde grootte1444 dat wij slechts vergroten6 ,ook hier1 als bij die zenuwprikkelingen1 maakt onze geest van kleine ruimte grote ruimte1 dus bij wijze van wat de psychologie illusie0 noemt 7in tegenstelling tot de hallucinatie074 #aeb ,alle gezichtswaarneming is bijgevolg eene soort van phantasie of fata morgana1 een imaginair voortbrengsel van onzen geest0444 7p4 #adi71 nog n stap verder en we bereiken het heerlik machtwoord van een dier hegelianiserende dii minores 7,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan73 ,zien is een gezichtsbedrog40 7p4 #abh ,de ,weg tot het ,inzicht071 de ruimtelikheid is eene inbeelding0 7p4 #bjb71 de ruimtevoorstelling0 een444 algemeen noodzakelijke illusie onzes bewustzijns06 7p4 #bjg74--,mij lijkt niet ons goede zien1 maar wel het inzicht des ,heren ,dr4 ,j4 ,d4 ,b4 d4 ,h444 gezichtsbedrog4 ,hij had het altans moeilik tegelijkertijd dogmatieser #aec en verkeerder kunnen zeggen dan hij deed4 #aed ,doch tot de ,heer ,bolland zelf terugkerend1 signaleren wij in hetzelfde art4 de bovenweerlegde individueel-subjectieve misvatting van het phaenomenon03 p4 #acb1 het inzicht444 dat de lichamelijke wereld slechts eene soort van inbeelding 6 is04444 en de geheele door ons aanschouwde buitenwereld slechts een onwezenlijk 6 en individueel 6 phainomenon mag heten0444 ,geen wonder dat aldus volgens de wijsgeer de lichamelijkheid der ,natuur 8 zich voor het geoefend denken vervluchtigt0 767 en dat we na des ,heren ,deussen's overgenomen diepzinnigheid1 als zoude de wereld in tijd en ruimte mij als zoodanig alleen door mijn verstand bekend0 en met haar zelfs mijn eigen lichaam444 verder niets dan mijne 6 voorstelling0 zijn1 ook weder aan ,kant toegeschreven zien het inzicht in de zuivere immanentie onzer waarnemingen en gedachten01 welk inzicht0 767 door ,kant tot die1 door ,hartmann uitgevonden1 negatieve dogmatiek0 zou zijn misbruikt4 ,de lezer weet nu dat ,kant's inzicht enkel geldt de zuivere immanentie444 der objecten1 der ne objectieve1 van elk individu onafhankelike1 natuur1 welk inzicht door ,hartmann noch ,bolland ooit is bereikt4--,zo lezen wij op p4 #aee3 ,een en dezelfde galvanische stroom wordt door de tong waargenomen als zure smaak1 door het oog als blauwe lichtstreep1 door de huidzenuw als kitteling en door het gehoor als geluid406 7#di7 ,men ziet1 het zuiver ,lockiaans1 naief-realisties aperu3 een beweging wordt waargenomen als0 licht of geluid enz4 ,pag4 #aef maakt het ng erger1 daar komt zowaar de materialistiese introjectie03 de tonen1--hier de in hare hoedanigheid onderscheidene gewaarwordingen1--ontstaan dan in ons eigen zenuwstelsel06 er is een gewaarwordingsvermogen der getroffene zintuigen0444 het kleurig vlak0 dat het oog zelf ons feitelijk mededeelt0 ligt binnen1 niet buiten ons0 444 7de zelfweerlegging vindt men op p4 #aeh7 en zo vraagt p4 #afc3 waar wordt men de stereometrische tastbaarheid gewaar3 binnen zijne huid of er buiten60 7#ej7 ,aangezien we hier toch eenmaal de introjectie0 hadden1 krijgen we nu ook billikerwijs1 om de dingen weer op hun plaats te brengen1 een ejectie1 genaamd projectie03 ,men bedenke444 dat het dus physiologisch vast staat dat alle tastbaarheid ons slechts bewust kan worden in eene intutieve projectie van het middelpunt der gevoelszenuwen #aee naar den buitenkant des lichaams06 ,geniale intutie inderdaad6--,bolland bereikt op deze wijze1 pag4 #aff_/g1 slechts een ,leibniz-,hartmanniaans1 maar ante- en anti-,kantiaans realisties dynamisme3 ,alle werkelijkheid als zoodanig is kracht40 #aef ,dit is1 wijl dogmaties-realisties1 ook goed ,spenceriaans4 ,zo wordt 7p4 #afh_/i7 afstooting en aantrekking in natuurkundigen zin01 de objectieve opvatting van hetzelfde rele ,streefvermogen01 dat subjectief als haat en liefde0 wordt opgevat444 ,op p4 #agj drukt de ,heer ,b4 ,met eene bewuste en dus geestelijke kracht of inspanning0 7zelfs deze dualistiese zonde tegen de physica67 tegen de werkelikheid1 die hij als tafel ziet1 en dit reale van het phaenomeen tafel444 drukt tegen hem terug met evenredige sterkte6 ,heel de phaenomenaliteit van dit ruimtelike drukken zelf wordt444 over 't hoofd gezien1 en dus ook de kleinigheid1 dat hier rele ruimte voorondersteld wordt6--,wij staan hier eenvoudig voor de hollandse vertaling van gindse ,hartmann1 die an das ,ding an sich einer ,tafel herantritt0 om ,kant's meetkundeleer te weerleggen6-- ,hoe weinig ,bolland's wild idealisme0 met ,kant's voorzichtige kritiek te maken heeft1 blijkt even duidelik uit het volgend artikel1 ,de ruimtevoorstellingen0 7pp4 #agg-bbh74 ,op p4 #aic lezen we van de ons eigene voorstellingsvormen 6 van ruimte1 tijd1 beweging 61 getal en oorzaak60 tonns de se trouver ensemble6 ,vergelijk daarmee een ,kant3 ,dass schliesslich die transcendentale ,aesthetik nicht mehr1 als diese zwei ,elemente1 nmlich ,raum und ,zeit enthalten knne1 ist daraus klar1 weil alle anderen zur ,sinnlichkeit gehrigen ,begriffe1 selbst der der ,bewegung1 welcher beide ,stcke vereinigt1 etwas ,empirisches voraussetzen4 ,denn diese setzt die ,wahrnehmung von etwas ,beweglichem voraus4 ,im ,raum1 an sich selbst betrachtet1 ist aber nichts ,bewegliches3 daher das ,bewegliche etwas sein muss1 was im ,raume nur durch ,erfahrung gefunden wird1 mithin ein empirisches ,datum40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fe_/f74 7#ea7 ,in dezelfde onbehouwen geest p4 #bbe3 ,in alle denkfunctin en te allen tijde is tweemaal twee vier2 eene dergelijke ubiquiteit 6 en tijdeloosheid van logische waarheden1 wijst op de ruimteloosheid en eeuwigheid van het logisch-dynamische door ,hartmann bedachte ,wezen1 dat in zijne functin slechts tot eene intutie geraakt van eene in tijd en ruimte geordende toestandenreeks40 ,hoeveel sneller bereikt zulk een geniale greep de idealiteit van tijd en ruimte1 dan moeizame ,kantiaanse transcendentale kritiek6 ,jammer1 dat slechts hyper-dogmatiese geesten er genoegen mee nemen4--,op p4 #bbf worden dan zelfs de vragen3 relatief of absoluut en ideel of reel t4a4v4 beweging444 eenvoudig verhaspeld #aeg2 beweging zou niet reel1 geen wezenlijke verplaatsing0 kunnen zijn1 wijl zij een systeem van vaste wereldassen insluit en deze laatste niet te fixeeren zijn40 ,waartoe dus nog heel ,kant's kritiek en heel het onderzoek van immaterialisten als ,heymans over het begrip absolute beweging086 ,duideliker nog blijkt de algehele misvatting der kritiek in zake de tijd1 behandeld in de intreerede1 bij de aanvaarding van het hoogleraarsambt1 ,verandering en ,tijd01 pp4 #bbh-bgg4 ,hier volsta daarvan een enkel staaltje 7vgk4 boven bl4 #ba noot #a73 ,volgens ,kant is het ,an-sich niet-tijdelik1 is de tijd slechts vorm0 van de innere ,sinn4 ,aldus nu daaromtrent ,b4 p4 #bed_/e3 ,men bedenke wat dit zeggen wil4 ,ontdaan van alle nevelen eener schoolsche taal1 wordt hiermede bedoeld1 dat er geen verleden is of toekomst dan in zooverre wij ons dat inbeelden 61 dat er in geenen zin te gelooven valt aan eene werkelijkheid buiten het bewuste denken n4b464 ,geen kosmische perioden hebben voor en afgescheiden van mijn 6 bewustzijn hun verloop gehad2 voorouders1 die ik onderstreping van ,prof4 ,b4 mij nooit heb voorgesteld1 hebben in geenen zin ook ooit bestaan4 ,ons denken 6 van volgorde heeft geene vertegenwoordigende waarde ten aanzien van een veranderingsverloop dat ons ook in bewusteloozen staat omsloten houdt1 wij worden en vergaan niet in den ,tijd1 maar hebben dien slechts in onszelven1 en reeds onze overgrootouders zijn niet dan onze eigene denkbaarheden 61 in dezer voege1 dat zoo wij de rij van voor ons staande zielebeelden aan den leiddraad van het wortelbegrip der veroorzaking achterwaarts doorloopen1 wij tot het bedenken 6 van zulke bestaansoorzaken geraken in onze bewuste verbeelding 64 ,de zin der ,kantische tijdshypothese is dat er eigenlijk niets gebeurt40 ,en ,prof4 ,bolland ontzegt ons het recht1 om de onredelijkheid1 dat er iets gebeurt1 onszelven in ons eigen streven1 voelen en denken te verloochenen0 7p4 #bfc71 immers1 daardoor cijferen wij al het gegevene zelf weg1 eene machtelooze machtspreuk0 enz444447#eb74 ,wanneer dan nog op p4 #dbg wordt gewaagd van den denkvorm 6 tijd'1 dat lastigste aller metaphysische problemen0--en in n adem van de tijdsintutie in hypostatischen1 dat is transegostischen 6 en universeelen1 zin0 of te wel eene absolute 6 of ons ik 6 overschrijdende beteekenis van den tijd0 444 dan moeten we het de ,heer ,bolland nazeggen3 de verwarring is verbijsterend1 maar exemplair04 ,immers3 ook voor ,kant's tijdidealisme is de ne objectieve universele interindividueele en kosmische0 tijd onafhankelik van wat de heer ,bolland of enig ander ik0 denkt of droomt of zich inbeeldt omtrent de tijd1 heeft heel het wereldgebeuren met verleden en toekomst zijn bepaaldheid en werkelikheid onafhankelik van wat de heer ,bolland of enig ander ik0 denkt of droomt of zich inbeeldt omtrent het wereldgebeuren2 zijn de individuele tijds voorstellingen even repraesentatief0 ten aanzien van de eigen tijdservaringen en van de ne werkelike tijdelikheid1 als de ruimtevoorstellingen ten aanzien der eigen ruimtelike gewaarwordingen en der ne werkelike ruimtelikheid1 als de kleurvoorstellingen ten aanzien der eigen kleurgewaarwordingen en der objectieve kleuren4 ,maar evenals de ne oneindige ruimte1 waarin zich heel de natuur0 bevindt1 niet is de concrete onafhankelik bestaande oorzaak van reproducerend ruimtebewustzijn 7gelijk het dogmaties realisme gelooft71 maar integendeel abstract product uit ruimtestellende bewustzijnsfactoren1 zo is de ne oneindige tijd waarin lles geschiedt1 niet de concrete1 onafhankelik bestaande oorzaak van reproducerend tijdbewustzijn 7gelijk het dogmaties1 met onbewuste intutie toverend realisme van ,hartmann en ,bolland gelooft71 maar integendeel abstract product uit tijdstellende subjectiviteit4 ,en zomin als het subject der ruimte een concreet individu is1 mens of godheid1 evenmin is het subject van de tijd de ,heer ,bolland of welk nog zo absoluut0 ontologies ,wezen1 maar integendeel weder die slechts door foutieve ,subreption0 gehypostaseerde0 7#ec71 dus niet metaphysiese1 maar zuiver kennistheoretiese1 dus in concreto niet bestaande ,formale ,einheit des transcendentalen ,bewusstseins04 7#ed7 #c4 ,,dogmatiese ,,kantverhegeling4 ,was ,het ,wereldraadsel0 van de ,hartmanniaan ,bolland in begrijpen en bezonnenheid verre vr ,kant's kritiek blijven staan--ook de ,zuivere ,rede0 van de ,hegeliaanse ,prof4 ,bolland heeft het eo ipso slechts tot zuiver misverstand van ,kant gebracht3 ,we krijgen tans ,hartmann's voor een deel reeds aan ,hegel ontleende fouten opgedist in het methodies dialekt van ,hegel's dialektiese methode04 ,ook hier dus die tegenstelling van het ding voor mij0 en het ding op zichzelf01 dat als444 voorwerp in de ruimte wordt gedacht1 terwijl het ene tot het andere 7van zichzelf07 staat als444 uitwerksel tot oorzaak1 als uiting0 tot444 kracht01 als verschijnsel van het voorwerp0 tot het wezen van het zakelijke03 ,in zooverre nu echter bij vooronderstelling van bestaanbare zakelijkheid en zakelijke bestaanbaarheid zonder tegenstrijdigheid veeleenige waarneembaarheid als een zich weersprekend ding voor mij slechts een schijn voor mij zal heeten1 zonder dat toch de waarneembaarheid gedacht worde buiten betrekking tot de werkelijkheid van een ding ,b4 bedoelt3 zonder ,hartmann's ,traum-illusionismus6 tot een ding in de werkelijkheid1 is het ding voor mij het van het ding op zichzelf 6 verschillende voorwerp2 als schijn van het voorwerp1 dat geacht wordt aan het ding op zichzelf zijne waarheid te hebben1 heet de schijn bij ,bolland's misverstand ook weer geen 7wezenlooze7 schijn1 maar 7wezenlijk7 verschijnsel1 het verschijnsel van het voorwerp een verschijnsel van het voorwerp0 in pl4 v4 het voorwerp zelf verschijnsel061 dat zich verhoudt 8 tot het ding op zichzelf als tot zijn eigenlijk 6 wezen4 ,zoo bestaat het ding op zichzelf eigenlijk sc4 voor ,b4's misvatting ook weer niet op zichzelf2 weloverwogen is het dan ook niets anders dan het onondervondene en algemeene wezen van het zakelijke gegeven1 de ononderscheidenheid van het zijn des veeleenigen dings0 en wat dies meer zij4444 444 ,het wezen van het voorwerpelijke zijn1 dat als onbekend gesteld wordt1 is uiteraard alleronzakelijkst4--,doch onbekend is het eigenlijk niet4 ,want het voorwerpelijke zijn zonder meer is als zoodanig of in zijn wezen een zijn in de ruimte0444 7p4 #bc ss474 ,ziedaar dan uw wezenlijke0 bedoeling1 uw ,hartmanniaans materie-realisme1 uitgewerkt op p4 #bg3 ,en gaat het ding in het verstand uiteen tot een ding voor mij en een ding op zichzelf1 die zich als uitwerksel en oorzaak verhouden n4b41 dan verhoudt het zich tot het andere van zichzelf meteen als de uiting tot de kracht4 ,want kracht' is de naam voor de oorzaak van het als uiting 7of veruitwendiging7 aangemerkte verschijnsel1 voor de werkelijkheid1 die achter het verschijnsel onwaarneembaar werkzaam wordt geacht40 ,van de phaenomenale zin dier krachten01 in tegenstelling tot ,kant's op zichzelf0 mist ,prof4 ,bolland dus elk begrip4 ,en aan zijn ,hartmanniaanse1 dogmatiese tegenstelling tussen het ding voor mij01 alias de individuele gewaarwordings- of voorstellings-inhoud van wat ,bolland noemt het empirisme01 en het ding op zichzelf1 alias het natuurobject1 als voorwerp van zgn4 metaphysica0 7een waarlik even ,hegeliaanse als materialistiese eenheid van metaphysica en 444 physica67444 wordt nu door ,bolland's kritiekloosheid zijn 787 geestelijke vader0 ,kant opgehangen6 ,men hore3 het sc4 wetenschappelijke verklaren willen zegt zich niet1 dat het wezen van het verschijnsel het verschijnsel zelf is1 in eigene idealiteit1 maar stelt op half doordachte wijze een dubbel 7of ondervonden en onondervonden7 bestaan van het ding1 dat eigenlijk een dubbelzien van het uiteendenkend bewustzijn zelf zoude kunnen heeten4 ,als standpunt van wijsbegeerte ligt zulk 6 eene voorloopige en half doordachte vereeniging van empirisme 6 en metaphysica in de geschiedenis voor ons als het onmiddellijk en voorshands subjectivistische kriticisme van ,kant406 ,men begrijpt1 hoe krities nu dit kriticisme0 behandeld wordt #aeh3 ,kantische grondstelling is de opmerking1 dat er onderscheid is in het wezen tusschen het ding voor mij en het ding op zichzelf4440 #aei louter wanbegrip2 over wezen0 spreekt ,kant niet2 en zijn tegenstelling is3 ding voor 7i4e4 afhankelik van1 in verhouding tot7 algemeen denkbeeldig waarnemingsvermogen a4z4 of zelfs ,bewusstsein berhaupt1 en ding1 onafhankelik van elk waarnemingsvermogen of zelfs elk bewustzijn2 en het ware is zoo voor hem eigenlijk de ononderscheidene duisternis1 die door een valsch licht van subjectief gekleurde of onware kennis beschenen1 doch nooit doorschenen wordt0444 dat valse licht werpt gij op ,kant2 #afj dit valse0 onware0 van onze kennis0 is zuiver dogmaties 7reproductief7 gedacht1 voor ,kant is onze kennis juist zuiver en waar en objectief 7i4e4 voor elk subject noodwendig geldig71 omdat en zover ze alleen een betrekking1 alleen phaenomena mitsgaders hun wezen0 geldt2 en ten aanzien van het ,an sich als zodanig is er geen valse01 maar in 't geheel geen kennis0 zelfs denkbaar4 ,nu krijgen we dus bij ,bolland het echte vulgaire misverstand3 phaenomeen schijn onwaarheid3 de kennis der ,kantische stelling heet niet zelve weder kennis van een slechts 6 subjectief bepaald verschijnsel1 maar algemeen geldige kennis van het noodzakelijk wezen aller menschelijke kennis op en voor zich zelve4 ,terwijl ,kant de kenbaarheid eener boven subjectiviteit 6 uitgaande waarheid loochent een onwaarheid3 over de kenbaarheid van waarheden heeft ,kant het absoluut niet1 als hij van ,erkenntniss0 spreekt1 en altans loochent hij die niet1 maar verklaart en grondvest haar juist1 sc4 de redelike mogelikheid van algemeen-geldige1 noodwendige en toch niet-analytiese waarheden wil hij de bekendheid met zulk eene waarheid aan hare loochening verwekken #afa ,kant verbollandst tot een goochelaar met eenheid van tegendeelen062 terwijl hij het weten tot iets onwezenlijks maakt hij6 die het weten tot rede1 de rede tot weten heeft gebracht6 moet het weten1 waarin de kenbaarheid van onwaarheden en de onwaarheid van onkenbaarheden beseft wordt44440 enz4 enz4 ,zoo geraakt de ,kantisch kritische rede met zichzelve in eenen strijd waardoor zij boven haar subjectief 6 idealisme wordt uitgedreven tot het absoluut idealistische' besef1 dat het tot zichzelf komende ware uit zichzelf idee1 dat het op zichzelf en voor zichzelf sub- en objectief1 objectief en subjectief in eenen444 is40 enz4 enz4 ,zo gaat het naar de1 door het ,kantische kriticisme henen tot absoluut idealisme' verhelderde zienswijze van ,hegel40 7,z4 ,r4 p4 #afg1 #b;e dr4 p4 #bjg #afb74 ,deze fundamentele misvatting van heel ,kant's kennisleer1 die waan1 dat voor het denken01 voor waarheden0 zou gelden1 wat alleen--en in heel andere zin #afc--op het kennen01 op werkelikheid0 betrekking heeft1 is echt ,hegeliaans4 ,wat ,prof4 ,bolland ons hier voorzet is slechts de hollandse1 verdunde oplossing van ,hegel's geconcentreerde ,kantmisduiding3 ,nach ,kant ist dagegen dasjenige1 was wir denken1 falsch1 darum weil wir es denken40 7,hegel1 ,kl4 ,logik1 #fj ,zus47 #afd4 ,laat ons hierop zeggen3 ,eere1 wien eere toekomt4 ,groot is de geest van ,hegel1 maar in #aijj-aiaj spreekt zuivere rede ,hollandsch en ,bollandsch40 #afe4 ,zeker is1 dat ,prof4 ,bolland een groot kennistheoreticus zoude zijn1 indien denken 7te zijn7 en zijn n waren4 ,hegel en zijn volgelingen daarentegen0 7tegenover den philosophie-professor onzer dagen071 zegt ,prof4 ,bolland1 hebben1 om te beginnen1 de theorie der kennis van ,kant's ,redecritiek altoos behoorlijk in aanmerking genomen1 en zij hebben geweten wat zij er aan hadden ook0444 7,z4 ,r4 p4 #bji1 #b;e dr4 p4 #bdd74 ,behoorlik8 misschien in zoverre zij gedaan hebben wat ze konden2--en te goeder trouw zullen zij verklaren1 er nooit veel aan te hebben gehad1 want men heeft nu eenmaal niet veel aan wat men niet vat4 ,is eene theorie der kennis denkleer of zijnsleer80 vraagt p4 #baj4 ,geen van beide--immers kennisleer1 die noch met de denkleer 7logica07 noch met de zijnsleer 7ontologie07 te vereenzelvigen valt1 maar beide vooronderstelt1 zo ver zij beide tot voorwerp van onderzoek en kritiek neemt4 ,en in elk geval is het de theorie1 die haar adepten eens en voor al afleert1 te verkondigen eene zich subjectiveerende voorwerpelijkheid0 7p4 #bjd1 #b;e dr4 p4 #bci7 of de leer van het geest worden1 van de zelfvergeestelijking1 der natuur01 van natuurlijkheid1 die zich vergeestelijkt0 7p4 #baf1 #b;e dr4 p4 #bej71 aangezien de voorwerpelijkheid0 uiteraard geen zich0 heeft1 dat subjectiveren kan1 en er1 hadde het een zich1 niets meer te subjectiveren zou zijn2 aangezien de natuur1 gedacht als iets anders dan 7dialecties3 het andere van07 de geest1 geen zelf0 ter vergeestelijking0 heeft1 en een zelf0 444 reeds niets meer te vergeestelijken0 vindt4 ,het is de theorie1 die uiteenzet1 dat en waarom de ,natuur een abstractum is1 dat1 zelf van geest afhankelik1 nooit een concretum1 dus nooit enig subject1 onafhankelik bovendien van alle ruimtelikheid1 kan voortbrengen4 ,het is de theorie1 die dus eens en voor al weerlegt het natuurrealisme1 dat bij ,hegel en ,prof4 ,bolland gelooft aan de in de natuur slapende en in aanleg aanwezige geest01 meent dat het leven des geestes0 zich in en uit de natuur ontwikkelen0 zoude1 dat de geest de natuur tot vooronderstelling0 zou hebben4 7#ee7 ,het is de theorie1 die doet begrijpen1 dat en waarom beide delen fout zijn van de uitspraak3 en het is natuur1 die aanschouwt1 zoowel als natuur aanschouwd wordt0 7,z4 ,r4 p4 #bdg1 #b;e dr4 #bgg71 het eerste1 wijl de natuur nu eenmaal geen subject is noch worden kan1 het tweede1 wijl dit sensualisme voorbijziet1 dat de aanschouwing1 als verrichting der zinnen1 niet reikt tot het gebied van het abstraherend verstand1 als hoedanig de natuur in waarheid heeft te gelden4 #aff ,het is de theorie1 die ons haarzelve doet missen in heel het dogmatisme #afg van ,zuivere ,rede0 gelijk zij het ons leert begrijpen uit de naief-realistiese sprong van beweging en leven in ziel en geest op p4 #bhj 7#b;e dr4 #cia7 s41 waar men ruimtelik leven1 immers leven als stofwisseling en vormbestendiging1 wil verkeren in4444 bezieldheid3 de door zichzelve teweeggebrachte uitkomst1 het eene1 dat zich in het andere verkeert1 om er zich in te vooronderstellen en te herstellen4 ,en in die zelfverkeering van het leven1 in dat leven der zelfverkeering is het1 dat de natuurlijke werkelijkheid de werkelijkheid is der bezieldheid40 #afh ,het is de theorie wier materie-kritiek de beide tegengestelde realistiese fouten aangaande de verhouding van lichaam en geest leert begrijpen en vermijden1 samengevoegd in n ,erdmanniaanse zin van ,z4 ,r4 op p4 #bhf 7#b;e dr4 #cif71 waar het levende lichaam het orgaan der ziel0 wordt genoemd 7in dualisme7 evenals de ziel van het levende lichaam de functie0 7in materialisme74 ,het is ten slotte de theorie1 die met haar kriticistiese antinomien-oplossing voor ,hegeliaanse ,zuivere ,rede0 geen treffender oordeel zou kunnen vinden1 dan er ligt in deze paar woorden van p4 #dih 7#b;e dr4 #efa73 eene als zoodanig onnadenkende eenheid van tegendeelen04 ,eene als zoodanig onnadenkende eenheid van tegendeelen064444 zijn ooit wijzer1 verstandiger woorden aan de ,meester dezer onnadenkendheid ontglipt8 #afi ,horen wij hier niet ,prof4 ,bolland's ,leitmotiv08 ,zijn spreuk #aca luidt3 ,het groote gebrek van de theorie der kennis is haar gewaande verstandigheid404444 ik heb getracht te doen zien1 dat ,prof4 ,bolland's gewaande meer-dan-verstandigheid slechts is4444 zijn groot gebrek aan theorie der kennis4 ,zijn deel zij de kennis der ,begripsleer--begrip der ,kennisleer bleef hem onthouden4444 tot dusverre4 ,we hebben nu gezien1 in tekst en ,opmerkingen1 wat ,kant1 wat de kennisleer voor ,hegel betekent en voor een ,hegeliaan als ,prof4 ,bolland4 ,hoe hoog ,kant en zijn kriticisme boven het bereik van ,hegeliaans begrip ligt zij ten slotte ook nog aan ,prof4 ,bolland's oudere broeder in ,hegel0 en volgens ,prof4 ,b4 van ,hegel een baanbrekend exegeet0 gedemonstreerd1--aan ,james ,hutchison ,stirling ,,ll4,d4 ,stirling is een van die hegelrende hogere theologen1 wier dogmaties 7deels physies deels religieus-metaphysies7 realisme 7,nature0 en ,god02 the finite0 en the infinite0 etc47 voortfilosofeert als had er geen kritiek1 geen ,berkeley1 ,hume of ,kant1 ooit bestaan1 die dit anti-dogmatisme wel kent1 maar er tegenover blijft staan met een soort ,die ,botschaft hr' ich wohl4 ,allein mir bleibt der ,glaube0--en die dan ook ,kant verhegelt1 o4a4 op de wijze1 reeds in ,opm4 #ag gewraakt1 door diens ,unity of ,apperception0 te vereenzelvigen 7o coincidentia oppositorum67 met zijn ,thought0 als the all and 6 the prius0 7,the ,secret of ,hegel01 p4 #eh71 met zijn self-consciousness0 welks subject04444 ,god0 is1 zijn ,ego01 ,ego as ,ego01 ,i-,me01 ,i ,,am ,,that ,i ,,am01 zijn ,self-,create and ,first01 ,infinite01 ,unconditioned01 eternal ,reality01 the everlasting ,god01 the concrete01 het enige eteon0 that ,is--,,ei',,mi01 the absolute ,ratio01 kortom alpha and omega1 the first and the last1 ,dynamis1 ,energeia1 ,entelecheia0 etc4 etc4--in n woord ,hegel's ,begriff03 ,kant's ,reine ,apperception1 cleared into ,fichte's ,ego1 is ,hegel's ,begriff404444 ,hegel's ,begriff 7,notion7 is the ,immanent ,dialectic of the ,ego's own self40 7,what is ,thought801 aanhef van ,chapter ,,xiv1 over ,hegel74 ,zo levert dan the ,notion as ,ego1 or the ,ego as ,notion0 ook hier het even simpel als ,hegeliaans-vanzelfsprekend antwoord op ,kant's kritiese grondvraag1 dat ik reeds1 opm4 #dg1 in ,prof4 ,bolland's vertaling heb gegeven3 the answer to ,kant's cardinal question1 ,how are synthetic judgments priori possible8' is this ,they are possible through the original absolute identity of differents'--and that is simply the ,ego40 7ib4 p4 #cdd47--,zelfs leraart ,the ,secret of ,hegel1 p4 #aij3 ,the notion is sic the priori synthetic judgment406 ,deze ,stirling nu wijdt speciaal aan ,kant ,hoofdstuk ,x 7pp4 #aji-bad7 van zijn ,what is ,thought801 getiteld3 ,the ,german ,reference--,kant01 natuurlik slechts als voorbereiding van ,,xi3 ,fichte1 ,,xii en ,,xiii3 ,schelling en eindelik ,,xiv 7pp4 #cbg-dae73 ,hegel4 ,en voor dit ,x verzoekt de schrijver nadrukkelik de aandacht3 ,as simply the key to all philosophy as such at present1 attention is specially invited to this chapter40 ,wij aanvaarden die uitnodiging1 al kunnen of willen wij hier niet in biezonderheden zijn drieledige1 drieledig-mislukte pogingen volgen en uitpluizen1 to criticise ,kant0 en daartoe fully to consider0 7vgk4 p4 #add73 #a3 ,kant's doctrine of the categories04 ,hieromtrent verraadt ,stirling zijn ,kant-inzicht niet minder1 positief1 door zijn ongeschokt empirisme1 als1 negatief1 door zijn merkwaardig soort ,kant-afwijzing4 ,in #bb toch lezen wij 7p4 #afi s473 ,now we assert at once here3 ,we have not an understanding that1 as ,kant supposes1 thinks1 in priori pigeon-holes of its own1 the connections of things4 ,such pigeon-holes1 under the name of the categories1 ,kant would fain believe to exist in each of us2 but such physiological endowment of the brain is but a crude invention volkomen juist1 but a crude invention4444 maar niet van ,kant1 heer ,stirling61 let it be worked out with what fond faith1 with what interminable pains of ingenuity1 it may4 ,physiological pigeon-holes of such a quality1 no man has any dit kon ,kant's antwoord zijn1 al zou de reden bij ,kant een ietwat andere wezen1 dan die hier ,stirling gaat geven64 ,for as to what they are1 the categories3 they are but so many1 generalisations from experience denk slechts aan negatie en noodwendigheid62 they are but so many common notions--generalised notions40 ,en wat verderop1 over de quantiteit in het axioma van de rechte lijn3 ,have ,i really passed the line through any pigeon-hole of my brain whatever1 in order to make it1 as it were1 fire-proof1 objectively valid80 en 7p4 #aga73 ,but so1 we can ask of ,quality as we asked of ,quantity3 in what pigeon-hole of my brain1 then1 does ,reality lie1 or ,negation lie1 or ,limitation lie804444 in short1 there is not one of these twelve categories of ,kant that does not lie in experience and may not be perfectly well generalised1 necessity 6 and all1 from experience4 ,the innocence of ,kant here is quite touching at times44440 ,the innocence4444 of ,kant86 #b3 ,kant's doctrine of objects0 7 #bj vv474 ,wat ,stirling daarvan maakt1 zijn hegeliaans begrip van de phaenomena en van het ,ding an sich--dit kritieke punt voor ieder ,hegeling 7sinds ,hegel zelf671 die qua objekt-realist1 evenzeer de ,dinge an sich loochent als de objekten voor ,dinge an sich laat fungeren1 dus beiderlei ,ungereimtheit0 7zie het slot van mijn ,hoofdstuk ,,iv1 p4 #ib7 heeft te torsen--daarop moet ik hier het volle licht laten vallen1 terwijl wij omtrent zijn behandeling van #c3 ,kant's doctrine of experience01 o4a4 in #bd en #be kunnen volstaan met het signaleren van de verwarring 7zo op p4 #aif7 van ,kant's objectieve ,erfahrung0 met individuele ondervinding1 waaromtrent de lezer zich o4 m4 mijn noot bij bl4 #d en bij bl4 #ai moge herinneren4 #agj ,tans volge dus ,stirling's begrip van ,kant's ,erscheinung0 en ,ding an sich0 en beider verhouding4 ,ik wil u speciaal #bj1 getiteld3 ,philosophy ,strange at ,times0 en #ba ,time and ,space0 laten zien en proeven4 ,een voorspel1 dat #ad 7,kant on ,hume07 levert1 hoort er nog even bij4 ,wij hebben in de loop van ons vertoog meermalen naar behoren gehekeld het realisties aperu1 dat beweging laat waargenomen worden als01 verschijnen als0 kleur1 geluid enz41 dat deze laatste houdt voor verschijningswijze van 7hersen7beweging4 ,het is dus niet zonder enige verbazing1 dat we zien1 hoe ,stirling dit soort apparition0 houdt voor ,kant's ,erscheinung01 dus een ,hobbes zalft tot ,kant-antecipator6 ,aldus3 ,the date of ,hobbes's dedication in his ,tripos is ,may #i1 #afdj'4 ,from p4 #e there we extract this3 ,image or colour is but an apparition unto us of the motion which the object worketh in the brain4 ,as in vision1 so also in conceptions that arise from the other senses1 the subject of their inherence is not the object zoals voor ,kant en de kritiek1 voor wie de roodheid eigenschap is en blijft van het objekt1 de roos1 niet van hersenen of waarnemer1 but the sentient4' ,that is sixty-nine years before ,berkeley1 and more than twice as many before ,kant1 and it is not a doctrine peculiar to them integendeel6 peculiar to realists64 ,we still have it1 or something like it juist1 in such sensationists as ,mill1 ,bain1 ,lewes1 to leave out all reference precies6 to idealism1 ancient or modern40 ,in diezelfde verblinding gaat dan #ai1 p4 #aeg aldus door3 ,that we know not things1 but only the impressions of things--what he ,kant calls ,erscheinungen1 which we may translate ,appearances1 reminding that we saw ,hobbes name them 6 ,apparitions'1--this shall be the bed-rock on which his whole stratification shall rest40 ,wie aldus ,kant materie-realisties verhobbest en dan1 als ,stirling in #bj en overal1 het ,phaenomenon als schijn0 beschouwt1 een mere seeming0 en dus waant1 dat een grondige0 behandeling1 een inwendig01 in's ,innere der ,natur0 doordringend onderzoek ons het werkelike0 ,ding-an-sich wel zou leren kennen1 als het bestond1 als het in0 of achter0 of wie weet waar ergens in de buurt0 van het natuurding verscholen stak1 zodat dus het natuuronderzoek zelf bewijst14444 dat de zichtbare1 tastbare dingen-zelf4444 geen spooksels of schimmen van onzichtbare ,dingen-zelf1 maar4444 de dingen-zelf zijn 7 la ,haeckel's of ,engels' of ,plechanow's scheikundige weerlegging van ,kant's ,ding-an-sich67 en dat er dus geen onzichtbaar ,ding-an-sich bestaat4444 zo iemand kan wel een baanbrekend exegeet van ,hegel zijn1 ja zelfs voor een ,hegeliaan der ,nestor gesunder ,philosophie im vereinigten ,knigreiche0 7,prof4 ,bolland in ,alte ,vernunft und neuer ,verstand01 p4 #bg7--van ,kant en kritiese wijsbegeerte heeft hij zelfs het abc niet begrepen4 ,laat ik u tans enige pagina's van ,stirling zelf aanbieden ten bewijze4 ,ik stel mij daarbij voor1 dat ik mijn lezer1 die het tot hiertoe met mij heeft volgehouden1 enige voldoening1 een soort eigen oogst1 verschaf1 wanneer hij bemerkt1 hoe hij nu heel deze1 toch in z'n soort superieure1 misvatting doorziet en te boven is1 zodat ik slechts zijn aandacht hoef te vragen en zelf geen of weinig commentaar meer te geven4 ,met de volgende overgang tot #bj eindigt #ai3 ,that constitutes the whole of ,kant's doctrine so far3 ,that we have no knowledge1 namely1 but what regards experience2 and that we have no knowledge of any objects in experience1 but what are mere appearances1 apparitions1 ,erscheinungen1 of sense4 ,that1 however1 relatively determines all2 for that1 in ,kant's regard1 is his 4 ,things are not in any respect the ghosts which ,kant would make of them40 ,nu komt #bj3 ,philosophy ,strange at ,times03 ,there have been so many strange things from time to time said in what is called philosophy1 that the public1 possibly1 is not always so much in fault when it is heard to mutter that so-called great philosophers are to common folk1 now and then1 also great fools4 ,and1 certainly1 the idea of making all these common things we see1 touch1 and handle1 to be only ghosts of certain invisible other things within them1 or under them1 or ,heaven knows where else in their neighbourhood1 is about the most foolish of all ideas which have been ever1 at any time1 anywhere1 or by anybody1 broached4 ,voorwaar6 ,that shoe on your foot1 or that hat on your head1 is not the real shoe on your foot or the real hat on your head2 the latter is but the ghost of the true hat1 as the former is but the ghost of the true shoe4 ,of either hat or shoe we know the ghost only3 what the true hat may be1 or what the true shoe may be1 we know not4 ,we know this only3 ,that it is the culmination and perfection of knowledge itself to know only what we know not at all4 ,what is the ,thing-in-,itself of that boy's marble1 or of this pebble ,i pick up8 ,what can be the ,thing-in-,itself of this mere seeming that drops from my pen into this blot on the paper8 ,nay1 of the paper itself1 what can be the thing-in-itself8 ,the lint has been sown1 and grown1 and pulled1 and steeped1 and skutched1 and hackled1 and spun1 and woven1 and bleached1 and calendered1 and boiled1 and starched1 and blued1 and beetled1 and lapped1 and pressed1 and made a shirt of1 and worn by a man into a rag1 and ground into pulp1 and sieved1 and actually converted into this bit of paper which we now touch1--and yet1 for all that1 the thing-in-itself1 stubborn through all these processes and a thousand more1 has never once1 even for a moment1 allowed itself to come to the surface1 but1 in very truth1 has always instead only given its ghost up1--its ,erscheinung1--its apparition60 ,op deze wijze draaft de tekst door1 tot we de conclusie krijgen3 ,all that is very sorry stuff1 poor skimble-skamble stuff1 all that that poses and proses about the impossibility of knowing what substance is #aga4 ,of course1 even as used1 substance has a meaning1 and1 of course1 even as used1 thing-in-itself has a meaning2 but the true meaning of either the one or the other that is common to the whole of us as ordinary human beings1 it would seem impossible for us as philosophers at all to recognise6 ,now1 why should we feign1 and figure1 and invent all this difficulty8 ,the simple truth simpel wel1 waarheid neen of the matter is this1 that there are subjects and that there are objects44440 ,halt een ogenblikje6 ,om te letten op dit gewoon-dogmatiese tweetal3 subject en objekt--en de kennis niets dan de verhouding tussen die twee6 ,zo bij elk materie-realist1 terwijl krities als konkrete werkelikheid niet subjekt en objekt1 maar subjekt en het transobjektieve tegenover elkaar staan en uit de causale verhouding van die twee pas de gewaarwording1 waarneming1 kennis ontstaat1 die de objekten niet afbeeldt1 maar stelt1 produceert1 mogelik maakt1 in plaats van omgekeerd de objekten de waarneming4 ,reeds dus wie de kennisleer opvat als de vraag naar de verhouding tussen subjekt en objekt toont zich4444 objekt-realist1 alias dogmaticus6 ,aldus niet alleen heel de ,hegelarij 7ook o4a4 de ,neohegeliaan0 ,prof4 ,dr4 ,jos4 ,kohler1 het geleerdste aller filosofiese zwets-genien 7#ef7 in zijn ungeheuerliche0 ,rechtsphilosophie7 maar ook b4v4 nog de ,berlijnse ,prof4 ,g4 ,simmel #agb1 terecht een ,meister denkerischer ,verfeinerung0 genoemd1 al filosofeert hij meer dan hij filosoof is4 ,maar keren we terug tot onze ,stirling4 ,hij zeide dus3 ,the simple truth of the matter is this1 that there are subjects and that there are objects1 and that subjects as subjects know and must know objects1 and that objects as objects are known and must be known by subjects4 ,these things that we see1 and touch1 and handle are really1 and in very truth1 the things in themselves1 and the only things in themselves1 that we can ever see1 or touch1 or handle1 that we need ever see1 or touch1 or handle1 that we shall ever see1 or touch1 or handle4 ,eensdeels allemanswijsheid3 de waarneembare dingen zijn de nige waarneembare dingen2 anderdeels allemansonwijsheid3 objekten zijn ,dinge-an-sich4 ,in one word1 these things are the things in themselves2 and so much are they the things in themselves1 that they do act on each other1 and do substantially act on each other4 ,they are not appearances2 they are things4 ,were things really only ,erscheinungen1 only appearances1 only1 as said1 butterflies on my white sheet within1 they would indeed be irrespective the one of the other2 and any action that might be simulated between them would be only an action at second hand uitnemend beeld voor de phaenomenale causaliteit1 de pseudo-causaliteit061 only an action of the subject mis2 of juist4444 in de etymologiese zin3 van het substratum61 and so only an action borrowed40 enz4 ,maar kom1 #bj van ,stirling heeft ons al wel voldoende overtuigd van zijn ,philosophy ,strange at ,times04444 laat ons ,time and ,space01 die ons resten1 nog aan de dusnamige #ba afstaan3 ,as ,kant rules1 ,time and ,space are from our birth general mental forms of body 861 general priori forms of the posteriori1 within us4 ,and his arguments in proof are excellent--so much so that it would be difficult to match them1 as arguments1 anywhere else4 ,as we saw then of things that they are mere appearances1 so we are to understand now of ,time and ,space that they are but appearances also men herinnere zich mijn ,hoofdstuk ,,iii1 #b4 ,will anybody in this world believe that neen1 vermoedelik1 unless some ,german philosophers and a few ,hindoos8 ,however it was to ,kant or may be to these1 it is certain1 quite as much to all true gesund0 zegt ,prof4 ,bolland philosophy as to common sense1 that ,time and ,space are actual entities meer dan een eeuw na ,kant tijd en ruimte nog actual entities6 without1 even as the coat on my back or the shoes on my feet are2 and that1 were the race to vanish from the earth1 an actual space and an actual time would remain behind1 even as these articles of my attire1 were ,i dead to-morrow1 would have other people to dispose of them4 ,kant has an utter horror of ,hirngespinnste--meaning what shall happen to every man who will think in independence of the ,critical machinery2 but were there ever more genuine ,hirngespinnste 7brain-weavings7 than that spectral 6 space and that spectral time in the head 6 of ,kant himself80 ,daarmee is #ba uit4 ,waarlik1 dat geven we ,stirling gaarne gewonnen1 die ,tijd en ,ruimte1 als ,hobbiaanse appearances1 als hersenschimmen spokend in ,kant's hoofd1 ze zijn niet minder but a crude invention0 dan de kategorien als physiological endowment of the brain06 ,van ,stirling mogen wij echter geen afscheid nemen1 eer wij het beeld hebben gezien1 dat voor zijn deels weer individualiserende1 deels immers transcenderende misvatting der natuurimmanentie ,kant's idealisme symboliseert3 de molen van #be3 ,kant's ,theory again--the ,mill03 ,the matter1 the substance of the things in this universe 6 is1 in series1 7#a7 but so much inward ,sensation in my 6 own subject2 7#b7 ,categories that throw these sensations of my own out into ,time and ,space--categories1 too1 that are as ideal spiders in pigeon-holes of my own1 ideal also and private 62 lastly1 7#c7 ,time and ,space1 themselves as much my own1 and as much mere subjectivities within as the sensations1 and the categories1 and the pigeon-holes1 and my very subject itself4 ,nay1 ,god himself is relegated to a pigeon-hole not a bit bigger schande6 than the others6 ,in short1 how is this to be imaged but by--say1 a little wooden mill1 dipped into a stream that sets its wheels agoing1 the motion of which wheels of its own it is that seems1 but only seems1 to throw up around it this vast universe2 and all the time the stream1 which alone moves it1 is unseen1 unknown1 and no more than--philosophically--at the best dreamed of60 ,was ooit--om op mijn manier ook eens hegeliaans te spreken--vergelijking erger verongelijking8 ,de ,conclusion van deze ,hegeliaan 7,chapter ,,xv7 komt neer op ,no return to ,kant0 4444 voorbeeldig gegrond als volgt 7p4 #dbb_/c73 ,can we return to this1 for example1 that any ordinary thing--a shoe--has an extraordinary unseen double of itself in a--,thing-in-,itself8 ,or that the time that the one-o'clock gun fires in1 and the space ,andr's balloon mounts in1 are1 neither the one nor the other of them1 there where we think they are1 outside of us1 but both1 on the contrary1 inside8 ,or that cause1 with each of its other fellow-categories1 is not1 by any means1 a something on his own account without1 but1 really1 a simple secretion of the cells or pigeon-holes of our own brains8 ,or that the ,i--whatever ,i may possibly think the ,i ,i am--,i am not at all that ,i--hardly even an i--only the dot on it80 ,m4a4w43 al is voor een ,hegeliaan ,the ,secret of ,hegel01 dialekties1 geworden tot een niet-geheim1 het geheim van ,kant blijft voor hem1 logies1 wat het was--een geheim4 ,en erger1 ergerliker ,kant-verhegeling1 dan al wat ik u van ,stirling tot hiertoe liet zien1 heeft tans te volgen3 ,i have talked of the world elsewhere as having been befooled' by the system of ,kant1 and have asked1 ,where1 according to this system1 is there a single truth in the whole huge universe8' ,i am still of the same mind as to what in that reference is concerned4444 ,kant's world is but a soap-bubble a between an x and a y4--,nevertheless1 ,i say1 too1 that the whole of philosophy that deserves the name since ,kant is so absolutely due to ,kant that it can properly and comprehensively receive no other name than his4 ,fichte has worked1 ,schelling has worked1 ,hegel has worked--each of them has worked1 no one of them has worked but--in the quarry of ,kant4 ,there is no product in ,fichte1 there is no product in ,schelling1 there is no product in ,hegel1 that is not to be named--,kantian4 ,fichte's philosophy1 ,schelling's philosophy1 ,hegel's philosophy--each of these1 in accurate and precise name1 is ,kantian philosophy4 ,and with ,kant and these we have in modern times all--all that is capital2--gratefully counting in1 as well1 an introductory few1 and leaving prattle individually to the irresponsible rest40 7o4 c4 p4 #ci_/dj74 ,hoeveel smadeliker is voor ,kant deze ,hegeliaanse lof1 dan alle ,hegeliaanse blaam6 ,maar1 gelukkig1 precies even onverdiend6 ,hoe ,kantiaans0 een ,hegeling zich ook noemen en wanen moge1 ,kant kan alle schuld1 alle verantwoordelikheid voor zulk een ,kantiaan0 afwijzen met een ,du gleichst dem ,geist1 den du begreifst1 ,nicht mir60 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,,resultaten4 ,,de ,,verhouding ,,van ,,geest ,,en ,,natuur1 ,,lichaam ,,en ,,ziel4 #a4 ,,zeg ,,mij ,,hoe ,,gij ,,waarneemt ,,en ,,ik ,,zal ,u ,,zeggen ,,wie ,,gij ,,zijt4 ,,dogmaties ,,realisme ,,van ,,pragmatismen ,,en ,,idealismen04 ,niet aan een terugblik over 't afgelegde pad zal dit slothoofdstuk gewijd zijn4 ,wie onze weg wil overzien1 ook eer hij hem gaat1 zij verwezen naar ,voorrede1 ,inleiding en ,inhoudsopgaaf4 ,wij willen nu genieten van het nieuw-gewonnen uitzicht1 met krities oog een weinig om ons heen kijken op landschappen1 heuvels en torens in 't rond4 ,wij zijn dus het materie-realisme kenniskrities te boven1 weten en begrijpen1 in welke zin en op welke gronden de werkelikheid van de stof1 de natuur1 moet worden geloochend4 ,de wortel van het materie-realisme bleek ons de dogmatiese1 verdubbelende1 waarnemingsleer1 die de natuurdingen of objekten door prikkels via zintuigen en hersenen tot oorzaken onzer gewaarwordingen maakt4 ,dat dogmatisme1 gemeen aan anti-theologies materialisme en anti-materialisties dualisme van volks- en kerk-metaphysica hebben wij uitgeroeid1 de objekt-immanentie1 dus ook ,berkeley's immaterialisme1 bereikt1 en ,berkeley zelf1 wiens idealisme0 sinds ,kant door heel het koor van veilig zich voelende napraters zonder begrip voor dogmaties0 is uitgemaakt1 de hem toekomende ere teruggegeven4 ,daar wij ons echter van meet af georinteerd hebben aan de kritiese grondvraag der kennisleer konden wij1 dank zij ,kant1 ons natuur-phaenomenalisme bevestigen1 zuiveren1 verdiepen door het ruimte-idealisme4 ,zo is de weg gebaand tot zuiver krities ,immaterialisme1 dat als zodanig1 negatief1 dualisme en materialisme waarlik te boven is en positief zijn voorlopig waarschijnlikste wijl best gefundeerde verwezenliking vindt in een monisties ,psychisme4 ,dit zuiver ,psychisme--een naam m4i4 verre te verkiezen boven psychies #agc monisme0 als klare tegenstelling tot zijn antipode1 het ,materialisme1 zowl als tot het ,dualisme--kan door geen realist1 hij zij materialist 7die als zodanig kleur bekenne1 zich niet langer achter het pseudonym monist0 verschuile67 of dualist1 door geen waarnemingsdogmaticus worden bereikt #agd4 ,pas achter de berg van het waarnemingsdogmatisme begint het pad naar het ,psychisme4--,zo is de waarnemingsleer een sjibboleth van elke wijsbegeerte4 ,want waarnemingsleer is begin en beginsel van kennisleer1 kennisleer grondslag en richtsnoer van zijnsleer en waardeleer1 dus van wijsbegeerte in haar geheel4--,daarom opent de transcendentale ,aesthetik0 de ,kritik der reinen ,vernunft01 daarom werd handhaving1 verdediging en toelichting van ,kant's waarnemingsleer zulk een integrerend deel van mijn kritiese taak4 ,geef mij uw waarnemingsleer1 en ik zal u zeggen1 wie gij in philosophicis zijt1 trots al wat ge wenst of schijnt1 denkt of zegt te zijn4 ,zeg mij1 hoe ge uw eenvoudigste gewaarwording krijgt1 hoe gij het lezen van n regeltje druks verklaart en begrijpt en ik ken uw plaats in zake dat centrale wijsbegeerte-probleem1 de verhouding van lichaam en geest1 ik weet in hoeverre gij dogmaticus of criticus zijt ten aanzien van ruimte en materie1 van meetkunde en natuurwetenschap1 in hoeverre ,kant en kennisleer tot u en gij tot deze zijt doorgedrongen1 voor welke moeilikheden gij staat1 bewust of onbewust1 en welke gij te boven zijt4 ,zulk een toetssteen is ons tans n enkele regel #age1 soms n enkel beeld #agf in zake waarneming6 ,daar hebt ge b4v4 ,bergson4 ,in zijn ,essai sur les ,donnes immdiates de la ,conscience0 lezen wij op bl4 #ii3 ,de mme que la dure fuyante de notre moi se fixe par sa projection dans l'espace homogne1 ainsi nos impressions sans cesse changeantes1 s'enroulant autour de l'objet extrieur de huizen van een stad zijn hier bedoeld qui en est cause1 en adoptent les contours prcis et l'immobilit40--,zijn ze niet heerlik1 die enfants terribles van zulk soort tussenzinnetjes midden in die diepzinnige grotemensendeftigheden8 ,zo gewaagde reeds bl4 #fe van sensations dont la cause est videmment situe dans l'espace0--non1 videmment6 ,en nu #c zinnen waarnemingsleer uit zijn ,matire et ,mmoire03 #a3 ,les branlements des centres4444 sont donc moins niet zozeer6 la cause relle de la sensation que la marque de sa puissance et la condition de son efficacit40 ,juist dit moins0 is karakteristiek voor ,bergson's denktrant1 voor zijn exaktheid1 dat kenmerk van intellektuele reinheid4 ,in gelijke geest toch durft hij tablir positivement que le processus crbral ne rpond qu' une trs faible partie de la mmoire1 qu'il en est l'effet plus encore que la cause04444 etc4 #b3 ,il l'tat crbral n'en de la perception est ni la cause ni l'effet1 ni1 en aucun sens1 le duplicat2 il la continue simplement1 la perception tant notre 8 #agg action virtuelle et l'tat crbral notre action commence40 7p4 #bfj74 #c3 ,slotzin en slotsom van zijn boek3 ,l'esprit emprunte la matire les perceptions d'o il tire sa nourriture1 et les lui rend sous forme de mouvement1 o il a imprim sa libert40 ,voor ons heeft daarmee ,bergson vrijwel afgedaan4 ,wij weten nu1 dat zijn ,matire et ,mmoire0 reeds honderd jaren vr z'n verschijnen verouderd en weerlegd was1 dat deze grote franse mode-wijsgeer #agh een materie-realist is zonder kennis-kritiek en1 om op zijn manier te spreken1 minder een materialist dan wel een dualist4 ,zijn juiste qualificatie zou zijn1 daar hij la ,ziehen's ,empfindung0 image0 voor stof n voor gewaarwording gebruikt1 op analoge wijze gewaarwordingsinhoud tot gewaarwordings eigenschap 7ruimtelikheid b4v47 verhaspelt en la ,mach gewaagt van le tableau sc4 d'images6 dans son ensemble1 c'est--dire l'univers0--een imaginair-materialisties dualist1 met een corps0 dat prouve des sensations0 en een mmoire du corps0 welks existence0 voor een deel joue0 is en voor een deel rve06 ,geheel mijn indruk4 ,want van dat corps0 is voor hem de fonction essentielle de limiter1 en vue de l'action1 la vie de l'esprit06 ,le rle du corps n'est pas d'emmagasiner les souvenirs dat zou materialisme zijn1 foei1 mais simplement ziet hoe simpel de choisir1 pour l'amener la conscience distincte par l'efficacit qu'il lui confre1 le souvenir utile04444 ,zo verschillen lichaam en geest1 corps et esprit1 voor hem niet ruimtelik maar tijdelik01 of liever1 daar voor hem het tijdelik-geestelike gradueel overgaat0 in het ruimtelik-stoffelike1 niet zozeer0 ruimtelik als wel0 tijdelik3 ,a une distinction spatiale nous substituons une distinction temporelle0 met een4444 passage graduel des souvenirs aux mouvements01 gelijk de ware qualitatieve tijd1 welks delen niet juxtaposs0 zijn1 maar se pntrent0 en het innerlik0 leven met z'n dure relle et concrte1 htrogne1--la dure vivante04444 door telling1 quantificering1 wetenschappelike materialisering pour ainsi dire04444 ruimtelik wordt3 ,il y a un espace rel1 sans dure04444 ,il y a une dure relle1 dont les moments htrognes se pntrent4444 le trait d'union entre ces deux termes1 espace et dure1 est la simultanit1 qu'on pourrait dfinir l'intersection du temps avec l'espace406 ,men begrijpt1 dat deze eigen wijsheid aangaande tijd en ruimte van ,kant's tijd- en ruimte-kritiek niets moet hebben3 ,on aboutit dclarer matire et esprit galement inconnaissables06 ,dat soort matire1 dat soort esprit voor ,kant onkenbaar6 ,neen1 onkenbaar is ,kant voor ,bergson's geest1 die zijn begrip van de kantiaanse mogelikheid0 toont1 door1 diep-quasi-krities1 de hersenbewegingen 7zelf dus mogelike waarnemingsinhoud7 te noemen3 ma perception possible de certains mouvements crbraux01 op dezelfde pagina 7,m4 et ,m4 p4 #bec71 waar hij l'idalisme kantien0 wil laten spreken door de overgang van gewaarwording naar natuurding1 objekt1 te noemen3 le passage de la sensibilit l'entendement06 ,voor ,kant's idealisme physica contra sensibilit6 ,op pag4 #bef wordt dan dat possible0 van ,kant's mogelike ervaring0 7waarvan zin noch subjekt voor ons tans meer toelichting behoeft7 als volgt misduid3 tous les tats de conscience4444 possibles0 zou nog maar een klein deel zijn van la ralit matrielle1 parce que les images wiens images8 dbordent la perception de toutes parts06 ,zo zijn dan eens weer 7p4 #beg7 het ,kantiaanse phnomne0 en chose0 voor ,bergson4444 gewaarwording en natuurding4 ,hij moest eens weten1 dat juist zijn chose0 voor l'idalisme kantien4444 het phnomne is6 ,en als ,b4 in zijn ,essai0 7p4 #gb7 van l'intuition ou plutt4444 la conception d'un milieu vide homogne0 beweert3 cet acte sui generis ressemble assez ce que ,kant appelait une forme a priori de la sensibilit0--dan komt het mij voor1 dat hij zelf ressemble assez zeker ook ver buiten ,frankrijk beroemd geworden kikkertje4 ,maar ik zou daar bijna weer polemies worden6 ,en zijn dan niet zijn perception en mmoire pures01 zijn phnomne d'endosmose01 zijn en-soi0 wanneer hij leraart3 la lumire rouge4444 accomplit4444 correspond1 en-soi1 4444 des vibrations0 even wijsgerig als geleerd8 ,en imponeert mij niet die kracht en stof1 gematerialiseerde kracht en gedealiseerde stof van deze ziener3 ,nous voyons la force se matrialiser1 l'atome s'idaliser08 ,of die vrijheidsleer1 die wel niet zo zuiver historiseert als ,rickert of zo principieel subjectiveert als ,mnsterberg of zo empiries psychologiseert als ,wundt1 maar toch met haar origineel uitgewerkte tegenstelling3 ruimte--homogeenheid--wettelikheid--prak tiese1 mechaniserende1 veruiterlikende wetenschap enerzijds en tijd--heterogeenheid--uniekheid--instink t en intutie--l'volution cratrice0 anderzijds1 met haar waarschuwing tegen ces apparences trompeuses0 van gedetermineerdheid1 waaronder une psychologie plus attentive nous rvle parfois des effets qui prcdent leurs causes01 met haar tot de slotzin toe volhardend verzet tegen verwarring3 on confond succession et simultanit1 dure et tendue1 qualit et quantit0 en met haar originele vraagstelling3 le temps est-il de l'espace80 of ook le temps peut-il se reprsenter adquatement par de l'espace80 en het nog origineler antwoord3 oui1 s'il s'agit du temps coul2 non1 si vous parlez du temps qui s'coule4 ,or l'acte libre se produit dans le temps qui s'coule et non pas dans le temps coul408 ,en is het niet eigenlik een wreed vermaak1 ja heiligschennis of op z'n zachtst ,droogstoppelarij1 om daar ,bergson's nieuwe fraaie franse teder-intutief-realisties-pragmatisties- idealisties-glanzende zeepbellen1 die zo hoog en ver vliegen1 dat ze zelfs in het land der dichters en denkers al en vogue komen 7maar ook die denkers hebben wel eens te veel gedicht4444 en die dichters te veel gedacht7 zo maar met nuchtere kritiese vingers aan te raken en uitn te doen spatten8 ,neen4 ,mais revenons nos moutons3 ,de dogmatiese waarnemingsleer1 prius en posterius van materie-realisme1 leidt bij voldoende doordenken onvermijdelik tot skeptiese bedenkingen1 tot relativismen en subjectivismen1 die op miskenning der objectieve1 evenmin transcendente als individuele1 waarheid berusten en wier moderne biologiserende uiting het pragmatisme vormt4 ,let maar op hun waarnemingsleer--en ge zult bij al die pragmatisten van diverse pluimage1 bij ,poincar als bij ,bergson1 bij ,james c4s41 bij ,simmel en ,jerusalem en ,ostwald het materie-realisme ontdekken4 ,bij voorbeeld3 ,poincar3 ,la ,valeur de la ,science0 gewaagt telkens ten aanzien der sensations van l'objet qui les cause en bedoelt daarmee het natuurding2 zo p4 #abi3 des mouvements qui permettraient d'atteindre l'objet qui les cause01 insgelijks p4 #bfc en p4 #bgj4--,zo dringt dan ook ,poincar's meetkunde-logica niet door tot die onbewuste maar subjectief-formele bron der synthesis a priori1 die wij in ,kant's vorm0 hebben leren kennen en die wel ter dege de rgle gnrale01 de rgle rigoureuse0 stelt in de plaats van ,poincar's pragmatisties surrogaat der raisons de commodit et de simplicit0 en de werkelike bron der axioma's tegenover ,p4's pragmatistiese verklaring 7p4 #eh73 toutes ces rgles1 toutes ces dfinitions ne sont que le fruit d'un opportunisme inconscient40 ,trouwens1 ,poincar's pragmatisme is van hoog intellectualisties gehalte4 ,mooi zegt hij op p4 #aff3 je ne dis pas3 la ,science est utile parce qu'elle nous apprend construire des machines2 je dis3 les machines sont utiles1 parce qu'en travaillant pour nous elles nous laisseront un jour plus de temps pour faire de la science40 en van de wetenschap zelf 7p4 #bag73 elle sera intellectualiste ou elle ne sera pas0 of op p4 #bge3 ,ce n'est que par la ,science et par l',art que valent les civilisations0 #agi--;ja1 ook bij hem schijnt even het dieper besef op te doemen1 dat eigenlik heel die commodit op4444 waarheid berust en niet omgekeerd6 ,immers 7ook in andere zin transpragmatisties1 zie mijn noot #b bij bl4 #ac7 verklaart hij op bl4 #bga aangaande de wetenschap3 ,mais il est vrai qu'elle est commode1 il est vrai qu'elle l'est non seulement pour moi1 mais pour tous les hommes1 il est vrai qu'elle restera commode pour nos descendents2 il est vrai enfin que cela ne peut pas tre par hasard40 ,het is waar1 voeg ik er bij1 geen toeval is het1 waarop dat exakt voorspelbaar onveranderlik nut1 die ware waarde der wetenschap berust1 het is haar waarheid6 ,georg ,simmel3 ,in zijn ng meer zwaarlijvige dan zwaargeestelike ,philosophie des ,geldes0 zien wij in 't duidelikst en kortst bestek die gang3 realisme wegens dogmatiese waarnemingsleer--relativisme--pragmatism e vr ons1 hoe krities en kantiaans ,simmel zich ook pleegt voor te doen1 zodat men weinig vat op hem heeft4--,op p4 #i dan lezen wij aangaande de ,sinneseindrcke03 ,wahrend diese aber1 wenn auch in weiterem ,sinne als subjectiv zu bezeichnen1 doch auf ,rechnung des ,objekts selbst geschrieben werden--indem einerseits gewisse ,bewegungen des ,objekts selbst sie hervorrufen1 und sie andrerseits auf dieses als seine ,eigenschaften projiziert werden0--meer hebben we hier niet nodig #ahj4-- ,op p4 #fd_/e wordt dan betoogd1 hoe insekten1 arenden en wij mensen er allen onderling verschillende ,weltbilder0 op na houden1 woraus unmittelbar zu schliessen ist1 dass keines derselben den ausserpsychischen ,weltinhalt in seiner an sich seienden ,objectivitt nachzeichnet04444 maar zie1 een hchst auffallende ,thatsache04444 op grond van ware0 voorstellingen handelt elke soort tot z'n behoud1 op grond van verkeerde1 falsche'01 tot z'n schade1 als bestond er ,kenntnis jener objektiven ,verhltnisse1 wie sie an sich wren04444 en toch4444 is er geen mechanische maar een niet-mechaniese8 ,abspiegelung01 geen sich mit der absoluten 8 ,objectivitt decken044446 ,ra ra hoe kan dat8 ,men vat het reeds--waar0 betekent biologies nuttig en falsch0 schadelik6 ,aan ,kant ook gij1 ,prof4 ,simmel6 ,u ontgaat met uw realisme eenvoudig weer het verschil tussen de kritiese waarheid van het al of niet juist objectiveren 7 al of niet juist oordelen over mogelike ervaring7 en uw dogmaties begrip waarheid0 7 overeenstemming0 van waarnemingsinhoud en ,an-sich1 ,kenntnis0 van het transcendente als zodanig74 ,voil tout6 ,zo ontwikkelt zich 7p4 #fh7 ,simmel's ,relativismus in ,hinsicht der ,erkenntnisprinzipien0 veridealiseerd met ,kant's befaamde tegenstelling konstitutief-regulatief 7als ob067 aldus3 dass die ,konstitutiven1 das ,wesen der ,dinge ein-fr-allemal ausdrckenden 64 ,grundstze z4,b48 in regulative bergehen1 die nur ,augenpunkte fr das fortschreitende ,erkennen sind40 ,an die ,stelle der ,behauptung3 so und so verhalten sich die ,dinge--hat in ,hinsicht der ussersten und allgemeinsten ,ansichten vielmehr die zu treten3 unser ,erkennen hat so zu verfahren als ob sich die ,dinge so und so verhielten40--,dit heet dan 7p4 #fi7 die ,verwandlung der ,dogmatik in ,heuristik04444 en dezelve gestattet4444 offenbar eine gleichzeitige ,gltigkeit entgegengesetzter ,prinzipien40 ,gelukkig zijn we hier nog niet zo ver gekomen als dat jongste realisties-pragmatistiese1 quasi-idealistiese1 zich zelf voor idealistischer ,positivismus0 of zo men wil positivistischer ,idealismus0 uitgevende ontaardingsprodukt van het ,kantisme 7meer speciaal van ,kant's ,ideen-leer71 dat nu pas onder de auspicin van niemand minder dan ,vaihinger als ,die ,philosophie des ,als ,ob0 7,system der theoretischen1 praktischen und religisen ,fiktionen der ,menschheit auf ,grund eines idealistischen ,positivismus07 in plaats van de oude1 kritiese1 vraag deze nieuwe1 kritieke1 vraag aan de orde wil stellen3 ,wie kommt es1 dass wir mit bewusstfalschen ,vorstellungen doch ,richtiges erreichen80 ,z ver heeft tot dusverre geen pragmatisme het gebracht1 om een met de pragmatiese strijdige theoretiese waarheid te erkennen4444 en opzettelik te verloochenen--in bewust zelfbedrog1 wijl men de leugen niet missen kan1 niet missen wil6 ,derhalve lijkt het mij een1 ditmaal onbewust1 zelfbedrog en voor de verschillende met name genoemde ,hauptstrmungen der ,philosophie der ,gegenwart0 7,voluntarisme1 biologiese ,kennisleer1 ,nietzsche c4s41 ,pragmatisme1 natuurwetenschappelike ,kenniskritiek enz47 een onverdiende smaad1 dat deze ,philosophie des ,als-,ob0 hun als ,konzentrationspunkt dienen0 kan door haar gewaande ,erkenntnis1 dass ein gemeinsames ,band die ,differentiale der ,mathematik1 die ,atome der ,naturwissenschaft1 die ,ideen der ,philosophie und sogar die ,dogmen der ,religion umschlingt--die ,einsicht in die ,notwendigkeit bewusster ,fiktionen als unentbehrlicher ,grundlagen unseres wissenschaftlichen ,forschens1 unseres sthetischen ,geniessens1 unseres praktischen ,handelns40 ,twee voorbeelden lichten van meet af toe1 waarop de vraagstelling steunt en doelt3 #ao4 de atomen en #bo4 de vrije wil1 voorbeelden zo ongelukkig mis als de vraagstelling zelf3 ,ad #aum3 ,wir operieren mit ,atomen'1 obgleich wir wissen1 dass unser ,atombegriff willkrlich und falsch ist1 und1 was eben das ,merkwrdigste ist1 wir operieren glcklich und erfolgreich mit diesem falschen ,begriffe3 wir kmen ohne ihn nicht so gut1 ja berhaupt nicht zum ,ziele40 ,het is mij als immaterialist een waar ironies genoegen1 het voor onze goede1 veelbelasterde atomen op te nemen en er nadrukkelik op te wijzen1 dat en waarom ons natuurkundig juist atoombegrip noch willekeurig is noch foutief1 immers het bestaan der atomen1 zover zij kunnen bestaan1 evenzeer van individuele willekeur onafhankelik als van onwaarheid gespeend is4 ,uit het antwoord1 zo-even omtrent de kritiese waarheid aan ,prof4 ,simmel gegeven1 blijkt reeds waar de schoen wringt4 ,atomen behoren al of niet tot het rijk van mogelike ervaring01 van phaenomena0--oordelen daaromtrent zijn al of niet juist1 i4c4 al of niet waar #aha4 ,atomen zijn dus in elk geval even denkbeeldig0 als alle andere natuurdingen1 boeken en bergen of wat ook1 hebben met deze het idele subjekt gemeen4 ,maar of de natuurwetenschappelike hypothese0 of onderstelling van atomen al of niet juist is1 heeft de natuurwetenschap1 de ervaring01 zelf te beslissen4 ,al worden ze ng zo idealisties0 uitgemaakt voor abstrakte begripsdingen01 ,gedankendinge01 ,rechenmarken01 ,lckenbsser des ,verstandes0 enz4 enz41 zij hebben1 is de atoomhypothese juist1 kennistheoreties precies dezelfde werkelikheidswaarde als tafels en hersenen en cellen en alle andere objekten of ruimtedingen #ahb3 die van ideel mogelike waarnemingsinhouden4 ,wij moeten dus wel onderscheiden de kennistheoretiese betekenis van hypotheties0 7heel de natuur bestaat slechts hypotheties0 d4w4z4 slechts indien het subjekt der natuur vrondersteld wordt1 slechts als functie1 afhankelike1 van mogelike waarneming1 in tegenstelling tot het bestaan op zich zelf01 absoluut07 van de natuurwetenschappelike zin van hypotheties0 7de atomen1 ionen1 ether enz4 bestaan slechts hypotheties01 d4w4z4 het is niet zeker1 maar slechts meer of minder waarschijnlik1 onderstelling1 dat deze dingen tot de ruimtewereld1 tot het geheel der ideel mogelike ervaring op bepaalde wijze behoren1 dat de ne waarnemingsfunctie der ne werkelikheid ook deze dingen bevat47 #ahc--,waar wij het op z'n tijd bij ongeveer alle partijen moeten verkerven1 is het wel aangenaam1 in de strijd tussen de abstrakte01 mechaniese1 atomistiese1 natuur en de zgn4 konkrete01 levende1 bonte1 klankrijke natuur van ,mach c4s4 ook eens aan beide partijen gelijk te kunnen geven3 kennistheoreties bestaan beide gelijkelik4444 phaenomenaal en zij verschillen alleen in subjekt3 het subjekt van ,mach's natuur heeft soortelik alle zinnen1 dat der mechanies-atomistiese natuur alleen de bewegingszin4 ,denkbeeldig--in die zin dus fiktief0--is alle natuur als haar subjekt1 niet meer en niet minder dan alle waarheid1 als abstractum1 in tegenstelling tot de werkelikheid1 il concreto4 ,ad #bum3 die ,annahme der ,willensfreiheit ist die notwendige ,grundlage unserer sozialen und juristischen ,ordnungen inderdaad1 als n oorzakelik bepalende n oorzakelik bepaalde1 dus deterministiese vrijwilligheid1 tegenover wilbeheersende dwang en wiluitschakelend fatalisme1 und doch sagt uns unser logisches ,gewissen1 dass die ,annahme der ,willensfreiheit ein logischer ,nonsens ist sc4 in de zin van een indeterministies1 dus ongedetermineerd1 niet oorzakelik bepaald willen4 ,aber darum geben wir jene eerstbedoelde ,vorstellung doch nicht auf3 denn sie ist ntzlich ja unentbehrlich en wat meer zegt--in overeenstemming met de waarheid1--logies en empiries gegrond640 ,zo hebben wij ook dit #b;e voorbeeld onmiddellik door de nodige onderscheiding1 om het pragmaties te zeggen1 onschadelik0 gemaakt1 ook dit punt in 't reine gebracht en afgedaan4 ,de wis- en schei-kundigen1 rechts- en god-geleerden mogen de rest 7die ik niet gelezen heb7 voor hun rekening nemen4 ,van bezoedeling en vergiftiging0 van het theoreties geweten in ,duitsland heb ik in ,hoofdstuk ,i gesproken als een noodlottig en niet alln aan ,kantverploerting te danken gevolg van ,kant's ,primat der praktischen ,vernunft04 ,maar even onschuldig als de al dan niet historiese0 ,jezus of de dichters der bijbelse verhalen zijn aan de kerkelike dogmastelsels of aan de gruwelen van ,roomse1 ,spaanse of ,russiese ,inquisities1 even weinig schuldig is ,kant aan deze anti-logiese ,nonsens01 deze heilloze ,quasi-wijsheid1 deze hopeloze zelf-begoochelings-dogmatiek1 die1 zo zij in waarheid meent--en niet als bewusstfalsche ,vorstellung0 fingeert--1 dass hier ein ,system der ,erkenntnistheorie geboten wird01 ja zelfs dass hierin auch die ,keime zu einer vollbefriedigenden ,welt- und ,lebensanschauung enthalten sind01 zich zelf zker zal bedriegen1 immers zich zelf zker niet bedriegen zal4 ,want al wijzigt het realisme1 naar een woord van ,guyau1 zijn ignorabimus0 in4444 illudemur01 men kan ieder ten slotte willens en wetens knollen voor citroenen verkopen--behalve zich zelf6 ,ten aanzien van de nieuwe quasi-kenniskritiese vraag0 gaan wij dus in naam van ,kant vooralsnog over tot de orde van de dag4 ,ook op het pragmatisme zelf hoeft hier niet dieper ingegaan--als uiting van skepticisme vooronderstelt het onbewuste kennis-dogmatiek1 realisme2--voor ons is het voldoende1 de dogmatiese waarnemingsleer als zijn prius bij enkele van zijn voormannen in het licht der kritiek te hebben gesteld4 ,want de kritiek is de rots in de branding der hedendaagse filosofien en quasi-filosofien4 ,daar boven zien wij1 hoe die moderne pragmatismen1 ethicismen en aestheticismen1 die tot waarheid dogmaties niet meer willen en krities nog niet kunnen komen1 van de nood een deugd maken door de wijsbegeerte van waarheidsvorsing te verlagen tot levensbroodwinning1 braafheidsdienst of kunstvermaak1 door het nuttige1 het zedelike of het schone uit te geven voor het ware4 ,en ook de wemeling van idealismen0 en monismen0 heden ten dage wordt door de kritiek onverbiddelik op hun kennistheoreties1 al of niet dogmaties-realisties gehalte gekeurd--en de waarnemingsleer alleen reeds openbaart het materie-realisme zowel in ,hartmanniaans konkreet monisme0 als in ,hegeliaans absoluut idealisme01 in het ethies idealisme0 van ,mnsterberg en ,rickert c4s4 als in het objectief idealisme0 van ,eucken en ,bergmann1 evenzeer in het kennistheoreties monisme0 van de empiriocritici0 of de ,immanenzphilosophen 7met hun voorstellings- of gewaarwordingsnaturalisme7 als in het monisties spiritualisme0 van dualisten 7t4a4v4 natuur en geest7 als ,lotze en ,busse1 of zelfs in het psycho-monisme0 of pan-psychisme0 #ahd van een ,verworn of een ,forel4 ,ten onzent heeft ,dr4 ,r4 ,a4 ,reddingius in een opstel ,geest en ,stof0 7,vragen des ,tijds1 #aijg1 ,,ii3#aig-bbh7 gemeend de grondgedachte van het psychisch monisme van ,fechner0 weer te geven en toe te passen in een uiteenzetting1 die aldus begint3 ,wat op ons1 onze zintuigen1 inwerkt1 kan door ons waargenomen worden2 wij noemen het lichaam of ding40 terwijl bl4 #bjb aldus vervolgt3 ,uit ontelbare waarnemingen blijkt ons dan reeds dadelijk1 dat stoffelijke gebeurtenissen in onze hersenen en geestelijke gebeurtenissen op dezelfde plaats 6 en op hetzelfde tijdstip voorvallen4 ,maar wat op dezelfde plaats en op hetzelfde tijdstip voorvalt noemen wij een eenheid40 ,zo is in #b zinnen het monisme0--wel te verstaan materialisme--bereikt1 met prikkelingscomplexen1 die men voorstellingen noemt0 en met de zuiver materialistiese konsekwenties van pp4 #baj ss41 eindigend in een typies materialisties-empiristies citaat uit ,kassowitz' ,allgemeine ,biologie03 ,der moderne ,mensch tut das ,gute4444 weil ihm die ethischen ,grundstze durch ,erziehung und ,beispiel sozusagen zur zweiten ,natur oder1 wie wir uns ausdrcken mssen1 zum gesicherten ,besitzstande seiner ,reflexapparate geworden sind40 ,maar zelfs de eerbiedwaardige ,fechner zelf1 hoe diep en fijn een geest ook1 is door onvoldoende waarnemingskritiek 7trillingen oorzaak van gewaarwording1 ,zend-,avesta ,,ii p4 #ccb_/c en passim7 zijns ondanks diep in een materie-realisme blijven steken1 waarvoor het materile die ,basis1 die ,unterlage1 den ,sitz0 van het psychiese vormt1 dat door de stof getragen0 wordt1 er op rust0 7ib471 zodat aller ,geist von etwas ,leiblichem getragen wird und nur auf ,grund dieses ,trgers besteht0 7,,iii3 #bgc7 en met de geest als zelf-waarneming01 zelf0-phaenomeen van de hersenen4 ,reeds het beeld1 waarmee zijn leer aangaande de verhouding van lichaam en geest 7,z4-,a4 ,,ii3 #cab-chg7 aanheft bevat die realistiese onjuistheid3 ,um mit einem ,bilde zu beginnen1 so ist das ,leibliche oder ,krperliche gleich einer ,schrift1 das ,geistige1 ,psychische4444 wie der zugehrige ,sinn der ,schrift1 in solcher ,weise aber1 dass die1 als lebendig zu fassende ,schrift sich selbst nur unter der ,form ihres ,sinnes1 ,andern nur unter der ,form der usseren ,zeichen erscheinen kann40 7p4 #cac74 ,die lebendige ,schrift01 die sich selbst als ,sinn erscheint01 dat zijn de zich zelf als geest waarnemende hersenen van het psycho-physies materialisme4 ,ergo3 ,ihm sc4 der1 welcher denkt1 empfindet0 erscheint ,gehirn und ,nerv mit den darin vorgehenden ,bewegungen als ,gedanke1 ,empfindung1 weil er selbst ,gehirn und ,nerv ist1 einem andern als ,materie und ,bewegung1 weil er ihnen gegenbersteht40 7p4 #cag74 ,als nu zijn voorstelling fr den ersten ,anblick ganz materialistisch0 mocht lijken1 verweert ,fechner zich met4444 materiellen ,bewegungen1 welche ,gedanken zu tragen vermogen06 ,en zo kan een ander van het hersenproces1 als hij het von aussen ansieht0 7674444 natuurlik nicht dieselbe ,erscheinung davon 6 haben4444 als das ,gehirn unmittelbar von sich selbst auf seinem innern centralen ,standpunct hat06 ,zo blijkt ,fechner's tegenstelling van ussern und innern ,standpunct der ,betrachtung0 ruimtelik 7dus ruimte-realisties7 gedacht1 in plaats van kennistheoreties1 altans wat dat ussere0 betreft4 ,en zo vervalt hij telkens in het bekende vermaterialiseerde ,spinozisme3 n zelfde ,wesen0 met zwei ,seiten04444 en dat ,wezen1 die ,substantia dan als ruimtelike1 stoffelike werkelikheid gedacht4 ,vgk4 pp4 #cbd ss4 #ahe--,wij vinden bij ,fechner dan ook voortdurend een zien van0 of met0 het oog1 een luisterend oor enz4 7het lichaam dualisties als orgaan0 der ziel7 een opvatting1 die hij gebruikt en nodig heeft voor zijn analogie van de aarde1 die met0 ons1 mensen1 kijkt1 hoort enz4 en waardoor hij 7,,iii3 #aab-d7 tot 7kras-materialistiese7 passages komt als3 ,es ist an sich sonderbar zu glauben1 dass das ,sehen erst hinter dem ,auge beginne2 und man mag immerhin sagen1 das ,gehirn sieht1 aber es sieht durch das ,auge1 wie das hhere ,wesen1 dem wir angehren1 durch uns sieht0 etc4 en dass1 was im ,auge vorgeht durch seine ,fortwirkungen sich wirklich im ,gehirn auch wiederspiegeln kann06--,slechts even nu en dan breekt de zon van het zuiver psychisme door de wolken van het materie-realisme3 ,,ii3 #cdh3 denn fr sich existirt gar nichts ,materielles1 es hat als solches eine ,existenz blos fr den ,geist gegenber1 als ,ausdruck von etwas sich geistig selbst ,erscheinenden fr anderen ,geist2 ist in sofern ganz ,function des ,geistigen und ,verhltnisses von ,geist zu ,geist40 ,dat is stralend juist4 ,maar--reeds weer op p4 #cdi keren de ,bewegungsprocesse0 terug wie sie sich geistig selbst erscheinen01 gelijk het ,,iii3 #bgf luidt3 der ,fluss des ,geistigen ist ja nur die ,selbsterscheinung des leiblichen ,flusses04 ,zo geeft ,fechner 7,,iii3 #aah7 de juiste zelf-qualificering aan zijn leer3 ,begeistung der ,materie04 ,inderdaad1 het blijft materie-realistiese bezieling0 van de stof 7i4c4 van de hele wereld0 sc4 ruimtewereld671 de zelfverinwendiging der natuur0 van ,prof4 ,bolland c4s41 streng te scheiden en te onderscheiden van het krities psychisme4 #ahf ,van ,prof4 ,bolland's absoluut idealisme0 moge hier na al het voorgaande nog n zin waarnemingsleer volgen3 ,spreuk #dgb3 ,tusschen de wereld sc4 de onbezielde ruimtewereld1 de natuur6 en haar bezielde verenkeling bemiddelen de zinnen in verscheidenheid van ontvankelijkheid40 ,al kunnen wij die ontvankelijkheid0 met geven en nemen laten gelden1 wij weten nu1 dat het in elk geval moet zijn3 tussen de 7onruimtelike7 werkelikheid en haar 7niet als stof bezielde maar zelf zielse #ahg7 verenkeling4 ,klaagt dus ,dr4 ,dr ,mouw 7,kritische ,studies1 p4 #bab_/c71 na gewaagd te hebben van n ,zon1 n ,maan1 die afgespiegeld 6 of gesymboliseerd worden door de vele1 juist hierdoor van droomen verschillende1 bewustzijnstoestanden0 en van de vele zonnen in de vele bewustzijnswerelden0 tegenover een ,ding-an-sich ,zon03 ,met een bollandist zal men1 zooals ik zei1 niet vaak zoover komen1 dat hij het secundaire1 het reproductie-karakter van waarnemingen zoowel als van begrippen inziet4 ,het symbolische van alle kennis1 het sphingische van de ,natuur--daar wil hij niet aan40 dan moeten wij daartegen opmerken3 het ongeluk is juist1 dat de bollandisten de dogmatiese reproductie-leer der waarneming zonder bedenking delen4 #ahh ,de sprekendste proeve van zulk bollandisties-realisties waarnemingsdogmatisme levert ons de ,natuurfilosofie0 van ,dr4 ,j4 ,clay4 ,deze onderscheidt 7,tijdschr4 v4 ,wijsbeg4 ,i3 #ejj-ead3 ,de ,natuur07 met de termen1 die ook een zekere ,spinoza heeft gebruikt--zij het ook in ietwat andere1 nl4 wijsgerige1 zin--de natura naturata0 7bij ,spinoza3 de natuur1 als attribuut0 der substantie07 van de natura naturans 7bij ,spinoza3 deus sive substantia1 het ,an-sich of reale1 de zijnsgrond of causa libera0 der natuur7 als volgt3 natura naturata03 het voortgebrachte zakelijke1 het bestaande0 7n4b467 oftewel het gezamenlijke der bijzondere verschijnselen1 die bestaan en gebeuren en die nu komt het de oorzaak zijn van onze gewaarwordingen04 ,dr4 ,clay voegt er bij3 zo wist het reeds het speculatieve denken der ,ouden04444 natura naturans03 het voortbrengende onzakelijke1 het werkzame1 het ideele0 oftewel het algemeene overal werkende en scheppende beginsel04 ,mocht u nu dit natuur-realisme bij geval nog niet duidelik genoeg zijn gebleken1 of mocht gij in het scheppend beginsel0 van ,dr4 ,clay's natura naturans0 toch nog iets van ,spinoza's diepte vermoeden1 dan worde door een voorbeeld van elk1 dat ,dr4 ,clay zelf ter beschikking stelt1 uw twijfel weggevaagd3 natura naturans03 de wet0 van het behoud van arbeidsvermogen0 7een scheppend beginsel671 natura naturata03 7dus oorzaak van gewaarwordingen67 een lichaam ergens op zeker oogenblik in beweging06 ,sapienti sat4 #b4 ,,de ,,strijd ,,tussen ,,dualisme ,,en ,,materialisme--,,een ,,hopeloos ,,dilemma4 ,zo hebben wij dan nu1 met behulp van ,kant1 dank zij de kritiese waarnemingsleer als integrerend deel van de kenniskritiek1 het materie-realisme #ahi weerlegd1 als dogmaties afgedaan en zo zijn wij dualisme en materialisme gelijkelik en in nen te boven door ons immaterialisme en in die zin idealisme1 waarvan zowel het niet-realisties1 anti-naturalisties monisme van b4v4 ,riehl1 als het psychisme een verwezenliking is4 ,ziedaar dan een van de grote resultaten der kennisleer met haar kritiek0 ten aanzien van dat centrale levensprobleem der wijsbegeerte1 de verhouding van natuur en geest1 van lichaam en ziel1 waarvan ,stumpf terecht verklaart3 ,darin gipfelt doch das ,bestreben jeder ,epoche1 dass sie zu dieser fr die ganze ,weltanschauung massgebenden ,frage eine befriedigendere ,stellung gewinne40 ,geest1 bewustzijn is het prius der materie4 ,materie is noch het geheel der werkelikheid 7materialisme7 noch zelfs een deel 7dualisme71 maar1 als mogelike bewustzijnsinhoud1 objectief phaenomeen der werkelikheid--zo luidt de kritiese weerlegging van materialisme en dualisme te gader4 ,wij behoeven dus1 zomin als ,kant1 enig dualist of materialist nog afzonderlik te gaan bestrijden--want allen1 de doden en de levenden1 maar evenzeer de nog komenden zijn ns en voor al1 principieel1 a priori1 weerlegd in hun dogmatiese conditio sine qua non--het materie-realisme4 ,zonder de kritiek blijft men binnen dat realisme1 waar zonder einde de strijd woedt tussen anti-theologiese naturalisten en anti- of supranaturalistiese theologen4 ,gemeenlik blijven beiden even diep beneden de wijsbegeerte4 ,met dit verschil1 dat het gros der theologen alles1 het gros der naturalisten niets van haar wil weten4 ,maar alles beter weten willen beiden4 ,ongelooflik laag is dan ook het algemene peil van die strijd1 inzonderheid waar het gaat tegen het materialisme4 ,hoe minder de weerlegging van het materialisme lukt1 des te beter de verachting en beschimping4 ,dat het onzedelik en verderfelik is spreekt dus van zelf4 ,maar het is erger4 ,het is vulgair01 het is--anti-materialisties theologenwoord bij uitnemendheid--oppervlakkig04 ,dat kunt ge horen in alle toonsoorten en klankkleuren uit de dualistiese boeken en boekjes--en naarmate de snaren kleiner worden1 des te hoger hun toon4 ,daarom kan het geen kwaad--al blijft de kennisleer buiten1 immers boven1 heel deze strijd--er eens uitdrukkelik op te wijzen1 dat binnen het realisme1 dus in de ruimtewereld1 het materialisme tegenover het dualisme op nagenoeg alle punten gelijk heeft4 ,in de wereldruimte zijn zielen noch geesten1 ook is er geen zetel1 geen woonplaats der ziel1 noch in de hersenen of elders in het lichaam1 noch daarbuiten in heel de nooitgemeten oneindige ruimte des heelals2 de ziel denkt evenmin zonder hersenen als zij waarneemt zonder zintuigen 7al denkt zij1 voegt de kennisleer er bij1 evenmin met0 de hersenen1 qua orgaan1 als zij waarneemt door middel van de zintuigen7--de nauwste afhankelikheidsbetrekkingen tussen gezond of ziek geestesleven enerzijds en normale of gestoorde hersenfunctie anderzijds worden door de dagelikse feiten en proeven van physiologie en pathologie onomstotelik bewezen2 dat het beginsel van het behoud van arbeidsvermogen voor de levende organismen1 voor hersenen of zenuwstelsels geen uitzondering maakt1 is kennistheoreties a priori even zeker1 methodologies even onaantastbaar1 als de algemeengeldigheid van het causaliteitsbeginsel1 waarvan het een corollarium vormt1 en is door de bekende proeven van ,atwater en ,rubner a posteriori bevestigd2 voor de ziel blijft in de ruimtewereld evenmin een mogelike taak als een mogelike plaats over1 zodat haar zelfs ,lotze's stoute trouvaille-ten-haren-behoeve niet zou helpen 7,mikrokosmus ,i3 #c3b3 p4 #cbi73 iets werkt niet1 waar het is1 maar es sei da1 wo es wirke0--immers elke beweging is door de beide elementen snelheid en richting volkomen bepaald en elke bepaalde wijziging van n dezer beide elementen vereist een bepaalde1 exakt te berekenen1 kracht01 die op een bepaald punt aangrijpt0 en die er volkomen rekenschap van geeft1 in die zin1 dat zonder deze ruimtelike kracht die wijziging onmogelik en met die kracht onuitblijfbaar noodwendig is1 zodat alle wensen1 begeerten1 overtuigingen1 wil of gevoel1 beraad of doelstelling zonder deze physieke kracht ten aanzien van beweging niets vermogen1 niets verklaren en met deze voor de natuurwetenschap1 voor physiologie en physica1 een overbodigheid zijn zonder invloed of gevolg1 een toegift1 een surajout01 een epiphaenomeen02 de ruimtewereld is het rijk van de mechanica1 van de astronomiese wettelikheid1 van het fatalisme2 de oude materialist ,feuerbach heeft hier gelijk3 de geest is das ,nichts der ,physiologie06 ,en daarbij is de monistiese1 alle organismen1 het menselike niet uitgezonderd1 omvattende ontwikkelingsleer1 met haar onafwijsbaar-logies grondbeginsel van zuiver immanent-oorzakelike verklaring van organiese en correlatieve kosmiese doeltreffendheid1 door zulk een overstelpend1 overweldigend feitelik bewijsmateriaal uit de verschillendste wetenschappen 7plant- en dierkunde1 anatomie1 embryologie1 palaeontologie7 gestaafd1 dat tegenstanders nog slechts degenen zijn1 die niet beter weten of niet beter mogen of willen weten en dat het begriploos wonder van een mythologiese1 dualistiese creatie0 uit niets of uit geesteloze stof of stoffeloze geest1 als tegenstelling tot de evolutie01 nog slechts en ternauwernood geloofd kan worden door wie zulk een redeloos transcendent dogma moeten geloven4 ,bijgevolg--al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog1 dat het materialisme het bewustzijn niet kan verklaren0--ik vrees1 dat er nog zijn1 die met de mond vol tanden zouden staan1 als men hun vroeg3 kunt gij het bewustzijn dan wl of beter verklaren80 en dan niet eens zouden vatten1 waarom zij zelf niet verplicht zijn tot wat zij van het materialisme vergen--en zeker niet1 dat het psycho-physies materialisme4444 evenmin verplicht is het bewustzijn te verklaren01 evenmin tracht1 het bewustzijn uit materie af te leiden01 als enig dualist4444 zodat het dan ook zelf per slot van rekening4444 even dualisties blijft2 en al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog1 dat geest en stof z heterogeen0 zijn1 dat geest nooit uit stof of beweging kan worden afgeleid1 kan zijn voortgekomen4444 ik vrees1 dat een enkele nog ietwat verlegen zou staan1 als hij moest opgeven1 waarom dan wl1 trots die heerlike heterogeneteit01 stof en beweging uit geest kan voortkomen of geschapen0 worden en waarom dan licht en warmte wel uit beweging kan ontstaan 7daar hoort men nooit van die heterogeneteit671 of waarom dan die heterogeneteit geen beletsel is voor ,wechselwirkung01 wederkerige causaliteit tussen geest en stof1 geen beletsel4444 aangezien nu eenmaal voor het gros der dualisten heel die heterogeneteit niet veel meer is dan een gretig nagepraat dogma--niet zelden z goed begrepen1 dat het tevens verloochend wordt door het even dierbaar-klinkend1 maar helaas materialisme-belijdend4444 ignorabimus02 en al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog1 dat het materialisme wetenschappelik heeft uitgediend0 #aij1 dat het dood0 is--il y a des morts qu'il faut qu'on tue01 want het leeft1 niet in die oude1 dode1 paradetrits der theologen3 ,bchner-,vogt-,moleschott 7van deze laatste vooral zouden ze nog veel kunnen leren1 als ze hem lazen in plaats van hem eeuwig te doden71 niet in die oude edel-redelike ,david ,friedrich ,strauss1 die zo onverbloemd en onvervaard de konsekwenties van het wetenschappelik1 maar helaas nog realisties1 denken heeft getrokken1 als wellicht geen theoloog vr en nauweliks n na hem1 maar het leeft1 het leeft sterker en vuriger en machtiger dan ooit1 in natuurvorsers1 biologen1 physiologen en pathologen als ,flechsig en ,meynert1 ,loeb en ,ramon y ,cajal1 ,verworn en ,zander1 ,forel en ,benedict en ,cramer1 ,pikler en ,kroell en ,jger en ,rau1 ,kassowitz en ,schneider1 in de positivistiese0 maar naturalistiese volgelingen van ,spencer en ,comte1 in ,bain en ,lewes en ,huxley en ,maudsley1 in ,paulhan en ,ribot en ,le ,dantec en ,sollier en ,grasset en ,delbet1 of ,winkler en ,jelgersma ten onzent1 in veldwinnende sensualistiese filosofenscholen1 het empiriokriticisme0 van ,avenarius c4s41 in ,mach en ,petzoldt en ,ziehen1 in het energetisme van ,ostwald als in het anti-energetisme van ,boltzmann1 in de psychologie van ,mnsterberg c4s41 in de via ,feuerbach van ,hegel afstammende ,carneri en ,dietzgen c4s41 in sociologen en ethici als ,gumplowicz en ,durkheim en ,ratzenhofer en ,kautsky c4s41 ,cresson en ,bayet1 in ongeveer heel de criminele anthropologie en -sociologie1 van de prima tot en met de terza scuola1 ,aschaffenburg zo goed als ,ferri1 ,vargha1 ,laurent1 ,garofalo1 als ,bleuler en ,hamon e tutti quanti1 ten onzent b4v4 ,aletrino1 ,wijnaendts ,francken en ,steinmetz1 het leeft en bloeit1 niet alleen in al die bekende en de duizenden minder of niet bekende mannen der wetenschap1 maar evenzeer in de steeds wijder kringen en lagen1 die aan het kerkelik dualisme1 maar niet aan het realisme ontwassen1 natuurlikerwijze openstaan en opengaan voor een natuurwetenschappelike wereld- en levens-beschouwing01 voor een beweging1 die weliswaar nog niet adogmaties of zuiver anti-dogmaties kan denken1 maar toch reeds anti-dogmaties en zonder dogma denken wil als b4v4 de ,monistenbund1 voor de populair-wetenschappelike materialismen van ,haeckel1 van ,clouston 7met een tiental onderling strijdige realistiese theorien over de verhouding van lichaam en geest71 van ,paul ,dubois1 van ,duncan 7de niet ongewone verbinding van materialisme met desme1 die trouwens aan zijn geheel buitengewone leerrijkheid ten aanzien der nieuwe natuurwetenschap1 ,the new ,knowledge1 geen afbreuk doet7 en van de spring-levende kerngezonde bezield-naturalistiese ,blsche1 of ten onzent van ,dr4 ,buekers 7met zijn even dogmaties als dilettanties monisme07 en ,dr4 ,snijders1 ja1 het bloeit zelfs in het anti-naturalisme van natura-listen-huns-ondanks als ,dilthey #aia en ,eucken #aib of ten onzent van ,embden #aic1 het leeft en bloeit niet alleen1 dat dode0 materialisme1 maar wat meer zegt1 het heeft nog een grote1 een grootse taak--de ruimtewereld van alle dualistiese smetten1 van al wat ziel of zielachtig 7,psychoid07 is1 te helpen zuiveren en verlossen4 ,daarna pas kan en zal het zelf ter ziele gaan4 ,want het materialisme is de eerste helft van de grote kennistheoretiese waarheid wier tweede helft de dood is van het materialisme3 de geest is niet in de ruimtewereld1 maar de ruimtewereld in de geest4--,al hebben dus dualisme en materialisme het materie-realisme gemeen en zijn zij in zoverre voor de kenniskritiek lood om oud ijzer1 zelfs kennistheoreties1 methodologies heeft het materialisme nog op het dualisme wat voor1 gelijk het dit veelal overtreft in anti-dogmatiese gezindheid4 ,en wanneer dit dualisme1 als in onze dagen--met behulp van terug-gevonden0 zieltjes1 die als geleerde physiologiese bolletjes in de ruimte 7van hun atoom-woninkjes1 hun cellen en hun zenuwbanen67 hun weg kunnen en willen vinden en hun taak en plicht0 van gidsen1 telefonisten1 chefs0 volbrengen met de waarlik bovenmenselike knapheid1 ordelikheid en liefheid van de spiritistiese gedachtestof 7zie ,meyer1 ,opm4 #cb7--zijn even blinde maar toch allicht minder bijgelovige1 meer wetenschappelike mede-realisten van de materialistiese wal in een dualistiese moddersloot tracht te helpen1 dan heeft het van de kenniskritiek slechts de materialistiese hoon te verwachten1 die zulk verderfelik pogen verdient4--,znder materie-kritiek is datzelfde materialisme onweerlegbaar1 dat mt de materie-kritiek weerlegd is4 ,zo blijft elke realistiese1 dus dualistiese1 weerlegging0 van het materialisme een machteloos1 hopeloos pogen1 van te voren tot mislukking gedoemd4 ,zelfs de meer dan #dj bladzijden door heel ,busse's denken en weten daaraan gewijd1 zijn verloren1 verspilde moeite1 die slechts bewijst1 dat uit materie0 alleen niets ziels is af te leiden0 of te verklaren01 dat iets anders1 geesteliks1 naast de materie dient aanvaard1 dus oud nieuws1 door niemand gereder toegegeven dan door het psycho-physies materialisme1 dat dan ook door ,busse met de naam van ,pseudomaterialismus0 wordt vereerd en later als ,automatentheorie0 voor zijn realisme optreedt als de onhoudbare afschrikwekkende konsekwentie van het4444 niet-realisties parallelisme van ,wundt of ,heymans1 die er juist de principieelste bestrijders en weerleggers van zijn4 ,trouwens1 wij zullen straks nog nader zien1 hoe ook ,busse's dualisme1 als dat van zijn meester ,lotze 7een dualist1 voor wie qua denker mijn eerbied zeker niet geringer is1 dan b4v4 voor ,fechner71 al wil het tenslotte een idealistisch-spiritualistischer ,monismus0 zijn1 het oude verloochende materie-realisme in zich draagt als de parasiet1 die het ten dode doemt4 ,hoezeer dus het dualisme ook te kort schiet in de strijd tegen het materialisme1 dat van de kritiek zijn volle recht krijgt tot leven en sterven1 er is anderzijds toch ook weer niemand1 die dat anti-materialisties dualisme1 zelfs in zijn onwetenschappelikste1 ja anti-wetenschappelikste uitingen1 zo goed kan begrijpen en waarderen als juist de criticus1 die inziet voor welk een taak het dualisme zich op zijn beurt gesteld ziet3 de verloren0 geest te heroveren op de natuur1 wat vrijheid1 wat leven1 wat armslag1 wat invloed te redden voor rede1 wil en gemoed1 te herwinnen op het noodlottig1 benauwend1 almachtig1 onverbiddelik mechanisme der materie4 ,het voelt diep de ondragelikheid en onmogelikheid der fatalistiese konsekwentie3 wij zijn de marionetten01 de slaven en onschuldige slachtoffers onzer hersenen1 ons werk is hun werk1 wij hebben het toekijken en meedraaien als bewuste weerhanen1 die de winden der bewegingswerkelikheid niet constitueren0 maar constateren01 heel ons bewustzijnsleven1 ons denken en dichten1 willen en wensen is de reflex01 de ,abglanz01 de innere ,spiegelung01 de schaduw0 van de werkende1 werkelike toestanden en wijzigingen van ons brein1 ons centraal zenuwstelsel1 ons lijf-organisme2 zonder de al- of niet-welwillende medewerking van ons bewustzijn1 zonder ons geestesleven1 dus zonder gezicht en gehoor en geheugen en kennis1 zonder behoeften en begeerten1 gevoelens en begrip 7mits maar met dezelfde ogen- en oren- en hersenbeweging enz471 zouden alle dingen4444 precies zo hun gang gaan als nu1 de grote0 wereldbollen en de kleine0 cel- en atoom-werelden verder wentelen niet alleen1 maar dezelfde boeken geschreven en gedrukt en gekocht en ter hand genomen 7zij het ook niet gelezen of begrepen71 dezelfde scholen en kerken en laboratoria gebouwd en bevolkt 7zij het ook zonder geloof en wetenschap71 dezelfde concerten gegeven en bezocht 7maar niet gehoord71 dezelfde werken van beeldende kunst voortgebracht 7maar niet gezien noch bewonderd7 worden1 post- en telegraaf- en spoorwegverkeer1 staatsinrichting en rechtspleging1 volkshuishouding en gezinsleven blijven1 wat ze voor de waarneming zijn4444 ziedaar het epiphaenomenalisme0 van de geest met zijn universele onoorzakelikheid1 met l'universelle irresponsabilit01 de ,nuovi ,orizzonti0 voor recht en zedeleer4444 ,absurd8 ,paradox8 ,een gevaar1 een pest1 de dood der kultuur8 ,alles wat ge wilt--maar als het waar is8 ,vivat veritas1 pereat mundus4 ,en daar staat nu het arme dualisme1 ziet zijn heiligste have onteigend1 zijn hoogste waarden ontwerkelikt en ontwijd--heel de kultuur ontmenselikt1 verzaakt en ontzield4 ,hoe begrijpen en eerbiedigen wij zijn je maintiendrai06 ,en welk een tragiek in deze worsteling1 van te voren verloren6 ,want l wat het dualisme toekent aan de geest1 moet het anti-natuurwetenschappelik ontnemen aan de natuurwettelikheid1 aan het brein1 gelijk omgekeerd1 al wat de hersenphysiologie voor de wording onzer daden1 onzer levensactie verovert1 gaat ten koste van de dualistiese ziel6 ,zo wordt dan voor het realisme elke geestesvrijheid een indeterministiese inbreuk op de natuurcausaliteit #aid1 elke geestesoorzakelikheid een vitalisties ingrijpen in het natuurmechanisme4 ,ja1 wij mogen zelfs zeggen3 ,in de wijsbegeerte #aie is het indeterminisme de fatalismevrees van het realisme--en even zo3 het vitalisme is de automatismevrees van het realisme4 ,zo blijft de tweespalt woeden tussen gemoed en verstand1 tussen geloof0 en wetenschap01 tussen natuur 7des geestes7 en leer 7der natuur71 waarbij men van weerskanten gewoonlik een eerbiedwaardig ongelijk en een laakbaar gelijk heeft4 ,en zie--niet alleen het dualisme komt in opstand tegen de ,automatentheorie0--het materialisme zelf verloochent deze zijn fatalistiese konsekwentie op twee punten3 #ao4 ,ten aanzien der betekenis1 die het zelf aan de geest zijns ondanks metterdaad toekent4 #bo4 ,ten aanzien der ontwikkelingsleer1 der biologiese nutteloosheid van het bewustzijnsleven4 ,wat het #a;e punt betreft kan ik mij bepalen tot een aanhaling van een anti-materialist als ,busse1 die op p4 #cc_/d waar en waardig van de materialistiese filosofen getuigt3 ,praktisch werten sie das ,geistige ganz anders1 als sie es ihren ,theorien zufolge werten mssten4 ,an ,idealismus der ,gesinnung1 an idealistischer ,denkweise beschmen sie--viele von ihnen wenigstens--manchen ,vertreter idealistischer ,weltanschauung4 ,selbstlos stellen sie sich in den ,dienst der ,wahrheit1 deren ,erforschung sie ihr ,leben gewidmet haben2 tief eingewurzelt ist ihnen die ,verehrung1 die unbedingte ,achtung vor der ,wahrheit4 ,frei und offen1 mutig und entschlossen treten sie fr ihre berzeugungen ein und geben lieber irdische ,vorteile aller ,art auf1 als dass sie ihnen untreu werden4 ,unbekmmert um alle ,verlockungen1 ,drohungen1 ,verleumdungen und ,vorurteile halten sie treu zu der ,fahne1 zu der sie geschworen1 halten sie fest an dem1 was sie als wahr erkannt haben4 ,begeistert stellen sie sich in den ,dienst der ,menschheit1 arbeiten sie an der ,vervollkommnung und ,veredlung des ,menschengeschlechts1 voller ,enthusiasmus kmpfen sie fr ,aufklrung und ,geistesfreiheit1 leidenschaftlich eifern sie gegen ,gewissenszwang und ,knechtung des ,geistes40 etc4 ,en ik zou er willen bijvoegen3 heel die zgn4 stofverering0 #aif van het materialisme is ten slotte--wijl het aan zijn materie0 alle geestesfuncties1 ook de hoogste van gevoel en begrip1 alle schatten van schoonheid1 goedheid en waarheid1 toeschrijft--en wijl bovendien de geest toch ook van zijn materie het prius is en blijft--niets dan middellike verering van de geest6 #bo4 ,slechts bij hoge uitzondering denkt en voelt een materialist niet monisties0 genoeg1 om niet een aanhanger der ontwikkelingsleer1 we kunnen met een ,schlagwort0 zeggen1 om niet ,darwinist te zijn1 in die ruime zin1 waarin ook b4v4 ,hugo de ,vries trots en vanwege zijn mutatie-leer1 een echte ,darwinist is4--,welnu1 het materialisme is als epiphaenomenalisme onverenigbaar met het ,darwinisme--zonder een nauweliks noemenswaard maar toch straks even aan te stippen wondergeloof4 ,want een onoorzakelik begeleidingsverschijnsel0 is ook biologies zonder nut1 een overtollige toegift4 ,waardeloos is in de struggle for life heel het voelen1 willen en denken1 waardeloos zijn de begeerten en behoeften1 honger en geslachtsdrift1 waardeloos de sociale instinkten1 moed en haat en meegevoel1 waardeloos geheugen en denkvermogen4444 en bijgevolg door geen selectie1 geen natuurlike teeltkeus tot ontwikkeling te brengen1 noch te verklaren noch te begrijpen1 dan alleen als uitbroedsels van een harmonia praestabilita 7naar ,heymans opmerkt7 gelijk er door geen wondergeloof1 geen ,als-,ob-filosofie onwaarschijnliker kon worden bedacht1 immers een harmonia praestabilita van twee reeksen1 door geen denkbaar1 laat staan verklaarbaar verband in tijd aan elkander gepaard1 waarvan de ne slechts ruimtelik-organiese elementen bevat in een werkelike evolutie1 die geen enkele begrijpelike evolutie-faktor meer heeft overgehouden--en de andere bestaat uit een niet-causale opeenvolging van steeds bewuster1 rijker en voller1 ontwikkelder0 psychies1 geestelik leven4444 als louter overdaad1 grondeloze luxe1 die biologies recht noch reden van bestaan heeft en toch4444 zzeer juist al datgene bevat1 wat evolutie1 ook die der eerste reeks1 der organismen1 begrijpbaar zou maken1 zzeer de schijn wekt als-of0 het zelf evolutie-faktor en evolutie-produkt ware1 dat4444 de materialistiese biologen zelf hun materialisme voor deze schijn in de steek laten1 die schijn voor werkelikheid nemen en hun eigen parallelisme door zielig causalisme breken4 #aig ,immers--aan de ijzeren logica der evolutie-leer is geen ontkomen3 wat geen gevolg heeft1 heeft geen nut1 wat niet door waarde1 niet teleologies verklaard kan worden1 is niet oorzakelik te verklaren1 ergo3 wat geen evolutionair gevolg heeft1 kan geen evolutionair gevolg zijn4 ,zo moet ook het materialisme zelf aan de geest1 aan het bewustzijnsleven toekennen1 wat het niet kan en mag1 immers aan de hersenen1 aan het organisme te kort moet doen4 ,het materialisme kan zijn materie even min vrij houden van dualistiese smetten en buitensporigheden als het dualisme zijn ziel voor materialistiese afhankelikheden en beperkingen vrijwaren kan4 #c4 ,,de ,,verlossing4 ,,de ,,ware ,,krities-,,monistiese ,,heterogene,,teit0 ,,en ,,identiteit01 ,,waardoor ,,de ,,leer ,,van ,,overgang 7,,causalisme1 ,,wechselwirkung071 ,,vervallen ,,is ,,en ,,de ,,leer ,,van ,,denkbeeldige ,,samengang 7,,ide,,el ,,parallelisme7 ,,zegeviert4 ,,besluit4 ,tot dan de ,kritiek aan heel dat hopeloos antagonisme tussen geest en natuur1 lichaam en ziel een eind maakt door beider echte kennistheoretiese heterogeneteit0--en daardoor het ,kunststck0 volbrengt1 aan elk van beide4444 alles te geven1 alles1 wat zij maar kunnen verlangen en krijgen3 heel de werkelikheid aan de geest--heel de ruimtewereld aan het lichaam6 ,elk krijgt op zijn beurt het rijk alln1 maar ook alln zijn eigen rijk1 de geest dat der konkrete onafhankelike werkelikheid zelf1 de natuur dat der abstrakte1 objectieve phaenomenaliteit1 #aih afhankelik van haar denkbeeldig subjekt4 ,met deze kritiese heterogeneteit1 hebben wij tevens een tweede belangrijk resultaat bereikt ten aanzien der verhouding van geest en natuur1 lichaam en ziel4 ,het geldt de grote tegenstelling causalisme 7naam1 die ik voorstel voor het ,duitse ,wechselwirkungslehre7 of parallelisme #aii--wil men betere1 misschien minder beeldende1 maar altans begrippelik-zuivere hollandse termen1 dan zou ik voorstellen3 ,overgangsleer of ,samengangsleer4 ,de kritiese heterogeneteit nu betekent de principile1 kennistheoretiese weerlegging ns en voor altijd van het causalisme4 ,mt het materie-realisme staat en valt zelfs de mogelikheid1 de denkbaarheid van de ,wechselwirkung1 van de wederkerige causaliteit1 dus van het causalisme1 van de overgangsleer4 ,want causaal-zijn1 oorzaak zijn1 kan alleen wat werkzaam1 dus wat werkelik is1 in causaal verband staan kunnen 7en moeten7 dus alleen delen der werkelikheid4 ,de natuur of ruimtewereld1 de natuurwetenschappelike kosmos1 de stof of materie nu is phaenomeen0--is dus niet een deel van de werkelikheid 7als bij het dualisme--,busse #bjj b4v47 laat staan de gehele werkelikheid 7als bij het naturalisme71 maar is een bepaalde verhouding der werkelikheid4 ,maar dan toch een werkelike verhouding8 ,zelfs dat niet4 ,immers een denkbeeldige verhouding1 de verhouding van de werkelikheid niet tot iets werkeliks1 maar tot denkbeeldige denkend-waarnemende subjectiviteit4 ,dus een abstraktie4 ,maar geen willekeurige1 immers een volkomen 7eindeutig07 bepaalde1 dus in die zin 7wacht u voor ,hegeliaanse misduiding7 konkrete abstraktie4 ,onbegrijpbaar1 logies ondoorzichtelik1 was het causalisme1 was de ,wechselwirkung0 tussen denkende0 en ruimtelike0 substantie reeds bij de realistiese heterogeneteit0 van ,descartes c4s4 waaruit het occasionalisme0 voortkwam en het dieper monisme van ,spinoza4 ,maar deze onbegrijpelikheid moge voor een rationalisties verleden onaannemelik geweest zijn1 bij het positivisties heden vindt zij weinig bedenking4 ,onmogelik echter1 ondenkbaar1 is het causalisme pas geworden door de kenniskritiese heterogeneteit tussen materie en bewustzijn als phaenomeen en reale4--,vervallen1 weerlegd1 is dus in n slag heel het tweede deel van ,busse's ,geist und ,krper03 ,die psychophysische ,wechselwirkungstheorie01 zowel het eerste hoofdstuk3 ,die ,vorteile der ,theorie0 als het tweede3 ,die ,schwierigkeiten04 ,met geen van beide hoeven wij ons dus meer in te laten4 ,en evenals wij te voren de loochening van het ,an-sich1 van het reale1 het substratum der materie als betrouwbaar kenmerk van materie-realisme #bja hebben leren kennen1 zo hebben wij tans een tweede zeker symptoom van materie-realisme in de ,wechselwirkungstheorie1 in de overgangsleer4 #bjb ,eine solche vorgegebene ,gemeinschaft zwischen zween ,arten von ,substanzen1 der denkenden und der ausgedehnten1 legt einen groben ,dualism zum ,grunde und macht die letztere1 die doch nichts als blosse ,vorstellungen des denkenden ,subjects gewaarwordingsinhouden1 niet van een enkeling6 sind1 zu ,dingen1 die fr sich bestehen40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #cbi_/cj74 ,mt het materie-realisme zijn dan ook al die zwarigheden aangaande de samenhang van geest en materie verdwenen1 want even onmogelik als de causaliteit is tussen een reale als de geest en een phaenomeen als de materie1 even bezwaarloos is de causaliteit1 en anderdeels zelfs de identiteit tussen geest en het reale van materie6 ,want dit reale1 dat zeker onstoffelik en onruimtelik is1 hoeft overigens in geen enkel opzicht soortelik van de ons bekende geestelike1 zielse1 subjectieve werkelikheid te verschillen1 kan daarmee volkomen homogeen en voor een deel identiek zijn4 ,wetenschap0 daaromtrent1 een kennen van dat reale1 van dat ,an-sich is onmogelik3 ,da nun ,niemand mit ,grund vorgeben kann1 etwas von der transscendentalen ,ursache unserer ,vorstellungen usserer ,sinne zu kennen0 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #cbh74 ,onderstelling1 hypothese blijft dit psychisties ,monisme1 dat zo al niet zijn leven1 dan toch zijn levenskracht te danken heeft aan ,kant4 ,dies wil ik u en mij het voorrecht niet onthouden1 in onze tans bereikte resultaten letterlik op te kunnen nemen de paar bladzijden zelf van ,kant1 die hier mogen volgen3 ,denn alle ,schwierigkeiten1 welche die ,verbindung der denkenden ,natur mit der ,materie treffen1 entspringen ohne ,ausnahme lediglich aus jener erschlichenen dualistischen ,vorstellung3 dass ,materie1 als solche1 nicht ,erscheinung1 d4i4 blosse ,vorstellung des ,gemths1 der ein unbekannter ,gegenstand entspricht1 sondern der ,gegenstand an sich selbst sei1 so wie er ausser uns unabhngig von aller ,sinnlichkeit existirt40 7p4 #cbi74 ,bedenkt man aber1 dass beiderlei ,art von ,gegenstnden hierin sich nicht innerlich1 sondern nur1 sofern eines dem andern let wel3 der ,gegenstand usserer ,sinne erscheint dem ,gegenstand des inneren ,sinnes1 der ,seele usserlich erscheint1 von einander unterscheiden1 mithin das1 was der ,erscheinung der ,materie1 als ,ding an sich selbst1 zum ,grunde liegt1 vielleicht so ungleichartig nicht sein drfte1 so verschwindet diese ,schwierigkeit1 und es bleibt keine andere brig1 als die onoplosbare1 wie berhaupt eine ,gemeinschaft von ,substanzen mglich sei0 7p4 #fii_/gjj uit de #b;e druk674 ,na de plaats1 in de noot bij mijn tekst bl4 #gh geciteerd en hier te vergelijken1 schrijft ,kant3 ,ob nun aber gleich die ,ausdehnung1 die ,undurchdringlichkeit1 ,zusammenhang und ,bewegung1 kurz alles1 was uns ussere ,sinne nur liefern knnen1 nicht ,gedanken1 ,gefhl1 ,neigung oder ,entschliessung sein oder solche enthalten werden1 als die berall berhaupt keine ,gegenstnde usserer ,anschauung sind1 so knnte doch wohl dasjenige ,etwas1 welches den usseren ,erscheinungen zum ,grunde liegt1 was unseren ,sinn so afficirt1 dass er die ,vorstellungen von ,raum1 ,materie1 ,gestalt etc4 bekommt1 dieses ,etwas1 als ,noumenon 7oder besser1 als transscendentaler ,gegenstand7 betrachtet1 knnte doch auch zugleich das ,subject der ,gedanken sein1 wiewohl wir durch die ,art1 wie unser usserer ,sinn dadurch afficirt wird1 keine ,anschauung von ,vorstellungen1 ,willen etc1 sondern bloss vom ,raum und dessen ,bestimmungen bekommen4 #bjc ,dieses ,etwas aber ist nicht ausgedehnt1 nicht undurchdringlich1 nicht zusammengesetzt1 weil alle diese ,prdicate nur die ,sinnlichkeit und deren ,anschauung angehen1 sofern wir von dergleichen 7uns brigens unbekannten7 ,objecten afficirt werden4 ,diese ,ausdrcke aber geben gar nicht zu erkennen1 was fr ein ,gegenstand es sei1 sondern nur3 dass ihm1 als einem solchen1 der ohne ,beziehung auf ussere ,sinne an sich selbst betrachtet wird1 diese ,prdicate usserer ,erscheinungen nicht beigelegt werden knnen4 ,allein die ,prdicate des innern ,sinnes1 ,vorstellungen und ,denken1 widersprechen ihm nicht4 ,demnach ist selbst durch die eingerumte ,einfachheit der ,natur die menschliche ,seele von der ,materie1 wenn man sie 7wie man soll7 bloss als ,erscheinung betrachtet1 in ,ansehung des ,substrati derselben gar nicht hinreichend unterschieden4 ,wre ,materie ein ,ding an sich selbst1 so wrde sie als ein zusammengesetztes ,wesen von der ,seele1 als einem einfachen1 sich ganz und gar unterscheiden4 ,nun ist sie aber bloss ussere ,erscheinung1 deren ,substratum durch gar keine anzugebende ,prdicate erkannt wird2 mithin kann ich von diesem wohl annehmen1 dass es an sich einfach sei1 ob es zwar in der ,art1 wie es unsere ,sinne afficirt1 in uns die ,anschauung des ,ausgedehnten und mithin ,zusammengesetzten hervorbringt1 #bjd und dass also der ,substanz1 der in ,ansehung unseres usseren ,sinnes ,ausdehnung zukommt1 an sich selbst ,gedanken beiwohnen1 die durch ihren eigenen inneren ,sinn mit ,bewusstsein vorgestellt werden knnen4 ,auf solche ,weise wrde eben dasselbe1 was in einer ,beziehung krperlich heisst1 in einer andern zugleich ein denkend ,wesen sein1 dessen ,gedanken wir zwar nicht1 aber doch die ,zeichen derselben in der ,erscheinung1 anschauen knnen4 ,dadurch wrde der ,ausdruck wegfallen1 dass nur ,seelen 7als besondere ,arten von ,substanzen7 denken2 es wrde vielmehr wie gewhnlich heissen1 dass ,menschen denken1 d4i4 eben dasselbe was1 als ussere ,erscheinung1 ausgedehnt ist1 innerlich 7an sich selbst7 ein ,subject sei1 was nicht zusammengesetzt1 sondern einfach ist und denkt40 7#cje_/f74 ,volgt op dezelfde bladzij de plaats1 waarop ik reeds1 in de tekst bl4 #gj1 de volle aandacht gevestigd heb3 ,het onkenbaar intelligibele substraat der materie behoeft in niets van de ziel te verschillen4 ,ja1 in de #b;e druk geeft ,kant zelfs in een onbewaakt en weinig opgemerkt #bje ogenblik zijn behoedzame onthouding ten aanzien van deze en dergelijke hypothesen prijs en zegt positief3 ,also bleibt die ,beharrlichkeit der ,seele1 als bloss ,gegenstandes des inneren ,sinnes1 unbewiesen1 und selbst unerweislich1 obgleich ihre ,beharrlichkeit im ,leben1 da das denkende ,wesen 7als ,mensch #bjf7 sich zugleich ein ,gegenstand usserer ,sinne ist1 fr sich klar ist40 7p4 #fib74 ,zo levert ,kant ons een voorbeeld van onze waarheid3 wie het materie-realisme te boven is1 kn geen causalist meer zijn1 geen aanhanger der ,wechselwirkungslehre01 kan geen overgang tussen geest en stof meer voor mogelik houden4 ,bijgevolg is hij parallelist4 ,tertium non datur4 ,zo hebben wij1 uitsluitend op grond van het materie-phenomenalisme en de daaruit voortvloeiende kennistheoretiese heterogeneteit van geest en natuur1 die wederkerige werking uitsluit1 ons krities1 niet-realisties parallelisme bereikt4 ,gelijk dus de nadelen0 van de overgangsleer vanzelf voor ons verdwenen zijn1 zo vallen ons niet alleen ,die ,vorteile des ,parallelismus01 die ook ,busse 7,g4 u4 ,k4 #aai-abi7 moet erkennen1 vanzelf in de schoot #bjg3 die ,mglichkeit1 die ,ansprche idealer ,weltauffassung mit der ,forderung materialistischer lees mechanistischer ,naturerklrung zu vereinigen0 en de ,vertrglichkeit mit den ,prinzipien der ,geschlossenheit der ,naturkausalitt und der ,erhaltung der ,energie01 maar bovendien zijn al ,die ,nachteile des ,parallelismus0 7niet minder dan pp4 #abi-cgi67 tegelijk met het realisme verdwenen en in evenzoveel ,vorteile0 verkeerd4 ,dat zij hier ten slotte nog even aangetoond 7voorzover niet reeds een ,heymans of een ,eisler het hebben gedaan71 waardoor tevens te beter zal uitkomen1 hoe wij al die ellende1 waarin wij dualisme en materialisme zagen blijven steken1 tans waarlik achter en onder ons weten4 ,busse behandelt die ,nachteile des ,parallelismus0 in #c;en3 #a4 ,der metaphysische ,unterbau01 #b4 ,die ,knstlichkeit01 #c4 ,die ,konsequenzen und ihre ,undurchfhrbarkeit04 #a4 ,der metaphysische ,unterbau0 7#abi-ahc74 ,busse onderscheidt3 a4 ,der realistisch-monistische ,parallelismus 7,neo-,spinozismus1 ,identittsphilosophie71 b4 ,der idealistisch-monistische ,parallelismus4 a4 ,elk realisties parallelisme bleibt tatschlich im ,dualismus stecken0--trots alle nog zo verleidelike1 nog zo monistiese0 beeldspraak1 van binnen- en buiten-kant1 concaaf--convex 7hol en bol71 wezen en schijn1 centrum of inwendigheid en peripherie of oppervlakkigheid--dat behoeft voor ons geen betoog meer en wordt des te gretiger toegegeven1 wijl het immaterialisme voortdurend met realistiese identiteits-theorien en -beelden verward en bestookt wordt4444 o4a4 door ,busse4 b4 ,ten aanzien der echte idealistisch-monistische0 ,identiteitsleer faalt echter ,busse1 faalt elk realist1 ten enenmale met die toch volkomen begrijpelike vraag1 die ik hier afdoende wil beantwoorden3 ,voor u1 idealisten1 monisten1 is het causalisme1 de overgangsleer eo ipso vervallen1 omdat de twee-heid vervallen is1 omdat van uw causale werkelikheid de natuur geen deel uitmaakt--maar is dan niet meteen om dezelfde reden het parallelisme1 de samengangsleer vervallen1 die immers ook een tweeheid1 twee reeksen1 dus o4 i4 een dualisme1 onderstelt2 en zo gij een parallelisme behoudt1 verloochent gij niet uw monisme1 daar uw ne immaterile werkelikheid dan toch samengaat met iets anders1 de natuur8 ,ziedaar de grote voordehandliggende vraag der realisten 7,busse1 ,erhardt1 ,stumpf1 ,bolland e tutti quanti74 ,en ziehier het afdoend antwoord1 toegelicht door uiteenzetting en verduideliking van de idealisties-monistiese0 samengangsleer3 ,het krities1 immaterialisties parallelisme tussen werkelikheid en natuur onderstelt inderdaad tweerlei1 twee reeksen1 maar slechts n werkelike reeks1 de immaterile werkelikheid zelf1 en n phaenomenale1 dus denkbeeldige reeks1 de materile natuur4 ,de ne tijdelike werkelikheid heeft natuurlik tal van variabele afhankeliken1 van functies1 in wiskundige zin1 immers tal van werkelike of denkbeeldige verhoudingswijzen4 ,zo het geheel1 de reeks van haar geschiedkundige jaartallen in de geschiedboeken of van haar duizenderlei mogelike statistieke jaarcijfers4 ,die jaartallen b4v4 gaan samen0 met1 parallel aan1 het werkelik gebeuren1 als een bepaalde denkbeeldige doorlopende wettelike tijdfunctie1 zonder overgang01 zonder invloed op dat gebeuren1 een samengang1 volkomen verklaarbaar en doorzichtig1 niet berustend op toeval1 of willekeur of wonderbaarlike harmonia praestabilita1 maar op eigen innerlike1 wettelik bepaalde1 noodwendige samenhang4 ,precies zo met de natuur1 die doorlopende1 bepaalde1 denkbeeldige waarnemingsfunctie van de werkelikheid1 dat geheel van al de inhouden der gewaarwordingen1 die de werkelikheid veroorzaken kan4 ,ook hier een samengang1 een parallelisme1 berustend op de nauwst denkbare samenhang1 die van substraat en phaenomeen1 hier nog eens zonder beeldspraak1 zonder holheid of bolheid1 binnen- of buiten-kant1 maar ook zonder mijn jaartallen0 of statistieken01 exakt causaal te formuleren als volgt3 het substraat 7dus de onstoffelike1 waarschijnlik in haar geheel zielse werkelikheid7 is de oorzaak van de gewaarwordingen aan wier inhoud het phaenomeen 7dus de natuur1 de stoffelike voorwerpenwereld7 zijn 7ergo zinnelike07 eigenschappen ontleent4--,maar ook het bovengebruikte beeld kan ons nog verder van dienst zijn1 gelijk de analogie nog verder gaat3 evenals het denkbeeldig jaartallenstelsel aan een bepaalde eigenschap of biezonderheid van de werkelikheid zijn bestaan te danken heeft1 nl4 de tijdelikheid1 zonder zelf eigenschap of deel der werkelikheid te zijn1 evenals elke denkbeeldige statistiek aan een bepaalde1 geabstraheerde eigenschap of zijde of biezonderheid van de werkelikheid ontleend is 7sterfelikheid1 geslachtsverschil1 misdaad1 behoeftebevrediging enz4 enz471 zonder zelf zulk een zijde der werkelikheid te zijn1 z heeft de natuur aan een bepaalde eigenschap der werkelikheid haar bestaan te danken--aan het vermogen1 gewaarwordingen te veroorzaken--1 zonder zelf werkelik of gewaarwording te zijn4--,jaartallen en statistieken hebben een grote symboliese waarde1 kennis-waarde3 zij wijzen op werkelikheid1 maar wijzigen haar niet4 ,alzo de natuur1 alzo het phaenomeen ten aanzien van zijn substraat en naar het psychisme de hersenen t4a4v4 de geest4--,ook met de waarheid1 in tegenstelling tot de werkelikheid1 heeft de bestaanswijze der natuur haar overeenkomst3 ,gelijk de natuur het denkbeeldig geheel aller mogelike waarnemingsinhouden is1 zo de waarheid het denkbeeldig geheel aller mogelike ware oordelen4 ,beide zijn gelijkelik een functie der werkelikheid in haar verhouding tot een denkbeeldig universeel subjekt4 ,en evenmin als de onwerkelikheid van de waarheid iets aan haar waarde1 haar algemeengeldigheid1 haar objectiviteit te kort doet1 of de verloochening of vervluchtiging van de waarheid betekent1 evenmin doet de phaenomenaliteit der natuur afbreuk aan haar waarde1 haar objectiviteit1 die noch verloochend noch vervluchtigd wordt1 zo min als de natuurwetenschap er iets van haar belangrijkheid1 waarheid of exaktheid bij inschiet4 ,want de natuur moge dan niet zelf werkelikheid zijn1 zij is die functie der werkelikheid1 op wier kennis heel onze gemeenschap met medemens en buitenwereld1 de mogelikheid dus van leven en samenleven1 van doelstelling en doelbereiking berust4 ,ja1 nog een dieper zin dan voorheen krijgt de natuur1 krijgt elk natuurlik gebeuren als phaenomeen1 door onmiddellik symbool te zijn van de transobjectieve onstoffelike werkelikheid zelve1 waarin en waaruit wij zelf worden en werken als geestelik1 denkend en willend1 wezen4 #bjh ,en gelijk de waarheid eeuwig n en dezelfde zou blijven1 al zou er geen oordelend enkeling zijn en geen mens die haar kende1 zo zou de natuur dezelfde blijven die zij is1 al was er geen waarnemend individu en geen kennis of begrip der natuur1 geen natuurwetenschap4 ,de werkelikheid is het prius van jaartallenstelsel en statistiek en waarheid--zo ook van de natuur4 ,en gelijk het jaartallenstelsel zijn eigen rekenkundig verband en zijn diskreetheid heeft1 terwijl de werkelikheid een qualitatief continum is en blijft1 zo heeft de natuur haar eigen mechaniese wettelikheid en haar atomisme1 zonder invloed of inbreuk op de nheid1 de geestelike zelfstandigheid en eigenwettelikheid der werkelikheid4--,zo zijn geest en natuur dus waarlik ongescheiden onderscheiden04 ,zij zijn en blijven heterogeen0--de tegenstelling psychies0 en physies0 blijft behouden1 wordt zuiverder1 gaver1 exakter dan ooit te voren1 zodat zelfs voor het ,panpsychisme psychies0 geen zinledig woord wordt1 doordat het correlatieve physies0 zou vervallen3 het physiese zelf wordt niet psychies1 blijft superindividueel1 en het psychiese1 individuele1 niet physies1 ook de waarnemingen en voorstellingen behoren uitsluitend tot de psychiese1 nooit tot de physiese reeks1 die niet eens werkelike1 slechts denkbeeldige waarnemingsinhouden bevat4 ,identiteit0 tussen geest en stof blijft even zinledig als altijd4 ,identiteit is alln mogelik en waarschijnlik geworden tussen geest en het zeker immaterieel substraat1 het reale der stof4 ,ziedaar de kritiese ,identiteitsleer04 #bji ,en een soort epiphaenomenalisme0 is het ook--maar precies het omgekeerde van het realistiese3 ,de natuur niet feitelik maar ideel epiphaenomeen van de werkelikheid1 die haar ontologies prius1 haar conditio sine qua non1 haar grond is4 ,ds1 hoor ik vragen1 ook dezelfde tegenwerping in omgekeerde zin3 de werkelikheid zou zonder natuur1 zonder organismen1 zonder hersenen precies zo haar gang gaan8 ,neen1 niet dezelfde tegenwerping1 want de werkelikheid gaat reeds nu evenzo zonder 7medewerkende1 werkelike07 natuur haar gang als zonder 7medewerkend1 werkelik07 jaartallenstelsel1--maar geen enkele wijziging van de natuur1 is denkbaar1 die niet afhankelik zou zijn van1 wijzen op1 haar werkelikheidsgrond hebben in1 een wijziging1 een anders-zijn van het substraat1 het reale4444 de onstoffelike1 waarschijnlik psychiese werkelikheid zelf4 #baj ,de betrekkelike zelfstandigheid 7zonder inmenging of overgang7 van elk der beide reeksen berust dus voor de werkelike1 zielse reeks op haar echte zelfstandigheid en volkomen onafhankelikheid van de natuur1 voor de stoffelike1 phaenomenale reeks echter uitsluitend op haar functionele bepaaldheid1 op nzelvigheid1 konsekwentie van abstraktie-beginsel3 in het geheel aller mogelike jaartallen of statistieken der levende werkelikheid zal nooit iets anders dan jaartal of statistiek voorkomen--in het denkbeeldig geheel aller mogelike waarnemingsinhouden nooit iets anders dan natuur1 ruimteding1 objekt4 ,ziedaar de kenniskritiese zuiverheid der phaenomenale natuur1 die haar voor elke zielsinmenging1 voor alle psychovitalisme1 alle mogelike of liever onmogelike ,seelenkrfte01 't zij een ,psychoid0 van ,driesch 7die met deze zijn ,seele als elementarer ,naturfaktor0 ,wundt's zielse natuur-entelechie0 profaneert7 of ,reinke's dualistiese ,dominanten0 7eine ,art von ,beseelung1 von ,durchgeistigung der materiellen ,substanz07 principieel en a priori vrijwaart en elk niet-realist als ,wundt of ,heymans of ,eisler of ,riehl eo ipso ten aanzien der natuur tot een anti-teleologies1 anti-vitalisties mechanist maakt1 daar het voor hem #ao4 onmogelik is1 de ziel te vernaturen tot ,naturfaktor01 aangezien dit een verzaking1 een verontwerkeliking zou zijn van de ziel en aangezien onder het denkbeeldig geheel van mogelike bewustzijnsinhouden geen bewustzijn zelf kan voorkomen1 onder phaenomena geen reale1 onder objekten geen subjekt1 zo min als de wereld-voorvallen zelf onder de jaartallen en #bo4 onnodig1 het zielse bij de natuur in te lijven1 aangezien de doelstellende1 willende1 bewust of onbewust leidende geest1 om werkzaam en werkelik te zijn niet die bekrompen beperkte gebonden invloed nodig heeft1 die de dualismen en vitalismen nog in de natuur aan de natuurkrachten1 aan potentile0 en actuele0 energie pogen te ontfutselen1 maar juist voor hem de enige bekende1 wellicht de enige bestaande1 oorzakelike werkelikheidsmacht is1 de van natuur onafhankelike1 voor natuur onbereikbare #baa macht1 waar heel de natuur aan ontbloeid is4 ,en nu terug tot ,busse om de vruchten te plukken van ons betoog4 ,da ist nun zunchst zu bemerken101 aldus p4 #ade o4 c41 dass wir1 wenn wir uns auf den ,boden idealistisch-spiritualistischer ,weltanschauung stellen1 im eigentlichen und strengen ,verstande natrlich einen psychophysischen ,parallelismus nicht vertreten und festhalten knnen4 ,ist die ,welt ihrer wahren und wirklichen ,beschaffenheit nach nur psychisch1 so gibt es in ihr auch nur psychische ,vorgnge und einen psychischen ,zusammenhang4 ,die physische ,reihe1 die der ,reihe der psychischen ,prozesse parallel gehen soll1 verschwindet als solche auf diesem ,standpunkte1 ihre ,glieder werden zu ,bestandteilen der psychischen ,reihe selbst40 ,boven weerlegd--het physiese verdwijnt niet als zodanig en wordt niet psychies 7die physische ,seite0 is niet ja in ,wahrheit auch eine psychische01 p4 #adf71 niet ,vorstellung04 ,die ,vorstellungen der ,krper und ihrer ,aktionen sind selbst ,bewusstseinsinhalte1 gehren also der psychischen ,reihe an40 ,zeker1 maar wij onderscheiden die voorstellingen van phaenomena zuiver van de phaenomena zelf4 ,erscheinungen zijn geen ,vorstellungen1 als op p4 #adi4 ,belangrijk1 omdat er de grondfout van heel ,busse's boek1 zijn realisties standpunt0 in wordt blootgelegd1 is de noot op bl4 #aei1 waar hij schrijft3 ,es ist wichtig1 diese ,tatsache3 dass wir von der idealistischen ,konstruktion und dem mit ihr gegebenen ,kausalzusammenhang zur parallelistischen ,konstruktion und der ,negierung psychophysischer ,kausalitt nur gelangen knnen1 wenn wir den ,wahrnehmungen der physischen ,dinge und ,vorgnge im realistischen 6 ,sinne wirkliche ,dinge und ,vorstellungen wel schrijffout1 lees ,vorgnge gegenber stellen1 also uns auf den ,standpunkt des naiven ,realismus stellen1 schon hier mit aller ,entschiedenheit zu betonen und festzuhalten4 ,dieser ,standpunkt ist die ,voraussetzung sowohl des ,parallelismus als der ihm entgegengesetzten ,annahme psychophysischer ,wechselwirkung4 ,nur auf diesem ,standpunkt sind beide und ihr ,gegensatz mglich1 auf idealistischer ,basis verschwindet sowohl der psycho-physische ,parallelismus als die psycho-physische ,wechselwirkung4 ,auf dieser realistischen ,grundlage muss daher auch der ,streit zwischen ,parallelismus und ,wechselwirkungslehre ausgefochten werden4 ,es ist ganz unzulssig1 ,nachteile1 die einer dieser beiden ,theorien auf derselben etwa erwachsen und sie der anderen gegenber ungnstiger erscheinen lassen1 dadurch gegenstandslos machen zu wollen1 dass man sich1 in die ,enge getrieben1 auf die idealistisch-metaphysische ,auffassung1 also auf einen ,standpunkt zurckzieht1 auf dem es weder psychophysischen ,parallelismus noch psychophysische ,wechselwirkung mehr gibt4 ,diese ,bemerkung wird spter sich als wichtig erweisen40 #bab ,wij weten en begrijpen nu1 hoe en waarom auf idealistischer ,basis0 wel de psycho-physiese ,wechselwirkung1 niet het ps4-ph4 parallelisme verdwijnt2 dat en waarom wij tegenover den ,wahrnehmungen der physischen ,dinge und ,vorgnge0 niet im realistischen ,sinne0 wirkliche ,dinge und ,vorgnge0 stellen1 maar im idealistischen ,sinne phaenomenale1 dus immanent-objectieve ,dinge und ,vorgnge4 ,en ganz unzulssig0 is het1 om de nadelen1 die uitsluitend gelden op ,busse's ,standpunkt des naiven ,realismus0 7en dan ook uitsluitend aan naiven ,realismus0 te wijten zijn7 aan het krities parallelisme in de schoenen te schuiven4 #bac ,immers het krities idealisme is geen standpunt0 waarop men zich naar believen al of niet zou kunnen of mogen stellen 7,busse passim1 b4v4 p4 #bei_/fj72 men is nog realist 7als ,busse7 en is het dan tegen heug en meug ook ten aanzien der verhouding van lichaam en geest1 f men is het niet meer en kn het dus evenmin zijn in zake de verhouding van lichaam en geest als t4a4v4 het lichaam op zich zelf4 ,zo zal dus geen idealist zich van zijn stuk laten brengen1 laten neertrekken op realisties terrein4 ,wie een idealist ontmoeten wil en uit het veld slaan1 die moet eerst zien zijn veld te bereiken1 zich op de hoogte te stellen van zijn idealisme4 ,omtrent de ,identiteit schrijft nu ,busse op p4 #adf3 ,versucht man nun aber1 den ,parallelismus4444 auf der ,grundlage idealistisch-spiritualistischer ,weltanschauung wirklich durchzufhren1 so muss man sich vor allem klar machen1 dass man man auf dieser ,grundlage wie das psychophysische1 so auch das ,prinzip der ,identitt der beiden ,reihen1 die ,zweiseitentheorie1 fallen lassen muss40 ,juist1 zo min het een als het ander4 ,es hat auf idealistischem ,standpunkt keinen ,sinn mehr1 zu sagen1 die beiden ,reihen1 die ,vorstellungen der krperlichen ,phnomene und die innen in demselben oder in einem anderen ,individuum entsprechenden psychischen ,vorgnge1 seien identisch1 zwei ,seiten einer und derselben ,sache40 #bad ,dat zeggen wij ook niet4 ,we zeggen met ,busse 7#adi73 ,eine derartige ,identitt lsst sich nun aber gar nicht behaupten und wird auch von der ,identittsphilosophie nicht behauptet40 ,maar als hij dan ,heymans zelf als volgt misduidt3 dass aber1 wie uns hier zwar nicht explicite1 wohl evenmin aber implicite zugemutet wird1 ein ,gehirnprozess und die ,vorstellung1 die ein ihn beobachtendes ,subjekt von ihm hat1 identisch1 zwei ,seiten einer und derselben ,sache seien1 ist eine ,behauptung1 die im ,ernst doch niemand1 der sich1 wenn auch nur vorbergehend einmal auf den ,boden realistischer ,anschauungsweise stellt1 wird verfechten wollen4 ,damit ist nun allerdings aber dieser ganzen ,identittslehre das ,urteil gesprochen401 dan antwoorden wij1 dat men zich zelfs niet vorbergehend0 einmal auf den ,boden realistischer ,anschauungsweise0 hoeft te stellen1 om zulk een ,identittslehre0 voor onzin te verklaren1 dat echter voor het idealisme1 voor ,heymans 7als voor ,ebbinghaus1 maar deze houdt zich lang niet altijd vrij van realistiese onzuiverheden7 nooit een waarneming of voorstelling met een hersenproces identiek0 is1 maar altijd en uitsluitend met het reale van een hersenproces2 zo is dus b4v4 ,b's waarneming 7b4v4 van ,c's hersenproces7 het reale van een hersenproces van ,b1 dat weer door ,a b4v4 wordt waargenomen4 ,heymans bedoelt dus3 wat realiter waarneming van ,b is en als zodanig uitsluitend tot de werkelike zielse reeks behoort1 kan zonder strijdigheid of vereenzelviging van ongelijksoortigs phaenomenaliter hersenproces van ,b zijn1 maar behoort als zodanig uitsluitend tot de natuurreeks4 ,gelijk men nu tot een goed verstaander kan zeggen1 al is het ietwat onnauwkeurig1 de werkelikheid is in bepaald opzicht 7nl4 voor en door denkbeeldige waarneming7 natuur1 zo kan men ook zeggen3 het ziels gebeuren is in zeker opzicht hersenproces4 ,en zo ontstaat dan de zeker niet aanbevelenswaardige1 realisten van de wijs brengende uitspraak3 hetzelfde0 behoort zowel tot de ene reeks als tot de andere6 ,men herleze nu ,busse's wonderlike realistiese ,heymans-misvatting 7#adg-aea71 waarnaar de schliesslich zu ,grunde liegenden psychischen ,originalvorgnge1 auf welche doch alles ankommt04444 in diesem ,parallelismus berhaupt keine ,rolle0 zouden spelen1 ausserhalb des ,parallelismus selbst0 zouden staan1 en ,schliesslich bedeutet doch die ,behauptung ,heymans1 dass eine identische ,bewusstseinserscheinung sowohl als der einen wie als der anderen ,reihe zugehrig betrachtet werden kann1 bei ,lichte 8 besehen nichts anderes1 als dass wir an jeder ,vorstellung den ,akt des ,vorstellens und den vorgestellten ,inhalt unterscheiden knnen und dass beide doch eine untrennbare ,einheit bilden4 ,das wusste man nun freilich schon lange3 um das zu wissen brauchte man nicht erst die ,theorie des psychophysischen ,parallelismus aufzustellen4 ,was aber hat diese ,identitt der ,vorstellung und des ,vorstellungsinhalts zu tun mit der1 welche der ,parallelismus behauptet1 der ,identitt zweier ,reihen80 7#aej74 ,die laatste vraag kon ,heymans' antwoord zijn op deze ,heymans-duiding4 ,zoveel over de identiteit4 ,op bl4 #aea vervolgt dan ,busse3 ,aber wir mussen noch weiter gehen1 nicht nur die ,identitt1 auch die ,parallelitt der beiden ,reihen muss auf idealistischem ,boden aufgegeben werden4 ,um sie festzuhalten1 mssten wir eine vllig rtselhafte1 unerklrliche und unbegreifliche prstabilierte ,harmonie der beiden ,reihen1 der physischen und der psychischen1 voraussetzen40 ,voor ons een afgedaan punt1 vgk4 boven bl4 #bjg en de noot bij bl4 #aii4 ,ook weten we nu1 waarom wij inderdaad a limine0 p4 #aff mogen en moeten afwijzen die ,mglichkeit1 dass in die physische ,reihe auch unter ,umstnden ein4444 psychisches ,glied eintreten knne04 ,wij zeggen niet es passt eine solche ,annahme nicht in den ,parallelismus hinein und deshalb ist sie zu verwerfen601 maar3 es passt eine solche ,annahme bloss in den naiven ,realismus' hinein1 und deshalb ist sie zu verwerfen60 #b4 ,wij hebben daarmee ,busse principieel afgedaan tot bl4 #ahc--;en zullen aan het tweede nadeel03 ,die ,knstlichkeit der parallelistischen ,theorie0 7#ahc-bjh71 speciaal ten aanzien van het causaliteitsbeginsel1 niet al te veel aandacht wijden4 ,is de theorie waar1 is het causalisme onmogelik juist dewijl alleen werkelikheid werkend1 een reale causaal kan zijn1 dan zijn wij geen ,naturalisten der reinen ,vernunft01 die niet de natuurlike01 voor de hand liggende 7nchstliegende0 zegt ,b4 p4 #ahh74444 dwaling zouden opgeven voor een desnoods ziemlich geknstelte0 waarheid4 ,al bedenken ook wij bij tijd en wijle1 dat eenvoud het kenmerk van het ware1 simplex veri sigillum is1 bij tijd en wijle vergeten wij daarom niet de nauwe verwantschap tussen simplex en simpel1 eenvoud en ,einfalt4--,maar4444 zelfs die ,knstlichkeit0 valt mee1 want die ondoorzichtigheid berust weer1 als zo dikwels1 op doorzichtloosheid1 te weten op realistiese verwarring met de ,automatentheorie01 waartegen ,busse zich richt met zijn3 ,kausalitt und physische ,kausalitt sind keine identischen ,begriffe04 ,het krities parallelisme zou wel waarlik gekunsteld zijn1 ja lijnrecht in strijd met het causaliteitsbeginsel1 als het1 naar realisties misverstand1 een deel der werkelikheid aan de causaliteit onttrok4 ,maar juist het inzicht dat niet alleen al wat werkelik is1 maar ook alln wat werkelik is1 causaal kan zijn1 maakt de psycho-physiese ,wechselwirkungslehre onmogelik4 ,dus niet alleen ,die ,wechselwirkungslehre01 maar evenzeer het monisties parallelisme setzt alles ,wirkliche in durchgngige ,beziehung zueinander und lsst das ,kausalittsprinzip nirgends abbrechen2 sie auch er statuiert einen lckenlosen universellen ,weltzusammenhang40 7p4 #bjg7 #bae4 ,der psychophysische ,parallelismus dagegen teilt die ,welt in zwei beziehungslos nebeneinander herlaufende ,welten und sucht das ,wunder ihres durchgngigen ,parallelgehens durch das noch grssere ,wunder ihrer heimlichen ,identitt zu erklren40 ,wonder en heimelikheid vervallen met die zwei ,welten0--en hoe beziehungslos0 reale en phaenomeen1 geest en natuur wel zijn1 hebben wij met beeld en begrip verklaard en opgehelderd4 ,en is eenvoudiger1 doorzichtiger verklaring denkbaar van het ervaringsverband tussen geestesleven en hersenproces1 verstands- en hersenontwikkeling1 zielsziekte en hersenstoring1 dan deze1 dat het tweede phaenomeen is van het eerste1 het eerste reale van het tweede8 #baf ,nog n realistiese moeilikheid1 die we te boven zijn1 dient hier onder #b aangestipt3 hoe wij nu de schijnbare ,wechselwirkung0 of overgang verklaren bij de waarneming der natuur zonder inwerking van de natuur 7objekt1 zintuig1 hersenen7 op de geest en bij de willekeurige beweging 7schrijven b4v47 zonder inwerking van de wil op die beweging1 of om met onze typies-realistiese tegenstander ,stumpf te spreken 7,leib und ,seele1 p4 #bj_/a73 die missliche ,frage1 was denn nun eigentlich die ,wirkung des ,willensentschlusses zur ,krperbewegung ist1 wenn nicht die ,bewegung1 und was denn eigentlich die ,ursache der ,empfindung ist1 wenn nicht die ,nervenreizung40 ,antwoord3 ,geen objekt1 natuurding1 zenuwprikkeling is oorzaak der gewaarwording 7gelijk voor de dogmatiese waarnemingsleer1 ook van u en de uwen71 maar het reale van objekt en zenuwprikkeling2 niet de beweging1 maar het reale der beweging is het werkelik gevolg van het wilsbesluit--de beweging is het phaenomeen1 dat in dit reale en middellik dus in dat willen zijn conditio sine qua non heeft6 #bag 't ,is waarlik1 eens begrepen1 zo kinderlik eenvoudig1 haast groots van eenvoud6 ,daar zegt b4v4 nog v4 ,hartmann in zijn ,kategorien-lehre0 7p4 #cig73 ,die ,erfahrung zeigt1 dass unser ,geist fortwhrend von den ,dingen beeinflusst wird und seinerseits sie durch ihr lees sein ,handeln und ,wirken beeinflusst1 dass der bewusste ,geist ganz und gar abhngig von seinem ,leibe1 der ,leib aber wiederum in vieler ,hinsicht abhngig von der ,willkr des ,geistes ist4 ,diese ,erfahrung muss erst dadurch beseitigt werden1 dass sie fr einen falschen1 trgerischen ,schein erklrt wird2 dann erst wird die ,bahn frei fr die ,behauptung1 dass heterogene ,kausalitt in diesem engeren ,sinne des ,wortes unmglich sei4 ,es bleibt dann aber die ,aufgabe bestehen1 zu zeigen1 wie ohne heterogene ,kausalitt dieser ,schein entstehen knne1 und an der ,lsung dieser ,aufgabe sind noch alle ,systeme gescheitert1 die die heterogene ,kausalitt geleugnet haben40 ,de ,lsung dieser ,aufgabe0 bieden wij in n zinnetje3 die schijnbare causaliteitservaring ontstaat1 doordat men1 als v4 ,hartmann1 realisties het 7phaenomenale7 lichaam voor een reale houdt--en doordat inderdaad onze geest voortdurend door het niet-stoffelik reale van de 7natuur7dingen benvloed wordt en dit zijnerzijds door zijn actie en inwerking benvloedt2 doordat de bewuste geest dualisties-idealisties geheel en al afhankelik is van en monisties-idealisties zelfs identiek is met1 het reale van zijn lichaam1 dit echter wederom in menig opzicht afhankelik is van de willekeur van de geest6 ,ziedaar1 wat er aan is van die zgn4 ,erfahrung0 die wij volgens ,hartmann knstlich umdeuten0 moeten4 ,en hiermee is tevens ,busse's thema die ,deutung der ,tatsache1 dass zwischen psychischen und physischen ,vorgngen ein ,verhltnis wechselseitiger ,abhngigkeit besteht0 zo ongekunsteld mogelik afgehandeld4 ,wij zijn genaderd tot #c4 ,die ,konsequenzen des realistisch verkannten6 psychophysischen ,parallelismus und ihre ,undurchfhrbarkeit0 7#bjh-cgh74 ,ook dit hele boekdeel is weerlegd1 door de opmerking1 dat ,busse volkomen gelijk heeft omdat en zolang hij zich tegen de realistiese duiding van het parallelisme richt1 die hij begrijpt en kent--en volkomen ongelijk tegenover het idealisties parallelisme1 behalve tegenover dat van een ,spinozist zonder materie-realisme als ,riehl1 wiens kritischer ,monismus01 de leer1 dat het psychiese evenzeer slechts phaenomeen is en wel van hetzelfde causale reale als waarvan de natuur het is1 wezenlik0 faalt en wezenlik0 falen moet in zijn pogingen1 het geestelike1 de zielse reeks1 toch causaal te maken ten aanzien van de natuur-reeks1 van bewegingen1 al noemt hij het nog zo zeer wesentlich0 't zij voor het reale 't zij voor de beweging1 dus b4v4 ,vorstellung und ,wille an der ,bewegung1 d4i4 8 an dem ,vorgang1 der den objectiven ,sinnen als ,bewegung erscheint1 wesentlich betheiligt0 7,k4 ,,iii1 p4 #ahc74 #bah ,hier heeft ,busse gelijk 7p4 #bfe73 ,empfindung und ,vorstellung aber haben an der ,hervorbringung des realen ,vorganges1 der uns als ,bewegung erscheint1 keinen ,anteil1 da sie ja volgens ,riehl nur ,erscheinungen sind und ,erscheinungen doch nicht ,dinge an sich produzieren knnen40 ,maar op deze grond heeft dan ook ,heymans reeds ,die ,lehre vom unbekannten ,anderen0 in zijn ,einfhrung0 bestreden4 ,en ,busse's gelijk is hiermee uitgeput4 ,dat zullen wij nu zien3 a4 ,wat punt a betreft1 in hoeverre het niet-realisties parallelisme al of niet verplicht is1 zu allen psychischen ,eigentmlichkeiten die physischen ,analoga 8 anzugeben0 7#bjh-bbi71 daarover is bij ,wundt en ,eisler al het nodige te vinden en het volgt uit wat wij zelf reeds hebben betoogd4 ,zo doet der auf psychischer ,seite verbleibende ,rest01 de nheid en de ,synthesen0 van het bewustzijn1 die in de natuurreeks evenzeer ontbreken als444 het bewustzijn zelf1 evenmin iets te kort aan het parallelisme 7of omgekeerd71 als de rest01 die de levende continu verlopende werkelikheid op de dode diskrete jaartallen vr heeft4 b4 ,en wat het tweede punt betreft1 ,die ,geschlossenheit des psychischen und des physischen ,geschehens0 7#bcj-cba71 alleen ten aanzien van dit laatste1 van de natuur heeft ,busse bezwaren1 gericht tegen wat ,james' realisme noemt de automaton-theory01 in waarheid dus de leer1 die uit de natuur1 ook met betrekking tot alle levende wezens1 dier en mens1 al het zielse1 geestelike streng methodies en principieel uitschakelt4444 zodat de natuur even zuiver mechanies verloopt als zij4444 zuiver phaenomenaal en zuiver ruimtelik is4 ,al wat des geestes is1 alle bewustzijn1 alle denken1 voelen en willen1 blijft dus krities1 methodologies-noodwendig uitgeschakeld1 niet omdat het onwerkelik en werkeloos zou zijn--maar juist omdat het alln werkelik en werkend is4 ,de methodiese zuivering der natuur van alle psychismen betekent juist en berust op de methodiese vrijwaring van de geest1 van de werkelikheid4 voor alle mogelike naturalismen en mechanismen4 ,het mechanisme der natuur kan evenmin de werkelikheid mechaniseren1 automaties maken1 als de ruimte der natuur de werkelikheid ruimtelik of de stoffelikheid der natuur de geest tot stof maakt1 of evenmin als de sijferende statistiek de werkelikheid zelf maakt tot een sijferstelsel4 ,daarmee zijn weer ,busse1 pp4 #bcj-cba1 en al de zijnen afgedaan--immers mt het natuur-realisme is het naturalisme vervallen4 ,al wat phaenomenaal is kan slechts phaenomenaal en phaeno-causaal1 al wat lichaam en beweging is slechts mechanies werken en gewerkt worden1 verklaren en worden verklaard--zo dus ook leven en ontwikkeling der organismen1 't zij mens of dier1 zover zij zich bewegen1 ruimteding1 natuur zijn4 ,in de natuur moet eo ipso elk element1 elke wet1 elke verklaring natuurlik zijn1 van heel de natuur en elk element en elke wet echter ligt oorsprong1 grond en verklaring1 verklaring0 dus in de diepere1 ontologiese1 rele zin1 uitsluitend in het reale der natuur1 in de werkelikheid1 waartoe de geest1 waartoe begrip en gevoel1 gedachten en begeerten behoren4 ,zonder deze werkelikheid zou heel die natuur er niet zijn4 ,geen manuskript b4v4--hoewel als zinledig molekulen- en atomen- of elektronen-stelsel natuurkundig1 mechanies1 af te leiden uit het even geesteloos molekulen- of elektronen-spel van bepaalde hersenen--zonder zijn reale en zonder zijn auctor intellectualis et realis1 de denkende geest1 wiens wil en werk op de betekenis1 de zin van het manuskript gericht was en daarom en daardoor de werkelikheid zdanig benvloed en gewijzigd heeft1 dat tot haar phaenomena dit manuskript kwam te behoren4 ,zo vervalt voor al deze en dergelijke gevallen 7het telegram1 ,luther1 ,austerlitz0 etc47 alle paradoxie01 waar ,busse c4s4 zich voor gesteld zien 7p4 #bef_/g73 ,mag auch immerhin der ,geist eines ,kant oder ,newton das dem ,manuskript der ,kritik der reinen ,vernunft oder der mathematischen ,prinzipien der ,naturphilosophie zu ,grunde liegende intelligibele ,ding verursacht haben3 das ,manuskript selbst ist und bleibt zover het betekenisloze scheikundig-natuurwetenschappelike stof is das zufllige geenszins toevallig1 maar wettelik1 op boven-omschreven diep1 werkelik1 geestelik verband berustend ,produkt des ,spiels einer ,anzahl von ,gehirnmoleklen1 und diese ,ansicht bleibt 8 so paradox1 wie zuvor40 ,precies zo gaat het nu ook met die paradoxie0 in ,biologie0 en ,kulturgeschichte01 waaromtrent men b4v4 ,eisler's uitnemend betoog in zijn ,leib und ,seele0 vergelijke4 ,de werkelike ,evolutie1 de werkelike struggle for life0 is natuurlik weer zuiver onstoffelik1 een strijd om behoeftebevrediging1 begeertevervulling1 waarbij dus gevoelens1 neigingen1 instinkten1 voorkeur en tegenzin1 waarnemingsvermogen der onderscheiden zinnen1 pijn en genot1 geheugen1 overleg en begrip de grote faktoren1 voorwaarden en wapenen zijn1 terwijl de parallele phaenomenale ontwikkeling der organismen en organen even vanzelfsprekend zuiver stoffelik is en blijft4 ,en zo behoeft het nauweliks nog vermelding1 dat dan ook nooit evolutie uit stof geest kan voortbrengen1 uit een phaenomeen een subjekt of een reale1 een kennistheoreties of ontologies prius van een phaenomeen #bai1 zo min als uit geest stof kan ontstaan1 maar dat1 zuiver monisties1 heel de werkelike ontwikkeling onruimtelik1 immaterieel1 't zij ten dele 't zij geheel psychies moet worden gedacht1 van de primitieve1 blind-instinktieve1 onder- of on-bewuste1 vage1 niet- of nauweliks-onderscheidbare kiemen1 elementen en faktoren van het zielse leven1 door specialisering1 individualisering1 concentrering1 organisering1 intensificering tot de verheldering1 verruiming1 verrijking1 verdieping van bewustzijnsleven1 tot de volle ontplooiing van heel ons menselik1 persoonlik en gemeenschappelik begrips- en gemoeds-leven1 een ontwikkeling tot steeds machtiger beheersing der subjektieve en objektieve voorwaarden van geluk1 een ontwikkeling waaraan al de geestelike verworvenheden onzer kultuur1 wijsheid en kunsten en wetenschappen en de vooruitzichten op een rechtelik en zedelik geordende maatschappelike samenleving1 op een ,blijde ,wereld1 ontbloeid zijn4 c4 ,ten slotte behandelt ,busse's parallelisme-kritiek ,die psychologischen ,konsequenzen des ,parallelismus 7#cbb-cgh71 die #c;erlei zouden zijn3 3 ,die pluralistische ,seelenlehre01 die subjektlose ,psychologie01 3 ,die psychologische ,atomistik 7,mind-,stuff-,theorie70 en 3 ,die mechanistische ,psychologie0 7,association contra ,apperception074 ,weer in n zinnetje af te doen1 gelijk mijn geduldige lezer reeds zal hebben gedaan3 ,realisties als hij denkt heeft ,busse gelijk1 ook dus t4a4v4 ,ziehen en derg4--maar van het niet-realisties1 krities-idealisties parallelisme is de enige psychologische ,konsequenz1 dat het geen psychologische ,konsequenzen0 heeft6 ,want volstrekt onafhankelik als de werkelike reeks1 waartoe al het psychiese behoort1 is van de phaenomenale reeks1 de natuur1 heeft en houdt zij1 of liever krijgt juist1 haar volle vrije zelfstandige eigen wettelikheid1 psychologies1 logies of ethies en haar van alle physiologismen en naturalismen principieel gezuiverde psychologie1 onverschillig of men het apperceptieve1 actualistiese voluntarisme zonder wil van ,wundt of het meer substantialistiese van ,eisler's organisch-teleologische0 psychologie aanvaardt1 dan wel b4v4 de beschreibende und zergliedernde0 psychologie van ,dilthey of daartegenover ,ebbinghaus' psychologie van ,einfachste seelische ,gebilde en ,allgemeinste ,gesetze des ,seelenlebens1 of wel ,fouille's ,psychologie des ,ides-forces of zijn en anderer speciale0 psychologie of characterologie 7thologie07 of b4v4 ,heymans' logica-psychologie4 ,zo volgt1 om dit voorbeeld te noemen1 het denken zijn eigen logiese wettelikheid1 zonder dat het parallele hersenmechanisme iets te verlangen0 of te erzeugen01 te verhinderen of te veroorzaken heeft 7,busse1 p4 #cei en daarvr71 trots ,liebmann's realistiese ,antinomie0 en ,busse's physiologiserend anti-psychologisme dat 7niet zonder realistiese reden7 weitere ,antinomien ethischer ,natur0 voorziet4 ,maar hier doemen problemen op1 die tot een ander gebied behoren en niet afhankelik zijn van de tegenstelling idealisme--realisme of parallelisme--causalisme1 dus basta4 ,zo verenigt het idealisties parallelisme zonder doppelte ,wahrheit0 #bbj1 die het met ,busse kan verfoeien1 zonder zelfweerspreking1 het psychologies determinisme ten aanzien der werkelikheid1 waarin karakter en overtuiging1 wilskracht en hartstocht1 verstand en gemoed1 beraad en gezindheid oorzakelike determinerende machten kunnen zijn1 met het fatalisme ten aanzien der natuur1 waarin van wil of weten1 van ziel of instinkt of gevoel geen sprake kan wezen1 zo min als in de werkelikheid van zulk mechanisme04 ,als dan ook ,prof4 ,bruining in zijn bovenvermeld ,gids opstel 7zie tekstbl4 #bai noot #a7 beweert 7p4 #dib_/c73 ,in beide materialisme en monisties psychisme is de wereldorde in haar geheel een reusachtig mechanisme1 de handelende persoonlijkheid eenvoudig een automaat04444 dan antwoorden wij3 voor het materialisme hebt ge met uw reusachtig mechanisme0 gelijk1 zover dat materialisme altans een eindige massa aanvaardt1 7neemt het zijn materie oneindig1 dan wordt ook het mechanisme niet reusachtig1 maar oneindig groot71 doch voor het psychisme is niet precies de wereldorde in haar geheel0 maar4444 haar phaenomeen een reusachtig mechanisme0 en niet precies de handelende persoonlikheid0 maar z'n phaenomeen1 z'n lichaam1 eenvoudig een automaat04 ,en voor de wereldorde1 de werkelikheid zelf van het psychisme is reusachtig0 even zinledig als klein0 of groot0 of elke andere afmeting1 daar het psychiese nu eenmaal geen afmetingen heeft4 ,en een mechanisme08 ,tweerlei betekenis heeft mechanies3 #ao4 de eigenlike1 ruimtelike1 physiese zin3 werktuigelik0 zich bewegend1 volgens de wetten der mechanica0 of bewegingsleer en #bo4 de overdrachtelike onruimtelike psychiese zin3 werktuigelik01 machinaal01 d4w4z4 zonder medewerking van wil en bewustzijn1 willoos1 gedachteloos1 als een automaat4 ,welnu1 van het #a;e kan moeilik sprake zijn in een onruimtelike wereldorde en van het tweede evenmin in een wereldorde1 waar wil en bewustzijn1 gemoeds- en denkleven1 subjekt en persoonlikheid1 in plaats van te worden uitgeschakeld of zelfs maar dualisties gebonden #bba aan enige werkelike0 stof of natuurwettelikheid1 integendeel juist tot het wellicht enig werkelike1 tot het zker enig kenbare werkelike verheven is6 ,daarom behoeft geen idealist zijn intellektueel geweten geweld aan te doen door indeterminisme om aan het fatalisme te ontkomen 7gelijk realisten als ,prof4 ,bruining7 en daarom is dan ook geen enkel krities idealist1 zover ik weet1 psychologies indeterminist4 #bbb ,dat is een heugelik resultaat te meer van de kritiek6 ,en ,prof4 ,bruining's redenering 7ib473 ,hebben wij1 naar de grondgedachte van psychisch monisme1 aan te nemen1 dat de waargenomen--door den idealen ,beobachter' waar te nemen--hersenprocessen1 die1 zooals er uitdrukkelijk wordt bijgevoegd durchwegs den mechanischen ,gesetzen sich unterordnen'1 eenvoudig de eigenaardige vorm zijn1 waarin het in iemand plaats grijpend psychisch proces zich in het bewustzijn van den waarnemer voordoet1 dan ligt daarin onmiddellijk opgesloten1 dat dit psychisch proces zelf volgens de wetten der mechanica verloopt0 is een redenering van hetzelfde kennistheoreties gehalte als deze zou zijn3 ,hebben wij1 naar de grondgedachte van psychies monisme1 aan te nemen1 dat de waargenomen hersenprocessen1 die1 zoals er uitdrukkelik worde bijgevoegd1 geheel en al stoffelik zijn en in de ruimte blijven1 eenvoudig de eigenaardige vorm zijn1 waarin het in iemand plaats grijpend psychies proces zich in het bewustzijn van de waarnemer voordoet1 dan ligt daarin onmiddellik opgesloten1 dat dit psychies proces zelf geheel en al stoffelik is en in de ruimte zich afspeelt06 ,geen wonder voorwaar1 dat de sterkste1 de principieelste tegenstanders van elke mind-stuff-theorie1 van elke materialiserende associatie-psychologie4444 de krities-idealistiese parallelisten zijn1 hoe monadologies zij dan ook veelal mogen denken4 ,en noch voor ,kant 7naar wij boven zagen1 bl4 #bjd7 noch voor enig niet-realist geldt tegen de leer1 die de hersenprocessen voor phaenomeen van het zieleleven houdt1 het bezwaar 7van realisten als ,busse en ,becher7 van de samengesteldheid1 de atomistiese struktuur #bbc der materie1 van de ,vielheit abtrennbarer1 selbstndiger materieller ,teile0 7,becher1 ,gehirn und ,seele1 p4 #ceg7 tegenover de nheid of de continuteit van het reale4 ,want niet alleen kan de ne continu verlopende werkelikheid haar vele velerlei diskrete statistieken hebben1 niet alleen heeft de gedachte die n en ondeelbaar is haar vele gescheiden klanken in de taal en haar nog talrijker abtrennbare01 selbstndige0 letters in het schrift1 maar bovendien is ook het geestesleven1 de menselike ziel b4v41 niet n en ondeelbaar als een meetkundig punt of als het dogmatiese zieleding van het oude dualistiese spiritualisme01 maar--onverschillig of aktualisties dan wel substantialisties gedacht--in elk geval een produkt van honderd- en duizendvoudige geestelike synthese01 die wel geen samen-stelling1 maar toch een versmelting01 een nwording onderstelt van wat een veelheid te voren was en zelfs als element0 of factor0 tot ander zielsverband1 andere individualiteit kan hebben behoord4 ,z alleen zijn meta-physies1 psychisties1 geboorte1 erfelikheid en bevruchting 7nwording van twee individuele geestelike kiemwerelden1 de substrata van spermatozon en eicel71 het sterven als ont-binding en die ondoorgrondelike assimilatie-processen der voeding altans enigermate te begrijpen #bbd1 terwijl b4v4 nog ,busse zowel als ,lotze in het begriploos creatianisme zijn blijven steken4 ,we mogen nu de lezer verzoeken1 de kritiese slotsom aangaande het parallelisme zelf op te maken en die te vergelijken met ,busse's ,gesamtergebnis der helaas niet in kennistheoretiese zin kritischen ,untersuchung des psycho-physischen ,parallelismus0 7p4 #cgh_/i7 en daarmee afscheid nemen van ,busse's boek1 het beste1 grondigste1 dat er ten gunste der overgangsleer1 der ,wechselwirkung0 en tegen de samengangsleer geschreven is4 ,eer ik nu tot slot nog zal laten zien1 wat er waar is van de ,verzoening0 tussen beide1 die in het jongste wetenschappelike werk over lichaam en geest1 ,becher's ,gehirn und ,seele1 aan de orde wordt gesteld1 neem ik nog even de uitgegeven en herdrukte rede onder handen van ,prof4 ,dr4 ,carl ,stumpf over ,leib und ,seele1 waarmee hij als voorzitter het internationale congres voor psychologie te ,mnchen in #ahif 7en heel wat twistgeschrijf7 geopend heeft en die vermoedelik aan haar common-sense-realisme soortgelijke tweederangs-beroemdheid te danken heeft als ,du ,bois-,reymond's materialistiese ignorabimus-rede4 ,aanleiding is mij het feit1 dat ,stumpf's rede ten onzent b4v4 vertaald is opgenomen in ,mr4 ,levy's ,indeterminisme0 en haar weerklank tans nog vindt in de ,zuivere ,rede0 van ,prof4 ,bolland4 #bbe ,ook ,stumpf dan gaat het parallelisme bestrijden4 ,maar het ongeluk wil1 dat deze typiese realist1 wiens missliche ,frage0 wij reeds boven op bl4 #bai beantwoord hebben1 van het parallelisme slechts twee realistiese vormen kent #bbf 7p4 #ai71 nl4 #ao3 het epiphaenomenalisties psycho-physies materialisme en #bo3 de dualistiese leer1 dat auch das ,psychische0 een eigen gesloten causale reeks vormt 7dat is voor zijn realisties denken ,panpsychismus0--het echte kritiese psychisme1 waarvoor alln het psychiese werkelik en causaal is1 bestaat voor hem niet eens74 ,zo is het dus volkomen verklaarbaar 7nl4 uit gebrek aan kritiek en begrip71 dat hij moet getuigen 7p4 #ba73 ,aber ich kann in der ,parallelittslehre berhaupt statt des gepriesenen ,monismus nur einen ,dualismus finden1 wie er krasser noch niemals aufgetreten ist4 ,die ,ungleichartigkeit der ,gebiete ist beibehalten1 die ,wechselwirkung geleugnet1 von der einheitlichen ,substanz1 die ohnedies nur ein ,scheinbehelf war1 ist nicht mehr die ,rede1 und so erscheint auch das ,parallellaufen der zwei ,welten unfasslicher als selbst nach der verrufenen ,lehre der ,geulincx und ,malebranche40 ,hoe unfasslich die paralleliteit in waarheid is1 zal boven wel gebleken zijn4 ,zur ,sache selbst mssen wir uns die ,frage vorlegen1 ob nicht die ,konsequenz der ,naturforschung1 insbesondere der ,entwicklungslehre1 selbst wenn wir die ,philosophie beiseite lassen neen1 dan niet61 dahin drngt1 die ,welt in allen ihren ,teilen als ein kausal zusammenhngendes ,ganzes aufzufassen1 worin jedes ,wirkliche seine ,arbeit leistet1 keines von der allgemeinen ,wechselwirkung ausgeschlossen ist2 und--wenn dies jeder bejahen wird juist1 allereerst en op goede grond de criticus6--die andere ,frage1 ob die ,grnde1 nach denen die gesamte ,welt des ,psychischen n4b46 von der ,wirklichkeit in diesem ,sinne oder von der allgemeinen ,wechselwirkung ausgeschlossen sein soll1 so zwingend sind1 wie sie vielen erscheinen40 7p4 #ba_/b74 ,dat het juist die gesamte ,welt des ,physischen is1 die von der ,wirklichkeit in diesem ,sinne oder von der allgemeinen ,wechselwirkung0 moet uitgesloten zijn--ontgaat een ,stumpf 7als straks een ,bolland7 natuurlik volkomen4 ,ook over de heterogeneteit oreert nu ,stumpf1 die1 naar wij op bl4 #bbe gezien hebben1 zo min als enig materialist tegen het ontstaan van geest uit stof bezwaar zou hebben of weten1 als volgt3 ,die ,ungleichartigkeit wird nach den ,untersuchungen ,humes kein ,einsichtiger mehr als ernsthaftes ,argument gelten lassen zolang hij realist blijft4 ,ursache und ,wirkung brauchen nicht gleichartig zu sein4 ,nur die ,erfahrung kann lehren1 was als ,ursache und ,wirkung zu einander gehrt4 ,am wenigsten sollte derjenige die ,wechselwirkung des ,heterogenen beanstanden1 der seine substanzielle ,einheit lehrt3 denn die substanzielle ,verbindung der beiden ,welten soll doch eine noch innigere sein als die bloss kausale40--,dat inderdaad de verhouding van grond en phaenomeen nog inniger0 is1 dan die bloss kausale0 7immers het reale hoeft niet eens feitelik in een bepaald geval causaal te zijn om toch zijn bepaald1 denkbeeldig1 phaenomeen te hebben7 en dat de ,wechselwirkung niettemin onmogelik en ondenkbaar blijft1 behoeven wij er tans nog n woord aan te verspillen8 ,stumpf's vernuftige pogingen om dan het psychiese causaal te maken in de natuurreeks kunnen wij met het stilzwijgen dat ze voor ons verdienen voorbijgaan4 ,eerst op bl4 #bi_/ca wordt ook enige realistiese rhetoriek gewijd aan der sogenannte idealistische1 besser psychistische ,monismus1 der sich gleichfalls als eine berwindung oder hhere ,fassung der alten ,parallelittslehre gibt01 maar hem toeschijnt1 in ,wahrheit nicht ber die ,schwierigkeiten hinauszufhren1 sondern nur darber hinwegzutuschen401 rhetoriek van het volgend allooi 7ik geef al wat ,stumpf er tegen in te brengen heeft73 ,nun sollte man denken3 da1 wo ,kausalitt ist1 ist auch ,realitt2 und solange wir nicht imstande sind1 das ,fallgesetz als ,gesetz von ,willensttigkeiten zu verstehen und an beobachtbaren ,willensttigkeiten zu verifizieren1 solange muss es eben als ,gesetz einer nichtpsychischen ,realitt angesehen werden4 ,aber lassen wir diese ,bedenken4 ,was ist denn eigentlich fr die ,beseitigung des bsen ,dualismus gewonnen1 wenn man die physischen ,dinge als blosse ,erscheinungen definiert8 ,kann man das ,krperliche dadurch berhaupt wegdekretieren8 ,sind ,erscheinungen ein absolutes ,nichts1 sind ,ausdehnung1 ,gestalt1 ,farbe nun wirklich ganz aus der ,welt verschwunden8 ,wenn nicht1 wo bleibt der ,monismus8 ,und wird nicht auch gerade die ,verschiedenheit und der ,gegensatz1 indem man sie als ,erscheinungen mit dem ,wesen kontrastiert1 erst recht betont8 ,und sind wir 8 uns1 aufrichtig gesprochen1 ber das ,verhltnis jetzt klarer wie vorher8 ,warum muss denn das ,wesen berhaupt erscheinen und so verschieden von sich selbst erscheinen8 ,mir wenigstens bleibt es unfassbar1 wie geistreiche 6 ,mnner nur einen ,augenblick sich darber tuschen knnen1 dass mit solchen ,redewendungen das ,problem1 welches man damit 6 wegzuschaffen meint1 erst anfngt1 und dass sie1 selbst als ,redewendungen betrachtet1 einen ,rckschritt gegen die fruchtbaren ,fragestellungen bedeuten1 zu denen wir in dieser ,angelegenheit von andern ,standpunkten aus bereits gefhrt sind3 weil sie eben verleiten1 sich bei der bequemen voor u toch te moeilike ,distinktion ,wesen--,erscheinung zu beruhigen und das ,verhltnis der beiden zu einander als etwas ,bekanntes1 durch sich ,klares1 keiner 6 ,errterung ,bedrftiges hinzunehmen40 #bbg ,elk nader commentaar zou geringschatting van mijn lezers zijn--slechts wil ik u tans nog van ,stumpf's rede de ,nederlandse echo laten horen uit ,prof4 ,bolland's ,zuivere ,rede0 7p4 #dca_/c73 ,kinderlijk is ook de theorie van de psycho-physische evenwijdigheid'1 waarin op grond van het zoogenoemde axioom der geslotene natuurcausaliteit zie boven bl4 #bje eene natuurlijk geestelijke en geestelijk natuurlijke wederkeerigheid van werking wordt verloochend2 dit parallelisme' vooronderstelt eene mechanistisch atomistische wereldopvatting zolang men vr de kennisleer staat--niet als men er achter0 is1 door onzen landgenoot ,heymans o4a4 o4a46 wel eens in uiterst bedenkelijk klinkende zinnen begunstigd alln naar ,prof4 ,bolland c4s4' grove misvatting en tot op heden nog altoos uitdrukkelijk te verloochenen een onwaarheid2 heel ,heymans' wijsbegeerte1 niet alleen zijn groot kennistheoreties hoofdwerk1 maar speciaal zijn ,einfhrung is een uitdrukkelike verloochening niet alleen1 maar de kritiese weerlegging bovendien4444 edoch natuurlik uitsluitend voor wie begrip heeft om te begrijpen0 en voor wie derhalve zulk een uitdrukkelike0 verloochening even belachelik als overbodig zou zijn1 terwijl de anderen4444 rustig mogen doorgaan1 ,heymans te eren met hun smaad4 ,intusschen laat deze de stoffelijke reeks alleen gelden als subjectief 6 ideele verschijnselen in bewustheden en hij beschouwt het tweevoud der evenwijdigheden als eenen schijn 61 waarboven een universeel bewustzijn integendeel1 ieder begrijper6 zoude verheven zijn2 hoewel hij zelf van zijn psychisch monisme1 zijne zielige bollands-hollands aleenheidsleer1 spreekt1 is zijne metaphysica op grondslag der ondervinding' dus een universeel bewustzijnsspiritualisme1 waarin hij de evenwijdigheden laat gelden als eenen schijn voor--,god' dat deze god schijn zowel als deze schijn god slechts op ,prof4 ,bolland's dogmatiese waan en inbeelding0 berust1 begrijpt nu na mijn kritiek hoop ik elk van mijn lezers4 ,een beletsel voor een minder' dan universeel bewustzijn1 ook zonder ondergrond van ondervinding het stijve i4p4v4 slappe8 psycho-physische parallelisme voor waan en inbeelding te houden1 is die 8 theorie van onzen proefondervindelijken zielkundige #bbh niet voor wie er niet bij kan4 ,in eene openingsrede voor het psychologische congres van #ahif heeft ,carl ,stumpf de zielig-natuurlijke 7of natuurlijk-zielige7 evenwijdigheidsleer' terecht cf46 als een dualisme'1 eene leer van tweespalt gequalificeerd1 die onbegrijpelijker blijft dan zelfs het oude onverhelderde occasionalisme1 waarin voor het ob- en subjectieve correspondeeren de almachtige ,god aansprakelijk werd gesteld1 en hij heeft gewezen op de noodzakelijkheid1 den samenhang der wereld precies6 in allen deele' te erkennen als eene algemeene wederkeerigheid van werkzaamheid1 waarvan ook het psychische zie bij ,stumpf6 niet is uitgesloten40 ,zuivere ,rede0 vervolgt op bl4 #dcc3 de psycho-physische parallelisten' of zielig natuurlijke evenwijdigheidsmannen voegen daaraan aan de ondoordachtheid0 van de mechanistische opvatting van warmte niet als warmte maar als beweging02 ondoordacht is hier alleen dat bollandse niet als--maar als0 dan de ondoordachtheid toe1 omzetting' van warmte in beweging natuurlijk1 doch verkeering of omkeering van wenschen in bewegingen onmogelijk te achten natuurlik onmogelik1 maar weer alln voor voldoende kennisleerbegrip1 even onmogelik als de verkering van lichtbronnen in hun eigen schaduwbeelden of1 zuiverder nog1 van tijdvakken in hun eigen jaartallen64 ,maar kostelik1 dit maar06 de werkelijkheid zelve en als zoodanig is meer dan werkeloosheid o uil in ,athene1 zij is als zoodanig de werkzaamheid zelve1 en werkzaam zijn is verkeeren1 omkeeren of omzetten betrekkelik61 hetzij men dit begrijpelijk vindt of niet40 ,maar4444 dat juist tot deze werkelike werkzaamheid van werkzame werkelikheid4444 de natuur1 de physiese kosmos1 niet behoort dan voor kritiekloos dogmatisme1 dat is juist het voorondersteld inzicht der kritiek1 waardoor zij alle zuivere rederijkerij1 't zij die van de duitse ,prof4 ,stumpf of van de nederlandse ,prof4 ,bolland1 te boven is4 ,en het blijkt nu eenmaal ,prof4 ,bolland's noodlot1 dat hij zelf nergens zieliger is1 in de ware zin des woords1 dan waar hij tegen ,heymans en diens zogenoemde zieligheid0 zich keert en te keer gaat4 ,en nu nog ,prof4 ,erich ,becher's ,gehirn und ,seele0 en zijn ,vershnung von ,parallelismus und ,wechselwirkungshypothese04 ,dit leerrijk boek toch bewijst ons in elk geval n ding--dat men over heel de wetenschap der hersenphysiologie van onze tijd kan beschikken 7indien altans die kennis eens lebendigen und wirren ,meinungskampfes01 die verzameling van jammerlik-weinig zkere feiten en experimenten en erbarmelik-veel meer of minder interessante1 aannemelike1 mogelike1 denkbare duidingen1 opvattingen1 meningen1 voorstellingen1 beschouwingen1 onderstellingen1 theorien en stelsels #bbi reeds wetenschap mag heten7 en toch nog achterblijven bij begrip en inzicht ten aanzien van wel en niet mogelike verhouding tussen hersenen en geest1 voor meer dan een eeuw zonder die hersenphysiologie door ,kant al bereikt4 ,z overwegend1 zo albeheersend is ten deze de materie-kritiek4 ,in het #c;e deel nu1 ,das ,leib-,seele-,problem0 7#cbh-cif2 zie over #a en #b de laatste noot7 lezen wij aangaande de heterogeneteit tussen lichaam en geest op bl4 #cfe3 ,da wird im ,anschluss an alte metaphysisch-erkenntnistheoretische ,vorstellungen gesagt1 ,seelisches und ,krperliches knnten nicht aufeinander wirken1 weil sie so vllig verschieden seien4 ,dies zu ,descartes' ,zeiten gewichtige ,argument ist freilich in unseren ,tagen zurckgetreten2 das hngt mit dem ,wandel der ,kausalauffassung zusammen40 ,volkomen juist--zolang de materie een reale blijft4 ,maar als ,becher op p4 #cff dan vraagt3 ,wer sagt uns1 dass dagegen ,seelisches und ,krperliches wegen ihrer ,verschiedenheit nicht aufeinanderwirken knnen1 wo wir gegenseitige ,beeinflussung verschiedener ,realitten doch sonst berall sehen8 ,nur die ,erfahrung knnte uns belehren1 dass zwischen ,seelischem und ,krperlichem ein ,wirkungszusammenhang unmglich ist401 dan moet het antwoord luiden3 ,de kenniskritiek1 die ons leert1 dat en waarom het lichamelike niet tot de ,realitten0 behoort1 dat en waarom einordnen0 van das ,seelische0 in den ,naturzusammenhang0 7p4 #chj7 even onnodig als onmogelik en ondenkbaar is1 gelijk diezelfde kenniskritiek de onmogelikheid leert van ,becher's ,mglichkeit eines ,zusammenwirkens krperlicher und seelischer ,faktoren im ,gehirn0 7#cbg7 en wederom de kenniskritiek het als een illusie van ,becher moet kenschetsen1 als hij meent 7#cff73 ,wird eine spiritualistische ,deutung der physischen ,erscheinungen anerkannt1 so kommen sich der parallelistische ,monismus und die ,wechselwirkungslehre so nahe1 dass eine ,ausshnung der ,gegner nicht unmglich erscheint40 ,van die ,vershnung von ,parallelismus und ,wechselwirkungshypothese0 toch kan geen sprake zijn--zolang wederkerige causaliteit1 ,wechselwirkung1 tussen geest en stof onmogelik blijft4 ,ja--als de ,wechselwirkungslehre0 deze zou laten vallen4444 als zij die ,materie spiritualistisch deutet0 en dus haar ,wechselwirkung tussen geest en stof vervangt door die tussen geest en het onstoffelik reale der stof1 als zij gaat zeggen 7#cfg73 ,das uns bekannte ,seelenleben steht4444 in ,kausalbeziehung zu jenem ,seelischen1 das nicht in unserem ,bewusstsein gegeben ist1 das physischen ,erscheinungen zugrunde liegt40--dan is zij op hetzelfde ogenblik1 niet het parallelisme genaderd1 maar4444 parallelisme geworden6 ,en zelfs al neemt gij nu1 zuiver dogmaties1 materielle 8 ,dinge-an-sich01 ,atome-an-sich0 aan 7#cgc7 #bcj en ,wechselwirkung tussen deze en ons zieleleven 7#cgd71 dan ng houdt ge een zuiver parallelisme t4a4v4 zieleleven en stof 7die geen ,ding-an-sich1 maar ,erscheinung0 is4444 en blijft71 tenzij ge de natuurwetenschappelike stof0 zelf voor dat ,ding-an-sich houdt1 maar dan zijt ge wederom zuiver realisties overgangsman1 causalist1 ,wechselwirkungstheoretiker4 ,en daar dit wel uw bedoeling zal zijn 7vgk4 de laatste noot71 staat dan inderdaad uw ,auffassung der ,wechselwirkungslehre wohl nher als dem ,parallelismus40 ,schrijft gij echter 7#cgd_/e73 ,mit den materiellen ,dingen-an-sich1 dem ,seelenleben1 und den in diesem enthaltenen ,sinneswahrnehmungen eines ,teiles der materiellen ,dinge-an-sich kommen wir in der ,wissenschaft durchweg aus40 en meent gij3 ,statt von einer ,vershnung des ,parallelismus mit der ,wechselwirkungslehre knnte man also vielleicht besser von einer berfhrung des ersteren in die letztere sprechen401 dan vergeet gij tweerlei3 #ao3 ,wechselwirkung wordt niet1 wordt nooit bestreden door enig krities parallelist 7naar ook ,erhardt waant in zijn ,psycho-physischer ,parallelismus und erkenntnistheoretischer ,idealismus07 tussen geest en het onstoffelik reale der stof1 maar uitsluitend tussen geest en stof4 #bo3 ,geen wetenschap1 allerminst natuurwetenschap of physiologie1 bekreunt zich om uw dogmatiese materielle ,dinge-an-sich04 ,natuurwetenschap bemoeit zich uitsluitend met de natuur1 d4w4z4 met de materie1 het phaenomeen1 de waarneembare wereld zelf en niet1 nooit of nergens met haar onwaarneembaar reale of substraat4 ,,besluit4 ,hiermee is dan de taak1 die ik mij met ,kennisleer contra ,materie-realisme0 als ,bijdrage tot ,kritiek0 en ,kant-begrip gesteld heb1 ten einde gebracht en heb ik de beloften van de ,voorrede naar vermogen vervuld4 ,kritiek0 is al z dikwels voorgezegd 7en nagezegd74444 zonder resultaat1 dat ik eens gepoogd heb1 tegelijkertijd kritiek0 voor te doen1 dus te geven1 inzonderheid ook in de ,opmerkingen1 la critique en action4 ,al was die last mijn lust1 daardoor heb ik meer dan mij lief was1 naar inhoud en stijl1 moeten schoolmeesteren--hier docerend en corrigerend daar--tot verontwaardiging van die specialiteiten1 die ge persoonlik beledigt in hun leer--en tot geringschatting van die hogere middelmatigheid1 die slechts respekteert1 wat haar begrip te boven gaat en allang en beter wist1 wat ge haar leert4 #bca ,maar daardoor mag ik hopen1 voor menigeen begrijpelik te hebben gemaakt1 wat hem tot dusver onbegrijpbaar was voorgekomen4 ,om te begrijpen zal de lezer ook hier nog de moeite van aandachtige studie1 van eigen nadenken zich moeten getroosten1 maar daarvoor zal hem dan ook in betrekkelik korte tijd de vrucht ten deel kunnen vallen van die andere moeite1 waaraan de schrijver zelf tal van zijn beste jaren met graagte gegeven heeft4 ,men kan met de kennisleerproblemen1 als met alles1 zijn spel drijven4 ,maar alleen wie er mee geworsteld en voor zijn deel overwonnen heeft1 geniet het voorrecht ook anderen over hun zelfde moeilikheden heen te kunnen helpen4 ,en altijd zullen er blijven1 voor wie die moeilikheden onoverkomelik zijn4 ,maar het is1 naar ,kant's woord uit de ,einleitung van zijn ,prolegomena ook eben nicht ntig1 dass jedermann ,metaphysik studiere01 in de wetenschappelike zin der kritiek4 ,want van de kunst moge de bekende versregel gelden3 ,la critique est aise et l'art est difficile0--in metaphysicis geldt veeleer omgekeerd3 ,est difficile la critique et l'art ais04 ,en wanneer ik nu zie1 welke nooit-vermoede zeer- en hooggeleerde1 wel- en zeer-eerwaarde misvattingen een kristalhelder denker en schrijver als ,heymans nog te verduren krijgt1 dan moet ik wel zonder valse bescheidenheid meer blaam of lof dan begrip verwachten en de meeste voldoening zoeken in die stille dank of ondank1 die mij deels in 't geheel niet1 deels uit de feitelike resultaten zal blijken1 uit wat de toekomst ten onzent in philosophicis zal opleveren1 uit wat er voortaan zal worden gedacht en gedrukt en inzonderheid4444 niet meer gedrukt4 ,daaraan zal ik merken1 of mij de kritiese orintering van mijn lezers1 zoals ik mij die blijkens de ,voorrede heb voorgesteld1 al dan niet1 meer of minder gelukt is4 ,want n ding zal wel voor ieder gebleken zijn3 de kritiek laat niet alles beim alten0 7,messer1 ,stumpf7--zij schept een ,umwertung der ,werte van filosofen en filosofemen4 ,dass sie1 als blosse ,speculation1 mehr dazu dient1 ,irrthmer abzuhalten1 als ,erkenntniss zu erweitern1 thut ihrem ,werthe keinen ,abbruch1 sondern gibt ihr vielmehr ,wrde und ,ansehen durch das ,censoramt1 welches die allgemeine ,ordnung und ,eintracht1 ja den ,wohlstand des wissenschaftlichen gemeinen ,wesens sichert0 zegt ,kant's idealisme terecht 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fda74 ,zo is dan de ,kritiek0 en haar dogmadodende1 dogmavrije methode1 door ,oudheid noch ,middeleeuwen noch1 zover wij weten1 door ,oosterse ,wijsheid bereikt1 grond en glorie van de nieuwe wijsbegeerte--en behoort haar overwinning van het dogmatisme als zodanig en van het materie-realisme in 't biezonder1 tot de hoogste intellektuele zegeningen1 die een mens deelachtig kan worden4 ,dies zij mijn besluit1 wat heel dit werk getuigen moge3 ,wilt gij waarheid en klaarheid1 zoek eerst de kennisleer en haar kritiek--en al het andere zal u toegeworpen worden4 ,,einde4 ,,opmerkingen ,,tot ,,toelichting ,,en ,,bevestiging4 #bcb ,du choc des opinions jaillit la vrit40 #a 3 p4 #aa4 ,voor de tegenstelling vergelijke men ,hegel1 ,kl4 ,logik1 p4 #ccc3 ,im ,vorbeigehen kann bemerkt werden1 dass es ein sonderbarer ,einfall ,kants war1 zu behaupten1 die ,definition der geraden ,linie1 dass sie der krzeste ,weg zwischen zwei ,punkten sei1 sei ein synthetischer ,satz1 denn mein ,begriff vom ,geraden enthalte nichts von ,grsse1 sondern nur eine ,qualitt4 ,in diesem ,sinne ist jede ,definition ein synthetischer ,satz0 444 ,dass aber jene ,definition analytisch ist1 erhellt leicht1 indem die gerade ,linie sich auf die ,einfachheit der ,richtung reduciert1 die ,einfachheit aber in ,beziehung auf ,menge genommen die ,bestimmung der geringsten ,menge1 hier des krzesten ,weges1 giebt40 ,in 't voorbijgaan 444 demonstreert zich hier de ,verlosser der ,gedachte0 zelf 444 aan ,kant4 ,vgk4 ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #eeg3 ,die ,grndlichkeit der ,mathematik beruht auf ,definitionen1 ,axiomen1 ,demonstrationen4 ,ich werde mich damit begngen1 zu zeigen3 dass keines dieser ,stcke in dem ,sinne1 darin sie der ,mathematiker nimmt1 von der ,philosophie knne geleistet1 noch nachgeahmet werden1 dass der ,messknstler1 nach seiner ,methode1 in der ,philosophie nichts als ,kartengebude zu ,stande bringe1 der ,philosoph nach der seinigen in dem ,antheil der ,mathematik nur ein ,geschwtz erregen knne1 wiewol eben darin ,philosophie besteht1 seine ,grenzen zu kennen0444 ,zelfs de ,hegeliaan ,j4 ,hutchison ,stirling moet ,kant tegenover ,hegel ten deze gelijk geven1 ,what is ,thought80 7#aijj71 p4 #aid3 ,nevertheless1 the truth is rather with ,kant0444 ,vgk4 verder ,opm4 #de4 #b 3 p4 #ab4 ,niemand minder dan ,helmholtz zelf meende door zijn onderzoekingen tevens ,kant weerlegd te hebben444 ook ndere dan de ,euklidiese meetkunde bleek denkbaar en zelfs444 voorstelbaar6 ,moest dus niet de meetkunde eenvoudig ervaringswetenschap zijn8--,zeer zeker is de aanschouwelikheid van niet-,euklidiese meetkunde een argument tegen ,kant--niet echter tegen de verbetering en uitwerking van ,kant's ruimte-leer 7door ,riehl-,heymans71 volgens welke de ruimte niet van alle zinnelike waarneming als zodanig1 maar alln van een speciale zin1 de bewegingszin1 de vorm01 het schema is1--zodat de aanschouwelikheid t4o4v4 de gezichtszin1 door ,helmholtz aangevoerd1 niets meer vermag tegenover de niet-voorstelbaarheid der metageometrie t4a4v4 de bewegingszin4 7,zie ,heymans' ,g4 u4 ,e4 #ei jo4 #ed74 ,ware door ,helmholtz' vondst de meetkunde ervaringswetenschap gebleken1 dan had zij van 't ogenblik dier ontdekking af moeten ophouden444 wiskunde te zijn4 ,het tijdperk van444 meetkunde-metingen en geometriese proeven0 zou zijn aangebroken6 ,ik vrees geen ogenblik1 dat ons huidig positief empirisme deze positieve consequentie zal aanvaarden4 ,zelfs de grote ,ostwald1 de wiskunde-empirist1 die in de ,kultur der ,gegenwart01 dit machtig encyclopaedies werk1 ,i 3 ,,vi 7,systematische ,philosophie71 art4 ,naturphilosophie01 de juistheid0 der ,euklidiese meetkunde tegenover de metageometrie experimenteel bewezen wil zien 7p4 #aej3 ob die eine oder die andere richtig' ist1 kann nicht anders entschieden werden1 als durch eine entsprechende experimentelle ,untersuchung044471 dus b4v4 of wel alle werkelike0 absoluut-nauwkeuriglik #ahj hebben1--zelfs hij is inconsequent en inexact genoeg1 om de tot dusver genomen 7867 proeven444 afdoende te noemen3 ,wenn eine ,abweichung vorhanden ist1 so muss sie bei sehr grossen ,dreiecken am leichtesten zu entdecken sein4 ,man hat bisher keine gefunden ben trovato6 und muss somit die ,euklidische ,geometrie fr richtig halten40 ,maar wie weet1 empiristies gesproken1 of niet toch nog ergens bij een enorme0 die #ahj niet volkomen blijken uit te komen6 ,ik durf zelfs stellen1 dat nooit en nergens die #ahj precies zijn uitgekomen1 gemeten0 of gevonden0444 trots ,ostwald's bewering3 ,die sogenannte absolute ,genauigkeit der mathematischen ,gesetze ist daher nur eine ,annahme1 die sich bisher bei allen ,prfungen bewhrt hat40444 ,ja1 wie weet1 of niet op een goeie dag #e #g ergens een ietsje meer of minder blijkt dan #ce6 ,want hoe ongelooflik het klinken moge1 op p4 #adg_/h wordt1 in enkele alinea's1 ook even het empiries en syntheties karakter der rekenkunde bewezen06--,heel ,ostwald's behandeling van deze problemen blijft ver beneden het peil dier problemen zelf1 is in meer dan n betekenis des woords beneden kritiek1 en beschamend voor de ,kultur der ,gegenwart0 in ,duitsland zelf1 meer dan een eeuw na ,kant4 ,want wat ,kant eigenlik gezocht en gevonden heeft1 hoe en in welke zin een wetenschappelik man nog anti-empirist1 nog apriorist kan zijn 7om niet te zeggen3 moet zijn71 het ligt alles volkomen buiten zijn gezichtskring 7vgk4 b4v4 aang4 de mechanica p4 #afj71 al wordt ,kant gemoedelik genoemd der scharfsinnigste ,philosoph1 den das ,deutsche ,volk hervorgebracht hat04--,hier blijkt dat een zgn4 natuurfilosoof01 zelfs al behoort hij tot de allergrootsten1 nog lang geen natuur-filosoof behoeft te zijn en dat er tussen wetenschappelike1 kenniskritiese1 natuurfilosofie en natuurwetenschap een ander verschil bestaat1 dan dat van weniger und mehr ,sicherheit0 der door een alles behalve exacte inductie per ,analogieschluss0 gewonnen naturwissenschaftlichen ,aussagen06 7,vgk4 over ,ostwald opm4 #df74 ,heeft dus de ,euclidiese meetkunde van experimenterend positivisme blijkbaar weinig gevaar te duchten1 ook de spoken van het spiritisme zullen zich nog lang moeten oefenen en ontwikkelen1 niet alleen prakties1 maar vooral ook theoreties1 eer zij de wetenschap zullen nopen1 hen 7of haar87 in een #d;e dimensie0 onder dak te brengen 7vgk4 ,wundt1 ,der ,spiritismus1 eine sogenannte wissenschaftliche ,frage074 ,prof4 ,l4 ,boltzmann1 de geniale physicus en felle mechanistiese tegenstander van ,ostwald's energetisme1 de man1 die echter bij ongeluk ook geroepen is om filosofiese colleges te geven1 zij 't ook over ,naturphilosophie01 en die nu als een heerlike volmaakte ,caliban op het terrein der wijsgerige problemen rondspringt1 die zich zelf daar dan ook1 met zijn oude ,widerwille1 ja ,hass gegen die ,philosophie0 voelt als den ,bock zum ,grtner gemacht01 de arme kerel1 die met4444 ,hegel is begonnen 7o onbegonnen begin71 wiens ,unstern0 hem toen naar ,schopenhauer en ,herbart bracht en zo tot onbegrepen brokken ,kant1 deze ronde ,condillac der #bj;e eeuw 7zie zijn art4 ,ueber die ,frage nach der objectiven ,existenz der ,vorgnge in der unbelebten ,natur0 van #ahig1 opgenomen in zijn ,populre ,schriften01 #aije1 p4 #afb71 de naief-dogmatiese metaphysicus1 die de metaphysica een geistige ,migrne0 scheldt1 wijl hij zelf aan de hemicrania van het materialisme laboreert 7,geist und ,wille komplizierte ,wirkungen von ,teilen der ,materie01 ,vorstellung1 ,wille und ,selbstbewusstsein ,entwicklungsstufen0 van physikalisch-chemischen ,krften der ,materie01 terwijl elders weer1 nog op dezelfde bladzij #cif o4 c41 dualisties1 mit jeder ,wahrnehmung1 auch mit jeder ,willensentschliessung1 rein mechanische ,vorgnge verbunden sind07 en dan in metaphysiese zelfverloochening zich vernedert tot de verklaring van p4 #cbd3 ,ich wre der letzte der die vorgebrachten ,ansichten aufstellte1 wenn sie irgend eine ,gefahr fr die ,religion bergen wrden01 de kriticus1 die eerst ,schopenhauer eventjes afmaakt met geweldige stompen4444 in de lucht1 en er dan leukweg bijvoegt3 ,ebenso unhaltbar wie sich die ,schopenhauerschen ,gedanken erwiesen1 scheinen mir nun auch die der smtlichen anderen ,philosophen in ihrem eigentlichen ,kerne1 inklusive ,kant1 zu sein1 was zu erweisen mir freilich jetzt die ,zeit fehlt401 die ,berkeley eert als der ,erfinder der grssten ,narrheit4444 die je ein ,menschenhirn ausgebrtet hat1 des philosophischen ,idealismus1 der die ,existenz der materiellen ,welt leugnet01--welnu1 deze onvervaarde ,prof4 ,boltzmann waagt zich ook aan kennistheoretiese problemen1 speciaal het apriorisme in wiskunde en logica3 ,als behoedzaam empirist wil hij zelfs de rekenkunde1 al doet ze zich ook aan hem voor als a priori richtig01 van tijd tot tijd eens aan de tand voelen1 eens4444 na-rekenen 7,freilich1 wenn sich einmal eine ,methode1 zu schliessen1 durch ,jahrtausende erprobt und vererbt hat1 scheint sie uns a priori richtig1 und wir knnen oft lange mit ihr ohne praktische ,erprobung weiter arbeiten1 z4,b4 wenn wir vertrauen1 dass uns die ,rechnung richtiges ergibt2 allein einmal muss sie durch ,taten erprobt worden sein1 und von ,zeit zu ,zeit muss sie wieder erprobt werden40 p4 #cid_/e74 ,over de ruimte luidt het dan1 p4 #chh3 berhaupt war ,schopenhauer in dem1 was er als aprioristisch bezeichnete1 keineswegs besonders glcklich4 ,so bezeichnete er es als aprioristisch klar1 dass der ,raum drei ,ausdehnungen hat4 ,heute wissen die ,forscher1 dass a priori' ein mehr als drei dimensionaler ,raum denkbar1 dass auch ein nicht ,euklidischer ,raum nicht undenkbar ist40 7p4 #chh74 ,als nu zulk een huidig vorser maar niet vergeet1 dat juist ,kant die denkbaarheid van een metageometrie niet alleen reeds wist1 maar zelfs4444 ontdekt heeft4 ,ten aanzien van de denkwetten moet ,kant het aldus ontgelden3 ,man kann diese ,denkgesetze aprioristisch nennen1 weil sie durch die vieltausendjhrige ,erfahrung der ,gattung dem ,individuum angeboren sind4 ,jedoch es scheint nur ein logischer ,schnitzer von ,kant zu sein1 dass er daraus auch auf ihre ,unfehlbarkeit in allen ,fllen schliesst4 ,nach der ,darwinschen ,theorie ist dieser ,schnitzer vollkommen erklrlich4 ,nur das1 was sicher war1 hat sich vererbt4 ,was unrichtig war1 ist abgestossen worden4 ,so erhielten diese ,denkgesetze einen derartigen ,anschein von ,unfehlbarkeit1 dass man sogar die ,erfahrung vor ihren ,richterstuhl stellen zu drfen glaubte4 ,da sie nun aprioristisch genannt wurden1 schloss man1 dass alles aprioristische unfehlbar1 vollkommen sei40 enz4--7,vgk4 nog pag4 #cii1 hoe voor hem de kennistheor4 begrippen eigentlich nur leere ,worte sind01 wijl hem heel de ,bedeutung der ,fragestellung0 blijkbaar ontgaat474 ,een al of niet feilbare1 min of meer juiste1 denkwet444 dat is de nieuwste empiristiese ontdekking of liever uitvinding4 ,maar ,prof4 ,b4 zal veel vergeven worden2 want hij weet niet wat hij doet1 in gnoseologicis2 en aan zulk een reus op eigen gebied zij het wonderlik vermaak in potsierlike bokkesprongen op terra incognita gaarne gegund4 ,dr4 ,richard ,wahle 7destijds1 #ahid1 privaatdocent voor filosofie aan de ,univ4 te ,weenen2 zal als braaf schrijver inmiddels wel ,professor zijn geworden71 die zowel in de inhoud als in de titel van zijn dik boek ,das ,ganze der ,philosophie und ihr ,ende0 de vergissing begaat1 zijn zgn4 filosofie voor de filosofie te houden2 wiens physiologisties phaenomenalisme tussen theologie en physiologie1 indeterminisme en fatalisme1 ,extensivismus0 en ,agnosticismus0 heen en weer waggelt2 die in zijn ,abschluss0 tot interessante conclusies komt als de volgende 7p4 #ecg73 ,unsere ,kritik aller ,daten1 die viel schrfer als die ,kant'sche sein musste1 ist das ,grab jeder ,speculation und ,hypothese0 7lees weer meiner0 i4p4v4 jeder072 die ,kritik unseres ,wissens wurde hier weiter hinausgefhrt1 als es von den kritischesten ,denkern sonst geschehen ist40 7ja1 ganz hinausgefhrt67 en op de slotpagina #eci3 ,ist das1 was hier geboten wurde1 nichts--gut1 so ist es alles1 was ,menschen in dem ,streben nach ,orientierung im ,ganzen je wissen werden40 7weer dat bovengenoemd foutje--de heer ,wahle ziet zich voor de mensheid of de wijsbegeerte aan2 overigens heeft hij gelijk--het is niets--en alles wat ,wahle's ooit zullen weten472 van zulk een ,ueber-,kant verwondert het ons niet1 op p4 #dd te lezen3 ,doch jener ,begriff der a priorischen ,raumanschauung ist so gar nicht fundiert1 dass es ihm schon zu viel ,ehre anthun heisst1 wenn man die metamathematischen n4b4 ,betrachtungen gegen ihn in's ,treffen fhrt40444 ,damit hatte jedoch ,kant anderseits recht1 dass die geometrischen ,stze irgend etwas absolut ,denknothwendiges sic sind4 ,nur 6 seine ,auffassung und ,erklrung ihrer ,natur ist falsch40 ,sapienti sat4 ,de meetkundestellingen berusten dan voor hem weer eens op definities--van wier onvrijheid zijn naief realisme niets beseft1 terwijl het de meta-geometrie alleen444 physies1 niet-meetkundig1 kan begrijpen1 en daarmee zijns ondanks 7zo op p4 #ea7 de ruimte-aprioriteit bevestigt4 ,zelf gaat hij de axioma's444 bewijzen4 ,wie zich daarvoor interesseert1 zij naar het boek zelf verwezen4 ,met genoegen citeer ik hier ten slotte ,stelling ,,xiv uit het proefschrift van ,ph4 ,a4 ,kohnstamm 7#aija73 ,terwijl ,riemann en ,helmholtz meenen1 dat zij de onhoudbaarheid van ,kant's opvatting omtrent het aprioristisch karakter der geometrische axioma's hebben bewezen1 hebben zij inderdaad slechts de juistheid nader aangetoond van een van ,kant's premissen1 den synthetischen aard dier axioma's40 #c 3 p4 #ac4 ,ter waarschuwing wil ik er hier op wijzen1 dat de voorbeelden1 die ,dr4 de ,hartog geeft in zijn ,kant0 fout zijn1 zowel dat uit de wiskunde het geheel is grooter dan het deel01 een analyties oordeel 7cf4 explicite ,kant ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #feb3 ,einige wenige ,grundstze0 enz471 als in de natuurwetenschap3 iedere werking moet een oorzaak hebben01444 een analyties oordeel uit het begrip werking0 7vergelijk over deze tautologiese formulering1 ook bij ,mr4 ,levy1 ,het ,indeterminisme1 p4 #ahb1 #ahh1 ,trger1 ,wille1 ,determinismus und ,strafrecht1 p4 #gj s4 en ,busse1 ,philosophie und ,erkenntnistheorie1 p4 #ahg74 ,als note gaie voeg ik hier bij1 hoe op de volgende pagina genoemde ,heer ,kant corrigeert3 ,kant had de term syntheties oordeel a priori moeten vervangen door de eenvoudige opmerking1 dat ware kennis onzen gezichtskring aangaande de verschijnselen 6 moet uitbreiden en dat 8 wel algemeen en noodzakelijk40 ,jammer1 dat ,kant deze voorlichting zelf niet heeft mogen beleven2 het had hem de moeite van 't ,kantisme bespaard4 ,over ,dr4 de ,hartog's ,kant-begrip vergelijk pag4 #aae noot #a4 #d 3 p4 #ad4 ,als ,hegel en zijn karremannen aan komen dragen met de tegenstelling0 ,a en -,a1 waartussen ,a ligt1 bewijzen zij enkel 't verschil tussen de logiese 7contradictore07 tegenstelling 7 ,a en niet ,a1 links en niet-links7 en de 7contraire07 tegenoverstellingen 7links-rechts1 goed-slecht1 zwart-wit1 oud-jong enz47 niet te kunnen of anders niet te willen begrijpen4 ,zo b4v4 ,j4 ,e4 ,erdmann 7niet te verwarren met de huidige ,prof4 ,b4 ,erdmann1 ,paulsen's opvolger in ,berlijn7 in zijn ,grundriss der ,logik und ,metaphysik1 #ig3 ,alles ist ein ,entgegengesetztes'1 oder ,a muss entweder ,a oder - ,a sein1 tertium non datur 7ist nur ,schein71 ist ein ,satz1 der vllig mit dem ,satze streitet1 dass ,a eben nur ,a 7d4h4 weder noch -7 sein solle40 ,a muss entweder ,a oder - ,a sein1 tertium non datur0 is uitsluitend ,hegeliaanse1 letterlik ,hegel nagewauwelde 7,enc4 #aai7 vervalsing der denkwet3 ,etwas muss entweder ,a oder nicht ,a sein1 t4 n4 d401 een vervalsing1 die men bij geen enkel verstandig0 logicus zal vinden en die pour besoin de la cause is uitgevonden4 ,vergelijk hiervoor reeds de juiste opmerking van ,land1 ,inleiding tot de ,wijsbegeerte1 p4 #afb s4 ,ook ,prof4 ,bolland geeft van het principium exclusi tertii 7b4v4 ,coll4 ,log4 p4 #egb ss47 een valse voorstelling1 te weten3 ,a is f ,b f ,c04 ,het verstand neemt deze onnozelheid niet voor zijn rekening en de dialektiek heeft gemakkelik spel tegen deze papieren vijand4 ,waarom zou ,a niet precies even goed ,d1 ,e1 ,f1 enz4 kunnen zijn als ,b of ,c1 of ,b en ,c enz4 tegelijk 7b4v4 ,a is f ,b f ,c f ,d1 een ,duits lidwoord is f mannelik f vrouwelik f onzijdig2 ,a is ,b en ,c en ,d3 een magneet heeft een noordpool1 een midden en een zuidpool78 ,in waarheid zegt de denkwet dan ook niets anders dan3 ,a is l of niet ,b1 of zo men wil3 ,a is f ,b f niet ,b4 ,van onverschillig welk denkvoorwerp geldt al of niet onverschillig welk gezegde4 ,al wat gedacht kan worden heeft elke denkbare eigenschap f wel f niet4 ,men kan het zelfs met n letter afdoen3 ,al wat denkbaar is 7in ,prof4 ,b4's dialekt3 elke mogelike denkbaarheid71 is l of niet ,a4 ,deze bedoeling mag men dan gerust aldus formuleren3 iets is f ,a f niet ,a0 7p4 #dgf71 maar nooit ,a is f ,a f niet ,a0 7zo laatstelik nog weer in ,de ,logica1 #aiaa7 en nooit ,a is f ,b f ,c04 ,dit is onverstand en niet een kant van het verstandig denken4 ,wat ,a is kan niet niet ,a zijn en wat niet niet ,a is moet ,a zijn4 ,alles samengevat in de ene omkeerbare vergelijking3 ,a niet niet ,a4 ,in woorden3 ,bevestiging is uitsluiting van ontkenning1 ontkenning van ontkenning is bevestiging4 ,bevestiging en ontkenning kunnen derhalve nch beide waar1 nch beide onwaar zijn4 ,onjuist is de uitvlucht van ,prof4 ,bolland 7,eenheid van ,tegendeelen1 p4 #ah7 dat zich niet 7laat7 opgeven1 waaraan contraire en contradictoire bepalingen te onderkennen zijn04 ,immers de laatstgenoemde aan de zuivere ontkenning zonder meer4 ,twee op zich zelf gelijkelik positieve begrippen vormen dus als zodanig nooit een contradictie1 b4v4 vierkant en rond1 zwart en wit4 ,wat dus niet vierkant is behoeft niet rond te zijn1 al kan het niet wl vierkant zijn4 ,of ze elkander desniettemin ja dan neen uitsluiten1 kan eerst door begripsontleding blijken1 naar gelang er al of niet contradictore elementen te voorschijn komen1 hier b4v4 hoekig en niet-hoekig1 met en zonder rechte zijden4 ,hoezeer men echter op z'n hoede heeft te zijn voor misleidende klank en schijn van contradictie1 mogen voorbeelden als de volgende tonen3 een niet-veranderende verandering is niet een weerspreking6 7,contradictoor1 dus zinledig1 ware slechts een geen-verandering-zijnde verandering674 ,want niet-veranderend wordt dan gedacht in de zin van sich nicht ndernd1 en een verandering behoeft niet een verandering van verandering1 een verandering in de tweede macht te zijn2 zij kan zichzelf gelijk blijven1 zonder enige zelfweerspreking 7,voorbeeld3 een eenparige beweging1 een gelijkmatig verlopend zich zelf gelijk blijvend0 proces4 ,daartegenover staat dan een eenparig versnelde beweging1 als verandering in de #b;e macht1 als een gelijkelik of niet-veranderend veranderende verandering4 ,volgt een versnellend versnelde beweging en zo in infinitum474 ,een verandering in zeker opzicht kan dus1 verstandig gesproken1 zeer goed niet-verandering zijn444 in ander opzicht3 beweging is als zodanig verandering van plaats en kan dus niet-verandering zijn van snelheid4 ,ook hier dus geen ontkenning en bevestiging van hetzelfde in hetzelfde opzicht04 ,gelijkerwijs is dus ook een niet-vermeerderende 7of zelfs verminderende7 vermeerdering geen contradictio in adjecto4 ,niets van dit alles gaat het verstand1 het zichzelf beheersend en zich niet te buiten gaand verstand1 te boven4 ,maar zo ver1 tot het inzicht dezer niet-weerspreking1 wil of kan zuivere rede0 niet doordenken4 ,zij is dan ook met haar bestendige verandering1 haar volstrekte betrekkelikheid1 haar algemene biezonderheden en biezondere algemeenheden1 haar veelheid bevattende eenheid444 verstandiger 7of op haar manier dus dommer07 dan zij zelf wel weet of wil weten4 ,hoe redelik en billik het verstand behandeld wordt door ,zuivere ,rede1 toont p4 #hf 7#b;e dr4 #abf73 dat de waan1 alsof nu de roos f wit f zwart zoude moeten blijken1 eene onnoozelheid mag heeten4444 komt aan het verstandige denken al weer niet tot bewustzijn40 ,zou ,prof4 ,b4 inderdaad van het verstandige denken0 zo weinig verstand hebben8 ,a ,a zegt het verstand in stellenden trant op beslisten toon1 alles gelijkt op4444 zichzelf0 7p4 #hc1 #b;e dr4 #abc7 7,herhaling van p4 #ab1 ,eenheid van ,tegendeelen74 ,dit laatste zegt alleen onverstandige zgn4 rede0--en alleen het verstand begrijpt1 wat ,prof4 ,bolland miskent1 welke waarheid er verborgen ligt achter de f onbewust f tendentieus onverstandige formulering ,a ,a4 ,in n zinnetje wordt dan 7p4 #he1 #b;e dr4 #abe7 de denkwetvervalsing ,a is niet ,b0 gelijk gesteld met het logiese ,a is niet niet ,a01 als de bedoeling van het zoogen4 principe der contradictie06 ,pp4 #he-hg bevatten dan ook louter misverstand1 dat verstand van verstand blijkt te missen4 ,afdoende is p4 #ia 7#aca73 en zal nu bij slot van rekening de grondstelling van het uitgesloten midden haren zin niettemin behouden in de verplichting ,heymans1 ,wundt1 ,lipps1 ,b4 ,erdmann weerleggen dit logica-ethicisme der gedachte1 om eene niet eenhoevige eenhoevigheid1 eene niet gele geelheid of onnutte nuttigheid af te weren1 dan wordt het de vraag1 of de denkwet' zich niet aan eigene zinledigheid opheft40 ,prof ,b4 acht hier zinledig1 iets waarvan hem slechts de zin ontgaat4 ,mais on fera ce jugement01 zegt ,leibniz 7te weten que toutes vrits identiques ne servent de rien071 faute d'avoir assez mdit sur ces matires04 ,die zin is deze1 dat bedoelde wet het prius is1 de vooronderstelling en het fundament van elke redelike gevolgtrekking 7vergelijk ,ges4 und ,el4 #ai en ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #aea3 ,daher mssen wir auch den ,satz des ,widerspruchs1 als das allgemeine und vllig hinreichende ,principium aller analytischen ,erkenntniss gelten lassen074 ,ce qui fait voir que les propositions identiques les plus pures et qui paraissent les plus inutiles sont d'un usage considrable dans l'abstrait et gnral2 et cela nous peut apprendre qu'on ne doit mpriser aucune vrit01 zegt ,leibniz in zijn ,nouveaux ,essais sur l',entendement1 uitg4 ,janet1 ,i1 p4 #cbh4 ,uw smalen op het nog niet tot rede gebrachte verstand0 bewijst dus slechts dat uw rede0 het nog niet tot verstand gebracht heeft4 ,toch zien wij in ,aanschouwing en ,verstand0 p4 #fa erkend1 dat heel de rekenkunde uitsluitend op de denkwet van de tegenstrijdigheid berust3 ,meetkundige waarheden berusten nu eenmaal niet1 gelijk de getallenleer1 uitsluitend op de denkwet der tegenstrijdigheid40 ,en van deze denkwet levert p4 #hj de zuivere formulering3 ,a is niet non ,a04 ,de erkenning1 zonder meer01 van de nzijdige01 verstandige0 denkwettelikheid 7dus3 niet niet ,a ,a71 geeft ,prof4 ,bolland zelf b4v4 in no4 #aai van zijn #ajja spreuken3 ,het absoluut negatieve en het relatief positieve zijn ongescheiden onderscheiden2 ontkenning van ontkenning is bepaalde bevestiging40 ,hij geeft hier echter tevens een sprekende proeve van gedachteloze klank-associatie1 waar ontkenning van ontkenning dienst moet doen als4444 het absoluut negatieve06 ,klonk daar niet twee maal ontkenning086 ,vergelijk ook no4 #cib4 ,evenzo ,z4 ,r4 p4 #eb 7#ib71 waar ,negatie van negatie1 absolute negativiteit0 optreedt als identiteit van het contraire0--dus niet van het contradictore6 ,bedenkt men nu1 dat identiteit0 7eenheid07 in ,hegeliaans dialekt gebruikt wordt in de zin van3 denkbaar 7redelik07 verband1 en tegendeelen0 wordt genomen voor wat onderling verschilt 7,cohen raak3 der ,widerspruch muss sich die ,abplattung in den ,gegensatz gefallen lassen071 dan ziet men1 hoe zorgzaam hier de schijn van contradictie gecultiveerd wordt op de bodem van een banale verstandigheid04 ,zo vernedert men zich voor het gemeen begrip1 door het te boven te willen gaan4 ,heel dit odi profanum vulgus et arceo is dialecties op zijne wijze4444 vulgusdienst4 #e 3 p4 #ae4 ,men misvatte deze kenniskritiese vraag niet als een alogies psychologisme04 ,natuurlik is de bedoeling niet3 hoe komen wij1 gij en ik1 psychologies aan dat praedicaat1 door welke toevallige associaties enz41 maar3 hoe komen wij als denkende1 logiese wezens1 bij de voorwrhouding van deze praedicaatstoekenning--hoe is deze logies te rechtvaardigen08 ,heel dat veelal onverkwikkelik gehaspel over transcendentalisme0 en psychologisme01 waarbij men 't over en weer veel meer ns is1 dan men zelf vermoedt 7immers nch loochenen de ernstige anti-psychologisten de bewustzijns-natuur aller wetenschap1 #bcc al zijn er velen1 die het onpersoonlik subjekt der wetenschap en der waarheid over 't hoofd zien1 nch loochenen de bezonnen psychologisten0 de kritiese1 logiese en teleologiese natuur van het probleem der ervaring071 vervalt voor het inzicht1 dat de kritiese rechtvaardiging en de genetiese verklaring voor elk element van de wetenschap zouden samenvallen in de gegevenheid van de gezochte logiese praemissen1 die tegelijkertijd oorzaak en rechtvaardiging 7toereikende grond07 der aan kritiek onderworpen overtuiging of waarheid zijn4 ,de logiese mogelikheid0 van een overtuiging 7i4c4 van de synthetiese oordelen a priori7 is tevens genetiese mogelikheid voor een logies denkend subjekt--en omgekeerd4 ,en zonder voorondersteld logies subjekt vervalt--zo hier als ginds--het hele probleem der wetenschap01 zowel het probleem der mathesis als dat der inductie4 ,ieder derhalve1 voor wie deze problemen bestaan1 weet zich met absolute zekerheid een logies denkend subjekt4 ,hume heeft dus eigenlik reeds door zijn probleemstelling zelve zijn eigen alogies1 psychologies antwoord1 en het empirisme1 van te voren weerlegd4 ,kant's principile vraagstelling3 ,hoe zijn synthet4 oordelen a priori mogelik80 wil dan ook in de grond niets anders zeggen dan3 ,hoe is een oordeel over wat niet gegeven schijnt te kunnen zijn 7b4v4 tijdoneindigheid3 toekomst en verleden2 ruimte-oneindigheid3 axioma van de rechte lijn7 in overeenstemming te brengen met het kennis-axioma3 dat wij niets kunnen weten zonder voldoende gegevens4 ,kant betekent dus niet1 naar ondeskundige empiristen wel moeten wanen1 de verzaking1 maar juist de handhaving van dit axioma4 ,heymans' vroeger-kantiaans psychologisme0 staat krities boven het later-kantiaans transcendentalisme0 van ,die ,philosophie im ,beginn des zwanzigsten ,jahrhunderts01 boven het normatief neo-kantisme van ,windelband en de zijnen1 door het inzicht1 dat alle waarde0 fundering behoeft en verkrijgt1 niet door een rationialisties bedacht systeem van doeleinden 7,reich der ,zwecke071 maar door de werkelikheid0 der empiries te vinden wetten van oordelende subjectiviteit4 ,voor deze feitelike geesteswettelikheid1 wier ontdekking de taak is der analytiese methode01 waaraan het empirisme zijn empiriese weerlegging te danken heeft1 vervalt de befaamde antinomie tussen natuurwet en norm04 ,heymans zoekt en vindt het ,sein1 waarop alle ,sollen berust 7i4 pl4 v4 omgekeerd1 als bij ,lotze c4s471 niet in het geleende maanlicht van een ,platonies transcendent absolutum 7das ,heilige0 waarin de ,prludien0 zich oplossen of de heilige wirkende ,realitt01 waar ,rickert's ,grenzen0 op uitlopen1 p4 #gcf ss471 maar in de eigen zon der zuiver immanente1 transcendentale autonomie4 ,vgk4 ook ,dr4 ,max ,adler1 ,kausalitt und ,teleologie im ,streite um die ,wissenschaft 7,marx-,studien ,i1 pp4 #aic-dcc71 goed pp4 #cef ss4 over de ,denknotwendigkeit als ganz einfach eine bestehende ,gesetzlichkeit0 7p4 #cfj7 en over die ,tatschlichkeit der formalen ,aktionsbeschaffenheit des ,bewusstseins0 7p4 #djj s474 #f 3 p4 #af4 ,tegen het ,kriticisme is sinds ,hegel 7 #aj ,kl4 ,log47 herhaaldelik aangevoerd3 het zou de onderneming zijn van wie wil leren zwemmen eer hij te water gaat4443 wie anders zal de rede kritiseren1 dan444 de rede zelf1--wier kritiek dus alleen waarde heeft444 als we uitgaan van de onaantastbaarheid van de kritiserende ,rede4 ,zo zouden we aan een petitio principii1 een cirkelredenering ons schuldig maken4 ,en overbekend is ,lotze's woord3 ,da mithin dieser ,cirkel unvermeidlich ist1 so soll man ihn reinlich begehen40 ,negamus4 ,de zaak is1 dat we niets anders zoeken dan een rechtvaardiging van de wetenschap voor444 het ,forum der ,rede1 niet voor een onmogelik1 ondenkbaar1 absoluut0 ,forum4 ,met een redelike rechtvaardiging van ons weten zijn we vooreerst volkomen tevreden--en we zien niet in1 welke zin rechtvaardiging0 nog zou hebben--zonder de eisen der rede4 ,aldus ,riehl en ,heymans4 ,wie het bovenmenschelijke en volstrekte1 dat ons ideaal blijft0 nog zoekt 7vergelijk ,bolland1 ,tweemaand4 ,tijdschr4 #ahih1 p4 #dh1 en p4 #ef3 ,voorzeker'1 zeggen wij met ,prof4 ,w4 ,windelband1 de poging van ,hegel is444 mislukt'071 voor hem bestaat de kenniskritiek niet4 ,geen wonder1 dat een dogmaticus als de ,heer ,christian ,pesch ,s4 ,j4 schrijft in een artikel over ,unser heiliger katholischer ,glaube0 7,stimmen aus ,maria-,laach #gg3 pp4 #dgc-dij71 waarin naar r4 k4 opvatting het al of niet r4 k4 geloven tot een kwestie van goed- of kwaadwilligheid wordt gemaakt3 ,die ,katholiken glauben also weil sie glauben wollen8 ,allerdings6 wie auch die ,unglubigen nicht glauben weil sie nicht glauben wollen0444 ,glauben ist die ,erfllung einer ,pflicht4 ,darum wird der ,glaube von ,gott belohnt1 der ,unglaube bestraft40 7nog loon ook voor 't vervullen van die plicht--dus befooide gehoorzaamheid0671 geen wonder1 dat een ,jezuet als hij zijn lezers voorhoudt3 ,was ist das fr eine ,wissenschaft1 die alle ,errungenschaften menschlichen ,denkens und ,forschens vor ihren ,richterstuhl zieht und an dem luternden ,feuer ihres ,zweifels und ihrer ,kritik prft8 ,es giebt keine solche ,wissenschaft40 ,eppur4446 ,op p4 #dhh staat dan over ,kant3 ,er hat seine ,anhnger in eine ,skepsis hineingefhrt1 aus der sie trotz alles heissen ,bemhens den ,ausweg noch nicht wiedergefunden haben4 ,hier liegt eine grosse ,versndigung an der ,wahrhaftigkeit vor1 nicht aber in der ,ausschliessung des freiwilligen ,zweifels gegenber sicher verbrgten ,wahrheiten40 ,voorwaar--1 hier liegt eine grosse ,versndigung an der ,wahrhaftigkeit vor6 ,in dezelfde geest schrijft in hetzelfde tijdschrift een ander ,jezuet1 de heer ,konstantin ,kempf1 als een nieuwe ,brunetire1 eerst over ,der ,bankrott der modernen ,erkenntnislehre0 7,,vii3 #adf vv47 om vervolgens in ,endstationen der modernen ,philosophie0 het uitvoerig weergegeven ,illusionisme van ,prof4 ,l4 ,stein444 aan ,kant 7blijkbaar een goede bekende van lezers en schrijver7 in de schoenen te schuiven3 ,,viii3 #bha3 ,also ,ideale1 d4h4 nach ,stein vererbte ,illusionen1 sind die ,tragepfeiler und ,querbalken' der modernen ,weltanschauung4 ,kann man deutlicher die ,haltlosigkeit und den ,bankrott derselben eingestehen1 kann man sich und seine ,wissenschaft mehr blamieren1 als es ,stein tut8 ,schwerlich4 ,wir haben ihn deshalb so ausfhrlich zitiert1 weil er erstens deutlich zeigt1 wohin eine konsequente ,weiterentwickelung der von ,kant angebahnten ,philosophie fhrt4 ,der ,kantsche ,grundsatz3 ,unsere ,erkenntnis richtet sich nicht nach den ,dingen1 sondern die ,dinge richten sich nach unserer ,erkenntnis'1 ist der ,hauptscheidepunkt der philosophischen ,systeme1 und der ,weg1 auf den jener ,grundsatz hinweist1 fhrt unfehlbar zum jhen ,absturz in die bodenlose ,tiefe des ,skeptizismus4 ,je weiter man von da voranschreitet1 um so dunkler und nebelhafter wird alles1 so dass man schliesslich auf alles keine andere ,antwort mehr weiss als3 ,es ist eine ,illusion40 ,ik hoop elk van m'n lezers altans z ver te brengen1 dat hij de illusie van dit soort wijsgeren 7waartoe ook de ten onzent veel nageschreven geleerde ,cathrein behoort en speciaal ,leslie ,j4 ,walker in zijn ,theories of ,knowledge07 omtrent zulk een ,hauptscheidepunkt0 en ,kant's ,grundsatz0 doorziet en begrijpt1 dat ,kant nooit bedoeld heeft1 zo min als nig mij bekend wijsgerig stelsel1 de dogmatiese dwaasheid te verkondigen1 dat de werkelikheid naar de pijpen van onze kennis zou dansen #bcd1 maar wel de kennis-kritiese waarheid1 dat de natuurdingen1 de objekten1 slechts zijn en z-zijn bij de gratie der kennende subjectiviteit1--een inzicht1 dat niet alleen dezer heren dogmaties realisme en dualisme weerlegt1 maar juist ook alle natuurwetenschappelik skepticisme en individualisme vernietigt4 't ,is al weer ,berkeley1 bij wie zij reeds uitnemend betoogd kunnen vinden 7,p4 of ,h4 ,k4 s4 #hf vv471 hoe juist hun dogmatiese verdubbeling by supposing a two-fold existence of the objects of sense--the one intelligible or in the mind wij zouden zeggen3 immanent1 the other real and without the mind0 alias transcendent444 a most groundless and absurd notion1 is the very root of ,scepticism04 ,immers1 werkten de zinnen afbeeldend1 naar enig model1 in plaats van origineel-scheppend1 dan zouden ze ons best kunnen bedriegen en heel andere dan de werkelike0 eigenschappen van de dingen kunnen vertonen4 ,so that1 for aught we know1 all we see1 hear and feel1 may be only phantom and vain chimera1 and not at all agree with the real things existing in rerum natura4 ,all this sceptical cant follows from our supposing a difference between things and ideas1 and that the former have a subsistence without the mind and unperceived04 ,wat ,kant zelf betreft1 in de tekst zetten wij uiteen1 hoe juist en alleen zijn kriticisme algemeen-geldige niet-analytiese waarheden redelikerwijze grondvest1 zodat ,kant het recht heeft1 te verklaren3 ,die ,kritik der ,vernunft fhrt also zuletzt nothwendig zur ,wissenschaft2 der dogmatische ,gebrauch derselben ohne ,kritik dagegen auf grundlose ,behauptungen1 denen man eben so scheinbare entgegensetzen kann1 mithin zum ,skeptizismus40 ,natuurlik behandelt1 ten onzent1 ook de r4 k4 dogmaticus ,dr4 ,j4 ,th4 ,beysens1 hoogleraar in de wijsbegeerte bij de rijksuniversiteit te ,utrecht1 die tot de ,leuvensche school0 behoort1 waartegenover dan nog een ultradogmatische0 richting staat als de gangbare01 in zijn ,criteriologie0 7#b;e dr4 #aiaa71 gent op de ,critriologie ,gnrale0 van zijn ,leuvense autoriteit kardinaal ,mercier 7wiens ,kantbesef uit enkele zinnetjes1 door zijn volgeling met instemming overgenomen1 reeds afdoende blijkt3 ,dira-'t-on que la science est un roman1 les mathmatiques une posie8 ,il faut pourtant en venir l1 lorsqu'on prtend que tout objet de reprsentation intellectuelle n'est que phnomnal40 of elders3 ,si je ne connais que le mode d'apparition des objets 6 ma 6 pense 61 61 le rel empirique m'chappe aussi bien que le rel mtempirique40 en rien ne m'empche de passer de la certitude des noumnes d'exprience het staat er la certitude des noumnes mtaphysiques071 ,kant onder het hoofd3 ,de hoofdvormen van het sceptisch subjectivisme0 7sc4 ,het ,transcendentalisme0 en ,het ,empirisme0674--,zelfs al wilde men voor een ogenblik afzien van de waarheid1 die ook voor het bereiken van het kriticisme geldt3 ne peut qui ne veut1--dan nog staat deze ,kant-weerlegging0 m4i4 te ver beneden ,kant-begrip om als wetenschappelike ,kantbestrijding in aanmerking te komen4 ,maar ook hier blijve mijn oordeel niet zonder z'n summiere staving4 ,reeds hoe ,kant's leer wordt weergegeven is de moeite van 't citeren waard3 ,als ,prof4 ,beysens om te beginnen 7aanhef ,hoofdstuk ,,iii1 p4 #aed7 de definitie geeft van het ,criticisme van ,i4 ,kant c4s41 dat hier beter altans liever met den naam van ,transcendentalisme wordt aangeduid0 maakt hij er al dadelik juist datgene van1 wat ,kant4444 het felst en principieelst heeft bestreden1 te weten3 denk-rationalisme3 ,alle algemeene en noodzakelijke kennis is volgens hen a priori d4i4 onafhankelijk van alle ervaring door het denkend verstand uit eigen denkaanleg opgebouwd406 ,der ,grundsatz1 der meinen ,idealismus durchgngig regiert und bestimmt1 ist dagegen3 ,alles ,erkenntnis von ,dingen1 aus blossem reinen ,verstande oder reiner ,vernunft1 ist nichts als lauter ,schein1 und nur in der ,erfahrung ist ,wahrheit4'--,das ist ja aber gerade das ,gegenteil44440 zo antwoordde ,kant zelf 7,proleg4 p4 #afe76-- ,aldus voorbereid krijgt de lezer van ,prof4 ,beysens nu eerst een overeenkomstige ,uiteenzetting van het ,systeem01 #a en dan de bijbehorende #b3 ,de ,fouten van het ,transcendentalisme04 --,de eerste pagina de beste 7#aee7 van deze #a vertoont al een begrip la ,mercier van de ,kantse phaenomena3 de gegevens der zinnen zijn louter verschijnselen1 indrukken1 phoenomena401 gelijk elders 7no4 #hc7 die verschijnselen0 de veelvuldige phoenomenale indrukken0 heten 7die oe staat er1 telkens6 wat moet men van schrijver en zijn publiek denken1 dat zulk een barbarisme kan worden volgehouden in zodanig werk1 #b;e druk87 en p4 #aef3 als indrukken zijn zij volkomen afhankelijk van den bouw der organen en zelfs van hun oogenblikkelijken individueelen toestand406 ,en dit subjectivistisch phoenomenalisme01 met hetzelfde door ,prof4 ,beysens' naveteit niet eens gemerkte dogmaties-verdubbelende prikkel- en orgaan-realisme1 dat hem te voren al1 b4v4 in zijn over de ,objectieve realiteit der gewaarwordingen0 7no4 #fh7 evenals in no4 #fj1 ,kritiek der sceptische redegronden01 heel het idealisme-probleem doet misvatten en vermaterialiseren tot de kennistheoreties irrelevante vraag van p4 #adi 7vgk4 ook no4 #ef7 of de gewaarwordingen 7naar haar voorwerpelijken inhoud7 van den aard van prikkel en zintuigen beide afhankelijk zijn1 dan wel een zuiver subjectieven oorsprong hebben en dus louter bewustzijnstoestand of louter eigen aandoeningen zijn40 7irrelevant1 aangezien elk kenniskrities idealist0 of subjectivist0 of phaenomenalist0 of relativist0--,prof4 ,beysens kieze welke lelike naam hij wil--erkent1 dat physiologies elke gewaarwordingsbepaaldheid een functie is van objectieve prikkel n organisme gezamenlik1 terwijl deze gewaarwordingsbepaaldheid als psychiese realiteit causaal evenmin van prikkels als van de physiese organisatie afhangt1 immers niet van phaenomena1 objekten1 maar van hun realia1 i4c4 de subjectieve psychiese organisatie en het transobjectieve substraat van de prikkels1 terwijl die qualiteit als geestesprodukt1 bewustzijnsbiezonderheid1 nch overdraagsel van elders0 nch afbeeldsel van iets buiten-psychies kn zijn2 aan het werkelik kenniskrities idealisme0 probleem komt dus ,prof4 ,beysens zelfs daar1 waar hij waant het te behandelen1 niet eens toe671 dit even onkants als onkrities1 realisties subjectivistisch phoenomenalisme0 zou de leer van ,kant zijn6 ,voor het gelden a priori 7algemeen en noodzakelik ten aanzien van objekten7 van synthetiese oordelen de rechtvaardiging1 de mogelikheid0 te vinden1 dat was ,kant's grote probleem1 naar ik in de tekst uiteenzet4 ,volgens ,prof4 ,beysens nu vindt ,kant die rechtvaardiging in1 lach niet14444 hun aprioriteit zelf6 ,ziehier 7p4 #aeh_/i73 ,hoe dan de objectieve geldigheid van deze algemeene en noodzakelijke oordeelen1 daar zij immers a priori zijn1 te rechtvaardigen8 ,juist door hun aprioriteit1 luidt het antwoord40 ,hoe komt ,prof4 ,b4 aan deze enormiteit8 ,wel1 de definitie1 die hij van a priori geeft4444 verhaspelt eenvoudig ,kant's subjectivistische0 oplossing met het probleem zelf6 ,aldus3 ,want wat a priori d4i4 in den aanleg of de natuur van het denkend subject gegeven is1 wordt van zelf noodzakelijk gedacht40--,diezelfde bladzij refereert dan nog als volgt3 het is de wet van ons denkleven 61 dat wij ons zelven de ervaringsdingen a priori construeeren door de denk- en aanschouwingsvormen a priori van onzen geest' ge raadt het nooit te objectiveeren1 en z uit ons zelven door synthese a priori de wereld onzer kennis in elkander te zetten406 ,geobjectiveerde kennisvormen6 ,even ,kants als de aprioristische of denkwettelijke natuur der begrippen0 van diezelfde pagina4 ,het wordt nog fraaier op p4 #afa_/b3 ,z is het begrip 7en het ervaringsoordeel7 niet zelf de vrucht van ervaring1 maar de voorwaarde-a-priori van mogelijke ervaring406 ,stel u voor1 het begrip1 dus ook een empiries begrip1 en zelfs een ervaringsoordeel1 niet meer element van ervaring01 maar ervaringsgrond en transcendentaal6 ,weet ,prof4 ,beysens wel wat hij zegt8 ,kan ,kant erger verstoethaspeld worden8 ,ja1 blijkbaar wel4 ,want ,prof4 ,beysens' ,kantbegriploosheid gaat zo ver1 dat hij a priori en transcendentaal eenvoudig gelijkstelt1 vereenzelvigt1 en op p4 #afh laat drukken3 ,voor ,kant c4s4 echter is alle kennis1 de objectief geldige niet uitgezonderd dus ook de niet objectief geldige kennis0 transcendentaal861 transcendentaal of a priori04 ,welk een dubbele onwaarheid hier gedebiteerd wordt beseft ieder ingewijde1 die weet1 dat a priori een zuiver feitelik begrip is1 dat uitsluitend tegenover a posteriori staat1 transcendentaal daarentegen een zuiver theoreties begrip1 voor al wat synthetiese oordelen a priori 7en dus ,erfahrung01 wetenschap1 zie mijn noot #a bl4 #ai7 mogelik maakt en rechtvaardigt 7begrndet071 door ,kant dus gebruikt zowel voor het transcendentale ,object0 enerzijds en anderzijds speciaal de formele0 kenniselementen1 als voor heel het onderzoek der ,kritik01 de kritiese0 methode1 zelf en staande evenzeer tegenover het transcendente1 terrein van oordelen a priori1 als tegenover het empiriese4 ,transcendentaal0 is dus niet eens de objectief geldige kennis01 de ,erfahrung01 zelf1 maar wat deze4444 mogelik maakt4 ,en welk een onschuldige dwaas zou ,kant c4s40 zijn1 in plaats van de geweldige dogmadoder die hij welbegrepen blijkt en meer en meer voor alle toekomst zal blijken1 als hij de kennis a posteriori1 die vooronderstelling van zijn leer1 zou loochenen of miskennen6 --,genoeg van ,prof4 ,beysens' ,uiteenzetting0 van ,kant4 ,wij zijn aangeland bij #b1 over ,de fouten van het ,transcendentalisme01 een 1 die zich waardig bij haar voorgangster aansluit en wier ietwat te bescheiden titel verdient te worden aangevuld tot3 ,de fouten van het ,transcendentalisme0 van ,prof4 ,beysens4 ,ook daarvan dienen nu nog enige proeven in 't licht gesteld om te tonen1 hoe ver ,prof4 ,b4 beneden ,kant1 beneden de kenniskritiek1 blijft4 ,dat ,kant volgens ,prof4 ,b4 7no4 #gg1 p4 #afh7 ,in de metaphysische deductie tracht01 het aprioristisch of 6 transcendentaal karakter onzer schijnbaar 6 objectieve kennis4444 aan te toonen0 behoeft tans geen verder commentaar4 ,maar de cardo rei voor ons komt in no4 #ii ss4 7p4 #agj ss471 waar men tracht1 de lastige synthetiese oordelen a priori1 dat feitelik uitgangspunt van heel de kenniskritiek1 dat tusschending01 zoals ,prof4 ,b4 zegt1 tussen analytiese en ervaringsoordelen1 kwijt te raken1 door ,kant's fundamentele oordeelsonderscheiding1 waarvan hij met gerechtvaardigde trots kon verklaren3 ,diese ,einteilung ist in ,ansehung der ,kritik des menschlichen ,verstandes unentbehrlich und verdient daher in ihr klassisch zu sein01 te vervangen 7als niet juist0 en niet logisch067 door een andere1 vrkritiese1 als volgt3 ,de bewering omtrent het synthetisch aprioristisch karakter van vele algemeene ideele 8 oordeelen berust op eene onzuivere begripsbepaling der 6 analytische en synthetische oordeelen4 ,kant beperkt eerstgenoemde willekeurig en geheel onlogisch0 tot die1 welker praedicaat vormelijk ,kant gebruikt dit scholastieke woordje niet tot den inhoud van het subject behoort404444 ,het 6 analytisch oordeel heeft een veel ruimere beteekenis dan die1 welke ,kant er aan geeft4 ,het oordeel is blijkbaar 8 dn analytisch geldig een nieuw begrip6 alsof analyties0 en syntheties0 een geldigheidsoort i4p4v4 een ontstaanswijs van oordelen betrof61 als de uitspraak of de verbinding der termen berust op zuivere begripsontleding en vergelijking4 ,zoo 8 staan de analytische oordeelen tegenover de ervaringsoordeelen of tegenover dezulke1 waarin het verband der termen door ervaring wordt gekend40 ,en oordeels-verdeling1 zegt ,prof4 ,beysens terecht1 behoort de oordeels-vorming te gelden1 de wijze waarop wij het verband der termen te weten komen1 niet de begripsvorming der termen zelf4 ,vandaar dan ook1 dat de verdeeling van ,kant1 die zich eigenlijk afvroeg1 of wij het begrip ,p4 onder de vormelijke kenmerken van ,s4 terugvinden1 ja dan neen1 den naam van oordeels-verdeeling niet verdient2 vandaar ook dat hij stootte op dat tusschending1 dat hij als synthetisch-aprioristisch oordeel doopte40 ,hier is ,prof4 ,b4 de tolk van een ,kantmisduiding1 z verregaand als ik niet voor mogelik had gehouden4 ,maar ab esse ad posse valet illatio--dies maak ik dankbaar van deze door ,prof4 ,b4 mij verschafte gelegenheid gebruik om de aanleiding tot dusdanige misvatting weg te nemen1 die ook mijn definitie van een analyties oordeel 7zie bl4 #i7 aan een slecht verstaander 7die ook maar een half woord nodig heeft7 zou kunnen geven4 ,men lasse dus in mijn definitie3 ,een analyties oordeel is een zodanig1 welks gezegde-begrip verkregen is door ontleding1 analyse1 van het subject-begrip0 achter gezegde-begrip0 in3 qua talis04 ,want dat dit begrip in het gezegde1 en dat dus het oordeel zelf1 is verkregen door ontleding van het subjektbegrip1 maakt het oordeel analyties4 ,ja1 al had ,kant het niet uitdrukkelik 7vormelijk07 zelf gezegd1 dan nog sprak het vanzelf1 voor wie hem begrijpt1 dat zijn verdeling uitsluitend het verband der termen betreft en het ook voor ,kant volmaakt onverschillig0 is1 hoe wij in het bezit der termen kwamen01 als begrippen op zich zelf beschouwd1 dat hij niet vraagt1 hoe wij komen bij de kennis van het praedicaatsbegrip als begrip1 maar bij het oordeel1 dus het praedicaatsbegrip in het oordeel1 bij de toekenning van het praedicaat aan het subjekt1 bij de wetenschap omtrent het verband1 de verhouding tussen beide4 ,welnu1 ,kant begint zelfs zijn inleidende ,afdeling3 ,von dem ,unterschiede analytischer und synthetischer ,urtheile0 aldus3 ,in allen ,urtheilen1 worinnen das ,verhltniss eines ,subjects zum ,prdicat gedacht wird14444 ist dieses ,verhltniss auf zweierlei ,art mglich4 ,entweder das ,prdicat ,b gehret zum ,subject ,a als etwas1 was in diesem ,begriffe ,a 7versteckter ,weise7 enthalten ist2 oder ,b liegt ganz ausser dem ,begriff ,a1 ob es zwar mit demselben in ,verknpfung steht4 ,im ersten ,fall nenne ich das ,urtheil analytisch1 im andern synthetisch4 ,analytische ,urtheile4444 sind also diejenigen1 in welchen die ,verknpfung des ,prdicats mit dem ,subject durch ,identitt1 diejenigen aber1 in denen diese ,verknpfung ohne ,identitt gedacht wird1 sollen synthetische ,urtheile heissen04 ,blijkt dus ,prof4 ,beysens' subtiele aanmerking op ,kant's oordeelsverdeling1 gelijk zijn verklaring1 hoe ,kant stootte op dat tusschending01 te berusten op niets dan grove ,kantmisduiding1 hoeveel te erger nog is de bewering1 waaraan ,prof4 ,beysens zich zowel in no4 #gh als in no4 #hj bezondigt1 dat ,kant zelf deze ,kantmisduiding1 die ,kant's kritiese onderscheiding verdoezelt1 ja uitwist1 voor zijn rekening zou hebben genomen6 ,ziehier3 ,de analytische oordeelen in den zin van ,kant begrepen4444 zijn volgens hem eigenlijk evenzeer synthetisch a priori1 omdat zij een voorafgaande synthese a priori van het begrip1 hetwelk zij ontleden1 veronderstellen4 ,deze bewering nu staat444406 ,deze bewering nu staat4444 niet bij ,kant1 zover ik weet4 ,zou ,prof4 ,beysens zo goed willen zijn1 mij n plaats aan te wijzen1 waar ,kant beweert1 dat de analytiese oordelen synthetiese oordelen1 evenzeer synthetisch a priori0 zouden zijn8 ,zo lang hij dat niet kan1 blijf ik er bij1 dat ,prof4 ,beysens' leer der waarheid0 ook hier lelik onwaarheid spreekt4 ,des te leliker1 wijl ,kant1 zij het ten overvloede1 uitdrukkelik het tegendeel zegt1 nl41 dat de wijze1 hoe we aan de betrokken begrippen komen1 er niets toe doet1 dat de begrippen b4v4 zuiver empiries 7syntheties7 kunnen zijn in een oordeel1 dat analyties1 dus a priori1 is en blijft3 ,alle analytischen ,urteile beruhen gnzlich auf dem ,satze des ,widerspruchs und sind ihrer ,natur nach ,erkenntnisse a priori1 die ,begriffe1 die ihnen zur ,materie dienen1 mgen empirisch sein1 oder nicht404444 ,eben darum sind auch alle analytischen ,stze ,urteile a priori1 wenngleich ihre ,begriffe empirisch sind04 ,van dze analytiese oordelen a priori zou dus ,prof4 ,beysens' ,kant 7gezuiverd dan nog van die andere hem aangewreven dwaasheid1 de loochening der empiriese1 door abstractie en synthese a posteriori samengestelde begrippen7 zelfs synthetiese oordelen a posteriori maken6 ,men vat dus1 hoeveel ,prof4 ,beysens' ,kant lijkt op de wijsgeer ,kant6 ,verdient dus ,kant's oordeelsonderscheiding haar naam in dubbele zin1 n'en dplaise ,prof4 ,beysens c4s41 zij is bovendien even ondubbelzinnig en grondvestend voor de kenniskritiek1 als die van ,prof4 ,b4 c4s4 verwarrend en kenniskrities irrelevant1 onbruikbaar blijkt4 ,immers1 elk oordeel is l of niet analyties1 l of niet verkregen door1 berustend op1 de ontleding van het subjektbegrip1 zonder andere kennisbron1 't zij empiries of transcendentaal1 te behoeven 7vgk4 mijn tekst1 bl4 #i en #aj7 en uitsluitend de analytiese oordelen 7naar ,kant's zuiver indelingsbeginsel7 zijn denknoodwendig0--in die zin1 dat hun ontkenning een logiese contradictie bevat1 wat bij de synthetiese1 't zij a posteriori 't zij a priori1 nooit het geval is4 ,das gemeinschaftliche ,prinzip aller analytischen ,urteile ist der ,satz des ,widerspruchs40 ,synthetische ,urteile bedrfen ein anderes ,prinzip1 als den ,satz des ,widerspruchs40 ,we weten dus a priori1 dat slechts sofismen uit zuivere begripsontleding0 synthetiese oordelen kunnen halen als het causaliteitsbeginsel of het axioma der rechte lijn 7de ruimte-oneindigheid7 of enige afgeleide meetkundestelling4 ,a posteriori bevestigt het ons ,prof4 ,beysens' voorbeeld4 ,zo ten aanzien der causaliteit in no4 #dh 7bl4 #aja vv47 en no4 #hj 7bl4 #agg vv474 ,als voorbeeld kan dienen de boven gegeven 7bl4 #aje7 bezinning op het oorzakelijkheidsbeginsel40 zegt ,prof4 ,b4 terecht op p4 #agb4 ,aldaar1 in no4 #dh1 wil ,prof4 ,b4 7nog wel ter ,verificatie der objectivistische hypothese01 waartoe zelfs het geleverd bewijs1 ware het leverbaar1 niets zou bijdragen zonder de waan3 die openbaring van het verband der begrippen in en door de ontvouwing of verduidelijking van hun inhoud1 is niets anders dan de objectieve klaarblijkelijkheid der voorwerpelijke waarheid401 een waan1 die vergeet1 dat een analyties oordeel--uit begripsontleding b4v4 van een der ,r4 ,k4 of ,zarathustriese ,duivels of ,godpersonen--slechts omtrent kenmerken van het subjektbegrip iets leert1 maar niets hoegenaamd omtrent de objectiviteit1 het al of niet bestaan1 van het subjekt67 analyties bewijzen1 dat krachtens zijn eigen begripsinhoud0 ieder willekeurig worden een oorzaak hebben moet01 dus veroorzaakt-worden is6 ,want het gebeuren is krachtens eigen begrip iets gevolgelijks1 juist omdat het komt' tot bestaan40 ,ziehier al dadelik de petitio principii1 de binnensmokkeling van het synthetiese oordeel a priori1 dat elk gebeuren gevolg0 moet zijn van iets1 waardoor het gebeurt1 dus een grond0 moet hebben6 ,de misleidende schijn van een analyties oordeel berust hier op een quaternio terminorum3 de argeloze lezer misvat allicht de bedoeling van het onhollandse iets gevolgelijks0 in die zin1 waarin het inderdaad in het gebeuren01 komen0 ligt opgesloten1 van iets dat volgt1 komt0 na iets1 als sequens1 maar deze tijdelike zin wordt door ,prof4 ,b4 juist uitdrukkelik 7p4 #agh7 uitgesloten2 hij bedoelt het ontijdelik1 logies1 als iets dat volgt uit iets1 als consequens1 als gevolg0 van iets1 waardoor het komt0 7in het ,duits zou dat nog makkeliker gaan1 waar ,folge0 zowel sequens als consequens betekent671 terwijl het woord gevolg0 dan nog op de koop toe logies en causaal verband verraderlikerwijze vereenzelvigt6--,is aldus de noodzakelikheid van een grond0 binnengesmokkeld1 dan vervolgt ,prof4 ,b43 ,maar niets is geen grond1 juist omdat het niets is4 ,worden door niets is dus gelijkluidend met niet-worden2 uit niets wordt niets40 ,gelijkluidend8 ,integendeel4 ,met de syntheties-aprioriese petitio principii1 dat elk worden een grond0 moet hebben1 waardoor1 waaruit het wordt1 staat en valt het betoog1 dat slechts daardoor nog iemand vangt1 wijl1 naar ,kant opmerkt1 de ,satz des zureichenden ,grundes0 nu eenmaal tot die synthetische ,stze0 behoort1 die ihr niemals aus blosser ,vernunft1 mithin1 wie doch eure ,pflicht war1 a priori bewiesen habt1 die man euch aber doch gerne einrumt06--,op overeenkomstige wijs gaat het in no4 #hj 7p4 #agh_/i73 ,immers wat bestaat1 en den voldoenden grond van dat bestaan niet in zich zelven heeft1 moet den grond van zijn bestaan in een ander import6 hebben4 ,anders zou het ding bestaan zonder voldoenden grond welnu1 wat zou dat8 ,bestaan zonder voldoende grond is nu eenmaal geen logiese contradictie62 of ook bestaan4444 en niet bestaan tegelijk04 ,de petitio principii is hier weer3 ,bestaan zonder voldoende grond is niet bestaan40 ,wat daarvan te zeggen8 #ao3 ,daar zelfs voor ,prof4 ,b4 het beginsel van voldoende grond en dat der tegenspraak onderscheiden zijn1 is de bewering letterlik een klaarblijkelike vormelike onwaarheid4 #bo3 ,betekent hier grond0 de ratio1 als logiese grond1 dus wat de praemissen voor een conclusie zijn1 dan is het een bewering van hetzelfde allooi als deze3 een bewering zonder voldoende grond is geen bewering06 ,uit deze mijn vergelijking zou ,prof4 ,b4's oorzaak-rationalisme kunnen leren onderscheiden tussen gegrondheid en veroorzaaktzijn6 #co3 ,verstaat men onder grond0 een soort begrip1 dat ook de oorzaak als bestaansgrond 7beter ontstaansgrond7 bevat en bedoelt men3 ,bestaan zonder grond bestaat niet1 komt niet voor01 dan moge de bewering juist zijn--ze is het alleen als syntheties oordeel a priori1 waarvoor in het begrip bestaan geen zweem van een grond0 te vinden valt6--,de grond0fout dus 7in dubbele zin71 het waaruit ,prof4 ,beysens' petitiones principii voortkomen1 is de dogmatische ,schlummer0 van het scholastieke rationalisme1 dat in de ratio0 7vertaling van 7 kengrond en oorzaak samenvat1 immers de oorzaak1 die ontstaansvoorwaarde van verandering1 gemaakt tot bestaansgrond van contingente0 wezens1 nog houdt voor een bepaald geval van de logiese grond0--een dwaling1 inmiddels weerlegd1 al sinds de voorvorige eeuw1 door de ontdekkingen en resultaten der wetenschappelike causaliteitskritiek1 genaugureerd door een ,hume en een ,kant--weerlegd dus op soortgelijke wijs als de bodem van alle dogmaties bijbelgeloof ondermijnd is door de ontdekkingen en resultaten van de wetenschappelike bijbelkritiek der laatste eeuwen1 genaugureerd door een ,spinoza4 ,al zullen en scholastiek en bijbels dogmatisme hun triest bestaan als volgehouden onwaarheid nog wel een poosje1 misschien een eeuw of wat1 voortslepen 4444 magna est veritas et praevalebit4 ,nu ik de logiese fouten van ,prof4 ,beysens c4s4' schijnbewijzen voor het causaliteitsbeginsel heb gedemonstreerd #bce kan ik over de rest des te korter zijn4 ,ik wijs er dus slechts met een enkel woord op1 dat de analytiese0 natuur van het axioma der rechte lijn1 weerlegd door de metageometrie 7om ,kant er hier buiten te laten71 bewezen0 wordt op p4 #agf door een enthymema met de verzwegen onjuiste praemissa maior3 een som van4444 afstandsverhoudingen0 is groter dan ne afstandsverhouding06 ,zo verkondigt p4 #agb nog dat uit het wezen van den driehoek als zoodanig4444 de gelijkheid zijner hoeken met twee rechte volgt40 7evenals uit het wezen0 van de mens qua geest0 zijn onsterfelikheid volgt01 of uit het wezen van de ,r4 ,k4 ,kerk haar onfeilbaarheid en de waarheid van alle ,r4 ,k4 dogmata benevens de verplichting van een iegelik onzer1 zo nodig tegen eigen overtuiging in1 onze rede gevangen te geven aan het ,r4 ,k4 geloof1 tegenwoordig nog slechts op straffe van verdoeming1 aangezien geen wereldlike arm0 meer ad extirpanda01 tot verbranding etc1 ter beschikking staat7 als hadden ,riemann en ,helmholtz niet sinds lang onwederlegbaar 7endgltig07 bewezen1 dat die gevolgtrekking twee synthetiese oordelen a priori onderstelt1 te weten3 het axioma van de rechte lijn en het axioma der _/_/ lijnen1 zodat men slechts dit laatste behoeft op te geven1 wat zonder enige zelfweerspreking doenlik is1 om een 1 kleiner dan #ahj1 en beide axioma's1 om zonder contradictie een van meer dan #ahj mogelik te maken6--,dan noemt bl4 #agf nog ongetwijfeld synthetisch1 d4w4z4 6 aan de ervaring ontleend of liever daarop gegrond03 ,de wet van het behoud der stof en energie1 en evenzoo die van de gelijkheid der werking en tegenwerking01 dus die beginselen van de natuurwetenschap 7iets heel anders dan wetten als b4v4 de gravitatiewet71 die ongetwijfeld syntheties zijn1 d4w4z4 de gegeven begrippen bevatten niet de reden van het oordeel01 maar even ongetwijfeld apriories1 nademaal hun absoluut exakte geldigheid en zekerheid ook voor het tijdelik 7toekomst en verleden7 en ruimtelik 7de andere zonnestelsels7 onbereikbare1 alle menselike ervaringsmogelikheid overschrijdt4 ,ze worden dan ook niet als toevallig voorlopig resultaat1 maar als richtsnoer en grondslag van het natuurwetenschappelik onderzoek gehanteerd 7b4v4 in de scheikunde71 als postulaten0 of axioma's01 corollaria #bcf die ze zijn van het postulaat van ,hamilton3 de onmogelikheid van ontstaan en te niet gaan4 ,huber is dan ook onbevangen genoeg om ze met een olike contradictio in adjecto empirische ,axiome0 te noemen1 d4h4 ,stze1 die aus der ,erfahrung stammen1 aber doch in der ,wissenschaft allgemeine ,bedeutung haben0 7,notik oder ,kritik1 p4 #ach76 ,hoe dat mogelik is1 daar vraagt dit dogmatisme niet naar--alln voor het kriticisme worden zulke axioma's01 als alle andere1 tot probleem6 ,zoveel over ,prof4 ,beysens c4s4' verweer tegen de synthetiese oordelen a priori en het krities probleem4 ,wat in no4 #hb nu nog tegen de leer der begripsvorming a priori0 wordt te berde gebracht culmineert in kardinaal ,mercier's bovengenoemde misvatting die de wetenschap tot een roman1 de wiskunde tot een pozie laat maken door le mme pouvoir crateur du sujet pensant01 die dus ,kant niet raakt1 terwijl ,prof4 ,beysens op diezelfde bl4 #ahc nog toont1 zich ,kant's geesteswettelikheid als bron van objectief apriories-syntheties weten niet anders dan dogmaties-verdubbelend te kunnen denken1 immers als de inrichting onzer natuur1 wier wet overeenkomstig den aard der gegeven 6 objecten is ingericht04 ,over de wijze waarop in no4 #hc een bladzij of #e ,kant's leer van tijd en ruimte moet te niet doen1 volsta de vermelding1 dat tegen het apriories karakter van ons ruimtelik weten o4a4 op het empirisch psychophysiologisch onderzoek0 een beroep wordt gedaan en verwezen naar de kritiek van ,ziehen0 7,psychophysiologische ,erkenntnistheorie071 gelijk er voor ,prof4 ,beysens op p4 #ahf3 ,als a priori of zuiver-subjectief gegeven0 niets anders overblijft dan wat ,helmholtz een physiologischen ,mechanismus der ,nerven' noemt06 ,een heerlik a priori6 ,geen wonder1 dat tegen ,kant's phoenomenalisme01 behalve b4v4 ,messer 7zie opm4 #da71 ook het ,lockiaans materialisme van een ,ostwald te hulp wordt geroepen 7no4 #fh71 want het materialisties ongeloof van de ,ostwalds of ,ziehens en het dualisties geloof van de ,beysens c4s4 is in verhouding tot ,kant n pot nat3 het exact weerlegd dogmatische ,gewsche0 van het materie-realisme4 7,vgk4 voor deze verwantschap ook opm4 #ae7-- ,wat verder de #hc-he nog aan vergissingen brengen laten we welwillend in de duisternis0 7vgk4 p4 #aia71 waarin ze zelf t4a4v4 het ,transcendentalisme0 wel moeten blijven4 ,en hiermede basta4 ,al waardeer ik1 blijkens het onevenredig tal bladzijden1 aan ,prof4 ,beysens' ,kantbehandeling hier gewijd1 diens ernstig bedoelde pogingen1 zich met het kriticisme te meten1 het was mijn plicht1 te tonen1 wat daarvan terechtbrengt wie1 met al zijn geestesscherpte1 met al zijn scholastieke geoefendheid1 voor de soevereine kenniskritiek de ogen niet mag en niet wil openen1 dus haar problemen1 dus de synth4 oordelen a priori1 moet loochenen en verdonkeremanen1 omdat zijn wijsbegeerte0 slechts de ancilla theologiae01 de dienstmeid1 neen1 slavin van het dogmatisme mag zijn en1 hoe stakkerig ongerijmd #bcg het ook zij1 aan die 7,r4 ,k47 theologie zich heeft te orientieren und korrigieren06 ,arme slavin van koninkliken huize--tot welke drogredenen moet gij u lenen1 gij1 gevangen1 in domo petri06 ,maar ook voor u geldt het woord3 de waarheid zal u vrij maken6 #g 3 p4 #ag4 ,dogmatisme1 dogma4 ,een op het eerste gehoor verbijsterende paradox als die van de befaamde ,thomist ,huber in zijn ,grundzge der ,logik und ,notik1 p4 #ajg3 ,der einzige zulssige ,standpunkt der ,kritik ist der ,dogmatismus0 toont wel1 hoe nodig het is1 precies te definiren en toe te lichten1 wat met het door de kritiek0 weerlegde dogmatisme0 bedoeld wordt4 ,want gold het slechts die ,anerkennung von ,dogmen1 d4h4 von feststehenden ,warhrheiten0 7ibid471 welk logicus zou dan geen dogmaticus0 zijn8--,de kenniskritiese definitie dan luidt3 een dogma is een onmogelik syntheties oordeel a priori1 d4w4z4 een s4 o4 a pr4 zonder mogelike redelike rechtvaardiging 7transcendentale deductie071 een s4 o4 a pr4 zonder mogelike kenbron2 en in ietwat wijdere zin3 elk s4 o4 a pr41 zonder 7voldoende7 grond aanvaard1 of populair uitgedrukt3 een bewering1 waarvan men geen redelike rekenschap kan geven3 denn eben darin besteht ,vernunft1 dass wir von allen unseren ,begriffen1 ,meinungen und ,behauptungen1 es sei aus objectiven1 oder wenn sie blosser ,schein sind1 aus subjectiven ,grnden1 ,rechenschaft geben knnen40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #dhc74 ,dogmatisme heet elke leer of richting1 gegrond of steunend op enig dogma4--,over de specifiek anti-dogmatiese strekking nu van ,kant's kritiese0 7transcendentale07 vraag en het kriticisties 7transcendentalisties07 antwoord zal mijn vertoog zelf wel alle verlangde licht verspreiden 7vgk4 ook het overzicht van pp4 #bb-bd7 en dus duidelik maken1 in hoeverre het ontologisme en het ruimte- en materie-realisme dogmaties zijn4 ,het dogma b4v41 waarop laatstgenoemde leer berust1 is de stelling1 dat de dingen ook onafhankelik van mogelike waarneming1 ook buiten betrekking tot het subjekt der natuur1 zinnelike eigenschappen hebben1 ruimtelik zijn1 zich bewegen enz41 een vooreerst syntheties en vervolgens1 wijl alle ervaringsmogelikheid overschrijdend1 apriories oordeel4444 zonder mogelike kennisbron4--,empirisme en rationalisme kunnen in dit geschrift slechts terloops besproken worden4 ,dogmaties is het eerste1 wijl het synth4 oordelen a pr41 zonder ze als zodanig te kennen of te erkennen1 zijns ondanks aanvaardt en hanteert1 dus a fortiori zonder van hun mogelikheid rekenschap te vragen1 laat staan te geven4 ,het houdt synth4 oordelen a priori voor s4 o4 a posteriori4 ,het wil uit ervaring0 meer halen dan er in ligt1 houdt dus een logies ongedekt1 dogmaties1 saldo over1 precies zover zijn synthetiese oordelen apriories zijn4 ,het rationalisme is dogmaties1 wijl het op zijn beurt z'n synth4 oordelen a pr4 wil halen uit de rede01 uit een bron1 die alleen voor analytiese oordelen toereikend is4 ,het houdt synth4 oordelen a pr4 voor analyties1 en heeft dus een logies ongedekt1 dogmaties1 saldo precies zover zijn aprioriese oordelen syntheties blijken4 ,welk een vlijmscherp wapen die kritiese1 transcendentale1 vraagstelling is1 zal elk lezer ondervinden1 zodra hij het zelf gaat hanteren--en zich geen enkel oordeel meer laat opdringen1 zonder het eerst te keuren op zijn kennistheoreties gehalte3 al of niet syntheties1 a priori of a posteriori1 en het af te wijzen indien het dogmaties blijkt4--,hij kan zich dan het ironies genoegen verschaffen1 hele lijsten van dogma's aan te leggen uit de meest anti-dogmatiese schrijvers1 als de positivisten 7,comte c4s41 of ,laas of ,petzoldt enz47 ten aanzien van logica1 wiskunde en inductie 7b4v4 ,comte's invariabilit des relations relles subjectives et objectives0 of ,petzoldt's ,voraussetzung vollkommener ,bestimmheit4444 vollkommener ,eindeutigkeit alles ,geschehens01 die op niets anders berust dan op zijn overwonnen spook0 der4444 substantie1 en heel zijn ,relativismus0 van ,elemente0 la ,mach1 van betrekkingen zonder betrokkenheden1 die over 't hoofd ziet1 hoe elke relatie4444 reeds twee betrekkelike absoluta onderstelt1 #bch en dat op de keper beschouwd slechts een zichzelf en z'n prius verloochenend materialisme blijkt1--of het empiristies-miskend a priori in ,laas' ,idealismus und ,positivismus1 zijn wohlbegrndeten ,gesetze0 b4v4 van ,,iii p4 #bdc1 gelijk zijn ,uniformitt des ,naturlaufs0 etc47 en de materialisten als ,haeckel met zijn rele oneindigheden3 materie1 aether1 ruimte1 tijd4--,hegel's bladzijden wemelen van dogmatiese synth4 oordelen a priori1 verscholen meestal achter een also01 demnach01 somit0 enz41 maar ook ,kant zelf heeft er zich niet van bevrijd1 b4v4 ,proleg4 p4 #aea3 weil alles1 was in der ,natur liegt1 doch auf irgend eine ntzliche ,absicht ursprnglich angelegt sein muss0 of ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fae3 ,daher auch ,jedermann die moralischen ,gesetze als ,gebote ansieht1 welches sie aber nicht sein knnten1 wenn sie nicht a priori angemessene ,folgen mit ihrer ,regel verknpften und also ,verheissungen und ,drohungen bei sich fhrten401 een merkwaardige plaats1 door ,schopenhauer klaarblijkelik niet gekend1 waar ,kant al van meet af1 m4i4 ten onrechte1 capituleert voor ,schopenhauer's kritiek op de contradictio in adjecto0 van een absolutem ,sollen01 van unbedingter ,pflicht01 van een kategorischem ,gebote03 ,jedes ,soll hat allen ,sinn und ,bedeutung schlechterdings nur in ,beziehung auf angedrohte ,strafe1 oder verheissene ,belohnung40 ,daaruit volgt voor ,schopenhauer1 dat elk ,sollen in ,kants ,sprache zu reden1 wesentlich und unausweichbar hypothetisch und niemals1 wie er behauptet1 kategorisch0 is1 ergo ,die vllige ,undenkbarkeit und ,widersinnigkeit dieses der ,ethik ,kants zum ,grunde liegenden ,begriffs eines unbedingten ,sollens0 7,,iii p4 #ejc76--,zo is ,kant's beruchte leer der vergelding1 der talio1 als inhoud van een kategoriese imperativus een door ,kant's eigen kritiek onmogelik gemaakt1 met zijn kennisleer en zijn ethica strijdig niet-formeel syntheties oordeel a priori of dogma6-- ,zo berust1 om ten slotte nog enkele voorbeelden te nemen uit heel andere sferen1 de methode der ekonomistiese geschiedenisbeschouwing1 die de misleidende naam draagt van histories materialisme01 op het dogma 7een synth4 o4 a pr4 zonder andere kennisbron dan ervaring71 dat de maatschappelike oorzaken uitsluitend of in laatste instantie0 ekonomiese oorzaken zijn4 ,evenzo berust alle zgn4 ervaring0 van inspiratie01 of elk zgn4 constateren0 van een wonder0 op onmogelike synthetiese oordelen a priori1 daar n transcendente causaliteit n inbreuk op de natuurwettelikheid principieel onervaarbaar1 onkenbaar zijn4 ,een wonder0 is dus nooit meer dan een verklaringshypothese voor ervaringsfeiten en van alle denkbare hypothesen uiteraard 7anders was 't geen wonder7 de onwaarschijnlikste1 die dus altijd het laatst1 ergo nooit1 in aanmerking komt4 ,in ,hume's geest 7,if the falsehood of his testimony would be more miraculous than the event which he relates1 then1 and not but then1 can he pretend to command my belief or opinion407 zou men het1 scherper1 aldus kunnen formuleren3 ,het wonder draagt principieel de bewijslast--en moet daarbij principieel falen4-- #h3 p4 #ai4 ,zo luidt een geschrift van ,prof4 ,dr4 ,wilhelm ,jerusalem1 filosofie-professor te ,wenen4 ,men walgt van de ,kanthielelikkerij van deze en dergelijke empiristen1 die van ,kant's kennisleer geen besef hebben #bci2 die hier en daar ,cohen's transcendentalisme napraten1 ,kant-woorden begriploos opzeggen3 ,die ,funktionen des ,verstandes aber werden nur durch sinnliche ,anschauung in ,aktion gesetzt und knnen daher nur fr ,gegenstande mglicher ,anschauung ,geltung haben0 7daher6 is 't niet een trouvaille872 die zijn wereldverwinnende leer van ruimte en tijd1 zijn grootste daad1 waardoor hij waarlik alln boven al die kruipende1 maar naief kritiserende0 realistiese vleiertjes als een reus verheven staat1 natuurlik weerlegd achten door die moderne ,sinnesphysiologie0--2 voor wie ,kant's hele kenniskritiek niet bestaan heeft en die haar dus als volgt formuleren3 ,in der ,erkenntnistheorie hat uns ,kant fr alle ,zeiten gelehrt1 dass unser ,ichbewusstsein unsere ,sinneseindrcke gestalten muss1 damit sie fr uns ,wirklichkeit bekommen0 7zinloze praat7 en die dan vaderlik gewagen van ,kant's so genial angelegte ,einsicht in den ,prozess des ,erkennens01 dewelke wir0 wirklich frdern knnen01 door4444 das a priori und das ,transzendentale ,kants eine entsprechende sc4 biologisch-genetische6 ,umwandlung0 te doen erfahren03 ,an ,stelle der angeborenen 6 ,stammfunktionen des ,verstandes drften solche treten1 die sich aus 6 einer von allen ,menschen in gleicher ,weise erlebten ,erfahrung bei allen in gleicher ,weise entwickeln4 ,indem wir so den haltbaren ,unterbau 6 von ,kants ,erkenntnistheorie blosslegen und da weiter zu bauen suchen04444 etc4 ,en dat smaalt dan nog van een ander1 hij moge sich usserlich an ,kant anlehnen1 den tiefen ,sinn von ,kants ,erkenntnistheorie hat er nicht erfasst40 ,dit zal wel een echo zijn van wat hem vaak moet hebben toegeklonken1 helaas nooit uit hem zelf4 ,jerusalem--gij zijt een vreemdeling in ,jeruzalem6 ,en zo iemand knielt dan natuurlik voor ,kant's ethica1 voor de ,kategoriese ,imperativus1 die paradeknol van de ,kant-karremannen1 en vereert devoot ,kant's quasi-metaphysica1 zijn ,teleologie en zijn ,religionsphilosophie4 ,wie ,christus mit dem ,rufe3 ,seid vollkommen1 wie euer ,vater im ,himmel' ,unmgliches von den ,menschen fordert um ihre ,krfte aufs hchste zu spannen1 so verlangt ,kant ,unerfllbares1 um uns mit ewigem ,vorwrtsstreben zu erfllen40 7p4 #cb76 ,aldus behandelt deze realist en empirist gebleven filosofie-professor ,kant6 ,en schrijft zijn ,einleitung in die ,philosophie04444 ,waar blijft een tweede ,schopenhauer8 #i3 p4 #bb4 ,mr4 ,j4 ,a4 ,levy waarschuwt op p4 #bfg van zijn ,het ,indeterminisme0 den argeloozen lezer01 dat ,riehl tot de erkenningstheoretische 6 sensualisten1 korter materialisten0 behoort4 ,ik zou de bestudering van ,riehl aan elk wetenschappelik denker aanraden1 die zowel sensualisme als materialisme te boven wil komen4 ,men kan bij hem de onbarmhartig ,kantiaanse weerlegging vinden1 zowel van het skepties materialisme van een ,du ,bois-,reymond 7zie b4v4 ,d4 ,philos4 ,krit4 ,,iii1 p4 #ahd71 als van het energeties materialisme van een ,ostwald1 ,stumpf en derg41 dat zelfs door ,kantianen0 als ,die ,ueberwindung des wissenschaftlichen ,materialismus01 gelijk het zich zelf noemt1 is begroet4 ,vernamen niet de geesteswetenschappen1 door het materialisme verlaagd tot werking van de stof0 thans de erkenning van haren rang1 als uitvloeisel van de energie086 ,was het niet der ,elektricittslehre beschieden0 durch die ,verwandlung der ,materie in die ,kraft den ,sieg des ,idealismus herbeizufhren086 ,uitnemend daartegen ,riehl in zijn lezingen ter inleiding in de ,philosophie der ,gegenwart1 ,v3 ,naturwissenschaftlicher und philosophischer ,monismus1 speciaal pp4 #aff-i4 ,das psychische ,geschehen ist das nichtenergetische ,geschehen in der ,natur40 ,de materialist0 ,riehl1 deze mijn hoogvereerde geestverwante tegenstander1 immers antipsychologist en zuiver vertegenwoordiger van de leer van het onbekende andere0 7gelijk hij naar ,heymans' terminologie zou moeten heten71 staat ver boven het niveau van al de half-materialistiese1 half-dualistiese materie-realisten1 die ,mr4 ,levy in zijn ,rechter en ,wet0 ,i als de bevoegde deskundigen0 tegen ,prof4 ,hamaker 7en ,prof4 ,winkler7 oproept om het materialisme te ontmaskeren01 als daar zijn3 ,johannes 3 dualist2 't is de eigenschap der hersenen1 bewust ,mller te worden4 ,horwicz 3 zoekt naar de zetel0 der ziel1 die hij immaterieel01 maar toch uitgebreid0 mogelik acht4 ,donders 3 dualist en materie-realist4 ,virchow 3 dito 7vandaar de materialistiese onwetendheid over het wezen des bewustzijns074 ,huxley 3 psycho-physies materialist4 ,tyndall 3 dualisties materie-realist 7#b rele reeksen1 verband onkenbaar74 ,bain 3 dito4 ,bastian 3 materialist2 met metaphysies-agnosticistiese vrijheid04 7,das ,gehirn als ,organ des ,geistes074 ,domrich 3 een oude dogmaticus der ,wechselwirkung04 ,flgel 3 zielesubstantie materie4 ,stumpf 3 ,van deze materie-realist ter plaatse slechts een stukje citaat1 dat buiten de kwestie om1 geheel op het terrein der psychologie zich beweegt4 ,spiller 3 materie-realist4 ,claude 3 le cerveau est l'organe de l'intelligence au mme ,bernard titre que le cur est l'organe de la circulation06 een materialist met een modalit spciale0 en met een dterminisme01 zonder444 cause6 ,richet 3 materialist2 le cerveau appareil de mmoire01 le cerveau excute sa fonction en ayant quelque connaissance du mcanisme qui l'anime0 7terwijl l'automate accomplit ses mouvements sans conscience076 ,knap cerveau6 ,ja zelfs ,c'est en cela que l'acte crbral est vraiment unique et sans analogue dans l'univers406 ,immers le cerveau est une force qui se connat01 wat we niet eens van ,richet's materialisme kunnen zeggen6--,voorts realistiese twijfel aan de loi de la conservation de l'nergie04 ,vermoedelik daarom opgenomen4 ,mr4 ,levy onderscheidt nl4 niet de kritiese inhouds-begrenzing van de dualistiese omvangs-beperking dezer wet04 ,j4 ,r4 ,mayer 3 met zijn drierlei categorien van bestaande zaken3 #a7 de materie1 #b7 de kracht en #c7 de ziel of het geestelijk beginsel406 ,wagner 3 met realistiese ,wechselwirkung4 ,rokitansky 3 de naief-materialistiese anti-materialist1 voor wie als voor ,meynert de wereld afhankelik is van de hersenen1 dewijl onze kennis4444 hersenwerk is6 ,schaller 3 materie-realist 7,het lichaam1 of de hersens1 of dat deel der hersens1 dat gewaarwordt074 ,j4 ,e4 ,erdmann 3 ziel functie van lichaam2 lichaam orgaan van ziel4 ,e4 ,pfleiderer 3 dualist 7dus materie-realist71 volgt ,lotze4 ,fick 3 materie-realist4 ,ulrici 3 dualist1 met een anti-materialisties drogredentje4 7,vgk4 ook zijn ,der sogenannte ,spiritismus1 eine wissenschaftliche ,frage0 en het echt ,wundtse antwoord3 ,der ,spiritismus1 eine sogenannte wissenschaftliche ,frage047 ,carriere 3 de ziel vormt zich de hersens tot orgaan01 in de vierheuvels houdt de fantasie huis0444 ,ook elders1 blijkbaar1 houdt de fantasie huis6 ,schultze 3 ervaring1 als zeker gegeven01 dat het psychische en het lichamelijke4444 wederkeerig van elkander afhangen04 ,hyrtll 3 het naief dilemma3 materialisme of dualisme1 met overeenkomstige ,wechselwirkung en niet minder naieve aangeboren zedelijke of aesthetische ideen40 ,hyrtll moge het materialisme knodsslagen0 geven1 volgens ,mr4 ,levy1--kritiek1 weerlegging geeft hij niet4 ,ruete 3 in dezelfde dualistiese geest1 zielssubstantie0 en materie1 het zinsorgaan lees3 zintuig levert de grondstof1 de ziel schept zich daaruit 64444 de gewaarwordingen04 ,schroeder van 3 dito--,ziel en ,lichaam02 peil3 onze aardsche grove der ,kolk stof0 naast de lichtaether1 die niet tot onze aarde0 behoort1 maar eene zelfstandigheid van het heelal0 is4 ,piderit 3 7wordt als ,kantiaan gentroduceerd7--waarneming o4 m4 uit krachte van de inrichting van onze hersenen1 zinsorganen lees zintuigen1 die als media0 ons eigenschappen der dingen0 toevoeren06 ,in gelijken geest0 7zegt ,mr4 ,l47 nog de volgende materialisten3 ,meynert 3 met zijn onmogelike hersenverrichting0 la ,rokitansky4 ,forel 3 die inderdaad als anti-materialist optreedt 7geeft niet ,carneri aan ,bchner en ,dr4 ,wijnaendts ,francken aan ,haeckel de materialistentrap87 en hier zelfs als een soort ,kantiaan fungeert 7in zoverre hij begint met een erkenningstheoretischen grondslag1 woordelijk van ,kant overgenomen071 maar wiens panpsychisme0 ik nu eens zou willen ontmaskeren03 ,zijn ,gehirn und ,geist0 dient de bekende hutspot op van causatief-materialisme1 identiteits-materialisme en vermaterialiseerd ,spinozisme3 --,alles was mir bewusst wird rechne ich naiv 8 als meinem ,ich zugehrig1 gleichgltig ob sinnliche ,wahrnehmung der ,aussenwelt1 inneren ,schmerz1 ,gefhl1 ,gedanke oder ,entschluss4 ,in 6 jedem psychischen ,geschehen liegen jedoch 6 wie alle ,analysen 86 konsequent beweisen1 zwei1 zwar ein unzerlegbares ,ding darstellende1 jedoch an sich von je einer verschiedenen ,seite allein zugngliche ,erscheinungen vor3 #a4 eine nur indirekt von aussen feststellbare ,gehirnttigkeit oder ,energie2 #b4 ihr direkt von uns 86 beobachteter1 subjektierter ,reflex 7ihr ,bewusstsein74 ,der ,inhalt des ,bewusstseins1 seine ,qualitt und ,intensitt1 wird von #a1 d4h4 von der ,hirnttigkeit1 bedingt40 --,nun beachte man1 dass sich 6 im ,bewusstsein innere ,vorgnge unseres ,hirnes1444 in ,form von ,erinnerungen1 ,gefhlen1 ,wollen1 ,denken u4s4w41 spiegeln406 --,hirnstrungen verursachen ,seelen- oder ,nerven-strungen04446 --,intelligenz1 ,phantasie1 ,ethik1 ,aesthetik1 sind bedingt' und von der ,gehirnttigkeit abhngig1 denn 6 sie sind auch ,gehirnttigkeit40 --,het bewustzijn is ,wirkung der ,nervenwelle01 het ,gehirn ,organ0 der ,seele6 --,die ,empfindung findet im ,grosshirn statt40 --,bewusstsein und ,gehirnttigkeit sind ,erscheinungsformen eines und desselben ,dinges40 ,ergo3 ,da wir nun ,energie und ,bewusstsein nicht fr verschiedene ,dinge1 sondern fr ,erscheinungen gleicher ,realitten 7in unserem ,gehirn 6 als ,neurokym und 6 ,introspektion7 halten1 wird bei dieser ,anschauung der ewige dualistische ,streit zwischen ,materialisten und ,spiritualisten absolut gegenstandslos4 ,alles ist ,seele1 so gut wie ,energie4 ,ursprnglicher oder hher ist keiner dieser untrennbaren ,begriffe1 da sie eins sind406--,aprs cela tirons l'chelle6444 ,dat was dus de ,kantiaanse ,forel1 en nu verschijnen o4a4 nog3 ,flechsig 3 bekend psycho-physies materialist1 met zijn bewustzijn als begeleidend verschijnsel van biophysische voorvallen0 7maar ook ziel functie van lichaam en denken in de hersens0671 volgens ,mr4 ,l4 van het materialisme naar het schijnt afkeerig0 omdat er volgt4444 volstrekt echter hiermede niet1 zonder meer1 als eene resultante dier voorvallen in mechanischen zin06 en von ,voit 3 7met hersenen14444 waar 6 na al de zuiver physische bewegingsvoorvallen een nieuw verschijnsel14444 de gewaarwording1 wordt losgemaakt 607 en1 als materialist last not least1 ,kramar 3 met zijn stoute hypothese01 de voor ,mr4 ,l4 belangwekkende hypothese04444 ontvouwt ,volkomen in aansluiting aan ,kant's aether-theorie04444 de hypothese4444 dat het wezen der ziel met dat van den wereld-aether04444 identiek is1 die aether is juist de ziel06 --,en ademtocht van ,riehl's kriticisme444 en heel die bent met aanvoerder en al is weggeblazen4 #aj 3 p4 #be4 ,als dus een materie-realist aan ,marx en ,engels naief-realisme verwijt op gezag van de kenniskritiek1 verwijt hij hun bij ongeluk niets anders dan z'n eigen ,lockiaanse naieviteit0444 gelijk omgekeerd een ,marxist met zijn bewering3 ,marx en vooral ,dietzgen waren alles behalve naief-realist0 etc4444 alleen bewijst1 in deze van gelijke beweging te zijn als zijn bourgeois-tegenstander4 ,volgens ,prof4 ,a4 ,dorner in zijn ,encyklopdie der ,philosophie0 #aiaj1 p4 #g is seit ,kant der ,standpunkt des naiven ,realismus unmglich geworden1 d4h4 die ,meinung1 dass unsere unmittelbare ,wahrnehmung die ,dinge objectiv zu erfassen vermge04 ,deze dualist beseft allerminst1 dat het door ,kant onmogelik geworden naief-realisme0 de leer is1 dat de natuurdingen de oorzaken van onze gewaarwordingen zouden zijn1 van welk naief-realisme0 aanhanger is444 ,prof4 ,dorner4 #aa 3 p4 #cj4 ,hoe vaak en hoe kortzichtiglik wordt dit1 door mij gespatieerde1 deel van de waarheid vergeten6 ,men gewaagt dan van de eeuwige nacht1--de nooit verstoorde stilte1 7of met ,franse wending3 silence de mort03 ,binet7 van het mechanies1 natuurkundig ,heelal444 ,zo ,du ,bois-,reymond in zijn befaamde ,leipziger ,rede van #ahgb ber die ,grenzen des ,naturerkennens03 ,stumm und finster an sich1 d4h4 eigenschaftslos1 wie sie aus der subjectiven ,zergliederung hervorgeht1 ist die ,welt auch fr die durch objective ,betrachtung gewonnene mechanische ,anschauung1 welche statt ,schalles und ,lichtes maar evenzeer statt ,stille und ,finsternis6 nur ,schwingungen eines eigenschaftslosen1 dort zur wgbaren1 hier zur unwgbaren ,materie gewordenen ,urstoffes kennt40 ,evenzo b4v4 de meer ethicist dan kriticist gebleven ,louis ,liard1 ,science positive et ,mtaphysique1 ,,ii3 ,i4 ,o duistere ,nachtansicht0444 die ,nacht is enkel ,ansicht van ,u6--,kant wijst er ergens terloops even op1 dat een blindgeborene nooit enige voorstelling kan krijgen van 444 de duisternis6--7p4 #def ,k4 d4 r4 ,v43 ,der ,blindgeborne kann sich nicht die mindeste ,vorstellung von ,finsterniss machen1 weil er keine vom ,lichte hat044474--,goed ,lotze1 ,mikrokosmus ,i3 p4 #cij1 over die mechanische ,naturansicht03 ,weder finster noch hell1 weder laut noch still1 vielmehr vllig beziehungslos zu ,licht und ,klang liege die ,welt um uns her0 etc4 #ab 3 p4 #cj4 ,het is dan ook een merkwaardig dichotomistisch0 of te wel dualisties naief dogma bij theologen als ten onzent ,dr4 ,kuyper 7b4v4 ,encyclopaedie der heilige ,godgeleerdheid ,,ii1 pp4 #bf en #ce7 e tutti quanti en ,prof4 de ,groot 7b4v4 ,denkers van onzen ,tijd1 p4 #abg7 c4s41 dat 't zien somatischer0 zou zijn dan 't denken1 ja geheel op ons berusten zou6 ,dat is niet alleen infra-,kantiaans1 maar zelfs infra-,cartesiaans oud-roest1 al vinden we het nog terug bij een ,dietzgen 7,das ,wesen der menschlichen ,kopfarbeit1 p4 #fd74 ,descartes heeft het reeds in de #b;de van zijn ,meditationes de prima philosophia van #afda voor altijd weerlegd4--,waarnemen0 en denken0 zijn enerzijds1 als geestesverrichtingen1 gelijkelik en geheel onlichamelik1 anderzijds evenzeer1 voor de physiologie1 geheel en al somaties01 daar het denken0 in soortgelijke verhouding staat tot het centraal zenuwstelsel als het waarnemen0 tot zintuigen en hersenen beide4 #ac3 p4 #cd4 ,de zgn4 ,immanenz-philosophie geeft van het naief realisme de m4i4 volkomen verkeerde voorstelling1 als zou het z'n gewaarwordingen niet een afbeelding achten van de eigenschappen der dingen1 maar met deze444 vernzelvigen #bdj4 ,de gewone0 mensen zouden dus denken1 gelijk altans deze empirio-kritici0 doen 7naar zij voorgeven71 dat hun gewaarwordingen zelf444 zich in de ruimte bevinden1 dus als ik b4v4 de maan zie1 is mijn maangewaarwording op datzelfde moment naar de maan4 ,dat wil ik nog aannemen4 ,maar waar bevindt zich1 op 't ogenblik van mijn gewaarwording1 mijn ,sirius-gewaarwording1 of de lichtgewaarwording van een b4v4 #cjjj licht-jaren verwijderde ster1 die ter plaatse b4v4 #bjjj jaren lang niet meer bestaat nu ik hem waarneem8--,en waar bevinden zich mijn gewaarwordingen van wat ik achter een spiegel even veraf0 zie als de dingen zich er vr bevinden86 ,de oplossing is eenvoudig genoeg3 mijn gewaarwording is nooit ergens anders dan444 hier01 d4w4z4 in0 mij1 als ,subject1 en dit hier0 heeft een zuiver psychiese betekenis1 die als zodanig noch met hersenen01 noch met ruimtelike introjectie0 iets te maken heeft4 #bda ,mijn maangewaarwordingen zijn precies evenmin op de maan als in mijn hersenen1--,paulsen heeft gelijk1 't ene is precies even absurd als 't andere1 al maken ,ziehen c4s4 zich zelf het eerste wijs en alle gewoon-materialistiese physiologen 7,sollier1 ,forel1 ,haeckel1 ,re7 het laatste4 ,zo belachelik als hun elk de mening van de tegenpartij voorkomt1 zo lachwekkend is voor ons444 't een mt het ander4 ,de gewaarwordingen zijn 7in tegenstelling met de waarnemingsinhouden7 onruimtelik1 uitsluitend toestanden van 7in07 het niet zelf ruimtelik 7 in de ruimte zich bevindend7 maar ruimtestellend 7raumsetzend7 ,subject--en slechts het heterosubjectief phaenomeen van die gewaarwordingen a4z4 is waarschijnlik 444 een hersentoestand6--,en inderdaad heb ik dus mijn gewaarwording pas op 't ogenblik1 dat in de phaenomenale mechaniese wereld het gezichtscentrum van mijn0 zenuwstelsel benvloed wordt door de gevolgen van de aethertrillingen1 die mijn netvlies troffen4 ,in dat centrum ontstaat dan een bewegingswijziging en niets anders4 ,natuurlik neem ik nu niet op de een of andere mysterieuze1 bewusteloos-clairvoyante wijze die bewegingstoestand waar1 of zet0 deze zich om0 in gewaarwording 7,hartmann7 of wordt 7door wie87 overgezet in een andere vorm1 zodat ik mij hem0 bewust zou worden 7v4 d4 ,bergh v4 ,eysinga7 #bdb of begaan de hersenen een ,rckwirkung0 7,ziehen7444 die gewaarwording zou geven4 ,niets van dat alles4--,maar die hersenwijziging is 7naar de waarschijnlikste1 eenvoudigste hypothese1 weer door ,kant 't eerst gesteld7 zelf niets anders dan444 't 7heterosubjectief7 phaenomeen1 het zinnelik 7of waarnemings-7symptoom 7in meer dan n zin7 van444 mijn gewaarwording6 ,ons zgn4 parallelisme0 7een slecht gekozen naam1 want hij kan enkel op gelijktijdigheid doelen1 daar ruimtelike paralleliteit0 tussen stof en geest een woord zou zijn zonder zin671 dat slechts in richting van abstractie1 in methode van wetenschappelik onderzoek 7methodologisch01 heuristisch07 streng dualisties is 7niet n enkele overgang0 of inschakeling0 of veroorzaking0 over en weer tussen physis en psyche71 vindt dus z'n eenvoudige1 monistiese oplossing in een sym-ptomatisme3 de physiese reeks slechts een abstrakt1 denkbeeldig1 op een universeel subject betrokken1 dus objectief1 symptomensysteem van444 de concrete psychiese ,werkelikheid1 of zo men wil subjectiviteit1 die zelf dus weer1 als rijk van het ,bewustzijn phaenomeen0 kan zijn van het voor ons geheel onvoorstelbaar tijdloos1 tijdstellend ,an sich04 #ad3 p4 #cd4 ,merkwaardige formulering van het dogmaties 7realisties7 kennisbeeld spiegel0 bij ,herbart1 ,s4 ,w4 ,,viii 7,kehrbach '#ic7 p4 #ahg1 ,allgem4 ,methaphysik1 ,,ii3 ,,iv3 #bic3 ,man denke sich also ein geistiges ,wesen1 eine ,intelligenz1 lediglich als einen reinen ,spiegel fr mehrere1 von einander sowohl1 wie von dem ,spiegel unabhngige ,objecte4 ,wir fragen hier noch gar nicht1 wie das ,verhltniss1 vermge dessen die ,spiegelung erfolgt1 mglich sey1 wir erinnern uns aber1 dass zur wahren und vollkommenen ,erkenntniss ein solches ,verhltniss muss angenommen werden1 und bemerken leicht1 dass eben hier1 in der ,metaphysik1 falls sie ,wahrheit gewhrt1 wir selbst dergleichen ,spiegel seyn mussen40 ,cf4 echter #cbg 7p4 #bce73 ,wie die ,krper ursprnglich aus ,elementen bestehen1 die nichts weniger als krperlich sind3 so besteht das ,wissen dat dus afbeeldt86 aus ,anfngen1 die mit einem ,abbilden nichts gemein haben4 ,es besteht aus ,empfindungen2 die keineswegs etwas usseres abspiegeln1 denn sie sind lediglich ,selbsterhaltungen der ,seele40 ,de ,form des ,wissens0 schijnt door ,h4 abbildend0 gedacht1 cf4 #bii1 jo4 #cii1 over de sinnliche0 en de intelligibele ,raum04 ,ten onzent kan men de spiegel0-leer nog zuiver geformuleerd vinden in het naief dualisties idee- en materie-realisme van ,dr4 ,a4 ,kuyper's zgn4 ,theorie der ,kennisse01 b4v4 ,enc4 ,,ii1 p4 #bi3 ,aldus opgevat komt dus de wetenschap' voor ons te staan1 als een te zijner tijd met noodzakelijkheid opgekomene1 en steeds voortgaande1 drang in den menschelijken geest1 om den kosmos1 waarmee hij in organische verwantschap staat1 plastisch naar zijn momenten in ons af te spiegelen1 en logisch in zijne relatin door te denken40 7,vgk4 ook p4 #cfe3 ,het is dus in den spiegel van ons menschelijk bewustzijn1 dat de realiteit haar beeld afspiegelt0 enz42 p4 #eei1 p4 #ajb1 p4 #ei1 en heel schrijvers vr-kritiese waarnemingsleer passim74 ,gelukkig geeft de geleerde schrijver authentieke uitleg van de duistere terminologie3 p4 #bf3 ,een atoom en de beweging van dit atoom onderscheidt zuiver het moment en de relatio406 ,mr4 ,dr4 ,gewin1 ,beginselen van ,strafrecht01 heeft mijn aandacht op deze ,dr4 ,k4's ,wissenschaftslehre0 gevestigd1 daar ik nauwkeurig wenste te weten1 op welke gronden deze heren nog heden de wetenschap zouden willen vastleggen0 aan zekere dogmata van een bepaalde kerkleer4 ,wel mogen we dankbaar zijn1 dat de wetenschap zelf in onze tijd naar haar kluisteraars niet meer behoeft om te zien4 ,misschien echter vind ik aanleiding1 het wetenschappelik-wijsgerig peil van ,dr4 ,kuyper's werk nog eens in een afzonderlike kritiese verhandeling 7reeds manuskript7 in het licht te stellen1 opdat blijke1 wie die man is1 die zijn vingers uitsteekt1 niet alleen naar von ,schopenhauer01 von ,nietzsche01 von ,ritschl01 maar ook naar een ,spinoza en een ,kant4 #ae3 p4 #ce4 ,reeds physiologies kan dit zonder enige geleerdheid in enkele regels ook aan niet-geschoold intellekt worden duidelik gemaakt3 ,nemen we maar het zien van b4v4 een rood gebonden1 met goudletters bedrukt boek4 ,wat is physiologies dit hele zien8 ,aethertrillingen 7billioenen per sekonde67 bereiken en veranderen 7scheikundig waarschijnlik7 de millioenen staafjes en kegeltjes der beide netvliezen4 7,daarop zouden nog1 van buiten af1 #b onderling verschillende omgekeerde gekleurde vlakke beeldjes te zien zijn1 maar zelf plegen wij onze netvliezen niet aldus te bezien674 ,nu ontstaan in de gezichtszenuwen1 met hun vezel- en cellen-werelden1 twee onderling verschillende1 onvoorstelbaar samengestelde 7chemiese of elektriese of wat voor7 bewegingsprocessen1 die van kleur noch boek- of lettervorm ook maar een spoor of zweem bewaard0 kunnen hebben4 ,geen licht of kleur noch lettervorm dringt in der eeuwigheid van buiten door die zenuwen heen4 ,nog is er geen gewaarwording4 ,deze ontstaat niet1 eer 7na de bekende splitsing en kruising van de gezichtszenuwen7 de zenuwprocessen een wederom chemiese of elektriese of hoe dan ook mechaniese wijziging van bepaalde hersengedeelten hebben teweeggebracht4 ,op dat ogenblik pas is aan het subject 7onverschillig wat dit physiologies moge zijn of niet-zijn7 iets gegeven0 7het geheel van gewaarwordingen1 waardoor hij de rode band met de gouden letters ziet71 dus nooit iets anders1 dan wat physiologies 7in de wereld van de ruimtedingen7 een hersenproces zou blijken1 als zodanig voor het subject zelf onwaarneembaar1 maar bovendien onbelicht en evenmin op boek- of lettervorm als op het rood of goud ook maar in de verste verte gelijkend en alleen reeds door die eeuwig ondoorzichtelike zenuwmuur van alle daarachter eventueel aanwezige licht1 kleuren en gestalten gescheiden6 ,en nu zouden de kleuren en vormen1 die wij zien1 overeenkomen 7of zelfs n zijn67 met1 of maar gelijken op1 kleuren en vormen1 die zich achter die muur1 in de buitenwereld0 zouden bevinden8 ,o wonderbaarlike toverij6 ,en nog groter toverij1 dat wij van die overeenstemming of gelijkenis ooit zouden weten1 want hoe willen we vergelijken01 controleren met die werkelike0 kleuren en gestalten1 waar wij evenmin ooit door die lichtloze muur kunnen heendringen naar buiten0 7want al onze physiologiese gegevens0 zijn binnenmuurs67 als achtermuurse letters of kleuren kunnen doordringen naar binnen06 #bdc ,overweeg aandachtig dit eenvoudige betoog1 dat gelijkelik geldt voor alle zintuigen1 en met ,leibniz' inzicht in onze vensterloosheid0 zal u plotseling het besef opgaan1 hoe naef-dogmaties elke natuurrealistiese gewaarwordingsinhoud-verdubbelende waarnemingsleer moet zijn1 waarin toch dualisme en materialisme gelijkelik bevangen blijven1 ,ziehen1 met zijn ruimtelike cerebrale ,reihenfolge der ,empfindungen0 of derzelver ,lage im ,gehirn01 die unserem ,bewusstsein0 of zelfs unserem ,gehirn0 gegeben0 zou zijn1 zo goed als ,thomas van ,aquino1 wiens leer de hier weerlegde fout aldus formuleert3 ,want zien gebeurt alleen dan1 als het voorwerp1 dat waargenomen wordt1 op eene of andere wijze aanwezig is in het wezen dat ziet40 ,het zintuig neemt den vorm van het stoffelijke wezen in zich op1 maar niet de stof zelf1 gelijk in het was de vorm van een ring wordt afgedrukt1 maar niet het ijzer of goud1 waaruit de ring bestaat40 #bdd of zijn hedendaagse volgelingen als b4v4 ,prof4 ,dr4 ,sebastian ,huber1 die in zijn gebeeldhouwde zgn4 ,notik oder ,kritik0 nog botweg het realisties dogma stelt 7 #bb73 ,keine ,erkenntnis kommt zustande ohne ,vereiniging 6 von ,subjekt und ,gegenstand der ,erkenntnis404444 ,so ist daran fest zu halten3 sowohl die relativen als die absoluten ,qualitten der ,sinneswahrnehmung sind objektiv real404444 ,die ,existenz der ,aussenwelt ist demnach eine unmittelbare ,wahrheit1 welche eines ,beweises nicht bedarf40 ,wanneer mijn lezer nu die schellen der dogmatiese naiveteit van de ogen zijn gevallen1 dan zal hij mij zeker niet1 op grond van deze mijn wat grof-plastiese maar duidelike muurvoorstelling1 de nog naiever mening toedichten1 dat we zonder die muur0--dus zonder gezichtszenuwen--wl of beter 444 de werkelike0 vormen of kleuren zouden kunnen zien06 ,maar men kan nooit weten1 waartoe de naiveteit in staat is4 ,zegt niet ,alfred ,binet in zijn ,l',ame et le ,corps01 #aije1 in volle ernst1--vooraf gaat1 dat de lichamen1 die de gewaarwordingen veroorzaken 767 ons slechts door l'intermdiaire de notre systme nerveux0 bekend zijn en dit zelf weer alleen bij wijze van sensation 444 dat 't licht ne brille que dans notre cerveau0 7p4 #bc71 dat dr alleen le bruit se produit2 en dehors1 rgne un silence de mort01--op p4 #bd3 ,en rsum1 notre systme nerveux qui nous sert entrer en communication avec les objets typies realisties gedacht1 nous empche1 d'autre part1 de connatre leur nature4 ,il est un organe de relation avec le monde extrieur2 il est aussi1 pour nous1 une cause d'isolement4 ,nous ne sortons jamais de nous-mmes4 ,nous sommes des emmurs40 ,men moet een ,fransman zijn om met zoveel bon sens over dit onderwerp in deze tijd aldus te kunnen filosoferen1--om kennistheoretiese waarheden zo ongemerkt te verkeren in hun dogmaties tegendeel4 ,in elk geval is deze bon sens heel wat sympathieker1 dan de verfransing van ,kantisme zonder bon sens bij ,renouvier c4s41 even onfrans als onkrities4 #af3 p4 #ci4 ,dr4 ,c4 ,j4 ,wijnaendts ,francken1 die krachtens intellekt en geestesallure een van onze eerbiedwaardigste1 consequentste materialisten zou kunnen zijn1 schijnt zich zelf te willen doemen tot een allesbehalve benijdenswaardige positie in de wijsbegeerte ten onzent3 door zijn materialistiese geestverwanten als dualist0 of idealist0 te worden verdacht--terwijl psychisme en dualisme hem niettemin als materialist moeten afwijzen1 zodat hij met al zijn weten en kunnen hier und dort verloren0 is1 als de vleermuis1 muis noch vogel4 ,wie tot waarnemingsleer die van ,locke heeft 7het in de tekst weerlegd spiegel0-dogmatisme1 met een physiek-materieele wereld als oorzaak0 van de gewaarwordingen2 aldus b4v4 in de ,psychologische ,omtrekken ,,ii #b1 over het ,phaenomenaal karakter onzer kennis07 en als metaphysica het 7ten onrechte7 anti-metaphysies wijl 7deels terecht7 anti-dualisties naturalisme--die is materialist--in z'n goede consequente ogenblikken epiphaenomenalist0--en die moet de ,paulsens of ,adickes geen weerlegging van het materialisme0 en deszelfs gebrekkigen1 erkenntnisstheoretischen' grondslag01 ja zelf geen trap aan ,haeckel1 gaan nadoen4 ,want hoe onverdiend-zacht ,dr4 ,w4 ,f4's oordeel ook zij3 ,trouwens in wijsgeerig doorzicht ligt niet ,haeckel's grootste kracht01 het lokt de opmerking uit1 dat altans ,dr4 ,w4 ,f4 geen enkel wijsgerig inzicht op ,haeckel vr heeft1 wl in zoverre beneden hem blijft1 als ,haeckel een apostel is van zijn materialistiese overtuiging 7al verkiest ook hij het gesurpeerde materialistiese modewoord monisme0 #bde boven het veelgesmade materialisme07 en ,dr4 ,w4 ,f4 een verloochenaar4 ,dr4 ,w4 ,f4 is geen empirist of materialist sans phrase1 hij is een wl-empirist-maar1 een wl-materialist-maar4 ,ik geef twee zinnetjes1 die deze zijn houding typeren3 ,wel kan men de waarheid der causaliteitswet willen bewijzen uit de ervaring wel62 maar het zoeken naar zulke empirische gegevens gaat alreeds uit van de aanwezigheid van een vast causaal verband1 en veronderstelt reeds het bestaan van regelmaat en wet40 7,inleiding tot de ,wijsbegeerte1 p4 #hc4--;,dr4 ,w4 ,f4 ziet hier het apriori natuurlik even helder in1 als wie 't hieruit zou moeten leren4 ,hij geeft dan ook over het apriorisme zowel in deze ,inleiding01 p4 #gf ss41 als elders1 b4v4 ,psychologische ,omtrekken1 p4 #fa ss41 slechts de bekende vermaterialisering en ver,spencerisering ten beste1 met een ruimtelik zenuwstelsel als prius van ruimtevoorstelling en met typische denkvormen01 die op de oneindige reeks0 ervaringen van het mensengeslacht4444 berusten067 en3 ,de psychische verschijnselen dragen een bizonder karakter1 dat ze niet zonder meer vergelijkbaar maakt met physische4 ,wl kan men hun kenmerkend bestanddeel1 het bewustzijn1 een functie c #bdf van de hersenwerkzaamheid noemen1 een functioneelen verschijningsvorm a van bepaalde stoffelijke processen onder bepaalde omstandigheden en voorwaarden4 ,maar hoe het daaruit geboren wordt b1 blijft ons volkomen duister1 aangezien voor onze voorstelling die beide grootheden z verschillend zijn van karakter1 dat wij de klove tusschen haar niet kunnen overbruggen40 7,inlg4 p4 #aac_/d74 ,stel u voor1 het bewustzijn geboren uit processen1444 wier logies prius het bewustzijn is6 ,men ziet1 hoe goed ,dr4 ,w4 ,fr4 heeft opgestoken1 dat psyche en physis kennistheoreties heterogeen0 zijn6 ,maar tegenover het dogmaties agnosticisme van zijn echt materialisties ,ignorabimus01 sc4 hoe1 hebben wij de kritiese zekerheid te stellen van ons echt phaenomenalisties ,negamus01 sc4 dat6-- ,zo goed en zo kwaad als bij ,haeckel1 waren bij ,dr4 ,w4 ,f4 allerlei 7op z'n minst #bdg #d7 variteiten van materialisme doorn3 7a7 het aequatief of identiteitsmaterialisme3 bewustzijn bestaat in1 is een verschijningsvorm van1 hersenprocessen1 deze worden bewust02 daar naast 7b7 het causatief materialisme3 bewustzijn is een gevolg van hersenprocessen2 7c7 het attributief materialisme3 bewustzijn is een eigenschap of toestand of functie0 van hersenprocessen2 en als variant daarvan 7d7 het parallelisties 7en wijl realisties steeds min of meer dualisties3 de physiese reeks reel1 terwijl aan de psychiese toch ook een zekere realiteit moeilik kan worden ontzegd67 psycho-physies materialisme3 bewustzijn gepaard met1 begeleidingsverschijnsel van1 hersenprocessen4 ,al deze vormen van materialisme 7de voorbeelden volgen onmiddellik7 hebben de kennistheoretiese grondslag gemeen1 nl4 dat het stoffelike1 het hersenproces1 #bdh gedacht wordt als het primaire1 causale1 reale1 als een soort substraat01 achtergrond01 bestaansvoorwaarde0 voor het geestelike1 dat als secundair1 onwerkzaam 7duister067 bij-produkt of bij-verschijnsel optreedt4 ,dus precies het omgekeerde van de waarheid1 die de kennistheorie leert en ook dit mijn geschrift duidelik tracht te maken4 ,nu toon ik u bij ,dr4 ,w4 ,f4 eerst deze materialistiese wortel en vervolgens zijn bont materialisties gewas1 waarbij b4v4 identiteit 7a7 en causaliteit 7b7 beurtelings ontkend en verondersteld worden1 en de functie0 van c een vage1 ruime afhankelikheid0 aanduidt1 die ook voor b en d moet fungeren4 ,we hebben nl4 bij ,dr4 ,w4 ,f4 niet alleen l'embarras du choix1 maar evenzeer le choix des embarras6 ,als volgt3 ,alle geesteswerkzaamheid gaat gepaard met d zekere processen in het centrale zenuwstelsel2 alle psychische verschijnselen veronderstellen een physischen achtergrond4 ,zij zijn een functioneele uiting c8 van bepaalde wijzigingen in een stoffelijk substraat1 van zekere ons in haar wezen onbekende bewegingen en omzettingen8 in die materie1 die een psychisch karakter verkrijgen a of c1 doordat zij met bewustzijn gepaard gaan d4 ,dit wil evenwel geenszins zeggen1 dat stoffelijke en geestelijke verschijnselen geheel 6 samenvallen en1 naar sommige materialistische schrijvers beweerd hebben1 geheel dus ten dele8 te vereenzelvigen zijn4 ,want het is duidelijk1 dat bij een dergelijke opvatting de begrippen causaliteit dus b6 en identiteit ten eenenmale met elkander verward worden4 ,wel zijn de bewustzijnsverschijnselen functies c van bepaalde materieele veranderingen in de georganiseerde substantie2 maar de betrekking tusschen die beide is niet eenvoudig zonder meer eene van oorzaak en gevolg dus niet b 4444 n4b4 wijl 4444 niet a61 aangezien het materieele en het psychische in wezen verschillend heterogeen01 zie boven6 en dus niet onmiddellijk met elkander vergelijkbaar zijn in dien zin1 dat het eene zou kunnen verklaard worden als eene omzetting dat zou a zijn van het andere40 7,p4,o4 p4 #bb74 ,brr4444 ,elke psychische werkzaamheid veronderstelt zekere physische verandering1 maar niet omgekeerd40 7kennistheoreties alln omgekeerd674 ,de bewustzijnsverschijnselen treden slechts op bij bepaalde materieele processen1 waarmede zij in vaste regelmatigheid verbonden zijn d4 ,psychisch kennen wij alleen een reeks afzonderlijke verschijnselen1 die ieder op zichzelf langs physischen weg zijn te voorschijn geroepen b1 daar ieder van hen zekeren physischen achtergrond tot voorwaarde heeft40 7ib4 p4 #be74 ,zo schrijft ,dr4 ,w4 ,f4 in zijn over ,het verband tusschen lichaam en zielsverschijnselen06 ,soortgelijk ellendig geknoei in de ,inlg4 p4 #aji3 ,elke psychische werkzaamheid veronderstelt zekere physische veranderingen1 maar niet omgekeerd0 en p4 #aaa1 zijn geamendeerd ,haeckelisme3 ,de stoffelijke hersenprocessen zijn niet zoozeer te beschouwen niet zoozeer6 als de onmiddellijke oorzaak der psychische hersenprocessen861 dan wel als de onmisbare voorwaarde daarvan1 gebonden als deze zijn aan d bepaalde physische bewegingen en omzettingen a840 ,op bl4 #aab volgt dan3 ,want al die feiten bewijzen wel de onmiskenbare afhankelijkheid der psychische verschijnselen van physische toestanden04444 maar ,een afhankelijkheidsbetrekking is een veel ruimer begrip dan een causale betrekking04444 en ,dr4 ,w4 ,f4's begrippen moeten ruim0 genoeg zijn om het materialisme van a1 b1 c en d tegelijk te omvatten6 ,immers1 tans volgt pagina #aac_/d1 boven geciteerd1 waar bewustzijn uit hersenprocessen geboren wordt6 ,maar nademaal ,dr4 ,w4 ,f4 meer dan n krities klokje heeft horen luiden over het materialisme1 geeft hij er na zoveel moois ook nog deze draai aan op p4 #aae34444 al moge het als wereldbeschouwing niet voldoen14444 toch als werkhypothese bij het natuurwetenschappelijk onderzoek04444 enz4 ,en deze zijn #e1 aan de weerlegging van de materialistische theorie0 gewijd1 eindigt nu symbolies met ,forel's ,gehirn und ,seele0 7vgk4 opm4 #i71 terwijl elders de fatale 7immers hersenfatalistiese7 slotsom luidt3 ,uit al het voorgaande volgt1 dat het wilsgevoel slechts een begeleidend verschijnsel is1 maar dat de eigenlijke oorzaak van ons handelend optreden te zoeken is in processen van het centrale zenuwstelsel04444 7,p4,o4 p4 #aje2 vgk4 ook ,sociale ,ethiek1 p4 #aag74 ,op deze gemene materialistiese wortel nu stoelen de navolgende materialistiese stammen3 a 7aequatief materialisme73 ,slechts een zeer gering deel der processen die zich in ons centrale zenuwstelsel afspelen1 wordt ons 86 bewust0 7,p4,o4 p4 #cb74 ,evenzo3 ,het bewustzijn alzoo is te beschouwen als een functie c of begeleidend verschijnsel d van een klein gedeelte der stoffelijke processen die zich in het organisme afspelen4 ,wij nemen waar dat bepaalde processen gepaard gaan met d bewustzijn1 alhoewel het ons alsnog onmogelijk is aan te geven1 waarvan het afhangt of dit al dan niet het geval is1 m4a4w4 of een werkzaamheid van het centrale zenuwstelsel ons 8 al dan niet bewust wordt a40 7ib4 p4 #cf74 #bdi ,eindelik p4 #ei3 en zoo moet men wel met ,maudsley tot de slotsom komen1 dat een groot deel van ons denken bestaat in onbewuste hersenwerkzaamheid40 b 7causatief materialisme73 ,in zijn ,sociale ,vertoogen0 schrijft ,dr4 ,w4 ,f41 nog wel onmiddellik na een zuiver krities citaat van ,heymans1 op p4 #bdd3 ,maar overigens 6 is het duidelijk1 dat de moreele degeneratie van den misdadiger slechts het gevolg kan zijn van moleculaire afwijkingen in het centrale zenuwstelsel1 al onttrekken die zich nog ten eenenmale aan onze zintuigelijke waarneming0 en op p4 #bed3 ,want1 gelijk reeds boven opgemerkt1 elke moreele degeneratie kan in laatste instantie slechts het gevolg zijn van afwijkingen in het centrale zenuwstelsel1 al onttrekken deze zich ten eenenmale aan onze zintuigelijke waarneming4 ,immers wij mogen van de veronderstelling uitgaan1 dat aan alle psychische verschijnselen een physisch correlaat1 d4i4 een stoffelijk substraat ten grondslag ligt1 en dus ook dat alle zielkundige afwijkingen ten slotte wijzen op zekere somatische wijzigingen40 ,op zulke plaatsen betrappen wij een schrijver en nglig1 zien wij zijn materialisme en action1 niet wat hij er voorzichtiglik van zegt1 maar wat hij er feitelik en wezenlik van blijkt te denken4 ,achter correlaat0 en substraat01 achter functie0 en verschijningsvorm0 en al dat fraais meer1 maskeert ,dr4 ,w4 ,f4 dus eigenlik ook slechts het wegens een zekere welgeaccrediteerde heterogeneteit0 zo braaf verloochende b6--,maar gaan we verder3 ,want niet de waargenomen stoffelijke wereld buiten ons1 maar de psychische gewaarwordingen binnenin ons zijn het primaire en onmiddellijk empirisch gegevene2 was dit maar tot ,dr4 ,w4 ,f4 doorgedrongen1 doch de zin is helaas nog niet uit3 en het is slechts een hypothese1 wanneer wij daarnevens nog een physiek-materieele wereld als oorzaak dier psychische verschijnselen aannemen44440 7,p4,o4 p4 #bh76 ,en op p4 #ff3 ,onder de zoo straks genoemde materieele sporen1 die den grondslag vormen van het geheugen1 verstaan wij de bizondere praedispositie van het zenuwstelsel om bij voorkeur dezelfde associatiebanen te laten inslaan en dezelfde psychische produkten te leveren als vroeger40 ,hoofdstuk ,v1 over de gemoedsaandoeningen1 eindigt aldus3 ,ongetwijfeld bestaat er een nauw verband tusschen de gemoedsbewegingen en de innervatieprocessen1 die inwendig tot bewustzijn komen a2 maar er bestaat daarom nog geen voldoende grond om nu ook aan te nemen1 dat deze laatsten de uitsluitende 8 oorzaak dus niet b8 der eersten zijn1 en om beiden zonder meer tot een psycho-physische identiteit te verklaren dus niet a8 of niet d84 ,hoe ze in werkelijkheid oorzakelijk samenhangen weer terecht bij b6 blijft alsnog een open vraag1 wier volledige oplossing aan de toekomst blijft voorbehouden406 ,hier wordt dus zelfs het ,ignorabimus0 7zie boven7 nog weer verloochend en overtroefd door een ,haeckeliaanse wissel op de toekomst6--,eindelik nog uit het slothoofdstuk1 p4 #aag1 waar wij omtrent de ware physiologische oorzaken en juiste verklaring dezer psychische verscheidenheden nog zoo in het duister rondtasten40 ,ook zulk een zinnetje speaks volumes4 c 7attributief materialisme73 ,het geheugen is niet een aanhangsel1 maar een integreerend 8 bestanddeel van bepaalde toestanden der zenuwelementen4444 ,het herinneringsvermogen berust op een organischen grondslag1 d4w4z4 op inhaerente 8 eigenschappen der levende materie40 7,p4,o4 p4 #fd74 ,of1 zonder omwegen3 ,het geheugen toch is een eigenschap der hersensubstantie44440 7,p4,o4 p4 #fh74 d 7psycho-physies materialisme73 ,p4,o4 p4 #be 7boven geciteerd71 p4 #cd_/e3 ,het bewustzijn op zichzelf is van niets de oorzaak24444 en veelal n4b41 soms dus niet86 blijft het volkomen duister1 waarom het zich paart aan physiologische verrichtingen1 die evengoed ook zonder dien zouden plaats grijpen40 ,evenzo p4 #cf3 ,wij nemen waar0 dat hersenprocessen gepaard gaan met0 bewustzijn 7zie boven71 of p4 #aje1 reeds geciteerd en b4v4 tot slot ,inlg4 p4 #aja_/b1 waar we nog eens al dit knoeierig materialisme-tegen-wil-en-dank bijn hebben3 ,het bewustzijn is zeer zeker moeilijk dus niet onmogelik6 a te verklaren als bewegingsverschijnsel1 noch vertegenwoordigt het een bizondere kracht4 ,het wijst slechts op een toestand c83 beweging gaat niet over of zet zich niet om in bewustzijn1 wat onmogelijk ware omdat beide heterogene begrippen zijn warmte en beweging dan82 maar bepaalde bewegingsverschijnselen in het centrale zenuwstelsel verwekken b8 processen1 die gepaard gaan met d bewustzijn4 ,het bewustzijn is dus te beschouwen als een functie a of b of c of men mag kiezen6 't is bij ,dr4 ,w4 ,f4 toch alles n materialistiese pot nat begeleidend verschijnsel d van een klein gedeelte der stoffelijke processen die zich in het organisme afspelen1 hoewel wij nog hoegenaamd niet in staat zijn aan te geven waarvan het afhangt of deze al dan niet met bewustzijn gepaard d gaan40-- --,het ligt geheel in de lijn van al deze verwarde contradictore halfslachtigheden en ondoordachtheden1 dat nu ook nog een inconsequente 1 de dualistiese ,wechselwirkung01 telkens dit epiphaenomenalisme komt doorbreken4 ,evenals bij de waarneming volgens ,dr4 ,w4 ,f4 stof1 causaal1 inwerkt op geest1 zo benvloedt omgekeerd het psychiese ongegeneerd de physiese reeks3 ,p4,o4 p4 #db1 waar aandachtsvestiging den bloedtoevoer naar de hersenen verhoogt01 p4 #ea omtrent de verbeeldingskracht3 ,hoe ingrijpend die kan inwerken ook op de physieke verschijnselen des lichaams01 p4 #ha ss43 welk een grooten onwillekeurigen invloed de affecten oefenen op tal van physiologische processen die in het lichaam plaats grijpen0 en de voorbeelden aldaar1 gelijk op p4 #hb_/c3 ,zoo vinden tal van pathologische toestanden van het zenuwstelsel4444 hun primaire n4b46 oorzaak in stoornissen van het gemoedsleven4--,maar ook omgekeerd kunnen physieke veranderingen in het organisme sterke wijzigingen in het gevoelsleven wakker roepen406 ,hiertoe behoren ook de selectie-dualismen1 aangewezen in opm4 #cc1 die men wel wil vergelijken4 ,holderdebolder dogmatiseert1 oreert en doceert ,dr4 ,w4 ,f4 er op los1 zonder zweem van kritiese bezinning1 onverschillig of hij zijn materialisme critisch realisme0 noemt 7,inlg4 p4 #fd71 dan wel critisch idealisme0 7,p4,o4 p4 #bh7--;het is alles1 behalve critisch0 in de kenniskritiese1 kantiaanse zin van transcendentaal 7vgk4 hierover opm4 #f en #g en bl4 #bb-bd tekst71 het staat er1 als onbewust dogmatisme1 juist lijnrecht tegenover--wat ,dr4 ,w4 ,f4 in even onbewuste zelfkritiek onovertrefbaar juist en scherp formuleert1 als hij het noemt3 een niet transcendentaal1 maar critisch idealisme06 #bej ,en van de ontwikkeling of verdieping1 die ,prof4 v4 d4 ,wyck onlangs naar ik meen bij ,dr4 ,w4 ,f4 heeft bespeurd1 vermag ik kennistheoreties geen spoor te vinden4 ,integendeel--ook zijn jongste produkt1 het najaar #aiaa verschenen geschrift over ,het ,bewustzijn1 hult in gewaad van anti-metaphysies agnosticisme louter slechte1 dogmatiese1 materialistiese metaphysica--die nu de welwillende lezer er zelf uit moge halen4 ,ik kom tans op mijn aanhef terug3 ,blijkt ,dr4 ,w4 ,f4 ook na deze zo ontoegankelik voor de wijsgerige kritiek als ,haeckel1 dan bestaat er voor hem slechts n weg1 om altans de eerbied zich te redden1 die een oprecht1 gaaf naturalist verdient3 ,be nothing which thou art not0 7,poe71 of1 positief3 ,to thine own self be true06 #ag3 p4 #ci4 ,phaenomeen4 ,wij hebben geen ,hollands woord daarvoor3 verschijning0 7 komst7 en verschijnsel0 worden in een heel andere zin gebruikt4 ,ons taaleigen gedoogt feitelik niet1 een zgn4 ding03 een boek1 een astronomies lichaam als zon of aardbol1 een scheikundig element1 verschijnsel0 te noemen4 #bea ,men spreekt van de sterren als verschijnselen aan de sterrenhemel01 tegenover de astronomiese werkelikheid--de kennisleer noemt juist dit astronomies ruimtelik ,heelal0 ,phaenomeen der werkelikheid of de phaenomenale wereld1 en bedoelt daarmee1 dat het een denkbeeldig geheel is van algemeen mogelike waarnemingsinhouden1 in tegenstelling enerzijds tot de individuele 7lichtpunt-7gewaarwordingen en anderzijds tot de van mogelike waarneming onafhankelike werkelikheid zelf1 wier inwerking op onze geest oorzaak is van die gewaarwordingen en die als zodanig het reale0 of substraat0 of ,an-sich0 heet van die phaenomenale objectenwereld4 ,de eenheid1 waarin de afzonderlike waarnemingsinhouden groepsgewijs worden samengevat tot de dingen01 die deze inhoud als eigenschappen0 dragen01 vindt dus z'n grond en verklaring enerzijds in de eenheid van het denkend en waarnemend bewustzijn1 dat als subject het kennistheoretiese prius is van deze objecten1 anderzijds in de eenheid van het 7vermoedelik evenzeer subjectief1 psychies7 reale1 dat als substratum het metaphysiese prius der voorwerpen vormt4 ,is dit inzicht eenmaal bereikt1 dan zal de lezer mij gaarne ,kant's terminologie schenken1 in casu zijn transcendentale synthetische ,einheit der ,apperception0 als formaler1 subjectiver ,grund0 der empirischen ,einheit der objectiven ,erscheinung04 ,wie deze ,kantiaanse apperceptie01 in haar kennis-theoretiese zuiverheid1 dus vrij van ontologiese1 substantile dogmasmetten1 begrepen heeft1 is daardoor alleen reeds444 ,hegel te boven gekomen1 en kan nog slechts glimlachen als ,hegel's begrip0 zich uitgeeft voor een synthese van ,spinoza's substantie 7transcendent1 dus slechts door wanbegrip te vergeesteliken7 en ,kant's apperceptie 7transcendentaal1 dus slechts door onkritiese ,subreption0 te verwezenliken74 ,verschijnsel0 voor phaenomeen heeft ook nog dit tegen1 dat het aan iets vergankeliks doet denken1 en dus de niet-kritiese ,hegeliaanse en ,bollandistiese tegenstelling met het wezen0 als het onvergankelike bestendigt 7vgk4 b4v4 ,coll4 ,log4 pp4 #ech-eej3 ,stof is de naam van de wezenlijkheid in het verschijnsel0 enz41 het wezen0 als blijvende eenheid of idealiteit van eigen vergankelijke realiteit0 en laatstelik ,de ,logica1 p4 #bb3 het ding als verschijnsel1 heeft de eigenschap der vergankelijkheid0 enz474 ,juist in ,kant's substantia phainomenon01 ,newton's materie en de quantitas materiae 7massa7 hebben we klassieke voorbeelden van een onvergankelik1 onveranderlik phaenomeen1 terwijl enerzijds het ding-op-zich-zelf evenmin onvergankelik als vergankelik mag heten1 zover het als ontijdelik moet worden gedacht1 en anderzijds het werkelik bewustzijnsleven1 waarvan een levend organisme naar de psychies-monistiese leer het phaenomeen is1 de tijdelikheid en vergankelikheid met dit laatste gemeen heeft4 #ah3 p4 #ci4 ,daarmee is weerlegd ,schopenhauer's kritiek 7,i1 p4 #efb_/c7 op ,kant zover zij de gewaande tegenstrijdigheid betreft1 dat ,kant eerst 7terecht67 zegt3 het verstand kan slechts denken1 niet aanschouwen01 ,anschauung1 ,wahrnehmung1 ,perceptio gehren bloss den ,sinnen an1 und die ,anschauung bedarf der ,funktion des ,denkens auf keine ,weise40--en later toch voor de natuur1 voor het samenstellen van objecten1 het verstand nodig heeft1 voor het object dus das doch wohl ein ,anschauliches und kein ,abstraktum ist01 zegt ,schopenhauer444 ten onrechte4 ,nun ist aber die ,natur doch wohl ein ,anschauliches und kein ,abstraktum0 444 integendeel6 ,ich fordere ,jeden1 der mit mir die ,verehrung gegen ,kant theilt1 auf1 diese ,widersprche zu vereinigen1 und zu zeigen1 dass ,kant bei seiner ,lehre vom ,objekt der ,erfahrung und der ,art1 wie es durch die ,thtigkeit des ,verstandes und seiner zwlf ,funktionen bestimmt wird1 etwas ganz ,deutliches und ,bestimmtes gedacht habe40 7p4 #efc_/d74 ,ik kan zonder die #ab ,funktionen te verdedigen aan die ,aufforderung voldoen3 alle aanschouwing is1 voor ,kant1 belevenis1 individueel 7al geschiedt ze niet dan in de aanschouwingsvormen1 f tijd en ruimte1 f tijd alln7--en de objecten01 al het objectief ,bestimmte0 444 heel de natuur1 geldt transindividueel1 met betrekking tot ein ,bewusstsein berhaupt01 is dus nooit onmiddellik belevenis1 intutieve0 werkelikheid1 maar abstrakt1 door diskursief denken omtrent gegeven belevenissen 7die altijd nodig en vrondersteld zijn7 opgebouwd intersubjectief geldig systeem4 ,niet alleen dus het 7transcendentale1 en geenszins empiriese7 ,objekt0 waardoor ons de aanschouwing gegeven wordt1 het ,ding an sich1 is van de aanschouwing verschillend1 maar zelfs ook het immanente ,objekt1 dat uit aanschouwing1 uit gewaarwordingen in aanschouwingsvormen1 denkend wordt gecomponeerd4 ,unvorstellbar0 of sonderbare ,voraussetzung0 is dus dat immanent ,object1 dat natuurding1 geenszins4 ,integendeel1 het bestaat juist alln in onze wetenschappelike voorstelling6 ,te zeggen3 onze ,anschauung 7waarneming07 is als zodanig reeds sofort objectiv0 7p4 #efe7 heeft enerzijds geen zin 7want niet de waarneming1 maar haar inhoud wordt geobjectiveerd71 is anderzijds onjuist 7vergelijk droom1 hallucinatie enz47 en is #co4 niet ter zake tegen ,kant1 want die toekenning van het praedicaat objectief is zuiver verstandswerk--1 de zinnen weten niets hoegenaamd van al of niet objectief04 ,wundt's tegenstelling tussen de concrete01 zinnelike0 natuurobjekten en de abstrakte0 begripsdingen0 7atomen etc47 der natuurwetenschap1 vergeet tweerlei3 dat de eerste evenzeer reeds abstrakt--en de tweede evenzeer nog zinnelik zijn6 #ai3 p4 #dj4 ,heel de ,hegeliaanse tegenstellingenreeks van schijn of verschijnsel en wezen of waarheid of werkelikheid1 van uiting en kracht1 geval en wet1 blijft dan ook 7als in z'n geheel immanent7 beneden het niveau van ,kant's kennistheoretiese 7transcendentale07 tegenstellingen3 al of niet immanent en al of niet a priori4 ,zo is het louter machteloze misvattingspolemiek1 als ,prof4 ,bolland in ,zuivere ,rede0 7p4 #cb1 #cc1 #b;e dr4 #ge7 van de wt0 als het blijvende ware aan de verschijnselen01 blijvende eenheid van de kracht en haar uiting01 aldus oreert3 ,de werkelijke wet is als wet der 7ware of geheele7 werkelijkheid even weinig enkel buiten als alleen binnen1 even weinig eenzijdig van voren 6 als blootelijk van achteren 6 en niet f subjectieve f objectieve maar absolute wet1 die zich als zoodanig in al het relatieve wedervindt2 de ware wet of wet van het ware is zonder eenzijdigheid achter1 in en voor n4b4 al het verschijnende het begrijpelijk geldige en zoo op hare wijze het werkelijke1 ware en redelijke zelf40 ,nog afgezien van de ondoordachte vereenzelviging van waarheid en werkelikheid1 staat dus zelfs deze wet0 444 tegenover ,kant's ,an sich1 als een wet1 slechts van phaenomenen1 een slechts phaenomenale1 zuiver immanente1 dus als zodanig evenzeer objectieve als subjectieve wet4 ,vgk4 verder van hetzelfde gehalte de herhalingen van pp4 #abb-abh ,z4 ,r4 #bj3 p4 #db4 ,het doet vermakelik aan1 een dogmaties realist als b4v4 ,dietzgen te horen vertellen 7,streifzge1 p4 #fj ss473 ,von der gegenwrtig grassierenden erbrmlichen philosophischen ,kritik wird der ,menschenverstand als armer ,schlucker dargestellt1 der nur die oberflchlichen ,erscheinungen der ,dinge erklren 6 knne0 444 ,natuurlik is dat ,oberflchliche0 alln van ,dietzgen1 niet van de ,kritik04 ,van ,hegel tot ,dietzgen weet men aardig beter dan ,kant wat de verhouding van werkelikheid1 wezen1 tot ,erscheinung0 eigenlik is3 ,gelijk ,hegel gewaagt van dingen1 die nicht nur fr uns sondern an sich blosse ,erscheinungen sind0 7,busse1 ,geist und ,krper1 p4 #bi1 terecht3 ,erscheinung an sich444 eine contradictio in adjecto071 zo expliceert ,dietzgen nader als volgt3 ,alle ,erscheinungen macht der ,intellekt zu ,wesen und erkennt alle ,wesen als ,erscheinungen des grossen 6 allgemeinen ,naturwesens4 ,der ,widerspruch zwischen ,erscheinung und ,wesen ist kein ,widerspruch1 sondern eine logische ,operation1 eine dialektische ,formalitt 64 ,das ,wesen des ,universums ist ,erscheinung 6 und seine ,erscheinungen sind wesenhaft444 ,und unsere ,kritik sagt3 ,das ,was1 welches erscheint1 ist selbst ,erscheinung wel1 wel61 ,subjekt und ,prdikat ist von einer ,art40 ,of elders3 ,das ,wesen der ,welt ist absolute ,vernderlichkeit4 ,erscheinungen erscheinen--voil tout40 7,das ,wesen der menschlichen ,kopfarbeit1 p4 #gb74 ,nu weten we 't--wezenlik6 ,voorwaar1 voor zulk een wijsgeer moeten wel de ,kantianen1 die zeitgenssischen ,philosophen mit dem ,geschichtsschreiber des ,materialismus an der ,spitze0 444 entweder ,schelme oder ,narren0 zijn444 welche mit smtlichen ,krnern eines ,sandhaufens sich nicht begngen wollen sondern hinter 6 allen ,krnern extra noch einen krnerlosen ,sandhaufen 6 suchen406--,waarlik een schelm of een nar1 wie op ,dietzgen's444 zandhoop bouwt6 ,komt ns het proletariaat ook aan wijsbegeerte toe 7mocht ik het beleven--er altans het mijne toe bijdragen7--dan zal het zelf wel richten over deze profeet van het dialekties0 materialisme04 ,tot zolang mag hij blijven der ,philosoph des ,proletariats04 ,tot zolang mag die ,denkmethode und ,weltanschauung des ,proletariats0 heten1 wat mit dem ,masse der unreifen brgerlichen ,erkenntnistheorie gemessen0 7om met ,dietzgen's waardige paladijn ,dr4 ,a4 ,pannekoek te spreken1 die zich en de zijnen reeds tans in staat verklaart1 die brgerliche ,philosophie denkend zu berwinden07 een waardeloos samenraapsel blijkt van materialistiese 7,aus einem immateriellen1 unfassbaren ,wesen wird nunmehr der ,geist zu einer krperlichen ,ttigkeit4--,denken ist eine ,ttigkeit des ,gehirns1 wie ,gehen eine ,ttigkeit der ,beine407 en dualistiese 7,nun aber besteht die ganze ,welt aus ,atomen und ,bewusstsein1 aus ,materie und ,geist07 afval #beb4 ,tot zolang viere de ,heer ,pannekoek gerust als ,vollender des ,werkes4444 von ,hume und ,kant begonnen0 de verwatenste fraseur1 die ooit geposeerd heeft en geponeerd is als kennistheoreticus1 de ,ueber-,kant1 die met zijn abermalige neen1 aberwitzige ,kritik der reinen und praktischen ,vernunft0 zveel van die ,kritiek begrepen heeft1 van het kennis-probleem1 de synth4 oordelen a priori1 dat hij4444 de analysis als tegeninstantie1 als4444 nicht so wunderbar0 7p4 #hd7 aanvoert1 de ,hyper-,spinoza 7hoort1 hoe deze ,dietzgen ,spinoza de les leest1 ,streifzge p4 #ag3 ,das ist gefehlt etc44444 das ,absolute oder die ,natur4444 dehnt sich endlos aus1 im ,raume und in der ,zeit04444 etc71 die eens even het ,denk-,instrument0 zelf in unserm ,kopfe01 das geistige ,organ1 welches dem ,menschen von ,natur im ,kopf angewachsen ist0 verbeteren zal 7,schon der berhmte ,spinoza hat uns ein leider unvollendetes ,werkchen ber die ,verbesserung des ,verstandes' hinterlassen1 und es ist nichts ,geringeres als die ,verbesserung dieses ,instruments1 was wir mit diesen ,streifzgen in das ,gebiet der ,erkenntnistheorie' bezwecken4076 ,enfin1 es muss auch solche ,kuze geben4 ,en mocht gij u ergeren aan die zwetsende zelfweersprekingen1 waarvan zijn werk wemelt1 bedenk dan met ,dr4 ,pannekoek1 dat gij die dialektische ,denkweise01 die ,erkenntnis1 dass der ,widerspruch die wahre ,natur aller ,dinge ist0 nog niet hebt bereikt1 of neen1 laat u liever verzoenen door de aardige1 voor ,dietzgen zo karakteristieke anekdote1 die zijn zoon vertelt3 ,als ein ,bekannter ihn an ,versprochenes erinnerte1 antwortete er3 ,bitte1 mich nie beim ,worte zu nehmen1 sondern nur alles quecksilberig zu verstenen4'0 of door een waarlik wijs en beminnelik woord van ,dietzgen3 auch der ,bsewicht ist ein guter ,kerl und der ,gerechte sndigt des ,tages siebenmal40 #ba3 p4 #dd4 ,de ,duitse kennisleer zegt hier gewoonlik ,grund0 7ofschoon ,kant herhaaldelik eenvoudig van ,ursache0 spreekt1 vgk4 opm4 #cj71 ter onderscheiding van de ruimtelike1 phaenomenale causaliteit0 der natuur2 terwijl ,heymans1 zuiverder1 7maar in strijd met het als altijd uit naiveteit geboren spraakgebruik7 spreekt van causaliteit en pseudo-causaliteit04 ,een bezwaar daartegen schijnt mij1 dat we dan ook van pseudo-dingen en pseudo-substantie en pseudo-realiteit zouden moeten spreken1 waardoor bestendiging der verwarring van schijn0 en verschijnsel0 te duchten valt4 ,misschien ware dan phaeno- nog beter dan pseudo-4 ,zelfs ,kant kon bij 't redigeren van de beruchte #b;de druk van zijn ,kritik der reinen ,vernunft niet meer 't verschil duidelik maken tussen de schijn0 7wat niet geobjectiveerd mag worden1 omdat het individueel is3 hallucinatie-inhoud1 of verkeerd geobjectiveerd wordt1 omdat met perspectief1 nabeelden enz4 geen rekening wordt gehouden1 het zg4 zinsbedrog03 die zwei ,henkel1 die man anfnglich dem ,saturn beilegte07 en het verschijnsel0 7dat niet getranscendeerd mag worden1 omdat het objectief is3 de roodheid van de roos1 die wel aan 't object roos01 maar niet aan het ,an-sich der roos1 aan de oorzaak der roodgewaarwording eigen is74 ,kant verhaspelt in de noot bij p4 #gc o4 c4 deze twee geheel verschillende dingen3 de schijn0 der verkeerde1 wijl realistiese transcendering en de schijn0 der verkeerde1 maar goed-immanente objectivering4 ,zolang u deze samenvoeging3 immanente objectivering0 als een contradictie klinkt1 hebt ge 't ,kantisme nog onvoldoende begrepen4 ,dat is juist de tegenstelling van 't dogmaties realisme 7b4v4 dat van ,hartmann7 met ,kant1 dat voor 't eerste objectivering transcendering betekent1--terwijl ,kant bewees3 heel de objectivering der natuurwetenschap--heel de natuur0 is 444 immanent4 ,natuurlik gelden deze termen3 immanent en transcendent dus niet1--zoals ,hartmann met het naief realisme ze misvat--1 ten opzichte van een individu1 maar ten opzichte van 't ,bewusstsein berhaupt1 de kennende subjectiviteit als zodanig4 #bb3 p4 #dd4 ,het realisme zal onder 't lezen van dit1 gelijk van elk anti-realisties betoog1 reeds voortdurend de gemenelike kanttekening hebben gezet3 maar ik bedoel met b4v4 die rode bal0 volstrekt niet een systeem van mogelike gewaarwordingsinhouden1 maar juist de transcendente oorzaak van mijn en anderer gewaarwordingen1 met hun bepaalde inhouden4 ,juist--maar van tween n3 f gij bedoelt inderdaad deze 7transcendente7 oorzaak1--maar dan moogt gij haar1 als zodanig1 geen enkele der zinnelike0 eigenschappen toeschrijven #bec3 die werkelike oorzaak is noch rood noch rond1 zelfs niet eens ruimtelik enz4--f gij bedoelt iets roods en ronds1 maar dan hebt ge weer een uit werkelike en mogelike gewaarwordingsinhouden samengesteld abstractum1 een product uit1 in plaats van een oorzaak van waarnemingsinhouden4 ,mach1 ,beitrge zur ,analyse der ,empfindungen1 p4 #bj heeft hier vrijwel gelijk3 nicht die ,krper erzeugen ,empfindungen1 sondern ,empfindungskomplexe bilden ,krper01 wel te verstaan3 aus ,empfindungskomplexen bildet der denkende ,geist ,krper 7,tussen haakjes3 ,wat zou ,mach moeten antwoorden op de vraag3 wat dan wl de oorzaken der gewaarwordingen zijn874 ,gij hebt tot dusver b4v4 aethertrillingen als de 7van bewustzijn onafhankelik bestaande7 werkelikheid beschouwd1 die oorzaak0 is van onze licht- en kleurgewaarwordingen--maar gij zult tans of straks wel gaan inzien1 dat precies zoals de kleuren een vertolking van de werkelikheid in de taal van de kleurzin1 evenzo de bewegingen 7trillingen1 heel de mechaniese0 wereld7 ook slechts een bewustzijns- 7waarnemings-7afhankelike zijn 444 niet de werkelikheid zelf1 maar haar vertolking in de taal van 444 de bewegingszin 7,uitstekend1 ,riehl1 ,der ,philos4 ,krit4 ,,ii1 p4 #bg74 ,kracht0 en stof0 bestaan slechts objectief1 niet van-bewustzijn-onafhankelik of an sich01 zelfs niet eens onafhankelik van mogelike waarneming4 #bc3 p4 #de4 ,hier zij er op gewezen1 dat ook ,kant's aan ,locke c4s4 ontleende1 even veel gesmade als weinig begrepen innere ,sinn0 een 444 goede zin heeft4 ,want b4v4 eens anders gemoedsaandoeningen1 angsten1 begeerten enz4 kan ik enkel mij denken01 voorstellen01 erwgen01--maar beleven1 hebben01 ervaren1 en in die zin kennen0 kan ik alln eigen bewustzijnstoestanden4 ,alln door dat beleven01 ervaren0 7,kant spreekt naar ,locke's voorbeeld van innerlik waarnemen01 innere ,anschauung07 worden deze voor ons tot werkelikheden1 bepaalde 7bestimmte07 realiteiten1 nog lang niet door ze enkel te denken01--de ,anschauung0 is onontbeerlik--en dus ook 444 de vorm0 van alle bewustzijns-belevenissen 444 de tijd04 ,iets ontijdeliks kan ik zeer goed denken1 tot onderwerp van overweging1 van nadenken1 tot subjekt van oordelen maken1 kennen0 echter1 of zelfs mij voorstellen--nooit6--7,vgk4 ,hoofdst4 ,,iv1 #a74 ,de innere ,sinn0 is synoniem met de empirische ,apperception01 das empirische ,bewusstsein meiner selbst01 vermittelst dessen das ,gemth sich selbst oder seinen inneren ,zustand anschaut04 ,zo wordt door ,kant meteen elk intellektualisme en ontologisme onmogelik gemaakt4--,onze innerlike ervaring is niet intellektueel3 louter denken0 of rede0 zou ons geen enkel gevoel1 geen enkele gewaarwording kunnen leveren--en het denken moet zelf als psychiese realiteit 7dus in de tijd67 gegeven0 zijn 444 om te bestaan4 ,vgk4 hierover speciaal ,k4 d4 r4 ,v4 #bb1 p4 #ffh s43 ,sich einen ,gegenstand denken1 und einen ,gegenstand erkennen1 ist also nicht einerlei0 enz42 p4 #fge3 ,ich1 als ,intelligenz und denkend ,subject1 erkenne mich selbst als gedachtes ,object1 sofern ich mir noch ber das behalve 't gedacht zijn in der ,anschauung gegeben bin1 nur1 gleich andern ,phnomenen0 etc4 en vooral #be1 p4 #fgf_/g3 ,so wie zum ,erkenntnisse0 etc4 ,de polemiek van ,palagyi tegen de innere ,sinn0 berust uitsluitend op de misvatting van ,sinn0 444 in de gewone zin van 't woord4 ,kant's i4 ,s40 heeft met een zien van het zien1 een ,tasten des ,tastens01 kortom1 een gewaarwording van een gewaarwording niets hoegenaamd uit te staan--en even veel met ,thomas van ,aquino's lichamelike sensus communis0--7cf4 ,palagyi1 ,der ,streit der ,psychologisten und der ,formalisten in der modernen ,logik1 #aijb74 ,ook ,paulsen geeft in ,die ,zukunftsaufgaben der ,philosophie0 nog een machteloos-dogmaties verweer tegen ,kant's inneren ,sinn01 waarin hij zelfs schrijft3 ,es bleibt kein dunkler1 undurchdringlicher ,gegenstand hinter der ,szene1 von dem wir im ,selbstbewusstsein bloss eine ,erscheinung'1 eine getrbte oder geflschte ,spiegelung htten40 ,de kenniskritiek moet weer antwoorden3 ,kennis1 onverschillig of zij ons zelf geldt dan wel iets anders1 dat erscheint01 is in 't geheel geen ,spiegelung01 laat staan dus eine getrbte oder geflschte ,spiegelung06 ,voor ,kant sluit dan ook de innere ,sinn0 geenszins uit1 maar eer juist in1 uw psychistiese ,erweiterung des ,realismus auf die ,aussenwelt01 terwijl het tijdeloos ,an-sich niets hoegenaamd gemeen heeft met een blosser schattenhafter ,doppelgnger der ,materie0 en slechts in zoverre een ens rationis0 mag heten1 als de ratio1 de redelike tijdkritiek1 tot dit ens moet besluiten4 #bd3 p4 #eg4 ,speciaal bij het ruimteprobleem verwarre men niet de kennistheoretiese tegenstelling3 empirisme en apriorisme 7al naar de ruimte 't zij als a posteriori gegeven kennisinhoud wordt beschouwd 't zij als kennisvorm1 geldig a priori ten aanzien van alle mogelike desbetreffende inhoud7 met de voor ons weinig belangrijke psychologiese tegenstelling van 7door ,helmholtz dus genaamd7 nativisme en empirisme ten aanzien van bepaalde zinnen1 naar gelang men aanneemt1 dat deze f krachtens aangeboren eigenschappen oorspronkelik onmiddellik-ruimtelike gegevens bieden1 f wel slechts onruimtelike locaaltekens01 die dus slechts middellik1 met behulp van ervaring01 d4w4z4 door associatie met ruimtelike gegevens1 hun ruimtelike betekenis krijgen 7,wundt stelt tegenover de nativistiese0 de genetiese0 theorien1 onder welke laatste dan behalve de hier genoemde empiristiese leer ook zijn eigen praempiristiese0 versmeltingstheorie valt1 vgk4 b4v4 zijn ,grundriss der ,psychologie #aj74 ,zo zijn naar de kennistheoretiese tegenstelling b4v4 ,berkeley en ,mach en alle positivisten0 empirist1 ,kant en ,heymans apriorist1 naar de psychologiese tegenstelling echter is ,berkeley nativist t4a4v4 de tastzin1 empirist t4a4v4 de gezichtszin 7waaromtrent ,hering b4v4 nativist was71 terwijl ,helmholtz en ,heymans empirist zijn t4a4v4 beide1 maar ,heymans nativist t4a4v4 de bewegingszin1 natuurlik zonder dat aan aangeboren kennis0 bij dit nativisme0 mag worden gedacht4 #be3 p4 #eh4 ,het voor velen zo moeilike0 moduleren b4v4 7gelijk het begeleiden1 harmoniseren van melodien7--behoeft dan ook niet geleerd te worden--een muzikale geest kan het zelf vinden1 van 't begin tot het eind--gelijk een mathematies genie--de meetkunde zelf zou kunnen vinden1 die uit de axioma's volgt1 zonder dat er enige verdere ervaring0 toe nodig is1 dan die onze eigen voorstelling ons levert4 ,ook de wetten van de logica kan ieder vinden0--in z'n eigen denken--en ieder denkend subject past ze toe--omdat het de zuiver subjectieve1 formele natuurwetten van het denken zijn2 wie niet reeds denken kon1 zou ze evenmin kunnen leren als begrijpen4 ,en hun slechts subjectief1 formeel karakter verklaart tevens hun apodikties gelden voor alle materie01 alle denkbare werkelikheid4 ,ik misken niet dit verschil1 dat de muzikale wetten geen denk- maar gevoelswetten1 wetten van aesthesis1 van aesthetica zijn1 maar het zijn ook weer de natuurwetten van het muzikale voelen1 dat de een tot in de fijnste ontwikkeling1 de ander slechts in primitiefste aanleg bezit4--,het is een eigenaardig genot1 ook hier1 als bij de logica1 de meetkunde1 de mechanica1 de gelijkheid1 de nheid aller subjekten1 dus de druit alln voortkomende algemeen-geldigheid0 van de muziekleer te bemerken4--,de oudste en de nieuwste muziek1 de ,aziatiese of ,afrikaanse evengoed als de ,europese1 kan naar onze zelfde regelen worden ontleed en begrepen4 ,alle nationale muziek1 alle zang van volkeren en rassen1 is slechts n machtig thema met variaties03 een variantenspel van de ne muziek der ,mensheid4--,uitnemende bijdragen tot dit weten zijn ten onzent geleverd door ,prof4 ,land 7over de ,arabiese en ,javaanse toonstelsels7 en door de onlangs overleden ,rotterdamse muziekkenner ,a4 ,j4 ,polak 7de harmonisering van ,turkse en ,japanse melodien74 ,maar een kritiese muziekleer1 een ,kritik des reinen ,musikempfindens01 die de ,gesetze und ,elemente0 van de muziek zou hebben gevonden en verklaard--gelijk logica en meetkunde door ,kant-,heymans verklaard zijn--bestaat nog niet1 zover ik weet4--,liebmann spreekt terecht1 zij het in andere zin1 van ein sthetisches ,apriori1 dem logischen ,apriori vllig parallel1 aber viel schwieriger zu entdecken40 7,anal4 der ,w4 p4 #fjf74 ,musici zijn slechts bij uitzondering denkers4 ,zij aanvaarden hun eigen kunst in gelovige heteronomie1 als ondoorgrondelik1 boven begrip verheven1 en de wijzen hebben in levenloos intellectualisme1 met een ,hegel gedoceerd3 das ,unsagbare1 ,gefhl1 ,empfindung1 ist nicht das ,vortrefflichste1 ,wahrste1 sondern das ,unbedeutendste1 ,unwahrste40 ,en ,hegel heeft gelijk1 de muziek is de subjectiefste0 kunst4 ,maar--zeg ik in ,kant's zin--zij zal juist doordat zij een zuiver subjectieve1 zuiver formele0 kunst is 444 het objectiefst van alle blijken4 #bf3 p4 #ei4 ,zo lezen we bij ,liebmann1 ,z4 ,anal4 der ,w4 p4 #ehi3 nirgends tritt4444 die sogut wie unbedingte ,abhngigkeit des sthetischen ,wohlgefallens von rein quantitativen ,proportionen entschiedener zu ,tage als in der ,musik40 en in dezelfde geest p4 #fbc3 sie wirkt durch den vibrirenden ,sinnesnerven0 etc44444 ,jenes erregbare ,etwas waardoor die rhythmischen ,erzitterungen ons niet koud laten steckt noch hinter der specifischen ,energie des ,gehrsinns1 welche den ,schwingungsprocess in die ,tonqualitt bersetzt0 767 en evenzo p4 #fbe3 ,unser ,ohr mit der in seiner innersten ,tiefe verborgenen1 zarten ,nervenclaviatur und seinen specifischen ,energieen verwandelt sic die ,lufterschtterungen in ein ,neues1 ,qualitatives4444 in ,tne406 #bed ,tot m'n verwondering begaat ,theodor ,lipps1 ,aesthetik 7,kult4 d4 ,gegenw4 #a1 ,,vi3 p4 #ced_/e7 nog deze fout op materialistiese basis1 trots z'n absoluter ,idealismus0 die b4v4 in zijn lezenswaard ,naturwissenschaft und ,weltanschauung0 stellig de allures aanneemt van een monisties psychisme1 al blijkt reeds hier onklaarheid omtrent de kennistheoretiese betekenis van het natuurwetenschappelik ,ersetzen aller spezifisch sinnlichen ,qualitten1 der ,farbe1 des ,tons1 des ,geruches1 des ,geschmackes1 u4s4w4 durch blosse raumzeitliche und ,zahlbestimmungen0 443 dit laatste heet een geistige0 tegenover jene sinnliche ,erscheinungsweise0 442 tot de ruimtelike1 zinnelike wereld der natuurwetenschap zou obzwar in eigentmlich indirekter ,weise0 ook het bewustzijn behoren 7als prius voorwaar in eigentmlicher0 ,weise67 en wel zodanig1 dat 7p4 #cc7 da und dort in der objectiv wirklichen ,welt1 oder dass an dieser und jener ,stelle der ,aussenwelt ,bewusstsein vorkomme01 #bee terwijl van juist inzicht weer getuigt p4 #ci3 ,aller ,glaube an die ,materie ist in sich selbst dualistisch4 ,neben der ,materie bleibt fr ihn jederzeit als ein damit ,unvergleichbares1 weil keinen ,raumbegriffen zugnglich1 der ,geist4 ,materialistischer ,monismus ist ein ,widerspruch in sich selbst4 ,nur wenn auch das als ,materie betrachtete 8 an sich ,geist ist1 schwindet der ,dualismus40 7in dezelfde geest ,naturphilosophie p4 #agh74 ,hoe verbaasd moet men nu zijn1 in z'n ,aesthetik een materialistiese verklaring0 van de consonantie te vinden1 waarbij de tonen gedacht worden als een soort beeld0 of te wel verkeerde waarneming 444 neen niet van physiese trillingen1 maar van zekere hypothetiese psychiese ,erregungen oder ,bewegungen0 die weer op hun beurt veroorzaakt zijn door physiese trillingen6 ,p4 #cec3 ,zunchst konstatieren 8 wir3 jeder einzelne ,ton schliesst einen bestimmten ,rhythmus in sich4 ,genauer gesagt3 die seelische ,erregung oder ,bewegung1 die in uns sich vollzieht1 wenn wir einen einzelnen ,ton hren1 muss gedacht werden als eine rhythmische ,erregung oder ,bewegung4 ,es muss angenommen werden1 dass sie einen ,rhythmus in sich trage1 der dem ,rhythmus derjenigen regelmssigen ,folge der physikalischen ,schwingungen entspricht oder irgendwie analog ist1 aus der die fragliche seelische ,erregung sich ergibt40 ,sind nun ,tne konsonant1 so sind jene physikalischen ,schwingungsfolgen rhythmisch verwandt4 ,d4h4 sie haben einen ,grundrhythmus gemein1 und sind einfache ,differenzierungen dieses ,grundrhythmus4 ,und entsprechend und im gleichen ,sinne mssen nun auch die ,empfindungen konsonanter ,tne1 d4h4 die seelischen ,erregungen oder ,erregungszustnde1 die uns in den akustischen ,bildern der ,tne zum ,bewusstsein kommen oder ihnen zugrunde liegen1 als rhythmisch verwandt gedacht werden4 ,eben diese rhythmische ,verwandtschaft macht das ,wesen der ,konsonanz aus40 ,de gewaarwording is hier dus subjectief beeld0 of verkeerde waarneming niet van materiebeweging1 maar van zieletrillingen1 die weer op hun beurt door physiese trillingen444 veroorzaakt zijn4 ,dus een indirekt1 metapsychies getrapt materialisme4 ,op deze voos-metaphysiese grondslag wordt nu een overeenkomstige tonen-aesthetica gebouwd3 ,dazu ist aber gleich hinzufgen3 ,die ,differenzierung nach dem ,prinzip der ,zweizahl oder der ,potenzen der ,zweizahl1 ist die einfachste ,differenzierung4 ,aus diesem ,grunde bezeichnet ein ,ton1 der sich zu einem andern verhlt wie eine ,potenz von zwei zu drei1 fnf1 sieben etc41 in ,vergleich mit diesen letzteren einen ,ziel- oder ,ruhepunkt4 ,so ist ein beliebiger ,ton fr seine ,quinte1 in minderem ,grade fr seine grosse ,terz1 und in noch minderem fr seine grosse ,sekunde oder ,septime1 ,ziel- oder ,ruhepunkt4 ,dies besagt zugleich jedesmal1 dass die letzteren ,tne in hherem oder geringerem ,grade auf jenen ,ton1 ihren ,grundton' hinweisen oder hindrngen4 ,bei den zuletzt genannten ,tnen tritt zu diesem ,hinweis die ,nachbarschaft zum ,grundton ergnzend hinzu und gibt ihnen den ,charakter von ,leittnen' nach dem ,grundton hin40 ,welk een warboel6 ,experimenteel te weerleggen als volgt3 neem een kring of rij van slingers van verschillende lengten1 die met analoge snelheden slingeren3 #a 3 #b 3 #c 3 #d 3 #e 3 #f 3 #g 3 #bj etc4 'k ,ben benieuwd1 hoeveel gij nu merken zult van een ,ziel- oder ,ruhepunkt0444 van enig hinweisen oder hindrngen0 7van #c n naar #d n trillingen67444 van die ,nachbarschaft0 7van #ae n en #af n of #aj n en #i n1 #i n en #h n671 die 't karakter geeft van ,leittnen06--,vergeet daarbij niet de uiterst gecompliceerde verhoudingen bij zeer geringe ontstemming1 terwijl de tonen wel nooit absoluut zuiver zijn1 en bovendien nog getempereerd0 worden6 ,maar zelfs daarvan afgezien--haal eens n van uw muzikale waarheden444 uit de slingergetallen6 ,b4v4 ,die ,quint hat unmittelbar die ,tonika zum ,zielton1 weist also unmittelbar auf diese als ihren ,zielpunkt hin 444 #cn 3 #d n64 ,die ,quart dagegen stellt sich der ,tonika selbstndig gegenber 444 #b n 3 #c n dagegen61 ja sie beansprucht ihrerseits ,zielpunkt der ,tonika und damit aller ,tne der ,leiter zu sein40 7p4 #ced_/e74 ,de hegeliaanse vertaling van deze dogmatiese1 materierealistiese fout van ,lipps1 tans dus gepotentieerd in oneindige0 macht1 is te vinden in een bij ,die ,natur der ,harmonik und ,metrik0 van ,hauptmann zich aansluitend opstel van ,mej4 ,e4 ,vas ,nunes1 ,tijdschr4 v4 ,wijsb41 ,maart #aiji4 ,alleen zal een wetenschappelik man als ,lipps zich wel hoeden voor physiologies gekwakzalver van het volgend allooi3 444 in elken toon1 ja in elke trilling1 waarvan een hooge toon vele duizenden per seconde volbrengt1 die even zoovele herhalingen van denzelfden toon zijn sic4 ,dien toon nu doet het geluidgevende lichaam hooren niet wanneer zijn deelen in den evenwichtstoestand zijn--het lichaam als zoodanig is slechts mogelijkheid1 potentialiteit van zijn geluid3 zakelijkheid die hare onzakelijkheid1 realiteit die hare idealiteit te openbaren hft n4b4 het zakelike als realiteit1 tegenover het geluid als haar idele openbaring6--en evenmin etc44443 ,wat wij als toon gewaarworden1 is 6 het overgaan van den eenen toestand in den anderen1 het worden van het zijn en het niet-zijn40 7p4 #ajd l4 c74 ,wie ,berkeley's ironie1 noot #b7 p4 #bf1 gesavoureerd heeft1 zal ook de soortgelijke1 maar ditmaal onbewuste1 ironie genieten van dat ziet0 in het volgende zinnetje3 ,de qualitatief verschillende verhoudingen tusschen den grondtoon en zijne drie intervallen ziet ,hauptmann reeds schuilen in de verhoudingen der trillende quanta40 ,wes ,geistes ,kind hier aan het woord is hoeft men niet te vragen4 ,het ,tijdschrift voor ,wijsbegeerte0 druipt van dusdanig leerling-bollandisme4--,quousque tandem8--7,inmiddels ten goede gekeerd67 #bg3 p4 #fb4 ,de onlangs 7#aijh7 jong overleden uiterst scherpzinnige denker en geleerde ,ludwig ,busse1 schrijver van het dualistiese standaardwerk3 ,geist und ,krper1 ,seele und ,leib01 #aijc1 dat zijn monistiese1 kenniskritiese tegenhanger heeft gevonden in ,rudolph ,eisler's voortreffelik ,leib und ,seele0 #aijf1 meent tegen ,kant dass wenn wir die ,dinge ihrer ,form nach a priori bestimmen und deshalb a priori sie erkennen1 dann auch die bestimmte rumlich-zeitliche ,anordnung der ,dinge und die bestimmten einzelnen ,kausalbeziehungen von uns gnzlich a priori mssten erkannt werden knnen40 ,hoe is 't mogelik1 zlk verregaand misverstand4 ,kant hat aber die erstere ausser ,betracht gelassen spreekt van zelf und von den letzteren1 den empirischen ,naturgesetzen1 sogar ausdrcklich erklrt ten overvloede61 dass wir sie nur durch ,erfahrung kennen lernten4 ,damit behlt ,hume in der ,hauptsache recht2 alle ,anwendung des ,kausalittsprinzips hngt von der ,erfahrung ab40 7cf4 ,busse1 ,philosophie u4 ,erkenntnistheorie1 #ahii1 p4 #ahb-baa7 ,die ,weltanschauungen der grossen ,philosophen der ,neuzeit01 p4 #aje4 ,aldus ,busse in gelijke geest als ,paulsen4 ,wat moet men toch voor denkbeeld van ,kant hebben1 om hem1 tegenover ,hume1 zulk soort denkbeelden toe te dichten6 ,ook ,herbart1 ,allg4 ,metaph4 ,,ii1 #cbj 7,s4 ,w4 ,,viii1 p4 #bbd7 schreef reeds3 ,nach ihm dem ,kantischen ,idealismus sollen zwar die ,empfindungen von aussen kommen2 auch mssen sie sich selbst die ,formen ihrer ,verbindungen gleichsam auswhlen2 denn in ,kants ,lehre liegt1 wie wir oft erinnert haben1 kein ,grund fr die bestimmten ,gestalten in welchen das ,empfundene zusammentritt06 #bh3 p4 #fb4 ,elke clairvoyante0 overwinning der objectieve afstanden en tijdverschillen wordt dus door ,kant's leer van tijd en ruimte weerlegd in plaats van mogelik gemaakt1 gelijk spiritisten en consorten de goede menigte herhaaldelik pogen wijs te maken4 ,vgk4 ,opm4 #cb4 ,slechts kwakzalverij 7al heeft een denker als ,schopenhauer er zijn naam aan verbonden1 dank zij z'n leer van het principium individuationis07 wil veraf tot nabij of toekomst 7en verleden87 tot heden maken1 terwijl immers in het onruimtelike 7geest b4v47 beide leden van de ruimtelike tegenstelling gelijkelik zijn opgeheven1 zoals in het tijdeloze toekomst en verleden evenmin tot een heden0 samenvallen0 als het heden er uitnvalt0 of enig heden0 er denkbaar1 laat staan kenbaar1 blijft4 ,ook de ,heer ,f4 van ,eeden 7helaas dezelfde als de wijze1 fijnzinnige poet van ,de kleine ,johannes071 die zich in ,de ,blijde ,wereld0 7#aijc7 verbeeldt1 dat hij op zijn vijftiende jaar444 materialist was 7onder invloed van geschriften van ,strausz1 ,heine en ,multatuli--volbloed vrijdenker1 athest en materialist0 p4 #fa7 en zich sinds het materialisme lang ontgroeid0 waant 7p4 #fe71 maar wiens materie-realisties dilemma3 ,doode materie--of een liefhebbend ,al-vader0 7p4 #fh1 la ,james' tegenstelling ,materialism--,theism71 gepaard aan zijn ,lockiaans-materialistiese waarnemingsleer 7p4 #gi1 of in zijn andere werken1 de ,studies0 b4v41 passim3 de gewaarwording als gebrekkige afspiegeling0 van iets werkeliks en de natuur1 de ruimtewereld als vooronderstelde oorzaak onzer gewaarwordingen067 in zijn betoog ,over de hoovaardij der materialisten0 afdoende bewijst1 dat hij 't nimmer tot zuiver materialisme heeft gebracht en wel nooit zal brengen ook1 deze wondergelovende dogmaticus misbruikt en misduidt het betrekkelijke van tijd en ruimte01 vereenzelvigd met ,kant's tijd- en ruimtekritiek 7wie ,kant heeft gelezen weet dat ruimte en tijd betrekkelijk zijn0 p4 #hh7 in deze redeschennende zin 7pp4 #hf_/g73 ,te denken1 dat het verschil tusschen hier en ginder1 tusschen gisteren en morgen zou kunnen worden opgeheven0 brengt hem tot wat in ons begrip onlogisch1 ongerijmd1 absurd0 is3 ,voor de ondenkbaarheid van deze gevolgtrekking verdwijnt het hoovaardig betrouwen op onze rede4 ,wij kunnen niet meer zeggen1 dat iets niet bestaan kan omdat het ons ongerijmd en onlogisch lijkt4 ,want het allerongerijmdste1 dat gisteren' gelijk morgen' zou zijn1 moeten wij aannemen als bestaanbaar40 ,wij86 ,voor ons0 blijft1 als voor ,kant1 de rede de oberste ,gerichtshof aller ,rechte und ,ansprche unserer ,speculation40 ,wij handhaven ,kant's even anti-skepties als krities rationalisme03 ,nehmt an1 was euch nach sorgfltiger und aufrichtiger ,prfung am glaubwrdigsten scheint1 es mgen nun ,fakta1 es mgen ,vernunftgrnde sein2 nur streitet der ,vernunft nicht das1 was sie zum hchsten ,gut auf ,erden macht1 nmlich das ,vorrecht ab1 der letzte ,probierstein der ,wahrheit zu sein4 ,widrigenfalls werdet ihr1 dieser ,freiheit unwrdig1 sie auch sicherlich einbssen40 #bi3 p4 #fi4 ,deze verhouding tussen phaenomeen of object en gewaarwording wordt zeer goed uiteengezet door ,h4 ,cornelius in z'n ,einleitung in die ,philosophie0 #bh1 maar met deze1 beginners totaal van de wijs brengende1 terminologiese enormiteit1 dat de gewaarwordingen heten444 ,erscheinungen1 7p4 #bfc7 en de phaenomena444 6 ,ergo3 die ,erscheinungen sind die einzelnen ,flle der in dem gegebenen1 allgemeinen ,regel40 ,natuurlik is zulk een terminologie niet toeval maar precies als bij v4 ,hartmann en ten onzent b4v4 bij ,dr4 ,a4 ,kuyper 7,enc4 p4 #hj7 gevolg van ,naturalisme1 dat enkel objecten kent en deze ten slotte weer tot ,dinge an sich maakt4 ,trots bovengenoemd immanent inzicht worden later weer zuiver dogmaties-naturalisties de objecten 7samen met het zenuwstelsel1 natuurlik67 oorzaak der gewaarwordingen6 p4 #cjh3 die ,dinge zusammen mit den entsprechenden ,teilen unseres ,nervenapparates bewirken' elders bedingen0 jene ,empfindungen40 ,het psychiese1 de waarneming1 wordt weer ,erscheinung0 van 't ,ding-an-sich materie i4p4v4 omgekeerd3 ,unsere ,sinnesapparate sind die ,dinge1 durch welche alle ,erscheinungen bedoeld3 ,wahrnehmungen der betreffenden ,sinnesgebiete mitbedingt sind444 ,daher sprechen wir nirgends davon1 dass wir in einer dieser ,erscheinungen dito den betreffenden ,sinnesapparat wahrnehmen1 obgleich wir thatschlich in jeder ,wahrnehmung1 die wir einem unserer ,sinnesorgane verdanken1 zugleich eine ,erscheinungsweise dieses ,organes selbst vor uns haben40 ,zo wordt immers ook bij ,sollier en ,boltzmann en heel het materialisme de geest miskende onbewuste waarneming van hersenbeweging en bij ,cornelius liegt0 7p4 #cah en passim7 het physiese aan het psychiese zu ,grunde0 i4p4v4 omgekeerd4 ,de overgang van laatstgenoemd juist inzicht tot laatstgeciteerd dogmatisme is op heterdaad te betrappen in dit zinnetje1 p4 #caj3 weil wir die sinnlichen ,wahrnehmungen den ,begriffen physischer ,zusammenhnge einordnen1 erscheinen rckwrts jene ,wahrnehmungen durch diese physischen ,thatsachen bedingt403 omdat de gewaarwordingen het prius zijn der objecten1 daarom zijn omgekeerd de objecten het prius der gewaarwordingen66 #cj3 p4 #gc4 ,uitdrukkelik op tal van plaatsen1 i4p4v4 het tevens tijd-kritiese ,grund03 voorbeelden uit ,k4 d4 r4 ,v43 ,p4 #cae3 ,nun kann man zwar einrumen3 dass von unseren usseren ,anschauungen etwas1 was im transscendentalen ,verstande ausser uns sein mag1 die ,ursache sei1 aber dieses ist nicht der ,gegenstand1 den wir unter den ,vorstellungen der ,materie und krperlicher ,dinge verstehen2 denn diese sind lediglich ,erscheinungen0444 ,p4 #cbe_/f3 dass nicht die ,krper ,gegenstnde an sich sind1 die uns gegenwrtig sind1 sondern eine blosse ,erscheinung wer weiss1 welches unbekannten ,gegenstandes1 dass die ,bewegung nicht die ,wirkung dieser unbekannten ,ursache1 sondern bloss die ,erscheinung ihres ,einflusses auf unsere ,sinne sei0444 444 indem wir die ,erscheinungen einer unbekannten ,ursache fr die ,ursache ausser uns nehmen1 welches nichts als ,verwirrung veranlassen kann40 ,p4 #cbh3 ,da nun ,niemand mit ,grund vorgeben kann1 etwas von der transscendentalen ,ursache unserer ,vorstellungen usserer ,sinne zu kennen0444 ,p4 #cbi3 dass der unbekannte ,gegenstand unserer ,sinnlichkeit nicht die ,ursache der ,vorstellungen in uns sein knne1 welches aber vorzugeben ihn nicht das mindeste berechtigt0444 ,p4 #ccj3 444 die ussern ,erscheinungen einem transscendentalen ,gegenstande zuschreibt1 welcher die ,ursache dieser ,art ,vorstellungen ist0444 ,p4 #cca3 444 von der absoluten und inneren ,ursache usserer und krperlicher ,erscheinungen04 ,dit alles1 wel te verstaan1 uit de #aste1 idealistiese0 druk4 ,uit de #b;de druk b4v4 p4 #bea3 444 ,erscheinungen aufzufinden1 deren nichtsinnliche ,ursache wir doch gern erforschen wollten40 #ca3 p4 #gg4 ,onze zuivere onderscheiding1 enerzijds der phaenomena zowel van individuele bewustzijnsinhouden als van de transobjectieve werkelikheid1 en anderzijds der verhouding tussen oorzaak en gevolg van die tussen ,reale 7,grund07 en ,phaenomeen1 gelijk wij een en ander tans hebben toegelicht1 weerlegt dus ,schuppe c4s4 ten deze1 b4v4 #bj van zijn ,grundriss der ,erkenntnistheorie und ,logik0 #aiaj1 waar wij o4a4 lezen3 so geraten diese ,erscheinungen in eine ,mittelstellung zwischen innerseelischem ,gebilde und ausserseelischer ,wirklichkeit1 welche jedes ,begriffes spottet4440 7juist ware slechts meines0 i4 pl4 v4 jedes0674 ,schuppe acht alsdan absolut nicht zu ersehen0--wat wij tans hebben ingezien--welchen ,sinn das ,erscheinen und ,zugrundeliegen' haben kann1 wenn nicht den einfachen der ,verursachung4 ,aber wer letzteres meint1 wird jene ,ausdrcke1 welche noch mehr und anderes zu sagen scheinen1 nicht brauchen40 ,omgekeerd zal1 wie die andere1 kennistheoretiese1 verhouding bedoelt1 goed doen1 de speciale termen daarvoor te handhaven4 #cb3 p4 #gi4 ,wie het ,spiritisme begrijpt als schimmel woekerend op de bodem van het ruimterealisme 7't zij bij de dualistiese massa1 't zij bij de materialistiese enkelingen71 wie zich bij ongeluk af heeft moeten geven met de boeken van een ,allan ,kardec1 een ,dr4 du ,prel of hedendaagse ,amerikaanse of ,nederlandse spiritistengeschriften1 wie ziet1 hoe deze wetenschap0 zich werpt1 niet alleen op de gemoedsrust van gelovige stumpers1 maar ook1 als een geestelike hyena1 op de weerloze nagedachtenis van grote doden 7door b4v4 ,darwin's of ,ingersoll's geest0 als een bigot zondaar0 zijn anti-bijbelse dwalingen0 te laten herroepen0 en derg471 die zal er de kritiek te dankbaarder voor zijn1 dat zij alle geesten0-in-de-ruimte1 onverschillig of ze zich zelf dan wel tafels of pennen bewegen1 alle tele-pathie1 ziels-verhuizing1 psycho-grafie etc4 etc4 als zodanig heeft opgeheven444 tot de sfeer van vierkante cirkels of houten ijzer4 ,natuurlik loochent de kritiek geen enkel feit0--al behoudt zij zich het recht voor1 uitsluitend gewaarwording als feit te erkennen1 waaromtrent een betrouwbaar mens dus vertrouwen verdient1 en waarneming reeds als hypothese te keuren4 ,het niet-meer-feitelike begint dus reeds bij de objectivering van de gewaarwordingsinhoud 7vgk4 ,,ii #c7 en niet pas bij de vraag naar de oorzaak der gewaarwordingen4 ,is ten aanzien dier objectivering eenmaal wetenschappelik-voldoende zekerheid 7waarover straks nader7 bereikt1 is b4v4 de aanwezigheid van een lichaam1 een bepaalde objectieve beweging7swijziging7 geconstateerd1 dan staan twee dingen kennistheoreties en natuurwetenschappelik vast3 #ao4 ,er moet voor die aanwezigheid1 die beweging7swijziging7 een objectieve1 ruimtelike oorzaak zijn1 die er volkomen rekenschap van geeft4 ,het nauwkeurig berekenen en bepalen zowel van dat lichaam zelf 7en welk physicus of chemicus zou zich daarbij laten afschepen met een444 camera obscura87 als van deze physiese1 't zij bekende dan wel onbekende1 kracht01 is dus het eerste 7en voorlopig enige7 interessante1 derhalve juist wat het spiritisme bij voorkeur verwaarloost4 #bo4 ,dat physieke lichaam of krachtenstelsel moet zijn niet-zinnelik1 transphysies 7waarschijnlik geestelik7 reale hebben1 zo goed als elk ander phaenomeen04 ,de spiritistiese0 rest is waan3 ,elke realistiese geesten-hypothese01 met iets geesteliks in de ruimte1 iets psychies als bewegingsoorzaak1 met haar tweerlei substantie-dogma3 een niet-bestaande materialistiese stof0 en een niet-bestaande spiritualistiese ziel01 gelijk elke dualistiese stofbezieling0 7't zij het barbaars animisme 't zij het gecultiveerd hylozosme7 en a fortiori elke geestwording van stof of stofwording van geest1 is een exakt te weerleggen1 met kennisleer 7de onruimtelikheid van het geestelike1 de idealiteit van de ruimte1 de immanentie der objecten7 en de kennistheoreties gefundeerde onschendbaarheid van natuurwetenschappelike beginselen 7de gesloten natuurcausaliteit1 het behoud van arbeidsvermogen7 strijdige dogmatiese bijgelovigheid 7der ,tod aller ,naturphilosophie071 zo goed als die ruimtelik-werkende1 ergens zich bevindende engelen en demonen zelf1 voor wier erkenning theologen als ,dr4 ,a4 ,kuyper tegenover de kortzichtige pretentie der exacte wetenschap0 heil verwachten van de spiritistische verschijnselen0 7,de geestenwereld1 waarmee men in rapport komt1 ontsluit vanzelf den weg1 om te gelooven aan het bestaan van eene geestelijke wereld04446 p4 #bjb1 ,pro ,rege1 #aiaa71 gelijk andere bekende theologen een 7en wat voor een67 onsterfelijkheid der ziel0 daardoor feitelijk bewezen0 hopen te krijgen4 ,tekenende kultuurresultaten van ,bijbelgeloof4 ,men vergeet het tegenwoordig maar al te zeer3 elk orthodox protestant of jood1 elk ,grieks- of ,rooms-katholiek moet nu eenmaal aan de zgn4 middeleeuwse0 spookwereld--duivels1 engelen1 heksen1 tovenaars1 dodenvragers1 bezweringen en geestverschijningen1 mirakelen in soorten1 guichelarij en waarzeggerij en hoe al die gruwelen0 verder mogen heten--blijven geloven4 #bef ,dit alles is evenzeer geloof van de verlichte01 wetenschappelike01 wijsgerige0 twintigste eeuw1 als geloof van het jaar nul4 ,het spiritisme heeft niets moderns01 dan z'n terminologie1 en de futloze wee banaliteit van zijn geesten0 en derzelver melodramatiese openbaringen0 7in de eigen woorden van de wel deskundigste spiritist ,aksakow3 die ,abgeschmacktheit der ,kommunikationen1 die ,armut ihres intellektuellen ,inhalts1 selbst wenn es keine ,gemeinpltze sind1 der ersichtlich mystifizierende und lgenhafte ,charakter des grssten ,teils der ,manifestationen4074 ,habeant sibi6 ,maar wat ten slotte die objectivering van de gewaarwordingsfeiten tot waarnemingen betreft1 welke eisen van wetenschappelik-voldoende zekerheid daaromtrent zijn te stellen1 kan alleen hij beseffen1 die de psychologie van het mono-idesme1 van de bewustzijnsvernauwing1 heeft bestudeerd1 speciaal wie1 als schrijver dezes1 door eigen experimenten de hypnose kent met haar huiveringwekkende macht van te suggereren hallucinaties1 illusies en geheugenafwijkingen1 experimenten1 die hem hebben geleerd1 hoe weinig er onder bepaalde omstandigheden toe nodig is 7veel minder1 dan de meeste sances0 bieden71 om die algehele desorintering te bereiken ten aanzien van waarneming1 fantasie en herinnering1 die van een normaal nuchter denkend mens1 en in een minimum van tijd1 een kritiekloos1 redeloos droomwandelaar maakt of naar believen ook een ontoerekenbaar kind 7niet alleen met kindergeest1 maar zelfs met echt kinderschrift674 ,zo is dus de kennis der hypnose1 hoe vaak ook verkwakzalverd tot wilsoverdracht01 gedachtentransport0 en dergelijke toneel- en romanstoffering1 juist van datzelfde spiritisme1 waarmee lekenwaan en spiritistenbelang haar in n adem pleegt te noemen en te vermaagschappen of te verhaspelen1 het tegengif bij uitnemendheid4 ,ten slotte zij hier nog opgemerkt3 ,op dezelfde dogmaties-realistiese bodem als het spiritisme1 tiert het onkruid van bijgeloof en zelfbedrog1 dat als ,ancient ,wisdom01 ,secret ,doctrine0 en wat dies meer zij1 met zijn zoete geuren van wijsheid en vroomheid de lucht onzer huidige beschaving0 helpt verontreinigen4 ,naschrift3 ,daar juist 7zomer #aiaa7 heeft de spiritistiese ,levensleer0 van de ,heer ,grotegast1 besproken in de noot bij bl4 #de1 een broertje gekregen3 ,het ,nieuwe ,leven0 van de ,heer ,c4 ,meyer1 dat zichzelf aankondigt als een monistische1 op het modern wetenschappelijk en wijsgeerig inzicht gebaseerde wereld- en levensbeschouwing40 ,het zou mij niets verwonderen1 als deze smakelik en stijlvol opgediste zeitgemsse0 compote van materialisties en spiritisties dualisme1 panthesme1 ,dietzgen-hegelisme en mysticisme door hedendaags publiek gretig geslikt werd4 ,dies zij altans te dezer plaatse nog even gewaarschuwd tegen de du-,prelse spiritistenzwendel1 die ook hier weer gedreven wordt met ,kant's leer van tijd en ruimte1 tans door iemand1 die1 geen letter van ,kant kennend1 dan via du ,prel 7mijn clairvoyance0 ziet zelfs het boekje1 waaruit de heer ,meyer zijn ,kant-lesje en het ,kant-citaat1 p4 #cj1 heeft gehaald--benevens zijn hele monisme0 met de schone trits stof--geest--ziel01 zijn ,duitsch verhaaltje0 enz4 enz471 maar gewoonweg1 mir nichts dir nichts1 doceert1 dat tijd en ruimte immers0 slechts de vormen van onze aanschouwing0 zijn 7gelijk hij zelfs van de causaliteit als denkvorm0 gewaagt671 om den onsterfelijken mensch het buiten-tijdelijk wezen3 wezen buiten tijd en ruimte0 te noemen 7p4 #bh74444 en die dan zich ontpopt als een wasecht-dogmaties ruimte- en materie-realist6 ,ziehier enkele specimina3 a7 ,volgens p4 #ajh is de ruimte te verklaren uit den tijd0 7de ene aanschouwingsvorm0 uit de andere87 en p4 #aac vertelt dan tijd en ruimte zijn ontstaan0 7zou ons deze weter niet misschien meteen even kunnen vertellen1 wanneer de tijd ontstaan is87 en op p4 #adh is ,god444 tijd en ruimte scheppend40 b7 ,ik heb te veel eerbied voor het materialisme om dit boek1 met zijn infra-materialistiese dualismen1 materialisties0 te noemen1 evenwel bevat het een materialisme van het allernaiefste vrwetenschappelik allooi1 met zichtbare gedachten1 gedachten1 die reel0 blijken4444 wijl zichtbaar 7p4 #cd3 ook onze minder heldere1 met minder levenskracht geladene gedachten zijn blijkbaar iets reels1 zichtbaar voor het in slaap gebracht sujet072 ja1 zelfs heet de gedachte een ding1 een ijler stoffelijkheid0 7p4 #ga3 ,de gedachte is een ding1 een ijler stoffelijkheid4 ,in bepaalde omstandigheden1 bij zg4 verschijningen'1 voor een gehypnotiseerde1 wordt ze zichtbaar4 ,aldus1 naar 't schijnt1 heeft ze een vorm1 een lichaam1 een op haar eigen gebied objectief en reel bestaan4074 ,natuurlik kan nu zo'n ijl stoffelik ding als de gedachte zich ook met gemak door de ruimte bewegen1 waarin het als stof zich eenmaal bevindt 7p4 #fi3 de gedachte plant zich voort door de ruimte64444 de denker kan haar richten 81 uitzenden naar een doel40 en p4 #ga3 ,geen afstand is er voor zulk een snellen dienaar1 die den weg vindt tot zijn 8 doel1 wr op de wijde wereld ook hij zich bevinde1 aan wien zijn boodschap is gericht40 ,wel een gelukkig bezit1 zo'n knappe reiziger1 voor een patroon1 die hem immers moet richten01 uitzenden04444 zonder zelf de weg tot of de plaats van het doel0 te weten674 c7 ,nu enige proeven van het waardig dualisties complement dezer materialistiese eenzijdigheid0 7p4 ,v73 iemand als de ,heer ,meyer denkt zich onze geestelike vermogens normaliter1 zo al niet stoffelik1 dan toch zeker van de stof afhankelik1 aan het lichaam gekluisterd1 door de zware0 stof beperkt01 maar ,bij het kunstmatig verleggen van den bewustzijnsdrempel1 bv4 bij gehypnotiseerden in somnabulistischen toestand1 verschijnen van onze physieke organisatie onafhankelijke vermogens40 7p4 #cc2 een zinnetje dus1 waaruit normaal materialisme met abnormaal dualisme verbonden blijkt74 ,het sujet slaapt1 maar er is iets in hem1 dat zonder oogen zien kan1 waarneemt op verren afstand soms heerlike leer van ruimtelike waarneming6 en tijding brengt van daar404444 ,ergo ,blijkt uit dit helderzien en zien in de verte1 dat dit onbewuste wezen onafhankelijk van ons lichaam is44440 ,dualisties spreekt het voorts van zelf1 niet waar1 dat onze rele6 hersenen slechts het instrument zijn1 waardoor de denker in ons denkt40 7p4 #he74 ,hebben we nu nog geciteerd1 hoe in het opstel over ,onsterfelijkheid het oude 7vooral weer door ,fechner en ,bruno ,wille gelanceerde7 beeld van de rups1 die sterft0 in de pop1 om te herleven0 in de kapel1 #beg deze nieuwe dualistiese duiding krijgt3 ,de pop brak1 het aardsch bewustzijn is vergaan1 een andere wereld opent zich4 ,hier is de ziel in een ander lijf gekleed4 ,een andere aanschouwing 6 is dit leven1 een andere 6 tijd-ruimtelijkheid 64 ,een andere stoffelijkheid1 nieuwe beperking444406 en hoe daarbij wordt opgemerkt3 ,een--naar onzen maatstaf--oneindig 6 langer leven1 een1 zij 't ook ander1 lichter 6 sterven1 ware in overeenstemming met een ijler 6 stoffelijkheid1 een mindere beperking 6 van het leven401 dan nemen we voorgoed afscheid van dit ,nieuwe ,leven04444 ,r4 ,i4 ,p4 #beh4 #cc3 p4 #hj4 ,hoe kan een ruimterealist ooit uit de zielsverlegenheid komen1 waarin die vragen als3 waar bevinden zich mijn gedachten1 mijn gewaarwordingen1 waar ben ik zelf1 waar is mijn wil1 mijn overtuiging80 enz4 hem brengen8 ,het inzicht1 dat dit alles nergens is1 nergens kan zijn1 verbijstert hem4 ,moet1 wat is1 niet rgens zijn1 in de ne werkelike ruimte8 ,hoe zou het daarbuiten kunnen vallen8 ,een elders is er zker niet4 ,een ziel0 die niet hier0 en niet elders0 is8 wel1 van ,binet's bedenking mon me1 si j'en ai une10 tot de loochening sans phrase1 is maar n schrede4 ,als de ruimtewereld de wereld is1 dan bestaat niet1 wat daar niet bestaat4--,voeg daar nog bij de overweging dat alle gebeuren ruimtelik dus eigenlik beweging0 is1 met het 7ook voor ons onaantastbaar7 beginsel der gesloten natuurcausaliteit1--dus de principile uitschakeling van het psychiese als bewegingsoorzaak--en ge hebt het materialisties1 mechanisties fatalisme1 dat dan weer voor het onoplosbaar raadsel komt te staan van een evolutieproduct zonder enig 7nuttig7 effekt1 van een epiphaenomeen01 gelijk het bewustzijnsleven dan zoude zijn1 zonder recht of reden van bestaan6 ,een impasse 7,riehl's physiologische ,antinomie07 waaruit alln de kenniskritiek1 maar deze ook geheel en voorgoed1 u weer verlost4 ,een eerste schrede op deze weg is reeds het inzicht in die physiologiese overtolligheid1 irrelevantie1 van het bewustzijn1 b4v4 bij ,prof4 ,winkler1 wiens glimlach1 of grimlach1 ik meen te zien1 wanneer ,mr4 ,levy hem voorhoudt1 hoe ,prof4 ,ziehen zijn vraag naar het nut van het bewustzijn volledig beantwoordt06 ,de meeste psycho-physiese materialisten 7 realistiese parallelisten7 zien niet eens de naief-dualistiese zelfweerspreking1 wanneer zij aan bewustzijnsfaktoren als zodanig1 aan gewaarwordingen1 begeerten en overwegingen selectoriese waarde1 nuttigheid toekennen444 als regulatoren van444 bewegingen1 van daden6 ,zo b4v4 ,prof4 ,ziehen in zijn ,leitfaden der physiologischen ,psychologie#g p4 #af jo4 p4 #cf 7#aba1 #abc1 #agj en passim74 ,zo ,dr4 ,wijnaendts ,francken1 ,psychologische ,omtrekken1 p4 #cd-ce jo4 p4 #ia2 pp4 #aje ss4 jis4 pp4 #ajh ss4 ,zo ,k4 ,kautsky in zijn ,ethik und materialistische ,geschichtsauffassung1 ,,iv 3 #b3 ,eigenbewegung und ,erkenntnisvermgen4 ,kostelik zijn deze bladzijden vol dualistiese1 natuur-wetenschap-honende zelfbespotting1 die de selectoriese apologie van het bewustzijn1 van het kenvermogen leveren444 ten aanzien van de bewegingswereld6 ,eigenbewegung und ,geist gehren also notwendigerweise zusammen1 eines ohne das andere ist nutzlos06--,en onbetaalbaar is dan de slottirade1 die van de verdelging der dualistischen ,philosophie1 der ,philosophie des reinen ,erkennens0 gewaagt en zelfs van den ,aufgaben einer ,kritik der menschlichen ,erkenntnis06 #cd3 p4 #ha4 ,tot welk een materialistiese absurditeit men komt1 door dit individuele hier0 te gaan objectiveren 7localiseren1 in casu im ,kopf07 toont ,liebmann1 ,anal4 der ,w4 p4 #ahd3 ,das optische ,ich sitzt1 mit dem logischen zusammenfallend1 im ,kopf06 en p4 #ahc3 ,wir finden darin die phnomenale ,coincidenz des optischen mit dem logischen ,ich ausgesprochen06 ,deze zelfde fout1 de objectivering van individueel-psychies hier0 en daar0 heeft er toe meegewerkt om de z4g4 ,immanenz-philosophen0 tot materialisten te maken4--,ze doet b4v4 ,mach zeggen3 ,anal4 der ,empfgn4 p4 #i3 ,dementsprechend kann das ,ich so erweitert werden1 dass es schliesslich die ganze ,welt umfasst40 7en dan in een noot7 ,wenn ich sage1 der ,fisch1 der ,baum u4s4w4 sind meine ,empfindungen1 so liegt darin der ,vorstellung des gemeinen ,mannes gegenber1 eine wirkliche ,erweiterung des ,ichs406 ,op deze wijs is de averechtse identificering bij ,avenarius van ,ik en ,hersenen 7,system ,c071 bij ,ziehen c4s4 van objectieve 7 op het niet-bestaand subject der natuur betrokken7 ruimtedingen en subjectieve 7 individuele7 gewaarwordingen tot stand gekomen2 kortom heel dat phaenomenalisties schijnmonisme4 ,bij ,bergson als bij ,ziehen is het een materialisme 7waarnemend zenuwstelsel prikkelende buitenwereld71 dat zijn materie image0 of 7gereduceerde7 gewaarwording0 noemt1 wijl het inziet1 dat de materie uit bewustzijnswaarden bestaat4 ,het ruimtelik realisties wereldbeeld blijft er hetzelfde om--1 alleen is 't nu de hele bonte01 klinkende0 natuur geworden1 i4 pl4 v4 de duistere01 stille01 mechaniese wereld4 ,hoe onjuist het is1 materie 7een boom0 b4v47 gewaarwording0 te noemen1 betoogt de tekst4 ,nog afgezien van het kenniskrities verschil1 is de materie ruimtelik1 zwaar1 ondoordringbaar1 heeft kleur1 gestalte1 grootte1 terwijl een gewaarwording geen dezer eigenschappen heeft444 ze bevindt zich nergens1 heeft geen vorm1 geen gewicht1 is onzichtbaar1 ontastbaar enz4 ,kenniskrities komt er dan bij3 de materie 7boom7 bestaat slechts phaenomenaal1 is 'n abstractum1 de gewaarwording bestaat reel1 in concreto2 bij 'n gewaarwording kan men vragen wiens gewaarwording1 bij de materie is de kennis-vraag wiens0 materie zinledig1 niet omdat ze subjektloos zou zijn1 maar omdat haar subjekt n en ondeelbaar1 hyperindividueel1 slechts gedacht is1 dus voor altijd n en hetzelfde1--terwijl het subjekt van een gewaarwording een levend1 werkelik individu is4 ,niet uit gewaarwordingen1 maar uit de inhoud van gewaarwordingen wordt de materie opgebouwd4 ,als honderd mensen naar n boom kijken zijn er #ajj verschillende1 onmeetbare1 onweegbare boomgewaarwordingen--terwijl er slechts n en dezelfde oorzaak is van deze boomgewaarwordingen1 het niet-stoffelike reale van de boom1 en slechts n en hetzelfde phaenomeen boom1 weegbaar1 meetbaar enz41 van een bepaalde 7objectieve07 lengte1 die niet kleiner of groter wordt1 al naar die kijkenden zich verwijderen of nabij komen4 ,dieper op deze richting in te gaan blijve voor een afzonderlike verhandeling voorbehouden4 ,vgk4 ook opm4 #ac4 #ce3 p4 #ha4 ,op p4 #af van ,prof4 ,bolland's ,eenheid van ,tegendeelen lezen wij3 ,wij leven met bewustzijn in de ,ruimte en den ,tijd1 en tevens zijn de ,ruimte en de ,tijd in ons2 wat buiten is1 is binnen1 en wat binnen is1 is buiten0 en wederom in ,z4 ,r4 p4 #acj 7bijna letterlik ,e4 v4 ,t4 p4 #ce73 ,alles is buiten1 alles is binnen1 al naar men het neemt2 heet het dat wij in het binnenste der dingen niet doordringen1 zoodat dit binnenste 444 buiten ons bewustzijn blijft1 dan dient reeds de vraag1 of wij in tijd en ruimte1 dan wel tijd en ruimte in ons zijn1 het besef te wekken1 dat het eene zoo waar is en daarom zoo onwaar als het andere heeft te heeten40 ,het voor nzijdig0 gescholden verstand beantwoordt de verwarrende1 wijl verwarde vraag 7en weerlegt de schijnbare tegenstrijdigheid7 met een onderscheiding3 ,ten aanzien van de ruimte aldus3--,entweder oder1 bedoelt gij met ons01 naar gezuiverd spraakgebruik1 subjecten1 dus bewustzijn a4z41 dan is de ruimte in0 ons1 in het bewustzijn en het bewustzijn is niet in de ruimte2 bedoelt gij1 naar meer vulgaire trant1 met ons0 de levende lichamen a4z4 dan zijn wij0 in de ruimte1 en is dus zowel het omgekeerde als het tegendeel onwaar4--,bedoelt gij echter lichaam en geest in nen0444 dan ligt de tegenstrijdigheid1 hier als overal1 uitsluitend in het subjectbegrip1 gelijk een zijn01 dat niet een iet7s7 zijn0 is en dus een niet7s7 zijn0 zou wezen444 slechts het zijn is van444 de absolute copula1 het ongekoppeld koppelwoord1 de volstrekte relatie of betrekking zonder betrokkenheden1 en wie zo iets0 denkt1 heeft naar een waar woord van ,kant 7zie opm4 #de7 eigenlik niets0 gedacht6 ,hier zij nog opgemerkt dat van zijn0 en niet-zijn0 zuiver analytisch0 nimmer een worden0 te bereiken valt1 daar dit een niet meer en een nog niet1 dus tijd1 onderstelt4 ,en zelfs al ware het worden0 bereikt1 dan ng slechts wederom444 het ongekoppeld koppelwoord worden0--en van dit worden1 dat weer niet een iet7s7 worden is en dus1 dialekties1 op z'n best een niet7s7 worden zou mogen heten1 leidt slechts ,erschleichung0 7de echte subreptio0 der hypostasering07 tot444 ,dasein04 ,und dieses ,wegs lsst redliches1 vernnftiges ,denken sich nicht444 mitnehmen06 ,dat reeds de schrede van zijn0 tot niet-zijn0 heel de verstandslogica01 immers de denkwet der ontkenning1 steelsgewijs binnensmokkelt1 willen haar laatdunkende verloochenaars niet weten4 ,wel geeft ,prof4 ,bolland zonder schroom toe1 dat de ,hegeliaanse overgangen0 niet analyties zijn1 maar tevens0 787 syntheties 7cf4 ,c4 ,l4 passim1 p4 #eij ss4 wat eruit komt komt erbij0 etc1 p4 #fgf ss41 #hff ss474 ,dus is ook alle afleiding0 uit het begin01 uit het telkens voorafgaande1 slechts voorgewend1 een valse schijn van zuivere0 logiciteit1 en dus heeft de buitenstaander0 niet alleen het recht1 maar zelfs de plicht1 dit binnensmokkelen0 te wraken1 zolang de dialectiek in gebreke blijft1 een geldig1 objectief1 criterium aan te wijzen1 of ook maar in te houden1 voor de eenzijdige0 keus van haar bijbrengsels0 en samenvoegsels4 ,hoe vindt zij van en aan iets01 niet iets anders1 maar juist eenzijdiglik het andere08 ,prof4 ,bolland antwoordt met tweerlei onjuistheid4 ,vooreerst3 door de ondervinding06 ,maar dan heeft hij niet doordacht of vergeten1 dat juist iets anders a4z4 en in de #b;e macht het andere tot de weinige niet-empiriese begrippen behoort2 het zijn begrippen van negring 7niet-hetzelfde071 van uitsluiting 7niet het ndere andere7 en deze1 zomin als enig negativum1 levert ons ooit de ondervinding2 het is zuiver verstandswerk1 een oordeel en functie van het denken4 ,ondervinding0 blijkt hier slechts een euphemisme voor willekeur04 ,de tweede fout is deze3 gesteld al1 ondervinding leerde ons1 wat van iets het andere0 mag heten 7des nimmer71 dan begrijpt toch wel elk van m'n getrouwe lezers1 dat noch ondervinding1 noch analysis der ondervinding0 ooit een synthesis a priori kan leveren en dat het dus slechts een schijnkrities en ietwat blasphemies schermen met ,kant's kennistheoretiese woorden is1 als p4 #hff ,c4 ,l4 verkondigt3 ,wanneer ik het tegendeel' te weten1 van het subjectieve1 dat hier aan de beurt is het objectieve' tegendeel noem1 dan spreek ik synthetisch uit1 wat444 bij het subjectieve hrde en ons bij ondervinding als zoodanig bekend is1 wat ieder uwer uit z'n eigen kennis dan ook halen kon1 zoodat om zoo te zeggen de synthesis hier a priori gerechtvaardigd was 61 juist omdat de analysis de analysis was van eigen ondervinding4 ,zoo blijkt het denken in zuivere rede a priori analytisch en a posteriori synthetisch en het blijkt a priori synthetisch of analytisch a posteriori n4b41 al naar men het neemt0 enz4--,voor deze biezondere overgang komt er nog een derde fout bij4 ,immers1 eeuwig vergeefs blijft elk beroep op persoonlike ondervinding1 juist ter bereiking van444 het objectieve4 ,prof4 schijnt zelf te beseffen1 dat het met deze overgang0 niet pluis0 is1 want trots die allemanservaring1 en ofschoon die objectiviteit zelfs444 van zelf spreekt0 7p4 #hfh7 blijft het een moeilijk punt06 #bei--;,dus noch gevolgtrekking1 noch ervaring4 ,wat er dan overblijft toont een verklaring als van p4 #fhj3 ,bij wat we hebben vragen we3 wat lijkt hier onmiddellijk op1 waar is hetzelfde444 nders8 ,in dien zin is telkens onze overgang een overgang tot hetgeen ligt naast' datgene wat we wenschen te buiten te gaan40 ,nog duideliker blijkt de zelfbegoocheling van gewaande ervaring uit verklaringen als van p4 #fhd3 ,en als in het geval van tegendeelen de stelbaarheden wederkeerig kengrond zijn1 dan beteekent dit1 dat wanneer u niet eenvoudig wilt vervluchtigen noch verstijven op n punt1 maar verder wilt1 u van zelf 6 aan het punt1 dat u verlaten wilt1 een soort van lokkenden weerschijn bespeurt van datgene waar het hn moet4 ,wilt u verzaken zoo1 dat u ergens hn wilt3 de eene denkbaarheid spiegelt zich aan de andere1 zoodat zij die andere niet alleen afwijst1 maar meteen nwijst en knbaar maakt40 ,korter gezegd3 de wens is de vader van de gedachte4 ,wie het nu de moeite waard acht1 kan van elke gewenste overgang0 7men kent de formules3 dan wordt daarin als vanzelf meegebracht0--hierin is dan meteen begrepen0--en wij voor ons zien hier alvast aankomen0--ziet dat is weer een schimmige manier1 om vruit te begrijpen0--zoo brengt de ontkenning in stilte eigenlijk wat anders mee0--dan moet ,u weer wat zien aankomen1 wat hier nog niet zoo helder uitkomt1 maar achterna het ware blijken zal0--enz47 exakt gaan schiften1 welke elementen afgeleid0 zijn en welke binnengeleid04 ,van deze laatste bepaalt dan de kenbron de waarheidswaarde1 resp4 waardeloosheid1 mede van het geheel4 ,hier volsta de slotsom3 de dialektiek blijkt slechts te komen1 waar ze van te voren wezen wilde1 wetenschappelike methode wil van te voren slechts zijn1 waar ze zal blijken te komen4 ,in algemene zin geldt dan ook van ,hegel's dialektiek zijn zelfqualificatie ten aanzien van het door ,kant weerlegde dogma1 dat das ,objekt1 was es an sich ist1 so sei1 wie es als ,gedachtes ist01 luidend als volgt3 ,die sc4 ,hegel's ,philosophie stellt somit nichts ,neues auf2 was wir hier durch unsere ,reflexion herausgebracht1 ist schon das unmittelbare ,vorurteil eines ,jeden40 7,kl4 ,logik1 #bb ,zus474 ,natuurlik loochent geen enkel verstandig logicus1 dat er correlatieve tegenstellingen zijn1 die bijnhoren en elkander over en weer onderstellen en begrijpelik maken2 wat b4v4 discursief0 betekent wordt slechts waarlik beseft aan de tegenstelling intutief04 ,hetzelfde geldt van begripsparen als3 subjectief--objectief1 immanent--transcendent1 absoluut--relatief of zelfs3 groot--klein1 man--vrouw1 enz4 ,zij hebben de indelingsgrond gemeen4 ,zo betekent dogmaties0 als tegenstelling tot krities0 7als in deze verhandeling7 heel iets anders dan hetzelfde woord tegenover empiries0 7b4v4 in ,meijers' ,dogmatische ,rechtswetenschap074 ,zo vergelijke men over het begrip natuur0 in zijn verscheidenheid van tegenstellingen 7geest1 kunst1 kultuur1 zedelikheid1 god1 geschiedenis71 ,rickert1 ,die ,grenzen der naturwissenschaftlichen ,begriffsbildung1 p4 #baj ss4 en #bbf ss4 ,in die zin kan men dus met ,aristoteles en ,thomas van ,aquino zeggen 7,c4 ,l4 p4 #fhd7 dat in het geval van tegendeelen het eene voor of van het andere kngrond is04 ,maar wat heeft deze eenheid van tegendeelen0 voor bovenverstandeliks8 ,met dialektiek0 heeft ze zo min wat te maken als ooit een objekt zich verkeert0 tot subjekt1 of het immanente zou kunnen overgaan0 in wat transcendent is1--of zomin als de begrippen groot en klein ooit in ander dan star-contrair verband tot elkander zullen staan1 al worden ook nog zoveel grote dingen middelmatig of klein en kleine groot4 ,het onveranderlik verband van eenheid en tegenstelling tussen de begrippen 7man en vrouw7 is nu eenmaal niet identiek0 met de talloze wisselvallige1 vergankelike verhoudingen tussen de voorwerpen of werkelikheden der begrippen 7man en vrouw74 ,al verleidt de verhouding der begrippen recht en plicht ,prof4 ,bolland c4s4 tot hun dogma3 gen recht' zonder plicht'01 het recht geeft niettemin aan zuigeling en waanzinnige1 ja zelfs aan ongeborenen en overledenen1 rechten zonder plichten4 #cf3 p4 #hb4 ,terecht schrijft ,kinkel1 wanneer hij p4 #fd o4 c4 van ,cohen1 ,stadler1 ,windelband1 ,liebmann1 de verloochening van ,kant's ,an-sich behandelt3 7,auch ,stadler bezeichnet das ,ding an sich als eine ,illusion und ,windelband kommt sogar zu dem ,resultat3 ,die ,unterscheidung von ,ding an sich und ,erscheinung ist unhaltbar'4 hnlich auch ,liebmann in seiner ,schrift3 ,kant und die ,epigonen'407 ,warum diese ,forscher so einstimmig dem ,ding an sich den ,krieg machen glaube ich zu sehen1 und will darauf spter zurckkommen ,kinkel doelt hier in hoofdzaak op de door mij reeds boven1 zie bl4 #de vv41 gesignaleerde niet-onderscheiding van denken0 en kennen04 ,dennoch kann ich ihnen nicht beistimmen4 ,wenn man1 wie diese ,gelehrten das mssen1 die ,erscheinungen als die ,ursache unserer ,empfindungen auffasst1 sollte man doch bedenken1 dass ja die ,erscheinung ihrerseits erst durch die ,empfindung 7wenigstens dem ,stoffe nach7 mglich ist40 ,voorts p4 #ha_/b3 ,die ,dinge an sich bilden eine notwendige ,voraussetzung der ,erkenntnistheorie1 denn ohne ihre ,annahme stehen wir vor der ,alternative1 #a4 entweder den ,idealismus aufzugeben1 oder #b4 ihn in ,solipsismus zu verkehren4 ,auf die ,frage3 woher stammt die ,empfindung8 bleibt1 wenn man die ,antwort3 aus der ,affection unserer ,sinnlichkeit durch ,dinge an sich' verschmht1 nur die ,wahl zwischen folgenden ,antworten3 #a4 die ,empfindungen sind alle 7oder zum ,teil7 ,eigenschaften wirklicher1 unabhngig vom ,subject existirender ,dinge 7also dieses ,blatt ist weiss1 auch wenn kein ,mensch und berhaupt kein erkennender ,geist es sieht72 dann haben wir die ,frage nach der ,empfindung nicht mehr als ,idealisten1 sondern als ,realisten beantwortet4 ,auch wenn man den ,standpunkt ,lockes einnimmt und zwischen primren und secundren ,qualitten unterscheidet 7also alle quantitativen ,eigenschaften den ,dingen1 alle rein qualitativen dem ,subject zuschreibt7 ist man ,realist2 und die ,unhaltbarkeit dieses ,standpunktes ist wohl von ,kant zur ,genge dargethan2 oder #b4 man leitet nicht nur die ,form1 sondern auch den ,stoff der ,erkenntnis aus dem ,subject ab3 dann ist man auf dem ,fichte-,berkeleyschen 86 ,standpunkte des ,solipsismus angelangt1 fr den eigentlich die ganze ,erkenntnistheorie gar keinen ,sinn hat3 denn es ist ja ausser dem erkennenden ,subject gar nichts da1 was erkannt werden knnte4 ,beide ,flle scheinen noch eine dritte ,ansicht zuzulassen1 die z4,b4 ,falckenberg vertritt 7als die eigentliche ,meinung ,kants74 ,dieser beruft sich auf das transcendentale ,bewusstsein oder die menschliche ,gattungsvernunft und sagt3 es giebt #a4 das ,ding an sich ausserhalb jeglichen ,bewusstseins1 #b4 die ,erscheinung ausserhalb des individuellen1 aber innerhalb des transcendentalen ,bewusstseins1 #c4 die ,vorstellung der ,erscheinung innerhalb des individuellen ,bewusstseins40 ,dit laatste komt vrijwel overeen met onze onderscheiding3 #a4 het ,an-sich1 #b4 het objectieve-physiese1 #c4 het individueel-psychiese4 ,evenwel1 ook voor deze opvatting 7p4 #hc37 bleibt doch die ,frage nach dem ,stoff' aller ,erkenntnis bestehen4 ,man kann den ,stoff aller ,erkenntnis nicht aus der ,vernunft ableiten1 weder aus der individuellen1 noch aus der ,gattungsvernunft40 #cg3 p4 #hh4 ,zie opm4 #ej1 hoe ,schopenhauer's ,intellekts-materialisme1 die jammerlike uitwas van zijn eerbiedwaardige ,wilsmetaphysica1 naast het juiste kritiese inzicht3 zonder subjekt geen objekt0--stelt het alleszins verkeerde3 zonder objekt geen subjekt02 cf4 ,,ii p4 #bc1 waar hij niet mr demonstreert dan3 zonder voorstelling of kennis geen subject van voorstelling of kennis6 ,dezelfde materialistiese fout is bij ,prof4 ,bolland gevolg en bewijs van het feit1 dat voor zijn ,hartmann-,hegeliaanse misvatting 7in individuele zin7 van de ,kantiaanse subjectiviteit 7vergelijk daarover opm4 #dh en ,hoofdstuk ,v7 de kennisleer steriel is gebleven3 ,de omhaal van woorden1 waarmede in het sterile gezanik der kennistheorie' betoogd wordt1 dat de voorwerpen onzer waarneming subjectief en individueel n4b4 bepaalde denkbaarheden zijn1 is slechts breedsprakigheid voor het eenvoudige besef1 dat de waarneembaarheid denkbaarheid is1 dat het subject in het object is voorondersteld en dit zonder het subject niet is te denken4 ,een ,a ,b1 dat zoo op zichzelf en zonder meer genomen van zelf eene eenzijdigheid blijkt4 ,want omgekeerd vooronderstelt ook de denkbaarheid waarneembaarheid 6 en het subject het object2 in de veeleenige werkelijkheid is bepaling en bepaaldheid wederkeerig40 7,denken en ,werkelijkheid1 p4 #ad_/ae74 ,in waarheid daarentegen vooronderstelt het subject geenszins het 7waarnemings7object2 het subject wordt reeds in de logica zonder1 en onafhankelik van1 het object gedacht1 en een subject zonder gewaarwordingsvermogen 7doof1 blind1 anaestheties enz47 is een subject zonder object1 al blijft het1 op de zintuigen na1 even lichamelik0 als elk ander subject4 #ch3 p4 #ia4 ,de uitleggers01 de speculatieve en neo-kantiaanse idealisten0 zowel als de realisten sans phrase1 hebben aan ,kant ten deze rijkelik vergolden wat hij aan ,berkeley heeft misdreven6--,waarschijnlik ging hij af op de ,duitse uitgaaf van #agef als deel der3 ,sammlung der vornehmsten ,schriftsteller1 die die ,wirklichkeit ihres eigenen ,krpers und der ganzen ,krperwelt leugnen06 ,zo heeft ,dr4 ,edm4 ,koenig nog in onze dagen 7,die ,entwickelung des ,causalproblems von ,cartesius bis ,kant01 ,leipzig #ahhh7 ,berkeley professoraal bekritikasterd1 zonder blijk1 van ,b4 zelf een letter gelezen te hebben dan alleen realist ,kirchmann's vertaling van n geschrift1 de ,p4 of ,h4 ,k4--,van ,b4's geniale natuur-immanentie heeft ,koenig dan ook geen letter begrepen4--,zie p4 #aih ss4--,wat ,b4 van de natuur denkt1 heet fr den ,phnomenalisten444 die oberste und einzige ,annahme ber die ,wirklichkeit06 ,gelijksoortige ,berkeley-miskenning bij ,hegel1 ,geschichte der ,philosophie 7,uitg4 ,bolland7 pp4 #idg-ea3 ,berkeley trug einen ,idealismus vor1 der dem ,malebranche'schen sehr nahe kam4 ,der ,verstandesmetaphysik gegenber tritt die ,ansicht auf1 dass alles ,seiende und dessen ,bestimmungen ein ,empfundenes und vom ,selbstbewusstsein ,gebildetes sind40 ,en jene abstracte ,form1 dass alles nur ,wahrnehmungen' sind06--,insgelijks bij ,windelband1 ,geschichte der ,philosophie01 p4 #chd_/f4 ,het ten deze kenschetsend-realisties verwijt van ,einseitigkeit0 op p4 #chi4 ,en op p4 #che weer vereenzelviging met ,malebranche t4a4v4 de betekenis der afzonderlike 7stoffelike7 dingen en krachten1 waarvan ,b4 zelf reeds zegt1 ,dial4 ,,ii1 p4 #cjf3 ,phil43 ,few men think1 yet all have opinions4 ,hence men's opinions are superficial and should never the less be confounded with each other by those who do not consider them attentively4 ,i shall not therefore be surprised if some men imagine that ,i run into the enthusiasm of ,malebranche2 though in truth ,i am very remote from it4 ,he builds on the most abstract general ideas1 which ,i entirely disdain4 ,he asserts an absolute external world1 which ,i deny4 ,he maintains that we are deceived by our senses1 and know not the real natures or the true forms and figures of extended beings2 of all which ,i hold the direct contrary4 ,so that upon the whole there are no principles more fundamentally opposite than his and mine4'0444 ,ook ,o4 ,liebmann mishandelt ,berkeley op de gewone individualistiese1 solipsistiese voorstellingswijze van allen die zijn object-immanentie niet hebben bereikt 7,zie ,a4 d4 ,w4 ,idealismus und ,realismus0 spec4 pp4 #bf-cj en andere artikelen passim74 ,uit ,berkeley's krities inzicht3 wat immanent is 7de objectenwereld3 tafel1 berg1 enz47 kan slechts immanent zijn en nooit transcendent1 en kan even min op iets transcendents gelijken1444 trouwens gij realisten bedoelt met uw absolute0 tafels enz4 voorstelbaarheden1 kenbaarheden1 dus klaarblijkelik iets immanents1 immers iets transcendents ware eo ipso volstrekt onkenbaar en onvergelijkbaar0444 hieruit maakt ,liebmann 7vgk4 insgelijks ,rickert1 ,der ,gegenstand der ,erkenntniss1 p4 #ah en ,volkelt1 ,die ,quellen der menschlichen ,gewissheit1 p4#ch7 weer de solipsistiese drogreden3 wat gedacht 7voorgesteld7 wordt 7de objectenwereld1 tafel1 berg1 enz47 bestaat slechts als gedachte 7voorstelling7 en de gedachte kan geen beeld zijn van een werkelik object4 ,ziedaar de quintessens van ,liebmann's 7en in 't algemeen van de realistiese7 polemiek tegen ,berkeley op p4 #be tot #bi1 waarbij die handgreiflichsten ,fehlschlsse und durchsichtigsten ,sophismen01 zowel als de ,scheindemonstration0 niet aan de echte ,berkeley1 maar slechts aan diens caricatuur1 der vortreffliche ,bischof0 van ,liebmann te danken zijn4 ,aufrichtig2 wre es dem ,philosophen nicht so bitter ,ernst1 man wre versucht zu glauben1 er wolle den ,leser zum ,besten haben0 zegt ,liebmann1 p4 #bg1 van ,berkeley1 zeg ik van ,liebmann4 ,en evenals ,hartmann het ,kant als een inconsequentie aanwrijft1 wanneer hij bij ,kant de consequentie vergeefs zoekt van444 ,hartmann's ,kantmisvatting1 precies zo schrijft ,liebmann1 p4 #bi3 ,nun aber weiter6 ,da einmal der ,schlussfehler begangen ist zie boven1 door wie1 welches ,resultat sollte man bei ,berkeley erwarten8 ,offenbar den echten und rechten1 in seiner ganzen widernatrlichen ,ungeheuerlichkeit doch mindestens consequenten ,solipsismus4 ,also ein einziges vorstellendes ,subject1 aus dessen ,vorstellungen das ,weltall besteht4 ,aber weit gefehlt60 ,inderdaad1444 weit gefehlt6 ,wijl ,liebmann op de volgende pagg4 al evenmin begrijpt1 dat1 voor ,berkeley gelijk in waarheid1 de objecten alleszins1 de subjecten echter geenszins immanent1 van mogelike waarneming afhankelik1 bestaan1 waant ,liebmann1 dat ,berkeley evenals de objecten1 ook de 7andere7 subjecten immanent had moeten achten1 slechts zijn voorstelling01 ein subjectives ,gedankengespinnst1 eine ,chimre40 #bfj ,dit wanbegrip geeft echter een ,liebmann niet het recht tot de schandelike insinuatie tegen de filosoof ,berkeley1 op p4 #cj en #ca1 als zoude theologiese ,absicht0 hem tot zijn gewaande inconsequentie0 hebben geleid3 ,aber diese ,consequenz scheut unser ,bischof wohl weniger aus logischen als aus theologischen ,bedenken4 ,deshalb umgeht er sie2 deshalb verstopft er die ,lcken seiner ,philosophie mit einigen ,reminiscenzen seines gesunden ,menschenverstandes und der landesblichen ,religion40 ,berkeley1 die het verschil zo scherp mogelik formuleert en demonstreert1 in n zinnetje reeds1 waarin heel de kennistheoretiese weerlegging van het materialisme 7speciaal het immanente0 van ,ziehen-,avenarius1 ,wahle1 ,bergson c4s47 ligt opgesloten3 ,s4 #ace3 that a spirit has been shewn to be the only substance or support wherein unthinking beings or ideas can exist2 but that this substance1 which supports or perceives ideas should itself be an idea or like an idea is evidently absurd40 ,de ,three ,dialogues0 geven de afdoende weerlegging van de 7door ,hylas aan ,philonous verweten7 ,subjekten-loochening1 p4 #cbh_/i4 ,men leze zelf dit betoog1 dat eindigt met de conclusie3 ,there is therefore upon the whole no parity of case between ,spirit and ,matter40 ,wanneer nu ,liebmann1 met zijn anthropologischen 7empirischen7 ,materialismus0--das ,bewusstsein444 die specifische ,energie des ,denkorgans0 noemt in ,gehirn und ,geist01 een van a tot z realisties artikel1 dat zelfs de mogelikheid openhoudt 7p4 #ebf7 als zoude das ,gehirn444 ,ding an sich zijn van de geest als ,erscheinung--i4 pl4 v4 omgekeerd--en op p4 #eea schrijft3 ,die ,natur hat sich im menschlichen ,gehirn ein automaton materiale logicum erzeugt4 ,von selbst1 d4h4 mit causaler ,naturnothwendigkeit1 hat sich innerhalb unseres ,schdels als physische ,gedankenfabrik jenes rthselhaftcomplicirte ,system mikroskopisch feiner1 zahlloser ,nervenzellen1 ,knoten und ,fasern entwickelt0 444 enz4 enz41 kortom1 in zijn metaphysica de kritiek als een soort paradepaard op stal zet 7zie het krities-bedoeld voorbehoud0 van p4 #bff71 om rustig een realisties muildier te gaan berijden en dan ook ,du ,bois-,reymond's en ,griesinger's zuiver materialisties ignorabimus aanvaardt 7pp4 #dfd en #ecc1 #ecf71 wanneer deze geenszins geringe maar allerminst geniale denker1 deze ,schopenhauer in 't klein1 durft spotten van den brittischen ,philosophen0 dat deren ,denken ja meistentheils nur fr die zwei ,dimensionen der ,lnge und ,breite ,sinn zu haben pflegt1 whrend ihnen die dritte ,denkdimension1 nmlich die ,hhe oder ,tiefe1 in der ,regel unzugnglich bleibt01 dan is dit slechts een der vele tegen ,liebmann pleitende gevolgen van het feit1 dat een ,berkeley en een ,hume voor hem in hun eigenlike hoogte of diepte ontoegankelik zijn gebleven4 #ci3 p4 #id en p4 #if4 ,het schijnt mij1 achteraf1 onnodig1 ,re nog in extenso te behandelen4 ,men leze hem zelf--bij wijze van vuurproef4 ,de p4 #id bedoelde consequenties0 vindt men #ch-dj en heel caput ,,iii ,die ,philosophie ,kants04 ,pas wie tegen dit eerlik1 nuchter1 geestig en cynies gezond-verstand1 vrij van alle phraseologie1 van alle vertoon van diepzinnigheid of geleerdheid1 bestand is gebleken1 kan zich waarlik het materie-realisme en empirisme te boven weten4 ,hoeveel sympathieker en groter is hij1 die de dwaasheid van onbegrepen wijsheid zonder vrees of blaam bestrijdt als dwaasheid1 dan wie ze zonder zelfrespekt inhaalt en viert als wijsheid4 ,had deze scherpe1 rcksichtslose anti-dogmaticus1 met zijn mooie brutale oprechtheid maar de voorlichting gevonden die hem geholpen had uit zijn naief-realistiese regressus in infinitum0 7 #f1 #h en #i van zijn ,materie071 uit zijn waarlik traurige ,konsequenz0 van het ,idealisme01 uit zijn ,antinomie0 7#i van zijn ,erkenntnistheorie076--,zijn ,r7e7alisme moest precies z te keer gaan tegen ,kant 7,kant war kein ,denker071 tegen ,spinoza 7zijn ,god nicht ernst gemeint071 tegen ,schopenhauer 7vgk4 #aah ,das intellektuelle ,gewissen074--,en hoeveel zedeliker is zijn anti-zedelikheid1 hoeveel edeler dat opstandig penetrant pessimisme1--soms heerlik raak1 soms heerlik mis--1 dan al dat kwispelstaartende zalvende kanseloptimisme4 ,wat ,erich ,adickes betreft 7zie bl4 #if71 zijn krities vertoog ,kant contra ,haeckel1 ,erkenntnistheorie gegen naturwissenschaftlichen ,dogmatismus0 verdient een amenderend aanhangsel3 ,kant contra ,adickes06 ,want precies zo ver ,adickes van ,kant afwijkt1 deels onbewust 7in zijn resten van ,lockianisme gelijk in zijn individualiserend voorstellings-idealisme1 dat niet inziet1 hoe juist ,kant's ne empiriese ruimte identiek is met de ruimte der natuurwetenschap en van de natuurwetenschappelike kosmos7 deels bewust 7waar dit misverstand hem noopt tot het geloof aan een oneindige transcendente ruimte01 met een oneindig aantal0 transcendente krachtcentra071 precies zo ver denkt hij zelf dogmaties en precies zo ver blijft zijn ,widerlegung des ,materialismus0 7,hoofdstuk ,,ii1 te voren in de ,kantstudien0 verschenen7 materialisties en zijn ,der wahre ,monismus0 7,,iii7 dualisties1 trots de onomwonden monistiese belijdenis van zijn voorrede3 ,ich kann ebensowenig wie er ,haeckel an einen persnlichen ausserweltlichen ,gott1 an eine ,schpfung der ,welt durch ihn1 an ein vom ,krper getrenntes immaterielles ,seelenwesen glauben2 ich nehme wie ,haeckel einen lckenlosen allumfassenden ,kausalzusammenhang1 auch auf geistigem ,gebiet1 und eine natrliche ununterbrochene ,entwicklung von der anorganischen ,welt zur organischen und in dieser hinauf bis zum ,menschen 7diesen eingerechnet67 an4 ,auch ich behaupte1 dass die ,philosophie nicht gegen die ,thatsachen der ,naturwissenschaft verstossen darf1 sondern dieselben1 ohne an ihnen zu drehn oder zu deuteln1 ihren ,systemen zu ,grunde legen muss40 ,wat nu ,kant contra ,adickes0 nog in't midden zou moeten brengen8 ,in korte trekken het volgende4 ,van de ,widerlegung des ,materialismus0 zal noch de eerste ,abschnitt3 ,unfhigkeit des ,materialismus1 die ,existenz des ,psychischen zu erklren01 noch de tweede3 ,absurditt des ,materialismus1 da die ,materie nur unsere ,vorstellung ist0 veel materialisten bekeren4 ,de eerste niet1 wijl deze faalt tegenover het psycho-physies materialisme 7het materie-realisties parallelisme71 ook bij ,haeckel telkens opduikend1 de leer der stofbezieling1 die bewustzijn 7,gedchtnis07 als algemene oorspronkelike eigenschap of ,funktion0 aan de 7al of niet georganiseerde7 materie toekent4 ,want dit epiphaenomenalisme hoeft geen enkele dualistiese inbreuk op das ,energiegesetz0 7p4 #cb ss47 toe te laten1 noch die ,existenz des ,psychischen zu erklren04 ,haeckel en de zijnen kunnen en zullen zich dus daarachter verschansen en zijn het geheel met ,adickes 7p4 #h7 eens3 ,der materialistische ,standpunkt wird erst da verlassen 7dann aber auch sofort und grundstzlich71 wo die ,materie als denkend oder empfindend gedacht wird oder wenigstens als mit ,innenzustnden versehn1 die sich in allmhlicher gesetzmssiger ,entwicklung zum ,empfinden und ,denken erheben40 ,daartegenover zou ,kant moeten opmerken1 dat denkende of gewaarwordende materie0 juist typies-materialisties gedacht is1 #bfa niets minder materialisties en niets minder zinrijk dan het omgekeerde1 b4v4 een weegbare gewaarwording of een gele gedachte4 ,zo zullen dan ,haeckel en de zijnen hun eigen waarnemingsleer bij ,adickes herkennen3 ,aetherschwingungen erscheinen in unserm ,bewusstsein als ,leuchten0 7p4 #be71 het bewustzijn spiegelt0 ,molekularbewegungen nicht als ,bewegungen1 sondern als ,wrmeempfindungen ab0 7p4 #cc7 en als ,adickes zegt op p4 #cj3 ,wie es mglich ist1 dass die vom ,phosphor ausgestrahlte ,bewegung mir als ,leuchten1 d4h4 als ,bewusstseinszustand1 als ,empfindung erscheint3 das will ich ja gerade wissen401 zullen zij volmondig antwoorden3 ,ich auch60 ,zo zal bij pp4 #ca-cc de psycho-physiese materialist eensdeels kunnen toegeven1 dat physies en psychies etwas toto genere elders toto coelo0 ,verschiedenes0 zijn en anderdeels1 wijl de kenniskritiese fundering van het verschil hier ontbreekt1 dit voelen als een dualisties dogma1 waartegen zijn monisties instinkt zich niet zonder recht verzet4--,maar dan komt die #b;e ,abschnitt1 die 't reeds door bovengeciteerd opschrift verbruit bij materialist en4444 idealist1 want de materie is nu eenmaal niet nur unsere ,vorstellung01 laat staan1 als op p4 #cg1 nur in meinem ,bewusstsein0 of nur meine ,vorstellung01 zo min als voor ,kant ruimte en tijd blosse ,vorstellungsformen0 zijn 7p4 #cg7 en even onjuist en verwarrend is die neue ,these03 die ,materie4444 existiert nur als ,bewusstseinszustand0 7p4 #ce71 aangezien de materie in 't geheel geen bewustzijnstoestand is 7iets konkreets1 onruimteliks71 maar abstrakt geheel van mogelike bewustzijnsinhouden1 mogelik1 niet voor enig individu1 maar voor het universele subjekt der natuur4 ,en deze echte1 ,kantiaanse1 immanentie der materie1 der objecten1 hun afhankelikheid van vooronderstelde subjectiviteit1 is nu weer geenszins das ,grunddogma des ,idealismus0 7p4 #cg71 immers in 't geheel geen dogma01 maar exakt te bewijzen kennistheoreties feit4--,zo komt dan ,adickes er toe1 bevangen gebleven in de oude1 speciaal bij ,hartmann door mij in de tekst afgewezen infra-kantiaanse tegenstelling3 individueel--transcendent1 te zeggen op p4 #ch3 ,dies ,ding an sich ist rumlich und zeitlich bestimmt2 ,raum1 ,zeit und ,bewegung sind also nicht nur unsere ,vorstellungsweisen1 sondern haben auch transcendente ,gltigkeit3 darin weiche ich von ,kant ab und nhere mich dem naturwissenschaftlichen ,realismus40 ,ergo blijft ,adickes zelf steken in de verdubbeling van het ruimte-dogmatisme1 de ,meinung1 dass unsere rumliche ,welt die ,rekonstruktion einer extramentalen rumlichen ,welt ist1 keine vllige ,neuschpfung40 7p4 #dc71 voor ons even zinledig als de mening1 dat unsere ,farbenwelt die ,rekonstruktion einer extramentalen ,farbenwelt zou zijn4 ,is reeds deze extramentale01 sc4 transcendente1 ,raum0 een onding1 door ,adickes ten onrechte aanvaard weil das so entstehende ,weltbild mir weniger ,schwierigkeiten zu bieten scheint als die andern0 7p4 #df71 hoe verderfelik dit misverstandsdogmatisme werkt1 blijkt al op p4 #dg1 waar ,adickes zegt1 fest te glauben dass im extramentalen ,raum an derselben ,stelle n4b461 an welche in meinem ,bewusstseinsraum die ,bank von mir gesetzt wurde1 ein ihr entsprechendes 86 ,ding an sich vorhanden war01 een verdubbeling1 in z'n onmogelikheid door mijn geschrift naar ik hoop voldoende gedemonstreerd en in ,adickes' metaphysica ad absurdum geleid door z'n eigen consequentie1 een soort psycho-physies kracht-materialisme 7of energetisme7 la v4 ,ngeli1 met een ,innenseite0 en een ,aussenseite0 van een niet nader aan te geven ,ding0 of ,vorgang0 la ,spencer's inner and outer faces of the same change0 en een ,weltbild0 als volgt 7p4 #fb73 ,der unendliche ,raum door ,kant weerlegd onding ist erfllt von unendlich vielen ook al door ,kant weerlegd2 een oneindig aantal dingen is onbestaanbaar1 want een oneindig aantal is groter dan elk bepaald aantal1 vgk4 daarover1 voortreffelik1 ,geist und ,materie0 ,,ii pp4 #bba-bcj1 van ,thiele's degelik-populaire warmovertuigde propagator ,paul ,apel4 #bfb ,kraftcentren01 die ,trger von ,innenzustnden0 zijn--en aangezien nu die ,kraftcentren ruimtelik zijn gedacht1 krijgen we hier ook plaatselike 787 ,innenzustnde6 ,wat al onklaarheid1 culminerend op bl4 #fg in eine doppelte ,reihe von ,vorgngen0 7het realisme t4a4v4 ruimtedingen blijft altijd min of meer dualisties3 dat de ,innenseite das eigentlich ,bedeutungsvolle01 das tiefste ,wesen der ,welt0 is1 berust op subjectieve waardering1 niet op het kennistheoreties bewijs1 dat alleen het geestelike konkreet bestaat71 waarbij in de physiese reeks telkens de hersenen1 en alleen deze 7niet der ,hrapparat1 die motorischen ,nerven1 ,muskelgruppen1 ,bewegungsvorgnge1 etc4 etc71 vervangen worden door4444 das ,ding an sich des ,gehirns06 ,een waarlik ongehoorde 6 ,en hoe denkt ,adickes zich eigenlik die verhouding van het psychiese tot die transcendente ruimte1 in verband met de bij ervaring gegeven1 door ,adickes zelf op bl4 #dd uitgesproken 7,denn wie knnte etwas ,psychisches ausgedehnt1 im ,raum neben einander sein607 onruimtelikheid van het geestelike8 ,want zijn half materialisties1 half ,spinozisties monisme0 heeft alvast drierlei3 ,krachtcentra0 in een transcendente ruimte met een ,aussenseite in de empiriese ruimte 7,krper7 en een ,innenseite van deze transcendent-ruimtelike dingen1 die niettemin4444 geheel onruimtelik blijkt6 ,verbijsterend wordt die onklaarheid1 als op bl4 #id zulk een ,kraftcentrum sich an irgend einer ,stelle des ,gehirns befindet1 einen ,teil der materiellen ,erscheinungswelt bildet06--,voorwaar1 zolang ,kant's kenniskritiek blijft leven zullen ook die vermetele mannen van bl4 #hh niet uitsterven1 die niet alleen meinen01 maar zelfs tonen1 allen ,schwierigkeiten am besten zu entgehn ik zou zeggen zu entkommen1 indem sie der nicht-geistigen ,welt einfach 8 das selbstndige ,dasein absprechen01 d4w4z4 abdemonstrieren4 ,maar tot dit zuiver immaterialisties monisme dringt ,adickes niet door en tegenover ,haeckel wordt hij op bl4 #ie zelfs de mindere1 waar hij schrijft3 ,haeckel bedarf des ,glaubens an ,unsterblichkeit nicht1 sein ,gemt stellt ,forderungen anderer ,art4 ,gut6 mag er seine ,wege gehn2 aber warum will er andere abhalten1 die ihren zu wandeln8 ,was hat ihn zum ,glaubensrichter und ,seelsorger gesetzt80 etc4 ,want voor ,haeckel is zijn waarheidsdrang afdoende verklaring en rechtvaardiging3 immers voor hem is de onsterfelikheid nu eenmaal niet1 of eerst indirekt1 een kwestie van ,herz en ,gemt1 een 7al of niet67 schner ,traum01 gelijk voor ,adickes1 maar allereerst zaak van verstandelike mogelikheids- en werkelikheidsoverweging2 hij bestrijdt ze dus1 om met ,adickes te spreken 7p4 #ig71 in der besten ,absicht und in der festen berzeugung1 dass die ganze ,wahrheit auf seiner ,seite ist40 ,in deze geest ongeveer zou ,kant contra ,adickes0 zich moeten keren tegen ,adickes' ,kant contra ,haeckel04 #dj3 p4 #ii4 ,het gaat trouwens precies zo met de empiristiese 7iets anders dan empiriese7 verklaring0 van het zedelike1 van het plichts-besef4 ,voor alle specifiek-zedelik-bedoelde qualificatie3 edel--gemeen 7en alle varianten en graden7 is weer het zedelik bewustzijn het logiese prius1 dat noch uit z'n toepassing1 noch uit niet-zedelike ervaring0 kan worden afgeleid04 ,al heeft zich dus het autonome zedelik oordeel ng zo heteronoom ontwikkeld0 uit maatschappelik-nuttige dwang en drang en goden-geboden en associaties01 verworven1 gerfd en instinctief-kategories geworden in de gemeenschaps-struggle for life 7zie ,re's ,entstehung des ,gewissens7 en al zijn de woorden van het zedelike0 ook oorspronkelik alle niet-zedelik geweest1 klassewoorden als bovengenoemde1 of aesthetiese1 zinnelike of utilitaire termen 7een heerlike bron van diepe volkskarakterkunde wordt hier de ,taal67--zonder specifieke zedelikheid als prius kan daaruit geen greintje zedelik0 gevoel1 tegenover zichzelf en anderen1 met z'n eigen reacties3 slecht0 en goed01 7schunnig01 ordinair01 vies01 karakterloos0 en waardig01 heldhaftig01 grootmoedig0 enz47 noch ontstaan noch zich handhaven tegen wil en dank1 tegen de theoretiese bewering in1 dat dit alles zou moeten verdwijnen1 wanneer het klare weten van utilitaire oorsprong0 en strekking0 en van natuurnoodwendigheid0 de illusie0 van plicht en verantwoordelikheid maar eenmaal hebben gebroken1444 zich handhaven ook bij een ,re en een ,nietzsche zelf1--die zich wel terdege autonoom01 en niet anoom1 gebonden1 bleven voelen1--dat spreekt op elk van hun eerlike1 fiere1 karaktervaste bladzijden--1 aan hun eigen zedelik oordeel en plichtsbesef1 dat hen veile zelfverzaking doet verafschuwen en ver beneden0 zich weten trots al haar mogelike nuttigheid01 't zij bij eigen gevaarlike waarheden 7gesteld eens dat deze buiten kijf waren71 't zij bij anderer verderfelike dogma's--en ook voor hen overtuigingstrouw intra en extra muros maakt tot onontkoombare1 zelfopgelegde1 als vanzelfsprekend aanvaarde1 plicht1 waarvan wij niet willen afwijken1 neen1 maar ook niet mogen afwijken per nos ipsos1 van0 eigen zedelik oordeel1 tegenover de vele morele adiaphora1 waarvan wij eveneens niet willen afwijken1 al voelen wij terdege1 dit wel van ons zelf te mogen1 d4w4z4 dit te kunnen doen zonder afkeuring1 verachting of verontwaardiging van ons zelf jegens ons zelf te duchten te hebben4 ,is het niet aldus1 bij u allen1 gij relativisten1 utilisten1 marxisten1 amoralisten1 evolutionisten en ook gij1 principile dogmatici en heteronome theologen 7maar alle heteronomie is verkapte1 getrapte autonomie7 en hoe gij u verder moogt noemen1 zonder nochtans op te houden1 eenvoudig zedelike wezens te zijn3 onderworpen aan de ene eeuwige algemene geesteswettelikheid van het zedelik reageervermogen1 zo goed als van het logies denken en het ruimtelik waarnemen1 het muzikaal of1 algemeen1 kunstzinnig gevoel1 en het tijdelik bewustzijn4 ,ginds en dan wordt als doodzonde beschouwd1 of doemwaardige leugen1 of verfoeilike gruwel1 wat hier en tans als heilige plicht1 of hoogste waarheid1 of opperste schoonheid geldt4 ,in concretis oneindige verscheidenheid van tegenstelling en ontwikkeling alom1 alles nochtans beheerst door n en hetzelfde nooit geworden1 nooit zich wijzigend ,stelsel van ,wetten4 1 4 7,mooi en juist ,riehl1 ,d4 ph4 ,krit4 ,,ii p4 #ac en ,,iii p4 #ge74 ,de sociologie moge dan ook de belangrijkste hulpwetenschap der ethica zijn1 de ethica zelf is evenmin sociologie als de logica2 zij is evenmin science des moeurs0 7,lvy-,bruhl c4s47 als de logica kennis der wetenschappen is1 en heeft evenveel met klassemoraal te maken als de logica met klassewetenschap4 ,anderzijds wil zij evenmin eine ,richtschnur fr das ,handeln liefern0 7,bruno ,bauch1 ,ethik1 p4 #bae1 #bda7 als de logica een richtsnoer voor het denken2 zij zou tevreden zijn als zij de wetten van het zedelik bewustzijn had gevonden1 gelijk de logica de wetten van het denken4--,de zuivere ethica is even vrij van naturalismen en supra-naturalismen1 even exakt1 empiries1 algemeen geldig en autonoom als de zuivere logica4 ,haar enig gebrek is1 dat zij nog niet bestaat4 ,die ,gesetze und ,elemente des sittlichen ,bewusstseins0 wachten nog op hun schrijver4 7,grondvestend ,heymans1 ,die ,methode der ,ethik1 in ,vjschr4 f4 wissensch4 ,philosophie ,,iv74 #da3 p4 #ajj4 ,daar juist 7inmiddels ruim een jaar geleden7 is verschenen3 ,erkenntnistheorie und ,naturwissenschaft01 de lezing1 door ,osw4 ,klpe gehouden op #ai ,sept4 #aiaj ter #hb;e ,versammlung ,deutscher ,naturforscher und ,aerzte in ,knigsberg1 een zeer zeitgemsse0 principile verklaring1 die ongetwijfeld de belangstelling zal vinden1 die ze als zodanig verdient1 al interesseert ons heel die ,kontroverse0 tussen ,klpe's realisme en het in de grond niet minder realistiese idealisme0 waartegen het niet zonder recht zich keert1 slechts voor zoverre de leer van een ,kant of een ,berkeley 7van weerszijden7 daarin betrokken wordt4 ,uitstekend is1 wat hij schrijft over die transzendentale ,methode der ,erkenntnistheorie02 zo op p4 #dj1 dat voor haar ,voraussetzung is1 was sich in der ,wissenschaft selbst als grundlegend erweist0 en op p4 #g1 hoe haar taak bestaat in der systematischen ,herauslsung der unentbehrlichen ,voraussetzungen aus der ,wissenschaft1 in der sie wirksam sind40 ,dus3 eine unmittelbare ,analyse des wissenschaftlichen ,tatbestandes0 is nodig um die in der ,wissenschaft geltenden ,prinzipien zu entdecken40 ,dat hij echter op diezelfde bladzij zegt3 ,aber ein solches aufsteigendes ,verfahren der transzendentalen ,methode entbehrt noch immer der umfassenderen ,begrndung und spezielleren ,durchbildung40 is slechts een bewijs te meer1 dat ,heymans' ,gesetze und ,elemente01 diens 7analytische07 methode en diens resultaten1 hem onbekend zijn gebleven4 ,ten aanzien van ,kant's ,phaenomenalismus0 is hij ook hier nog bevangen in een algehele misvatting1 die georinteerd is aan1 en zich terecht richt tegen1 het gewaarwordings idealisme0 der bewustzijnsmaterialisten3 ,zijn ,setzung von ,realem0 is op de keper beschouwd niets anders dan ,objectivering en zijn naturwissenschaftlicher ,realismus0 niets dan ,kant's444 empirischer ,realismus01 waarbij ,klpe echter het subjekt der natuur1 en dus de immanentie juist der objekten1 miskent3 ,der ,phnomenalismus1 in klassischer ,form durch ,kant vertreten1 lehnt eine positive ,beantwortung der beiden letzten ,fragen ab0 te weten3 ,wie ist die ,setzung von ,realem mglich80 en ,ist eine ,bestimmung von ,realem zulssig80 7pp4 #aj-aa74 ,hier zijn we reeds midden in ,klpe's verwarring4 ,want ,kant fundeert en bepaalt juist de objectieve realiteit1 in plaats van die te loochenen of te betwijfelen6 ,en zelfs de ,darlegung der ,kriterien1 welche die realen ,objekte auszeichnen01 door ,klpe van de toekomst gevraagd1 is reeds geleverd door ,kant in zijn ,bedingungen mglicher ,erfahrung06 ,klpe's objektivering zoekt1 wat onafhankelik is von uns01 von dem ganzen erfahrenden ,subjekt0 7p4 #ac71 een vage1 van 't spoor brengende term1 die tot de subjectiviteit a4z41 het ,bewusstsein berhaupt1 niet blijkt te reiken4 ,dat verwarrende woordgebruik6 ,erfahrung ist in keinem ihrer fr sich gegebenen ,bestandteile etwas schlechthin ,reales0 zegt p4 #bj1 en bedoelt de onloochenbare 7,kantiaanse7 waarheid3 individueel beleven is niet 7,kantiaanse7 ,erfahrung01 is niet444 iets objectiefs4--,het ne grote ,kantiaanse begrip1 dat ,klpe ontbreekt 7en dat wel blijkens de negring of zelfs bespotting1 die het gewoonlik ondervindt1 hl moeilik schijnt te zijn71 is dat van de kennistheoretiese mogelikheid03 7mgliche ,erfahrung07--en haar subjekt6 #bfc ,klpe heeft groot gelijk 7pp4 #bj_/ba7 die empirischen ,gesetzmssigkeiten der ,naturwissenschaft0444 sind keine ,beziehungen zwischen ,sinnesinhalten01 ,sinnesinhalte haben keine meilenweiten ,abstnde und keine ,lichtgeschwindigkeit1 sie atmen und wachsen nicht0 enz4 enz4 ,of op p4 #i3 ,die ,planeten sind keine ,empfindungen oder ,komplexe von solchen und die chemischen ,elemente lassen sich ebensowenig mit den ,inhalten unserer ,sinneswahrnehmung zur ,deckung bringen40--,het is zelfs jammer1 dat er nog idealisten0 zijn1 tot wie de ,klpe's zulke dingen kunnen en moeten zeggen en die zich niet ontzien1 das grosse ,wort von der ,welt als unserer ,vorstellung gelassen auszusprechen0 7p4 #cg74--,met ,klpe1 zij het op andere 7immers niet alleen empiries-realistiese1 maar ook transcendentaal-idealistiese7 gronden1 kom ik op tegen het ijdel schermen met dit grote woord4 ,als het schijn-idealisties imitatorum pecus 7ook ten onzent7 ,schopenhauer napapegaait3 ,die ,welt ist meine ,vorstellung01 zondigt het #c maal in nen tegen de kenniskritiek en tegen ,schopenhauer's wijsgerige bedoeling3 #a4 ,die ,welt0 is niet de wereld 7niet de werkelikheid1 maar haar phaenomeen1 de natuur72 #b4 die ,vorstellung0 is geen voorstelling 7heeft met wiens voorstelling ook omtrent de wereld niets te maken1 maar is mogelike waarnemings- of kennis-inhoud72 #c4 dat meine0 is niet van mij 7of u2 noch ik noch nig individu is subjekt der natuur74 ,ik heb in de tekst uitvoerig--en zo duidelik mogelik--uitngezet1 dat de objekten geenszins individuele bewustzijnstoestanden zijn1 maar mogelijke waarnemingsinhouden 7,sinnesinhalte072 dat de objectieve1 ruimtelike wereld eine von ,sinneswahrnehmung und ,verstandesttigkeit unabhngig bestehende ,welt0 7p4 #ci7 is1 als men bedoelt1 de ,sinneswahrnehmung und ,verstandesttigkeit van welk individu ook1 maar dat deze wereld 7dus ook die der ,energie01 der ,elektronen und ,molekle01 het heelal der astronomie zowel als het rijk der chemie7 geheel en al afhankelik is van mglicher ,sinneswahrnehmung und ,verstandesttigkeit01 louter een systeem van betrokkenheden op het subjekt der natuur4--,besluit dus p4 #cd3 dass hier in den ,realwissenschaften eine grosse ,mannigfaltigkeit von ,realisierungen ausgebt wird1 die die phnomenalistischen ,schranken rcksichtslos durchbrechen01 dan begrijpen wij tans1 dat hier nergens de echte phnomenalistischen ,schranken doorbroken worden4 ,uw realiseren0 en dat der ervaringswetenschappen1 is slechts objectiveren1 nooit en nergens transcenderen4--,en objectiveren doet elk verstandig1 altans elk ,kantiaans1 phaenomenalist4--,nur wer an die ,bestimmbarkeit einer realen ,natur glaubt0 7p4 #ch7444 maar bij u wil real0 zeggen objectiv0444 en wie gelooft daaraan dan niet8 ,der ,konszientialismus und ,phnomenalismus haben ihre ,mission mehr als erfllt01 zegt p4 #ci4 ,klpe zelf is een sprekend bewijs van het tegendeel4--,want ook zijn natuur-realisme blijft een dogmaties-metaphysies objectivisme1 reeds wijl het objectieve voor hem de werkelikheid betekent--en dus444 dit objectieve weer als de 7transcendente7 oorzaak der gewaarwordingen moet worden gedacht--al mijdt ,klpe1 nourri dans le srail1 behoedzaam deze term1 en naar hij wil doen voorkomen zelfs deze opvatting1 die de schijn zou wekken als wenn sich aus den subjectiven ,wirkungen auf die ,beschaffenheit der objektiven ,ursachen schliessen liesse0 7p4 #bd74 ,dies spreekt hij zelf van die erzwingenden ,faktoren0 7der erzwungenen ,relationen der ,sinnesinhalte07 en van 7de ,naturobjekte0 als7 die ,existenzbedingungen fr die realisierten ,beziehungen1 die aufgentigten ,vernderungen in der ,bewusstseinswirklichkeit40 ,das ist es1 was wir meinen1 wenn wir sie als deren ,trger bezeichnen406 7pp4 #bg-bh74 ,voortaan gewaagt hij dus van adquaten ,trgern0 444 als hij die bovengenoemde objektiven ,ursachen0 der individuele ervaringen bedoelt6--,deze nu hebben als zodanig voor hem de physiese 7objectieve7 eigenschappen4--,maar er bleibt freilich ein ,spielraum fr die ,bestimmung dieser ,trger01 we hebben geen volledige objektenkennis1 zodat das ,ziel der ,realisierung in der ,unendlichkeit liegt0 7p4 #bh7 en dus444 mag de metaphysica op die ,spielraum zich vermaken6 ,dat de echte metaphysica juist van de objektseigenschappen en van heel het terrein der natuurobjekten heeft af te blijven1 uitsluitend geldt voor en zich bezig houdt met1 het transobjektieve1 met het ,reale of ,substratum der objekten1 met de oorzaken dus en niet met de derivaten onzer gewaarwordingen1 en dat dan ook een metaphysiese theorie als b4v4 het ,psychisme1 't zij van ,fechner of ,berkeley1 van ,schopenhauer of van ,heymans1 heel iets anders is dan uw naturalistiese ,lckenbsser1 dan uw nog-niet-natuurwetenschappelik asylum ignorantiae1--van dat alles zou uw ,naturalisme alleen door kennisleerverdieping begrip en inzicht kunnen krijgen4--,mocht het ,klpe alsnog gelukken1 het terrein der kennisleer zelf even goed te leren kennen1 als hij het mooi heeft afgebakend van dat der natuurwetenschap1 zo in zijn slotzin1 die ik met instemming citeer3 ,dort ist die ,natur der ,gegenstand1 hier die ,wissenschaft von ihr2 ,erkenntnis wird dort geschaffen1 hier bloss begriffen40 ,aan ,klpe na verwant is de hem opgedragen ,einfhrung in die ,erkenntnistheorie0 van ,prof4 ,dr4 ,august ,messer1 wiens zich ,kritischer ,realismus0 noemend materie-realisme niet inziet1 hoe het onverbiddelik1 juist ten aanzien van die objectiven ,reize0 7p4 #eh71 als een das ,bewusstsein selbst ,bedingendes0 7,stumpf71 impliceert die naive ,ansicht1 dass die ,wahrnehmung ein lediglich passives ,aufnehmen und ,abspiegeln der ,dinge sei01 trots de gewisse ,aktivitt01 die aan de gewaarwording wordt toegekend1 noch inziet hoe de ware tegenstelling--productie of reproductie--miskend wordt door de bejegening van het rein subjectiv0 der ,idealisten met een ,es liegt ja doch nicht in unserem ,belieben44440 etc4 7p4 #ei74--,zo strijdt hij tegen de windmolens van ,der subjective ,idealismus0 7,hoofdstuk #e71 een leer1 die geen objekten1 maar slechts voorstellingen van objekten zou erkennen 7staaltje3 ,es existiert nicht ,sonne und ,mond1 nicht ,deutschland und ,amerika1 nicht ,kaiser und ,papst1 auch nicht das ,papier1 auf dem ich hier schreibe1 und nicht meine ,hand1 die da schreibt1 sondern nur meine ,vorstellung von allem dem ist wirklich40 p4 #fg4 ,zulk een rampzalig idealist01 als ,messer en consorten telkens te pakken hebben1 kan ik maar nooit te zien krijgen7 en dicht aan de werkelike1 echte bewustzijnsimmanentie van al het gegevene1 aan het innerhalb unseres ,bewusstseins0 7p4 #gd7 de fout toe1 dass wir uns das ,bewusstsein als rumliche ,sphre versinnlichten01 al krabbelt hij weer half terug door later 7p4 #hd7 te gewagen van jener sozusagen 6 rumlichen ,auffassung des ,bewusstseins06--,ook door ,messer wordt het ,bewusstsein berhaupt0 evenmin begrepen1 als de daarvan afhankelike kennistheoretiese mogelikheid02 het wordt misduid tot subjekt van alles1 was ,gegenstand unseres ,denkens und ,wissens werden kann0 7p4 #hj71 waardoor elk inzicht onmogelik wordt1 hoe wl de natuur1 maar geenszins de geest afhankelik is van het subject van mogelike waarneming1 zodat wij t4o4v4 den ,unterschied zwischen ,psychischem und ,physischem0 7ibid47 het dualisties of materialisties realisme van een ,messer of een ,stumpf minder gelijk geven0 dan wel weerleggen en daarmee verstoren ,messer's vredige waan1 dat trots die subjectiviteit0 der objecten1 die afhankelikheid van het ,bewusstsein berhaupt0 4444 im ,grunde alles beim alten bleibt2 denn im wirklichen ,denken werden wir jenes ,vorzeichen'1 da es ja allen ,gegenstnden zukommen soll und mithin zu ihrer ,unterscheidung nichts beitrgt1 einfach weglassen1 und wir sind dann wieder beim ,realismus40 7p4 #hj_/ha74 ,denk- en voorstellings-idealisten0 moeten zich dat wir0 laten welgevallen1 ,rickert en ,mnsterberg en ,natorp1 zo goed als heel het idealisties-vertaalde1 zich immanent0 of empiriokrities0 7bij ,verworn zelfs ,psychomonismus067 noemende materialisme1--wij blijven er buiten6 ,een mislukking1 soortgelijk en geestverwant aan die van ,klpe1 is ook ,messer's kritiek op ,kant1 zijn ,kritik des ,phnomenalismus0 7,hoofdstuk #f1 #b7 en daarbij zijn aanval op ,kant's ,problemstellung selbst01 waaromtrent hier de vermelding volsta1 dat de meetkunde voor ,messer weer eens analyties is1 op vrije definities berust3 ,in letzter ,linie grndet sie also doch auf dem ,satz des ,widerspruchs06 ,en wat ten slotte de laatst-behandelde richting betreft1 ,der transzendental-logische ,idealismus0 7,hoofdstuk #g7 speciaal van ,cohen1 ,messer voelt zelf blijkbaar 7p4 #aab_/c jo4 #aie7 wel1 dat deze eigenlik buiten zijn denkbereik ligt4 ,op p4 #aaa b4v4 vergeet hij al na enkele regels1 dat het subjekt der natuur een 7inderdaad even abstrakt0 als onwerkelik07 unpersnliches ,bewusstsein0 is1 in plaats van die ionischen ,naturphilosophen und ,aristoteles1 ,ptolemus und ,kopernikus1 ,galilei und ,newton01 het universele subjekt immers van die onhandelbare waarnemingsmogelikheden01 waartoe ,rntgenstralen en radium wel ter dege behoorden1 ook ehe sie entdeckt wurden0 7p4 #aab71 dit subjekt1 dat het logiese prius is en blijft van de natuurdingen1 die dus evenmin ,begriffe0 zijn 7wat we hartgrondig toegeven07 als an sich existierende ,realitten0 7p4 #aab71 onverschillig of die ,denkweise unserer ,naturforscher0 dat transcendentale0 prius van hun objekten en derzelver immanentie bij uitzondering eens bereikt en belijdt dan wel naar de trant verwaarloost en verloochent4 ,messer kan dus evenmin zijn lezers als zich zelf het dogmaties realisme te boven brengen4 ,ja1 het fundamentele kennisleer-probleem1 de anti-dogmatiese vraag naar recht en oorsprong juist van de synthetiese ,voraussetzungen0 aller wetenschap1 wordt door ,messer's vrijwel vrkantiese onverdrotenheid totaal verdonkeremaand 7vgk4 nog pp4 #cf-ci1 b4v4 dat onvergeeflike nur eine ,voraussetzung0 van p4 #ch en ,wir mussen darum voraussetzen44440 van p4 #acj674 ,zulk een ,inleiding0 7in de ,vjschr4 f4 wissensch4 ,philosophie u4 ,soziologie geprezen als die beste einfhrende ,schrift in die ,erkenntnistheorie1 die ,ref4 kennt07 is dan ook gevaarliker dan geen inleiding1 te meer wanneer sie noch durch grosse ,klarheit und bersichtlichkeit hervorragt0 en door echt-wetenschappelike eenvoud en waarheidsliefde sympathie wekt4 #db3 p4 #ajf4 ,das ,problem des ,wirkens und die monistische ,weltanschauung404 ,w4 is een type van het dualisties realisme1 dat gedoemd is vr ,kant te blijven staan1--met al de problemen en onoplosbaarheden van een filosoferend niet-filosoof4 ,tegen psychisme en monisme 7en dus tegen de krities-parallelistiese bestrijding van de ,wechselwirkung1 van influxus0 tussen physis en psyche71 vooral tegen de object-immanentie1 vinden we hier het kenmerkend common-sense-misverstand4 7,vgk4 de noot1 p4 #fc en #fd3444 dass die ,naturwissenschaft sich bloss 6 mit ,erscheinungen im ,kantischen ,sinne beschftige0 444 diese ,interpretation ist eine gnzlich irrige2 sie ist eine ,verdrehung des wahren ,sinnes der naturwissenschaftlichen ,forschung0 444 ,denn die ,atome und ihre ,bewegungen1 die der ,naturforscher den ,erscheinungen als ihre 6 ,ursache zu ,grunde legt1 sind ja keine 6 ,erscheinungen1 keine ,thatsachen der ,erfahrung1 sondern gehren zur transcendenten1 in der ,erfahrung nicht gegebenen1 sondern mit ihr kausal zusammenhngenden ,sphre des unabhngig vom ,bewusstsein ,seienden40 enz4 enz41 met passende verwijzing naar ,hartmann's ,kategorienlehre74 ,er zijn #b soort substanties1 atomen en zielen4 ,verhouding8--,wechselwirkung0 444 met ongeldigheid van het ,prinzip der ,erhaltung der ,energie444 en intensives0 7statt extensives07 ,wirken der ,atome444 7die ,intensivitt ist jedem ,wirken0 444 ook als0 het extensieve er bij komt0 444 eigentmlich07 444 een soort ,innerlichkeit01 die toch zuiver ruimtelik1 plaatselik in die atoomsystemen gedacht is3 7p4 #adc7 ,auf ,grund dieser ,beziehung sc4 rein intensiver ,natur1 van ziel tot hersenen wird im betreffenden dynamischen ,system der ,atome 444 eine bestimmte ,vernderung hervorgerufen1 welche nunmehr durch die ,wechselwirkung der ,atome444 in der ,form einer bestimmt gearteten ,bewegung sich weiter fortsetzt40 ,al uw intensiteit helpt u dus geen zier4 ,en de atomen zijn die materielle ,grundlage0 fr das ,seelenleben6--,en die psychiese ,substantie ontstaat en vergaat1 en leeft in innigem ,zusammenhang mit dem organischen ,krper0 7wiens atomen onvergankelik zijn71 welk ontstaan en te niet gaan hem een van zijn talrijke1 dogmatiese1 ignorabimus0 ontlokt4 ,dualisties vitalisme naast en tegenover realisties mechanisme3 p4 #afh3 dass das ,wesen der ,lebensprocesse nicht auf mechanisch wirkenden1 sondern auf zweckwirkenden1 planmssig ordnenden und gestaltenden organischen ,krften beruht40 ,het is een ware verademing over al de zodanige ,unbegreiflichkeiten0 heen te zijn1444 uitsluitend door die eenvoudige natuur- en ruimte-kritiek4 ,zonder deze gaat het1 zoals de onlangs overleden ,mbius ergens terecht opmerkt3 ,zwischen der ,absurditt des ,materialismus einerseits und der ,absurditt des influxus physicus andererseits schwankt heute die ,masse der ,gebildeten hin und her40 #dc3 p4 #ajf4 ,van zijn ruimteleer volgen hier nog enkele specimina3 p4 #adf ss43 ,es giebt zwar in ,wirklichkeit ,krper1 als rumlich ausgedehnte ,massen1 aber diese ,krper sind nicht ,substanzen1 im wahren1 ontologischen ,sinne des ,begriffs1 sondern--was 86 schon ,leibniz gegen ,descartes vollkommen richtig betont hat--aus ,substanzen1 d4h4 86 aus ,atomen1 bestehende und zusammengesetzte ,composita1 und die ,ausdehnung1 die ,rumlichkeit ist nicht ein ,attribut1 eine dauernde ,bestimmtheit dieser ,composita1 sondern das ,produkt aus den dynamischen ,wechselbeziehungen zwischen den ,substanzen1 welche die ,krper zusammensetzen1 das ,ergebnis der ,relationen zwischen den bewegenden ,krften der ,atome4 ,den ,atomen selbst1 als den elementaren ,bestandteilen der ,materie1 kommt die ,extension1 die ,rumlichkeit1 nicht als ,bestimmung zu3 die ,atome sind unrumliche 6 ,zentren bewegender ,krfte und haben als ,substanzen1 als reale ,mittelpunkte ein- und ausgehender ,wirkungen1 mit dem ,raume nichts zu thun40 ,w4 kan zich hier de porte van zijn eigen woorden niet bewust zijn4 ,immers1 f hij bedoelt de atomen der natuurwetenschap1 die1 zelfs al waren zij mathematiese punten1 des neen1 nog ruimtelik zouden zijn1 hoeveel te meer1 nu zij afmetingen hebben1 en die in elk geval ergens1 dus plaatselik1 in de ruimte1 worden gedacht1 ook1 zijns ondanks1 door ,w4--f hij bedoelt iets als ,leibniz' monaden2 die zijn onruimtelik1--maar precies even on-physies1 en nimmer elementen der4444 materie4 ,w4 bedoelt echter de gewone1 zich bewegende1 ergo ruimtelike atomen3 ,indem die ,atome einander gegenseitig anziehen bezw4 abstossen1 also sich bewegen1 erzeugen sie durch diese gegenseitige ,anziehung bezw4 ,abstossung1 also durch ihre ,bewegung1 die ,extension1 die ,rumlichkeit1 als eine der beiden ,formen1 in welchen die ,bewegung sich vollzieht4 ,aus 6 der ,wechselwirkung zwischen den bewegenden ,krften der ,atome1 aus der gegenseitigen ,attraktion bezw4 ,repulsion derselben1 resultiert 6 die ,ausdehnung1 der ,raum4 ,denken wir uns1 dass in ,wirklichkeit nur ein einziges ,atom existiert1 und denken wir uns dieses ,atom als in ,bewegung begriffen een kluifje voor een bewegingsrelativist6 #bfd1--;eine offenbare ,fiktion1 weil etwas derartiges in ,wirklichkeit nicht vorkommt--3 so wrde aus der ,bewegung dieses ,atoms kein wirklicher ,raum entstehen40 ,een beweging dus 444 zonder ruimte1 zonder plaatsverschil 444 wie dat denken kan1 staat boven mijn bereik4 ,jammer dat ,w4 ons de definitie van deze beweging0 heeft onthouden4 ,het wordt echter nog fraaier3 er moeten1 behalve afstotende ook aantrekkende krachten zijn2 immers anders wrden die ,atome absolut auseinanderfallen1 ins ,unendliche sich verflchtigen1 woraus kein wirklicher ,raum sich ergeben knnte1 weil diese absolute ,zerstreuung seiender ,substanzen einen offenbaren ,widersinn bedeutet und in ,wirklichkeit gar nicht stattfinden kann40 ,einen offenbaren ,widersinn zie ik alleen in een ruimteloos auseinanderfallen04 444 ,der wirkliche ,raum ist nmlich ein erfllter ,raum2 der leere ,raum ist nur eine ,abstraktion und bedeutet nichts ,wirkliches04 ,dat de ledige ruimte nichts ,wirkliches bedeutet01 voelt dus zelfs een ruimterealist4 ,maar wie van een gevulde ruimte0 gewaagt1 onderscheidt reeds eo ipso het vulsel van 444 de 7ledige7 ruimte6 ,maar van deze laatste wil nu eenmaal dit realisme niet weten--omdat het er geen weg mee weet4 ,wo die ,welt aufhrt1 wo es keine ,substanzen giebt1 die durch ,beziehungen zwischen ihren bewegenden ,krften die ,extension erzeugen1 da hrt auch der wirkliche ,raum auf4 ,der leere ,raum ist ,nichts0444 ,men erkent enkel ruimtelikheid0 als 7rele7 eigenschap van 7rele7 beweging of lichamen1 verhaspelt die met de ruimte zelf1 van welke men niet wil weten1 vergetend dat deze1 naar ,kant's #a;e argument1 reeds de vooronderstelling1 de bestaansvoorwaarde is van gene 7zie boven de tekst hieromtrent74 ,dezelfde fout maakt de infra-,leibniziaanse 7p4 #gi7 diepzinnig-materialistiese 7pp4 #id_/e1 #abb_/c1 #abe_/f7 quasi-criticus ,lachelier ,du ,fondement de l',induction0 7voor wie1 goeddogmaties1 't licht een duistere waarneming van beweging is6 p4 #eg_/h7 op pp4 #df en #hd1 in des termes 444 emprunts la langue de ,kant06 7p4 #hb71 het enige helaas1 wat hij van ,kant geleend en geleerd heeft4 ,de #c;e afmeting is un produit spontan de notre pense0 444 nous ne percevons ni directement1 ni indirectement1 la profondeur3 nous croyons simplement qu'elle existe60 ,grond8 parce que nous attribuons aux objets extrieurs une existence absolue et indpendante de la ntre40 7p4 #aeb_/c74 ,dit geloof is z'n fundering waard4 ,zijn dialectique vivante0 komt via ide1 beaut1 volont1 libert1 l'tre absolu1 force1 raison1 spontanit absolue1 forme1 finalit1 profondment1 principes1 dduction1 dfinies priori1 acte absolu1 la pense en elle-mme1 la vrit en soi1--le spiritualisme1 la mtaphysique1 la conscience intellectuelle1 en soi et aux yeux de la pure raison1 causes finales1 harmonie 444 etc41 tot een soort van pure affirmation de soi0 444 en geeft op de koop toe l'intuition des choses en soi06 ,een en ander1 wel te verstaan1 proprement parler01 en quelque sorte01 pour ainsi parler01 par manire de dire06 ,vroom en diep1 om zo te zeggen1 dat zoeken en tasten1 als het ware6 ,maar ik haat zulk zeggend niet-zeggen4 ,het ware heeft geen gevaarliker vijand dan als het ware4 #dd3 p4 #aaa4 ,deze mijn uiteenzetting der laatste en volgende bladzijden richt zich dus tevens1 zover nodig1 tegen ,dr4 ,felix ,gross1 ,form' und ,materie' der transcendentalen ,aesthetik0 #aiaj1 die1 m4i4 ten onrechte1 ,kant denkt te verbeteren door specifieke ruimte- en tijdgewaarwordingen aan te nemen1 die tot de ,materie0 des ,erkennens zouden behoren1 terwijl de ,form0 uitsluitend verstandswerk zou zijn 7vgk4 de volgende noot aang4 ,hegel over ,kant7 en die1 zeer zeker zonder recht1 zijn opvatting van de ruimte als zelve gewaarwording1 ja zelfs gewaarwording van 444 beweging of van met beweging verbonden apperceptie1444 vereenzelvigt met ,heymans' leer van de ruimte als vorm0 van de bewegingszin3 p4 #fd_/fe3 444 die ,raum- und ,zeitempfindungen4 ,wir definierten sie oben als unmittelbare ,empfindungen einer physischen und psychischen ,ttigkeit des ,verstandes4 ,alle ,empfindungen und ,gefhle werden vom ,verstande durch seine ,apperzeption zu einer ,anschauung verbunden2 das ,empfinden dieser ,apperzeptionsttigkeit ist die ,zeit4 ,alle usseren ,sinnesempfindungen werden vom ,verstande durch eine ,apperzeption zur ,anschauung verbunden1 welche mit gewissen ,muskelbewegungen verbunden ist1 die notwendig sind1 diese ,empfindungen zu durchlaufen' 7man denke nur an die ,blickbewegungen672 die ,empfindung dieser mit ,muskelbewegungen verbundenen ,apperzeptionsttigkeit ist der ,raum40 ,op p4 #dh_/di zelfs3 ,wie die ,raumempfindungen ein unmittelbares 7wir wissen noch nicht wie physiologisch vermitteltes7 ,gewahrwerden der krperlichen 7,bewegungs7 ,ttigkeit1 so ist die ,zeitempfindung ein unmittelbares ,gewahrwerden der geistigen ,ttigkeit40 ,wanneer deze ,dr4 ,gross nu op p4 #ej verklaart3 ,heymans steht in der ,frage des ,raumes ganz dort wo ich stehe1 in der ,frage der ,zeit scheint er meine ,theorie zu verlangen1 ohne sie noch geben zu knnen01 dan lijkt mij ook de eerste helft van deze zin ijdel444 ,gross-sprecherei4 #de3 p4 #aaa4 ,reeds uit n zinnetje van de 1 die ,hegel aan de ,kritische ,philosophie0 wijdt1 valt op te maken1 hoeveel ,hegel van deze1 dus van ,kant1 begrepen heeft3 #db ,zus4 #c3 ,seine ,kant's ,philosophie ist subjectiver ,idealismus1 insofern ,ich 7das erkennende ,subjekt7 sowohl die ,form als auch den ,stoff des ,erkennens liefere--jene als denkend und diesen als empfindend60 ,de volgende zin oordeelt nu3 ,nach dem ,inhalt dieses subjektiven ,idealismus ist in der ,that nicht die ,hand umzukehren40 ,blijkbaar kende ,hegel die inhoud0 slechts in even triviale misvatting als hij had van ,kant's subjectief idealisme04 ,in #dh wordt zelfs ,kant's even geniale als kritiese antinomie-oplossing tot een trivialiteit verhegeld3 ,so tief dieser ,gesichtspunkt ist sc4 naar ,hegel ,kant vertaalt0 dass der ,widerspruch1 der am ,vernnftigen durch die ,verstandesbestimmungen gesetzt wird1 wesentlich und notwendig ist01 so trivial ist die ,auflsung2 sie besteht nur in einer ,zrtlichkeit fr die weltlichen ,dinge4 ,das weltliche ,wesen soll es nicht sein1 welches den ,makel des ,widerspruchs an ihm habe1 sondern derselbe nur der denkenden ,vernunft1 dem ,wesen des ,geistes zukommen40 ,in welke verhouding ,hegel tot ,kant staat en ,hegelarij tot ,kriticisme1 speciaal ten aanzien der antinomie01 het punctum saliens der dialektiek01 daarover te gelegener tijd zo nodig nader4 ,hier volsta het volgende3 ,wanneer men weet1 dat voor ,kant alle antinomie a4z4 berust op de geldigheid van het principium contradictionis et exclusi tertii1 dat het bewijs1 zowel van thesis als van anti-thesis op dat beginsel gegrond is1 dat de ,dialektik0 voor ,kant dan ook1 terecht1 niets anders is dan een onvermijdelike maar bedrieglike schijn1 die hij als zodanig kenniskrities ontmaskert1 om zu verhten1 dass er nicht betrge0 7een schijn dus1 in z'n onophefbaarheid en bedrieglikheid1 maar theoretiese verklaarbaarheid volkomen analoog aan de ruimte-illusie van een spiegelbeeld71 een schijn immers1 der selbst1 wenn man nicht mehr durch ihn hintergangen wird1 noch immer tuscht1 obschon nicht betrgt1 und also zwar unschdlich gemacht1 aber niemals vertilgt werden kann40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #cej72--wanneer men nagaat hoe voor ,kant de ,ideen der reinen ,vernunft0 nur durch ,missverstand und ,unbehutsamkeit dialektisch werden0 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #ebg7 en leest3 ,denn darin besteht eben das logische ,merkmal der ,unmglichkeit eines ,begriffs1 dass unter desselben ,voraussetzung zwei widersprechende ,stze zugleich falsch of waar sein wrden1 mithin1 weil kein drittes zwischen ihnen gedacht werden kann1 durch jenen ,begriff gar nichts gedacht wird40 7,proleg4 #eb;b7 en vervolgens 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #dab73 dass die obigen ,beweise der vierfachen ,antinomie nicht ,blendwerke1 sondern grndlich waren1 unter der ,voraussetzung nmlich3 dass ,erscheinungen oder eine ,sinnenwelt die sie insgesammt in sich begreift1 ,dinge an sich selbst wren4 ,der ,widerstreit der daraus gezogenen ,stze entdeckt aber1 dass in der ,voraussetzung eine ,falschheit liege01 zodat de antinomie tot indirect bewijs en bevestiging wordt van de object-immanentie3 ,man kann444 aus dieser ,antinomie einen wahren444 kritischen und doctrinalen ,nutzen ziehen3 nmlich die transcendentale ,idealitt der ,erscheinungen dadurch indirect zu beweisen1 wenn ,jemand etwa an dem directen ,beweise in der transcendentalen ,aesthetik nicht genug htte02--wanneer men dit alles weet en bedenkt1 dan begrijpt men1 hoeveel ,hegel's bovengeciteerde trivialiteit met ,kant te maken heeft2 hoeveel van ,kant begrepen heeft1 wie schrijven durft 7in diezelfde #dh1 ,zus47 ,gleichwohl al zijn ,kant's bewijzen blosse ,scheinbeweise06 besitzt die ,aufstellung dieser ,antinomien in sofern immer ein sehr wichtiges und anerkennenswertes ,resultat der kritischen ,philosophie1 als dadurch 7wenn auch zunchst nur subjectiv und unmittelbar7 die thatschliche ,einheit jener ,bestimmungen ausgesprochen ist1 welche vom ,verstand in ihrer ,trennung festgehalten werden4 ,so ist z4,b4 in der ersten der vorher erwhnten kosmologischen ,antinomien dies enthalten1 dass der ,raum und die ,zeit nicht nur als kontinuierlich1 sondern auch als diskret zu betrachten sind4440 7natuurlik zijn ruimte en tijd voor ,kant1 als voor ieder redelik mens1 quanta continua0 en dus niet diskreet1 vgk4 ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #afe72 dan vat men hoeveel ,unverfrorenheit er nodig is om 7in #ha ,zus4 #a7 leukweg op te merken3 ,in der neueren ,zeit ist es vornehmlich ,kant gewesen1 der die ,dialektik wieder in ,erinnerung gebracht und dieselbe aufs ,neue in ihre ,wrde eingesetzt hat1 und zwar durch die bereits 7 #dh7 besprochene ,durchfhrung der sogenannten ,antinomien der ,vernunft0 444 en met hoeveel recht ten slotte zich op een ,kant beroept1 wie die bedrieglike schijn0 voor de waarheid uitgeeft en de dialektiek of ,logik des ,scheins0 als methode0 gleichsam wie ein ,organon zur wirklichen ,hervorbringung wenigstens des ,blendwerks von objectiven ,behauptungen gebraucht01 een onderneming1 waarvan ten volle geldt1 wat ,kant opmerkt van de door hem gewraakte dialektiek01 zij moet auf nichts als ,geschwtzigkeit hinauslaufen1 alles1 was man will mit einigem ,schein zu behaupten1 oder auch nach ,belieben anzufechten40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #hd74 ,hier volge tevens een enkele opmerking over de bladzijden 7#ihh-ajcj71 die ,kant zich moet laten welgevallen in ,hegel's ,geschichte der ,philosophie 7uitg4 ,bolland71 bladzijden1 die in schaamteloosheid van oordeel zonder begrip zelfs bij ,hegel--en dat wil wat zeggen1 om met ,schopenhauer te spreken--hun weerga moeten zoeken1 bladzijden waarover zelfs een ,hegel--a4 b4--zich diep zou schamen1 kon hij ze lezen4444 in het licht van ,kantse kritiek4--,het lust mij niet1 er meer dan de nodige proefjes van te geven3 ,beginnen we met de synth4 oordelen a priori4 ,hegel ziet hier het ,kantisme als volgt 7#iia73 ,we verlangen0 algemeenheid en noodwendigheid4 ,maar ze zijn nicht in der ,wahrnehmung' anzutreffen01 niet in den usseren ,dingen selbst vorhanden'04 ,aber wenn nun ,allgemeinheit und ,notwendigkeit nicht in den usseren ,dingen sind1 so ist die ,frage3 ,wo sind sie zu finden8 ,hier sagt ,kant dann gegen ,hume1 sie mssen a priori' sein1 d4h4 sic6 in der ,vernunft selbst liegen1 in dem ,denken 6 als selbstbewusster ,vernunft2 ihre ,quelle sei das ,subject1 ,ich' in meinem ,selbstbewusstsein04--,zo is dan het objectieve dogmatisme der ,verstandesmetaphysik0 nur in einen subjectiven ,dogmatismus1 d4h4 in ein ,bewusstsein1 in welchem dieselben endlichen ,verstandesbestimmungen bestehen1 bersetzt04 ,en zo leutert dan p4 #iic3 ,das ,denken nennt 6 ,kant4444 die synthesierende ,ttigkeit1 und er stellt die ,frage der ,philosophie daher 6 auch so3 ,wie sind synthetische ,urteile a priori mglich8'0444 let nu wel3 ,synthetische ,urteile a priori sind nichts anderes als ein ,zusammenhang des ,entgegengesetzten durch sich selbst' 61 oder der absolute ,begriff 61 d4h4 nicht durch ,erfahrung1 sondern durch das ,denken 6 gegebene ,beziehungen unterschiedener ,bestimmungen'1 wie ,ursach und ,wirkung' u4 s4 f4 ,ebenso 6 sind ,raum und ,zeit das ,verbindende2 sie sind also 6 a priori'1 d4h4 6 im ,selbstbewusstsein40 ,ge moet ,kant en de betekenis van zijn kritiese vraagstelling en oplossing begrijpen om te beseffen1 wat voor kaf en draf0 ,hegel's voorstelling maakt van ,kant's wijsheid4 ,daar zegt hij dan van op de volgende pagina3 ,die ,idee1 die darin liegt1 ist gross z groot1 dat ze niet alleen ,hegel's bevatting1 maar heel de ,hegelarij te boven gaat1 erhlt aber andererseits van de kant van ,hegel nl4 wieder einen ganz gemeinen ,sinn1 denn die ,ausfhrung selbst bleibt innerhalb ganz roher1 empirischer ,ansichten und kann auf nichts weniger ,anspruch machen als auf ,wissenschaftlichkeit 6 der ,form4 ,es ist ein ,mangel an philosophischer 6 ,abstraction in der ,darstellung vorhanden und in gemeinster ,weise gesprochen volkomen juist1 und von der barbarischen ,terminologie nicht weiter zu sprechen1 bleibt ,kant innerhalb der 6 psychologischen' ,ansicht und empirischen' ,manier foei eingeschlossen40 ,op ,kant's door mij in de tekst verklaarde fijnkritiese opmerking ,der ,raum ist kein empirischer ,begriff'1 der von usseren ,erfahrungen abgezogen worden0 antwoordt ,hegel 7#iig7 plompverloren3 ,ueberhaupt ist aber der 61 ,begriff' nichts ,empirisches'2 in solchen barbarischen ,formen spricht ,kant jedoch bestndig40--,wat volgt is van even hoog gehalte1 gelijk p4 #ieh van de meetkunde-axioma's zowel als van de rekenkundige stellingen doceert3 ,alle diese ,stze sind jedoch sehr meer of minder6 analytisch'604 ,echt-hegeliaans1 dus echt-dogmaties1 methodies-onwetenschappelik1 is dan het bekende verwijt op bl4 #ajja3 ,kant nimmt also die ,kategorien empirisch auf1 ohne daran zu denken1 aus der ,einheit diese ,unterschiede mit ,notwendigkeit zu entwickeln4 ,ebensowenig deduciert 6 ,kant ,raum und ,zeit zoals ,hegel b4v4 de #c afmetingen der ruimte aus der ,natur des ,begriffs0 deduciert0 al is de ruimte seinem ,begriffe nicht angemessen01 zodat der ,begriff des ,raumes selbst04444 in der ,materie sich ,existenz verschafft01 gelijk ook de beweging der planeten aldus dialektisch0 te deduceren is3 ,ein ,planet steht jetzt an diesem ,ort1 ist aber an sich1 dies auch an einem anderen ,ort zu sein1 und bringt dies sein ,anderssein zur ,existenz dadurch1 dass er sich bewegt40 ,dat is eerst het ware1 wijze bovenondervindelike ,verfahren063 sie sind gleichfalls aus der ,erfahrung aufgenommen'--ein ganz unphilosophisches1 unberechtigtes ,verfahren40 ,onwijsgerige methode8 ,niet eens wijsbegeerte444 die van ,kant1 met haar philisterhafte ,vorstellung0 7bl4 #ajbh7 die von unserem menschlichen' ,erkenntnisvermgen ausgeht04444 en met haar ,wir erlernen nur ,erscheinungen01 waardoor unter den ,menschen eitel ,freude gewesen1 weil die ,faulheit der ,vernunft1 gottlob1 von allen ,anforderungen des ,nachdenkens sich entbunden meinte1 und nun1 da das ,insichgehen1 das in die ,tiefe der ,natur und des ,geistes ,steigen erspart war sic1 es sich wohl sein lassen konnte40 ,kortom4444 ,trostlose ,zeit fr dir ,wahrheit1 wo vorbei ist alle ,metaphysik1 und nur eine ,philosophie gilt1 die keine ist60--,maar het wordt ng erger4 ,immers1 naar ,prof4 ,hegel's begrip bedeelt ,kant's filosofie1 die geen filosofie is1 de geest1 het hoogste1 met4444 ,zerrttung1 ,verrcktheit in sich selbst06 ,gelooft gij 't niet8 ,lees dan bl4 #ajaa1 over ,kant's antinomie-oplossing 7en zo voltooien wij de kringloop van deze ,opmerking over ,hegel's ,kant-begrip673 ,kant zeigt hier jedoch zu viel ,zrtlichkeit' fr die--,dinge3 es wre ,schade'1 wenn sie' sich widersprchen2 dass aber der ,geist1 das ,hchste1 der ,widerspruch ist1 das soll kein' ,schade sein4 ,der ,widerspruch ist also von ,kant gar nicht aufgelst1 und da der ,geist ihn auf sich nimmt1 das ,widersprechende aber sich zerstrt juist1 so ist der ,geist ,zerrttung1 ,verrcktheit in sich selbst40 ,na deze taal van ,zerrttung en ,verrcktheit de ,widerspruch0 van ,kant's geest1 ,kant's zuivere rede3 ,die ,ideen der reinen ,vernunft knnen nimmermehr an sich selbst dialektisch sein1 sondern ihr blosser ,missbrauch muss es allein machen1 dass uns von ihnen ein trglicher ,schein entspringt2 denn sie sind uns durch die ,natur unserer ,vernunft aufgegeben und dieser oberste ,gerichtshof aller ,rechte und ,ansprche unserer ,speculation kann unmglich selbst ursprngliche ,tuschungen und ,blendwerke enthalten40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #ebj74 ,en hoffelik laat ,kant aan zijn referent en docent ,hegel het laatste woord3 ,die ,pflicht1 das ,geschwtz zurckzuhalten1 kann man berhaupt sagen1 ist eine wesentliche ,bedingung fr jede ,bildung und jedes ,lernen2 man muss damit anfangen1 ,gedanken ,anderer auffassen zu knnen und auf eigene ,vorstellungen ,verzicht zu leisten40 7,gesch4 d4 ,philos41 p4 #aeg74 #df3 p4 #aad4 ,zo vindt men tegenwoordig soms in elementaire natuurkundeboekjes ruimte en tijd eenvoudig even gedefinieerd als ,form des usseren und des inneren ,sinnes6 ,de schrijver moest eens weten1 wat hij met deze termen 7vooral die innere ,sinn067 belijdt6 ,een heerlik voorbeeld is de voorzichtige ,prof4 ,felix ,auerbach in z'n keurig-orinterend geschrift3 ,die ,grundbegriffe der modernen ,naturlehre0 ,hij is niet zo radikal01 de vlinders der sogenannten ,geisteswissenschaft0 onder de hoed der natuurwetenschap0 te willen vangen4 ,waarom niet8444 omdat het geradezu schdlich ist1 ,gebiete zu annektieren1 die man nicht mit ,erfolg bewirtschaften kann1 weil sie zu weit abseits liegen oder weil man sich auf ihrem ,boden nicht heimisch fhlt444 ,so wollen wir444 uns beschrnken auf die eigentliche444 auf die exakte ,naturwissenschaft1 d4h4 auf dasjenige ,gebiet resp4 diejenigen ,erscheinungsformen1 die auf einem sicheren ,grunde ruhen 61 deren treibende ,prinzipien man exakt d4h4 begriffsicher und zahlenmssig angeben kann40 ,na deze van beschrnkte exaktheid getuigende exakte ,beschrnkung 7cf4 b4v4 logica en wiskunde71--die op pag4 #ajj nog even dienst doet om met kritiese 7of kritieke87 voorzichtigheid de vrmiddeleeuwse mogelikheid open te houden van uit-niets-ontstaan en te-niet-gaan van materie3 ,der ,satz von der ,erhaltung des ,stoffes444 besagt3 ,vorgnge1 bei denen etwa ,materie erschaffen oder vernichtet wird1 gehren nicht in das ,gebiet der ,naturwissenschaft44406 ,fr den ,naturforscher besteht sonach die ,welt 6 von jeher1 sie wird stets bestehen bleiben immer mit derselben ,gesamtsumme von ,materie2 eine etwa frher 6 stattgehabte ,erschaffung der ,welt und ebenso ein etwa bevorstehender ,weltuntergang liegen ausserhalb seines ,arbeitsgebietes40--na deze gebiedsafbakening dan zegt ,prof4 op p4 #c met het onschuldigste gezicht van de wereld3 ,unter allen im ,laufe der ,jahrtausende von ,philosophen gegebenen ,definitionen von ,raum und ,zeit sind fr den ,naturforscher zweifellos am brauchbarsten ik cursiveer voor de grap diejenigen1 welche von dem grossen ,knigsberger ,philosophen ,immanuel ,kant vor fast anderthalb ,jahrhunderten aufgestellt worden sind und welche lauten3 ,der ,raum ist die ,form unserer usseren ,anschauung1 die ,zeit die ,form unserer inneren ,anschauung dus niet der usseren864 ,damit haben wir zwei unserer fundamentalen ,begriffe gewonnen3 ,raum und ,zeit0444 ,damit0 hebt ge alleen getoond1 dat zelfs de wijsgerige termen behoren tot die terreinen1 waarvan uw woorden gelden dass es nicht nur nutzlos sondern geradezu schdlich ist1 ,gebiete zu annektieren1 die man nicht mit ,erfolg bewirtschaften kann1 weil sie zu weit abseits liegen oder weil man sich auf ihrem ,boden nicht heimisch fhlt06 ,ik ontken niet1 en dat klokje zal ,prof4 hebben horen luiden1 dat ,kant's ruimteleer 7de tijdkritiek staat boven deze kwestie7 voor de natuurwetenschap de bruikbaarste is444 maar1 o ironie1 juist omdat zij elke dualistiese inbreuk op natuurwetenschappelike beginselen 7als de behoudswetten07 en dus heel ,prof4 ,auerbach's theologiserende voorzichtigheid0 even onnodig als onmogelik maakt4 ,hier verdient ook ,ostwald's ,grundriss der ,naturphilosophie1 #aijh1 nog een plaatsje1 met zijn ,tijd1 welche sachgemss prachtig6 als die ,anschauungsform des inneren ,sinnes bezeichnet worden ist0 7p4 #he74 ,hoe sachgemss0 ,ostwald's begrip hier is1 mogen de zinnen bewijzen1 die hij laat volgen3 ,dass alle unsere ,erlebnisse in der ,zeit erfolgen1 ist ein ,satz1 welcher dasselbe besagt1 wie dass unsere ,denkvorgnge eine linear geordnete ,gruppe darstellen4 ,wie aus den oben gemachten ,bemerkungen hervorgeht1 handelt es sich hier keineswegs um eine ,form1 die absolut und fr alle ,zukunft unvernderlich ist2 vielmehr haben sich einige besonders hochentwickelte ,menschen von ihr bereits frei zu machen begonnen40 ,de tijd als een vorm01 die verandert 7in de tijd671 en waarvan de ontwikkeling0 7in de tijd67444 bevrijdt1--kon ooit de schrijver van een ,allgemeine ,erkenntnistheorie0 zich deerliker blameren8 ,de auteur van dit in zijn soort--een deplorabel soort--verdienstelike boekje kan uit zijn coma dogmaticum ten aanzien van causaliteit en inductie door geen ,hume1 geen ,kant worden gewekt1 de man1 die op p4 #cf schrijft3 ,die ,hervorrufung und somit ,begrndung dieser ,erwartung sc3 wenn ,a erlebt wird1 so wird auch das ,erleben von ,b erwartet0 liegt in der ,erinnerung an das ,zusammenvorkommen beider ,begriffe in frheren ,erlebnissen04441 die op p4 #ec ,kant's kritiese vraag aldus interpreteert1 na gewaagd te hebben van de ,eindruck1 als knnte man aus einer ,prmisse unbegrenzt viele unabhngige ,resultate ableiten03 ,kant hat die ,sonderbarkeit einer solchen 8 ,ansicht1 die wesentlich durch ,euklids ,darstellung der ,geometrie ungemein verbreitet war1 lebhaft empfunden1 und sie 6 in der berhmten ,frage3 wie sind synthetische ,urteile a priori mglich8 zum ,ausdrucke gebracht4 ,wir haben gesehen1 dass es sich berall nicht um ,urteile a priori1 sondern um inductive ,schlsse mit deduktiver ,anwendung und ,prfung handelt40 ,ten aanzien van logica en wiskunde vinden we dan ook hier slechts een mengsel van sensualisme en empirisme1 en ten aanzien van het geestelike zijn bekend anti-mechanisties materialisme1 dat hem1 zich kerend tegen de pogingen om die geistige ,welt der mechanischen anzuschliessen01 tot deze blunder verleidt3 ,von den verschiedenen ,wendungen hat sich in unserer ,zeit vorwiegend die von ,leibniz vorgeschlagene der prstabilierten ,harmonie erhalten1 die 6 man gegenwrtig die ,theorie des psychophysischen ,parallelismus nennt0 7waarvoor ,ostwald den ,geschmack0 zegt te missen67 en dat tussen het identiteitsmaterialisme 7p4 #ahb3 ,anpassung oder ,erinnerung01 p4 #ahh3 ,dies nennen wir bewusstes ,denken1 ,wollen und ,handeln07 en het psychophysies materialisme blindelings heen en weer slingert1 zelfs in n en hetzelfde zinnetje1 p4 #ahh3 ,denn wenn auch die ,unmglichkeit zugegeben werden muss1 das ,denken mechanisch zu fassen1 so besteht doch keine ,schwierigkeit1 es energetisch zu fassen1 zumal ,denkarbeit bekanntlich ebenso mit ,energieverbrauch und ,ermdung verbunden ist1 wie physische ,arbeit40--,voor ons dus ,ostwald ad acta4 #dg3 #abf4 ,dezelfde ,hartmann1 die de meetkunde-oordelen n analyties n syntheties a posteriori n syntheties a priori noemt4444 bereidt ons nog de verrassing1 in z'n ,kategorienlehre0 7pp4 #bch ss47 en laatstelik in de ,grundriss der ,erkenntnislehre0 7,system der ,philosophie im ,grundriss0 ,i7 van #aijf te laten drukken1 p4 #ci3 ,es gibt keinerlei ,urteile a priori1 weder analytische noch synthetische2 erstere nicht1 weil es keine ,begriffe a priori gibt1 aus deren ,analyse sie deduziert werden knnten vgk4 mijn bespreking van dit misverstand in opm4 #f tegenover ,prof4 ,beysens1 letztere schon darum nicht1 weil es berhaupt keine synthetischen ,urteile gibt1 weder apriorische noch aposteriorische406 ,hoe smaakt u die8 zou ,burgerhartje vragen4 ,nu nog op dit potje z'n dekseltje3 ,ein sogenanntes synthetisches ,urteil ist ein solches1 das die ,unvollstndigkeit des mitgebrachten ,subjektbegriffes durch ,hinzufgung des ,prdikats vervollstndigt und seine ,unwahrheit n4b4 berichtigt2 wahr ist ein solches ,urteil nur in bezug auf den vervollstndigten ,subjektbegriff1 also sic als analytisches ,urteil1 whrend es in bezug auf den mitgebrachten ,subjektbegriff sich selbst widerspricht 61 also als vermeintlich 6 synthetisches ,urteil unwahr 6 ist40 ,de meetkunde-oordelen zijn dus vooreerst n analyties n syntheties a posteriori n synth4 a priori1 vervolgens nch synth4 a posteriori nch synth4 of analyties a priori6 ,ze zijn mitsdien1 o driedubbel overgehaalde eenheid van tegendelen1 behalve dit alles1 eindelik1 horribile dictu1 analyties a posteriori6 ,hartmann overtreft en overtroeft dus nog in redelikheid0 zijn oud-leerling ,bolland1 die op pp4 #gc_/gd van ,het ,verstand0 7de plaats1 waar hij ,kant ex professo0 behandelt1 volgens z'n eigen ,coll4 ,logic4 p4 #fg7 verkondigt1 dat ,kant nooit heeft doorgedacht tot de voorgegeven 7p4 #fb ss47 diepten van ,bollandiaans bedenksel01 laat staan1 dat hij helder zoude beseft hebben1 hoe het wezen van het oordeel zonder meer het wezen van het synthetische oordeel blijkt1 het ware oordeel a priori tevens het ware oordeel a posteriori moet zijn0 enz4 ,al kent men dat refrein1 nochtans verbijstert bijkans1 zelfs van ,bolland1 de wijze waarop hij ,hegeliaans-blasphemiese wartaal ten beste geeft over ,kant's tegenstellingen analyties--syntheties en apriori--aposteriori4 ,hij vertelt dat ,kant eene synthesis a posteriori' eene zelfweerspreking in de bewoordingen had kunnen noemen0 7p4 #fd74 #bfe ,en zijne sc4 ,kant's6 opvatting der synthetische oordeelen a priori' is even ondoordacht gebleven0 7p4 #fe74 ,met even wijs als diep sensualisme wordt tegen ,kant als nieuw logies subject bedacht444 de tastzin3 ,het 7voor den tastzin betrekkelijk synthetische67 oordeel1 dat een lichaam a4z4 uitgebreidheid heeft en deelbaar is0 7p4 #ff-fg7444 het 7voor den tastzin betrekkelijk analytische67 oordeel1 dat een lichaam zwaarte heeft0 7p4 #fg7444 zelfs0 de ,hegelbestrijder ,trendelenburg0 mag hier meespreken tegen ,kant3 ,ieder oordeel is analytisch1 doch ieder oordeel is evenzeer synthetisch' 7p4 #fh7444 hoewel het ,kantische denken nooit heeft uitgesproken1 of dan de aprioriteit in hare waarheid444 aposterioriteit moet heeten0 7p4 #fg71 enz4 tot3 ,zoover heeft ,kant nooit doorgedacht0 enz4 ,hier als in de eindeloze herhalingen in ,coll4 ,log4 is een waardig leerling aan het woord van de ,meester die zelf op de grote kritiese vraag1 ,kant's formidabele1 onsterfelike vraag3 hoe zijn synthetiese oordelen a priori mogelik8 het voor een ,hegel vanzelfsprekend antwoord gaf3 ,synthetische oordeelen a priori444 zijn door vanzelfsprekende eenheid van ongelijkheden mogelijk04 a va sans dire4 a ira1 a ira6 ,laat ons hier echter eens n dier sluikredenen van ,prof4 ,bolland ter verduistering van het onderscheid 7den mchtigen ,unterschied0 zegt ,kant terecht7 tussen synthetiese en analytiese oordelen betrappen op heterdaad3 ,op p4 #agc ,coll4 ,log4 lezen we3 wat ik a priori zeg1 haal ik uit het subject zelf de vondst van ,kant's als subjectivisme0 gesmaad en versmaad vorm-idealisme62 dat is1 het wordt analytisch gedacht40 ,dat is444 voorbeeldige verhaspeling van subject 7niet eens des oordeels1 maar des oordelens7 en subjectbegrip4 ,immers1 geenszins een oordeel1 dat ik uit het subject1 uit subjectieve gegevens afleid1 maar uitsluitend een zodanig1 welks gezegdebegrip ik uit het subjectbegrip afleid1 is in waarheid--naar kennistheoreties1 en ,kantiaans1 redebeleid--een analyties oordeel4 ,toch klonk het zo overtuigend1 zo vanzelfsprekend voor argeloos publiek1 dat uit die zelfontleding van het subject0 het analytische van ons oordeelen0 had te blijken06 ,moraal3 ,keur de ,hegelaars aan ,kant4 #dh3 p4 #abg4 ,de lezer verbaze zich niet te zeer over deze an-sich-naiveteit1 van een beweging-an-sich1 in een ruimte-an-sich naar een bord-an-sich4--,we weten nu eenmaal dat ,hartmann het transindividuele transcendent0 noemt1 naar hij uitdrukkelik in z'n ,vorwort0 tot het ,grundproblem0 zelf definieert3 ,in terminologischer ,hinsicht bemerke ich1 dass immanent' hier nur bedeutet3 innerhalb der ,sphre meines ,bewusstseins belegen1 transcendent'3 jenseits der ,sphre meines ,bewusstseins belegen1 transcendental'3 auf ein ,transcendentes bezogen1 also transcendentale ,idealitt oder ,realitt'3 ,idealitt oder ,realitt des ,immanenten in transcendentaler ,hinsicht oder in ,bezug auf das ,transcendente genommen40 ,transcendental0 wordt dus een vijgeblaadje voor ,transcendent04 ,zo in de ,terminologischen ,vorbemerkungen0 van de ,kritische ,grundlegung0 p4 #ab3 ,man kann allenfalls den ,ausdruck objective ,realitt durch transcendentale 7oder transcendente7 ,realitt ersetzen0 enz46 ,transcendenter ,realismus0 aldus had ,hartmann zijn standpunt moeten durven noemen--en hij had dan toch maar bedoeld ,kant's444 empirischer ,realismus04 ,maar met dit onderscheid1 dat ook door ,hartmann weer1 als door elk ander kennis-dogmaticus de ruimtedingen1 de objecten als ,dinge-an-sich worden beschouwd1 te weten3 als oorzaak van gewaarwordingen6 ,z naief is ,hartmann ten deze1 dat hij zijn eigen dogmatisme vereenzelvigt met de filosofie1 niet eens kan denken1 dat enig filosoof niet dezelfde fout zou maken en met hem het objectieve houden voor het ,an-sich4 ,zo zegt het voorbeeldig geschrift03 ,das ,grundproblem der ,erkenntnisstheorie0 op p4 #aj_/a3 ,der ,philosoph1 dem seine ,frau die ,suppe aufthut1 zweifelt nicht daran1 dass es das ,ding an sich seiner ,frau sei1 welches ihm das ,ding an sich der ,suppe aufthut1 und dadurch das ,ding an sich seines ,magens sttigt4 ,der ,philosoph1 der einen stechenden ,floh fngt und knickt1 zweifelt nicht daran1 dass es das ,ding an sich des ,flohes sei1 welches in das ,ding an sich seines ,beines gestochen habe1 und von dem ,ding an sich seiner ,hand gefangen und zerdrckt sei4 ,beide sind berzeugt1 dass es kausale ,beziehungen zwischen ,dingen an sich sind1 welche von innen wahrgenommen werden2 wenigstens handeln beide so1 als ob sie diesen ,glauben htten1 auch wenn sie auf dem ,katheder1 oder in ihren ,schriften diesen ,glauben verlugnen40 ,sinds ,berkeley en ,collier1 ,hume en ,kant mogen we zeggen1 dat in plaats van elk filosoof geen filosoof deze praekritiese overtuiging meer heeft gehad4 ,juist deze overtuiging is een der eerste criteria1 die dogmaticus en filosoof scheidt4 ,van ,berkeley's en ,kant's grote kennistheoretiese ontdekking1 dat de transindividuele 7,hartmann spreekt van transsubjective07 objecten niet transcendent 7i4e4 onafhankelik van mogelike waarneming01 iets anders dan ,hartmann's individuele voorstelling67 zijn1 maar immanent 7i4e4 een functie van en betrekking tot het waarnemingsvermogen1 geenszins naar de misvatting van ,hartmann en de ,nederlandse ,hartmannetjes3 iets individueels01 slechts voorstelling067--hiervan heeft ,hartmann's denken hoegenaamd niets begrepen1 zomin als ons ,hegeliaans idealisme04 ,voor immanent0 in deze zuiver kritiese zin zetten ,kant c4s4 ook subjectiv0 7 van subjectiviteit1 het ,subject berhaupt0 afhankelik1 geenszins individueel67 of empirisch0 of objectiv0 of phaenomenal01 ,hartmann en dergelijken echter kennen en begrijpen dat subjectieve01 de ,erscheinung0 slechts als iets individueels1 dat staat tegenover het objectieve6 #bff ,als ,hartmann dan behandelt die subjective ,erscheinung0 van ,kant1 betekent dit voor ,kant het transindividuele ,object01 voor ,hartmann3 de individuele voorstelling06 7,het ongeluk wil1 dat ,kant zelf soms van ,vorstellung0 spreekt1 in de ruime zin echter van de oude psychologie1 waarin het tevens gewaarwording en waarneming omvat674 ,de subjective ,realitt0 van de tijd1 de ruimte enz4 betekent dus voor ,kant hun transindividuele realiteit6 ,zo komt ,hartmann in de grappig-droevige waan1 dat ,kant zou staan 7p4 #ah ,kr4 ,grlg47 auf dem ,boden einer naiv-realistischen ,confusion von subjectiver dus individueller ,vorstellungsrealitt und transsubjectiver bedoeld3 transindividueller oder 6 transcendenter ,seinsrealitt40 ,al die resten naief realisme0 van444 ,kant staan dan weer1 natuurlik1 smmtlich im eclatanten ,widerspruch0 tot ,kant's idealistischen ,grundgedanken04 ,maar deze ,widerspruch0 komt weer alleen van ,hartmann's illusionair-individualistiese misvatting van het ,idealisme0 7een ,idealisme01 waarvan ,kant zelf de ,widerlegung0 ondernomen heeft444 en dat door ,berkeley bestreden en genoemd wordt444 sceptical cant671 waarvan ,hartmann maakt een idealistisch umgekrempelten naiven ,realismus0 wijl het de gewaande consequentie van ,solipsisme zou verzaken voor de naiven ,glauben an eine mehr als subjective ,realitt der subjectiven lees3 individuellen ,erscheinungen lees3 ,vorstellungen0 7p4 #bj74 ,welneen1 doceert ,hartmann1444 da die anschaulichen wie die begrifflichen ,elemente der ,erscheinung ebenso subjectiv sind wie die ,gesetze ihrer ,verknpfung1 so ist und bleibt das ganze ,gebiet der ,erscheinung subjectiv4441 und jede ,bemhung1 ihm unmittelbar eine darber hinausgehende ,realitt zu sichern1 ist ein stehen gebliebener ,rest von jenem ,hypostasiren der ,erscheinungen1 das fr den naiven ,realismus deshalb verzeihlich war0 444 enz4444 7p4 #bf74 das ganze ,gebiet der ,erscheinung subjectiv03 betekent dit 7als bij ,hartm473 das ganze ,gebiet der individuellen ,vorstellung individuell1 im einzelnen ,subject1 dan is het juist--zij 't ook een waarheid niet zozeer van ,kant als wel van ,monsieur de la ,palisse2 betekent het3 das ,gebiet der ,objekte1 der ,natur1 individuell1 im einzelnen ,subjekt1 dan is het fout en onkantiaans2 betekent het3 das ,gebiet der ,objekte1 der ,natur1 bedingt vom ,subjekt berhaupt 7von der ,subjektivitt7 dan is het juist en specifiek ,kantiaans en boven ,hartmann's begrip4 ,hypostasiren der ,erscheinungen03 betekent dit 7als bij ,hartmann73 transcendent achten van voorstellingen1 dan fout en onkants2 transcendent achten van objecten1 dan fout en onkants 7en ,hartmanniaans72 objectiveren van voorstellingen1 dan juist en ,kantiaans2 objectiveren van objecten1 dan zonder zin4 ,zo moet men bij ,hartmann altijd zijn ,kanttermen vertalen in ,kanttaal6 ,nog n1 voor ,h4 vernietigend staaltje van dezelfde bladzij #bf3 ,trotz des ,misslingens aller unmittelbar gemeinten ,versuche1 eine mehr als subjective ,h4 bedoelt3 individuelle ,realitt fr die ,erscheinung ,h4 bedoelt de individuele gewaarwordingen und ihre ,formen nachzuweisen1 thut ,kant aber doch immer so1 als wenn dieselbe entweder bewiesen wre1 oder aber sich von selbst verstnde ,kant denkt zelfs niet aan zo iets zinledigs2 denn die empirische ,realitt1 welche er von ,zeit und ,raum behauptet1 will entschieden mehr sein als subjective ,realitt 7im ,vorstellungsact71 was solange ganz unzulssig ist1 als nicht die ,mglichkeit eines transcendenten1 nicht subjectiven vertaal3 nicht individuellen1 d4h4 vom individuellen6 ,subject unabhngigen ,dinges 7an sich7 und einer nothwendigen1 zugleich real seienden und bewussten1 ,beziehung der ,vorstellung auf dieses transcendente ,ding nachgewiesen ist4440 ,kant's leer van tijd en ruimte betekent nu juist de overwinning van ,hartmann's tegenstelling3 transcendent--individueel-subjectief4 ,tijd en ruimte gelden transindividueel 7,hartmann zegt3 transsubjectief71 voor de wereld der objecten1 die in haar geheel echter 444 immanent is1 en functie van het waarnemingsvermogen met de bewustzijnsvormen0 tijd en ruimte1 in z'n verhouding tot het transcendente1 dat de waarnemingsinhoud1 de gewaarwordingen1 bepaalt4 ,niets daarvan1 noch vorm0 noch inhoud01 is als zodanig transcendent1 d4i4 onafhankelik van mogelik denken en waarnemen4 ,dus ,kant wint0 de objectieve1 voor elk subject noodwendig geldende realiteit van tijd en ruimte juist met en door 444 de immanentie der objectieve wereld4 ,dit is de betekenis van het krities idealisme0 tegenover elk dogmaties realisme04 ,maar hiervan mist ,hartmann elk besef4 ,voor hem betekent het idealisme0 in de grond alleen3 misduiding der ,binsenwahrheit1 #bfg dat voorstellingen en denkbeelden individueel zijn en blijven1 tot de phrase der speculatief-idealistiese0 wanbegrijpers1 dat de objectieve wereld of zelfs het ,an-sich slechts voorstelling0 zou zijn6 ,en dit idealisme0 dan ,kant aangewreven6 ,zo p4 #cf3 ,diese einfache ,wahrheit1 dass ,alles1 was ich vorzustellen vermag1 durchaus nichts ,anderes als meine ,vorstellung1 was ich zu denken vermag1 durchaus nichts ,anderes als mein ,gedanke sein kann1--diese einfache ,wahrheit ist der ,urquell alles subjectiven ,idealismus2 alle ,begrndungen fr denselben sind ,firlefanzerei1 ausser in soweit dieses ,argument offener oder versteckter in ihnen durchspielt und sie aus ihm ihre ,kraft saugen4 ,letzteres ist auch bei ,kant's ,begrndung der6 ,idealitt von ,raum1 ,zeit und ,kategorien der ,fall2 aber er ist fern davon1 die ganze ,tragweite und die unerbittliche ,consequenz dieses ,princips einzusehen1 die ja noch heute viele seiner ,anhnger nicht begreifen40 enz4 ,voorts p4#eh3 ,kant vergisst dies hufig dat de waarnemingstranscendente oorzaak der gewaarwordingen niet identiek is met het immanent object1--dat vergeet ,kant nooit1 maar ,hartmann kent het verschil niet eens1 und verwirrt beide1 indem er behauptet1 das transcendentale ,object juist2 maar dit betekent bij ,hartmann 't zelfde als3 das empirische ,object2 bij ,kant lijkt het er niet op1 betekent het ,ding an sich sei selbst die intelligible ,ursache der ,erscheinung4441 whrend er doch1 wie oben dargethan1 selbst nachweist1 dass niemals ein ,object juist1 in de echte immanente zin ,ursache der ,erscheinung sein knne1 weil jedes ,object 7auch das transcendentale7 integendeel1 heer ,hartmann1 dit juist allerminst nur ,vorstellung ist zeker1 het immanente ,objekt is ,vorstellung in de overruime zin van3 complex van mogelike gewaarwordingsinhouden1 welche ,empfindung schon voraussetzt4 ,kant wird zu dieser ,verwechselung einerseits durch seine stereotype ,verwirrung des ,transcendenten und ,transcendentalen alleen in de woorden1 nooit als bij u1 in het denken1 und andererseits durch den ,irrthum getrieben1 als ob dem empirischen ,object ein transcendentales ,object zum ,grunde lge 7also eine ,vorstellung der anderen70444 enz4 enz4 ,dit also0 verraadt weer heel uw besefloosheid4 ,kant bedoelt nu eenmaal met transcendentales ,object0 niet wat gij met uw empirisches oder transcendentales ,object0 bedoelt1 nl4 iets individueel-subjectiefs1 en evenmin wat gij met uw transcendente dingen bedoelt1 nl4 de natuur1 maar juist het volstrekt onkenbare1 niet alleen niet voorgestelde1 maar zelfs eeuwig onvoorstelbare ,ding-an-sich4 ,en dat noemt een ,hartmann 444 ,vorstellung6 ,ondenkbaar0 echter is dit ,an-sich allerminst1 integendeel1 het is slechts denkbaar--en moet zelfs worden gedacht1 vandaar3 ,intelligibile04 ,bij ,kant verward woordgebruik1 maar een correcte diepzinnige geest1 bij ,hartmann correcte terminologie1 maar verward banaal wanbegrip4 ,vandaar ,hartmann's even gruwelik als consequent ,kantkoeterwaals1 dat hem zijn individuele voorstellingen transcendentale ,objecte0 doet noemen 7p4 #fd b4v471 terwijl ze nog niet eens empirische of ,wahrnehmungsobjecte zijn1 of elders subjective ,erscheinung01 terwijl hij van het kennistheoreties begrip ,erscheinung0 ,object1 dan zo weinig begrip heeft dat hij 't opvat als 7p4 #ha van ,das ,grundproblem7 die hypostasierte und ins ,jenseits des 6 ,bewusstseins hinausprojicirte subjektive ,erscheinung04444 ein geformtes ,ding an sich 6 zwischen dem formlosen ,ding an sich und dem ,bewusstseinsinhalt40 ,wir 8 haben also zwei begrifflich verschiedene ,erscheinungen1 die doch inhaltlich gleich sind und im ,akt des ,bewusstwerdens auch numerisch identisch sind2 wir haben zwei ,dinge an sich statt eines0 enz41 terwijl n4b4 't ene1 ,hartmann's subjective ,erscheinung0 niets dan een individuele bewustzijnsmodificatie1 iets psychies is1 en 't andere daarmee geen enkele eigenschap gemeen heeft 7't is transindividueel1 ruimtelik1 physies1 abstract7 laat staan numerisch identisch0 is1 en van een ,ding an sich hoegenaamd niets heeft1 immers geheel en al waarnemings- of bewustzijnsfunctie1 dus immanent is1 niet in ,hartmann's lekenzin van slechts voorstelling01 iets individueels1 of van al of niet gedacht worden afhankelik01 of zelfs3 bloss eingebildet0 7p4 #dd ,kr4 ,glg471 of wat nur zu sein scheint1 aber nicht ist0 7p4 #gb71 of nur meine ,hallucinationen06 7,grundprobl4 p4 #id71 maar in de kritiese zin van3 betrokken op een subjekt-in-'t-algemeen4 ,dat ,hartmann van het idealisme0 hoegenaamd niets begrepen heeft1 blijkt op bijna elke bladzij1 maar zij nog gellustreerd met n enkel zinnetje1 p4 #hc ,k4 ,glg43 ,nach dem ,idealismus lehrt uns die ,naturwissenschaft nicht etwa1 dass das ,ding an sich des ,atoms ,a das ,ding an sich des ,atoms ,b im quadratischen ,verhltniss der ,entfernung anziehe1 sondern sie lehrt uns nur1 dass mein ,begriff des ,atoms ,a meinen ,begriff des ,atoms ,b im quadratischen ,verhltniss der ,entfernung anziehe40 ,dat de natuurwetenschap1 naar zuiver idealisties1 zowel ,berkeleyaans als ,kantiaans inzicht1 precies evenmin met ,hartmann's of iemands begrip0 van atomen1 als met het ,an sich van atomen iets te maken heeft1 behoeft nu voor geen van mijn lezers meer enig betoog4 ,men geniete de ironie van het zinnetje1 dat ,hartmann laat volgen3 ,die ,naturforscher sind zu naive ,denker1 um solche ,verhhnung ihrer ,wissenschaft von ,seiten einer verbohrten idealistischen ,philosophie auch nur fr mglich zu halten1 und verstehen deshalb 8 gar nicht1 was die 8 betreffenden ,philosophen mit ihren idealistischen ,auseinandersetzungen eigentlich sagen wollen0 444 ,gelukkig zijn er1 die het altans beter verstaan dan ,hartmann1 wiens begrip van het idealisme slechts gevenaard wordt door het inzicht in z'n eigen waarde3 7p4 #id ,glg47 ,um ungestraft in die ganze ,tiefe des ,idealismus hinabzutauchen1 ohne fr eine vernnftige ,auffassung des ,realen verloren zu gehen1 dazu gehrt freilich1 dass man die ,zauberformel zur ,ueberwindung des ganzen idealistischen und illusionistischen ,spuks besitze1 und weil niemand vor mir sich dieser klar bewusst war1 darum konnte es bisher nur blinde ,realisten oder halbe ,idealisten oder unklare ,gemische beider ,standpunkte geben406 ,en ook hier is het weer de dogmatiese1 dus reproductieve1 waarnemingsleer1 die hem blind maakt voor het kriticisme4 ,zo vinden we ten aanzien van de logica de dogmatiese verdubbeling in ,hoofdstuk ,,vi 7,grlg47 ,die ,kategorien als ,formen 6 des ,dinges an sich02 zo wordt b4v4 p4 #ajb beweerd dass die ,dinge an sich in denselben logischen ,formen existiren1 wie die ,objecte gedacht werden01 m4a4w4 die ,conformitt des ,immanenten und ,transcendenten hinsichtlich der logischen ,formen des ,denkens und ,daseins40 ,vgk4 in dezelfde geest b4v4 zijn ,grundriss der ,erkenntnislehre0 pp4 #i1 #aaf_/g en #aib4 ,daartegenover staat het krities inzicht1 dat denkvormen1 dus werkelike kategorien0 7,hartmann's ,kategorienlehre0 leeft uit een merkwaardige1 afzonderlik te behandelen1 miskenning van heel dit begrip71 als de negatie1 op geen denkbare wijze kunnen existiren--zonder denken4 ,hartmann bedoelt hier ook eigenlik weer niets dan3 overeenstemming tussen de transindividuele 7immanente7 objekten en 444 onze denkbeelden omtrent deze objekten1 een overeenstemming1 die het kriticisme natuurlik niet loochent1 in tegendeel1 juist fundeert6 ,in hoofdstuk ,,vii komt dan de reproductieve dogmatiese waarnemingsleer met haar ,rumlichkeit und ,zeitlichkeit als ,formen 6 des ,dinges an sich40 ,ik zie er hier nog van af1 dat overal de ruimte1 schoon in navolging van ,kant ,anschauungsform0 genoemd1 als 7p4 #aaa7 intellectuelle ,zuthat01 als durch einen unbewussten ,gedankenprocess hinzugedacht0 7p4 #aji7 wordt beschouwd1 dus heel ,kant's inzicht in haar niet-intellectuele natuur gemist wordt1 de algemene fout der ,kant-verzakende ,kant-epigonen4 ,op p4 #aab houden wij instinctiv0 unsere ,vorstellung fr ein 7im stereometrischen ,sinne7 hnliches ,ebenbild der ,dinge an sich0 en behlt der ,instinct ,recht1 dass die ,vorstellungsobjecte in rumlicher ,hinsicht hnliche ,abbilder der ,dinge an sich sind40 ,htte ,kant mit der ,unrumlichkeit der ,dinge an sich ,recht1 so wre der ussere ,sinn auf keinen ,fall eine ,erkenntnissquelle40 #bfh ,ziedaar weer 't echt dogmaties begrip van kennis06 ,wij antwoorden3 ,genau so viel1 wie all unsre ,sinne ,erkenntnissquellen sind3 der ,farbensinn1 der ,lautsinn1 der ,geruchssinn1 der ,geschmackssinn1 der ,tastsinn1 alles ohne444 ,farben an sich1 ,tne an sich1 ,weichheit an sich4 ,welneen1 zegt ,hartmann1 ,auch dieser ,einwand fllt bei nherer ,prfung in sich zusammen40 ,immers444 onze kennis0 van iets roods1 b4v4 het in philosophicis veelverspreide zwavelkwik1 bestaat niet in de wetenschap dat het rood is1 maar dat 't als ,ding an sich 6 een zekere ,molecularbeschaffenheit heeft1 die 6 de transcendente oorzaak is onzer roodgewaarwordingen6 ,heerlike petitio principii--met uw ongevenaard materie-dogmatisme3 ,denn neben der instinctiven ,anschauung des rothen ,zinnobers haben wir nicht nur die unbestimmte ,vorstellung von der correspondirenden1 urschlichen ,beschaffenheit in dem ,ding an sich des ,zinnobers1 sondern wir haben die ganz bestimmte ,vorstellung1 worin diese ursprngliche ,beschaffenheit besteht1 nmlich in einer solchen molecularen ,schichtung1 dass nur ,aetherwellen von etwa #j1jjjgmm ,wellenlnge reflectirt werden4 ,hierin ganz allein besteht unsere ,erkenntniss von dem ,dinge1 nicht darin1 dass wir wissen1 dass es uns roth erscheint1 ohne dabei etwas von den ,ursachen dieser ,wirkung zu ahnen40 7p4 #aac74 ,men ziet1 ,hartmann's kennis0 is er ene van hetzelfde wetenschappelik allooi als van de savants01 die de geest voor een zelfmiskenning der hersenen houden6 ,en deze star dogmatiese reproductieleer--waarbij een ruimtelike wereld-an-sich in von uns a priori anzugebenden formal-logischen ,beziehungen sich bewegt0 en theilweise vermittelst der ,sinnesempfindung in unserem ,intellect ein ihr mehr oder minder stereometrisch hnliches ,abbild #bfi hervorruft0 7p4 #acg7--1 die nog niet in de schaduw kan staan van ,berkeley's kritiek1 geeft zich zelf hier uit voor die besonnene kritische ,forschung01 ,eine ,sichtung und ,fortbildung der erkenntnisstheoretischen ,principien ,kant's40 ,in zijn ,phnomenologische ,durchwanderung der mglichen erkenntnisstheoretischen ,standpunkte0 in de #b;e 7der #c7 ,afdeling7en71 waarin ,der transcendentale ,idealismus0 in dezelfde ,hartmann-caricaturen wordt vertoond en gehoond1 lezen we op p4 #gb1 na de bekende deun der transcendentale ,idealismus lehrt uns1 dass wir im ,leben nicht wachen1 sondern trumen0 #bgj 7inderdaad1 wel moogt ge spreken van ,traumillusionismus0673 ,wenn wir die ,gesichts- oder ,tast-empfindungen wegen der zweidimensionalen stetigen ,abstufung ihrer ,lokalzeichen rumlich ausbreiten1 so thun wir das nicht1 um mit ,raumanschauungen ohne transcendentale ,realitt zu spielen1 sondern in der instinktiven ,zuversicht1 so die rumlichen ,lagenverhltnisse der uns afficirenden ,theile des ,dinges an sich abbildlich zu reproduciren und reprsentativ zu erfassen4 ,wenn wir die ,flchenanschauung in die dritte ,dimension hinausprojiciren1 so thun wir dies abermals durchaus in der ,zuversicht1 die rumliche ,stellung des uns afficirenden ,dinges an sich zu dem ,ding an sich unsres ,leibes durch ein adquates ,bewusstseinsabbild zu begreifen40 ,precies1444 evenals wij de kleuren produceren om de ,farben-an-sich abbildlich zu reproduciren und reprsentativ zu erfassen06 ,zo culmineert zijn transcendentaler ,realismus0 op p4 #aba in der ,aehnlichkeit1 welche die raumzeitliche ,reproduktion fr's ,bewusstsein mit dem raumzeitlichen ,ding an sich erlangt06 ,in twee woorden3 ,vrkrities dogmatisme4 #di3 p4 #acf4 ,vergelijk ,o4 ,liebmann1 ,zur ,analysis der ,wirklichkeit1 p4 #da 7in het artikel dat de reeds onkantse titel draagt3 ,phaenomenalitt des ,raumes073 ,derselbe galvanische ,strom wird durch die ,zunge als saurer ,geschmack1 durch das ,auge als rother oder blauer ,lichtstreifen1 durch die ,hautnerven als ,kitzel1 durch das ,gehr als ,schall empfunden406 ,niet alleen dit ongelukkige zinnetje1 maar 7onder meer7 heel deze passus pp4 #aed-aef van de ,heer ,bolland is voor eigen werk uitgegeven vertaalsel1 nagenoeg letterlik plagiaat van ,liebmann1 wiens ,spinozisties getinte empirischer ,materialismus0 ook elders dezelfde fouten begaat 7zie onder en opm4 #ch73 ,bolland1 p4 #aed ss3 ,liebmann1 p4 #dj ss3 444 de uitkomsten der natuurkunde ,das physiologische ,complement1 die zooals men weet altans weten dieser physikalischen ,lehren kan met ,liebmann in de hand haar bildet ,johannes ,mllers berhmtes physiologisch complement vinden in ,theorem von den specifischen het theorema van ,johannes ,mller ,energieen der ,sinne1 welches auf aangaande de specifieke vermogens dem festen ,boden vielfltiger der zintuigen4 ,op den vasten bodem physiologischer ,experimente und van talrijke physiologische pathologischer ,erfahrungen proeven en pathologische beruhend1 durch vollstndige waarnemingen constateert men in ,induction gewonnen1 die ,wahrheit dit theorema het volgende als jener ,cartesianischen und inductief-empirisch verworvene ,lockeschen ,behauptung ber jeden uitkomst4 ,ten eerste worden geheel ,zweifel erhebt4 ,zweierlei nmlich verschillende werkingen op de ist empirisch constatirt4 ,erstens1 zintuigen enz4444 dass vllig disparate ,sinnesreize etc4444 ,zoo bespeurt men 444 ,so empfindet man 444 ,desgelijks bespeurt 444 ,ebenso empfindet 444 ,van den anderen kant 444 ,auf der andern ,seite 444 ,een en dezelfde galvanische stroom 444 ,derselbe galvanische ,strom 444 ,onze gezamenlijke zintuigen ,die ,gesammtheit unsrer ,sinne ist vormen om zoo te zeggen eene soort gleichsam die ,claviatur1 auf der van klavier1 waarop door de die ,aussenwelt spielt 444 etc40 buitenwereld wordt gespeeld 444 enz40 ,vgk4 ook ,dr4 ,h4 ,w4 ,ph4 ,e4 v4 d4 ,bergh van ,eysinga in zijn ,levensbeschouwing0 p4 #di3 ,een elektrische stroom is licht voor 't oog1 pijn voor de huid1 geluid voor 't oor1 smaak voor de tong1 en kan nooit voor die verschillende zintuigen iets anders zijn406--,zo wordt het naief realisme t4a4v4 ,locke's secundaire0 hoedanigheden bestreden door 444 ,locke's naief realisme omtrent de primaire0 eigenschappen van een gewaarwordingveroorzakend 444 natuurding6 ,bij ,liebmann zelf vinden we nog 7op p4 #ebh1 noot1 ,z4 ,a4 d4 ,w4073 ,das ,denken ussert sich hier als ein gleichzeitig materieller und psychologischer ,vorgang4 ,vielleicht ist es seinem ,wesen nach etwas ,neutrales1 das in doppelter ,erscheinungsweise auftritt2 etwa so1 wie dieselben ,aetherschwingungen einerseits dem ,auge als ,licht1 andrerseits dem ,tastsinn als ,wrme erscheinen40 ,prof4 ,m4 ,verworn1 een van die moderne gewaarwordingsmonisten0 als ,ziehen1 ,petzoldt1 ,mach1 wiens half materialistiese1 half dualistiese waarnemingsleer in de hersenen blijft steken1 laat in zijn ,mechanik des ,geisteslebens0 diezelfde bovenbesproken elektriese stroom optreden als ,proteus der zintuigen1 om te bewijzen dat voor zijn konditionale ,betrachtungsweise der ,dinge0 de werkelikheid slechts uit betrekkingen bestaat444 zonder betrokkenheden6 ,via ,verworn 7hem en heel die belangrijke moderne positivistenrichting behandel ik in een afzonderlik geschrift wel nader7 is diezelfde elektriese stroom nu pas weder ons land binnengeleid door #d der ,hoofdtrekken eener filosofie van het menschelijk kenvermogen0 van ,m4 ,greeve 7p4 #cdh van ,toekomst-,moraal1 #aiaj74 #ej3 p4 #acg4 't ,is telkens als een echo van ,schopenhauer's ,kantvermaterialisering1 die de ,kritik der ,vernunft0 noemt de ,kritik der ,gehirnfunktionen01 de ,erfahrungswelt01 de natuur1 een3 ,gehirnphnomen0 7dat wordt dus een ,phnomen-phnomen671 evenzo van ,gehirnanschauung0 spreekt1 en op p4 #ff1 ,satz vom ,grunde 7,grisebach ,,iii71 dan ook schrijft3 ,denn die ,empfindung jeder ,art ist und bleibt ein ,vorgang im ,organismus selbst1 als solcher aber auf das ,gebiet unterhalb der ,haut beschrnkt0 enz4 7cf4 p4 #aad en passim2 speciaal #bb1 heel ,schopenhauer's realistiese conceptie van het lichaam als unmittelbares ,object01 ten onzent terug te vinden in de waarnemingsleer van ,p4 ,bierens de ,haan's naargeestig-dogmatiese ,hoofdlijnen eener ,psychologie met metaphysischen grondslag1 #ahih1 p4 #af ss474 ,zo beroemt er zich ,s4 op3 ,ich habe demgemss es geradezu ausgesprochen1 6 dass jene ,formen der ,antheil des ,gehirns an der ,anschauung sind1 wie die specifischen ,sinnesempfindungen der der respectiven ,sinnesorgane0 7,,iv4 p4 #ajg7 en in de noot aldaar3 ,wie unser ,auge es ist1 welches ,grn1 ,roth und ,blau hervorbringt1 so ist es unser ,gehirn1 welches ,zeit1 ,raum und ,kausalitt1 7deren objectivirtes ,abstraktum die ,materie ist7 hervorbringt4--,meine ,anschauung eines ,krpers im ,raum ist das ,produkt meiner ,sinnes- und ,gehirn-,funktion mit x04 ,dat wie--so wordt dus voor ons3 ,zo min 7het een7--als 7het ander74 ,evenzo passim b4v4 ,kritik der ,kantischen ,philosophie1 p4 #ece1 ,v p4 #aee2 of ,,ii p4#bbb3 ,was ist ,vorstellung8 ,ein sehr komplicirter physiologischer ,vorgang im ,gehirne eines ,thieres1 dessen ,resultat das ,bewusstsein eines ,bildes ebendaselbst ist0 of p4 #bcb ,denn der ,intellekt ist so vergnglich wie das ,gehirn1 dessen ,produkt oder vielmehr ,aktion er ist40 ,ook elders 7p4 #bde1 #bdg7 heet het intellect nur eine somatische ,funktion01 ein ,secundres und ,physisches0 der ,vis inertiae unterworfen0 64 ,,iv1 p4 #fc dass jedes ,denken eine physiologische ,funktion des ,gehirns ist1 eben wie das ,verdauen eine des ,magens01 of ,,ii p4 #bhg wie das ,greifen ,funktion der ,hand06 ,verbijsterend wordt de verwarring op een p4 #cjc1 waar het lichaam alleen 444 in de hersenen bestaat als ein rumlich ,ausgedehntes und sich in der ,zeit ,bewegendes nur mittelst der ,funktionen des ,gehirns1 also nur in diesem1 existirt4 ,was hingegen erkennt1 was jene ,vorstellung hat1 ist das ,gehirn1 welches jedoch sich selbst nicht erkennt1 sondern nur 6 als ,intellekt1 d4h4 als ,erkennendes1 also nur subjectiv sich 6 seiner 6 bewusst wird40 ,de hersenen kennen6 zich6 als 444 intellect6 ,terwijl het intellect1 het kennend subject1 op p4 #cbe im ,grunde tertir0 heet weil es den ,organismus voraussetzt i4 pl4 v4 omgekeerd61 dieser aber den ,willen0--is weer op p4 #ccd het ,gehirn ,erscheinung van het intellekt3 en elders weer 7b4v4 p4 #cjc7 van de wil zelf1 sc4 der ,wille zu erkennen1 objektiv angeschaut1 ist das ,gehirn40 ,die #c concepties warren bij ,schopenhauer doorn1 al blijft wel z'n grondgedachte3 hersenen objectiteit 7 phaenomeen7 van intellect1 zie ,,ii c4 #bb2 c4 #bj1 p4 #bhf1 in strijd met p4 #bhg ,objective ,ansicht des ,intellekts40 ,physiologies gesproken0 7een geliefd stopwoord van realisten die het niet willen zijn7 is er nu eenmaal nch subject nch intellect1 en ,kant heeft er zich wel voor gehoed1 wanneer hij kennistheoretiese waarden bedoelt1444 physiologies te spreken6 ,immers alleen daardoor ontstaat die onzinnige introjectie03 heel de ruimtewereld1 met de oneindige wereldruimte erbij1 bevindt zich in444 de hersenen2 of is een 444 hersenprodukt62 evenzo ,schopenhauer's waan1 dass man berechtigt ist1 zu behaupten1 die ganze objective ,welt1 so grnzenlos im ,raum1 so unendlich in der ,zeit1444 sei eigentlich nur eine gewisse ,bewegung oder ,affektion der ,breimasse im ,hirnschdel0 7,,ii1 p4 #cai7 of p4 #cbb3 dat das ,gehirn444 die ,form des ,raumes hervorbringt06 of ibid41 wel is de voorstelling prius van de physis 7het lichaam71 maar andererseits setzt die ,vorstellung eben so sehr den ,leib voraus1 da sie nur durch die ,funktion eines ,organs desselben entsteht40 ,zo p4 #cbc3 ,ook het ,selbstbewusstsein durch das ,gehirn und seine ,funktionen bedingt01 zelfs3 p4 #cbd ,dieser ,brennpunkt der gesammten ,gehirnthtigkeit ist 6 ,das1 was ,kant die synthetische ,einheit der ,apperception nannte10 een untheilbarer ,punkt06 ,dan p4 #ccd3 ,so hat ,kant 444 ,raum1 ,zeit und ,kausalitt1 als ,gehirnfunktion nachgewiesen2 wenngleich er dieses physiologischen ,ausdrucks sich enthalten hat0 444 und dieses physiologischen ,ungedankens6 ,zo ,,ii1 #af 7,zur idealistischen ,grundansicht07 dies 6 hat ,kant ausfhrlich und grndlich dargethan2 nur 6 dass er nicht das ,gehirn nennt1 sondern sagt das ,erkenntnissvermgen'40 ,nur6--,kant heeft evenmin gedacht als gezegd3 ,es ist eben so wahr1 dass das ,erkennende ein ,produkt der ,materie sei1 als dass die ,materie eine blosse ,vorstellung des ,erkennenden sei1 aber es ist auch eben so einseitig40 ,vergelijk in dezelfde geest3 ,,ii p4 #ba of p4 #bc1 dass auch das ,subjekt als solches durch das ,objekt bedingt ist0 of p4 #be4 ,volgens ,v1 p4 #ec zouden zelfs die so genauen und richtig zutreffenden astronomischen ,berechnungen0 nur dadurch mglich0 zijn dass der ,raum eigentlich in unserm ,kopf ist0 en luidt het van hem1 die deze wereld als ein blosses ,gehirnphnomen 6 auffasst03 ,dass der ,kopf im ,raume sei1 hlt ihn nicht ab1 einzusehn1 dass der ,raum doch nur im ,kopfe ist406 ,op ,schopenhauer's physiologies vooroordeel berust ook zijn foutief gebruik van het woord cerebraal0 voor intellectueel1 verstandelik 7dat ook in de ,nederlandse kunstkritiek gaat binnendringen71 cf4 ,,iv #bfj intellektual1 d4h4 7objectiv ausgedrckt7 cerebral04 ,een vooroordeel1 immers gemoedsleven1 gevoel en geniale intutie1 zijn physiologies even cerebraal0 als 444 het bewuste denken4 #ea3 p4 #ach4 ,vergelijk nog ,bolland1 ,wereldraadsel1 p4 #bei 7,intreerede73 ,verandering is en blijft voor ons het volstrekte ,apriori06 met ,kant te dezer plaatse3 ,ebenso kann die transcendentale ,aesthetik nicht den ,begriff der ,vernderung unter ihre ,data apriori zhlen3 denn die ,zeit selbst verndert sich nicht1 sondern etwas das in der ,zeit ist4 ,also wird dazu die ,wahrnehmung von irgend einem ,dasein1 und der ,succession seiner ,bestimmungen1 mithin ,erfahrung erfordert40 ,welk een verschil in ernst en bezonnenheid6 ,het is dan ook niet te dulden1 dat juist deze doldrieste dogmaticus zich in deze zelfde rede1 op p4 #bfh in een noot de volgende aanmerking veroorlooft op een kriticus1 z schroomvol 7,windelband zou met ,liebmann zeggen keusch07 als ,prof4 ,heymans3 ,onvoorzichtig daarom en vol aanleiding tot misverstand is de volgende uitspraak van mijn hooggeachten ambtgenoot te ,groningen3 ,het is in hooge mate waarschijnlijk1 dat zich alle natuurverschijnselen1 physiologische1 chemische en physische1 tot mechanische laten terugbrengen' 7,prof4 ,g4 ,heymans1 ,de ,gids' van ,april #ahif1 blz4 #id74 ,zelfs objective is dit niet eens toe te geven2 vgl4 bijv4 ,w4 ,ostwald over die ,ueberwindung des wissenschaftlichen ,materialismus' 7,leipzig #ahie704 ,dit staat als noot bij ,prof4 ,bolland's zinsnede3 ,het leven der ,natuur is echter rijker dan de objectief visionaire puntenwarreling1 waarin velen nog het ,al zouden willen zien1 doch waarin alles tot uitwendige verhouding is geworden1 zonder gevoel of innerlijkheid2 heeft de mechanistische natuuropvatting als methde haar goed recht van bestaan1 als theorie is zij eene bekrompene1 eene plat eenzijdige dwaasheid40 ,aan eene bekrompene enz4 dwaasheid01 ,prof4 ,bolland1 maakt zich in deze slechts hij schuldig1 die als gij1 met natuur 7of zelfs ,natuur7 bedoelt een deel der concrete ,werkelikheid1 niet hij1 die1 als ,prof4 ,heymans1 begrijpt dat de ,natuur1 het object van physiologie en physica1 slechts ,phaenomeen is en de concrete ,werkelikheid evenmin mechanies als ruimtelik6 ,heerlike ironie1 dat ,prof4 ,bolland in deze quasi-anti-materialistiese1 maar zijns ondanks juist naturalistiese passus1 de immaterialist ,heymans verwijst naar 444 de materialist ,ostwald6 ,in zijn zg4 ,zuivere ,rede0 7en nogmaals ,coll4 ,log4 pp4 #hhj-hhe7 herhaalt ,prof4 ,b4 7p4 #ahf1 #b;e dr4 #bbd7 dezelfde aanmerking4 ,prof4 ,b4 is in #aijd 7#aiji7 nog ten deze niet wijzer1 wel grover geworden1 laat nu zijn vrienden der wijsheid0 verbaasd staan1 dat ,het dogma van de mechanische verklaarbaarheid' der werkelijkheid n4b40 wordt verkondigd door de hoogleeraar der444 wijsbegeerte ,heymans04 ,de stippels zijn van ,prof4 ,bolland4 ,rideamus6 #bga ,prof4 ,b4 is goedig genoeg om op p4 #i 7#eb7 letterlik te verklaren1 dat voor hem ,heymans' alle natuurverschijnselen0 betekent3 alles1 letterlijk alles04 ,waarvan akte4 ,deze tegen ,heymans gerichte pagina's 7#h en vv41 #b;e dr4 #ea ss47 bewijzen slechts dat ook ,heymans1 als ,kant1 hoog boven ,prof4 ,bolland's bereik en begrip staat4 ,ze zijn1 weloverwogen1 niets dan een armzalig poginkje1 tegen ,heymans' superioriteit1 bij oningewijde dus argeloze lezers de schijn van dogmatisme01 ondoordachtheid01 bevooroordeeldheid0 te wekken1 door een uit z'n verband gerukt of zelfs een vervalst citaatje4 ,de aard dezer vervalsing verdient nadere toelichting3 ,prof4 ,bolland citeert1 p4 #h 7#eb71 uit ,heymans' ,gesetze u4 ,elemente des wissenschaftlichen ,denkens03 ,de apodicticiteit der logische wetten1 in den zin1 waarin zij daaraan feitelijk wordt toegeschreven1 levert geen nieuw probleem op40 ,en in een noot op die apodicticiteit0 voegt hij er bij3 ,apodeixis' beteekent bewijs1 doch bedoeld is hier eene volstrekte' geldigheid van algemeene bijzonderheden of betrekkelijkheden'1 waartegen geen verstandig bezwaar kan rijzen in logisch 444 dogmatisme40 ,reeds deze noot geeft een even ware als waardige voorstelling voor ieder die weet1 dat ,heymans met apodicticiteit niets anders bedoelt1 dan enerzijds een feit1 een gegeven psychies en psychologies feit van het denken1 dus nicht etwas zu ,beweisendes1 sondern ,gegenstand der unmittelbarsten1 inneren ,wahrnehmung0 7men bestudere #bb7 en anderzijds een probleem1 waarvan de zuiver logiese oplossing wordt gezocht 7men bestudere heel ,heymans' meesterwerk74 ,de geciteerde zin zelf echter luidt bij ,heymans als volgt1 op p4 #aja3 ,die ,apodiktizitt der logischen ,gesetze in dem ,sinne1 in welchem sie denselben tatschlich zugeschrieben wird1 bietet also ik cursiveer wat ,bolland schrapte kein neues ,problem0444 ,also444 want deze zin is de slotsom1 de conclusie1 van heel een 1 genaamd ,die apodiktische ,gewissheit der logischen ,gesetze01 gewijd speciaal aan de vraag1 of deze nog een nieuw probleem oplevert1 nadat het logiese probleem 7sc4 de geldigheid a-priori der denkwetten1 dus van het principium contradictionis en exclusi tertii1 voor alle mogelike werkelikheid7 is opgelost2 diezelfde zin luidt dan ook verder3 sie ist in der ,anwendung der logischen ,gesetze auf die ,wirklichkeit1 welche wir im vorigen ,paragraphen zu erklren versucht haben1 mit einbegriffen06 ,aan het logiese probleem zelf1 waarom alles niet iets anders0 is dan wat het is1 zijn dan reeds1 voorzover het de feiten van het denken betreft1 de #ad-bj en voor de verklaring dier feiten de niet minder magistrale #ba-bd gewijd1 welke laatste die ,lsung des ,problems0 heeft geboden4 ,maar ,prof4 ,bolland zegt op p4 #i 7#ec73 ,zoo is ook bij ,prof4 ,heymans om te beginnen alles datgene wat het is1 en niet iets anders1 wat zoozeer in de rede heet te liggen1 dat het niet eens problemen medebrengt0 444 hier gaat de vervalsing nog een graad verder3 ,van de conclusie also kein neues ,problem0 werd op p4 #h 7evenals explicite op p4 #cb van ,het ,verstand07 gemaakt de bewering zonder meer3 geen nieuw probleem01 en op pag4 #i reeds het dogma3 niet eens problemen0444 ,zo is op p4 #aa 7#ee7 ridder ,bolland waar hij wezen wilde3 ,wie met vooropgestelde waarheden' begint1 waarheden1 die op hare wijze niet eens problemen medebrengen1 begint met eene zekerheid zonder twijfel1 die niet de zekerheid is der doordachtheid en wijsheid2 wie met axiomen' begint1 begint met vooronderstellingen1 die als vroordeelen van voorrdeelen ongescheiden onderscheiden zijn40 enz4 enz4 ,verslagen ligt ,heymans en zijn werk van #ejj gedegen pagina's1 uitsluitend gewijd aan444 de kritiek der wetenschappelike axioma's en hun apodicticiteit2 bladzijden1 die elk zonder onderscheid kritieser bezinning1 dieper inzicht1 bezonkener wijsheid1 zuiverder begrip en vromer waarheidszin bevatten1 dan voor enig ,hegeliaan als zodanig ooit bereikbaar is1 laat staan voor zulk een ,hegeliaan4 ,en in #aiaj heeft ,prof4 ,bolland in een pamflet blijkbaar niets beters tegen ,heymans' boek en deszelfs betrekkelijke onbenulligheid0 aan te voeren dan 444 ,prof4 ,bolland's vervalsing1 voor hem van genoeg belang om ze te herhalen op pag4 #bj_/ba van ,het ,antwoord03 evidentie van datgene1 welks apodicticiteit' bij ,heymans elders geen probleem heet op te leveren06 ,ik vermoed dat ,heymans zelf1 in zijn serene redelikheid1 voor dit soort ,bollandistiese polemiek zelfs geen woord van afkeuring overheeft--enkel zwijgende verontwaardiging en wat meewarig begrijpen4 ,maar ik voor mij achtte het nodig1 hier eens dit proefje ,zuivere ,rede0 in 't licht te stellen1 niet om ,heymans1 maar terwille van de vele kritiekloze slachtoffers van ,professor ,bolland's waarlik weergaloze geoefendheid01 die hun de weg tot ,kant-,heymans verspert4 ,toch wel berekend en listig1 maar valsch en bekrompen0--deze giftige pijl door ,prof4 ,bolland op ,heymans gemikt in zijn schotschrift1 stuit af op ,heymans' integriteit1 om slechts zijn schutter te treffen4 ,aangaande ,heymans' dialektiek-dodend meesterwerk1 dat ,prof4 ,bolland evenmin kan laten gelden01 als hij er ook maar n 1 n bewijs van kan weerleggen1 omdat het nu eenmaal zijn begrip0 te boven gaat1 en waaraan hij zich dan ook wijselik niet waagt1 wordt de jongelui evenwel op college 7,coll4 ,log4 p4 #bgd7 de goedkope stoutigheid voorgezet3 een uur lang zouden wij het hier kunnen hebben over de ondoordachtheid1 waarmee de schrijver z'n pen heeft bestuurd1 toen hij schreef over wetten en elementen van het wetenschappelijke denken'40 ,de paar vittend bedoelde vragen01 die dan daaromtrent volgen1 getuigen van1 of wenden voor1 een onnozelheid1 die zelfs de titel niet begrepen heeft1--te weten het verschil tussen wet0 en element0 #bgb1 en de transcendentale0 zin van de titelkeus wetenschappelik denken0 ter aanduiding van de kennisleer als kritiek der wetenschappen4 ,in hetzelfde zinnetje van p4 #i 7#ec7 wordt nog even ,heymans' bedoeling in zake de mechaniese natuurbeschouwing verhegeld oftewel verdraaid aldus3 de gegevens van physiologie1 chemie en physica zijn geen van allen wat zij zijn1 maar hoogst waarschijnlijk' wat anders40 ,de weerlegging van dit mechanisties-verkeerde zijn0 geeft o4a4 #be van ,heymans' ,einfhrung in die ,metaphysik01 getiteld der ,erkenntniswert der mechanischen ,naturauffassung01 terwijl in hetzelfde zonneheldere standaardwerk #bgc die algemene fout haar formulering vindt in de termen der logica3 ,men vat de aequipollentie0 7omvangsgelijkheid7 der betrokken begrippen verkeerdelik op als identiteit0 7inhoudsgelijkheid74 ,op p4 #ahi 7#bbg7 van ,zuivere ,rede0 vraagt ,prof4 ,bolland met betrekking tot de aethertrilling-hypothese van het licht3 ,laat zich iets aan deze verklaring van het bekende uit het onbekende voorstellen1 laat er zich iets aan begrijpen8 ,wat moet eigenlijk der heeren mechanisch verklaren' heelemaal80--,dat ,prof4 ,bolland dat niet begrijpt1 kan hem niet euvel worden geduid4 ,wel1 dat hij ,prof4 ,heymans op deze vraag1 hier en elders1 slechts laat antwoorden met een zinnetje uit een tijdschriftartikel dat1 zonder meer01 in 't geheel niet ter zake is1 te weten3 ,das letzte ,ziel alles ,erklrens ist nichts ,anderes als empirisch gegebene ,zusammenhnge logisch zu durchleuchten40 ,zulk soort schijnpolemiek tegen een meerdere als ,heymans1 ten aanschouwe van een publiek op welks licht te verbijsteren begriploosheid deze geoefendheid0 van meet af 7zie ,prof4's voorrede7 speculeert1 is even ridderlik als redelik4 ,men behoeft ,heymans slechts te kennen en te begrijpen om eens en voor al te weten1 dat hij uitsluitend van de natuur1 van het gebied der physica en physiologie1 de mechaniese verklaarbaarheid of herleidbaarheid mogelik of zelfs waarschijnlik kan noemen1 en dat voor hem dus al het geestelike1 heel het terrein der psychologie en der geesteswetenschappen als zodanig1 daarvan eo ipso en principieel1 op kenniskritiese grond1 is uitgesloten4 ,maar ,prof4 ,bolland durft in #aiaj in zijn uitval tegen ,heymans1 getiteld3 ,nieuwe ,kennis en oude ,wijsheid1 eene poging tot voorlichting01 op p4 #ee s41 op dezelfde pagina1 waar hij een ,heymans toevoegt3 ,en in alles eerlijkheid en rondheid0 444 deze zin laten drukken3 ,ook zoude het der ervarenheid te ,groningen eer aandoen1 rondborstig evenzeer te erkennen1 dat men eene misvatting uit1 wanneer men de opvatting uit1 dat geest en ziel1 met al hetgeen daar niet aan toekomt 86 zich nog eens zullen laten herleiden tot levenlooze en zelfs onqualificeerbare werktuigelijkheid0 4446 ,dit is weliswaar laster 7evenals de smetten van pragmatisme en theosofen-kwakzalverij1 die ,prof4 ,bolland's waan een theoreticus van 't zuiverste water als ,heymans tracht aan te wrijven71 maar ,prof4 ,bolland wist1 begreep1 nu eenmaal niet beter1 naar ik wil aannemen4 ,ik ben alleen benieuwd1 of hij1 na deze mijn poging tot voorlichting01 nu hem altans zijn algehele misvatting ten deze gewezen is1 met eerlijkheid0 en rondborstig0 onmiddellik zijn laster zal erkennen en herroepen en voortaan zal trachten1 van ,heymans tenminste zoveel te leren kennen en begrijpen als nodig is1 om enigszins weer goed te maken1 wat hij in onwetendheid en wanbegrip aan hem en de waarheid misdreven heeft4 ,een ,heymans zou onderschrijven1 evenals een ,eisler1 een ,wundt1 de geniale onvoorzichtigheden0 van niemand minder dan ,leibniz3 ,tout ce qui se fait dans le corps de l'homme et de tout animal est aussi mcanique que se qui se fait dans une montre0 en ,recte constitutum est1 nihil in corpore fieri1 quod non mechanicis1 i4e4 intelligibilibus rationibus constet40--,voor hun als voor ,leibniz geldt daarbij1 zonder zweem van zelfweerspreking3 la ,perception1 et ce qui en dpend1 est inexplicable par des raisons mcaniques1 c'est--dire par les figures et par les mouvements40 7,monadologie1 thse #ag1 cf4 thses #gi et #ha74 ,immers zij allen zijn zuivere parallelisten3 ,tout se fait mcaniquement et mtaphysiquement en mme temps401 voor wie de mechaniese natuur slechts phaenomeen is van de metaphysiese werkelikheid3 ,la source de la mcanique est dans la mtaphysique01 een uitspraak1 door de heer ,bolland zelf indertijd geciteerd1 maar wel kwalik begrepen4 #eb3 p4 #adj4 ,in dezelfde zin p4 #edh_/i3 7,die ,lebenserscheinungen7 ,zwar knnten an sich die ,finalitt und ,causalitt1 welche ich als ,kehrseiten 8 meines zeitlichen ,denkens vorfinde1 die doppelseitige menschliche ,auseinanderziehung een aan de gelijktijdigheidsfout ontleend beeld einer rein unzeitlichen ,logik sein1 so dass ,zweck und ,ursache nur illusorisch 6 gefasste logische ,notwendigkeiten wren4 ,in gewissem 8 ,sinne mag dies ja auch immerhin der ,fall sein1 allein in seiner ,strenge ist mir dieser zeitleugnende ,gedanke unertrglich2 in meinem ,gefhl eines ,bedrfnisses nach ,erlsung von ,unvernunft1 ,bosheit und ,elend empfinde ich es als eine ,verhhnung des persnlich und etwa auch kosmisch empfundenen ,uebels1 mein ,fhlen und ,wnschen und ,wirken als etwas schlechthin ,zeitloses zu denken1 so1 dass mein ,willensact sowie der demselben entgegengesetzte ,widerstand eine reine ,illusion1 ein nicht einmal getrumter ,traum wren40 ,waar gemoedsaandoeningen en wensen spreken verwijst de wijsbegeerte met een zwijgend ,non ragioniam0444 of desnoods met een uitgesproken 0 naar kerkleer en dergelijke--en speciaal de tijdkritiek lacht om deze illusionaire1 dromende vrees1 dat zij de heer ,bolland zou dwingen1 zijn gemoeds- en geestesleven1 zijn levensactie1 als etwas schlechthin ,zeitloses zu denken04 ,juist wanneer en dewijl de tijd bewustzijnsvorm0 is--blijft een niet-tijdelik bewustzijnsleven een zelfweerspreking1 een onmogelikheid1 van dezelfde kennistheoretiese soort als een niet-ruimtelike bewegingswereld4 #ec3 p4 #ada4 ,op p4 #bff 7,wereldraadsel7 maakt ,bolland's ,hartmanniaans dogmatiese ,mystiek0 van het subject der interindividuele tijdelikheid eenen alles omvattenden absoluten ,gst40 ,interessant is het te zien hoe ook ,poincar in ,la ,valeur de la ,science0 worstelt met het algemeen subject van de ,tijd in ontologiese bevangenheid4 ,hij ziet wel in1 alle affirmations over 7objectieve7 gelijktijdigheid en opeenvolging zijn zinledig zonder gemeenschappelik subjekt1 n'ont par elles-mmes aucun sens0 7p4 #df2 vergelijk ook ,kinkel tegen ,riehl1 p4 #be o4 c474 ,hij zou dan wel willen concevoir une sorte de grande 6 conscience1 qui verrait tout et qui classerait tout dans son temps01 maar heeft toch bezwaren tegen zo'n demi-dieu01 die met onvolkomen geheugen zou moeten worden gedacht1 puisque sans cela tous les souvenirs lui seraient galement prsents et qu'il n'y aurait pas de temps pour elle0 7deze subtiliteit vergeet echter dat ook voor ons oorspronkelik alleen le prsent de tijdbron kan zijn74 ,et cependant1 quand nous parlons du temps1 pour tout ce qui se passe en dehors de nous1 n'adoptons-nous pas inconsciemment cette hypothse2 ne nous mettons-nous pas a la place de ce dieu imparfait2 et les athes eux-mmes ne se mettent-ils pas la place o serait ,dieu1 s'il existait80 ,hij acht dan deze hypothse0 toch onvoldoende puisque cette intelligence hypothtique1 si mme elle existait1 serait impntrable pour nous40 ,dit inzicht verheft ,poincar altans boven ,hartmann c4s4 ,maar wij weten nu dat zulk een transcendentaal0 subjekt geen hypothse0 is1 geen als bestaand0 te veronderstellen wezen1 maar hypothesis in oorspronkeliker dieper zin van het woord4 ,wie mij tot dusver gevolgd heeft zal mij begrijpen1 wanneer ik z'n ontologiese gesteldheid aldus formuleer3 ,het subjekt der natuur bestaat evenmin1 dus evenzeer1 als de natuur4 #ed3 p4 #ada4 ,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan stelt de verbijsterende vraag3 ,maar waar vinden wij dit subject806 7p4 #bbg van ,de ,weg tot het ,inzicht074 #bgd ,kennistheoretiese subjekten1 als het subjekt der natuur of het subjekt der waarheid zijn nu eenmaal geen wezens01 die men tegen 't lijf loopt4 ,zelf maakt hij er op zijn wijze een ens metaphysicum van1 p4 #ahe3 ,want het voorwerp met zijn ding-schijn bestaat niet als subjekt tegenover het kennend bewustzijn als zodanig 7in welk geval het toch een zinnelijk ding ware7--maar het bestaat in de synthetische handeling van een universeel bewustzijn zelf4 ,het universeele bewustzijn is het ,eeuwige ,denken 61 de wereldgrond zelf1 het wereldcentrum06 ,deze ,subreption0 leidt op p4 #ahg tot het volgende dubbelgebeide dogmatisme3 ,het ding-karakter is dus niet stoffelijk substantieel1 maar iets geestelijks2 de kracht der ,idee1 die de voorwerpen stelt1 is een denkkracht1 zoodat zij bestaan als handelingen der ,ide zelve4 ,onze aanschouwing van het voorwerpelijke is nu een herhaling n4b46 waarbij ons individueel bewustzijn deze hoogere 6 synthetische handeling weerspiegelt 64 ,waarneming is reconstructie 6 van binnen uit06 ,dit is de hherer ,idealismus0 waarmee ,kant's verontwaardiging zo meesterlik de spot drijft 7zie ,proleg4 p4 #afd74 ,ditzelfde ,hartmannisme bij ,bolland 7,w4 p4 #caf73 ,is er waarheid in het menschelijk denken1 dan bestaat die in de bewuste reproductie van den inhoud eener ,wereldide0 enz4 ,ook het objectief idealisme0 van ,bergmann1 ,eucken1 ,lipps e4a4 begaat de reeds bij ,berkeley te vinden fout1 van het kennistheoreties ,subjekt van ,natuur en ,tijd1 eenmaal als ,vronderstelsel ontdekt en begrepen1 een werkelik bestaand ,wezen1 een soort ,algeest te maken1 even onkants als ongerechtvaardigd4--,wel vindt men bij ,kant zelf reeds misstappen in diezelfde richting4 ,vgk4 daaromtrent ,windelband1 ,die ,erneuerung des ,hegelianismus1 #aiaj1 p4 #ad3 ,nun hatte schon ,kant alle ,mhe1 dieses ,bewusstsein berhaupt' vor der metaphysischen ,ausdeutung zu schtzen1 die ihm sein eigenes persnliches ,weltanschauungsbedrfnis nahelegte4 ,der zunchst hypothetisch eingefhrte intuitive ,verstand'1 der intellectus archetypus1 dann--nach den ,postulaten der praktischen ,vernunft--in der ,kritik der ,urteilskraft das bersinnliche ,substrat der ,menschheit'1 das alles waren schchterne ,anstze zur ,metaphysizierung des ,bewusstseins berhaupt'1 denen ,hegel nur den rechten ,namen gab1 wenn er es ,gott nannte40 ,ten slotte zij hier nog gewaarschuwd tegen de verhaspeling van het subjekt der kennis1 dus het subjekt van phaenomenale werkelikheid1 met het subjekt der waarheid1 das urtheilende ,bewusstsein berhaupt0 van ,rickert1 dat bij deze dan ook wordt tot subjekt van het zijnde a4z41 aldus ten onrechte in z'n zijn0 van mogelik oordeel afhankelik gemaakt1 een soort ,immanenz01 die dus niets te maken heeft met de phaenomenaliteit1 de ,kantiaanse afhankelikheid van mogelik kennen4 ,rickert kent of erkent zo min ons krities subjekt der natuur als de phaenomenaliteit der ruimte-dingen4 ,voor zijn objekt-realisme zijn psychies en physies even rele01 kennistheoreties-gelijkwaardige delen der empirische ,wirklichkeit0 7,das ,physische und das ,psychische sind1 wie man sie auch sonst definiren mag1 jedenfalls beide gleich unmittelbar gegeben40 ,die ,grenzen1 p4 #age2 ,wir finden unmittelbar vor eine ,welt1 die aus ,krpern besteht und aus anderen ,gebilden1 die wir psychisch nennen40 ,wir wissen1 dass das ,psychische ein ,theil der empirischen ,wirklichkeit ist1 so gut wie die ,krper40 ibid4 p4 #ahj74 ,aan ,rickert zien wij dus1 hoe men kan komen tot een ,bewusstsein berhaupt0 en daarvan afhankelike immanente objekten0 7vgk4 ook de noot bij bl4 #cij71 zonder de kritiese objekt-immanentie en haar subjekt ook maar van verre te hebben bereikt4 ,rickert's grondfout1 waarmee heel zijn idealisme0 staat en valt1 te weten3 dat het al of niet toekennen van waarheid1 het zus of z oordelen01 afhankelik zou zijn van het willen en dus de ,urtheilsnothwendigkeit0 in plaats van een causale 7re vera67 een soort teleologiese zou zijn en mitsdien elk oordeel een transcendent ,sollen0 zou impliceren 7,hoofdst4 ,,xiv1 ,sein und ,sollen1 van ,der ,gegenstand der ,erkenntniss3 jedes ,urtheil erkennt ein ,sollen an1 die ,urtheile die ,thatsachen constatiren1 sind unbezweifelbar1 also ist auch die ,urtheilsnothwendigkeit vor jedem ,zweifel geschtzt407 en een waarde0 anerkennen0 7dass sogar die ,konstatirung einer ,thatsache die ,anerkennung eines ,werthes einschliesst01 ,die ,grenzen p4 #gjg71 zodat ,sollen0 prius zou zijn van ,sein0 7,c4 ,,xvii van ,der ,gegenstand1 dass das ,sollen begrifflich frher ist als das ,sein07 en de zekerheid zou verschaffen van een transcendente waarde 7,wir dagegen finden1 dass auch in den scheinbar nicht ber ,bewusstseinsthatsachen hinausgehenden und daher absolut unbezweifelbaren ,urtheilen ein transcendenter ,werth mitbehauptet wird und daher knnen wir von einem ,wissen von diesem transcendenten ,werthe reden4071 waarbij dan de waarheid zelf1 als al wat men verplicht0 is te bejahen01 fungeert als ,gegenstand der ,erkenntniss0 7,der ,gegenstand der ,erkenntniss ist ja nichts anderes als der ,inbegriff der zu bejahenden ,wahrheitswerthe407--deze grondfout is boven behandeld in ,hoofdstuk ,,iv #c1 speciaal p4 #he_/f en in opmerking #e4 ,even juist als scherp formuleert ,rickert1 hoe deze 7onjuiste7 leer 7vgk4 ook ,bauch in de noot bij bl4 #hf7 de bekende zelfweerspreking der waarheidsloochening in het ethiese transponeert3 ,wo man den ,pflichtbegriff als ethischen ,begriff bekmpft1 wird es dem ,menschen zur ,pflicht gemacht1 keine ,pflicht anzuerkennen40 7,die ,grenzen p4 #gac74 ,maar onze zuiver theoretiese geesteswettelikheid mag en moet ook dit antiscepticum versmaden6-- #ee3 p4 #adh4 ,si duo idem dicunt1 non est idem4 ,ook ,wundt c4s4 7,eisler en alle krities-monistiese evolutionisten7 noemen die ,natur ,vorstufe des ,geistes01 zeggen dass der ,geist aus der ,natur sich entwickelt04 ,met hen zijn wij het daaromtrent volkomen eens4 ,het onderscheid met ,hegeliaanse gelijkklinkende uitspraken is niet meer of minder1 dan dat ,wundt het natuur-idealisties en oorzakelik bedoelt1 en de ,hegelarij natuur-realisties en dialekties i4e4 anticausaal 7,hartmann en ,eucken weer natuur-realisties en causaal74 ,bij ,wundt1 zuiver parallelist als ,heymans1 is nooit het psychiese uit het physiese1 het geestelike uit het stoffelike voortgekomen1 maar wel menselik geestesleven1 kultuur1 uit kultuurloze natuurlike0 dierlikheid4 ,uitstekend ,eisler1 ,geschichte des ,monismus1 p4 #afi3 ,natur' und ,geist' zeigen sich uns somit nicht als absolute ,gegenstze1 sondern sie sind1 im weitesten ,sinne1 nur die beiden ,seiten oder ,betrachtungsweisen einer einheitlichen ,wirklichkeit2 im engeren ,sinne aber ist ,natur die niedere ,stufe des ,seins1 das auf einer hheren1 aktiveren und bewussteren ,geist' 7im ,unterschiede vom psychischen ,innensein berhaupt71 und in der ,gesamtheit von dessen ,gebilden ,kultur ist4 ,natur als ,objektivation des ,geistes und ,natur als ,vorstufe des ,geistes sind also wohl zu unterscheiden4 ,der ,geist im engeren ,sinne steht ber der ,natur1 whrend er im weiteren ,sinne in der ,natur selbst und deren ,entwicklung zum ,ausdruck1 zur ,erscheinung gelangt4 ,die ,natur als ,krperwelt ist die ussere ,hlle1 der ,leib des ,geistes40 ,van de natuurwetenschappelike evolutie-leer is ,hegel de vijand en verachter1 ze is voor hem vllig leer01 grassiert noch0 enz41 zie #bdi ,kl4 ,l4 ,inderdaad1 de evolutie-leer grassiert noch0 in ironie van tegenstelling tot ,hegeliaanse ,naturphilosophie04--,van de wonderlike waan1 als zoude ,hegel ein genialer ,vorlufer der ,darwinschen ,entwicklungslehre0 zijn en ,darwin zelfs ein genialer ,ausarbeiter der ,hegelschen ,erkenntnistheorie0 7frazen van ,dietzgen over ,darwin und ,hegel071 zou een blik in deze #bdi al kunnen genezen4 ,voor hem zijn ,gattungen0 even duurzaam als ,gesetze04--,so erkennt man z4,b4 in der ,natur die ,gte ,gottes darin1 dass die verschiedenen ,klassen und ,gattungen1 sowohl der ,tiere als auch der ,pflanzen mit allem versehen sind1 dessen sie bedrfen1 um sich zu erhalten und zu gedeihen4 ,eben so verhlt es sich dann auch mit dem ,menschen1 mit den ,individuen und mit ganzen ,vlkern44440 etc41 aldus ,hegel1 waar hij op zijn manier verstandig0 wilde zijn 7 #hj1 ,kl4 ,log41 ,zus474 #ef3 p4 #aeh4 ,prof4 ,dr4 ,jos4 ,kohler4 ,mijn qualificatie en de positie van deze roemruchte nestor van het volkerenrecht en veelzijdig rechtsgeleerde grootwaardigheidsbekleder der ,berlijnse ,universiteit1 maar in philosophicis een des te gevaarliker even autoritair als bombasties idee-dilettant1 vergt dat ik enige van die in de tekst bedoelde ,ungeheuerlichkeiten aanwijs1 al is het eigenlik jammer van de benodigde ruimte4 ,in zijn ,lehrbuch der ,rechtsphilosophie0 7#aiji7 volgt op de ,inleiding 7,i7 van het #a;e ,boek 7,die ,rechtsphilosophie und ihre ,bedeutung7 een hoofdstuk ,,ii3 ,philosophie und ,rechtsphilosophie1 waar te lezen staat 7p4 #g73 ,vor allem kommt hier in ,betracht die ,erkenntnistheorie1 d4h4 die ,frage ber das ,verhltnis zwischen ,subjekt und ,objekt dus het in de tekst aangewezen objekt-realisme und die ,frage ob unseren ,vorstellungen 6 von der ,welt eine ,welt in ,wirklichkeit zu ,grunde liegt und wie sich diese ,wirklichkeit zu unseren ,vorstellungen verhlt4 ,das ist die ungeheuere ,frage des kritischen ,realismus4444 ,die ,annahme1 dass es berhaupt unmglich sei1 in das ,ding an sich einzudringen1 sodass 6 wir auf das ,gebiet unserer ,vorstellungen 6 zurckgeworfen waren1 beruht auf dem falschen ,dualismus 6 ,kantschen ,angedenkens3 dieser ,dualismus mit seiner stndigen ,skeptik und dem ,ignoramus' in bezug auf die ,aussenwelt 6 ist lngst berwunden4 berwunden ist auch die ,annahme1 dass ,zeit und ,raum nur auf unserer ,vorstellung 6 beruhten und eine ,zutat unseres ,geistes wren4 ,vielmehr ist zu sagen1 dass das ,ich und das ,nichtich alles zu einem grossen 6 ,weltganzen gehrt und darum notwendig eine ,zusammenstimmung 6 stattfinden muss1 namentlich auch in der ,richtung1 dass ,zeit und ,ausdehnung1 wie wir sie schon seit ,aeonen in unseren ,geist aufgenommen 6 haben1 unserer ,empfindung von ,zeit und ,raum entsprechen1 da 6 der menschliche ,geist und schon was dem ,menschen an ,geschpfen vorhergegangen ist1 aus der ,zeit und dem ,raum die stndige ,vorstellung berkommen 6 haben40 ,over ,tijd en ,ruimte vergelijke men dan #c van zijn ,das ,problem der ,rechtsphilosophie0 in zijn ,moderne ,rechtsprobleme3 ,die ,entwicklungslehre die van ,k4 setzt daher zwar die ,wirklichkeit der ,zeit voraus1 allein sie beruht andererseits auf der ,erkenntnis1 dass das ,zeitliche auf einem ,ausserzeitlichen und ,ausserrumlichen beruht und dass ber ,raum und ,zeit eine hhere ,wesenheit schwebt4444 ,die ,ansicht1 alsob sie ,raum und ,zeit0 nur subjektive ,zutat unseres ,geistes waren1 ist irrig4 ,ihre ,wirklichkeit wird nicht nur durch die ,sinnflligkeit unserer ,beobachtung dargelegt1 sondern auch durch unsere ,krperlichkeit inmitten des gleichzeitigen oder verschiedenzeitigen ,andersseins4444 ,wir 8 nehmen ,zeit und ,raum an1 und ebenso nehmen wir eine ,einheit und ,vielheit der ,wesen an4444 ,aber wir glauben an alles dieses in relativer ,weise0 etc4 ,maar horen wij nu verder 7p4 #h7 ,prof4 ,kohler tegen ,kant's ,dualismus03 ,jener ganze ,dualismus ist so ungeheuerlich und haltlos1 dass er vor energischen ,denkern sofort zusammenfallen musste4 ,fichte und ,schelling suchten ihn zu strzen1 und ,hegel hat ihn vollkommen zertrmmert 7,identittsphilosophie744440 ,der ,hauptirrtum der ,kantschen ,philosophie besteht darin1 dass der ,unterschied zwischen ,subjekt und ,objekt ins ,ungeheuerliche bertrieben ist04444 ,volgt een ,vorstellung0 van ,kant's kennisleer3 ,nach der ,kantschen ,erkenntnistheorie steht auf der einen ,seite das ,subjekt ganz allein im ,theaterraum 6 und vor ihm ist die ungeheuerliche ,bhne der ,theatervorstellung 61 welche die ,welt bedeutet4 ,zwischen diesen beiden ,dingen sollte nun eine ,vermittelung sein1 aber fern davon3 dasjenige1 was wir wahrnehmen ist nur ein ,phnomen1 eine ,folge von ,erscheinungen1 und alles1 was hinter dem ,phnomen liegt1 ist uns ewig verborgen1 denn all unsere geistigen ,krfte knnen sich nur auf die ,erscheinungen beziehen40 ,natuurlik is juist die waarneming zelf de en de enige ,vermittelung0 tussen ,subjekt en ,niet-ik4 ,juist door de ,beziehung van onze geistigen ,krfte0 op dat ,niet-ik ontstaat de ,erscheinung06 ,diese ganze ,vorstellung ist schon darum verfehlt inderdaad verfehlt1 weil sie zwischen dem einen 6 erbrmlichen ,ich und der ganzen ,welt einen solchen ,unterschied macht1 dass hier eine ungeheuere ,kluft ghnt2 das ist doch kaum der ,mhe wert1 wegen des einen ,menschen solches ,wesen zu machen6 ,wie verhlt es sich denn mit der ungeheueren ,menge der weiteren ,ichs1 die doch ebenfalls in die ,welt hineinstarren80 7p4 #i374444 whrend unser ganzer ,leib mit all seinen 8 ,leiden und ,schmerzen nur ebenfalls ein ,phnomen ist1 und in der ,tat in den ,wolken steckt goed gelocaliseerd1 die das ,ding an sich umgeben404444 ,na deze even individuele als individualistiese ,kant-voorstelling levert nu p4 #i de volgende gewoon-realistiese ,spiegelung0- en ,aetherschwingungen0-dogmatiek3 ,der ,gedanke von dem ,ding an sich ist insofern zutreffend1 als natrlich jede ,spiegelung 61 jedes ,einwirken in eine ,subjectivitt nur so aufgefasst werden kann1 dass das ,ding an sich nicht in das ,subjekt eingeht1 sondern einen ,eindruck macht1 und dieser ,eindruck ist es1 den wir als das ,bild der ,welt erschauen4 ,insofern kann zwischen ,eindruck und ,welt natrlich nie volle ,gleichheit bestehen1 ebensowenig wie eine ,gleichheit bestehen kann zwischen der ,matrize 6 und dem aus der ,matrize hervorgehenden ,bilde 64 ,aber immerhin muss es verstandesmssig mglich sein1 zwar nicht ein ,abbild der ,matrize zu geben1 wohl aber zu sagen1 inwieweit unser ,eindruck zur ,matrize stimmt und inwiefern bei diesem ,eindruck subjektive ,momente im ,spiel sind4 ,alsof ,kant's leer iets anders deed6 ,maar eilieve4444 hoe vergelijkt een ,kohler beeld en4444 matrijs86 zie3 ,dazu ist aber unser ,verstand fhig1 denn er kann unsere ,organe 6 und die ,wirksamkeiten dieser ,organe erfassen und mithin auch darstellen1 wie sie sich bettigen1 wenn ein ,eindruck von aussen 6 kommt04444 ,dat die organen4444 zelf slechts kennisprodukten zijn4444 wie op zulk een kleinigheid let1 is een kniesoor4444 en dat ook dit aussen01 dit kommen0 zowel als dit sich bettigen0 tot de phaenomenenwereld behoren4444 zover reikt de ,kohlerkritiek niet4 ,hij bedoelt het zuiver physiek3 ,auch bei anderen ,wesen finden wir hnliche ,organe1 und wir knnen prfen1 wie sie wirken und wie sie durch die ,matrize' von aussen beeinflusst werden4 ,weiter knnen wir natrlich nicht kommen0 ,neen1 natuurlik kunt gijlieden nooit verder komen4 ,es ist aber auch nicht ntig1 denn diese ,erkenntnis ist vollkommen4 ,kein ,wesen kann sagen1 welches ,bild 6 das ,weltall gibt1 wenn man das beobachtende ,wesen wegdenkt1 denn dann ist eben ein ,bild berhaupt unmglich ,k4 zelf onderstreepte deze wijsheid4 ,wir knnen nur sagen3 im ,weltalle ist eine ,flle verschiedener ,objektivitten 61 die 6 auf unsere ,subjektivitt wirken und bei deren ,wirkung unsere ,subjektivitt die ,tafel 6 darstellt1 auf der die ,bilder 6 erscheinen1 welche ,tafel an sich eine bestimmte ,beschaffenheit hat1 sodass wir we kennen0 immers die ,tafel an sich06 dasjenige abziehen knnen was subjektiv ist4 ,en nu een voorbeeld63 ,wir wissen z4,b41 wenn wir rot und gelb sehen1 dass die ,eigenart der ,farbe eine ,zutat unserer ,sehorgane 6 und unseres ,denkens 66 ist1 aber ebenso ist es sicher1 dass dieser verschiedenen ,art der ,farbe eine ,verschiedenheit im ,objekt zugrunde liegen muss1 von der wir nichts weiter wissen1 als dass hierbei 6 therschwingungen eine ,rolle spielen40 ,en deze hooggeleerde lekepraat tegen ,kant's kritiek6 ,het overeenstemmingsprobleem0 der waarneming ontgaat deze naieve dogmaticus #bge natuurlik geheel1 maar het probleem van de overeenstemming der resultaten van juist denken met de werkelikheid lost hij 7p4 #aa7 makkelik op 7natuurlik dogmaties-verdubbelend73 ,das ist nicht etwa eine prstabilierte ,harmonie'1 es ist nicht eine ,zuflligkeit1 sondern es beruht darauf1 dass wir eben ein ,teil des grossen ,ganzen sind04444 simple comme bonjour6 ,en van zelf0 zijn meteen even de synthet4 oordelen a priori verklaard3 het ,geheel ist ein ,rderwerk1 von dem wir einen ,teil bilden04444 ,damit erklrt sich von selber aseitas die ,richtigkeit der ,axiome in der ,mathematik2 es erklrt sich das ,zusammentreffen des ,kausalittsgesetzes in uns und ausser uns1 es erklrt sich 6 die ganze ,kantsche ,kategorientafel04 ,mein ,liebchen1 was willst du noch mehr8 ,van ,prof4 ,kohler krijgt ge dan nog het bekende stuk misverstand toe over ,kant's verbod0 tot transcendent kategoriengebruik4444 ,ist das ,metaphysische unserer ,anschauung nicht zugnglich1 so ist es zugnglich unserem ,denken04444 ,juist1 zou ,kant zeggen1 das ist ja die stndige ,behauptung der ,kritik6444 ,es ist eine bare ,willkr zu behaupten1 dass der ,satz von der ,identitt und dem ,widerspruch nur im ,kreise der ,anschauung 86 bezeugt wre40444 wie beweert dat bij geval8--,volgt de conclusie3 ,somit 6 ist das ganze ,kantsche ,gedankensystem1 so ungeheuere ,krfte auch darauf verwendet worden sind1 ein ,irrgang0 en daarom ist es verlorene ,mhe04 ,voor u altans is alle ungeheuere0 kracht1 er op besteed1444 verloren moeite4 ,zorg gij maar 7p4 #ab7 die ,hegelsche ,philosophie zeitgemss umzubilden0 en laat het anderen over1 sich an den ,akrobatenknsten ,kantscher ,gedankengymnastik zu erbauen04 ,blijf gij maar 7p4 #ac7 bij ,hegel-,hartmann's ,logik der ,weltgeschichte4444 mit sehr vieler ,unlogik verbunden40 ,aangezien ,kohler's ,richtung0 787 echter ,hegel's ,dialektiek ablehnt0 7p4 #ad7 blijft er van ,philosophie niets anders over dan de fraze der ,kulturentwicklung0 met1 als ,das letzte ,ziel0 7titel van ,boek ,,ii73 ,alles erkennen und alles knnen und damit die ,natur bemeistern40 ,dit heet ,neuhegelianismus40 ,in de ,moderne ,rechtsprobleme0 7p4 #i7 nader omschreven3 ,unrichtig war es allerdings von ,hegel1 anzunehmen1 dass die grosse ,welt mit ihrem ,werden und ,vergehen sich nach einer bestimmten ,begriffsschablone abspiele4 ,wir haben uns daran gewhnt1 die in der vernnftigen ,entwicklung enthaltenen1 ausserordentlich mannigfaltigen ,lebenskeime nicht apriorisch zu betrachten1 sondern die ungeheure ,gestaltung der ,tat in ihrer ,wirklichkeit zu erkennen3 die ihr entsprechende ,vernnftigkeit ist eben ihr metaphysischer ,hintergrund4 ,dem ,wollen und ,walten des ,lebens ist ein ungeheurer ,freipass gegeben1 und nicht jeden ,wochentag macht ,gott die ,zeche'4 ,nur in grsseren ,zwischenrumen lsst sich die ,gesetzlichkeit des ,vernnftigen verstehen4 ,dies begreift der ,neuhegelianismus3 er weiss1 dass eine unendliche ,flle von ,einzelheiten die ,weltgeschichte ausmacht1 er sucht sie zu erkennen und erhebt sie zum ,gegenstand seines ,studiums2 er weiss aber auch1 dass hinter ihnen ein grosses ungeheuer gross6 ,ganzes steht3 das ,ganze ist die menschliche ,kultur1 die sich nach festen ,gesetzen entwickeln muss4--,so wird die ,hegelsche ,vernunft zur menschlichen ,kultur1 und statt der dialektischen ,bewegung haben wir die ,kulturgeschichte04446 ,ik gewaagde boven van het idee-dilettantisme van deze meester der rechtsvergelijking4 ,dit ten besluite 7p4 #aa73 ,wenn man geltend gemacht hat1 dass in unserem ,system ein ,widerspruch bestehe zwischen der realen rechtsvergleichenden und universalrechtsgeschichtlichen ,wissenschaft einerseits und der ,ideenlehre andererseits1 die uns aus ,hegels ,philosophie erwchst1 so ist dies ein kurzsichtiger ,irrtum2 denn gerade in der ,vershnung der rationellen 8 ,idee mit der ,wirklichkeit liegt das ,grosse der heutigen ,forschung2 wir drfen in der ,flle der ,einzelheiten das ,gesamte der ,idee nicht vergessen klinkt goed1 wir mssen in ihr die ,ausflsse des grossen ,gottesgedankens erkennen2 das ist das ,wesen des ,neuhegelianismus3 was wir im ,einzelnen entdecken1 schliesst sich zum grossen ,ganzen40444 7p4 #ab73 ,fortschritt ist das ,wesen der ,welt4 ,eben weil das ,ewige sich im ,zeitenschosse zutage ringt1 so muss eine ,entwicklung walten2 denn sonst wre der ganze ,prozess kein ,entwicklungsprozess04444 ontegenzeggelik6 ,das hat allerdings ,spinoza noch unvollkommen erkannt de stakkerd3 allein ,spinoza ist auch nicht das ,musterbild unseres ,pantheismus1 sondern nur ein unvollstndiger ,vertreter2 unser ,pantheismus reicht in die geweihten ,zeiten der grossen indischen ,philosophie hinein und berhrt sich mit den ,ideen der ,sufiten1 des ,averroes und des ,mystikers ,ekkehard60 ,zoveel ter orintering1 hoe ,prof4 ,kohler filosofeert4 ,daar ik de dogmatiese diepzinnigheden van een ,kohler's 7en evenzo b4v4 een ,berolzheimer's7 metaphysische ,ideen0 voor eer en invloed van de wijsbegeerte1 en speciaal de rechtsfilosofie1 heel wat heillozer acht1 dan alle ,plattheiten01 ,seichtigkeiten01 ,flachheiten0 etc4 7men kent die phraseologie der diepe heren71 die hij positivisme en materialisme1 of ook een ,jhering en een ,stahl naar 't hoofd slingert1 als had hij zelf deel aan die ungeheure ,tat der deutschen ,philosophie0--daarom wil en moet ik er op wijzen1 hoe ontoegankelik zulk een geest is voor kritiese wijsbegeerte en hoe gering mitsdien het verschil tussen ,kohler- en444 ,khlerglauben4 #eg3 p4 #bcf4 ,gelijksoortige realistiese zelfbespotting zie ik daar juist in de ,grundriss einer ,philosophie des ,schaffens als ,kulturphilosophie1 ,einfhrung in die ,philosophie als ,weltanschauungslehre01 #aiab1 van ,dr4 ,otto ,braun1 waar deze gewaagt van die vom ,idealismus vertretene ,weltverdoppelung04444 nademaal hij het idealisme als volgt begrijpt3 ,warum soll dieser ,tisch hier denn durchaus nicht n4b4 dieser ,tisch1 sondern irgend ein ,x sein804444 ,was htte es denn fr einen ,sinn1 wenn neben einer objectiven ,welt van tafels etc noch eine ihr ganz heterogene der ,erscheinungen existierte80 7p4 #db_/c74 ,deze ,privatdozent der ,philosophie1 die reeds als zodanig in #aiab toch wel diende te weten1 dat voor het idealisme juist zijn objective ,welt 7van tafels etc474444 die 7dus daaraan niet precies heterogene7 ,welt der ,erscheinungen is4444 en die zijn eigen ,hartmanniaans realisme realistischer ,idealismus0 noemt--dus met zijn vom ,idealismus vertretene ,weltverdoppelung0 naar letter en geest zich zelf bespot und weiss nicht wie--levert ons dan meteen nog een in dit verband niet onvermakelik voorbeeld van de toon1 die zulk een1 op zijn manier godsdienstig 7zie zijn ,slothoofdstuk ,x3 ,vom gotterlebenden und gottdarstellenden ,schaffen071 dualist tegen zijn materialistiese tegenstanders en mederealisten pleegt aan te slaan 7vgk4 mijn tekst bl4 #ahd71 waar hij over de leden en bloc van de ,monistenbund als volgt vonnis velt3 ,doch kommen die ,angehrigen dieser ,vereinigung infolge ihres disziplinlosen ,philosophierens kaum in ,betracht2 sie verstehen sich selbst nicht40 7p4 #ea74 ,moraal3 6 ,we zouden ook tegen al zulk materie- of objektrealisme met een andere moraal kunnen eindigen1 die zich niet uitsluitend maar inzonderheid ook ten aanzien van ,objekt of ,erscheinung en ,ding an sich keert tegen het niettemin grote stuk werk van de #be-;jarige ,liebmann1 door1 even zuiver ,kantiaans als zuiver ironies1 met de woorden zelf van diens ,kant tot het ongerijmde 7vgk4 mijn tekst bl4 #ib7 herleidend refrein1 te concluderen3 ,also muss auf ,kant zurckgegangen werden40 ,en wij handhaven deze moraal1 trots de zo juist verschenen ,cellular-,ethik als moderne ,nachfolge ,christi1 ,grundlinien eines neuen ,lebensinhaltes0 door ,wilhelm ,kleinsorgen1 #aiab1 opgedragen aan ,meinem hochverehrten ,lehrer ,seiner ,exzellenz dem ,wirklichen ,geheimen ,rat ,professor ,dr4 ,ernst ,haeckel0 en bevattend een ,haeckelomane ,haeckel-humbug1 waarvoor zelfs een filosofaster als ,haeckel toch eigenlik nog te goed1 te trouwhartig is1 een ,cellular-,ethik dan1 die ons op p4 #bd1 waar schrijver het over das ,erkenntnisproblem0 heet te hebben1 aldus inlicht3 ,der auf ,descartes1 ,spinoza1 ,leibniz1 ,wolff und als ,kritizismus' auf ,kant zurckgehende ,rationalismus und ,apriorismus1 der lange ,zeit die philosophische ,erkenntnislehre beherrscht hat und auch heute noch von vielen ,philosophen als massgebend angesehen wird1 ist abgesehen von den lteren ,arbeiten ,lockes1 ,humes1 ,condillacs und ,mills in neuester ,zeit vor allem durch die bahnbrechenden zellular-psychologischen ,untersuchungen ,ernst ,haeckels ad absurdum gefhrt worden40 etc4 ,door ,haeckel ad absurdum gefhrt0 worden inderdaad niet weinigen--immers in de logiese zin des woords al die dualisten1 die het tegen zijn altans nooit opzettelik-dogmaties naturalisme moeten afleggen 7b4v4 apologeten als een ,dennert1 een ,bettex en consorten1 aan wie ik helaas pour acquit de conscience ook nog een deel van mijn tijd heb moeten geven7 en in de letterlike zin al zijn volgelingen1 die hem voor een wijsgeer verslijten--dus altijd en alln dezulken1 voor wie het kriticisme niet bestaat1 zo min als voor ,haeckel4 ,waar ,haeckel eindigt1 begint de kennisleer4 ,waar de kennisleer verschijnt1 is het uit met dualisme en materialisme1 uit met bewust en onbewust dogma1 uit met orthodoxie en met ,haeckel4 ,zeker1 evenzeer ,kant contra ,thomas1 ,calvijn en zo voort1 als ,kant contra ,haeckel1 ,ostwald1 ,bergson1 ,ziehen en zo voort1 of als ,kant contra ,hegel en ,kant contra ,hartmann4 ,alles samengevat3 ,kriticisme contra ,dogmatisme4 ,en voor ons deel3 ,kennisleer contra ,materie-realisme4 ,,naamregister4 ,adickes1 #fc1 #if1 #aji1 #cjj1 #ced-fj4 ,adler1 #bfa4 ,aksakow1 #cce4 ,aletrino1 #ahh4 ,apel1 #gj1 #ceh4 ,aristoteles1 #bcf1 #cch1 #cdf1 #cgj4 ,atwater1 #ahd4 ,auerbach1 #chb1 #chd4 ,avenarius ,,xii1 #ef1 #ahg1 #cda1 #cec4 ,averroes1 #dbf4 ,bain1 #aee1 #ahg1 #bhe4 ,bastian1 #bhe4 ,bauch1 #hf1 #cji1 #cfb1 #dah4 ,bayet1 #ahh4 ,becher1 #bja1 #bca-c1 #bci1 #bda v4 ,bellaar ,spruyt ,,xv1 #de1 #gd1 #ha1 #hc-hi1 #ia4 ,benedict1 #ahg4 ,bergh van ,eysinga1 v4 d41 #be1 #bid1 #djb4 ,bergmann1 #ad1 #agg1 #daf4 ,bergson1 #gd1 #aff-gj1 #bja1 #cda1 #cec1 #dbi4 ,berkeley ,,xii1 v41 #bb1 #bf-i1 #cc1 #ce1 #ch-dj1 #db1 #di1 #ef v41 #fa v41 #fe v41 #hg-ia1 #id1 #ajj1 #ajc1 #ajg-i1 #aaa1 #aad1 #aah1 #aba1 #acb1 #aci1 #aea1 #aee1 #afc1 #afe1 #bea1 #bfd1 #bib1 #cah1 #cbb1 #cbg1 #cej-b1 #ced1 #cfc1 #cfh1 #cgc1 #chi1 #cia1 #cii1 #daf4 ,bernard1 #bhf4 ,berolzheimer1 #dbf4 ,bettex1 #dbh4 ,beyersdorff1 #h4 ,beysens1 #bfe-ge1 #bgg v41 #chf1 #cic4 ,bierens de ,haan1 ,j4 ,d41 #be1 #ace1 #agd1 #ahh1 #bid1 #dae4 ,bierens de ,haan1 ,p41 #gd1 #djc4 ,binet1 #hj1 #bij1 #bii1 #cci4 ,blavatsky1 #afd4 ,bleuler1 #ahh4 ,boer1 de1 #djg4 ,bolland ,,xi1 #ad1 #ah1 #ce1 #fj1 #gb1 #if1 #aab1 #acb v41 #acf-di1 #aea v1 #aed1 #aef1 #afj1 #afd1 #ahj v41 #ahc1 #bja1 #bjc1 #bje1 #bjg1 #bcc1 #bce1 #bcg1 #bci1 #bee-h1 #bfb1 #caj1 #cac1 #cdb-d1 #cdg1 #cdi v41 #cef1 #cgi1 #chf v41 #cih1 #djj v41 #dje-ad1 #daf4 ,blsche1 #ahh4 ,boltzmann1 #ahg1 #bej-b1 #cjb1 #cca4 ,bolzano1 #bfj4 ,braun1 #dbg4 ,brentano1 #ajb4 ,bruining1 #bai1 #bbg-i4 ,brunetire1 #bfc4 ,bchner1 #afd1 #ahg1 #bjc1 #bhh4 ,buekers1 #ahh4 ,busse1 #agg1 #aia1 #aid1 #aih-bja1 #bje-g1 #bab-ah1 #bba-g1 #bca-c1 #bed1 #cad1 #cbh1 #cic1 #cih4 ,calvijn1 #dbh4 ,carneri1 #cf1 #ahg1 #bhh1 #cje4 ,carriere1 #bhg4 ,cathrein1 #bfc4 ,chamberlain1 #b1 #af4 ,clarke1 #ce1 #gi4 ,clay1 #aha v4 ,clouston1 #ahh4 ,cohen1 #dj1 #dc1 #df1 #eg1 #fc1 #gc1 #bei1 #bhc1 #cdg1 #cgj4 ,collier1 #be1 #bg1 #ef1 #aji1 #aad1 #bic1 #chi4 ,comte ,,xii1 #gd1 #ajg1 #ahg1 #bhj4 ,condillac1 #bej1 #dbh4 ,copernicus1 #ag1 #cgj4 ,cornelius1 #hg1 #ccj v4 ,cramer1 #ahg4 ,cresson1 #ahg4 ,dante1 #cch4 ,darwin1 #beb1 #cji1 #ccc1 #dai4 ,delbet1 #ahg4 ,dennert1 #dbh4 ,dr ,mouw1 #ci1 #di1 #fa1 #fg1 #aha4 ,descartes1 #afg1 #bjj1 #bia1 #cgb1 #dbh4 ,deussen1 #acf4 ,dietzgen1 #b1 #ab1 #cd1 #df1 #add1 #adf1 #ahg1 #bij v41 #cad-g1 #ccf1 #dai4 ,dilthey ,,xii1 #ahh1 #bbf1 #cij4 ,domela ,nieuwenhuis1 #cjj4 ,domrich1 #bhe4 ,donders1 #bhe4 ,dorner1 #bij4 ,driesch1 #baa4 ,dubois1 #ahh4 ,du ,bois-,reymond1 #b1 #bcc1 #bhd1 #bij1 #cec4 ,dunan1 #fa4 ,duncan1 #ahh4 ,du ,prel1 #df1 #cji1 #ccc1 #ccf4 ,durkheim1 #ahg4 ,ebbinghaus1 #aii1 #baf1 #bbf4 ,eberhard1 #h4 ,eeden1 v4 #gh1 #hj1 #cbi4 ,ekkehard1 #dbf4 ,embden1 v4 #cf1 #ahi4 ,engels1 #aef1 #bij4 ,erdmann1 ,b41 #bed1 #beh4 ,erdmann1 ,j4 ,e41 #bed1 #bhg4 ,erhardt1 #ace1 #bja1 #bjg1 #bdc4 ,eucken1 #agg1 #ahh v41 #daf1 #dah4 ,euler1 #ei4 ,falckenberg1 #cdh4 ,fechner1 #agg-hj1 #aia1 #cch1 #cfh4 ,ferri1 #ahh4 ,feuerbach1 #ahe1 #ahg1 #bcb4 ,fichte1 #db1 #di1 #aeb1 #afb1 #dba4 ,fick1 #bhg4 ,fischer1 #d1 #hg1 #ib1 #cbd4 ,flechsig1 #ahg1 #bhi4 ,flgel1 #bhe4 ,forel1 #agg1 #ahg1 #bhh v41 #bic4 ,fouille1 #bbf1 #dae4 ,fraser ,,xiii1 #bi4 ,galile1 #cgj4 ,garofalo1 #ahh4 ,geulincx1 #bcd4 ,gewin1 #bif4 ,goethe1 #agi4 ,gorter1 #adf4 ,grasset1 #ahg4 ,greeve1 #djb4 ,griesinger1 #cec4 ,grisebach1 #djc4 ,groot1 de1 #bia4 ,gross1 #cge v4 ,grotegast1 #de1 #ccf4 ,gumplowicz1 #ahg4 ,guyau1 #ih1 #agf1 #dae4 ,hberlin1 #bf4 ,haeckel1 #b1 #if1 #adi v41 #aef v41 #ahf-h1 #aif1 #bbi1 #bha1 #bhh1 #bic1 #cjj v41 #cje1 #caj1 #ced-f1 #cfj1 #dbh v4 ,hamaker1 #bhe4 ,hamilton1 #bgg4 ,hamon1 #ahh4 ,hanslick1 #cbd4 ,hartmann ,,xvi1 #ag1 #ai1 #ci1 #dc1 #de1 #ea1eg1 #fc1 #fe-g1 #gb1 #ic1 #if v41 #ii1 #ajc v41 #ajf v41 #aaj1 #aaf1 #aah1 #abj1 #abd-f1 #abh-cc1 #acf1 #ach1 #ada1 #adc1 #aej1 #aha1 #bja1 #bbj v41 #bid1 #cah1 #ccj1 #ceb1 #ceg1 #cga1 #che v41 #chh-ii1 #dae1 #dah1 #dbd1 #dbi4 ,hartog1 de1 #aae1 #acd1 #bed4 ,hauptmann1 #cbg4 ,hegel1 #ad1 #ag1 #cg1 #db1 #df1 #di1 #fe1 #ajg1 #aaa-d1 #acb1 #ada1 #ade-i1 #aea-d1 #aef1 #afb1 #ahg1 #bjc1 #bdg1 #bej1 #bed1 #bfa v41 #bha1 #caa1 #cad1 #cbc1 #cdf1 #cej1 #cef1 #cei1 #cge-hb1 #chg1 #daf1 #dai1 #dba1 #dbd-f1 #dbi4 ,helmholtz1 #ab1 #abj1 #bdh1 #bed1 #bgf1 #bgh1 #cba v4 ,herbart1 #aae1 #ace1 #bej1 #bie1 #cbh4 ,herckenrath1 #ei4 ,hering1 #cbb4 ,hermann1 #cji4 ,heymans ,,xiii1 #aj-ab1 #ah v41 #bi1 #ci1 #db1 #dd1 #di1 #ea1 #ed v41 #eg1 #fa v41 #fg1 #gj1 #gd v41 #hg1 #ajj1 #ajg1 #aba1 #abc1 #abf1 #aci1 #ade v41 #adi1 #afd1 #aia1 #aie1 #aii1 #bjd1 #bjf1 #baa1 #bae-g1 #bai v41 #bbb1 #bbf1 #bbi1 #bcc1 #bcg1 #bci1 #bde1 #bdh1 #beh v41 #bfa v41 #bhe1 #cje1 #cag1 #cbb v41 #cfb v41 #cfh1 #cge v41 #djf-ab1 #dah4 ,hobbes1 #aee4 ,horn1 #fg4 ,horwicz1 #bhe4 ,huber1 #bge1 #bgg1 #bgi1 #bih4 ,hugenholtz1 #ih4 ,hume ,,xii1 #c1 #ac1 #di1 #aea1 #aed1 #bce1 #bfj1 #bge v41 #bhb1 #caf1 #cbh1 #ced1 #chi1 #dbh4 ,huxley1 #ahg1 #bhe4 ,hyrtll1 #bhg4 ,ingersoll1 #ccc4 ,jger1 #ahg4 ,james1 #agj1 #bja1 #bbc1 #cbi4 ,janet1 #ce1 #gi1 #beh4 ,jelgersma1 ,d4 ,g41 #a4 ,jelgersma1 ,g41 #ahg4 ,jerusalem1 #ac1 #agj1 #bja1 #bhb-d4 ,jezus 7,christus71 #agf1 #bhd1 #dbh4 ,jhering1 #dbf4 ,kant1 passim4 ,kardec1 #ccc4 ,kassowitz1 #agh1 #ahg4 ,kautsky1 #ahg1 #cdj4 ,kehrbach1 #ef4 ,kempf1 #bfc4 ,kinkel1 #cb1 #gf1 #aac1 #cdg1 #dad4 ,kirchmann1 #acj1 #cej4 ,kleinpeter1 #ae4 ,kleinsorgen1 #dbh4 ,koenig1 #a1 #dc1 #aai1 #cej4 ,kohler1 #aeh1 #cih1 #dbj-f4 ,kohnstamm1 #ha1 #hc1 #bec1 #bei4 ,koster1 #bcc4 ,kraft1 #aic4 ,kramar1 #bhi4 ,kroell1 #ahg4 ,klpe1 #ag1 #fc1 #if1 #ajj-c1 #ajf-i1 #aba1 #abc-f1 #cfb-i4 ,kuyper1 #abj1 #bia1 #bie v41 #cji1 #ccj1 #ccd4 ,laas1 #bhj v4 ,lachelier1 #cgd4 ,land1 #bee1 #cbc4 ,lange ,,xii1 #ah1 #dc4 ,laurent1 #ahh4 ,leadbeater1 #de4 ,le ,dantec1 #ahg4 ,leibniz1 #aa1 #bi1 #ce1 #ei1 #gi1 #hj1 #aaa1 #bbi1 #beh1 #bfj1 #big1 #cgb v41 #che1 #dac1 #dbh4 ,levy1 #ih1 #bbh-ca1 #bcc1 #bed1 #bhd-i1 #cje1 #cji1 #cdj4 ,lvy-,bruhl1 #gd1 #cfb4 ,lewes1 #aee1 #ahg4 ,liard1 #bia4 ,liebmann1 #ab1 #ef1 #fa1 #fd1 #bbf1 #cbc v41 #cdj1 #cdg1 #cea-d1 #djj-b1 #djf1 #dbg4 ,lipps1 #ah1 #beh1 #cbd1 #cbg1 #daf4 ,lobatsjefski1 #ab4 ,locke1 #cj1 #cb1 #afe1 #cjj1 #cai1 #djb1 #dbh4 ,loeb1 #ahg4 ,loewenfeld1 #bah4 ,lotze1 #gj1 #afe1 #ahd1 #aia1 #bjj1 #bab1 #bcb1 #bfa v41 #bhg1 #bia1 #big4 ,luther1 #bbd4 ,mach1 #eg1 #aad1 #afg1 #age1 #ahg1 #bcc1 #cai1 #cbb1 #cda1 #djb4 ,maimon1 #de4 ,malebranche1 #bcd1 #cej4 ,marx1 #aai1 #bfa1 #bij4 ,maudsley1 #ahg1 #cje4 ,mayer1 #bhf4 ,meijers1 #cdf4 ,mercier1 #bfe v41 #bgg4 ,messer1 #bde1 #bgh1 #cfh-gj4 ,meyer1 #aij1 #ccf-h4 ,meynert1 #ahg1 #bhf1 #bhh4 ,mill1 #hi1 #abf1 #aee1 #dbh4 ,mbius1 #cgb4 ,moleschott1 #ahg4 ,mller1 #bhe1 #dja4 ,mnsterberg1 #ah1 #hc1 #afi1 #agg1 #ahg1 #bbi-ca1 #bch1 #cfi4 ,ngeli1 #ceh1 #djg4 ,natorp1 #ah1 #dc1 #dg1 #gc1 #ha1 #hc1 #cfi4 ,newton1 #eg1 #aci1 #bbd1 #caa1 #cgj4 ,nietzsche1 #agc1 #bif1 #cfa4 ,opzoomer1 #ac4 ,ossip-,louri1 #bdd4 ,ostwald1 #af1 #acg1 #agj1 #ahg1 #bcc1 #bdi v41 #bgh1 #bhd1 #cjb1 #cji1 #chd v41 #djf v41 #dbi4 ,ovink1 #ha-c4 ,palagyi1 #bfj1 #cbj4 ,pannekoek1 #cae1 #cag4 ,paulhan1 #ahg4 ,paulsen1 #fc1 #aii1 #bbi1 #bed1 #bic1 #cjj1 #cbj1 #cbh4 ,pesch1 #b1 #bfb4 ,petzoldt1 #ahg1 #bhj1 #djb4 ,pfleiderer1 #bhg4 ,piderit1 #bhg4 ,pierson1 #ce1 #db4 ,pikler1 #ahg4 ,plechanow1 #aef4 ,poincar1 #acf1 #agj1 #dad v4 ,polak1 #cbc4 ,ptolemaeus1 #cgj4 ,ramon y ,cajal1 #ahg4 ,ratzenhofer1 #ahg4 ,rau1 #agg1 #ahg4 ,reclam1 #ef4 ,reddingius1 #agg4 ,re ,,xiv1 #b1 #ef1 #id1 #if1 #aej1 #bic1 #ced1 #cfj v4 ,rehmke1 #bja4 ,reinke1 #baa4 ,renouvier1 #bii4 ,ribot1 #ahg4 ,richet1 #bhf4 ,rickert1 #de1 #ha1 #hc1 #afi1 #agg1 #bja1 #bca1 #bfa1 #cdf1 #cea1 #cfi1 #cij1 #daf-h4 ,riehl1 #e1 #ah v41 #bb1 #cc1 #dj1 #fa v41 #gd1 #ajj1 #aeg1 #baa1 #bba v41 #bbf1 #bdh1 #bfb1 #bha1 #bhd v41 #bij1 #cai1 #cci1 #cfb1 #dad4 ,riemann1 #ab1 #abj1 #bed1 #bgf4 ,ritschl1 #bif4 ,ritter1 #db4 ,rokitansky1 #bhf1 #bhh4 ,rosenkranz1 #h4 ,rousseau1 #bf4 ,rubner1 #ahd4 ,ruete1 #bhg4 ,rumford1 #djg4 ,schaller1 #bhg4 ,schelling1 #aeb1 #afb1 #dba4 ,schleiermacher1 #aj4 ,schneider1 #ahg1 #aif v4 ,schopenhauer1 #ah-bj1 #dj1 #ef1 #fb1 #gc v41 #ib1 #ajg1 #aab1 #abb1 #ace1 #baa1 #bej v41 #bha1 #bhd1 #bif1 #cab1 #cbd1 #cbi1 #cdi1 #cec v41 #cff1 #cfh1 #cgi1 #djb-e4 ,schroeder v4 d4 ,kolk1 #bhg4 ,schubert1 #h4 ,schubert-,soldern1 #di4 ,schultze1 #bhg4 ,schuppe1 #ccb4 ,simmel1 #aeh1 #agj-d4 ,snijders1 #ahh1 #cjb4 ,sollier1 #ahg1 #bic1 #cca4 ,spencer1 #ahg1 #ceh4 ,spiller1 #bhf4 ,spinoza1 #agi1 #aha v41 #ahf1 #bjj1 #bge1 #bid1 #bif1 #caa1 #caf1 #ced1 #dbf1 #dbh4 ,stadler1 #cdg4 ,stahl1 #dbf4 ,stammler1 #gd4 ,stein1 #bfc4 ,steinmetz1 #ahh1 #aij4 ,stirling1 #aea-f1 #aei v41 #afb1 #bdh4 ,strauss ,,xii1 #ahg4 ,stumpf1 #afd1 #ahc1 #bja1 #bjg1 #bai1 #bbe1 #bcc1 #bce-i1 #bde1 #bhd1 #bhf1 #cfh v4 ,taine1 #ch1 #ace4 ,thiele1 #ai1 #df1 #gj1 #ceh4 ,thomas v4 ,aquino1 #bih1 #cbj1 #cdf1 #dbh4 ,trger1 #bed4 ,trendelenburg1 #fc1 #fe v41 #ajf1 #chg4 ,tyndall1 #bhe4 berweg1 ,,xii1 #ajb4 ,ulrici1 #bhg4 ,vaihinger1 #g v41 #agc4 ,vargha1 #ahh4 ,vas ,nunes1 #cbg4 ,vauvenargues1 ,,xiv4 ,verworn1 #agg1 #ahg1 #cfi1 #djb4 ,virchow1 #bhe4 ,vischer1 #ei4 ,vogt1 #ahg4 ,voit1 #bhi4 ,volkelt1 #cea v41 #cfd v4 ,vries1 de1 #aie4 ,wagner1 #bhf4 ,wahle1 #ajc1 #beb v41 #cec4 ,walker1 #bfd4 ,wartenberg1 #ajf1 #bja1 #cga-d4 ,weinstein1 #ahf v4 ,wijnaendts ,francken1 #d1 #be1 #ch1 #ih1 #ahh1 #bhh1 #bii-cja1 #cjc-f1 #cjh-aj1 #cdj4 ,wille1 #bji1 #cch4 ,windelband1 #ab1 #dc1 #de1 #ha1 #bfa v41 #cbd1 #cdg1 #cej1 #djf1 #daf4 ,winkler1 #ahg1 #bhe1 #cdj4 ,wolff1 #dbh4 ,woltmann1 #b4 ,wundt1 #e v41 #h1 #ah v41 #ci v41 #fa1 #fc1 #ajj1 #aji-aa1 #aad1 #afi1 #aia1 #bjd1 #baa1 #bbb1 #bbf1 #bbh-ca1 #bej1 #beh1 #cje1 #cac1 #cba1 #dab1 #dah4 ,wyck1 v4 d41 #caj4 ,zander1 #ahg4 ,ziehen1 #b1 #h1 #db1 #gf1 #afg1 #agg1 #ahg1 #bbf1 #bcc1 #bgh1 #bib1 #bid1 #bih1 #cje1 #cdj v41 #cec41 #djb1 #dbi4 ,,aanteekeningen #a ,ik mag hier wel een woord van dank en waardering wijden aan de uitgever1 die in ons kleine land deze uitgave heeft aangedurfd niet alleen1 maar ook zo royaal en keurig doen verzorgen1 als de schrijver het maar heeft kunnen wensen4 #b ,dr4 ,d4 ,g4 ,jelgersma1 ,immanuel ,kant als ,philosoof1 p4 #a2 cf4 ,dr4 ,edm4 ,knig1 ,die ,entwicklung des ,causalproblems von ,cartesius bis ,kant 7,leipzig #ahhh73 ,kein ,denker kann in unserem ,jahrhundert den ,anspruch erheben1 die philosophische ,gedankenbewegung in irgend eine neue ,richtung leiten zu wollen1 der nicht mit ,kant sich in hnlicher ,weise abgefunden hat1 wie dieser seinerzeit mit ,hume2 so ist in der ,that alles ,philosophiren seit ,kant mehr oder weniger von einer ,kritik desselben ausgegangen40 ,helaas bewijst ook een ,koenig zelf1 gelijk heel het epigonengeschrijf--maar vooral zijn zich transcendentalisme0 noemende richting1 dat met de kritiese termen van ,kant nog niet zijn kritiese zin is overgenomen4 #c er1 der ,erste--und bisher der ,einzige--ist es1 er allein der gelehrt und bewiesen hat3 alles ,wissen stammt aus der ,erfahrung0 etc42 die vieltnige ,skala des schnde verkannten kategorischen ,imperativs1 des erhabensten ,gedankens1 der jemals--seit ,christi ,erdentagen--von einem ,menschen gedacht wurde0 etc42 zelfs heeft ,kant tiefer als irgend ein ,mensch das ,wesen des ,schnen und das ,wesen der schpferischen ,kunst ergrndet0 etc4 ,schon die blosse ,berhrung dieses ,geistes lutert und strkt und heilt0 etc4 ,vgk4 noot #a1 p4 #af4 #d ,es ist schon ein grosser und nthiger ,beweis der ,klugheit und der ,einsicht1 zu wissen1 was man vernnftiger ,weise fragen solle4 ,denn wenn die ,frage an sich ungereimt ist1 und unnthige ,antworten verlangt1 so hat sie1 ausser der ,beschmung dessen1 der sie aufwirft1 bisweilen noch den ,nachtheil1 den unbehutsamen ,anhrer derselben zu ungereimten ,antworten zu verleiten1 und den belachenswerthen ,anblick zu geben1 dass ,einer 7wie die ,alten sagten7 den ,bock melkt1 der ,andere ein ,sieb unterhlt40 ,du ,bois-,reymond's ,wereldraadselen0 en ,haeckel's antwoord4 #e ,voor de techniese termen schrikke de lezer niet--ik beloof hem straks ,kantisme te geven zonder n enkele niet-vertaalde ,kant-term4 ,maar gelijk ,edelweiss1 slechts op eigen alp te plukken1 zo is een term als b4v4 transcendentaal0 slechts te begrijpen op de hoogte van het transcendentaal-probleem1 dat geen ander is dan bovengenoemd probleem der mogelikheid van synthetiese oordelen a priori1 aan welks uiteenzetting mijn inleiding is gewijd4 #f ,hume ontdekte een deel van het kritiese probleem0--,kant het geheel1 en bovendien een deel van de kritiese oplossing4 ,kant1 door ,hume gewekt uit den dogmatischen ,schlummer01 waarin heel de wijsbegeerte bevangen was gebleven1 eer uit ,engeland die dageraadsbazuin had geklonken--en waarin zo 't schijnt nog eeuwen na ,hume en ,kant zelfs de meeste beoefenaren der wijsbegeerte en bestudeerders van ,hume en ,kant zullen blijven voortdommelen4 #g ,voorbeeld3 gegeven is alleen3 #aj billioen korrels van een stof bevinden zich in zeker vat4 ,wat weet gij dan omtrent de plaats van de #aj billioen #b- of nde korrel86 ,het antwoord kan slechts zijn4444 absoluut niets4 ,zelfs geen zweem van waarschijnlikheid kan hier logieserwijze ontstaan6--,vgk4 nu die dogmatischen ,schlummer0 uit de vorige noot b4v4 bij ,dr4 ,wijnaendts ,francken1 ,psychologische ,omtrekken1 #aijj1 p4 #fa3 alhoewel feitelijk de ervaringsgewoonte logisch tot niets anders voeren kan dan tot een hooge mate van waarschijnlijkheid1 terwijl een absolute algemeen-geldigheid slechts te bereiken is langs een metaphysisch-speculatieven weg1 die zich verwijdert van de zuivere empirie40 ,van 't zelfde allooi ,inleiding tot de ,wijsbegeerte1 #aije1 p4 #ha4 #h ,ervaring0 hier in de gewone zin 7waarvoor ,kant bij voorkeur ,empirie0 gebruikt7 van waarneming1 ondervinding1 belevenis1 kortom3 het gegevene01 streng te scheiden van het specifiek ,kantse begrip ,erfahrung0 sc4 het geheel der ervaringswetenschappen01 speciaal de natuurwetenschappen1 nog specialer de mathematiese natuurwetenschappen4 ,sommige quasi-kantianen scheppen er blijkbaar een behagen in1 de desonkundige menigte te overbluffen met het orakelspreukige3 ,de ervaring is slechts de helft der ervaring01 't welk overgezet zijnde dus niets anders betekent dan3 ,ervaring1 waarneming is slechts de helft der exacte wetenschap4 ,deze helft is te danken aan de ,sinnlichkeit0 het waarnemingsvermogen4 ,de andere helft levert het verstand01 dat de gegevens der zinnen logies en causaal 7kategorieel07 hanteert en verwerkt4--,op de vereenzelviging van ,kant's ,erfahrung0 als objectieve natuurwetenschap en ,erfahrung0 als individuele waarneming berust ,kuno ,fischer's even onkantse als onjuiste onderscheiding tussen een a posteriori1 dat wel1 en een1 dat niet empirisch0 zou mogen worden genoemd1 en zijn pseudo-kantiaans verbod1 de stof0 der ervaring01 de gewaarwordingen1 als empirisch gegeben0 te beschouwen4 ,zie zijn ,philosophische ,schriften1 ,,ii1 ,kritik der ,kantischen ,philosophie1 pp4 #aff_/g3 ,empirisch1 was uns durch ,erfahrung indiv4 waarneming gegeben wird4 ,nun sind die ,empfindungen das ,material der ,erfahrung natuurwetenschap1 objectieve kennis1 also zu derselben1 nicht durch sie gegeben2 daher sind sie wohl a posteriori1 aber nicht empirisch40--,kant soll widersinniger ,weise gelehrt haben1 dass der ,stoff zur ,erfahrung obj4 wetensch4 durch ,erfahrung indiv4 gewaarwording gegeben sei60 ,vgk4 noot #a1 pag4 #ai4 #i ,geheel en al on-,kants dus bepaalt ,riehl 7,der philosophische ,kriticismus1 ,i #cbf-g7 zowel het onderscheid tussen syntheties en analyties als het verschil tussen apriori en aposteriori3 ,es wird nicht aus der ,allgemeinheit auf die ,aprioritt geschlossen1 sondern umgekehrt aus dem ,beweise und der ,rechtfertigung der ,aprioritt auf die ,allgemeinheit40 ,natuurlik wordt door ,kant de aprioriteit 7in zoverre heeft ,riehl1 p4 #cbg1 gelijk7 niet gerechtvaardigd0 met algemeenheid en noodwendigheid01 maar enkel er uit gekend 7,kennzeichen072 algemeenheid en noodwendigheid beantwoorden niet de quaestio juris1 maar de quaestio facti2 in het jargon van ,kant3 algemeenheid en noodwendigheid dienen slechts voor metaphysische ,errterung01 niet voor transcendentale ,deduction04 #aj ,kant heeft gelijk--dat ware een soort generatio aequivoca0--in de zin van een ontstaan uit niets 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #fhb74 #aa ,uit ,kant's geschrift van #agij tegen ,eberhard3 ,ueber eine ,entdeckung1 nach der alle neue ,kritik der reinen ,vernunft durch eine ltere entbehrlich gemacht werden soll01 uitg4 ,rosenkranz en ,schubert ,i 3 #ddd4 #ab ,dat trouwens ,ziehen's polemiek tegen ,kant 7gelijk ook tegen ,wundt7 van a tot z misverstand is1 hoop ik in extenso aan te tonen4 #ac ,de weters0 mogen m'n elementaire verklaringen overslaan1 die niet voor hun geschreven zijn--doch ik merk maar al te zeer1 hoe weinig de kennisleer in 't algemeen en ,kant in 't biezonder begrepen en gekend wordt1 dank zij vooral de duistere vaktermen1 sfinxen1 die schijnraadsels opgeven en de poorten tot de werkelike wijsgerige problemen versperren4 #ad ,eenvoudige voorbeelden3 7uit de scheikunde7 goud is een geel metaal02 7uit de meetkunde73 een trapezium heeft #b _/_/ zijden02 elk gevolg onderstelt een oorzaak02 #c #b #e04 #ae ,voorbeelden dus voor 't grijpen3 elke verandering heeft een oorzaak02 de ruimte is oneindig1 de wereldmassa eindig02 alle bestaansoordelen3 er zijn 7geen7 goden1 atomen1 synthetiese oordelen a priori0 enz42 alle geschiedkundige uitspraken enz4 enz4 #af ,heymans formuleert nog ietwat zuiverder3 deze oordelen hebben geen betrekking op ervaring--de tegenstelling a priori en a posteriori vervalt hier dus4 #ag ,vgl4 ,heymans1 ,g4 u4 ,el4 1 p4 #aed-aee4 ,zie voorts ,opm4 #a4 #ah ,vgl4 ,windelband1 ,prludien1 ,immanuel ,kant01 p4 #aca3 ,dies ,selbstverstndliche nicht zu sehen1 ist die ,kurzsichtigkeit des ,positivismus3 ,philosophie im ,kantischen ,sinne ist die ,lehre von eben diesem ,selbstverstndlichen40 ,liebmann1 ,zur ,a4 der ,w4 1 #ahhj1 p4 #fe3 ,wer irgend etwas ohne ,weiteres fr selbstverstndlich hlt1 ist kein ,philosoph40 #ai ,men lette vooral op dat mithin ihr ,ursprung a priori04 ,hier blijkt zo duidelik1 dat uit de noodwendigheid1 dus het gelden0 a priori1 voor ,kant1 terecht1 onmiddellik het zgn4 geneties0 a priori volgt4 #bj ,door de resultaten0--roept het huidig ,pragmatisme mij zelfbewust toe4 ,edoch--de vraag doelt op de toekomst en het antwoord betreft uitsluitend het verleden6 ,maar we verwachten en mogen verwachten4440 ,rectissime6 ,het feit n het goed recht dier verwachting1--de overtuiging dat zij gegrond is n de tot dusver algemene feitelike bevestiging dier overtuiging-- in nuce het psychologiese n het filosofiese444 causaliteitsprobleem4 ,wil nu het pragmatisme zijn verwachtingen op resultaten bouwen1 dan moet het beschikken over444 toekomstresultaten--m4a4w4 zijn schuld dekken met444 nieuwe schuld6--,exit pragmatismus4 #ba ,een kriticus0 als ,jerusalem gelooft nog van wel 7zie opm4 #h71 evenals ten onzent indertijd het empirisme van ,opzoomer4 #bb ,dat inderdaad dus in een zin1 lijnrecht tegengesteld aan die van ,hegel1 geldt ,alles ,wirkliche ist vernnftig40--,vgk4 mijn antwoord aan ,prof4 ,bolland1 p4 #ah4 #bc ,reeds methodologies schijnt het mij stellig ongeoorloofd1 het feitelik gegevenzijn der synthet4 oordelen a priori 7in de wetenschappen7 te loochenen1 omdat ze een raadsel1 een onmogelikheid0 zouden zijn1 en te zeggen1 als ,bergmann 7,untersuchungen ber ,hauptpunkte der ,philosophie1 p4 #ia ss473 wat n a priori is n werkelike kennis 7niet tautologie71 b4v4 de meetkundige waarheden1444 moet eo ipso niet-syntheties1--analyties zijn6 ,aber eben desshalb1 weil ich sie sc4 die mathematischen ,wahrheiten und das ,princip der ,causalitt0 fr a priori und fr wirkliche ,erkenntnisse halte1 kann ich sie nicht mit ,kant fr synthetisch halten40 7p4 #ie1 ,ueber den ,satz des zureichenden ,grundes74 ,voor wie z schrijft 7vgk4 ook p4 #be7 heeft ,kant vergeefs geleefd4 ,hij erkent dan ook zelf1 dat hem ,k4's oplossing1 te weten het begrip ,form0 met z'n geldigheid a priori voor alle mogelike inhoud of ,materie01 vllig unverstndlich0 is gebleven 7p4 #id74 ,daar het ,b4 vollkommen evident0 toeschijnt 7p4 #aja71 dass die ,erkenntnis des dreifachen ,raumes analytisch ist01444 zou volgens hem het begrip vierdimensionele ruimte0 een contradictio in adjecto zijn en zouden de metageometriese axioma's1 als contradictoor aan de ,euklid4 grondwaarheden1 tegenstrijdigheden moeten opleveren4 #bd ,vgl4 nu b4v4 ,kleinpeter1 ,die ,erkenntnistheorie der ,naturforschung der ,gegenwart1 p4 #aa3 ,wir wissen heute1 dass die ,wahrheiten der ganzen ,physik und der ,geometrie empirische sind0 enz4 ,vgk4 p4 #h1 waar de ,aufstellung0 van de ,voraussetzungen 7,axiomen1 ,postulaten1 ,definitionen7 der ,geometrie der ,willkr unterliegt01 mits ze zich maar praktisch brauchbar erweisen06 #be ,reeds hier vat men1 hoeveel van ,kant's anti-dogmaties denken begrepen heeft en begrijpelik kan maken1 wie als het universeelgenie ,houston ,stuart ,chamberlain in een boek van meer dan #ijj bladzijden nicht die ,gedanken sondern das ,denken0 van ,kant den volke wil verkondigen1 en aan de vraag hoe synthetiese oordelen a priori mogelik zijn slechts in 't voorbijgaan 7tegenover ,ostwald's loochening der synth4 oordelen a priori7 enige regels wijdt1 die nog bovendien bewijzen1 dat strekking en draagwijdte van de vraag zelf1 gelijk a fortiori van ,kant's krities antwoord1 deze ,kant-gids verborgen zijn gebleven4 #bf ,kant zegt ook ,transcendental-,idealismus1 formaler ,idealismus4 ,dat zijn specifiek ,kantse termen1 die dus vertaling behoeven1 wil een oningewijde er iets van begrijpen4 ,ook idealisme0 heeft hier hoegenaamd niets met aanvaarding van1 geestdrift voor1 idealen0 of het idele0 te maken4 ,het staat eenvoudig tegenover realisme04 #bg ,hat er aber gemeint1 dass die ,realitten von den subjectiven ,erkenntnisformen wesentlich verschieden seien1 so hat er den ,beweis dafr gerade als ,phnomenalist schuldig bleiben mssen40 ,klpe als n voor velen4 #bh ,de negatie alln negeert heel het ,hegelisme4 ,de negatie is denkvorm1 kategorie--zonder denken dus geen negatie4 ,de stelling3 dat de waarheid zich weerspreekt0 is enkel444 dogmaties-verdubbelend ,logos-realisme4 ,prof4 ,bolland vraagt in ,aanschouwing en ,verstand0 p4 #aaj3 ,waarom is de tegenstrijdigheid in eene onafhankelijk van ons bestaande of verloopende werkelijkheid even onbestaanbaar als in het verstandige denken1 indien raison' nit alles is ter wereld1 zoo dingen geene gedachten zijn en reeds gedachten zelve1 gelijk verschijnselen1 met onredelijkheden zijn behept80 ,antwoord3 ,tegenstrijdigheid is in een onafhankelik van ons bestaande of verlopende werkelikheid even onbestaanbaar als in het verstandige denken1 omdat onafhankelik van het denken geen negatie1 en zonder negatie geen tegenstrijdigheid0 mogelik is4--,hiermee is elke leer van tegenstrijdige werkelikheid of werkelike tegenstrijdigheid a priori weerlegd1 voor wie nu begrip heeft om te begrijpen04 #bi ,zie ,opm4 #cb4 #cj ,het eerste1 de zelfstandigheid van het psychiese1 vindt z'n kampioenen in ,wundt en onze zoveel zuiverder ,kantiaan ,heymans 7,lipps1 ,eisler1 etc471 tegenover de afdwalingen van ,kantianen als ,schopenhauer en ,mnsterberg1 ,lange en ,natorp1 het tweede1 wederom tegenover ,schopenhauer en ,thiele1 ,hartmann1 etc41 wordt eveneens vooral door de phaenomenalisten ,wundt1 ,heymans1 ,eisler1 ,riehl zegevierend gehandhaafd4 #ca ,als ,kant het probleem der kennisleer ook aldus stelt3 ,wie ist ,erfahrung mglich80 bedoelt hij allerminst de diepzinnige lekenvraag3 ,hoe is waarneming1 individuele ondervinding1 mogelik801 maar niets meer en niets minder dan zijn kritiese grondvraag zelf3 ,hoe zijn synthetiese oordelen a priori mogelik801 aangezien de ,erfahrung01 wel te verstaan3 de algemeen-geldige objectieve0 wetenschap1 slechts drierlei oordelen bevat3 de analytiese1 de synthetiese a posteriori en de synthetiese a priori1 waarvan uitsluitend de laatste het kennistheoreties probleem opleveren1 immers de vraag uitlokken1 op welke mogelike gegevens zij logieserwijze berusten1 daar1 per definitionem1 de oordelen a posteriori zich houden aan het gegevene1 het onmiddellik ervarene01 empiriese01 en de analytiese niets meer bevatten1 dan wat in het gegevene logies ligt opgesloten4--,vgk4 ,proleg4 #e en noot #a1 p4 #d4 #cb ,metaphysica hier in ,kant's strenge zin van leer aangaande het ,an-sich1 niet als het waarnemings-1 maar het bewustzijnstranscendente1 dus niet omtrent het ruimte-stellende onruimtelike 7,ik--ander ,ik--,psyche71 maar het tijd-stellende ontijdelike1 dus het bovenzinnelike01 indien ook een innerer ,sinn0 met tijdvorm wordt aangenomen4 #cc ,ik verwaarloos hier voorshands tot beter begrip1 om in overeenstemming te blijven met het gewone spraakgebruik1 de ,kantse betekenis van ,sinne0 met haar onderscheiding in ussere ,sinne0 wat ieder de zinnen0 noemt1 het korrelaat der zintuigen1 en de ne innere ,sinn0 met zijn tijd vorm04 #cd ,van de tijd zal ik hier dan ook alleen spreken1 zo ver dat dienstig blijkt ter vergelijking1 om de algemeenste en belangrijkste misverstanden omtrent de ,kantiaanse idealiteit0 van tijd en ruimte te demonstreren 7b4v4 aan ,hartmannisme en ,hegelisme7 en uit de weg te ruimen4 #ce ,zie ,voorrede4 #cf ,cf4 uitnemend ,riehl 7#i71 ,philosophie der ,gegenwart1 p4 #bd4 ,strikt genomen volstaat ten deze reeds ,berkeley's idealisme01 dat het begrip vorm0 nog mist4 ,maar na ,kant is een weerlegging van het ruimterealisme niet wel meer mogelik1 zonder ,berkeley's phaenomenalisme te zuiveren en op te heffen tot ,kant's vorm0-kriticisme4 #cg ,dit is het transcendentale0 of formale0 of kritiese0 a priori1 in tegenstelling tot het transcendente1 dogmatiese1--termen1 die ons langzamerhand volkomen duidelik zullen worden4 #ch ,men moet zich daarbij niet al te zeer stoten aan 't woord naief0 7naief realisme071 een moeilik misbare techniese term1 de tegenstelling met krities0 in de zin der kenniskritiek04 ,hier zij al dadelik gezegd1 dat1 sinds ,kant1 met naief realisme0 niet zozeer bedoeld wordt de leer1 die aanneemt1 dat de werkelikheid an-sich0 is1 gelijk zij wordt waargenomen 7kleurig enz471 7vgk4 ,wijnaendts ,francken1 ,inleiding1 p4 #ed71 als wel speciaal de ,lockese kennisleer1 dus het materie-realisme van materialisten en dualisten1 dat beweging0 laat waargenomen worden als kleur en klank enz41 dat beweging1 naar wij zullen zien1 een gewaarwordingsderivaat1 tot oorzaak van gewaarwordingen maakt 7ten onzent b4v4 ,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan1 ,dr4 ,h4 ,w4 ,ph4 ,e4 v4 d4 ,bergh van ,eysinga e tutti quanti74 7#aj7 #ci ,reeds ,collier gaf typies uiting aan zijn verzekerdheid1 dat het door ons bestreden realisme dogmaties is1 en dus alleen vooroordeel of misverstand zich tegen de materie-kritiek verzetten kan1 in deze woorden van zijn ,introduction to the ,clavis ,universalis0 7#agac73 444 ,i shall or can have no other adversary but prejudice0444 ,zo zegt ,kant van zijn krities onderzoek3 ,widerlegt zu werden ist in diesem ,falle keine ,gefahr1 wohl aber1 nicht verstanden zu werden40 #dj ,rousseau3 ,c'est une manie commune aux philosophes de tous les ges de nier ce qui est et de prouver ce qui n'est pas40 #da ,met fijne ironie laat ,berkeley in de eerste van zijn ,three ,dialogues between ,hylas and ,philonous1 p4 #bgc1 zijn ,hylas tegenover de3 sound in the common acceptation of the word0 gewagen van sound in the real and philosophic sense01 te weten3 luchttrilling6 ,waarop de leuke vraag van ,philonous volgt3 ,tell me1 ,hylas1 to which of the senses1 think you1 the idea of motion belongs8 to the hearing8' ,hyl43 ,no1 certainly2 but to the sight and touch4' ,phil43 ,should follow then1 that1 according to you1 real sounds may possibly be seen or felt1 but never heard4'0 7,als ,hylas spreekt in #aiaj ,dr4 ,p4 ,hberlin1 ,wissenschaft und ,philosophie1 ,i3 #ccg74 ,het valt moeilik1 hier met citeren op te houden4 ,mocht toch de goede ,berkeley0 gelezen en begrepen1 dus genoten en bereikt worden1 in plaats van beschoolmeesterd1--naar de karikaturen1 die de traditionele filosofiegeschiedenissen1 even hoog zich boven ,berkeley verheven wanend1 als diep beneden hem blijvend1 plegen te geven uit de zoveelste hand4 ,berkeley blijft met ,collier 7die niet eens bespot1 enkel doodgezwegen wordt7 de ontdekker en betoger der object-immanentie4 ,zij hebben het materie-realisme1 gemeen aan dualistiese theologen en antitheologiese materialisten1 eerst levensgevaarlik gewond4 ,kant geeft het de genadeslag4 #db ,ze onderstellen niet alleen 'n ,subject1 maar ook slechts n ,subject1 ze zijn individueel4 ,mijn gewaarwordingen a4z4 heeft0 7beleeft1 ervaart7 geen enkel ander ,subject1 want welke gewaarwording hij ook hebbe1 het is eo ipso zijn gewaarwording4 ,mijn gedachten1 mijn vreugde1 mijn verlangens heb ik alln4 ,eens anders in plaats van eigen gewaarwordingen gewaarworden1 gedachten denken is voor ons eenvoudig een absoluut-zinledige contradictio in adjecto4 ,geen almacht0 zelfs zou met dit vermogen kunnen worden gedacht4 ,in hoeverre desniettemin individueel bewustzijnsleven al of niet als element of factor behoren kan en in medewerkend verband staan tot een meer-omvattend bewustzijn1 tot een algemener geestelike eenheid1 behoort tot problemen1 die hier onbesproken moeten blijven4 #dc ,this perceiving1 active being is what ,i call mind1 spirit1 soul or myself40 7,berkeley1 ,treatise on the ,principles of ,human ,knowledge1 p4 #aef74 #dd ,de ontologiese verhouding van een ,subject tot zijn belevenissen1 de subjectieve1 geestelike1 psychiese processen1 doet hier niet ter zake4 #de ,hier is ook het terrein van volstrekte 7absolute07 zekerheid--hier is geen gissen1 dus geen ver-gissen1--of ik droom1 hallucineer of waarneem01 mijn gewaarwording als zodanig1 mijn belevenis is onbetwijfelbaar1 mijn oordeel 7weten7 daaromtrent een onmiddellike1 enkelvoudige waarheid1--waarvan ik zeker ben4 ,er bestaat dan ook geen zinsbedrog0--enkel verstandsbedrog3 ,berkeley1 ,dial4 ,,iii1 p4 #ccd3 ,but his mistake lies not in what he perceives immediately and at present 7it being a manifest contradiction to suppose he should err in respect of that71 but in the wrong judgments he makes concerning the ideas he apprehends to be connected with those immediately perceived40--en vergelijk ,kant1 ,k4 d4 r4 ,v41 p4 #bfa4 #df ,en we kunnen zeggen3 deze zijn in het ,subject1 in het ,ik1 met welk in0 natuurlik absoluut niets ruimteliks bedoeld wordt2 het duidt alleen dat individuele01 eigene1 exclusieve aan1 wat 't geen in mij0 is heeft voor mij1 zodat het voor niemand anders kenbaar is1 aan elk ander vreemd0 blijft1 mijn eigen0 gedachten1 enz4 #dg ,zo vat ,a4 ,c4 ,fraser heel goed ,berkeley's waarnemingsleer samen1 p4 #abe3 ,imagination is the only representative faculty4 ,a representative sense-perception is an absurdity40 #dh ,de gronden dezer overtuiging kunnen hier niet worden uiteengezet4 ,men raadplege de desbetreffende filosofiese litteratuur4 ,het solipsisme is speciaal in de strijd vr of tegen positivisme en skepsis algemeen bediskuteerd4 ,het beste en zuiverste m4i4 ook weer daarover ,heymans1 ,g4 und ,e4 en ,einfhrung4 #di ,verderop zullen we zien en begrijpen3 ,dit is niet alleszins juist4 ,qua abstracta1 die slechts betrekking hebben op het denkbeeldig 7slechts gnoseologies7 subject der natuur1 bestaan kleuren en tonen onafhankelik van werkelike1 concrete 7ontologiese7 subjecten4 #ej ,zie vorige noot4 #ea ,vgk4 ,w4 ,kinkel1 ,beitrge zur ,erkenntniskritik1 p4 #hc3 ,wir schaffen die ,dinge der ,erkenntnis nach1 nicht dem ,sein nach40 #eb ,k4 d4 r4 ,v41 p4 #cbj4 #ec ,cf4 ,prolegomena1 p4 #fg4 #ed ,cf4 ook ,riehl1 ,kr4 ,,iii1 p4 #bib3 ,das wesentliche ,ergebniss0 enz4 #ee ,k4 d4 r4 ,v41 p4 #gc1 noot3 ,die ,prdicate der ,erscheinung knnen dem ,objecte selbst beigelegt werden1 in ,verhltniss auf unseren ,sinn1 z4,b4 der ,rose die rothe ,farbe1 oder der ,geruch04--,cf4 uitdrukkelik ook ,berkeley1 s4 #ii41 p4 #bjf1 tegen die odd paradoxes04 #ef ,dietzgen1 ,streifzge eines ,sozialisten in das ,gebiet der ,erkenntnistheorie 7,berlin #aije71 p4 #ae3 ,welches ,bild stimmte nicht annhernd mit seinem ,gegenstande8 ,mehr oder minder treffend ist doch jedes ,portrt40 ,treffend6--p4 #ca3 ,darauf luft denn die materialistische ,erkenntnistheorie hinaus1 zu konstatieren1 dass das menschliche ,erkenntnisorgan keine metaphysische ,erleuchtung ausstrahlt1 sondern ein ,naturstck ist1 welches andre ,naturstcke konterfeit40 ,evenzo p4 #de ons ,erkenntnisvermgen0 als ein spiegelartiges ,instrument0 welches die ,dinge der ,welt oder die ,natur reflektiert40 ,cf4 ook ,bolland1 ,het ,wereldraadsel1 #ahif1 p4 #hc 7,het ,objectivisme en zijne ,eenzijdigheid73 ,in onze geestelijke gewaarwordingen reflecteeren wij de bewegingsverschijnselen der zicht- en tastbare voorwerpen04 ,insgelijks ,a4 ,pierson1 ,eene ,levensbeschouwing1 ,i p4 #fi4 #eg ,uitstekend tegen de picture0- of image or representation0 -opvatting der waarneming1 tegen real things0 als archetypes or originals03 ,three ,dial41 p4 #bid s4 en cf4 ,p4 of ,h4 ,k4 s4 #h3 ,but1 say you1 though the ideas themselves do not exist without the mind1 yet there may be things like them1 where of they are copies or resemblances1 which things exist without the mind in an unthinking substance4 ,i answer1 an idea can be like nothing but an idea2 a colour or figure can be like nothing but another colour or figure04444 ,again1 ,i ask whether those supposed originals or external things1 of which our ideas are the pictures or representations1 be themselves perceivable or no8 ,if they are1 then they are ideas and we have gained our point2 but if you say they are not1 ,i appeal to anyone whether it be sense to assert a colour is like something which is invisible2 hard or soft1 like something which is intangible2 and so of the rest40 #eh ,da ihre ,eigenschaften nicht in meine ,vorstellungskraft hinberwandern knnen01 zegt ,kant1 ,prolegomena1 #i1 p4 #ei4 ,vgk4 reeds ,leibniz tot ,clarke 7,uitg4 ,janet ,i1 p4 #ghf73 ,je ne demeure point d'accord des notions vulgaires1 comme si les images des choses taient transportes 7conveyed7 par les organes jusqu' l'me4 ,car il n'est point concevable par quelle ouverture ou par quelle voiture ce transport des images depuis l'organe jusque dans l'me se peut faire0 etc4 #ei ,zo is eigendom het prius van diefstal1 evenals de causaliteit het prius der inductie is1 en wie dus de causaliteit uit inductie1 ervaring01 afleidt1 begaat eenzelfde zinledigheid als wie zegt3 ,la proprit c'est le vol4--,zo is het prius der selectie mooi principieel aangewezen door ,d4 v4 ,embden in zijn ,darwinisme en ,democratie1 p4 #ig 7veelheid van individuen0 enz474 ,dit kan dus zelf nooit door selectie zijn ontstaan6 ,evenmin de geest uit gewaarwordingen of ervaringen0 7,carneri67 enz46 #fj ,de ,duitse kennisleer zegt voor dit specifiek begrip van produceren0 veelal setzen01 stellen4 ,het dageliks leven spreekt van krijgen01 een woord uit de naieve opvatting voortgekomen1 maar waartegen voor de rest geen bezwaar bestaat1 als men maar waakt tegen verkeerde gevolgtrekkingen4 ,kant spreekt ook gewoon van het gegevene01 hoewel met het gewone geven01 in de zin van overdragen01 niet de minste gelijkenis bestaat4 ,ook dat krijgen0 is dus niet een overkrijgen van elders1 doch uit zichzelf te voorschijn brengen1 bij de gewaarwording 7in tegenstelling tot b4v4 de hallucinatie7 als gevolg der benvloeding door het andere1 dat geeft04 ,ook het woord waarnemen01 percipere01 7naast woorden als onderscheiden1 1 cernere1 1 1 videre1 7 is geboren uit de naieve opvatting1 als had de waarneming de dingen met hun waarnemingseigenschappen slechts te nemen1 op te nemen1 zoals ze zijn1 zonder er zelf iets aan te veranderen1 af- of bij te doen1 terwijl naar het krities1 antidogmaties inzicht het bewustzijn de waarnemingseigenschappen niet neemt van1 maar geeft aan de dingen4 ,dat oerdogmatisme vindt men in gecultiveerde staat terug in ,hegel's ,phnomenologie des ,geistes 7,berlin #ahda71 p4 #hf3 ,so ist nun das ,ding der ,wahrnehmung beschaffen2 und das ,bewusstsein ist als ,wahrnehmendes bestimmt1 insofern dies ,ding sein ,gegenstand ist2 es hat ihn nur zu nehmen1 und sich als reines ,auffassen zu verhalten2 was sich ihm dadurch ergiebt ist das ,wahre4 ,wenn es selbst bei diesem ,nehmen etwas thte1 wrde es durch solches ,hinzusetzen oder ,weglassen die ,wahrheit verndern40 #fa ,zo b4v4 nog typies ,dr4 ,wijnaendts ,francken tegen ,berkeley1 ,inleiding tot de ,wijsbegeerte1 #aije1 p4 #fc3 ,ware ,berkeley's bewering juist1 dan zou het onderscheid tusschen ware voorstellingen en hallucinaties wegvallen1 en men zou het recht missen laatstgenoemden als onwaar te verwerpen4 ,voor ons bewustzijn zijn onze gewaarwordingen de weerspiegeling n4b4 van een bestaande werkelijkheid buiten ons1 hoe onvolkomen 6 die weerspiegeling ook zijn moge40 7#af7--,vgk4 over deze weerspiegeling0 bl4 #cd1 opm4 #ad en ,berkeley's eigen weerlegging ,p4 of ,h4 ,k4 sect4 #cc4 ,in diezelfde geest gewaagt ,dr4 ,dr ,mouw1 nog verwijlend bij ,hartmann1 maar op weg1 dunkt mij1 naar ,kant--,heymans1 van het inzicht in de hallucinatie-natuur1 het droomstofweefsel van het eigen lichaam01 p4 #aji van ,het absoluut ,idealisme4 #fb ,zo noemde ze reeds ,berkeley1 ,dial4 ,,iii1 p4 #aed4 #fc ,zelf een produkt van geestelike associatie of synthese0 7,wundt7 uit de beide niet-plastiese onderling verschillende gezichtsbeelden4 #fd ,dit is het sociale0 element der objectivatie1 waarop ,wundt c4s4 en ,riehl de aandacht vestigen4 #fe ,het inzicht1 dat het objectieve immanent1 niet transcendent is1 verleidt gemakkelik tot een soort individualistiese overschatting dier immanentie01 tot de waan nl41 dat het objectieve reeds onmiddellik binnen het bereik van individueel bewustzijn zou liggen1 in plaats van verstandelike gevolgtrekking te behoeven1 als onderstelling4 ,bij ,berkeley komt dit herhaaldelik voor1 bij ,kant zo kras mogelik1 op een plaats in de #a;e uitgave van zijn ,k4 d4 r4 ,v41 die hij gelukkig zelf geheel geschrapt heeft1 p4 #cac ss43 ,nun sind aber ussere ,gegenstnde 7die ,krper7 bloss ,erscheinungen1 mithin auch nichts ,anders1 als eine ,art meiner 6 ,vorstellungen1 deren ,gegenstnde nur durch diese ,vorstellungen etwas sind1 von ihnen abgesondert aber nichts sind4 ,also existiren eben sowol ussere ,dinge1 als ich ,selbst existire und zwar beide auf das unmittelbare ,zeugniss meines ,selbstbewusstseins1 nur mit dem ,unterschiede3 dass die ,vorstellung meiner ,selbst1 als des denkenden ,subjects1 bloss auf den innern1 die ,vorstellungen aber1 welche ausgedehnte ,wesen bezeichnen1 auch auf den ussern ,sinn bezogen werden4 ,ich habe in ,absicht auf die ,wirklichkeit usserer ,gegenstnde eben so wenig nthig zu schliessen1 als in ,ansehung der ,wirklichkeit des ,gegenstandes meines innern ,sinnes1 7meiner ,gedanken71 denn sie sind beiderseitig nichts als ,vorstellungen1 deren unmittelbare ,wahrnehmung 7,bewusstsein7 zugleich ein genugsamer ,beweis ihrer ,wirklichkeit ist40--,vergelijk reeds het inzicht van p4 #cah1 over de verhouding van waarneming en daaruit af te leiden objectieve werkelikheid en de1 zij het ook juiste1 petitio principii1 dass ohne ,wahrnehmung selbst die ,erdichtung und der ,traum nicht mglich sind40 ,in plaats van het teruggenomene brengt dan de #b;e druk in de zgn4 ,widerlegung des ,idealismus01 en de daarbij behorende noot der voorrede1 wanhopige pogingen1 om te bewijzen01 dass ussere ,erfahrung eigentlich unmittelbar sei04 ,kant bedoelt te bewijzen1 dat we usseren ,sinn01 ussere ,wahrnehmung0 hebben en niet bloss ussere ,einbildungskraft04 ,evenwel3 ,ob diese oder jene vermeinte ,erfahrung nicht blosse ,einbildung sei1 muss nach den besondern ,bestimmungen derselben und durch ,zusammenhaltung mit den ,kriterien aller wirklichen ,erfahrung1 ausgemittelt werden40 ,this is all that ,i contended for4 #ff ,ding0 of ,sache0 is hier een door ,kant al even ongelukkig gekozen woord als3 ,object-an-sich0 of zelfs transcendentales ,object02 wel sluiten deze woorden aan bij het gewone naieve spraakgebruik1 dat ook met de wereld der dingen01 der objecten01 bedoelt het van de geest onafhankelik gedacht bestaande4 ,de inhoud dier begrippen komt dus vrij wel overeen1 bij ,kant en bij het naief 7transcendentaal7 realisme1 maar heel de omvang1 die ze hier hebben1 wordt door ,kant1 door de kritiek1 terecht buitengesloten4 ,vandaar een hopeloze verwarring4 ,want bij ding0 en objekt0 stelt nu eenmaal ieder zich de empiriese realiteit0 met haar phaenomenale eigenschappen voor6--,zo wordt dan ook heel ,kant's kennisleer voortdurend vermaterialiseerd doordat men van de ,gegenstnde1 die unsere ,sinne rhren0444 stoffelike voorwerpen maakt444 en dan van de zinnen444 zintuigen4 ,voorbeeld ten onzent ,a4 ,pierson1 ,wijsgeerig ,onderzoek1 #ahhb1 p4 #dh s4 ,die ,gegenstnde rhren unsere ,sinne'4 ,het is natuurlijk 6 een geheel materieele schok1 dien de zintuigen--,kant schrijft3 zinnen--ondervinden1 want hij1 die de zintuigen heeft1 weet nog niet1 dat het voorwerpen zijn later zegt ,p4 uitdrukkelik3 stoffelijke voorwerpen061 die zijne organen op eenigerlei wijze aandoen40 7,overgenomen1 zonder kritiek1 door ,dr4 ,p4 ,h4 ,ritter in zijn m4i4 mislukte ,heymans-imitatie1 de ,schets eener critische 8 geschiedenis van het ,substantiebegrip in de nieuwere wijsbegeerte0 p4 #bfe s474 #fg ,als had ,kant deze neokantiaanse0 misvatting voorzien1 zo weert hij die expressis verbis af3 ,proleg4 p4 #aci--adj1 vooral3 ,es ist also kein kontinuierlicher ,fortgang und ,annherung zu diesen ,wissenschaften und gleichsam ein ,punkt oder ,linie der ,berhrung4 ,naturwissenschaft wird uns niemals das ,innere der ,dinge1 d4i4 dasjenige1 was nicht ,erscheinung ist1 aber doch zum obersten ,erklrungsgrunde der ,erscheinungen dienen kann1 entdecken2 aber sie braucht dieses auch nicht zu ihren physischen ,erklrungen2 ja1 wenn ihr auch dergleichen anderweitig angeboten wrde 7z4,b4 ,einfluss immaterieller ,wesen71 so soll sie es doch ausschlagen und gar nicht in den ,fortgang ihrer ,erklrungen bringen1 sondern diese jederzeit nur auf das grnden1 was als ,gegenstand der ,sinne zu ,erfahrung gehren und mit unsern wirklichen ,wahrnehmungen nach ,erfahrungsgesetzen in ,zusammenhang gebracht werden kann40 ,gulden woorden1 die een ,hartmann c4s4 implicite nog strenger afstraffen ten deze dan ,lange het in ,kant's zin explicite heeft gedaan4 #fh ,in de objecten wereld wordt waarschijnlik deze werkelikheid gesymboliseerd tot de phaenomenale benvloeding van een centraal zenuwstelsel door de ruimtedingen rondom1--de buitenwereld04 #fi ,heymans 7p4 #aii ,einf473 die ,gesamtheit der mglichen sinnlichen ,wirkungen unbekannter ,weltprozesse ins ,bewusstsein eines idealen ,beobachters04 #gj ,ten onzent schrijft b4v4 de heer ,p4 ,j4 ,grotegast1 ,levensleer #aijf1 p4 #gj3 ,het is een feit van waarneming dat de ziel met een ijlen subtielen band aan het slapende lichaam verbonden blijft04--,deze spiritistiese heer praat ook van de aangeboren 6 denkvormen 6 ,ruimte en ,tijd01 van uit het stofkleed gescheiden zielen01 die zich naar eene ,denkwereld0 oftewel de intelligibele sfeer1 het transcendente gebied01 alias een ,schimmenrijk0 begeven1 ja van dit kortstondig leven als slechts eene episode van het veel grootere onbegrensde transcendentale sic leven01 van het droomende wezen1 waar de categorien buiten werking zijn gesteld0 enz4 ,arme ,kant1 die zijn termen aan zulk een milieu1 aan zulk een zaak moet lenen1 sinds een du ,prel zijn transcendentale ,physik0 en transcendentale ,psychologie01 ja zelfs zijn transcendentaal ,darwinisme0 heeft uitgevonden1 met een intelligibele d4w4z4 spiritistiese6 ,welt0 en transcendentale0 ,subjecten4 ,op p4 #gd staat3 ,voorbeelden dat paarden en honden spoken en verschijningen zien zijn er te over06 ,en dan zijn er nog mensen1 die spokenwaarneming durven loochenen6 ,vgk4 opm4 #cb4 #ga ,natuurlik weet ,hegel1 op de nodige afstand zich houdend van ,kant en van kenniskritiek1 uit der ,natur des ,begriffs0 zu deducieren die ,notwendigkeit1 dass der ,raum gerade drei ,dimensionen hat01 en gewagen dus ook nu nog zijn 'tzij idealistiese1 'tzij materialistiese napraters 7,dietzgen b4v47 van de ,denknotwendigkeit0 der meetkunde1 trots ,kant's weerlegging nu ja1 maar ook trots heel de metageometrie6 ,vgk4 bij ,natorp1 ,logik1 p4 #df1 die volle ,konsequenz aus den ,prmissen ,kants0 en p4 #di de ,kant toegedichte ,rest von ,empirismus04 #gb ,een wellicht uit de door buitenlanders verkeerd gelezen verduitsing 7,no-umena7 in het ,frans en ,nederlands overgegane fout is de uitspraak noemena--in pl4 v4 no-oemena of1 verlatijnst1 nomena4 #gc ,zo heten ,begriffe ohne ,anschauung leer02 zo zegt p4 #adc1 dat zodanige ,begriffe ganz unmglich sind1 noch irgend einige ,bedeutung haben knnen01 zo krijgen die reinen ,verstandesbegriffe0 eine ,beziehung auf ,objecte1 mithin ,bedeutung0 7p4 #adh74 #gd ,ter afwijzing van een veel verspreid misverstand zij hier alleen nog opgemerkt1 dat de werkelikheid01 aan het ,an-sich toe te kennen 7absolute ,position071 volstrekt geen kategorie0 is1 hoegenaamd niets met de ,realitt0 7 realitas sensatio phaenomenon2 ,realitt ist im reinen ,verstandesbegriffe das1 was einer ,empfindung berhaupt correspondiert2 dasjenige also1 dessen ,begriff an sich selbst ein ,sein 7in der ,zeit7 anzeigt07 of het ,dasein0 7in einer bestimmten ,zeit07 van zijn ,kategorientafel0 te maken heeft4 #ge ,onder dingen0 versta men hier dus vooral niet de ruimtedingen0--de voorwerpen0 der natuur1 maar ,kant's afficirende0 ,dinge an sich01--de van waarneming onafhankelik bestaande werkelikheden4--,ook ,kant dacht hier1 naar ik uit tal van plaatsen zou kunnen bewijzen 7vgk4 opm4 #cj71 aan tijdelike1 en wel met eigen phaenomenaliteit gelijktijdige1 subjectieve1 niet-ruimtelike1 niet-materile werkelikheid1 dus het ,an-sich wel als van-waarneming-onafhankelik1 niet als van-bewustzijn-onafhankelik1 dus niet in de strenge zin van het onvoorstelbaar grensbegrip1 waaraan geen enkel praedicaat meer kan worden toegekend tenzij door negatieve analogie4 ,dit is de verklaring van het anders onoplosbaar raadsel1 dat ,kant van die beroemde ,widerspruch0 van een affizierendes ,ding an sich0 niets gemerkt heeft4--,zie daarover de tekst p4 #gj ss4 #gf ,men schafte zich uit ,reclam's ,universal-,bibliothek de handige ,kehrbach-ed4 aan4 #gg ,over de zinledige naief-realistiese formulering dezer subjectiviteit als volgt3 #a4 ,der ,ton ist im ,gehirn4 #b4 ,der ,ton scheint ausserhalb des ,gehirnes zu sein40 #a4 ,das ,licht ist im ,gehirn4 #b4 ,das ,licht scheint ausserhalb des ,gehirnes zu sein40 enz4 7,re7 zal ik straks nader spreken4 ,hoe gerechtvaardigd is het verzet van ,avenarius c4s4 tegen deze als tegen elke materialistiese ,introjectie06 ,ook tegen die van ,schopenhauer 7zie opm4 #ej7 en dienovereenkomstig ,liebmann1 ,anal4 der ,w41 p4 #ahd3 ,die ,sinnesempfindungen444 entstehen444 erst im centralen ,nervenapparat des ,gehirns0 en 7ibid473 der ,ort des ,empfindens 7im ,centralorgan704 ,merkwaardig1 hoe reeds ,collier1 ,berkeley's antirealistiese tijdgenoot en geestverwant1 zich in de ,introduction van zijn ,clavis ,universalis weert tegen dit misverstand3 ,when ,i affirm that all matter exists dependently on mind1 ,i am sure my reader will allow me to say1 ,i do not mean by this that matter or bodies exist in bodies10 enz444 ,i must needs desire to have this remembered1 because experience has taught me how apt persons are1 or will be1 to mistake me in this particular60 ,een profeties woord6 #gh ,de oorzaak1 dat ,kant de vormen0 dier biezondere zinnen over 't hoofd heeft gezien1 lijkt mij vooral het feit1 dat de daarop gebaseerde synthetiese oordelen a priori van zo weinig wetenschappelik belang zijn1--en altans in ,newton's mechaniese natuurwetenschap niet voorkomen4 ,ik zie daarin dus nog een gevolg van hetzelfde mechanicisme1 waartegen ,mach c4s4 in onze dagen met reden zich verzetten1 dat door ,prof4 ,heymans principieel is weerlegd1 en dat ook b4v4 ,cohen's filosoferen nog geheel overheerst4 #gi ,men verwarre niet de zuiver phaenomenalistiese locaalteken-theorie1 te weten1 dat de geest eenvoudig de niet-ruimtelike gegevens als locaalteken leert gebruiken1 d4w4z4 op de gegevens van een oorspronkelik ruimtestellende zin zonder transcendente ruimte betrekt1 met de koddige realistiese locaalteken0-wijsheid van ,hartmann1 die ons uit onruimtelike tekens0 met verstand en fantasie de subjectiven ,gesammtraum0 laat afleiden4441 die nu444 een adaequaat ,reprsentant0 is van de444 onafhankelik van de geest444 bestaande ruimte6 ,de transcendente kleuren0 veroorzaken kleurloze kleurtekens0 in onze geest1 die daaruit de psychiese kleuren afleidt444 welke nu444 adaequate ,reprsentanten0 zijn van de transcendente kleuren66 ,ziedaar in beeld ,hartmann's ruimte-kennisleer1 ,hartmann's transcendentaal-7ruimte-7realisme01 bedoeld als ,kant-verbetering6--,ware ,philosophie des ,unbewussten6 ,zie ,hartm41 ,grundproblem1 p4 #ajf-ajg4 7#bd7 #hj ,natuurlik betekent dit van te voren0 niet3 vr dat ik ooit tonen gehoord heb2 uitsluitend en alleen bij gelegenheid0 van toon-ervaring1 van ervaringsgegevens1 kunnen mij de formele elementen 7dus nooit vr1 wel pas na 't gegeven-zijn van materie07 tot bewustzijn komen4 ,ik moet ze abstraheren uit 't ervaringsgeheel4--,vgk4 p4 #h ,kant's uitspraak4 ,het verdient dus wel aanbeveling1 de term van te voren0 7voor a priori7 te vervangen door bij voorbaat04 #ha ,zo b4v4 ,euler 7,tentamen ,novae ,theoriae ,musicae1 ,petropolis1 #agci7 en tans o4a4 ,herckenrath1 ,problmes d',esthtique et de ,morale1 p4 #eg ss4--p4 #fa4 #hb ,ook ,leibniz nog b4v43 ,la musique nous charme1 quoique sa beaut ne consiste que dans les convenances des nombres etc4 7,principes de la nature et de la grce74 7#bf7 #hc ,bolland1 ,tweem4 ,ts4 '#ih1 p4 #gb3 ,op geene wijze qualiteit afleidbaar en begrijpelijk uit de quantiteit40 #hd ,ook tegenover ,charles ,dunan1 ,thorie psychologique de l',espace1 ,paris #ahie1 wiens bestrijding van ,berkeley en de cole anglaise contemporaine ons niet deert1 wiens betoog voor de ruimte als objet de perception visuelle niet overtuigt 7een en ander op ev4 elders uiteen te zetten gronden7 en wiens verzet tegen ,kant's ruimteleer 7,chap4 ,,vii7 op misverstand berust1 daar ,kant's1 volgens ,d4 strijdige1 deux manires de concevoir l'espace a priori0 7p4 #ach ss47 n blijken1 als men niet het a priori devanant l'exprience1 sinon chronologiquement1 du moins logiquement0 evenwel chronologiquement misvat1 gelijk ,d4 doet3 nous nous reprsenterions d'abord l'espace1 et ensuite les phnomnes dans et par l'espace40 #he ,zie ,g4 und ,e4 #ee en ,einfhrung #bc4 #hf ,overeenkomstig de drierlei bewegingsrichting3 op-neer1 rechts-links1 voorwaarts-achterwaarts4--,is elke bewegingsgewaarwording een functie van deze #c soortverschillen1 dan is ook elke beweging een functie van deze #c richtingen1--en de ruimte driedimensioneel04 #hg ,de ruimtelikheid der dingen is dus een verhouding tot1 een functie van1 onze bewegingszin3 het produceren van bewegingsgewaarwordingen wordt op bepaalde wijze verhinderd4 ,van een ,hemmungssinn0 is hier dus geen sprake4 ,aldus vervalt m4i4 het door ,dr4 ,dr ,mouw op p4 #bh van zijn ,kritische ,studies0 geopperd bezwaar4 #hh ,nog na #aijj is in ons land een wijsgerig-bedoeld theologies proefschrift verschenen1 waarin te lezen staat3 ,kant b4v4 betoogt1 dat ruimte en tijd de vormen zijn van ons verstand 81 maar niet de dingen werkelijk eigen zijn0444 ,kant echter meent1 dat1 wanneer wij na zorgvuldig onderzoek tot de slotsom zijn gekomen1 dat een voorwerp een meter lang is1 dit in werkelijkheid zeer goed twee meter zou kunnen zijn4 ,door deze onderstelling wordt alle zekerheid weggenomen0 enz4 ,de schrijver verdient1 wegens een sympathiek en verdienstelik werk1 later geschreven1 dat ik zijn naam hier onvermeld laat4 #hi ,elke kennis a priori omtrent die inhoud der ervaring is dus voor de kritiek principieel onmogelik4 ,men geniete de onbewuste ironie der tegenstelling in het volgende zinnetje van ,schopenhauer1 ,v1 p4 #eb3 ,dass ,zeit und ,raum ihrer 8 ,form nach a priori angeschaut werden1 hat ,kant gelehrt2 dass es aber auch ihrem ,inhalt nach geschehen kann1 lehrt der hellsehende ,somnambulismus40 7cf4 ,riehl1 ,philosophie der ,gegenwart1 die ,grundlagen der ,erkenntnis01 p4 #acc74 7#bh7 #ij ,wanneer dus ,kant de aprioriteit van tijd en ruimte ook subjectiviteit noemt1 dan moge waar zijn1 wat ,liebmann beweert 7,z4 ,a4 d4 ,w40 p4 #ih71 dat daardoor unzhlige ,missverstndnisse seiner ,lehre veranlasst worden sind01 het is nochtans van ,liebmann zelf een misverstand1 dat daarin sogar ein theilweises ,sichselbstmissverstehen liegt40 ,het is wonderlik1 hoe spoedig men gereed is1 telkens als men bij ,kant iets vindt1 strijdig met eigen ,kantopvatting1 te geloven dat ,kant misvat is444 door ,kant4 #ia ,cf4 ,proleg4 p4 #afe_/f4 #ib ,cf4 ,berkeley1 ,p4 of ,h4 ,k4 s4 #bb3 a downright contradiction01 s4 #bc3 a manifest repugnancy01 en s4 #ij4 #ic ,dit laatste had de goede ,berkeley0 al driekwart eeuw vroeger gezegd1 o4a43 sect4 #h1 ,pr4 of ,h4 ,k4 7,zie boven p4 #ce noot #a74 #id ,uitstekend al ten aanzien der objekten ,berkeley1 s4 #ah3 ,but though it were possible that solid1 figured1 moveable substances may exist without the mind1 corresponding to the ideas we have of bodies1 yet how is it possible for us to know this8 ,either we must know it by sense or by reason04--,er volgt betoog der onmogelikheid van elk van beide4 ,de #c;e mogelikheid01 ,hartmann c4s4' onbewuste0 toverij1 heeft ,berkeley voorbijgezien01 evenals ,kant de door ,trendelenburg ontdekte ,lcke04 #ie ,hartmann noemt deze toverij3 ,intuition0 van de unbewusste ,vernunft0--,krit4 ,grundlegung1 p4 #aaa3 ,erwgt man nun1 dass die ,dinge an sich doch nur realisirte ,intuitionen der unbewussten ,vernunft sind1 und dass es ebenfalls die unbewusste ,vernunft ist1 welche in unbewusster intuitiver ,weise die ,sinnesempfindung nach ,maassgabe der in ihr gegebenen ,merkmale zur rumlichen ,anschauung formirt 7die nun erst bewusst wird71 dann liegt der ,gedanke sehr nahe1 dass die unbewusste ,vernunft in beiden ,fllen sich ein und derselben ,intuitionsform bedienen werde4 ,es wre nicht abzusehen1 was sie hindern sollte1 die unbewusste schpferische ,intuitionsform des ,dinges an sich in der unbewussten nachschaffenden ,intuitionsform der zu bildenden ,anschauung zu wiederholen1 oder was sie hindern sollte1 die fr unsere ,sinnlichkeit intendirte ,form des ,raumes auch vorweg zur schpferischen ,intuition zu verwenden40 #if ,vgk4 b4v4 ,rich4 ,horn1 ,der ,causalittsbegriff in der ,philosophie und im ,strafrechte1 ,i3 ,c1 getiteld3 ,kants transcendentaler ,idealismus von ,hartmann444 widerlegt04 #ig ,we weten nu3 slechts dogmaties realisme waant deze natuur01 van bewustzijn afhankelik als zij is1444 de oorzaak van bewustzijn1 van gewaarwordingen1 noemt b4v4 de rode appel of de beweging van stofdelen de oorzaak van m'n gewaarwording1 terwijl mijn gewaarwording tot die beweging staat niet als gevolg1 maar als een werkelik geval van een oneindige reeks denkbeeldige1 mogelike gevallen4 ,zie voor het verschil tussen #a en #b vooral b4v4 ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #ahb ss43 subjective ,apprehension0 en objective ,erscheinung04 #ih ,een gedachte van onschatbare waarde in de strijd tegen het immaterialisties dualisme van ,lotze1 ,thiele1 ,apel c4s41 vr het soortgelijk monisme van ,kant1 ,heymans1 ,eisler c4s4 ,want is eenmaal het dogmaties materie-realisme overwonnen1 dan gaat de strijd nog uitsluitend om de vraag3 is de natuur ,erscheinung van het ons bekende psychiese1 van geestelike werkelikheid1 gelijksoortig aan1 en aan soortgelijke wetten onderworpen als1 het ons bekende psychiese leven1 of nog van iets anders1 heterogeens1 waarvan ons dus elke voorstellingsmogelikheid ontzegd is4 #ii ,wie meer plaatsen voor het ,an-sich0 wil hebben zoeke op3 p4 #cba3 an sich selbst d4i4 ohne alle ,beziehung auf die ,sinne44402 p4 #bcc2 vooral ,proleg4 #ac ,anm4 ,,ii1 al4 #c en #d en #eg4 #ajj ,vergelijk voor deze onderscheiding wat ,bolland noemt3 ein ,ding an sich erster ,instanz1 of te wel das erkenntnistheoretisch ,transcendente0 7voorbeeld3 fr einen jeden alle andern ,ich7 tegenover das ,ding an sich in zweiter ,instanz1 das ,ding an sich im ontologischen ,verstande4 ,in erkenntnistheoretischer ,hinsicht giebt es ,dinge an sich'1 in ontologischer ,beziehung drfen wir nur von einem einzigen ,ding an sich reden1 wobei denn freilich der ,begriff ,ding oder ,substanz in den des ,wesens1 der ,essenz1 umschlgt40 7,wereldraadsel1 p4 #ejb74 ,het verschil is echter1 dat dit ,an sich in #b;de instantie0 voor ,hartmann-,bolland als ontologies dogma staat tegenover het kenniskrities ,an-sich4 ,voor ,kant is het daarentegen een zuiver kenniskritiese hypothese1 ter oplossing van het raadsel van een bepaald soort synthetiese oordelen a priori4 #aja ,dat zal ook wel een reden mee zijn1 waarom hij dergelijke gedeelten uit de #b;de druk heeft verwijderd2--het tijd-idealisme zag geen kans1 ze te laten staan4 ,in zoverre is dan ook1 lijnrecht in tegenstelling met ,schopenhauer's gangbaar oordeel1 de #b;de druk juist idealistieser dan de #aste4 #ajb ,een zinnetje als het volgende uit de #a;e druk ,k4 d4 r4 ,v4 acht ik tekenend voor ,kant's oorspronkelike gedachtengang3 ,nun behaupte ich3 die eben angefhrten ,kategorien sind nichts ,anders1 als die ,bedingungen des ,denkens zu einer mglichen ,erfahrung1 so wie ,raum und ,zeit die ,bedingungen der ,anschauung zu eben derselben enthalten40 7p4 #abd74 #ajc ,dit levert stellig een ernstig te behartigen bijdrage tot de psychologie van het gezag bij de meest krities-aangelegde geesten6 ,ten onzent hebben o4a4 ,dr4 ,bellaar ,spruyt en de heer ,p4 ,bierens de ,haan die fout overgenomen4 #ajd ,zie ,leitf4 der phys4 ,psychologie1 p4 #bfe4 #aje ,kant zelf noemt nu en dan 7b4v4 ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #beh7 't ,an-sich ,ursache der ,erscheinung01 evenals hij ,erscheinung0 soms neemt niet in objectieve maar in individuele zin1 voor ,vorstellung0 of ,wahrnehmung04 #ajf ,heel goed ,kinkel1 o4 c4 p4 #fd4 #ajg ,k4 d4 r4 ,v4 7p4 #cjd73 ,wir haben in der transscendentalen ,aesthetik unleugbar bewiesen3 dass ,krper blosse ,erscheinungen unseres usseren ,sinnes und nicht ,dinge an sich selbst sind4 ,diesem gemss knnen wir mit ,recht sagen3 dass unser denkendes ,subject nicht krperlich sei1 das heisst3 dass1 da es als ,gegenstand des inneren ,sinnes von uns vorgestellet wird1 es1 insofern als es denkt1 kein ,gegenstand usserer ,sinne1 d4i4 keine ,erscheinung im ,raume sein knne4 ,dieses will nun so viel sagen3 es knnen uns niemals unter usseren ,erscheinungen denkende ,wesen1 als solche1 vorkommen1 oder1 wir knnen ihre ,gedanken1 ihr ,bewusstsein1 ihre ,begierden etc4 nicht usserlich anschauen2 denn dieses gehrt alles vor den innern ,sinn40 #ajh ,als men hem de materialist0 namelijk vraagt of hij het mogelijk houdt dat in ditzelfde vertrek op ditzelfde oogenblik een oneindige verscheidenheid van hoog en laag georganiseerde wezens1 engelen1 demonen1 geesten of hoe men ze noemen wil1 vertoeft1 dan zal hij dit bij voorbaat ten stelligste ontkennen en al die ideen toeschrijven aan mystiekerij1 bijgeloof en bakerpraatjes40 ,vermoedelik zal de materialist0 te krities zijn voor zo krities een ontkenning1 want hij is zich allicht niet bewust van voldoende grond voor zekerheid a priori hieromtrent1 te danken aan de machthebbende kenniskritiek4 ,laten wij ons hier vermeien in ,leibniz' ironies antwoord aan ,clarke 7die in een brief gelijksoortig vermoeden geopperd had voor het onding der ledige ruimte03 ,dieu est certainement prsent dans tout l'espace vide2 et peut-tre qu'il y a aussi dans cet espace plusieurs autres substances1 qui ne sont pas matrielles1 et qui par consquent ne peuvent tre tangibles1 ni aperues par aucun de nos sens4073 ,au reste1 si l'espace vide de corps 7qu'on s'imagine7 n'est pas vide tout fait1 de quoi est-il donc plein8 ,y a-t-il peut-tre des esprits tendus ou des substances immatrielles1 capables de s'tendre et de se resserrer1 qui s'y promnent et qui se pntrent sans s'incommoder1 comme les ombres de deux corps se pntrent sur la surface d'une muraille80 etc444 ,n'est-ce pas renverser les notions des choses1 donner ,dieu des parties1 donner de l'tendue aux esprits8 ,le seul principe du besoin de la raison suffisante fait disparatre tous ces spectres d'imagination4 ,les hommes se font aisment des fictions1 faute de bien employer ce grand principe40 7,uitg4 ,janet1 ,i p4 #ggh74 ,het is een hoog intellectueel genot1 uit de lectuur van ,leibniz te beseffen1 over welke verlegenheden en afdwalingen van deze zijn geniale voorganger ,kant ons heen heeft geholpen1 en hier de voorbereiding van problemen en termen van ,kant gade te slaan4 #aji ,cf4 ,alfred ,binet1 ,l',ame et le ,corps1 p4 #aeg3 ,a ce raisonnement thorique on pourrait dj objecter qu'en fait1 dans notre vie vcue1 nous ne cessons pas de localiser dans l'espace1 quoiqu'un peu vaguement1 notre pense1 notre moi1 notre ensemble intellectuel4 ,en ce moment je me considre moi-mme et je me prends comme exemple4 ,j'cris ces lignes dans mon cabinet de travail1 et il n'y a pas de raisonnement mtaphysique qui puisse me faire abandonner cette conviction intime que mon tout intellectuel est dans cette chambre1 du deuxime tage de ma maison de ,meudon4 ,je suis ici et non ailleurs4 ,mon corps est ici1 et mon me1 si j'en ai une1 est ici4 ,je suis o est mon corps1 je crois mme que je suis dans mon corps40 ,interessante belijdenis van een geloof1 dat niet gedacht1 van een gedachte1 die niet geloofd kan worden6 #aaj ,de heer v4 ,eeden zij hier herinnerd aan zijn eigen ,studies0 ,,iii1 ,redekunstige ,grondslag van ,verstandhouding1 #abe1 waar hij zijn mystiek1 onveranderlik1 absoluut0 7absoluter dan de tijd zelve07 ,ik0 eveneens onruimtelik maakt4 #aaa ,duidelik vooral ,prol4 #cb3 ,erscheinung d4i4 die ,art wie unsere ,sinne von diesem unbekannten ,etwas afficirt werden01 spec4 p4 #fd3 ,erscheinungen deren ,mglichkeit auf dem ,verhltnisse gewisser an sich unbekannter ,dinge zu etwas ,anderem nmlich unserer ,sinnlichkeit beruht40 #aab ,tenzij gij met voorstelling0 werkelik niets dan individuele voorstelling bedoelt1 denkbeeld0 dus4 ,dan hebt ge in zover gelijk3 onze denkbeelden 7voorstellingen07 omtrent de 7immanente7 objekten moeten zich naar die objekten zelf richten444 willen zij juist zijn4 #aac ,tans waarschijnlik in een afzonderlike rechtsverhandeling 7zie voorrede74 #aad ,cf4 ,russ4 ,prawda waarheid recht2 richtig01 recht haben02 juist juste4 #aae ,vergelijk ten deze de onverbeterlike wijze1 waarop de ,neokantiaan ,bruno ,bauch1 ,ethik1 p4 #bec s4 7,die ,philosophie im ,beginn des zwanzigsten ,jahrhunderts7 waarheid en zedelikheid 7behoorlikheid7 verhaspelt1 om te bewijzen1 dat de loochening van het behoren soortgelijke zelfweerspreking zou bevatten als de waarheidsontkenning4 ,zijn sofisme berust op de dubbelzinnigheid van verantwortlich bewerten01 dagegen ,stellung nehmen01 gebruikt gelijkelik voor ontkenning van juistheid1 en voor ontzegging van zedelike waarde4--,hier wordt zowel de logica verethiseerd1 als de ethica verlogiseerd4 #aaf ,het is alleen aan een krities genie als ,h4 ,cornelius gegeven1 beide tegelijk aan te nemen1 het n op grond van het ander1 in n zelfde zinnetje1 zie opm4 #bi4 ,uitnemend ,kuno ,fischer1 ,kritik der ,kantischen ,philosophie1 p4 #bff3 ,da die ,erscheinungen aus den ,eindrcken oder ,empfindungen der sinnlichen ,vernunft als ihrem ,stoffe hervorgehen1 so knnen diese unmglich aus jenen erklrt werden1 denn unser ,philosoph war nicht der ,ansicht1 dass die ,erde auf dem grossen ,elephanten ruht und der grosse ,elephant auf der ,erde40 ,in dezelfde zin p4 #agi3 ,da sie die ,empfindungen den ,stoff aller ,erscheinungen ausmachen1 so knnen wir sie nicht aus den letzteren herleiten1 ohne in den fehlerhaften ,zirkel zu gerathen1 erst die ,erscheinungen aus den ,eindrcken und dann diese aus jenen entstehen zu lassen2 sie knnen nicht aus der ,sinnenwelt entspringen1 da vielmehr die ,sinnenwelt aus ihnen entspringt40 7#cg7 #aag ,de enige zin1 waarin ,berkeley die onderstelling voor zijn rekening zou hebben genomen1 aangezien hij evenmin de transcendente1 niet-zinnelike1 oorzaak onzer gewaarwordingen loochent als het bestaan van andere a4z4 onwaarneembare subjecten4 #aah ,zeer opmerkelik is de plaats waar1 en de licht te bevroeden reden waarom1 ,berkeley zelf zich uitdrukkelik verzet tegen perceivable0 i4p4v4 actually perceived03 ,dial4 ,,iii1 p4 #cbi3 ,daar laat hij ,hylas opperen3 ,yes1 ,philonous1 ,i grant the existence of a sensible thing consists in being perceivable1 but not in being actually perceived04 ,nu voelt ,ph4 7,berkeley71 dat dit perceivable0 realisties gedacht kan zijn1 immers kan betekenen3 wat een waarnemingsinhoud kan geven1 evenzeer als1 idealisties1 wat een waarnemingsinhoud kan worden4 ,hij wil nu1 natuurlik1 alleen dit laatste doen gelden en antwoordt dus3 ,and what is perceivable but an idea8 ,and can an idea exist without being actually perceived804 #aai ,de loochening van de rerum natura01 van de objecten wereld als zodanig1 noemt ,berkeley zelfs sceptical cant0 en hij zelf definieert nauwkeurig 't verschil tussen natuurdingen1 real things01 en chimeras or ideas of our own framing01 ,pr4 of ,h4 ,k4 sectt4 #bg1 #cj en #cc4 #abj ,b4 is dus nog ruimte-empirist4 ,het verschil en de overeenkomst wordt door ,kant zelf duidelik geformuleerd3 ,proleg4 p4 #afe3 ,raum und ,zeit1 samt allem1 was sie in sich enthalten1 sind nicht die ,dinge oder deren ,eigenschaften an sich selbst1 sondern gehren bloss zu ,erscheinungen derselben2 bis dahin bin ich mit jenen ,idealisten auf einem ,bekenntnisse4 ,allein diese1 und unter ihnen vornmlich ,berkeley sahen den ,raum fr eine blosse empirische ,vorstellung an1 die ebenso1 wie die ,erscheinungen in ihm1 uns nur vermittelst der ,erfahrung oder ,wahrnehmung1 zusamt allen seinen ,bestimmungen bekannt wrde2 ich dagegen zeige zuerst3 dass der ,raum 7und ebenso die ,zeit1 auf welche ,berkeley nicht acht hatte7 samt allen seinen ,bestimmungen a priori von uns erkannt werden knne1 weil er sowohl1 als die ,zeit uns vor aller ,wahrnehmung oder ,erfahrung1 als reine ,form unserer ,sinnlichkeit beiwohnt1 und alle ,anschauung derselben1 mithin auch alle ,erscheinungen mglich macht40 #aba ,terecht ,kuno ,fischer1 ,kritik der ,kantischen ,philosophie1 7,philos4 ,schriften ,,ii1 p4 #ahe7 aldus3 ,es heisst die ,fundamente der kritischen ,philosophie erschttern1 sobald die ,anerkennung der ,dinge an sich und ihre ,unterscheidung von den ,erscheinungen entweder verneint wird oder auf unrichtige ,art stattfindet40 en in aansluiting bij ,schopenhauer1 p4 #bdc3 es heisst die gesammte kantische ,lehre verneinen oder von ,grund aus verkennen1 wenn das ,ding an sich berhaupt abgeleugnet oder demselben die ,realitt1 d4h4 der ,charakter des ,urseienden abgesprochen wird40 ,vgl4 ook p4 #beh ald4 #abb ,deze beide zuiver kennistheoretiese geschriften zijn voor ,hartmann massgebend3 al zijn verder werk rust er op en verwijst er naar1 zonder ooit dieper inzicht in ,kant en het kritiese probleem te bereiken1 speciaal niet in het speciale ,kants ,erkenntnistheorie und ,metaphysik in den vier ,perioden ihrer ,entwickelung01 #ahid4--;,enkele zinnen mogen ,hartmann's verhouding tot ,kant in dit werk kenschetsen3 ,man sieht1 dass das ,problem1 mit dem ,kant sich beschftigt1 von dem ,unterschiede der analytischen und synthetischen ,urteile ganz unabhngig ist1 dass er es mit ,unrecht auf die letzteren beschrnkt und duren die ,zugrundelegung dieses ,gegensatzes nur verwirrt und gestrt hat40 7p4 #hg72 der ganze ,boden1 auf dem die ,kantsche ,transcendentalphilosophie runt1 ist deshalb fr unsere ,zeit gar nicht mehr vorhanden40 7p4 #ib72 ,die ganze ,aufgabe und ,arbeit der ,kantschen ,vernunftkritik hat daher fr uns gar keinen ,sinn mehr40 7p4 #ic76--,kant's vierte ,periode0 7#aghi-agij7 echter1 zijn ,kritik der ,urteilskraft0 vindt biezondere genade in ,hartmann's ogen3 ,kant ahnt selber nicht1 wie weit er durch die genialen ,konzeptionen seiner vierten ,periode ber den formalen ,idealismus der zweiten und dritten hinausgeschritten ist40 7p4 #bef74 #abc ,zelfs ,berkeley heeft dit reeds1 zij 't ook niet klaar doordacht1 gevonden en aangeduid3 ,wherever bodies are said to have no existence without the mind1 ,i would not be understood to mean this or that particular mind but all minds whatsoever40 7,hier doemt reeds ,kant's ,bewusstsein berhaupt0 op474 ,it does not therefore follow from the foregoing principles that bodies are annihilated and created every moment or exist not at all during the interval of our perception of them40 7,p4 of ,h4 ,k4 s4 #dh74 #abd ,deze ne objectieve 7coeno-subjectieve7 ruimte is dus volstrekt niet een dier vele wonderen01 die een harmonia praestabilita0 ter verklaring0 behoeven4 ,hier als elders is zulk een harmonia praestabilita slechts een dogmaties antwoord op slechts dogmatiese probleemstelling4 ,men make zich de zaak niet moeiliker dan zij is4 ,de ne objectieve ruimte staat tot de vele individuele ruimtelike gewaarwordingen en ruimtevoorstellingen en -begrippen precies zo als n bepaald objekt1 b4v4 een knikker met z'n ne kleur en z'n ne bolvorm1 tot de vele individuele knikkergewaarwordingen en -voorstellingen of -begrippen4--,voor elk dogmaties realisme nl4 als transcendente oorzaak tot gevolg1 voor de kritiek met haar objectimmanentie als 't zij schema voor1 't zij systeem van1 universeel mogelike gewaarwordingsinhouden tot werkelike gewaarwording van 'n individueel subjekt1 als abstrakt geheel van mogelikheden tot concrete gedeeltelike verwezenliking4 #abe ,mijn plan was1 ook die van ,re en ,adickes explicite te weerleggen4 ,het komt mij achteraf echter voldoende voor1 het implicite te hebben gedaan4--,belangstellende lezers mogen zelf de proef op de som nemen1 b4v4 met ,re's ,philosophie0 of het verdienstelike1 schoon zeer infra-kantiaanse boekje van ,adickes3 ,kant contra ,haeckel1 of zij deze en dergelijke realistiese bezwaren tans te boven zijn4 ,zo niet1 dan zou ik toch mijn doel bij hun waarschijnlik nooit vermogen te bereiken4 ,zie verder opm4 #ci4 #abf ,k4 ,g4 ,,viii1 ,kritik der transcendentalen ,aesthetik1 pp4 #aah-ach4 #abg ,aldus b4v4 ,mr4 ,j4 ,a4 ,levy1 ,het ,indeterminisme1 p4 #bag1 ,dr4 ,wijnaendts ,francken1 ,inleiding t4 d4 ,wijsbeg41 p4 #gh 7vgk4 p4 #ec3 de aanschouwingsvormen waarin ons denken zich beweegt07 en de heer ,p4 ,h4 ,hugenholtz jr41 ,ethisch ,panthesme1 p4 #ahj4 ,in ,rechter en ,wet01 p4 #cdb1 luidt het1 aangaande ,kant1 zelfs3 de denkwetten tijd en ruimte06 #abh ,nog duideliker is dit bij de tijd4 ,onze kenbron van de tijd is niet abstractie uit velerlei tijdelike ervaring--immers om tijdeliks te kunnen beleven1 ervaren1 om gelijktijdigheid0 van tijdelike opeenvolging te onderscheiden1 om van gelijk blijven of veranderen te kunnen merken en gewagen1 moeten we reeds de tijdzin onderstellen1--al krijgen we het begrip tijd0 door denkend abstraheren uit het in tijd 7al of niet gelijktijdig enz47 gegevene1 i4e4 uit getemporaliseerde ervaring4 ,kant zelf zegt het weer zo exact mogelik1 hoe 't met dit abstraheren uit de ervaring0 staat3 p4 #ahf1 ,k4 d4 r4 ,v43 ,es gehet aber hiemit so1 wie mit anderen reinen ,vorstellungen a priori1 7z4,b4 ,raum und ,zeit71 die wir darum allein aus der ,erfahrung als klare ,begriffe herausziehen knnen1 weil wir sie in die ,erfahrung gelegt hatten1 und diese daher duren jene allererst zu ,stande brachten40 7,vgk4 ook het ,kant-citaat van p4 #h74 ,zo kan1 om een voorbeeld te geven1 het tijd-empirisme van de edele ,franse peinzer ,guyau 7wiens werken1 schoon ontoereikend in ethicis als in metaphysicis1 stralen van wijsheid en schoonheid71 in zijn ,la ,gense de l',ide de ,temps0 #aijb1 de tijd slechts afleiden uit gegevens1 wier prius 444 de tijd is3 ,selon nous1 le temps n'est qu'une des formes de l'volution2 au lieu de la produire1 il en 6 sort4 ,le temps1 en effet1 est une consquence du passage 6 de l'homogne a l'htrogne0444 7p4 #aai74 ,evenzeer onjuist is dan de aanvullende stelling van p4 #abj3 la varit engendre la dure03 ,ook het onveranderlike1 denkbaar en voorstelbaar1 heeft zijn nauwkeurig te bepalen duur4--,en effort0 zowel als intention01 dsirs0 en souvenirs0 vooronderstellen de tijd in plaats van omgekeerd4 7#dj7 #abi ,dit laatste was reeds de leer van de jonge ,berkeley in zijn ,essay towards a new ,theory of ,vision1 zuiverder nog van alle ruimte-realisme gereinigd in zijn ,principles of ,h4 ,k4 b4v4 sect4 #dd 7p4 #agg73 ,the ideas of sight and touch make two species entirely distinct and heterogeneous4 ,the former are marks and prognostics of the latter04444 ,so that in strict truth the ideas of sight1 when we apprehend by them distance and things placed at a distance1 do not suggest or mark out to us things actually existing at a distance1 but only admonish us what ideas of touch will be imprinted in our minds at such and such distances of time1 and in consequence of such and such actions04 ,tegenwoordig echter is voor de psychologie de secundaire betekenis ook van de tastzin t4a4v4 de ruimte wel een uitgemaakte zaak4 #acj ,in ,brentano's ,psychologie vom empirischen ,standpunkt1 ,i1 #ahgd1 vinden we diezelfde ,raumhnlichkeit01 zo waar p4 #abh gewaagt van de ,naturwissenschaft0 als zij1 die die ,aufeinanderfolge der physischen ,phnomene normaler und reiner444 ,sensationen auf ,grund der ,annahme der ,einwirkung einer raumhnlich in drei ,dimensionen ausgebreiteten und zeithnlich 6 in einer ,richtung verlaufenden ,welt auf unsere ,sinnesorgane zu erklren suche04 ,en ,ueberweg 7,system der ,logik7 hat444 ,unrecht1 wenn er die ,welt der usseren ,ursachen start raumhnlich geradezu rumlich1 statt zeithnlich geradezu zeitlich sich erstreckend denkt406 #a4 heeft de natuurwetenschap met geen metaphysiese ,annahme0 te maken4 #b4 is haar wereld juist de ruimtelike6 ,vergelijk nog ,wahle1 o4 c4 p4 #gj4 ,elk soort gelijkheid of gelijkenis is reeds afdoende weerlegd door ,berkeley1 ,p4 of ,h4 ,k4 s4 #h1 boven geciteerd op p4 #ce 7an idea can be like nothing but an idea074 #aca ,voor deze fantastiese ,irrthum0 van ,kant geeft ,hartmann dan de niet minder fantastiese psychophysiologiese verklaring01 die ik m'n lezers niet wil onthouden3 ,kant was een visueel0 type1 ,er stellt sich die materielle ,welt in ihrer subjectiven ,erscheinung 8 hauptschlich vermittelst des ,gesichtssinnes vor2 indem er nun die ,gegenstnde aus dem ,gesichtsfelde hinauswirft1 bleibt ihm die ,anschauung 8 des leeren ,gesichtsfeldes brig4 ,diese ,anschauung ist aber eine positive ,empfindung2 denn bekanntlich ist selbst das ,schwarz eine positive ,empfindung des ,sehnerven 61 um wie viel mehr das gewhnlich zu einem matten ,grau oder auch zu einem gelbroth oder blau angehauchten ,grau subjectiv erhellte leere ,gesichtsfeld der ,phantasie40 enz444 ,dieses ,eindringen der ,empfindung wird aber von der ,seele sofort auf die festgehaltene ,ortsvorstellung des innern ,sehorgans 6 bezogen und so stellt sich das eben mhsam vernichtete ,gesichtsfeld als scheinbar von dem rtlichen 6 ,ich ausstrahlend wieder her4 ,diese ,selbstbeobachtung scheint mir die ,grundlage des ,kantischen ,irrthums4 ,um aber den ,raum ganz wegzudenken hat man nur nthig1 gleichzeitig das sphrische ,phantasiegesichtsfeld und das rtlich gefasste ,sehorgan wegzudenken0444 #acb ,vgk4 ,k4 d4 r4 ,v4 blz4 #fd en #fe4 #acc ,logische ,untersuchungen1 ,d#a4 ,i4 ,geen wonder dat een geest die uit beweging de ruimte en zelfs de tijd te voorschijn wil halen ook nog even--de geest zelf tot produkt van beweging maakt4--,il n'y a que le premier pas qui cote4 #acd ,hoe scherp juist ,kant onderscheiden heeft tussen de subjektieve0 wetenschappen1 die haar objekten1 haar materiaal uit het ,subjekt1 uit de denkende en aanschouwende geest zelf deduceren 7het terrein der relations of ideas071 als de zuivere wiskunde en de logica enerzijds en de objektieve0 7ervarings7wetenschappen als juist de natuurkunde0 7matter of fact07 anderzijds1 weet elk ingewijde4 ,interessant1 vooral tegenover het verwijt van subjektief idealisme0 of ervaringverachtend rationalisme0 en tegenover de misvatting van ,kant's natuur-immanentie in 't algemeen1 is b4v4 een plaats als ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #cid1 waar ,kant van de natuurdingen zegt3 ,dagegen gibt es in der ,naturkunde eine ,unendlichkeit von ,vermuthungen1 in ,ansehung deren niemals ,gewissheit erwartet werden kann1 weil die ,naturerscheinungen ,gegenstnde sind1 die uns unabhngig von unseren ,begriffen gegeben werden1 zu denen also der ,schlssel nicht in uns und unserem reinen ,denken1 sondern ausser uns liegt und eben darum in vielen ,fllen nicht aufgefunden1 mithin kein sicherer ,aufschluss erwartet werden kann40 #ace ,schopenhauer wijkt van ,kant's juist inzicht af in de tegenovergestelde sensualistiese zin1 door de ,anschauung0 intellectual te noemen en te bedoelen1 dat het intellekt aanschouwing0 vermag te geven2 zie zijn ,kritik der ,kantischen ,philosophie1 ,i pp4 #eeh-efh en mijn weerlegging1 opm4 #ah4 #acf ,the ,theory of ,vision ,vindicated and ,explained0 7#agcc7 sect4 #db4 #acg ,een onzer ,bolland-discipelen toont zijn begrip van ,kant's vorm0 aldus3 ,nu moet dus het algemeene ervaringsmateriaal 7wat ,kant de vorm' daarvan 8 noemt p4 #cb7 bedoeld is ed4 ,ros4 worden geschift en moet er worden onderzocht1 wat er beantwoordt aan de beide vooronderstellingen 6 aangaande het objectieve en het subjectieve in die ervaring4 ,het subjectieve gaat bij ,kant geheel weg0 etc46--,had niet ,hegel in #db1 ,kl4 ,logik1 gewaagd van ,kant's3 ,formen 7das ,allgemeine7 des ,anschauens08 ,dezelfde schrijver legt een bladzij vroeger ,kant's 7transcendentaal7 idealisme0 gepaard met empirisch realisme0 aldus uit1 dat het nadenken noch mag besluiten1 dat de dingen alleen geestesspinnewebben zijn1 noch dat zij zoo maar voor zich1 onafhankelijk van het bewustzijn bestaan1 maar beide moet aannemen sic6 als keerzijden van dezelfde intellectueele aanschouwing406 ,zijn de dingen0 hier de voorwerpen aller waarneming0 7waarvan het verband en de schrijver zelf spreekt7 dan weet nu mijn aandachtige lezer1 dat men naar ,kant's leer in pl4 v4 beide moet0 juist geen van beide mag aannemen1 nch dat zij geestesspinnewebben zijn1 nch dat zij onafhankelik van het bewustzijn bestaan4 ,zijn het1 bij geval1 de transcendente dingen1 ook dan zijn ze naar ,kant niet geestesspinnewebben1 maar bestaan wel onafhankelik van het bewustzijn4 ,zo illustreert deze exegeet de woorden1 die hij terecht op de geciteerde laat volgen3 ,het is minder makkelijk1 ,kant te begrijpen dan te banaliseeren60 #ach ,terecht merkt ,w4 ,kinkel op 7,beitrge zur ,erkenntniskritik1 p4 #ai73 ,es wre vielleicht vorsichtiger gewesen und htte auf alle ,flle vielen ,missverstndnissen und ,streitigkeiten vorgebeugt1 wenn ,kant berhaupt statt von den reinen ,anschauungen des ,raumes und der ,zeit' nur von den reinen ,anschauungsformen des ,raumes und der ,zeit' gesprochen htte40 #aci ,voor de niet-onvermakelike tegenstelling vergelijke men de ,aesthetik0 van ,hegel1 met zijn geestige sinnliche ,unsinnlichkeit0 en unsinnliche ,sinnlichkeit0 en wat dies meer zij4 #adj ,onze exegeet der ,groote ,denkers01 ,dr4 ,a4 ,h4 de ,hartog1 schrijft1 ,kant0 p4 #ac3 ,het begrip koe b4v4 komt met het begrip paard in zooverre overeen1 dat beide zoogdieren zijn0 4446 ,begrippen1 zo vervolgt het betoog1 komen onderling deels overeen1 deels verschillen ze4 ,tijd en ruimte verschillen slechts0 444 zijn dus geen begrippen6 ,ziedaar hoe ,dr4 de ,hartog ,kant 444 vertaalt4 ,traduttore--traditore4--,men bewijst zulk een ,kant-voorstelling misschien nog te veel eer door de terechtwijzende opmerking3 ,evenals paard en koe beide zoogdieren zijn1 precies zo zijn voor ,kant tijd en ruimte beide ,anschauungsformen01--en evenals de begrippen paard en koe species zijn van het begrip zoogdier1 precies zo zijn voor ,kant de begrippen tijd en ruimte gesubsumeerd onder het genus-begrip ,anschauungsform4--,terloops3 juist ,kant heeft de verhaspeling van het subject eens oordeels en het subject-begrip1 waaruit alle ontologisme leeft1 zowel de vr-,kantiaanse wereldwijsheid als het ,hegelisme1 principieel vernietigd3 bestaan is een eigenschap niet van het subjectbegrip1 maar van het subject0 444 deze ne zin stoot niet alleen elk ontologies bewijs0 omver1 maar tevens elke speculatieve rationele0 metaphysica4 ,herbart vond hier naar men weet ,kant's hoofdverdienste6 #ada ,der ,raum ist kein diskursiver oder1 wie man sagt1 allgemeiner ,begriff von ,verhltnissen der ,dinge berhaupt1 sondern eine reine ,anschauung4 ,denn erstlich kann man sich nur einen einigen ,raum vorstellen1 und wenn man von vielen ,rumen redet1 so verstehet man darunter nur ,theile eines und desselben alleinigen ,raumes40 #adb ,in tegenstelling ook met de door ,hartmann's scherpzinnigheid hier vergeefs tegen ,kant's genialiteit aangevoerde alomvattende begrippen3 ,universum oder ,weltall1 das ,absolute1 p4 #abh ,kr4 ,glg4 en de noot aldaar6 't ,verschil is maar dat ieders bewustzijn ,kant's opmerking bij enige bezinning als juist moet erkennen1 de door ,hartmann daar tegenover gestelde bewering als een absurditeit4 ,immers1 elk ruimteding heeft z'n plaats in1 vooronderstelt1 de hele ne oneindige ruimte1 maar vooronderstelt in geen enkel opzicht het bestaande ,universum6 #adc ,diese ,theile knnen auch nicht vor dem einigen allbefassenden ,raume gleichsam als dessen ,bestandtheile1 7daraus seine ,zusammensetzung mglich sei71 vorhergehen1 sondern nur in ihm gedacht werden4 ,er ist wesentlich einig1 das ,mannichfaltige in ihm1 mithin auch der allgemeine ,begriff von ,rumen berhaupt beruht lediglich auf ,einschrnkungen40 #add ,hieraus folgt1 dass in ,ansehung seiner eine ,anschauung a priori1 7die nicht empirisch ist71 allen ,begriffen von denselben lees3 demselben zum ,grunde liege4 ,so werden auch alle geometrischen ,grundstze1 z4,b4 dass in einem ,triangel zwei ,seiten zusammen grsser seien als die dritte1 niemals aus allgemeinen ,begriffen von ,linie und ,triangel1 sondern aus der ,anschauung und zwar a priori mit apodiktischer ,gewissheit abgeleitet40 #ade ,der ,raum wird als eine unendliche ,grsse gegeben vorgestellt4 ,ein allgemeiner ,begriff vom ,raum 7der sowohl einem ,fusse1 als einer ,elle gemein ist7 kann in ,ansehung der ,grsse nichts bestimmen40 7#a;e dr474 ,nun muss man zwar einen jeden ,begriff als eine ,vorstellung denken1 die in einer unendlichen ,menge von verschiedenen mglichen ,vorstellungen 7als ihr gemeinschaftliches ,merkmal7 enthalten ist1 mithin diese unter sich enthlt2 aber kein ,begriff1 als ein solcher1 kann so gedacht werden1 als ob er eine unendliche ,menge von ,vorstellungen in sich enthielte4 ,gleichwohl wird der ,raum so gedacht 7denn alle ,theile des ,raums ins ,unendliche sind zugleich74 ,also ist die ursprngliche ,vorstellung vom ,raume ,anschauung a priori und nicht ,begriff40 7#b;e dr474 #adf ,deze redenering tegenover ,kant1 hoe verbijsterend ook1 is in de ,duitse filosofie niets ongewoons4 ,zo constateert het ,kant aangewreven ,ding-an-sich-loos en ,subject-loos ,transcendentalisme0 van ,edm4 ,knig 7,die ,entwickelung des ,causalproblems7 enerzijds1 waar het met ,kant's psychologies ,subject geen weg weet1 auf jeder ,seite der ,kritik0 7p4 #bi7 van ,kant 444 verloochening van ,kant's ,transcendentalisme1 terwijl dan nog anderzijds ,kant's ,ding-an-sich nur einen unwillkrlichen ,rckfall in den naiven ,realismus bezeichnet0 7p4 #ccc71 niets is1 dan eine absichtliche oder unabsichtliche ,anpassung an die naiven ,vorstellungsweisen0 7p4 #cce7 van den undurchfhrbaren dogmatischen ,standpunkt0444 ,ergo dient men ongeveer elke bladzij van ,kant 444 schlechterdings als unkantisch zu verwerfen0 7p4 #big76 ,tot zulke ,kantianen zou ,kant 7naar het bekende3 ,ich bin kein ,marxist0 van ,marx7 nederig moeten erkennen3 ,ich bin kein ,kantianer04 #adg ,dat reeds1 naar ,riemann en ,helmholtz hebben bewezen1 in het axioma der rechte lijn3--tussen #b punten in de ruimte is slechts ne rechte lijn mogelik--1 de oneindigheid der ruimte analyties ligt opgesloten1 is door onze realisten1 die aan de eindigheid der ruimte huns ondanks wel moeten 7trachten te7 geloven1 stellig over 't hoofd gezien2 zij hadden anders wel de moed der consequentie gehad1 ook dit axioma te loochenen6 #adh ,vergelijk hierover ,berkeley's ,new ,theory of ,vision en ,principles of ,human ,knowledge passim2 voorts ,heymans' ,gesetze und ,elemente #ee en de daar geciteerde plaatsen van ,helmholtz4 #adi ,wel berust voor ,kant de veelheid der bepaalde ruimte-delen slechts op ,einschrnkungen0 van de vooronderstelde hele ne ruimte1 zie noot #c bij bl4 #aaf en ,kant's #e;e tijd-argument4 #aej ,dit strekt dus nog verder dan de werkelike1 immanente1 ruimtedingen3 ob es ,dinge gebe1 die in dieser ,form angeschaut werden mssen1 bleibt doch dabei unausgemacht01 een plaats van ,kant1 die door ,hartmann heerlikerwijze op dezelfde pag4 misduid wordt als ,k4's nige ,ahnung0 van ,h4's ,einsicht01 dat die ,gltigkeit der mathematischen ,gesetze fr die ,dinge an sich0 767 zou zijn nur ,hypothese1 keineswegs apodictische ,gewissheit01 n4b4 meetkunde t4a4v4 ,kant's ruimteloze ,dinge an sich66 #aea ,alzoo moet al het andere1 alles wat de ruime1 voor mijn blikken zich uitspreidende ,natuur met haren onmetelijken inhoud van die poovere zenuwprikkelingen onderscheidt1 van binnen 7ik bedoel uit mijn eigen gemoed7 afkomstig wezen40 ,het materialisties aperu3 wat eigenlik0 zenuwprikkeling 7of liever hersenbeweging7444 is1 daar maken we de grote0 gewaarwordingswereld van6 7vgk4 ook de volgende noot74 #aeb ,een aardige illustratie levert hier ,dr4 de ,hartog's ,kant01 p4 #af_/ag3 ,als we ons b4v4 een lijn mathematisch voorstellen1 dan is onze geest hierbij niet allereerst receptief maar spontaan werkzaam4 ,ook op een andere wijze kunnen wij dit nog1 zij het al niet in den zin van ,kant1 aantoonen4 ,wanneer ik een voorwerp buiten mij1 b4v4 een stoel waarneem1 dan wordt dit gezichtsbeeld in mijn geest gewekt1 doordat lichttrillingen1 door dien stoel teruggeworpen1 op het netvlies van mijn oog treffen1 vandaar door de gezichtszenuw tot de hersenen worden voortgeleid om in de hersenmassa moleculentrillingen te wekken4 ,bij dit proces hebben we dus als eindresultaat niets dan intensieve 86 moleculen-trillingen der hersenen binnen de kleine ruimte van de schedel te constateeren4 ,hoe komt het nu dat wij naar aanleiding 86 van die intensieve beweging der hersendeeltjes extensief1 uitgebreid naar de ruimte1 dien stoel in zijn volle breedte en hoogte1 als buiten ons plaatsen8 ,dit kan alleen geschieden1 doordat onze geest spontaan1 naar aanleiding van de intensieve trillingen1 den stoel1 in den aanschouwingsvorm der ruimte1 extensief buiten zich zet4 ,hier blijkt derhalve in onzen geest spontaan 7de extensieve ruimte tengevolge van de intensieve trillingen7 iets nieuws geboren te worden40 ,dit soort ruimte-realisme ter bestrijding van het ruimte-realisme levert dus1 naar analogie van ,taine's ware hallucinatie0 een444 ware illusie6 #aec ,dogmaties1 immers berustend op de gedachte3 het zien zou niet bedriegelik zijn1 indien wij iets konden zien 787 zo als het is1 onafhankelik van het gezichtsvermogen1444 indien het zien eenvoudig was een reproduceren1 een weergeven zonder meer4 #aed ,het is een soortgelijke dogmatiese gedachte1 vormen0 onzer kennis 7als tijd en ruimte7 te beschouwen als ,schranken0 onzer kennis2 zo ,herbart hier en daar1 ,schopenhauer passim en ,erhardt 7,metaphysik ,i1 ,erkenntnistheorie1 p4 #dbf72 of te spreken van une forme impose notre sensibilit0 als van la prison dans laquelle cette sensibilit est enferme0 7,poincar1 ,la ,valeur de la ,science1 p4 #ff74 ,evenals ons eigen karakter het tegendeel is van een kerker onzer vrijheid1 immers de voorwaarde zelf aller vrijheid1 zo is het eigen schema1 de eigen wettelikheid van ons kennen het tegendeel van een beperking1 immers ,bedingung0 zelve der kennis4 #aee ,cf4 p4 #ceb 7,het ,godsbegrip73 de stoffelijke omgeving1 waarin wij ons schijnen te bevinden1 is slechts eene onbewuste objectivatie onzer eigene1 in zich zelve ruimtelooze zenuwaandoeningen04446 #aef ,in dezelfde geest1 vol van alle boven behandelde fouten1 ,zuivere ,rede1 p4 #bg1 ,en gaat het ding enz40 en passim4 ,bij een ,ostwald heet dit energetisme0 en is weer het onvervalste materialisme4 #aeg ,dezelfde fout die ,berkeley tegen ,newton begaat ss4 #aaa-aah van zijn ,pr4 of ,h4 ,k4 ,merkwaardig1 hoe consequent ,berkeley ook weer in z'n relativisme blijft1 #aab3 ,hence1 if there was only one body in being1 it could not possibly be moved40 #aeh ,prof4 ,bolland getuigt van zichzelf ergens tot zijn collegianten1 dat hij niet bij ,hartmann is gebleven1 o4a4 omdat hij leerde zien1 waar hij het vandaan had0444 en dan vooral3 ik had een te ,kantisch' kritischen geest40 #aei ,dezelfde foutieve onkantse tegenstelling tussen ,ding-an-sich en een subjectieven schijn1 waarin we nooit eigen ikheid te buiten gaan0 wordt ,kant aangewreven ,coll4 ,logicum1 p4 #fa1 p4 #ge enz42 ook de andere misvattingen omtrent ,kant en zijn gewaand subjectivisme01 in de tekst naar verdienste behandeld1 kan men alle herhaald vinden in dit werk 7p4 #fc ss474 ,men ziet reeds de trots waarmee de jongelui naar huis gaan1 als ze op college gehoord hebben1 na de bekende tiraden dat het ware dit is1 zich in zichzelf te onderscheiden0 enz43 als u dat hebt begrepen1 dan bent u verre uit boven de vraag3 hoe zijn synthetische oordeelen a priori mogelijk80 7p4 #add74 ,de stakkers6 ,voorwaar1 daarbij mogen wij dan wel meteen met een glimlach zeggen1 dat men zich ook wel kan verblden1 boven iets uit te zijn1 wanneer men er eigenlijk beneden is gedaald40 7p4 #add_/e74 ,het is niet zonder diezelfde glimlach dat schrijver dezes leest hoe ,prof4 ,bolland tot z'n studenten getuigt3 ,ik moet zeggen1 dat het mij haast niet meer doenlijk is1 ,kant te lezen4 ,want ik lees bij hem haast geen regel1 of ik zie een geval van achtenswaardige ondoordachtheden40 #afj ,in dezelfde geest en analoog aan het reeds gewraakte gezichtsbedrog0 spreekt ook een ,dietzgen van trgerische ,erscheinung0 7,das ,wesen der menschlichen ,kopfarbeit1 p4 #dd74 #afa ,als men daarin geen zelfweerspreking bespeurt dan is men bot in het opmerken van zoo iets0 zegt ,coll4 ,log4 p4 #gj_/a te dezer zake aangaande ,kant6 ,zulk soort botte zelfweerspreking echter is niets voor ,kant1 maar is juist goed genoeg voor4444 ,prof4 ,bolland 7,spreuken01 #ajj73 ,niets is waar op zichzelf--en dat is nu op zichzelf het ware40 #afb ,voor de #b;e druk telle men bij bovenvermelde1 reeds afgedrukte1 paginacijfers #db op4--,in zijn zielig hervat gesputter tegen ,heymans 7bl4 #dj vv47 toont ,prof4 ,bolland weer eens 7even als in de minne noot bij bl4 #idc van zijn ,uitg4 v4 ,hegel's ,gesch4 d4 ,philos4--een typiese uiting van gehssige ,dummheit01 s4 v4 v4 bollandico7 niet alleen 7,heymans'7 empirie niet eens kennistheoreties te kunnen onderscheiden van44444 7door ,heymans weerlegd7 empirisme 7,heymans moet0 derhalve--synth4 oordeel a priori van ,prof4 ,bolland6--een blind en verblindend leidsman blijken0671 maar zelfs diep genoeg beneden begrip van ,heymans te blijven1 om hem de averechtse domheid toe te dichten 7bl4 #dd71 beweging tot prius van de ruimte te maken door het zoeken van een verklaringsbeginsel voor de ruimte in de beweging0 7sic674 ,zveel begrijpt deze albegrijper1 deze voorlichter en albediller1 van de ruimte als vorm van de bewegingszin en van een denker als ,heymans6 ,maar mij dunkt1 z oppervlakkig en onnozel zou ,prof4 ,bolland's oordeel toch niet hoeven te zijn bij minder vluchtigheid en vooringenomenheid4 ,hij leest te veel en te weinig2 hoe meer hij leest1 des te minder leest hij2 en zulke lezers begrijpen te veel 7multa7 om veel 7multum7 te begrijpen4 ,sie verbreiten sich ber alles und jedes1 statt sich drin zu vertiefen4 #afc ,kant zelf noemt het ein aus unverzeihlicher und beinahe vorstzlicher ,missdeutung entspringender ,einwurf1 als wenn mein ,lehrbegriff alle ,dinge der ,sinnenwelt in lauter ,schein verwandelte40 7,proleg4 p4 #fh_/i74 ,zijn leer geeft hij dan ook terecht de naam van empirischer ,realismus0--de van alle individuele waarneming of voorstelling1 verbeelding of gedachte onafhankelike voorwerpen der ervaring1 de natuurdingen1 worden door ,kant niet geloochend1 maar integendeel in hun immanent blijkende realiteit0 voorgoed bevestigd4 #afd ,men vindt deze ,kantschennis dan ook bij heel de ,hegelbent en via ,dietzgen is die b4v4 ten onzent doorgesijpeld in een artikel van ,dr4 ,gorter1 ,de ,nieuwe ,tijd1 ,,viii 7#aijc71 pp4 #dhd-f4 ,in ,kl4 ,logik #bh ,zus4 stelt ,hegel1 dat naar het resultaat der kritische ,philosophie0 der ,mensch bloss auf ,spreu und ,trbern wrde angewiesen sein40 ,kaf en draf--het is inderdaad al wat er van de kritische ,philosophie0 overblijft444 in ,hegel's geest4 ,vgk4 opm4 #de4 #afe ,prof4 ,bolland1 ,het ,boek der 7#ajja7 ,spreuken1 spreuk0 #ahj4 7,hoe onhollands ook dit ,hollandsch0 zich verhoudt01 zodat er ,germanismen aan toekomen01 waarin het zich verenkelt0 en soms zelfs zich verliest01 laat zich denken074 ,spreuk0 #ahb luidt3 ,het nageslacht zal weten1 dat ,neerlands meester van zuivere rede door zijne land- en ambtgenooten naar eisch is behandeld3 dat hij geen doctor' is geweest en geen academicus'1 geen geridderde'1 noch lid van dit of dat1--en dat hij naar behooren verguisd is40 ,het nageslacht zal uit dit zelfbeklag eens verguisden0 zeker niet vatten1 dat het afkomstig was van een 444 ,hoogleraar der ,wijsbegeerte aan ,leiden's ,universiteit6 ,en heeft het heugenis genoeg1 dan zal het slechts betreuren1 dat deze even dogmatiese als anti-dogmatiese geweldenaar ook nog met het gezag en de macht van dit zijn hoogleraarschap tal van kritiekloze jonge broekjes 7en rokjes7 tot de ,hegeliaantjes heeft mogen opkweken1 die in het begin van de #bj;e eeuw in ,nederland van hun meester de wijsheid in pacht hadden1--nademaal hun in het ,collegium ,logicum sacramenteel was ingeprent3 ,extra logicam ,hegelianam sapientia nulla est01 ja zelfs als een nieuw soort syntheties oordeel a priori3 ,dat de geest van ,hegel1 die nu al voldoende in ,u1 naar ik hopen wil1 gevaren is1 als de geest van zuivere rede zich alleen door den geest der domheid laat aanvallen1 dat er buiten de ,hegelarij slechts ,ezelarij is1 dat neet ,u daarbij vooruit40 7,c4 ,l4 p4 #cgh74 #aff ,ten bewijze1 dat in deze ,zuivere ,rede0 met natuur0 inderdaad niets anders dan natuur01 dan ruimtewereld of voorwerpelijkheid0 bedoeld wordt1 in tegenstelling tot het geestelike1 dat dus onze kritiek niet maar een naam doch de wezenlike bedoeling treft1 diene voor ingewijden b4v43 ,dat de ,idee zich als ,natuur laat gn1 wil zeggen dat zij hier voorloopig van zichzelve afziet en de ,natuur1 ofschoon van de ,idee niet af te scheiden1 voorshands zonder leven1 ziel of geest is te denken als ruimtelijke zelfstandigheid zonder meer4 ,zoo zonder geest heeft dan de ,natuur geene waarheid1 een besef waarin het stelselmatige denken later uit het tweede in het derde deel der encyclopaedische begripsleer overgaat40 7p4 #beb1 #b;e dr4 #bha74 ,in de tekst wordt aangetoond1 hoe vergeefs de ,hegeliaanse pogingen zijn1 het dogmatiese van deze overgang0 aan verstandig misverstand0 oftewel wanbegrip 444 der tegenstanders toe te schrijven4 #afg ,natuurlik is dit dogmatisme0 zich zelf als zodanig niet bewust4 ,de bedoeling van een ,bolland en de ,hegelarij1 daaraan zij geen twijfel1 is even zuiver anti-dogmaties1 als van een ,haeckel en het materialisme zonder meer4 ,zo wordt van de ,geest van ,hegel gezegd 7in een rede van ,prof4 ,bolland71 dat die eenvoudig de geest is van het nagaan der gedachte door de gedachte1 die geest van bezinning1 van methodisch streven naar zelfordening in alle redelijkheid40 ,juist dit alles1 waarvan het ,hegelisme oreert zonder het te geven1 dat geeft een ,heymans zonder er over te oreren4 ,bij ,hegel zelf ligt er een grote tragiek in de verhevenheid van zijn zuiver waarheidwillend bedoelen tegenover de bevangenheid van zijn dogmaties vertroebeld denken4 ,zo schrijft hij zelf in de mooie ,zusatz0 tot #ca ,kl4 ,l43 ,diese ,metaphysik war kein freies und objectives ,denken2 da sie das ,objekt sich nicht frei aus sich selbst bestimmen liess1 sondern dasselbe als fertig voraussetzte4--,was das freie ,denken anbetrifft1 so dachte die griechische ,philosophie frei1 die ,scholastik aber nicht1 da diese ihren ,inhalt gleichfalls als einen gegebenen und zwar von der ,kirche gegebenen aufnahm4--,wir ,modernen sind durch unsere ganze ,bildung in ,vorstellungen eingeweiht1 welche zu berschreiten hchst schwierig ist1 da diese ,vorstellungen den tiefsten ,inhalt haben4 ,unter den alten ,philosophen mssen wir uns ,menschen vorstellen1 die ganz in sinnlicher ,anschauung stehen und weiter keine ,voraussetzung haben als den ,himmel droben und die ,erde umher1 denn die mythologischen ,vorstellungen waren auf die ,seite geworfen4 ,der ,gedanke ist in dieser sachlichen ,umgebung frei und in sich zurckgezogen1 frei von allem ,stoff1 rein bei sich4 ,dieses reine ,beisichsein gehrt zum freien ,denken1 dem in's ,freie ,ausschiffen1 wo nichts unter uns und ber uns ist1 und wir in der ,einsamkeit mit uns allein dastehen40 ,reeds #cf vernemen wij dan3 ,das ,denken aber hat sich frei in sich zu bewegen1 wobei jedoch sogleich zu bemerken ist1 dass das ,resultat des freien ,denkens mit dem ,inhalte der christlichen ,religion bereinstimmt1 da diese ,offenbarung der ,vernunft ist40 ,het is dezelfde soort van tragiek die ook ligt in de figuren van een ,haeckel1 een ,re en een ,hartmann4 #afh ,vergelijk #b;e dr4 bl4 #cef nog de volgende varianten3 ,juist hierom is de zelfverlevendiging der natuur eene halve of zielige' zelfvergeestelijking4444 die in hare bezieldheid' weer niet alles is0 en het leven is als het bezielende het zielige zelf1 of liever gezegd de zieligheid is weer het leven in zijne bezielde verenkeling1 in zijne verbijzondering en bepaaldheid40 ,alles variaties op het oeroude realisties-dogmatiese1 dus voor een wijsgeer waarlik zielige0 deuntje der stofbezieling6 #afi ,naar ik vermoed hebben wij deze ironiese zelf-kritiek gedeeltelik aan een slordigheidje te danken--de bedoeling zal in het verband wel geweest zijn1 in plaats van eene als zoodanig01 als zoodanig eene0444 #agj ,in die noot bij bl4 #ai 7en bij bl4 #d7 en passim heb ik uiteengezet 7nunquam satis dicitur quod nunquam satis discitur71 dat en waarom ,kant's ,transcendentalproblem03 ,wie ist ,erfahrung mglich80 ten slotte niets anders betekent dan het kritiese probleem zelf van de kennisleer3 ,hoe zijn synthetiese oordelen a priori mogelik80 en niets te maken heeft met de diepzinnige lekenvraag03 hoe is ondervinding1 waarneming1 belevenis mogelik801 waartoe de ,kant-begriploosheid ,kant's vraag pleegt te herleiden4 ,als sprekend voorbeeld diene hier nog ,prof4 ,bolland1 die op ,kant's1 nu voor ieder uwer volkomen begrijpelik woord3 ,die hchste ,aufgabe der ,transcendentalphilosophie ist also3 wie ist ,erfahrung mglich80 laat volgen3 ,das heisst am ,ende1 wie ist die ,mglichkeit 6 der ,wahrnehmung1 der sinnliche ,eindruck und die ,empfindung1 die einzelne und die wiederholte ,wahrnehmung1 bzw4 die ,beobachtung1 die ,zusammenfgung der ,wahrnehmungen und das ,erleben1 eines ,systems der ,erkenntnis mglich80--,heel deze1 weer individueel-subjectiverende1 breedsprakigheid vermag dus evenmin ,kant's objectief begrip ,erfahrung0 7in tegenstelling tot zijn subjectieve ,erfahrung01 als ,synthesis0 der ,wahrnehmungen1 ,locke's experience1 waarmee alle kennis4444 begint1 en waarop het empirisme alle kennis grondvest67 als begrip van de kenniskritiek te bereiken4 7,zie nu deze plaats van ,prof4 ,bolland1 ,uitg4 ,hegel's ,gesch4 d4 ,philos4 p4 #ijf in heel z'n compromitterend verband674 #aga ,dus ,kant bedacht met zo iets als ,haeckel's ,substanz-,problem6 ,daartegen 7implicite7 ,riehl1 ,kritizismus ,,iii p4 #bg1 uitnemend en zuiver ,kantiaans3 ,was die ,substanz an sich oder ihrem ,wesen nach sei1 muss deshalb vollstndig zu erkennen sein1 weil ihr ,begriff gnzlich im ,verstande erzeugt wird4 ,etwas1 z4,b4 den ,krper als ,substanz denken1 heisst den ,begriff dieses ,etwas als ,subject aller darauf bezglichen ,urtheile gebrauchen1 es seinem ,dasein nach von unserer ,vorstellung unabhngig erklren und in ,rcksicht auf die vernderlichen ,umstnde in die es eintritt oder eintreten kann1 als beharrlich und mit sich selbst einerlei voraussetzen4 ,in diesen ,verhltnissbestimmungen besteht das ganze ,wesen des ,begriffs1 den wir als ,substanz bezeichnen40 #agb ,laatstelik b4v4 in ,hauptprobleme der ,philosophie01 ,kap4 ,,iii3 ,vom ,subjekt und ,objekt01 vgk4 speciaal p4 #hf3 ,ich und die ,welt0--tegenover einem ,subjekt ein ,reichtum von ,objekten0 en p4 #ajd3 ,durch das ,auseinandertreten von ,subjekt und ,objekt wird das ,sein in zwei ,reiche geschieden1 deren ,qualitten oder ,funktionen ganz unvergleichbar sind4 ,aber die ,beziehung zwischen ihnen1 die wir ,erkenntnis nennen1 ist dadurch mglich1 dass0 etc4 #agc ,beter m4i4 ware nog psychisties0 7zo ook ,stumpf7 i4p4v4 psychies01 #ao4 wijl elk monisme qua leer psychies0 is en #bo4 als tegenstelling tot materialisties0 7niet materieel7 monisme4 #agd ,zelfs het begrijpen lukt een realist trots al zijn schranderheid en hooggeleerdheid ongeveer nooit4 ,zo verwart b4v4 ,prof4 ,bolland ,heymans' geestelik substraat1 zijnsgrond of reale van de hemellichamen1 als nheid gedacht 7aardgeest0 enz47 met de sterreleidende spoken van een ,mevrouw ,blavatsky1 die k0 7sic7 gewaagt van celestial bodies propelled and guided by intelligences06 ,stel u voor1 lezer1 een psychist1 die lichamen 7nog wel rele lichamen7 zou laten voortdrijven door geesten 7nog wel geesten in de ruimte76 ,vgk4 bl4 #bjc noot #a71 hoe ,prof4 ,bolland in dezelfde geest ,kant's beroemde aanduiding der mogelikheid van monisties psychisme3 identiteit van subjekt en reale der materie1 profaneert met ,bchner's materialistiese identiteit van geest0 en natuur01 alias kracht0 en stof04 #age ,wie b4v4 schrijft3 ,onze zintuigelijke indrukken worden ontvangen door den geest4 ,zij gaan daarmede over in gewaarwordingen04444 is op z'n best ,lockiaan1 al lanceert hij tegen ,locke de wijsheid1 dat ook de primaire eigenschappen subjectief0 zijn1 immers3 ,ook de grootte1 primaire qualiteit1 verandert door veranderd standpunt van den waarnemer06 ,ik zie de glimlach1 waarmee ,locke zijn docent zou gevraagd hebben3 ,dus u ontkent de objectieve grootte van b4v4 een meter80 ,en ik vrees1 dat zelfs de goede ,berkeley zijn lachen niet had kunnen laten op de vraag van deze criticus3 ,en zijn er geen dingen buiten ons1 waar zijn dan de geesten1 door ,berkeley met nadruk van de voorstellingen onderscheiden06 #agf ,in verband met ,opm4 #ae verschaffe men zich nu zelf eens het hoge kritiese genot1 de ingewikkelde knoop van onmogelikheden te ontwarren1 waarin ,lotze's realisme 7,mikrokosmus ,i3 #c3a3 ,der ,zusammenhang zwischen ,leib und ,seele1 p4 #cdi7 zich verstrikt met zijn ,localzeichen0 als etiket of stempel3 ,ik 7de ziel7 kan een onbekende bibliotheek-ordening 7de werkelike0 ruimtewereld7 al zijn mij de boeken in koffers doorngepakt toegezonden 7zenuwbeweging1 hersencellen7 precies reconstrueren 7ruimtewereld-waarneming7 als ik maar de geletterde etiketten op de boeken 7onruimtelike ,localzeichen074444 kan lezen en4444 vertalen6 ,so packt man viele ,briefe zusammen1 und am ,empfangsort lsst sich der ,ort ihres ,abganges aus dem aufgedrckten ,stempel gleich gut erkennen1 welches auch die ,art ihrer ,befrderung gewesen sein mag40 ,elders1 zonder beeld3 berall wird das ,extensive in ,intensives verwandelt1 und aus diesem erst muss die ,seele eine neue innerliche ,raumwelt konstruieren40 #agg ,bergson gewaagt van notre corps0 als van notre esprit04 ,nous1 corps1 esprit--drie1 twee of n8 ,b4 zelf noemt z'n boek tans 7#aiaa73 nettement dualiste4 ,mais444404 ,tekenend6 #agh ,in ,les grands ,philosophes franais et trangers01 ,,viii 7#aiaa7 heet ,bergson le seul philosophe de premier ordre qu'aient eu la ,france depuis ,descartes et l',europe depuis ,kant04 #agi ,noemt men het zedelike prakties01 dan zou men deze uitspraak zelfs niet pragmatisties0 genoeg moeten achten6 #ahj ,zo ligt heel ,simmel's realisme in deze #h woorden van zijn ,hauptprobleme der ,philosophie 7p4 #aac73 ,seele und ,welt und deren ,abbild im ,erkennen0--ja1 feitelik reeds in de #c woorden van zijn werkelikheid3 ,subjekt und ,objekt01 vgk4 boven bl4 #aeh en noot 7 ald4 #aha ,de tegenstelling tussen juist en waar1 o4a4 bij ,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan1 vinde hier slechts pro memorie vermelding4 #ahb ,de elektronenleer maakt er immers reeds hele werelden van1 zodat de natuurwetenschap al weer te rekenen krijgt met andere--monades physicae4 ,deze laatste zijn niet verdwenen--en zullen nooit verdwijnen4 #ahc ,in weer andere zin noemt men ook wel het bestaan van elk ander ik slechts hypothese01 d4w4z43 een ander ik behoort principieel niet tot de wereld der mogelike ervaring1 kan dus nooit door waarneming bewezen worden4 #ahd ,hoogst vermakelik is het1 hoe de materialist ,a4 ,rau met ,der moderne ,panpsychismus0 bedoelt en bestrijdt4444 ,ziehen's onbegrepen bewustzijns-materialisme6 ,tussen materialist en materialist blijkt dan toch ook nog een verschil1 trots alle verwantschap1 als tussen broeder en broeder6 #ahe ,ver beneden ,spinoza blijft ,fechner1 waar hij hem zijn zuiver parallelisme wil verwijten 7dat geen teleologies ingrijpen in de natuur toelaat7 omdat men toch beliebig von ,standpunct wechseln0 kan4 ,daar als elders 7vooral in het einddeel ,,iii3 #cef tot het slot van zijn ,zend-,avesta1 zijn kerkelik-klinkende #ab stukken des geloofs1 bijbeluitleg en woordenkeus1 waarmee hij voor een orthodox christen toch de wijsgerige heiden blijft1 die uit hem als uit ,goethe gegroeid is1 en voor een heiden de christen1 die nog in hem steekt7 blijft hij de halve theoloog tegenover de hele filosoof ,spinoza1 die niet 7als ,fechner7 zwischen beiden hin und her schlingt0--immers juist zulk heen en weer slingeren01----4 wel voorvaderlik zal hebben veracht4 #ahf ,over ,fechner's belangwekkende onsterfelikheidsleer1 gelijk over zijn originele vergeldingsvoorstelling hoop ik elders het mijne te berde te brengen4 #ahg ,wij missen een ,hollands woord voor psychies1 seelisch1 dat tot ziel staat1 als geestelik 7niet geestig67 tot geest1 stoffelik 7niet stoffig67 tot stof4 ,zulk een woord hebben wij nodig1 nog afgezien van het zielig0 misbruik1 dat ,prof4 ,bolland maakt van dat gemis4--,ik vorm dus een nieuw woord daarvoor4 ,de keus gaat tussen zielelik 7 la geestelik7 en ziels1 oude spelling zielsch1 la aards van aarde1 hoofs 7tegenover hoffelik7 van hof4 ,ik kies ziels en zal dat voortaan gebruiken en dus b4v4 bij het parallelisme van de stoffelike en de zielse reeks spreken4 #ahh ,zoekt dan ,dr4 ,dr ,mouw zelf 7p4 #bch7 een uitweg uit ,hartmann's aporien0--wij bieden hem die1 maar het is meteen een uitweg uit4444 ,hartmann en niet met behulp van ,hegel01 integendeel1 met behulp van ,kant4 #ahi ,wil men ,nederlandse woorden1 dan zou men deze alomgeldige ,latijns-,frans-,engelse term moeten vervangen door het heel wat minder doorzichtige3 stofwerkelikheidsgeloof1 of door een omschrijving als3 leer1 die de stof voor werkelikheid 7realitas7 houdt1 die onafhankelik van mogelik waarnemen en denken bestaat4 ,zo hebben wij ook in die term materie-realisme0 onze goede grond om het werkelike als substratum te blijven noemen het reale van zijn phaenomeen1 dus te spreken van het onstoffelik reale der materie1 al gebruikt b4v4 ,prof4 ,bolland dit woord naar zijn etymologie voor het zakelike01 stoffelike1 in tegenstelling tot het werkelike0 7van b4v4 zijn wezen0 of begrip074 ,zo is dus het materie-realisme de leer1 die de materie voor realiteit1 voor een reale houdt4444 en die dus een reale 7 substraat7 der materie loochent4 #aij ,zo toont ,prof4 ,dr4 ,max ,b4 ,weinstein1 hoe degelik hij georinteerd is omtrent ,welt- und ,lebensanschauungen01 waar hij in deze trant besluit 7p4 #dhd73 ,die rein materialistische ,anschauung mag schon kein ,mensch mehr40 ,volgens ,prof4 zal het met de energetische01 so bestechend sie ist01 wel net zo gaan4 ,wat dan8 ,spinozas ,anschauung in ,verbindung mit ,kants ,transzendentalismus scheint mir allem am besten gerecht zu werden04444 ,voortreffelik--maar4444 voorzichtig een weinig1 zelfs met een supra-materialistiese ,spinozist-,kantiaan3 ,sie bietet noch den ungeheuren ,vorteil1 dass wir sie so leicht fortfhren und erweitern knnen1 wie schrik niet ,haeckels ,beispiel zeigt4 ,in der ,tat let nu op mssen wir jetzt schon sagen1 dass der allgemeinen ,substanz fr unsere ,welt mindestens drei ,attribute zukommen3 ,geist1 ,energie1 ,materie 7oder was fr ,materie stehen kann74 ,die allgemeine ,substanz soll ja unendlich viele ,attribute haben4 ,so ist es durch nichts ausgeschlossen1 dass unsere ,welt in der ,tat diese drei oder vielleicht noch mehr wel ja1 waarom niet ,attribute ausmacht 840 ,prof4 ,dr4 ,max ,b4 ,weinstein is dus gelukkig aangeland bij ,haeckel's jongste drienheid1 zijn trialisme van ,psychom01 ,stof en ,kracht 7uit zijn ,lebenswunder0--een soort amendement op de ,weltrtsel01 waar de kracht0 nog als geest moet fungeren4444 maar avec ,haeckel il y a des accommodements71 alias bij4444 een unrein materialistische ,anschauung4 #aia ,vgk4 de voorrede en b4v4 ,dilthey's ,das ,wesen der ,philosophie 7in de ,kultur der ,gegenwart74 #aib ,hegeliaans-theologies natuurrealisme met ,natur0 als ,vorstufe0 van ,geist0 en das seelische ,leben4444 bis dahin ein blosser ,anhang des ,naturprozesses04 ,zijn anti-naturalisme dan ook1 als bij de meeste realisten 7vgk4 ten onzent ,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan7 ethiese appreciatie i4p4v4 kennistheoretiese demonstratie4 ,als theoloog noemt hij het anti-relativisme1 objectivisme1 eenvoudig4444 religie1 en omgekeerd het anti-religieuse even eenvoudig4444 relativisme1 individualisme1 subjectivisme4 ,ziehier de synthese van ,eucken's werkelikheidsleer en geschiedenisfilosofie in #c trekken3 niet enkel beweging 7tijd--,bloss-menschliches0--relativisme enz471 niet enkel zijn 7eeuwigheid--,geist0--religie enz471 maar tijdelike1 menselike verwerkeliking van het eeuwige1 goddelike3 ,aktivismus0--ethischer ,charakter der ,geschichte04 ,op deze verwerkeliking0 7in de ware zin van ver-07 van geestelike waarden1 van idealen als de waarheid0 en derg4 staat ,eucken's objectief idealisme0--en ligt er mee omver4 ,onze natuur- en geesteswettelikheid daarentegen stelt der blossen ,bewegung und ihrem zerstrenden ,relativismus0 de zuiver empiriese1 niet ideologiese1 weerlegging in de weg4 ,over ,eucken spreken we nader4 #aic ,stelt in ,darwinisme en ,democratie0 een uitnemende geestelik-maatschappelike selectieleer naast en tegenover de natuurlik-organiese4444 maar definieert de ziel zelf--dat netelige begrip0--zuiver naturalisties als reactie der 7levende7 stof op prikkels0 7p4 #aic als p4 #cd71 zodat het physieke wezen een ziel heeft0 7vgk4 p4 #aic3 ,hoe meer ziel een wezen rijk is04444 #aii3 geestelijk nieuw bezit wordt door het fysieke individu verkregen044447 en nog wel verkregen1 verworven heeft4444 selectories1 door een ontwikkeling uit het onbezielde molecuul0 van p4 #bab1 dus dank zij allerlei influxus psychicus 7vgk4 p4 #aif1 #baa etc471 dank zij een dualisme met anti-natuurwetenschappelike ,wechselwirkung0 van beide evoluties01 de fysieke en de geestelijke0 7#aia73 ,het natuurwetenschappelijke en geestelijke proces zijn daardoor in voortdurende wisselwerking40 ,immers--fysieke en geestelijke evolutie van de mens loopen4444 verward dooreen0--altans in dit boek4 ,want zonder deze zijn dualistiese inkonsekwentie zou dit monisties-gezind realisme1 met zijn subjectivistisch weten0 van objectivistische0 verschijnselen en eigenschappen 7pp4 #cd1 #ec1 #aib1 #dbb etc471 met zijn geestelijke zijde0 van het stoffelijk materiaal0 7p4 #ch7 of zijn geestelijke zijde van sommige aangeboren psycho-physieke bezittingen0 7#bee71 met zijn stoffelik substraat03 zielswerking zit slechts in zintuigelijk waarneembare voorwerpen0 7#ce71 en ideen in hoofden0 7hun stoffelijk hulsel071 als inhoud van hersencellen01 stevig in heur zenuwcellen vastgelegd01 met zijn evolutie van aangeboren geestelijke eigenschappen0 en van de haar begeleidende basis of beter3 van heur ander uiterlijk3 zenuwstof04444 tot konsekwent psychophysies materialisme vervallen1 gelijk het nu reeds op bl4 #cjj ,steinmetz moet toegeven3 ,het denkbeeld kan juist zijn04444 ,zo lijdt dit mooie boek1 dat overvloeit van jonge wijsheid en van 7les dfauts de ses qualits7 bekoorlik-vermetele jeugdzonden tegen ethica en kennisleer1 aan een realisme1 dat zijn eigen monisties parallelisme moet breken1 op straffe van ongewild materialisme1 door het ongewild dualisme van zijn ,wechselwirkung01 waarmee heel zijn selectore geestesinvloed staat en valt2 zo zou het zijn tweeledig doel3 enerzijds de sociologie in 't algemeen en zijn sociologiese selectie-leer in 't biezonder van alle naturalisme zuiver te houden1 anderzijds echter ook het vurig begeerde monisme01 dat evenmin aan de natuurwetenschap als aan zich zelf dualistiese stenen des aanstoots in de weg wil leggen1 slechts en in nen bereiken1 als het zijn realisme krities overwon4 #aid ,treffend karakteriseert n zinnetje heel dit realisties dilemma1 waarop de jongste ,theorie0 7verwant met het begrip ,methode0 der ,neo-kantianen71 die van ,dr4 ,viktor ,kraft1 ,weltbegriff und ,erkenntnisbegriff1 ,eine erkenntnistheoretische ,untersuchung 7#aiab71 neerkomt 7p4 #bbi73 ,allerdings in welcher ,weise sich das ,seelische dem ,system der ,natur anfgt oder einfgt1 das ergibt eine eigene ,frage und eine neue1 spezifische ,aufgabe des ,realismus4 ,eine materialistische ,abhngigkeit von ,vorgngen der krperlichen ,welt und eine indeterministische ,selbstndigkeit des ,seelenlebens sind die ,gegenstze1 zwischen denen man dann zu entscheiden hat40 ,vgk4 ook p4 #gb_/c over geest en natuur3 ,sie bilden dann zwei nicht nur verschiedenartige1 sondern auch selbstndige ,gebiete der ,wirklichkeit1 von denen jedes seine eigene ,art von ,geschehensbestimmtheit hat3 ein ,reich der ,ursachen und ein ,reich der ,motive1 ein ,reich der absoluten ,notwendigkeit und ein ,reich wenigstens einer relativen ,freiheit1 relativ--denn die ,bestimmtheit des ,seelischer4 durch krperliches ,geschehen let wel in der ,wahrnehmung bleibt ja doch immer bestehen40 #aie ,in de theologie is het indeterminisme ook de ministerile verantwoordelikheid van de mens voor een onschendbare ,soeverein4 ,the ,king can do no4444 wrong6 #aif ,antimaterialistiese eigengerechtigheid geeft graag aan voorkeur voor stoffelike0 goederen1 zinnelike0 genietingen enz4 boven geestelike0 waarden de fraaie naam zedelik materialisme04 ,natuurlik heeft dit met de tegenstelling dualisme--materialisme of idealisme--materie-realisme niets te maken4 ,intra muros peccatur et extra4 ,wel zijn er1 meen ik1 nog oorden en kringen1 waar een materialistiese belijdenis reeds heel wat meer zedelik idealisme0 vergt1 dan de meest idealistiese0 kerkelike confessie4 #aig ,vgk4 ,opm4 #cc en b4v4 ,schneider's bekende werken ,der thierische ,wille0 en ,der menschliche ,wille04 ,volgens deze materialist zijn het die psychischen alias3 durch ,bewusstseinserscheinungen bestimmten06 ,bewegungen01 die das ,thier von dem ,vegetabil unterscheiden04 ,evenwel sind auch die psychischen ,bewegungen so gut wie die rein physiologischen durch die materielle ,organisation1 durch histologische und physiologische ,verhltnisse bedingt1 sie wren nicht mglich1 wenn der betreffende ,nervenmechanismus nicht gegeben wre04 ,maar ze zijn toch auch0 door ,bewusstseinserscheinungen bedingt0 en immers bestimmt06 ,ja1 zelfs entweder ganz0 sic6 oder doch zum ,theile06 ,zo spreekt hij van das psychische ,nervensystem01 terwijl een ,krper ,gefhl besitzt01 het ,gefhl komt durch ,verbindungen der ,stoffe zu ,stande01 i4p4v4 ,eigenschaft der ,materie berhaupt0 of jedes ,atoms0 te zijn4 ,aldus ontstaat zijn materialisties probleem0 en het bijbehorend ignorabimus03 ,wie es mglich ist1 dass eine chemische ,verbindung fhlen kann1 ist uns in jedem ,fall ebenso unbegreiflich1 als das ,dasein der ,materie40 7 la ,haeckel's ,substanz-problem0674 ,trouwens1 met letzten ,ursachen0 moet reale ,wissenschaft0 zich niet ophouden1 slechts met erkennbaren ,bedingungen01 ergo3 ,das ,gefhl hat seine ,ursache in der ,organisation resp4 im ,blut1 oder allgemeiner1 im thierischen ,lebensprocess40 ,wir wissen nur und knnen nur sagen1 dass das ,bewusstseins- resp4 ,gefhlsvermgen eine ,eigenschaft des ,nervensystems14444 dass es eine ,eigenschaft des thierischen ,lebensprocesses ist40 of ,dass die verschiedenen ,gefhle und ,triebe in der ,thtigkeit des ,gehirnes ihren ,grund haben04 ,hoe zou anders ,vererbung der ,gefhle und ,triebe mogelik zijn8--,welnu1 zulk een fhlende chemiese verbinding is dan einfach aus der natrlichen ,zuchtwahl hervorgegangen0 als zweckmssig0 enz4 enz4 en de betekenis1 noodzakelikheid en waarde van de verschillende ,gefhle en ,triebe wordt dan uitvoerig en veelal voortreffelik behandeld4 ,aan een leek als ,schneider gunnen wij dan de spot met denkers over oordelen a priori1 vooral wanneer hij er zelf bij vertelt3 ,die ,welt hat keinen ,anfang und kein ,ende4 ,jeder ,vorgang hat immer wieder einen neuen ,vorgang zur ,folge1 und das geht ins ,unendliche40 #aih ,tot mijn resultaten0 behoort hoop-ik ook1 dat ik nu zonder uitleg toch zonder vrees voor misverstand gebruik kan maken van de kennisleer-termen als substraat en phaenomeen1 immanent en transcendent1 dogmaties en transcendentaal4 ,wij onderscheiden dus nu de ne natuur als objectief phaenomeen zuiver zowel van het individuele 7subjectieve071 van alle voorstellingen aangaande de natuur1 als van de ne werkelikheid1 il concreto1 zoals het ,italiaans zegt1 gelijk wij dienovereenkomstig het ne subjekt der natuur zuiver onderscheiden zowel van elk mens-individu als van enige konkrete ,al-geest4--,we zullen dus ,busse's beide realistiese misvattingen vermijden1 die voor ,die ,nachteile des ,parallelismus mede verantwoordelik zijn in zijn ,g4 u4 ,k41 p4 #aeh3 ,verwandeln sich auf idealistischem ,boden die realen physischen ,prozesse in ,vorstellungen solcher ,prozesse44440 en p4 #afd3 ,streng genommen drfen wir von dem physischen ,kosmos im ,singular berhaupt nicht sprechen1 sondern er ist so oftmals vorhanden1 als ,bewusstseine vorhanden sind1 welche sinnliche ,wahrnehmungen haben und sie objektivieren knnen40 #aii ,al een heel ongelukkige naam1 daar juist elke ruimtelike verhouding1 elke evenwijdigheid0 is uitgesloten4 ,maar de naam drukt nu eenmaal door een aanschouwelik beeld de uitsluiting van elke overgang uit1 van elke influxus01 elke 4 #bjj ,g4 u ,k4 p4 #djb3 ,die ,natur ist schliesslich nicht das ,weltganze1 sondern nur ein ,teil desselben1 der der ,ergnzung durch einen anderen ,teil--die seelische ,welt--bedarf40 ,ziedaar de realistiese grondfout waarmee ,busse's boek staat en valt4 ,busse's idealisme0 is dan ook het realistiese voorstellings-idealisme1 meermalen in mijn werk aan- en afgewezen1 dat die ganze ,krperwelt ,erscheinung fr mein sie vorstellendes ,bewusstsein0 noemt 7p4 #ah en evenzo p4 #bj7 en waant1 dat het standpunt0 der idealistisch-spiritualistischen ,weltanschauung0 de lichamen door voorstellingen van de lichamen vervangt 7p4 #ade en p4 #aeh en passim1 vgk4 noot 7 bij vor4 bl47 en aldus van de physieke reeks 7de phaenomena7 maakt3 die ,vorstellungen der krperlichen ,phnomene0 7p4 #adf7 en van de hersenen die ,vorstellungen der ,gehirnprozesse0 7#adg71 zodat die physische ,seite ja in ,wahrheit auch eine psychische ist0 7#adf71 het fundamentele misverstand1 waarop heel zijn betoog tegen ,der idealistisch-monistische ,parallelismus0 7#add-agd71 tegen ,paulsen1 ,ebbinghaus en ,heymans steunt en in 't niet zinkt1 waardoor zijn polemiek speciaal ,heymans niet eens bereikt1 laat staan weerlegt1 waarbij dan nog komt1 dat het begrip van de materie als mogelike waarnemingsinhoud van een immers slechts denkbeeldig universeel subjekt ontbreekt1 een gebrek1 waaraan ,busse zijn #b foutieve argumenten ontleent tegen het parallelisme van psychiese realiteit en physies phaenomeen3 #ao4 de onvolledigheid der physiese reeks 7zo deze nl4 van werkelike subjekten1 werkelike waarneming afhankelik wordt gedacht71 #bo4 de niet-gelijktijdigheid van reale en phaenomeen 7zo dit laatste nl4 als werkelike waarneming i4p4v4 als idele mogelike waarnemingsinhoud wordt geduid74 ,zo blijft voor hem het parallelisme op z'n best een hylozosme1 realistiese stofbezieling 7#cff-cfh1 #cgi7--;en treft zijn verweer en zijn oordeel alleen dit laatste--zonder het niet-realisties1 krities parallelisme te deren of zelfs maar te zien4--,heel het boek is dogmaties-realisties1 dus causalisties gebleven1 trots de hoffelike buiging1 waarmee de kritiek1 het idealisme1 z'n afscheid krijgt1 van meet af1 als te moeilik en diepgaand1 te gecompliceerd en te abstrakt enz4 7wissenschaftlich unanfechtbar aber schwer anwendbar0 enz4--zie #ah-ba--;en hoe wij juist al die zwarigheden en ,einwnde1 die ,busse laat staan1 hebben aangepakt en opgeheven7 en trots de idealistisch-spiritualistische0 toegift der paar bladzijden ,schlussbetrachtung1 die een los aanhangsel blijft1 dat niets meer kan goed maken4 ,zo blijft ,busse ten einde toe een trouw discipel van zijn meester ,lotze1 wie soortgelijk verwijt treft t4a4v4 zijn ,mikrokosmus4 ,ook daar komt de ruimte- en materie-kritiek te laat1 eerst in deel ,,iii1 boek ,,ix1 hoofdstuk ,,ii1 bl4 #dhi vv41 nadat reeds in ,i3 ,,iii3 ,i bl4 #cad vv4 ,der ,zusammenhang zwischen ,leib und ,seele4444 realisties1 dus dogmaties1 dus causalisties behandeld is en zonder dat ze meer terug kan werken op ,lotze's realistiese waarnemingsleer1 reeds in boek ,,ii gegeven1 bl4 #ahb1 #aic1 #ceg1 #dab4--;,is de kritiek niet de zuurdesem1 die heel het denken doortrekt1 dan is ze niets dan een lafgeworden zout4 #bja ,het is dus niet idealistieser0 7naar een veelverspreid misverstand b4v4 bij ,busse1 ,g4 u4 ,k4 p4 #d_/e71 maar juist materie-realisme01 de natuur uitsluitend als phaenomeen voor haar subjekt1 dus als mogelike waarnemingsinhoud1 te beschouwen1 in plaats van daardoor tevens als phaenomeen van haar reale1 dat die waarnemingen veroorzaakt6 ,deze opmerking geldt zowel het ,marburger ,neo-kantisme als het gewaarwordingsmaterialisme4 #bjb ,materie-realist zijn dus b4v4 ,hartmann1 ,busse1 ,wartenberg1 ,rickert1 ,jerusalem1 ,bolland1 ,bergson1 ,stumpf1 ,james1 ,rehmke1 ,erhardt1 ,becher4 #bjc ,prof4 ,bolland's begrip brengt door zijn noot op bl4 #ejg1 uitg4 ,hegel's ,geschichte der ,philosophie1 deze ,kant's immaterialistiese identiteit van geest en substratum der materie in het compromitterend gezelschap enerzijds van ,bchner's materialistiese identiteit0 van ,geist und ,natur1 ,logik und ,mechanismus1 ,kraft und ,stoff 7met de ,vernunft oder ,geistesttigkeit0 als ,spiegel1 welcher das ,all zurckwirft067 en anderzijds van ,aristoteliaans-,hegeliaanse waarnemingsdogmatiek1 die de gewaarwording passief en aktief in nen noemt1 passief als ,einwirkung von aussen0 en aktief door die ,ttigkeit4444 diesen passiven ,inhalt zum ,seinigen zu machen06 #bjd ,zo vervalt ook voor ,kant als voor ,wundt en ,heymans en elk niet-realist het befaamd argument tegen het lichaam als phaenomeen van de geest3 de samengesteldheid van het organisme tegenover de eenheid van het bewustzijn4 #bje ,altans ook door ,busse niet in zijn ,kant-duiding1 ,g4 u4 ,k4 p4 #aaj ss41 speciaal p4 #aaf over de #b;e druk3 ,hier ist aber auch nicht die schwchste ,spur einer ,hinneigung zur ,identittslehre mehr vorhanden06 #bjf ,bij ,kant wil als ,mensch0 zeggen3 als niet alleen denkend1 maar tevens lichamelik wezen4 #bjg ,deze laatste zinnen zijn mede tegen prof4 ,bolland gericht1 zie beneden1 bl4 #bcg4 #bjh ,daarentegen hoedt het krities idealisme zich natuurlik wl voor de wilde natuur-romantiek van een ,bruno ,wille1 wanneer hij b4v4 7,offenbarungen eines ,wachholderbaums07 de gemoedsstemming1 door een landschap gewekt1 toeschrijft aan een ,landschaftsseele01 in de natuur hineindeutet als eigen aan haar reale2 wat mij ongeveer even verstandig voorkomt1 als ging men de gedachten1 in een boek vervat of de gemoedsaandoening1 door het lezen gewekt1 houden voor denkbeelden of gevoelens van het reale van die bedrukte papierbundel1 van een boekeziel1 of de schoonheid1 de idee1 de voorstelling van een schilderij toedichten aan het reale van de verf en het linnen4 #bji ,zelfs het identiteits-materialisme zou zeker niet zoveel goede kritiese geesten gevangen houden1 als het zo einfach absurd01 zulk een vollendeter ,bldsinn0 was1 als materialistendoders plegen te denken4 ,ook de materialisten bedoelen niet3 geest en stof is hetzelfde1 maar is eigenlik01 in wezen01 substantieel01 realiter0 hetzelfde1 exakt geformuleerd3 identiek zijn niet stof en geest1 maar 7als een reale gedachte7 stof en het 7als stoffelik gedacht7 reale van de 7slechts0 subjectieve7 geest4 ,natuurlik blijft dit materie-realisme daarom even dogmaties en bovendien dit geest-phaenomenalisme zinledig1 daar de werkelikheid van de geest nu eenmaal onloochenbaar is--en een phaenomeen4444 een subjekt als prius onderstelt4 #baj ,geen physies gebeuren derhalve zonder zijn meta-physiese betekenis en grond4 ,vandaar onjuist een redenering als deze van ,schopenhauer 7,,ii3 #bhg73 ,denn der ,wille hat seinen ,sitz nicht im ,gehirn1 und berdies ist er1 als das ,metaphysische1 das prius des ,gehirns1 wie des ganzen ,leibes1 daher nicht durch ,verletzungen des ,gehirns vernderlich40 #baa ,vraagt dus b4v4 ,lotze 7,mikrokosmus ,i3 #c3a3 ,der ,zusammenhang zwischen ,leib und ,seele1 p4 #cad_/e73 ,in der ,that warum sollten wir uns versagen1 von dem ,druck und dem ,stoss der ,massen auf die ,seele1 von der ,anziehung und ,abstossung beider durch einander zu sprechen1 sobald diese ,ausdrcke1 obwohl sie keine ,aufklrung enthalten1 doch dazu dienen1 unsere ,vorstellungen des ,sachverhaltes bequem und anschaulich abzukrzen80 ,warum also sollte nicht ein ,atom des ,nervensystems ebenso auf die ,seele oder sie auf jenes stossen und drcken knnen444480 dan moet ons antwoord luiden3 enerzijds omdat ,druck0 en ,stoss0 alln ruimtelike zin en aanschouwelikheid heeft en in de ruimte van een ziel geen zweem of spoor is te denken of voor te stellen1 anderzijds omdat atomen als ruimtedingen de zielewereld evenmin vermogen te bereiken of te raken als de letters van een boek de gedachten1 die er door zijn uitgedrukt4 #bab ,vgk4 p4 #beg3 ,wenn wir uns auf die idealistisch-spiritualistische ,basis zurckziehen1 so geben wir damit eben den ,parallelismus1 den wir durch diesen ,schachzug 6 seiner ,paradoxitt entkleiden wollten1 auf40 #bac ,busse weet en erkent tenminste nog1 dat heel zijn argumentatie zich op dit naief-realisties standpunt stelt1 maar de ,bussetjes van heden en morgen1 die hun wapens uit dit arsenaal komen halen8 ,ze lopen er in - gelijk wij dat reeds1 ook ten onzent1 konden gadeslaan4 #bad ,vielmehr haben wir nun zwei vllig getrennte ,reihen psychischer ,vorgnge mis1 ,dualitt1 nicht ,identitt4 ,das wird vielfach bersehen1 in den ,idealismus versucht man die ,identittsphilosophie mit hinberzunehmen1 die dort keinen ,platz finden kann40 ,dat ze slechts dort ,platz finden kann1 en welke plaats1 dat hebben wij boven gezien bij ,kant4 #bae ,zo schrijft ,busse1 bij de ,vorteile0 der ,wechselwirkungstheorie1 p4 #chj3 ,indem sie alle ,dinge in der ,welt aufeinander wirken lsst1 kommt sie dem logischen ,bedrfnis des ,denkens nach einheitlicher1 die ,welt als ein einheitliches ,ganze auffassender ,betrachtung mehr entgegen40 ,me dunkt1 ook hier is het prae boven de dualistiese overgang weer aan de monistiese samengang6 #baf ,dr4 ,l4 ,loewenfeld schrijft in zijn boek ,ueber die ,dummheit 7#aiji71 aangaande ,dummheit und ,gehirn01 ,die organische ,grundlage der ,dummheit01 p4 #gd3 ,dass die geistige ,beschrnktheit ebenso wie hervorragende ,intelligenz ihren ,grund in der ,gehirnbeschaffenheit hat1 ist eine ,tatsache welche niemand bezweifeln kann1 der einen gesetzmssigen ,zusammenhang der geistigen ,verrichtungen mit der ,ttigkeit unseres ,gehirns zugibt40 ,juist zulk een uitspraak1 die voor 7nog wel onbetwijfelbare67 ,tatsache0 neemt wat slechts een dogmatiese physies-metaphysiese duiding is van die gesetzmssige ,zusammenhang tussen geestesverrichting en hersenwerk1 moet in philosophicis4444 domheid heten4 #bag ,hoe vreemd een realist tegen kritiese wijsbegeerte kan blijven aan kijken bewijst ,prof4 ,bruining in zijn merkwaardige ,gids-bespreking van ,heymans' metaphysica 7#aije1 ,wetenschappelijke ,metaphysica0 p4 #dij_/a71 waar hij b4v4 vraagt3 ,wanneer wij4444 uitgaan van de onderstelling1 dat hetgeen op de wilswerking volgt inderdaad is wat het in de waarneming zich voordoet te zijn1 een het wilsbesluit verwezenlijkende beweging--hebben wij hier niet het op dit standpunt onverklaarbare feit1 dat hier bij uitzondering de inhoud der waarneming de afspiegeling is van haar object80 ,allerminst4 ,elk phaenomeen is inderdaad1 wat het in de 7normale7 waarneming zich voordoet te zijn--en elk phaenomeen heeft zijn reale4 ,zo dus elke beweging1 ook die volgt op een wilsbesluit4 ,heymans' onderscheiding tussen inhoud0 en voorwerp0 7,gegenstand07 der waarneming echter bedoelt ,gegenstand in de transobjectieve1 transmaterile zin van reale1 van werkelikheid1 die de waarneming veroorzaakt en geenszins in die immanente zin1 waarin wij een beweging of een tafel voorwerp01 objekt0 van waarneming noemen1 daarmee het verband uitdrukkend van onze afzonderlike waarneming tot een bepaald geheel van mogelike waarnemingsinhouden4 #bah ,vgk4 p4 #aic3 ,und doch kann der ,wille wesentlich zu einem bestimmten ,bewegungsvorgang gehren40 ,mit anderen ,worten4444 er wre ohne den ,willen nicht mehr derselbe ,vorgang04444 ,evenzo p4 #aii en ,philos4 d4 ,gegenw4 p4 #agf4--,maar deze wezenlikheid0 is toch slechts4444 onwezenlik surrogaat van invloed6 ,het blijft epiphaenomenalisme4 ,al zegt p4 #aii3 ,es ist also ebenso wahr1 dass der ,wille den ,arm bewegt1 als es wahr ist1 dass die centrale ,innervation diese ,bewegung auslst40--voor ,riehl is noch het een noch het ander causaal1 tenzij hij zijn leer opgeeft voor zuiver psychisme4 ,dan mag hij schrijven 7p4 #bjj73 ,hat der ,wille ,einfluss auf die ,vorstellung der ,bewegung1 was nicht bestritten werden kann1 so hat er eben damit auch ,einfluss auf die ,bewegung selbst4 ,denn die ,vorstellung ist zugleich ein realer ,process1 eine ,aenderung der ,vorstellung folglich zugleich eine ,modification dieses ,processes4444 ,der ,wille wirkt auf das ,intelligibele1 das ,ding an sich der ,materie und ndert dadurch die ,erscheinung desselben fr die ussere ,anschauung40 ,perfekt1 maar naar ,riehl's leer zou niet de wil1 doch das ,intelligibele1 das ,ding an sich des ,willens causaal zijn en de wil zo irrelevant als de materie4 ,al wat op p4 #bja ss4 dan ook volgt over de functionelle ,bedeutung0 van het bewustzijn als ,mittel4444 ,anpassungsbewegungen hervorzurufen01 tot ,regelung und ,beherrschung der ,bewegung01 en dus als evolutie-faktor1 is gesurpeerd psychisme4 #bai ,vgk4 nu b4v4 de realist ,stumpf1 ,leib und ,seele1 p4 #cc3 ,ich wrde auch in der ,annahme keine ernstliche ,schwierigkeit finden1 dass psychisches ,leben 7,seele7 durch organische ,prozesse 7organische ,materie7 in bestimmten ,stadien ihrer ,entwicklung erzeugt wurde und noch jetzt bei der ,entwicklung jedes ,individuums erzeugt wird406 #bbj ,vroeger sprak men wel in afkeurende zin van doppelte ,buchfhrung01 blijkbaar uit onbekendheid met dubbel boekhouden04 ,want voor de twee-zijden-theorie 7van ,riehl b4v47 is juist die dubbele boekhouding een alleraardigst onschuldig beeld3 elke werkelike post heeft van zelf zijn debet- en zijn credit-zijde1 zodat een fraai functioneel parallelisme ontstaat zonder strijdigheden4 #bba ,dualisties is geest aan stof1 ziel aan lichaam gebonden04 ,daar een phaenomeen niets is dan een ideel produkt uit mogelike inwerkingen van zijn reale1 betekent het missen van een phaenomeen1 het missen van bepaald inwerkingsvermogen1 van een bepaalde eigenschap4 ,een geest dus1 die zuiver immaterieel0 gedacht wordt in de oude spiritualistiese zin is dus niet volkomener01 bevrijd0 van een stoffelike kluister0 of een hoger0 soort wezen1 maar integendeel alleen onvolkomener dan dezelfde geest met parallel phaenomenaal lichaam4 #bbb ,op het determinisme-probleem zal ik met betrekking tot het strafrecht nader ingaan4 ,maar hier zij er reeds op gewezen1 dat ,wundt determinist is1 dus1 als psychist1 natuurlik psychies determinist4 ,zelfs zijn1 als voor misvatting geschapen schpferische ,synthese01 zijn novum0 is4444 causaal gedetermineerd4 ,wie ,wundt en zijn psychiese causaliteit0 voor enig ,indeterminisme0 misbruikt1 voor enige inbreuk op het causaliteitsbeginsel met zijn inhaerente noodwendigheid1 gelijk b4v4 in ,het ,indeterminisme 7,de psychische causaliteit70 ten onzent ,mr4 ,levy 7zie p4 #ahi over ,wundt's indeterministisch element01 p4 #bfj en p4 #bfi3 alleen op a niet op b acht ,wundt de causaliteitswet toepasselijk07--voor hem is ,wundt's geest een gesloten boek gebleven4--,op mijn verzoek tot ,wundt1 al die indeterministiese misduiding door een kategories authentiek woord eens voorgoed de kop in te drukken en daardoor mijn bewering te staven1 dass ,ihre psychische ,kausalitt zwar anti-fatalistisch1 aber durchaus deterministisch ist1 dass sogar jedes ,novum' als ,ergebnis der schpferischen ,synthese vollstndig urschlich bedingt ist und ,sie kein undeterminiertes1 also kein indeterministisches ,element' zulassen0 mocht ik het volgend afdoend antwoord ontvangen3 4444 dass ich an ,missverstndnisse und oberflchliche ,missdeutungen meiner ,ansichten zu sehr gewhnt bin1 um zu hoffen1 sie berhaupt aus der ,welt zu schaffen4 ,aber ich stehe nicht an1 ,ihnen zu besttigen1 dass ich auf psychischem ,gebiete jede neue ,erscheinung fr psychisch determiniert halte und den ,indeterminismus als eine meist auf unwissenschaftlicher ,vermengung psychologischer und metaphysischer ,begriffe beruhende unhaltbare ,hypothese zurckweise40 ,het is mij een voldoening1 deze onvoorwaardelike afwijzing van het indeterminisme door ,wundt zelf te hebben uitgelokt1 waarvoor met mij zeker menig discipel van deze machtige denker1 vorser en geleerde1 deze ,leibniz van onze tijd0 en mancher aufrichtige ,freund einer materialistisch rein-wissenschaftlichen1 methodisch-empirischen1 von --------------- dualistisch metaphysischen ,einschlgen freien ,psychologie0 hem dank zal weten4 ,het wil mij voorkomen1 dat ,mr4 ,levy's brandende schaamte01 van ,paulsen geleend uit verfijnd verantwoordelikheidsgevoel wegens ,haeckel-verering1 voor het aangezicht van ,wundt 7gelijk van ,kant of ,heymans of ,mnsterberg7 niet misplaatst zou zijn4 ,trouwens ,mr4 ,levy zou wel van ,wundt's psychiese causaliteit zijn afgebleven1 had hij bedacht of begrepen1 dat de psychist ,wundt 7in tegenstelling tot ,mr4 ,levy71 zo goed als ,heymans1 qua mechanist en verdediger der gesloten natuurcausaliteit0 zoowel anti-energist als anti-vitalist is en dat heel zijn psychiese causaliteit1 met apperceptie en al14444 voor de dieren-ziel in beginsel evenzeer geldt als t4a4v4 de mens1 die voor de monistiese evolutionist ,wundt4444 zich ontwikkeld heeft uit het dierenrijk6 ,da nun die associativen in die apperceptiven ,processe continuirlich bergehen1 und da ,anfnge der letzteren1 einfache active ,aufmerksamkeits- und ,wahlacte1 bei den hheren ,thieren zweifellos vorkommen1 so ist brigens auch diese ,differenz schliesslich mehr als eine solche des ,grades und der ,zusammensetzung denn als eine solche der ,art der psychischen ,processe aufzufassen40 en3 ,ist es nach den ,gesetzen der physischen ,entwicklung zweifellos1 dass der ,mensch von niedrigeren ,lebensformen aus allmhlich zu der ihm eigenen ,organisationsstufe gelangt ist1 so erscheint das nmliche nach den ,gesetzen der psychischen ,entwicklung mindestens im hchsten ,masse wahrscheinlich40 ,aldus een ,wundt4 ,anders ,mr4 ,levy3 ,daar ligt een scheidslijn1 neen1 een klove1 neen1 een afgrond tsschen de met rede begaafde en de redelooze wezens4 ,dit fundamenteel verschil4444 is de bewuste voorstelling 7de apperceptie71 waartoe eerstgemelde wezens in1 laatstgemelde wezens buiten staat zijn44444 ,indeterminisme dr1 determinisme hier40 ,arme anti-,haeckelomaan ,mr4 ,levy6 ,que diable allait-il faire dans cette galre8 ,zo zou ik1 indien nog nodig1 in extenso kunnen aantonen1 hoe ,mr4 ,levy's ,indeterminisme0 ,mnsterberg's ontijdelike ,fichteaans-teleologiese apperceptie01 die niet tot de wereld van het zijn of gebeuren1 maar tot het rijk der geldende waarden behoort1 ergo buiten alle psychologie en natuurwetenschap valt1 dus eo ipso buiten alle 7psychiese of physiese7 causaliteit en die derhalve zomin oorzaak als gevolg kan zijn1--zo mogelik ng fundamenteler1 ng gruweliker misvat1 dan hij 't ,wundt's psychologiese apperceptie0 doet1--door ze kwansuis te plaatsen4444 in het 7tijdelik7 bewustzijnsproces1 het bewustzijnsverloop1 als bewuste voorstelling06 ,de haren zouden ,mnsterberg te berge rijzen als hij moest zien welke ontzettend gewichtige1 welke albeheerschende plaats0 dze zijn apperceptie dr1 als zdanig1 inneemt0 en van welk wetenschappelijk indeterminisme0 zij als het steunpunt en het plechtanker0 moet fungeren6 ,vooreerst1 wat zegt de psycholoog ,mnsterberg4 7,mr4 ,l4 houdt hem voor den wellicht grootsten psycholoog07 van de apperceptie in het bewustzijnsverloop8 ,niets meer of minder dan dat ,wille1 ,aufmerksamkeit und ,apperception psychologisch einem ,zusammenhange angehren1 der durch den physischen ,kausalbegriff beherrscht wird06 ,en dn de vorpsychische0 freie ,apperception0 van een antipsychologist als de teleoloog ,mnsterberg door het slijk gesleurd van ,mr4 ,levy's bewustzijnsverloop1 ,mr4 ,levy's dualisties-bovendierlik indeterminisme06 ,mnsterberg3 ,wir haben keinen ,grund1 solche ,betrachtungsweise auf die menschlichen ,subjekte zu beschrnken1 da wir zweifellos auch bei der ,berhrung mit der ,tierwelt zum ,glauben an stellungnehmende ,subjekte dus ,wertung01 ,behauptung0--,mr4 ,levy's inzicht zou1 naar bl4 #agd van zeker boek1 vertalen3 bewering06--,aktualitt01 dus4444 freie ,apperception06 gedrngt sind40 ,wederom3 ,arme ,mr4 ,levy6 ,de kennistheoretiese betekenis van ,wundt en ,mnsterberg 7geestverwant van ,rickert7 en hun onderlinge verhouding in psychologie en wijsbegeerte hoop ik na de voltooiing van mijn op stapel staand werk uitvoerig in het licht te stellen1 dat beide verdienen1 al zal dan ,mnsterberg niet alleen met zijn psycho-physies materialisme1 dat aan lichaam en ziel weer gelijke ontologiese waarde1 i4c4 onwaarde1 moet toekennen1 maar evenzeer met zijn door reactie tegen dit fatalisme geboden meta-psychies ethicisme wellicht een van onze principieelste tegenvoeters blijken in het rijk der gedachte4 #bbc ,ten aanzien der materie heeft het idealisme eer gronden voor1 dan reden van verzet tegen het atomisme0 7in ruime zin71 waaromtrent trouwens de natuurwetenschap haar eigen rechten heeft4 ,vgk4 boven bl4 #agd4 #bbd ,feuerbach's ,der ,mensch ist1 was er isst0 kan dus alleen het phaenomeen1 het lichaam van de mens gelden 7al is dan nog het prius van 't eten1 de begincel1 vergeten7 en daar de mens nu eenmaal niet zijn phaenomeen is01 leert het ons aangaande de mens wat hij wl is1 omtrent het wezen van de mens1 ongeveer even veel als omtrent een symphonie de lijst van haar luchttrillingsgetallen kan leren aan een dove4 ,feuerbach zelf heeft het trouwens heel anders1 min of meer histories-materialisties0 bedoeld4 #bbe ,gelijk ook in enige van de geschriften van wijlen ,prof4 ,dr4 ,w4 ,koster1 die getuigen1 hoe ernstig deze natuurkundige oud-hoogleraar met de kennisleer-problemen1 met ,mach en ,ostwald en ,ziehen 7,de ,ontkenning van het bestaan der ,materie en de moderne physiologische ,psychologie071 met ,kant 7,kant's ,noumenale ,wereld en de zinnelijke ,waarnemingen07 en met ,heymans 7,subjekt en ,objekt bij zintuigelijke ,waarneming07 is gaan worstelen1 te laat helaas1 om nog tot klaarheid en het materie-realisme te boven te komen4 #bbf ,ook in een andere uitgegeven rede1 over ,der ,entwicklungsgedanke in der modernen ,philosophie01 toont ,stumpf van geen ander idealisme0 kennis of begrip te hebben1 dan van de realistiese stofbezieling1 het hylozosme1 of des sog4 ,idealismus0 van de bewustzijnsmaterialisten1 die de materile processen eenvoudig als ,bewusstseinsinhalte definieren04 ,aber wer sieht nicht1444 dass berhaupt diese ganze ,umdeutung der ,materie ein blosses ,spiel mit ,worten ist80 7p4 #ec_/e74 #bbg ,van een onnavolgbare zelfbespotting is bl4 #cb1 waar ,stumpf1 de realist1 aan de samengangsleer--dus ook aan de krities-idealistiese6--verwijt1 dass sie die ,welt unntig verdopple0 7wie seinerzeit die platonische ,ideen- und ,zahlenlehre01 aldus onze moderne ,aristoteles7 en dus 7wat inderdaad het parallelisties materialisme aardig typeert7 die ,welt durch das blosse ,nebeneinanderbestehen zweier ,welten zusammenhanglos werde wie eine schlechte ,tragdie40 7#eg47 #bbh ,wie heeft het ook weer over de vrijheidsleer van de psycholoog0 ,mnsterberg8 #bbi ,ik overdrijf niet4 ,reeds het eerste positieve1 feitelike deel van het boek3 ,das ,nervensystem0 7#e-afj7 moet in strijdende localisatie-theorien verlopen3 ,wir mussen uns darauf beschrnken1 ,denkmglichkeiten anzudeuten04444 zegt reeds p4 #aea4 ,maar het tweede deel3 ,physiologische ,erklrungen psychischer ,erscheinungen0 7#afa-cbg7 kan slechts een warwinkel van hypothesen bieden1 waaronder wel kenniskritiese orintering wat opruiming zou kunnen houden 7b4v4 p4 #afg3 ,es herrscht fast vllige bereinstimmung darber1 dass das ,gedchtnis eine ,fhigkeit des ,krpers darstelle0--vgk4 de kwestie van pp4 #bib-g3 ,psychophysische ,gedchtnishypothese01 of ,becher's slotsom op p4 #cbg3 ,wie man sich aber auch zu dieser ,frage stellen mag1 die ,mglichkeit eines ,zusammenwirkens krperlicher und seelischer ,faktoren im ,gehirn 767 wird nicht 8 auszuschliessen sein40671 maar in welks duisternis de physiologie nog niet veel licht kan brengen3 ,so lange das ,wesen der nervsen ,erregung1 wie so vieler ,lebensvorgnge1 in ,dunkel gehllt bleibt1 scheint ein ,gleiches fr das ,residuum und die ,ausschleifung gelten zu mssen4 ,immerhin kann man versuchen1 durch ,analogien einiges ,licht ber die in ,frage stehenden ,annahmen zu verbreiten40 7p4 #age74 ,zij moet dan ook aanhoudend spreken als volgt3 ,vorher aber mag1 da wir einmal auf durchaus hypothetischem ,gebiete uns bewegen1 eine ,mglichkeit angedeutet werden04444 ,es erscheint nicht undenkbar04444 ,wir nehmen nun--um eine aus mehreren ,vorstellungsmglichkeiten herauszugreifen--an1 dass04444 7alles op p4 #ahg74 ,doch ist die ,voraussetzung1 dass4444 nicht unmglich4 ,es ist nicht auszuschliessen1 dass04444 ,wir haben ,hypothesen auf ,hypothesen gebaut1 um die physiologische ,auffassung des ,gedchtnisses gegen ,einwrfe zu schtzen4 ,dabei haben wir uns weit vom festen ,fundamente der ,erfahrungstatsachen entfernt1 so weit1 dass einem vorsichtig ,denkenden leicht die ,geduld bei so unsicheren ,spekulationen ausgehen mag4 ,die herangezogenen ,hilfshypothesen vermgen aber immer noch nicht allen ,einwnden gerecht zu werden40 7p4 #ahh74 ,hier sind neue ,annahmen vonnten4 ,zunchst knnte man auf den ,gedanken verfallen04444 ,wenn man vor khnen ,annahmen nicht zurckscheut1 wird man vielleicht einen ,ausweg in der ,mglichkeit4444 sehen wollen04444 7alles p4 #aij74 ,auch den ,gedanken1 dass4444 knnte man vielleicht durchfhren wollen04444 7#aia7 enz4 enz4 ,zo p4 #bfb3 ,das sind ,forderungen1 die im ,sinne der physiologischen ,gedchtnisauffassung zu stellen wren2 von einer ,erfllung derselben durch eine befriedigende ,hypothese kann nicht die ,rede sein40 ,in dezelfde geest p4 #bib1 of p4 #bgc3 ,es gibt keine physiologische ,hypothese1 die die ,entstehung und ,bedeutung der zeitlichen ,formen im ,seelenleben erklren knnte1 ja die auch nur irgendwie die ,mglichkeit einer ,erklrung anzudeuten vermchte40 of p4 #cjc3 ,solange die physiologische ,gedchtnishypothese auf so schwachen ,fssen steht1 kann eine physiologische ,hypothese des ,urteilens bzw4 ,denkens kaum ernsthaft versucht werden40 ,men moet de wetenschappelike nauwgezetheid bewonderen1 die ,becher in deze trant deed schrijven1 naar de belofte van zijn ,vorwort03 ,diesen ,stand der ,forschung unter kritischer ,zurckhaltung dem ,leser zu verdeutlichen1 den ,eindruck der ,klarheit1 ,sicherheit und ,vollendung aber zu vermeiden1 wo er der wissenschaftlichen ,sachlage nicht entspricht1 war berall mein ,bestreben40 ,wat volkomen gelukt mag heten4 #bcj ,in ,becher's ,meinung dass diese ,welt materieller' ,dinge-an-sich in der ,tat in vieler 7insbesondere formaler7 ,hinsicht mit der ,vorstellung des ,physikers von der physikalisch-chemischen ,aussenwelt wesentlich bereinstimmt0 proeven wij weer het echte verdubbelingsdogmatisme1 welks weerlegging de taak was onzer kritiek4 #bca ,les hommes mdiocres veulent toujours avoir l'air de savoir mieux que vous ce que vous allez leur dire1 quand ils prennent la parole leur tour1 ils vous rptent avec beaucoup de confiance1 comme ci c'tait de leur cru1 ce qu'ils vous ont entendu dire vous-mme40 zegt ,ossip-,louri1 ,le ,bonheur et l',intelligence4 #bcb ,de hier opgenomen kenniskritiese beschouwingen en polemieken zullen1 inzover ze het in de tekst betoogde vooronderstellen1 voor een deel van mijn lezers wel pas achteraf tot hun recht en hun doel kunnen komen4 ,bij het slothoofdstuk kon soortgelijke stof in de noten zelf reeds gegeven worden4 #bcc ,vgk4 ,herm4 ,cohen1 ,kants ,theorie der ,erfahrung1 pp4 #add1 #gb1 #gc1 #fi1 #aig4 ,zeker1 wetenschappelijke overtuigingen zijn bewustzijnsverschijnselen evenals toorn1 begeerte1 of de gewaarwording van rood03 ,prof4 ,kohnstamm1 ,psychologie en ,logica1 ,t4 v4 ,wijsb4 #a3d3 p4 #cii4 7,over ,k4's bezwaren tegen ,heymans1 m4i4 reeds door de ,gesetze u4 ,elemente0 en explicite door ,h4's antwoord gerescontreerd en weerlegd1 ev4 nader74 ,een waarheid0 is een mogelik waar oordeel1 gelijk een objekt een geheel van mogelike gewaarwordingsinhouden is4 ,terecht wijst ,bolzano op ,leibniz'3 propositio1 cogitatio possibilis0 7cf4 ,palagyi1 ,der ,streit der ,psychologisten und der ,formalisten in der modernen ,logik1 p4 #ai74 ,de antinomie01 die ,palagyi 7o4 c47 bij ,bolzano meent te ontdekken1 waar deze de waarheden-an-sich1 door niemand gekend1 tevens als waarheden-voor-,god beschouwt1 is makkelik op te lossen3 zij berust op de hypostasering 7,god07 van het kennistheoreties subjekt van de waarheid4 ,onjuist ,pal4 zelf p4 #bh4 ,zijn behandeling blijft beneden het onderwerp4 #bcd ,cf4 ,proleg4 #ad1 speciaal3 ,mein ,verstand444 schreibt den ,dingen selbst keine ,regel vor2 diese richten sich nicht nach meinem ,verstande1 sondern mein ,verstand msste sich nach ihnen richten0 etc4 #bce ,zijn minder omzichtige collega1 de bekende ,dr4 ,huber1 geeft in #c regels de weerlegging0 der oberflchlichen ,kritik ,humes0 van het causaliteitsbeginsel aldus3 ,ist es ja im wahren ,sinn ein analytisches ,prinzip1 principium per se notum1 erkannt aus dem ,begriffe der ,wirkung sic1 welche notwendig die ,abhngigkeit von einer ,ursache einschliesst40 ,als had een ,hume het truism geloochend1 dat een gevolg04444 een oorzaak0 onderstelt6 ,van oppervlakkig gesproken44446 #bcf ,ik mag er hier een ,nederlands filosoferend rechtsgeleerde wel even op attent maken1 dat hij corollaria vermoedelik met correlata contamineert tot de hem eigen4444 corrolaria6 #bcg ,denn es ist sehr was ,ungereimtes1 von der ,vernunft ,aufklrung zu erwarten und ihr doch vorher vorzuschreiben1 auf welche ,seite sie nothwendig ausfallen msse40 7,k4 d4 r4 ,v4 p4 #ega74 #bch ,schon der ,satz ,kants3 dass ,verhltnissbegriffe doch schlechthin gegebene ,dinge voraussetzen und ohne diese nicht mglich sind'1 macht diesem ,spiel mit ,relationen ein ,einde0 zegt even scherp als juist ,riehl1 ,kriticismus ,,iii1 p4 #aej tegen ,laas4 #bci ,zo durft ,jerusalem tans nog beweren3 die ,wechselwirkung zwischen psychischen und physischen ,vorgngen ist die erste und einzige ,form der ,causalitt1 die wir wirklich erleben04 ,wrden wir diese ,causalitt nicht unmittelbar erleben1 dann knnten wir in der ,natur keine bemerken04 ,diese ,wechselwirkung ist darum nicht minder begreiflich1 weil sie mehr als begreiflich ist4 ,sie ist aber mehr als begreiflich1 weil sie unmittelbar erlebt wird1 und somit auch die ,quelle alles ,begreifens ist40 7,die ,urteilsfunction1 #ahie1 p4 #bfj_/b74 ,vgk4 mijn ,slothoofdstuk4 ,j4 leidt ook nog de negatie uit de ervaring af6 #bdj ,ook ,berkeley uit zich reeds in die geest4 ,hij acht zich te recht meer in overeenstemming met ,common ,sense0 dan de ,lockianen1 maar als hij the vulgar gelijk geeft in hun opinion3 that those things1 which they immediately perceive are the real things0 7p4 #cei7 vergeet hij1 wat hij elders 7zie ,dial4 p4 #bie ss47 zo duidelik uitnzette1 dat the vulgar0 hier dat perceive0 van things0 neemt in de dogmatiese zin van image1 copy1 picture1 representation04 ,als hij dus1 op de wijze van ,ziehen c4s41 zijn leer noemt3 this revolt from metaphysical notions1 to the plain dictates of nature and common sense01 dan heeft hij gelijk1 in zoverre men0 met de natuurdingen niets anders kan bedoelen dan mogelike gewaarwordingsinhouden 7ideas071 maar geenszins1 voor zover men0 #ao4 het subject over 't hoofd ziet en derhalve hun subjectiviteit0 en #bo4 ze beschouwt als oorzaken van reproductieve gewaarwordingen4 ,juist wijl dat perceive01 of sensible things1 voor ,hylas afbeelding1 reproductie1 is van iets wat er al was1 voor ,philonous niet1 verwijten zij elkaar over en weer scepticism01 aantasting van de betrouwbaarheid der zintuigelike waarneming6 #bda ,reeds ,philonous heeft tegen ,hylas' vraag3 7p4 #cdh4 ,dial4 ,,iii47 ,explain to me now1 o ,philonous6 how it is possible there should be room for all those trees and houses to exist in your mind4 ,can extended things be contained in that which is unextended8 ,or1 are we to imagine impressions made on a thing void of all solidity80444 enz4 zich aldus verweerd3 ,look you1 ,hylas1 when ,i speak of objects as existing in the mind1 or imprinted on the senses1 ,i would not be understood in the gross literal sense--as when bodies are said to exist in a place1 or a seal to make an impression upon a wax4 ,my meaning is only that the mind comprehends or perceives them2 and that it is affected from without1 or by some being distinct from itself40 ,cf4 ook ,collier 7o4 c4 p4 #dda71 geciteerd op bl4 #ef noot #b4 #bdb ,dr4 ,h4 ,w4 ,ph4 ,l4 van den ,bergh van ,eysinga1 ,wijsgeerige ,bladen ,i1 ,lichaam en ,ziel1 p4 #ea4 ,in dezelfde geest ,dr4 ,j4 ,d4 ,bierens de ,haan1 over ,spinoza1 ,tweem4 ,tijdschr4 #ahig1 p4 #afd 7een indrukkencomplex in de hersenen wordt tot beeld omgezet door bewustheid7 en ,de ,weg tot het ,inzicht0 p4 #aai 7de omzetting van het hersenvoorval tot gewaarwording074 ,het achterdeurtje door schrijver open gehouden op p4 #aah3 ,wanneer wij nu het argument sc4 het fysisch argument0 tegen het realisme ontwikkelen1 dan houden wij ons tijdelijk als realisten en nemen het onafhankelijk bestaan van een objectieve buitengeestelijke buitenwereld aan1 en beschouwen de geheele toedracht gelijk dit in de natuurwetenschap gebruikelijk is01 laat helaas die omzetting0 niet door4 #bdc ,over ,lotze's leesbare ruimte-tekens op die 7helaas niet zichtbare7 muur vergelijke men noot #b bij bl4 #afe4 #bdd ,summa ,theologiae ,ia ,qu4 #ab art4 #b3 ,non enim fit visio in actu1 nisi per hoc quod res visa quodammodo est in vidente4 ,et in rebus quidem corporalibus apparet quod res visa non potest esse in vidente per suam essentiam1 sed solum per suam similitudinem4 ,sicut similitudo lapidis est in oculo04444 7cf4 art4 #d ad #cum2 ,qu4 #ef art4 #c2 ,opusculum #di72 ,de ,anima ,,ii l4 #bd3 ,sensus est susceptivus specierum sine materia1 sicut caera recipit signum anuli sine ferro1 et auro404444 omne enim patiens recipit aliquid ab agente secundum quod est agens404444 ,assimilatur enim caera aurea sigillo quantum ad imaginem1 sed non in quantum est aurum aut aes404444 ,et similiter sensus patitur a sensibili habente colorem1 aut humorem1 idest saporem1 aut sonum404444 #bde ,zo praat ook onze ,haeckeliaan ,domela ,nieuwenhuis van ,het ,monisme of de ,eenheidsleer0 als hij met materialisme bedoelt3 ,wij moeten ons niet schamen materialist te heeten1 alsof dit iets minderwaardigs is1 al verkiezen wij met ,hckel den naam van ,monist40 7p4 #cb74 ,maar schamen moest gij u1 dan toch te verkiezen0 zulk varen onder misleidende vlag1 gij die op p4 #ae zelf schrijft3 ,wil men een nieuw woord3 ,monisme1 mij goed1 ofschoon ik het nut er niet van inzie en vrees dat het de verwarring vermeerdert1 maar laat men eens en vooral duidelijk en klaar zeggen1 dat het ,monisme van ,hckel1 enz4 en het ,materialisme van anderen precies hetzelfde zijn en alleen verschillen in naam40 #bdf ,verklaring van deze letters z4o4z4 #bdg ,van elk dezer #d kan men bij de materialisten in doorsnee nog weer twee 7of drie7 nuancen onderscheiden1 al naar de geest in aequatieve 7a71 consecutieve 7b71 attributieve1 functionele 7c71 of begeleidende 7d7 verhouding gedacht wordt tot stof dan wel tot beweging 7of tot kracht01 energie074 ,maar onze kritiek gunne hier grootmoedig aan het materialisme de verwaarlozing dezer onderscheiding1 waar zij het toch reeds met zoveel meer 444 onderscheiding bejegent1 dan het zich zelf waardig pleegt te keuren4 #bdh ,of dit hersenproces door de physica van de materialist atomisties 7als bij ,boltzmann7 dan wel energeties 7als bij ,ostwald7 wordt opgevat1 is voor de kennistheoretiese waardering van zijn materialisme qua materialisme natuurlik volmaakt onverschillig4 ,voor ,dr4 ,snijders e4a4 zou de zuiver energetische physica0 eene brug kunnen slaan tusschen het stoffelijke en het bewust-psychische40 ,die brug zou slechts een 4444 ezelsbrug kunnen zijn4 #bdi ,deze zelfde misduidt op de volgende bladzijden ,wundt la ,ziehen1 ,mr4 ,levy1 ,haeckel1 ,carneri etc4 aldus3 ,de apperceptieleer laat alzoo den bewusten wil of aandacht ingrijpen in het physiologisch gegeven verloop der materieele hersenprocessen1 zonder zelf in zijn bestaan aan iets materieels gebonden te zijn4 ,alle pogingen toch om het apperceptievermogen te localiseeren in eenig bepaald deel van het centrale zenuwstelsel leden ten eenenmale schipbreuk40 ,vooreerst grijpt de apperceptie1 bij een zuiver parallelisties phaenomenalist als ,wundt1 nooit in enig physiologies1 materieel proces in1 maar uitsluitend in psychologiese processen1 secundo is de bewuste wil0 enz4 voor ,wundt natuurlik precies zo in de hersenen gelocaliseerd0 als elk ander psychies proces en is dus evenmin als enig ander psychies proces in zijn bestaan aan iets materieels gebonden06--,een materialist of dualist doet wijs1 van ,wundt af te blijven4 ,vgk4 noot #b bij bl4 #bbh4 #bej ,over ons ,kantiaanse transcendentaal0 en dit soort misduiding tot het tegendeel schrijft daarjuist 7#aiaa7 terecht ,bruno ,bauch in zijn ,immanuel ,kant0 7p4 #db73 ,es mag innerhalb des ,gesamtbereichs der philosophischen ,terminologie wenig ,worte geben1 deren begrifflicher ,sinn1 deren logische ,bedeutung in so schwerer und verhngnisvoller ,weise missverstanden worden wre1 wie der ,sinn und die ,bedeutung des ,wortes transzendental'4 ,dabei ist die ,bedeutung des von ihm bezeichneten ,begriffes so wichtig1 dass1 wenn er einmal missverstanden ist1 auch das ,verstndnis der ganzen ,vernunftkritik vereitelt ist40 ,striemend is dan zijn spot van bl4 #dc met dat vulgaire ,missverstndnis im ,sinne des berschwenglichen01 allem ,irdischen ,entrckten01 metaphysischer1 ber alle ,erfahrung hinausliegender geheimnisvoller ,dinge01 dat in ,duitsland doet gewagen van de transzendentalen ,akkorden ,beethovens0 of zelfs van de transzendentalen ,magie des ,novalis0 7vergelijk ook mijn noot bij bl4 #de1 hoe du ,prel c4s4 het transcendentale hanteren671 dat een ,prof4 ,hermann in zijn ,lehrbuch der ,physiologie doet schrijven3 ,durch einen hchst glcklichen ,gedanken ,charles ,darwin's ist diese ,zweckmssigkeit ihres transcendentalen ,charakters entkleidet und auf ein ,gesetz zurckgefhrt worden01 gelijk het ten onzent ,dr4 ,kuyper in de #b;de ,kamer de dragers van rode 7dus voor ,dr4 ,k4 blauwe7 idealen transcendentale idealisten0 doet noemen of ,mr4 ,levy doet schrijven 7,het ,indeterminisme1 p4 #bg73 ,niet langer zal men deze leer van den ,koningsberger0 transcendentaal heeten1 nu1 met streng natuurwetenschappelijke gegevens1 zij n4b46 opgenomen1 geverifieerd1 en als grondwet eener nieuwe wereldbeschouwing1 afgekondigd wordt40 7,deze heerlike zin kan eerst ten volle genoten worden1 wanneer men er nog bij weet1 dat die nieuwe wereldbeschouwing01 waaraan ,kant's niet langer transcendentaal transcendentalisme deze nog wel natuurwetenschappelike glorificatie te danken heeft1 is4444 ik geef het u te raden4444 ,ostwald's ,energetiek01 alias het energeties materialisme6 ,vgk4 ,opmm4 #b1 #df en #i74 #bea ,van vertooning0 7,bolland7 zullen wij maar in 't geheel niet gewagen1 laat staan van schijnvertooning0 7,b474 #beb ,en van naief-empiristiese en -relativistiese petitiones en repetitiones principii4 ,staaltjes van denk-trant 7b4v4 uit de ,kopfarbeit73 ,mit dem ,leibe knnen wir nur das ,leibliche1 mit dem ,geiste nur das ,geistige ergreifen4 ,also auch die ,dinge besitzen ,geist4 ,der ,geist ist dinglich1 und die ,dinge sind geistig4 ,geist und ,dinge sind nur in ,relationen wirklich40 7p4 #eg74 ,das ,produkt1 der ,gedanke ist ein ,kind1 welches von der ,hirnfunktion in ,gemeinschaft mit irgend einem ,objekt gezeugt ist40 7ib474 ,op bl4 #fc3 das ,ohr nimmt das ,hrbare und unser ,gehirn das ,allgemeine1 das ist das ,wiss- oder ,erkennbare1 wahr40 ,op de volgende bladzij3 ,denken ist eine leibliche ,arbeit4444 ,geist ist ein ,produkt der ,materie1 die ,materie jedoch ist mehr als ein ,produkt des ,geistes1 sie kommt auch noch durch die fnf ,sinne uns nahe1 sie ist zugleich ,produkt unserer ,sinnesttigkeit4 ,nur solche ,produkte1 welche uns durch ,sinn und ,geist zugleich offenbart sind1 nennen wir wirkliche1 objektive ,produkte1 ,dinge ansich'40--,nu nog p4 #gi3 ,das ,allgemeine ist die ,wahrheit4 ,das ,allgemeine ist das1 was allgemein ist1 das heisst ,dasein1 ,sinnlichkeit4444 ,wahrheit und ,irrtum sind wie4444 alle ,dinge der ,welt4444 nur dem ,masse1 dem ,volumen oder ,grade nach verschieden4 ,selbstverstndlich sind doch alle ,dinge der ,welt weltlich04444 etc4 etc4 ,dat is op en top ,dietzgen1 ,dietzgen zoals hij reilt en zeilt4 ,hier hebt ge maat en peil van zijn kennisleer en zijn metaphysica6 #bec ,vgk4 ,berkeley1 ,dial4 p4 #bhb3 ,but the causes of our sensations are not things immediately perceived1 and therefore not sensible0 en ,kant1 ,k4 d4 r4 ,v4 p4 #cae3 ,nun kann man zwar einrumen3 dass von unseren usseren ,anschauungen etwas1 was im transscendentalen ,verstande wil zeggen3 niet in ruimtelike1 maar kennistheor4 zin3 onafhankelik van ons bewustzijn1 het niet-ik ausser uns sein mag1 die ,ursache sei1 aber dieses ist nicht der ,gegenstand1 den wir unter den ,vorstellungen der ,materie und krperlicher ,dinge verstehen2 denn0 444 etc4 #bed ,natuurlik kan op muziek-aesthetiese problemen1 als de vraag of de muziek l 7,schopenhauer1 ,liebmann7 dan niet 7,hanslick7 1 ,darstellung01 is van gemoedsaandoeningen1 hier niet worden ingegaan4 #bee ,zuiver daartegenover in zijn ,naturphilosophie 7,die ,philosophie im ,beginn des zwanzigsten ,jahrhunderts1 ,festschrift fr ,kuno ,fischer1 door ,windelband c4s41 #aijg7 p4 #aci3 ,bewusstseinserlebnisse sind nun einmal nicht irgendwo1 knnen also auch nicht rumlich mit ,gehirnprozessen zusammen sein40 ,heel goed ook en lezenswaard zijn de dan volgende bladzijden over het physiese als ,reprsentant0 en ,symbol0 van het psychiese4 ,gehirnvorgnge verhalten sich zum ,bewusstsein wie die ,notenzeichen zur ,musik40 7#ada74 ,maar zeer bedenkelik is weer de wijze1 waarop dan 7#aed vv47 die ,anschauungsform des ,raumes0 beschouwd wordt als eine ,erscheinungsweise0 en jammerlik onjuist de reeds ,berkeleyaanse vereenzelviging van het superindividuele subjekt der waarheid1 enerzijds met de rede als gesetzgebendes ,ich01 anderzijds met de transcendente werkelikheid1 gedacht als ,welt-,ich4 #bef ,haeresis est maxima1 opera maleficarum non credere06 ,des te gelukkiger1 dat de zegevierende ontkerkeliking het levend verbranden zowel van ketters als van heksen onmogelik heeft gemaakt en het smaden der ,aufklrung0 tot onschuldige mode van ieder die z'n diepzinnigheid respecteert4 #beg ,bij de ouden 7,aristoteles7 was de ziel de vlinder 771 vgk4 ,dante1 ,purgatorio ,x3 #abd-abf3 ,non v'accorgete voi1 che noi siam vermi ,nati a formar l'angelica farfalla1 ,che vola alla giustizia senza schermi8 #beh ,natuurlik geldt mijn oordeel1 hier als elders1 uitsluitend het wetenschappelik-wijsgerig peil en waarheidsgehalte1 geenszins ev4 aesthetiese of andere waarden4 #bei ,vergelijk dan ook1 hoe aan het slot van ,de ,logica0 in #aiaa de idee zich natuurlijkerwijze0 in de natuur verkeert1 aldus3 idee van wording0 is444 in het latijn verkeerd3 idea naturae03 eeuwig verkeert zich het ,logische in het ,andere1 eeuwig is het idee van wording1 idea naturae'4 ,en zoo 6 is de zelfverkeering der ,idee natuurlijkerwijze de ,natuur0 enz4 #bfj ,volkomen analoog en even kras is de behandeling van ,berkeley en deze zijn inconsequentie0 door ,volkelt's ,erfahrung und ,denken1 p4 #aba ss4 #bfa ,die ,nerven empfinden ,muskelbewegung0 zegt b4v4 nog ,prof4 ,bolland1 uitg4 ,hegel's ,geschichte der ,philosophie1 p4 #ddb1 cf4 p4 #dec1 waar ,b4 gewaagt van der leiblichen ,empfnglichkeit fr unkrperliche ,erlebnisse1 welche sich unmittelbar am ,nervensystem denken lassen06 #bfb ,in deze zijn ,allgemeinverstndliche ,einfhrung in die philosophischen ,probleme01 uitnemend geschikt om voor de wijsgerige problemen de ogen te openen en tot zelfstandig denken te prikkelen1 levert ,p4 ,apel een gedegen verdediging van ,thiele's dualisme ten aanzien van substantieel ,ik en ,hersenreale1 met religieus-monistiese ondergrond1 ,urgrund01 van n absolute ,substanz0 als ,welten-,ich01 een ,philosophie des ,selbstbewusstseins01 diep-doordacht1 maar helaas weer gebaseerd op een ,kant niet bereikende in pl4 van over hem hinausgehende0 kennisleer1 een voorstellings- en denk-idealisme nl41 dat ten onrechte al ons oordelen tot een ,meinen01 bedoelen1 van iets nders maakt1 op het transcendente laat slaan1 doordat het evenzeer ,kant's tegenstelling tussen kennen en denken miskent1 als subjekt en wezen van ,kant's transindividuele objektieve phaenomenaliteit1 die door ons kennen n bereikt n bedoeld wordt--een kennisleer1 die dan ook met haar kategorie0-gebruik en haar relatieve waarheid0 even veel van ,kant zich verwijdert als ze nadert tot ,hegel4 #bfc ,vgk4 b4v4 niemand minder dan de ,leipziger ,professor ,johannes ,volkelt1 ten deze met ,klpe verwant1 over den ,unfug1 den gewisse ,richtungen mit den ,empfindungs- und ,wahrnehmungsmglichkeiten treiben0 7,die ,quellen der menschlichen ,gewissheit0 #aijf p4 #ea74 ,zijn verzet 7p4 #ef ss47 berust uitsluitend op de miskenning van het onpersoonlik subjekt dier mogelikheden en deert slechts dat onzinnig misvattingsprodukt van een voorstellings-idealisme0 7p4 #eh74 ,juist ,volkelt's kontinuierliche01 gesetzmssig verknpfte0 transsubjective ,wesenheiten0 der einmaligen ,sinnenwelt0 7b4v4 de zon71 gelijk zijn jenseits aller ,wahrnehmbarkeit fr ,menschen0 gelegen bewegingen1 ja zelfs die nooit door ein menschliches ,auge0 geziene ,gruppierungen und ,umlagerungen von ,atomen0 zijn kenniskrities niets anders dan zulke waarnemingsmogelikheden01 in plaats van ,dinge an sich0 7,sonne an sich'0 zegt p4 #di7 louter immanente objekten1 immers in het geheel hunner eigenschappen afhankelik van vooronderstelde mogelike waarneming1 mogelik0 niet voor enig individu1 maar voor het subjekt der natuur4 ,zo vormen niet die ,wahrnehmungsmglichkeiten01 maar veeleer de weerleggingen van ,volkelt c4s4 eine der grbsten ,selbsttuschungen1 die es je in der ,philosophie gegeben hat40 7p4 #fj74 ,volkelt heeft echter anderzijds gelijk1 p4 #fa3 ,auch fr den1 der in den physikalisch-chemischen ,gesetzen nur sinnbildliche ,bezeichnungen fr eine im letzten ,grunde geistige ,weltgesetzlichkeit erblickt1 besteht die jetzt behandelte ,seite des transsubjektiven ,minimums zeker1 in transindividuele maar immanente zin64 ,nur wre fr ihn der ,naturzusammenhang selbst wieder bloss eine ,oberflche een lelik beeld voor het kennistheoreties begrip ,phaenomeen1 die auf ein metaphysisch-geistiges ,geschehen hinwiese40 ,onjuist dan ook p4 #ajh3 ,die ,vorstellung z4,b41 dass das ,seelische als ein rein ,innerliches1 ,ausdehnungsloses sich rumlich ussern und verwirklichen soll1 erscheint uns wie ein ,widerspruch01 al is het maar ein logisch ertrglicher ,widerspruch04 ,vooreerst3 het is evenmin een ,widerspruch01 dat iets onruimteliks eerst in verhouding tot het waarnemingsvermogen1 i4c4 de bewegingszin1 ruimtelik wordt1 als dat iets ongekleurds eerst aan de mogelike reactie van een kleurzin1 waarop het inwerkt1 zijn kleur te danken heeft1 en secundo3 de nige logisch ertrgliche ,widerspruch is deze1 dat een logisch ertrglicher ,widerspruch0 een logisch unertrglicher ,widerspruch is6 #bfd ,dan was ,berkeley consequenter3 ,p4 of ,h4 ,k4 s4 #aab3 ,i must confess it does not appear to me that there can be any motion other than relative2 so that to conceive motion there must be at least conceived two bodies1 whereof the distance or position in regard to each other is varied4 ,hence1 if there was one only body in being it could not possibly be moved40 #bfe ,vergelijk de geleerde 7de zetter make van de r geen n7 citatennoot bij deze pagina over de chronologie van a priori0 vr ,kant1 met het art4 a priori0 van ,eisler's ontzaglik werk ,wrterbuch der philosophischen ,begriffe04 #bff ,ook ,rickert's objekt-realisme 7,die ,wirklichkeit wird ,bewusstseinsinhalt genannt1 sie bleibt aber nach wie vor die bekannte ,welt1 die aus krperlichen und geistigen ,vorgngen besteht401 vgk4 ook opm4 #ed7 definieert in ,,ii van zijn ,habilitationsschrift1 gewijd aan het ,problem der philosophischen ,transcendenz3 ,mein ,bewusstsein und sein ,inhalt ist also in diesem ,falle das ,subjekt1 und ,objekt ist ,alles1 was nicht mein ,bewusstseinsinhalt oder mein ,bewusstsein selbst ist4 ,wir werden diesen ,gegensatz des ,subjekts zum ,objekt mit den ,ausdrcken der immanenten und der transcendenten ,welt bezeichnen1 besonders das ,objekt in diesem ,sinne stets das transcendente ,objekt nennen40 ,dienovereenkomstig besluit dan ,,iii3 ,es ergiebt sich der ,satz der 86 ,phnomenalitt'1 wie ,dilthey ihn genannt nat1 wonach ,alles1 was fr mich da ist1 unter der allgemeinsten ,bedingung steht1 ,thatsache meines ,bewusstseins zu sein40 ,met ,kant's tegenstelling immanent--transcendent en ,kant's ,phnomenalitt hebben deze van ,rickert dus evenmin iets gemeen als zijn ,bewusstsein berhaupt01 dat denkt 7oordeelt07 over zijnde0 werkelikheid 7en dat dus vooronderstelde individuele subjekten en ruimtedingen tot immanente ,objekte0 maakt67 met ,kant's ,bewusstsein berhaupt01 dat phaenomenale0 werkelikheid 7de immanente objektwereld7 stelt en kent04 ,vgk4 opm4 #ed4 #bfg ,voor ,busse1 ,philosophie und ,erkenntnistheorie1 p4 #beh1 wordt deze ,binsenwahrheit0 zelfs de enige inhoud1 die hij aan die ,kritische ,erkenntnistheorie0 zou kunnen toestaan1 waarvan hij dan ook terecht belijdt3 ,ich weiss in der ,that mit ihr nichts anzufangen40 ,zo verklaart hij op p4 #aed3 ,synthetische ,urtheile a priori sind1 weil in sich widerspruchsvoll1 unmglich40 ,natuurlik1 wanneer men onder a priori verstaat444 denknotwendig01 dus444 analytisch6--,even kategories als p4 #adi de synth4 oordelen a priori verloochent1 even kategories bevestigt p4 #ahi3 die ,zeit aber ist unendlich und hrt nie auf01 ja zelfs3 ,die ,endlosigkeit der ,zeit schliesst die ,mglichkeit eines ,aufhren des ,seins und ,eintreten des ,nichts ebenso aus1 als sie die ,mglichkeit eines ,anfangs des ,seins und ,aufhren des ,nichts ausschloss40 ,de fijne sofismen1 waarmee deze bladzijden 7#ahg vv47 op de wijze der scholastiek het causaliteitsbeginsel analyties pogen te bewijzen1 moge de lezer zelf savoureren1 na mijn behandeling van ,prof4 ,beysens ter zake 7in opm4 #f74 #bfh ,vgk4 ,kategorienlehre p4 #ace3 ,nach der transcendental-idealistischen ,ansicht ist aber die intellektuelle 6 ,zuthat 6 der rumlichen ,ausbreitung eine solche1 durch die das ,bild 6 der transcendenten ,realitt bloss noch mehr entstellt und verflscht1 also der ,erkenntnisdrang irre geleitet und gefoppt wird04444 ,zie over dit dogmaties begrip falsch01 nog bij ,prof4 ,bolland e4a4 7ook ,busse b4v41 ,philosophie und ,erkenntnistheorie ,i p4 #bg1 of ,prof4 ,kohler met zijn realisties dilemma3 in gleicher ,weise auch0 dan wel ,trug0 en ,flschung01 in zijn ,moderne ,rechtsprobleme0 ,i #b71 bl4 #add tekst4 #bfi ,de lezer vergelijke tans omtrent al de hier behandelde punten zelf ,hartmann's ,kategorienlehre1 t4a4v4 de ruimte pp4 #ajg-agb1 ten deze b4v4 p4 #abi1 waar de twee formell hnliche 81 aber inhaltlich heterogene ,anschauungen0 van gezichts- en tastzin beide als das formell hnliche ,abbild eines und desselben rumlichen ,dinges an sich gelten06 ,vgk4 mijn tekst1 bl4 #eg4 #bgj ,nooit is ,hartmann uit de droom geholpen t4a4v4 het transcendentaal idealisme4 ,en staaltje uit zijn ,kategorienlehre 7pp4 #hh-ij73 ,der transcendentale ,idealist weiss wohl1 dass seine ,vorstellungen 6 von seiner ,frau und seinen ,kindern in seinem ,bewusstsein in einer bestimmten ,succession 7erste ,bekanntschaft1 ,hochzeit1 ,reihe der ,entbindungen7 aufgetaucht sind2 dass aber zwischen seinem ,bewusstseinsinhalt und dem seiner ,frau und seiner ,kinder irgend welches zeitliches ,verhltnis von ,simultanett und ,succession bestehe1 muss er als eine allerdings unausweichliche illusion 6 bezeichnen4444 ,es ist nicht abzusehen1 was es unter dieser ,voraussetzung fr einen ,wert und fr eine ,bedeutung hat1 dass die zeitliche und sachliche ,uebereinstimmung aufrecht erhalten wird4 ,fr das ,einzelbewusstsein1 das von seiner ,frau und seinen ,kindern doch nur trumend durch magische ,inspiration 6 etwas erfhrt1 ist es ja ganz gleichgltig1 ob diese gleichzeitig mit ihm die entsprechenden ,lebenslufe trumen1 oder ob sie sie vor hundert ,millionen ,lichtjahren een duistere lengte4444 van tijd6 getrumt haben oder nach solchen trumen werden40 ,ter zake vergelijke men mijn antwoord aan ,prof4 ,bolland1 gegeven in de tekst bl4 #adj4 ,het tijdprobleem kan hier evenwel slechts terloops en in beginsel besproken worden1 vgk4 noot #a bij bl4 #ba4 #bga ,van ,prof4 ,bolland schijnt niets te min om ten onzent school te kunnen maken3 in de ,gids van ,aug4 #aiaa zie ik daar zowaar ,dr4 ,julius de ,boer datzelfde zinnetje van ,heymans misbruiken tot444 illustratie van een materialisties ,wij zullen weten0 7van ,ngeli71 die bekende dogmatiese overtroeving van het reeds materialisties ,ignorabimus06 ,men kan ,dr4 ,julius de ,boer niets beters gunnen1 dan dat hij nog eens zelf tot het besef moge komen1 welk een onnozel mal propos hij begaan heeft met dat simpele ,heymans-nootje1 zo ad hominem als ad rem6 ,laat mij toch ,prof4 ,bolland en zijn trawanten een nog veel krasser1 bruikbaarder zinnetje van ,heymans om op te azen aanbieden3 ,gelijk herleiding van alle denkovergangen tot logische processen een postulaat is van de theorie van het denken1 zoo is herleiding van alle natuurverschijnselen tot mechanische processen een postulaat der natuurwetenschap40 7,causaliteitsbegrip1 p4 #acj7 met de overeenkomstige door ,heymans overgenomen uitspraak van een physicus als ,rumford3 pour qu'une hypothse en physique soit admissible1 il faut qu'elle soit fonde sur la supposition d'une opration mcanique concevable04 ,habetis reum confitentem6 ,niet alleen in hooge mate waarschijnlijk0 maar zelfs postulaat06 ,natuurlik geeft ,heymans van dat postulaat als van elk ander de rechtvaardiging1 d4w4z4 de kennistheoretiese gronden waarop het berust1 met alle vereiste hem eigen exaktheid4 #bgb ,cf4 ,kant1 die in der reinen ,vernunft selbst forschte1 und in dieser ,quelle selbst die ,elemente sowohl1 als auch die ,gesetze ihres reinen ,gebrauchs nach ,prinzipien zu bestimmen suchte40 7,proleg4 #d74 #bgc ,het is in dubbele zin waar3 een ,einfhrung in die ,metaphysik' zal door geen ,hegeling geschreven worden40 7,coll4 ,log4 p4 #edi74 #bgd ,de vraag van ,dr4 ,b4 d4 ,h4 doet denken aan de volkomen analoge vraag van ,a4 ,fouille in zijn ,introduction 7,thorie exprimentale et thorie ,kantienne7 op ,guyau's ,gense de l'ide de ,temps1 waarin ,kant's tijdsleer1 altans wat ,fouille daarvoor aanziet1 weerlegd wordt1 p4 ,,xxi3 ,mais o est donc ce seul objet dont nous aurions l'intuition et qui serait le temps80 ,volgens ,f4 houdt nl4 ,kant de tijd voor een444 objet transcendental0 7p4 ,,xxiv76 #bge ,zijn materie-realisme maakt in #aa1 ,probleme des ,strafrechts1 van het ,empfindungsleben etwas1 was auf physiologischer ,basis ruht0 en dan wieder ,bewegungsvorgnge erzeugen0 kan4 ,ook brengt hem die ,erforschung dieser ,empfindungsttigkeiten zur ,annahme freier ,willensentschliessungen04 ,maar daarover elders4