,,de ,,aarde ,,en ,,haar ,,volken4 ,,ragatz ,,en ,,pfeffers4 ,een paar houtskoolschetsen uit mijne reisportefeuille4 ,al ware het alleen om te kunnen medepraten--als ieder door reislust gekwelde en naar de parijsche tentoonstelling hunkerende1 met tijdelijke middelen voorziene zoon van ,nederland1 had ook ik mijn offer gebracht aan deze modezucht1 en rondgeslenterd door de verschillende straten van het tentoonstellingsgebouw1 welhaast eene kleine stad te midden van het reusachtige ,babel dezer dagen4 ,ik had genoten--maar toch ook getreurd2 genoten bij de opeenstapeling van de wonderen der kunst en nijverheid1 aangevoerd uit bijna alle landen der wereld2 getreurd om de weinig fraaie figuur door ons vaderland ook hier weder gemaakt1 en waarvan wij de oorzaken niet willen opsporen1 om niet een al te onvoorzichtigen blaam te werpen op de industrielen die geroepen1 maar niet mede opgekomen waren om in deze de eer onzes volks te helpen ophouden3 al moet de bekentenis van het hart1 dat onze schilderschool ons in deze voor het maken van nog ongelukkiger figuur heeft bewaard4 ,zij toch heeft door hare inzendingen getoond1 dat onder onze zonen van ,apelles1 zoo als men vr vijftig jaar zich zou hebben uitgedrukt1 het vuur voor het schoone nog niet is uitgebluscht1 en dat zij hart hebben voor hunne kunst1 liefde voor den geboortegrond1 dien zij1 vooral door hunne weergalooze landschappen1 hebben recht gedaan en deden bewonderen in den vreemde4 ,maar overigens8--,och1 de klagelijke klachte1 door een onzer afgevaardigden ter ,tweede ,kamer in #ahea aangeheven over onze erbarmelijke houding op de londensche tentoonstelling van dat jaar1 kon ook bij deze gelegenheid niet worden gesmoord--en ook in ,parijs gold1 wat toenmaals omtrent de expositie aan gene zijde van het ,kanaal is beweerd1 dat iedere bezoeker zich heeft moeten bedroeven over het klein getal voortbrengselen1 dat1 in een verloren hoek1 van ,nederland werd aangetroffen2 terwijl het verwijt1 uit een duitsch tijdschrift in dat zelfde jaar en in dezelfde ,kamer door een ander onzer volksvertegenwoordigers medegedeeld1 8dat het nu bewezen was dat ,nederland zulke rijkdommen niet meer waardig was01 ook nu zou hebben kunnen worden aangevoerd1 waar het scheen dat men onze kolonin alleen had willen laten schitteren door de afwezigheid harer voortbrengselen4 #a ,het is te hopen dat bij een volgende wereldtentoonstelling op de houding1 dan door ons vaderland aan te nemen1 de woorden van ,duitschland's beurtelings vergooden en verwenschten ,dichter niet zullen kunnen worden toegepast3 ,es ist eine alte ,geschichte1 ,doch bleibt sie immer neu4 ,na een week aan de wonderen der tentoonstelling1 en nog een andere aan het bezichtigen der kunstvoortbrengselen gewijd te hebben1 die de stad der kunst bij uitnemendheid in haar midden bevat1 was ik meer dan vermoeid van al het drentelen1 van al de indrukken en al de aandoeningen1 daardoor bij mij op gewekt4 ,ik gevoelde behoefte mij te gaan ontspannen te midden der vrije natuur en haar onverwelkelijk schoon1 dat zich aan tijden noch wisselingen stoort1 maar hoe duizendmalen ook genoten1 altijd nieuw is voor hem die een hart heeft om het te waardeeren1 oogen om het te zien1 ooren om de geluiden en stemmen te verstaan2 die van berg en dal1 van boom en beek tot ons komen4 ,in dit opzicht dweep ik met die trouwhartige bewoners van het ,noorden1 die in de voortbrengselen der natuur bezielde wezens meenen te zien1 en plant en boom maar niet beschouwen als slechts een leven levende zonder eenig bewustzijn van hun bestaan4 #b ,de vraag was nu waarheen8 ,was het wonder1 dat de gedachte aan ,zwitserland het eerst in mij opkwam1 dat land der bergen en stroomen1 vol majestueuzen ernst en tevens idyllische bekoorlijkheid1 en waar1 over eene kleine uitgestrektheid1 de meest verschillende tooneelen2 de treffendste contrasten vereenigd zijn8 ,ik was er door de tegenwoordige middelen van vervoer niet ver van verwijderd4 ,vooral van de baden van ,pfeffers had ik hooren spreken1 en van de liefelijke natuur en de 8rustige rust0 die men er geniet4 ,er is daar geen speelbank1 en de badplaats is dus geen verzameling van den 8beau monde0 en van dien anderen 8monde01 dien men gewoon is 8demi0 te noemen1 en waarvoor de fransche geest weldra weer een anderen naam zal uitvinden l'improviste4 ,mijn besluit was spoedig genomen1 mijn koffer gepakt1 en bij het instappen van den wagen1 die mij zou voeren uit de stad des vermaaks1 der mode1 der beschaving1 zoo als de ,franschen--des zedelijken vervals1 zoo als eenige vrome ,schotten zeggen--riep ik haar het vaarwel toe met deze woorden uit ,brangers ,la ,nostalgie3 ,adieu1 ,paris1 doux et brillant rivage1 ,o l'tranger reste comme enchant6 ,men vertrekt des avonds ten acht uren van ,parijs4 ,den volgenden morgen omstreeks negen uren is men te ,bazel1 ,zwitserlands ,rijnpoort aan de zijde van ,duitschland2 ten twee uren te ,zrich1 het zoogenoemde ,zwitsersche ,athene4 ,daar nemen de betooveringen een aanvang3 het landschap wordt hier eerst echt majestueus1 terwijl de machtige stilte u onbeschrijfelijk aangrijpt4 ,de spoortreinen gaan in de kantons ,zrich en ,st4 ,gallen niet veel sneller dan de oude postwagens3 maar niemand denkt er aan1 daar over te klagen4 ,als ge het meer van ,zrich voorbij zijt1 gaat de tocht langs het ,wallenmeer1 een der frischste1 blauwste en landelijkste meren van ,zwitserland4 ,men heeft geen oogen genoeg3 de honderd oogen van ,argus zouden hier nog onvoldoende wezen4 ,men geniet eenige dier zeldzame oogenblikken in het leven1 die men nooit vergeet1 en bij wier herinnering het hart nog van verrukking klopt4 ,lachende dorpen gaan u voorbij1 van den oever van het meer als tusschen boomgaarden tegen de helling der heuvelen opklimmende2 de spoortrein voert u door slingerende tunnels heen1 wier ruwe openingen in allerbekoorlijkste perspectieven groote kommen helder en doorschijnend water omlijsten1 nu eens van het diepste en donkerste1 dan weder van het verrukkelijkste smaragdgroen vonkelende4 ,aan de andere zijde van het meer verheffen geweldig hooge bergen hunne toppen1 weerspiegelende in de kristallen wateren4 ,aan hunne voeten heeft men zelfs geen pad2 als men echter scherp ziet1 meent men hier en daar eenige strookjes gras te ontwaren2 vervolgens1 o wonder1 ontdekt men op deze bijna microscopische schiereilandjes een aardig lilliput-achtig huisje1 van welks schoorsteen de rook opwaarts kronkelt3 een weinig verder heeft men een molen in miniatuur1 welks fijn rad als door een zilveren draad in beweging wordt gebracht4 ,is het mogelijk8 ,wie zou daar durven wonen8 ,de onvoorzichtigen6 ,zal het water1 als het maar even onstuimig wordt1 deze kleine wereld niet verzwelgen8 ,en welk een eenzame verblijfplaats6 ,zou ooit een boot het durven wagen1 zoo dicht bij deze steile1 schrille rotspunten te naderen8 ,men staat verbaasd3 maar te gelijker tijd zegt men bij zichzelven1 dat men wel een van die ,robinsons zou willen zijn--een ganschen zomer in stille afzondering gebannen te wezen in deze verrukkelijke1 deze plechtige natuur6 ,bijna met tegenzin bereikt men het kleine ,wallenstad1 dat zijn naam aan het meer geeft2 men stoomt midden door twee hooge bergketenen van een verschillend voorkomen2 te ,sargans1 in den linkerwand1 ontsluit zich eene breede kloof1 als om den ,rijn genoegen te doen1 die1 ofschoon nog een kind1 reeds woelig en onstuimig met vrij wat gedruisch over een bed van keijen naar het meer van ,constanz voortwentelt4 ,ten vijf of zes uren bereikt men het doel zijner reis1 en terwijl men uit den spoorwagen stijgt1 heeft men ,ragatz1 zedig gegroepeerd op een tien minuten afstands van het station1 aan den voet der bergen voor zich4 ,op het eerste gezicht zou men ,ragatz nauwelijks een honderd huizen geven4 ,het eerste van allen1 op den zandweg1 is de kerk1 die zich niet bijzonder onderscheidt4 ,een fraaie1 wit marmeren plaat komt halverwege boven den muur van het kerkhof uit3 als men zich voorover buigt1 kan men het opschrift lezen4 ,het is de graftombe van den wijsgeer ,schelling1 in ,augustus #aheg overleden4 ,een beetje kunst1 de herinnering aan een beroemd man1 zijn geen onverschillige zaken3 het is een soort van verwelkoming1 die u gunstig stemt4 ,de hoofdstraat1 waardoor de weg heenloopt1 is met htels bezet4 ,in de ,tamina 7de naam van een bergstroom1 die door het dorp heendwaalt en zich in den ,rijn ontlast72 ,in den ,thabor1 7aldus naar een naburigen berg genoemd72 ,in den ,leeuw1--maar waartoe de andere namen opgesomd8 ,aan het einde der straat gaat men een kleine steenen brug over1 en heeft men ,hof-,ragatz1 het groote htel1 voor zich1 waar in fraaie1 met wit porcelein bekleede vijvers het lauwe water van de bron van ,pfeffers1 die drie of vier kilometers hooger nabij een oud klooster ontspringt1 zich uitstort4 ,op zekeren dag vroeg ik aan den baddoctor van ,hof-,ragatz1 waarin toch inderdaad1 naar zijne meening1 de kracht dezer wateren bestond8 ,met al het gewicht van een man van ondervinding en kennis1 begon hij een geleerde1 ofschoon tamelijk langdradige1 uitlegging te geven1 maar die hem1 naar ik veronderstel1 even weinig als mij scheen te voldoen1 bij gebrek van een woord dat de zaak genoegzaam uitdrukte4 ,ik was zoo vrij hem in de rede te vallen3 8,een mijner vrienden1 die hier ten vorigen jare de baden heeft gebruikt1 noemde ze3 levendmakende baden40 8,juist10 hernam de doctor1 terwijl hij in de handen klapte1 8juist1 dat is het ware woord4 ,men kan het niet beter uitdrukken3 levendmakende baden40 ,de huizen der hoofdstraat in de buurt der htels schoon nieuw opgetrokken1 zijn volkomen karakterloos2 maar zoodra men1 hetzij links of rechts1 de kleinere straten of stegen inslaat1 bevindt men zich midden in het oude dorp1 dat zich als voorheen op den landbouw blijft toeleggen4 ,de woningen zijn er van hout1 eenigen met overdekte galerijen1 waaronder sleden en winterprovisie zijn opgestapeld4 ,een groot aantal zijn van buiten met een soort van malinkolder bekleed1 uit dunne repen pijnboomhout1 op de wijze van vischschubben afgeslepen en saamgevoegd1 bestaande4 ,de boeren hebben een deftig en zachtzinnig voorkomen4 ,met genoegen leg ik hier de verklaring af1 dat ik gedurende de drie weken1 die ik hier doorbracht1 niet n beschonkene heb gezien4 ,ik heb geen kind zien slaan1 hetgeen meer dan alles voor de goedheid en het gezond verstand der inwoners pleit4 ,onderweg liet men nooit na1 mij goeden avond of goeden morgen te wenschen1 en dit geschiedde noch op nederigen noch op trotschen toon4 ,op zekeren dag toen ik op weg naar de post het dorp doorliep1 zag ik boven een deur een uithangbord3 het berichtte stilzwijgend dat in dat huis een drukkerij was en een nieuwsblad werd uitgegeven4 ,ik klom eenige trappen op1 die naar een kleinen boekwinkel voerden4 8,hebt gij in dit dorp1 vroeg ik den eigenaar1 een eigen nieuwsblad80 8,ja mijnheer40 8,wat behelst het80 8,de zaken die de gemeente1 hare administratie1 den landbouw aangaan1 de officiele stukken van het kanton en van ,zwitserland2 de voornaamste gebeurtenissen in het overige gedeelte der wereld2 berichten omtrent den akkerbouw1 de nijverheid en de kunst2 eenige zedekundige opstellen1 anecdoten1 enz40 8,en heeft dat blad veel geabonneerden80 8,bijna al de inwoners40 8,zij kunnen dus lezen80 8,allen1 eenige ouden van dagen uitgezonderd40 8,en koopt men bij u nog al boeken80 8,ik heb geen klagen40 8,welke boeken slijt gij het meest80 8,godsdienstige en geschiedkundige boeken40 8,er zijn hier dus zeker goede scholen80 8,twee3 de een voor lager1 de andere voor middelbaar onderwijs40 8,is het onderwijs vrij80 8,neen1 de schoolplichtigheid is hier aangenomen40 8,waartoe dient dit1 als het onderwijs zoo algemeen is80 8,ik geloof wezenlijk dat de schoolplichtigheid tegenwoordig niet meer noodig is2 maar in den beginne was zij het wel degelijk40 ,misschien kom ik op dit onderwerp1 dat mij altijd na aan het harte ligt1 terug1 maar vr alle dingen moet ik een bezoek aan de bron afleggen4 ,men volgt den loop der ,tamina bergopwaarts2 men laat ,hof-,ragatz liggen1 gaat voorbij een zaagmolen1 een fraaien waterval1 en treedt een der rotskloven binnen1 waar geen andere plaats is dan voor den stortvloed en een voor een klein bochtig pad1 waar langs een reeks houten pijpen1 uit holle boomstammen bestaande1 heenloopt1 en waardoor het water van de bron van ,pfeffers naar ,ragatz wordt overgevoerd4 ,de vochtige overhangende rotswand van den tegenoverliggenden steilen1 grijzen1 met dicht boom- en struikgewas bezetten oever is in volmaakte harmonie met de wilde sprongen1 het schuim en het woeste gedruisch der ,tamina4 ,toch loopt men ongeveer drie kwartier dus voort1 terwijl men nu en dan dicht tegen de rots aan gaat staan1 om de karren met n paard en vier zitplaatsen te ontwijken1 die in vollen draf komen aanrijden en u bij een kromming van den weg zouden kunnen verrassen4 ,van tijd tot tijd ziet men landlieden voorbijkomen1 met blauwe of roode regenschermen1 die zij nooit verzuimen mede te nemen1 terwijl zij u in de volkstaal of in het fransch groeten1 zonder dommen glimlach en zonder belachelijke nieuwsgierigheid2 reizende muzikanten1 met contrabassen en koperen instrumenten beladen2 burgerlijke en boersche families2 moeders en jonge dochters1 zoo zwitsersche als duitsche1 met blozende aangezichten1 en van wie men gevoelt dat zij gelukkig zijn deze heldere1 frissche lucht te mogen inademen4 ,voorbij een door de natuur in de rots gevormden boog ontmoet men eenige arme drommels op krukken1 die u aankondigen dat men het oude benedictijner klooster van ,pfeffers nadert4 ,niets droefgeestigers1 van nabij zoowel als van ver1 dan het voorkomen van dat drie- of viertal gebouwen1 zonder de minste kunst1 die in de lengte zich in de steeds enger wordende bergpas van ,pfeffers uitstrekken en haar geheel en al vullen4 ,indien men nog verder den loop der ,tamina wil nagaan1 zonder het klooster te betreden1 moet men den berg tamelijk hoog bestijgen en niet tegen een vermoeiende klimpartij opzien4 ,deze weinig beteekenende gebouwen1 het klooster1 dagteekenen van de zeventiende eeuw4 ,na de opheffing der kloosters door de zwitsersche regeering1 dat is te zeggen omstreeks #ahdj1 heeft men ze als zieken-inrichting verpacht4 ,en inderdaad is het meer een gasthuis dan een gewoon badhtel4 ,de pachter heeft geen cent uitgegeven om het een vroolijk voorkomen te verschaffen1 en hij heeft gelijk gehad3 het zou iets onmogelijks zijn geweest4 ,reeds bij het binnentreden wordt men door een onaangename lucht getroffen2 vervolgens komt men in een langen1 gewitten1 laag gewelfden1 vochtigen gang1 waar het geen dag en geen nacht is2 de deuren aan weerszijden geven slechts het uitzicht op zwarte keukens en naakte eetzalen1 waar een groot aantal zoo mannelijke als vrouwelijke bedienden ronddribbelen1 allemaal goede1 beste menschen1 maar die niet veel aantrekkelijks hebben4 ,oude klokken laten van tijd tot tijd een dof geluid hooren3 zij schijnen uit gewoonte hare voormalige dienst te doen en hare oude meesters tot de vroegmis of den vesper op te roepen4 ,hoe dieper men doordringt1 des te meer voelt men zich tegelijk door een killen en verstikkenden adem aangegrepen4 ,men zet den voet in kamertjes die eertijds als cel hebben gediend1 en waar men nu1 naar men wil1 tot driehonderd patinten kan logeeren4 ,het zijn wezenlijke zieken1 die voor de deuren dezer kleine cachotten1 als magere1 bleeke1 strompelende schimmen opdagen1 terwijl het hun blijkbaar hindert dat men hen ziet4 ,hier is niets dat tot vroolijkheid stemt4 ,in het eigenlijke htel1 ,hof-,ragatz1 komen zij1 die voor genot op reis gaan2 meer om rust te zoeken1 den zuiveren dampkring en de schoonheid van het oord te genieten1 dan wel om een ernstige badkuur te ondergaan4 ,maar hier in dit klooster3 nieuwsgierige vraagallen6 vraagt geen der gasten van ,pfeffers naar zijne gezondheid4 ,onvermijdelijk zoudt gij een lijst hooren3 kwaadsappigheid1 gevoel van zwakte1 hartklopping1 maagpijn1 benauwdheden1 zwaarmoedigheid1 slechte bloedsomloop1 huiduitslag1 volbloedigheid1 aandoening der slijmvliezen444 op zeer weinig uitzonderingen na al de kwalen waaraan de menschheid onderhevig is4 ,hij1 die werkelijk in een lijdenden toestand verkeert1 bekommert zich weinig om de schoone landschappen1 ontwijkt het gezelschap der gelukkigen in ,ragatz1 trotseert de verveling1 en slaat zijn tent hier in het kloostergebouw1 zoo dicht mogelijk bij de bronnen1 op4 ,om deze beroemde bronnen te bezoeken1 moet men een kaartje van een franc en een gids hebben4 ,als de laatste deur van het laatste gebouw opengaat is de indruk onbeschrijfelijk4 ,hier zijn de versregels van onzen ,klijn #c ,de logge poort barstte op3--ontzaglijk oogenblik6 ,daar stond ik vastgeklemd1 daar half versteend van schrik1 volmaakt van toepassing4 ,eene jonge engelsche dame die haar echtgenoot bij den arm hield1 ging een paar schreden voor mij uit2 zij verloor haar flegma geheel en al en slaakte een kreet1 waarin bewondering en ontzetting om den voorrang streden4 ,aan de beide boorden van de ,tamina schieten geweldige rotsen op1 alsof ze leven en zich bewegen3 die van den rechter oever zich op die van den linker stortende1 en deze zich buigende als om te vluchten1 maar hier en daar zich pijnlijk krommende onder de ruwe aanvallen harer vijandinnen3 het is een strijd van reuzen in de onderwereld6 ,op sommige plekken zien deze rotsen er bleekwit als spoken uit3 op hare ruwe1 afgeknotte zijden ontwaart men geen grassprietje1 zelfs geen zweem van mos4 ,een onwillekeurige1 instinctmatige siddering maakt dat gij een paar schreden achteruit gaat1 uit vrees dat zij naar beneden zullen tuimelen4 ,het onregelmatig uitgetande1 afgebrokkelde gewelf1 door hare breede randen gevormd1 is verbazend hoog4 ,van afstand tot afstand ontwaart men door eenige ronde openingen den blauwen hemel1 eenige zonnestralen1 op gouden dunne draden gelijkende1 en enkele heesters2 de tegenstelling doet u huiveren3 men zou wenschen liever eensklaps daar boven verplaatst te zijn4 ,de ooren worden niet minder dan de oogen door een angstige gewaarwording overmeesterd4 ,de ,tamina bruist en buldert woedend tusschen de opgestapelde rotsbrokken door2 hare schuimende vallen1 hare beurtelings witte of sombere wateren stuiven met woest geraas den helschen afgrond uit4 ,te midden van deze wanorde en dit oorverdoovende geweld gaat men eenige honderde schreden voort op een soort van nauwen1 vochtigen1 houten trap1 zoo goed mogelijk van leuningen voorzien1 langs de rotsen aan de linkerzijde1 en bereikt men een punt1 waar men boven zich door het gewelf een grooter opening ontwaart4 ,men stuit voor een kleinen muur met twee lage deuren1 waaruit een dikke rook u tegenwalmt2 een dezer deuren geleidt naar de hoofdbron1 den ,ketel4 ,eer men er binnen gaat is het geraden zich gedeeltelijk te ontkleeden1 om te voorkomen dat men in een bad van zweet geraakt1 en een fakkel voor zich uit te laten dragen4 ,de gang is zeer nauw4 ,een vijftig schreden verder blijft men op den drempel van een druipsteenrots staan1 zes tot acht voet in diameter en met het water der bron gevuld1 wier hitte zeven-en-dertig graden van den honderdgradigen thermometer bedraagt4 ,de andere deur geleidt naar een kleine nis2 waar op een peilschaal de afwisselende hoogte van het water der bron is aangewezen4 ,twee geweldig groote pijpen1 op slangen gelijkende1 komen uit de rots te voorschijn en voeren het water1 de een naar het klooster1 de ander naar ,hof-,ragatz heen4 ,de reizigers1 die elkander in dit somber verblijf ontmoeten1 zijn ernstig gestemd en bewaren een diep stilzwijgen4 ,het is inderdaad iets geheel anders dan men zich voorgesteld had6 ,zwitserland levert niets verschrikkelijkers op4 ,zeker verhaal1 dat men elkander in het oor fluistert1 draagt er niet weinig toe bij om het verschrikkelijke nog verschrikkelijker te maken4 ,eenige jaren geleden bevond zich een heer met zijn vrouw en kinderen op het houten staketsel1 dat rondom de rots heenloopt4 ,zij waren met hun negenen en in twee groepen verdeeld4 ,een der meisjes wilde van de eene groep naar de andere snellen4 ,plotseling laat een steen van het gewelf los en valt haar op het hoofd4 ,de vader schiet toe1 grijpt zijn kind juist op het oogenblik1 dat het in den woedenden stroom dreigt neer te storten1 en draagt het op zijne schouders tot aan de groote zaal van het htel3 helaas6 er was geen hulp meer noodig444 ,het meisje sluimert op het kerkhof van ,ragatz1 in de nabijheid van den ouden ,schelling4 ,ik kan mij dit verschrikkelijke voorval maar niet uit de zinnen zetten1 terwijl ik bij het verlaten van het klooster de naburige hellingen opklauter4 ,verlangend om over deze vreeselijke gewelven voort te schrijden1 betreed ik een pad1 dat door zijn steilte doet duizelen en eertijds naar het dorp ,pfeffers voerde1 en het verwondert mij1 bij het zien loslaten van eenige stukken steen1 die voor mijne voeten naar beneden rollen1 dat men hier1 zoowel als in geheel ,zwitserland1 niet meer ongelukken te betreuren heeft4 ,aan den rand dezer afgronden hebben zich boomen geplant en dringen hunne wortels de rotskloven in4 ,moet niet de grond1 ten gevolge van zware regens en schokkende stormwinden doorweekt1 de losgewerkte steenen naar beneden in den afgrond laten tuimelen8 ,toch verzekeren de oudste lieden dat de dood van dat meisje het eenige ongeluk is1 waarvan zij ooit hebben hooren spreken4 ,bij mijn terugkomst vroeg de kellner van ,hof-,ragatz1 of ik het dorp ,pfeffers had bezocht4 ,een dorp8 ,neen4--,hij wees mij de ligging op de kaart aan en na den maaltijd begaf ik mij langs een heerlijken weg1 die1 achter het htel1 over de zijden van den berg heenslingert en door fraai geboomte beschaduwd wordt1 derwaarts4 ,hoe hooger men stijgt1 des te verder waart het oog naar alle kanten over het breede ,rheinthal4 ,nabij den top kan men een weinig uitrusten in de schaduw van de bouwvallen eens ouden torens4 ,het dorp is niet verre verwijderd3 men heeft daar nog een oud benedictijner klooster1 dat thans in een krankzinnigengesticht is herschapen4 ,terwijl ik voorbijging ontdekte ik een half dozijn dezer arme ongelukkigen achter de getraliede vensters2 zij lieten eensklaps dien doordringenden lach hooren1 die mij diep door de ziel ging1 te akeliger te midden van deze prachtige natuur4 ,het dorp1 in een frissche vallei gelegen1 loopt langs de andere zijde van den met pijnboombosschen overschaduwden berg naar beneden4 ,een poos lang vertoefde ik onder de warande van de herberg 8de ,duif01 om daar rustig de laatste uren van den dag te genieten1 en eerst in den nacht keerde ik te ,ragatz terug4 ,er lag over het landschap een ernst1 die tot diep nadenken stemde4 ,een uitzicht uit het uitmuntende htel1 een der besten die in ,zwitserland bestaan1 is een waar genot2 eene beschrijving er van bijna onmogelijk--en toch mag ik er niet van zwijgen1 omdat de indruk van het geheel mij telkens medesleept en ik dien wil trachten te bewaren4 ,voor mijne voeten strekt zich eene breede vlakte uit1 overdekt met landelijke woningen1 vruchtboomen1 golvend graan en groene grasperken4 ,die vlakte wordt doorsneden door den ,rijn1 die uit de omstreken van ,splgen1 ongeveer dertig mijlen van hier1 neerdaalt en te midden van die vruchtbare velden henenglijdt1 in het onschuldig en zoet gevoel zijner jeugd1 zonder het minste voorgevoel van den gevaarlijken sprong1 waaraan hij te ,schaffhausen zal moeten gelooven1 van de stijve millionairs1 waarvoor hij zich zal moeten bukken onder de brug van ,bazel1 van de romantische avonturen1 die hem wachten tusschen ,bingen en ,keulen1 en van zijn droevig uiteinde in ,katwijk's dorre duinen4 ,op zijn anderen oever verheffen zich amphitheatersgewijze de bloeiende heuvels van het kanton van ,graauwbunderland1 en boven die heuvels de rotsachtige en steile top van de ,falknis1 wier tooverachtige aanblik voldoende is om reeds in den morgen al uwe plannen voor den dag in duigen te doen vallen1 even als die bergen van magneet1 waarvan de oude reizigers spreken1 welke de schepen deden vastliggen door het daaraan bevestigde ijzerwerk tot zich te trekken4 ,zij die de zee niet anders gezien hebben dan in het voorbijgaan langs een of ander strand1 kunnen zich niet verbeelden dat hare eindelooze watervlakte ieder oogenblik eene verbazingwekkende verscheidenheid van tafereelen kan aanbieden4 ,hun die niet tusschen de bergen geleefd hebben1 is het eveneens onbekend welk eene verandering er op het voorhoofd dier schijnbaar zoo gelijkvormige reuzen plaats heeft4 ,zeen en bergen1 ontzettende wonderen der natuur1 er ligt in de beschouwing van uw verheven schoon eene onuitsprekelijke bekoorlijkheid1 waarvan geen woorden een denkbeeld kunnen geven6 ,hij die zijn geest met uwe aanschouwing heeft vervuld1 wendt er zich slechts met verblinding1 neen met aanbidding van af1 maar waagt het niet uwe heerlijkheid te schetsen6 ,de ,falknis1 wier puntige top boven de haar omringende bergen uitsteekt1 even als de spits van een gothische hoofdkerk boven de muren eener stad1 lokt mij gedurig tot de aanschouwing van een nieuw tooneel uit4 ,nu eens is haar kruin bij het aanbreken van den dag verzilverd als de schedel van een grijsaard2 dan weder verheft zij zich zwart en donker als een vuurtoren in de schaduw1 wanneer zijne lichten zijn uitgedoofd4 ,onophoudelijk hoopen de wolken zich op haar kruin op4 ,somtijds ontrollen zij zich in dunne vlokken1 een sjerp gelijk1 langs hare zijden2 op een anderen tijd1 door een onstuimigen wind voortgezweept1 vliegen en stormen zij over de rotsen als gewiekte ruiters2 wederom later bedekken zij haar top met een azuren sluier1 die zich in het blauw des hemels verliest4 ,ieder oogenblik doet zich de ,falknis aan het oog in een geheel ander karakter voor1 even als een door een geheimzinnigen geest bezield beeld1 waarop de glans eener vroolijke gedachte de uitdrukking eener diepe droefheid vervangt4 ,tijdens mijn verblijf alhier bracht ik een bezoek aan den eerwaardigen deken van ,ragatz4 ,men herkent de een eind van de kerk gelegen woning des pastoors aan een houten hek en een kleine met wijngaarden beplante laan1 die naar de overwelfde bleekroode deur van het huis geleidt4 ,ter rechter- en linkerzijde kronen twee kleine alos1 het bewijs dat men in de buurt van ,itali is1 twee kunstelooze pijlers2 daaronder staan eenige fuchsia's en een paar vijgeboomen4 ,ik trok aan een koperen schelknop1 en voor een venster der eerste verdieping vertoonde zich het gelaat eener tamelijk bejaarde vrouw1 die mij iets vroeg in een beter te begrijpen dan te verstaan duitsch patois4--,ik antwoordde dat ik den deken wenschte te spreken4--,terstond werd de deur geopend4 ,de goede vrouw wees mij daarop de deur waar ik zijn moest1 aan het einde van den gang1 welks gewitte muren met eenige weinig beteekenende godsdienstige prenten versierd waren4 ,de deur van het vertrek stond open4 ,de deken was bezig het een of ander in een register te schrijven1 zoodra hij mij zag trad hij mij te gemoet4 ,hij was een kleine min of meer zwaarlijvige grijsaard1 op wiens open gelaat verstand en goedheid te lezen stonden4 ,hij droeg geen tonsuur1 maar zijne grijze haren waren midden op het hoofd gescheiden4 ,hij sprak zeer verstandig en met gevoel1 en had zachte oogen2 hij was in het zwart1 maar zijne kleeding dagteekende niet van vandaag of gisteren4 ,na eenige ontschuldigingen over mijn wellicht ontijdig bezoek1 dat voor hem van geen belang kon zijn1 bekende ik dat alleen een zekere nieuwsgierigheid mij tot hem gevoerd had4 8,ik heb10 zeide ik tot hem1 8op het kerkhof een marmeren gedenkteeken zien1 ter nagedachtenis van ,schelling opgericht4 ,het is dan toch waar1 dat deze voor zijn overlijden tot de katholieke kerk is overgegaan8 8,neen1 hernam de deken2 de begraving op ons kerkhof heeft dat gerucht ten onrechte verspreid4 ,de protestanten zijn te ,ragatz nog lang niet talrijk4 ,wel is waar zijn zij de rijksten van de gemeente1 de logementhouders1 de kooplieden en industrielen1 en ongetwijfeld zal er een tijd komen dat ook zij hun kerk en kerkhof zullen hebben1 maar tot op dezen dag begraven zij hunne dooden in den gewijden grond der katholieken4 ,doorgaans woon ik die laatste plechtigheid bij en spreek ik eenige afscheidswoorden1 die altijd met liefde worden aangehoord4 ,dat is dan ook de reden dat gij ,schelling's graf naast dat der onzen hebt aangetroffen4 ,de beroemde hoogleeraar was ruim een maand hier4 ,hij was bijna tachtig jaar2 men koesterde de hoop dat de baden zijn leven nog wat zouden helpen rekken4 ,zijn vriend1 de rechtsgeleerde ,savigny en diens familie1 alsmede ,brentano1 waren met hem medegekomen4 ,mevrouw de ,savigny1 die evenals een harer zonen katholiek is1 had mij gaarne bij ,schelling willen toelaten2 maar dit zou den schijn kunnen gehad hebben van onbetamelijk indringen mijnerzijds4-- ,hebt gij1 dus vervolgde hij1 onder de versiersels1 die rondom ,schelling's beeltenis staan1 die pijlbundels wel opgemerkt1 zooals men ze veelal op de grafmonumenten van krijgsbevelhebbers aantreft8 ,het zijn de wapens van het kanton4 ,ons ,bestuur heeft op deze wijze hulde willen brengen aan den grooten wijsgeer en aan wijlen den koning van ,beieren1 #d die de graftombe heeft laten oprichten4 ,voor een jaar of wat bezocht de koning ,ragatz4 ,hij is katholiek4 ,zoodra hij was aangekomen1 is hij alleen naar het graf van zijn ouden leermeester gegaan1 is daar met ontbloot hoofd op de knien gevallen en heeft er een geruimen tijd gebeden4 ,vervolgens is hij mij een bezoek komen brengen1 en heeft hij mij den naam gevraagd van de persoon1 die zoo zorgvol het graf van zijn vroegeren ,mentor met groen en bloemen heeft versierd4 ,ik noemde hem mijne zuster 7haar die gij bij het binnenkomen moet gezien hebben74 ,hij verzocht mij haar te laten roepen en bedankte haar allervriendelijkst4 8,eenige maanden later zond hij mij14444 maar sta mij toe even dit kastje te openen40 ,hij haalde daaruit een wijwatersbakje te voorschijn1 ongeveer drie palm hoog en met een fraai schilderstukje op ivoor1 ,jezus en de ,heilige ,maagd voorstellende4 ,achterop stond een opschrift in het duitsch3 8,geschenk van den koning van ,beieren1 ,maximiliaan1 aan ,elisabeth ,federer1 voor de zorgen door haar aan het graf van ,schelling gewijd40 8,dit is niet alles1 voegde de deken er bij4 ,de koning had een mijner gebreken1 mijne kwade gewoonte van te snuiven1 opgemerkt4 ,hij had er niets van gezegd1 maar zie eens40 ,en hij liet mij een fraaie gouden snuifdoos zien1 waarop de gekroonde initialen des konings gegraveerd waren4 8,het schijnt dat gij die niet dagelijks gebruikt10 zeide ik glimlachend4 8,goud6 neen1 mijnheer4 ,ik ben de zoon van een boer2 mijne zuster is eene boerin1 en bijna al mijn parochianen zijn boeren40 ,hij deelde mij voorts eenige bijzonderheden omtrent ,schelling mede1 die ik hier voorbijga4 ,al zijne woorden ademden verdraagzaamheid en zachtheid4 ,deze goede geestelijke heeft reeds lang te ,ragatz zijn verblijf4 8,een vijf-en-twintig jaar geleden10 verhaalde hij mij1 8geleken hier al de huizen op dat1 hetwelk daarover mijn woning ligt4 7,en hij wees mij een armoedig houten kluisje1 waarvan het dak vrij slecht tegen de ongenade van den wind beschutte1 daar het alleen vastgehouden werd door eenige daarbovenop gelegde zware stukken steen74 ,sedert heeft men meer dan tachtig fraaie huizen opgetrokken1 de htels niet medegerekend1 terwijl er nog alle jaren wordt bijgebouwd40 ,de brave pastoor sprak met groote ingenomenheid over den zedelijken toestand zijner gemeente4 8,tot nu toe10 voegde hij er met blijkbare voldoening en dankbaarheid bij1 8zijn de vreemdelingen1 die hier de baden komen gebruiken1 eerlijke1 trouwhartige ,duitschers1 die met hun geld de weelde en het verderf niet medebrengen40 ,door mijn onbescheidene kennis in 't nauw gebracht1 bekende de deken1 niet zonder eenige verlegenheid1 dat de oude bewoners van ,pfeffers 7dat wil zeggen de monniken7 eertijds1 en vooral in de laatste tijden1 geen al te goeden invloed hadden uitgeoefend4 8,niet alles wat van daar kwam10 zeide hij hoofdschuddende1 8was uit den hemel4 8,na het opheffen van het klooster1 en ook sedert de daaraan behoord hebbende1 maar thans onder de boeren verdeelde gronden beter zijn bebouwd1 zijn ook de zeden der dorpelingen grootelijks verbeterd2 ook is het dorp veel welvarender40 ,ik kon merken dat hij met een naburig kanton vrij wat minder ingenomen was1 dan met dat zijner eigene woonplaats4 8,wij moeten ons nog10 mompelde hij1 8van eenige slechte overblijfsels van die ,graauwbunderlanders ontdoen40 ,en hij wees bedenkelijk naar den kant der westelijke bergen1 waar1 naar men wil1 de zeden der bewoners niet in al te goeden reuk staan4 ,het herderlijk werk van den geestelijke bleek mij lang niet gemakkelijk4 ,een deel toch zijner kudde is op de bergen verspreid1 een ander woont aan de oevers van den ,rijn4 ,het dorp ,maienfeld1 dat men vlak tegenover ,ragatz1 aan den anderen kant der rivier1 ziet1 behoort tot ,chur en is protestant1 maar men treft onder zijne bewoners toch ook enkele katholieken aan1 en ook aan deze verstrooide schapen zijner kudde brengt de pastoor van ,ragatz geestelijke hulp4 ,het bezoeken van de scholen1 die in een ruim gebouw van het dorp allervoortreffelijkst en onder zijn toezicht zijn ingericht1 scheen hem bovenal ter harte te gaan4 ,ik verzocht hem een en ander omtrent deze scholen mede te deelen1 en hij voldeed hieraan met de meeste bereidvaardigheid4 ,het onderwijs1 verhaalde hij1 is hier alleen verplichtend gedurende de wintermaanden1 dat wil zeggen1 gedurende den tijd dat de kinderen niet op het veld kunnen werken4 ,ieder moet het onderwijs op de school van zijn zesde tot zijn dertiende jaar volgen4 ,van de enkele malen dat een kind de school verzuimt wordt nauwlettend aanteekening gehouden2 op dit verzuim staat altijd een kleine boete1 die ook zonder moeite wordt gend4 ,dit stelsel van schoolplichtigheid sluit trouwens het schoolgeld niet uit1 hetwelk voor het geheele jaar niet meer dan drie francs bedraagt4 ,op de lagere school wordt onderwijs gegeven in het lezen1 het schrijven1 het rekenen1 het duitsch1 de bijbelsche historie1 de vaderlandsche geschiedenis en de eerste beginselen der muziek4 ,het bezoeken van de middelbare school is niet verplichtend4 ,men leert daar fransch1 latijn1 wiskunde1 geschiedenis1 natuurlijke geschiedenis1 aardrijkskunde en de beginselen der technologie4 ,iedere leerling betaalt jaarlijks daarvoor dertig francs4 ,de kinderen1 die op de lagere school het meest hebben uitgemunt1 gaan gewoonlijk tot de middelbare over1 en van daar kunnen de meest begaafden hunne opleiding aan de hoogeschool te ,st4 ,gallen voltooien4 ,er bestaan weinig voorbeelden1 dat deze jongelieden later niet naar ,ragatz terugkeeren1 waar zij zeker zijn goed gezelschap en een bestaan te zullen vinden4 ,in den regel draagt het gewestelijke verkeer1 en de nabijheid der steden onderling1 veel bij om door geheel ,zwitserland allen1 die zich meer bepaald met eenig studievak bezig houden1 met elkander in aanraking te brengen4 ,met een glimlach van innige tevredenheid verklaarde de pastoor mij1 dat het onderwijs nooit eenig verschil tusschen den onderwijzer en hem had doen ontstaan4 ,evenals al de ambtenaren worden de pastoors van ,ragatz door de bevolking gekozen4 ,het algemeen stemrecht is hier sedert lang in zwang4 ,men telt er driehonderd kiezers4 ,als een pastoor of vicaris komt te overlijden of zijn ontslag verlangt1 bericht men in het dagblad dat de plaats vacant is1 en noodigt men de kandidaten uit1 aan den bijzonderen raad der gemeente zekere officiele bescheiden mede te deelen1 die men te ,st4 ,gallen afgeeft4 ,de verkiezing heeft in de kerk plaats4 ,de benoeming geschiedt eerst tijdelijk2 na verloop van een jaar wordt zij voor goed bevestigd4 ,het vaste inkomen van den deken bedraagt ongeveer duizend francs4 ,dit inkomen is zeker niet groot1 maar de onkosten van de pastorie zijn zeer gering1 de behoeften van den geestelijke niet vele1 en het leven is er niet duur4 ,volslagen armoede is te ,ragatz iets schier onmogelijks4 ,om tot gebrek te vervallen zouden er vrij wat kwade wil of niet zeer alledaagsche ondeugden noodig zijn4 ,de welgeplaatste zucht om tot eenige welvaart te geraken wordt daarbij onder de inwoners door een stelsel ondersteund1 dat algemeen verdient gekend te worden4 ,de gemeente ,ragatz namelijk bezit bosschen en eenige gronden4 ,zij breidt haar grondgebied aanmerkelijk uit door langzamerhand land te winnen1 dat zij ontrooft aan den kwaadwilligen ,rijn1 die1 in den regentijd en bij het smelten der sneeuw1 links en rechts in het dal over een groote uitgestrektheid buiten zijne oevers treedt4 ,daar zijne wateren niets van de vruchtbaarmakende hoedanigheden van den ,nijl bezitten1 brengen die overstroomingen niets dan schade te weeg4 ,de inwoners van ,ragatz hebben daarom het rivierbed verdiept1 en daardoor tevens den stroom voor de scheepvaart geschikter gemaakt1 en1 in vergelding voor dezen nuttigen arbeid1 hebben zij de eertijds aan overstrooming blootgestelde landen onder elkander mogen verdeelen4 ,gedurende de eerste jaren is deze grond niet zeer vruchtbaar4 ,in den aanvang groeien er slechts enkele lage heesters en wat veevoerder4 ,maar met behulp van eenige kunstmiddelen verrijzen er allengs stevige boomen1 en ongevoelig gaat de dorre aardlaag in een vette en vruchtbaardere over4 ,de verdeeling van deze aangewonnen gemeentegronden heeft op de volgende wijze plaats4 ,ieder burger van ,ragatz heeft levenslang recht op een deel van de opbrengst dezer bezitting1 bestaande in het weiden op de grasvlakten van den berg1 het vellen van een zekere hoeveelheid hout1 en het vruchtgebruik van een stuk land4 ,als ik mij niet bedrieg worden deze kavelingen tegenwoordig op een kleine tweehonderdvijftig geschat4 ,zoodra er een door overlijden openvalt1 wordt zij toegewezen aan den oudsten burger onder diegenen1 welke nog geen aandeel hebben4 ,over het algemeen krijgt men op zijn vijf- of zes-en-twintigste jaar er een4 ,na den dood van den man blijft de vrouw in het bezit van dat voorrecht2 zij kan het land laten bebouwen1 gelijk ook de ouden van dagen doen1 die zelven niet meer tot arbeiden in staat zijn4 ,op den eersten ,januari van ieder jaar komen de jonge lieden1 die aanspraak meenen te mogen maken op een kaveling1 met de nieuw aangenomen burgers bijeen1 en indien er zijn1 die door gelijken leeftijd of om eene andere reden dezelfde rechten hebben1 beslist het lot tusschen hen4 ,men heeft natuurlijk eenige bepalingen gemaakt om te voorkomen dat dit vruchtgebruik door sommigen niet worde aangewend om den grond uit te putten4 ,als men bij voorbeeld een boom velt1 is men verplicht een anderen daarvoor in de plaats te planten4 ,zeer zeker zou een gezin of zelfs een enkel persoon alles behalve welgesteld zijn1 indien hij niets bezat dan n van zulke kavelingen4 ,dat ziet men ook bijna nooit4 ,er is geen enkele burger1 die niet een klein vaderlijk erfgoed beheert of eenig vak van nijverheid uitoefent4 ,alle inwoners dezer gemeente1 bijna zonder uitzondering1 onderscheiden zich door arbeidzaamheid2 spaarzaamheid en innige gehechtheid aan hunne woonplaats4 ,een akker1 een boomgaard en een aandeel in de algemeene bezitting--ziedaar reeds genoeg om een ,ragatzer aan den vaderlijken grond te boeien2 het gevoel van eigenwaarde1 van verantwoordelijkheid en plicht dringt hem tot een nauwlettend beheer4 ,daarbij zijn de zeden en gewoonten te ,ragatz hoogst eenvoudig2 men heeft weinig behoeften2 men zoekt hier het geluk elders dan in den rijkdom en de weelde4 8,hoeveel inkomen moet een gezin hebben10 vroeg ik1 8om geen gebrek te lijden80 8,een gehuwd paar moet1 het eene jaar door het andere1 een som van honderd francs in geld en daarenboven de waarde van vierhonderd francs in producten hebben40 8,en een burgergezin8 het uwe bij voorbeeld80 7het gold hier een gezin van zeven personen47 8,men is hier zeer welvarend1 ja bijna rijk1 met een inkomen van tweeduizend francs in voortbrengselen en in specie40 8,brengt men de wintermaanden hier niet een weinig vervelend door80 8,volstrekt niet3 wij hebben onze eigene kleine concerten1 bals1 letterkundige1 wetenschappelijke en landbouwkundige bijeenkomsten4 ,ook brengt men soms1 bij wijze van uitspanning1 bezoeken aan verwanten1 vrienden of bekenden in de steden ,st4 ,gallen1 ,zrich1 en ,freiburg40 ,ragatz wordt door twee gemeenteraden bestuurd4 ,onder het beheer van den een staat alles wat op de veiligheid1 de policie1 de gezondheid betrekking heeft2 de ander bestuurt de bezittingen1 de financin1 en regelt de belastingen4 ,aan verschillende bijzondere commissin is de zorg voor het onderwijs en van den landbouw opgedragen4 ,weder anderen belasten zich met de winteruitspanningen1 zoo als de muziek1 de verschillende voorlezingen1 enz4 ,deze verdeeling der gemeentebetrekkingen1 door de vrije keuze der inwoners bepaald1 maakt dat de kundigste dorpsbewoners ieder op zijne beurt de eer kunnen genieten om als regenten te mogen medewerken tot den bloei en den voorspoed der gemeente4 ,de bekendheid der baden van ,pfeffers dagteekent van de veertiende eeuw1 als wanneer daar reeds een bad-inrichting bestond4 ,dit etablissement was aan het einde van de bergkloof gelegen1 en gebouwd op dwars over de ,tamina geslagen eiken planken1 en rechts en links door de rots ingesloten4 ,het bestond uit verscheidene cellen en uit drie groote vijverkommen1 waarin men gewoonlijk het bad nam4 ,men kan zich een denkbeeld vormen van het akelige van zulk een verblijf1 en van de daar heerschende duisternis1 als men nagaat dat men te midden van deze dicht opeengedrongen rotsen ter nauwernood door een duizend voet hooge kleine opening slechts een straaltje licht opving1 terwijl onder den vloer een bruisende en loeiende stroom voortwoelde en men overal om zich heen niets anders had dan zwarte muren1 die zich in nog dieper duister verloren4 ,het afdalen in deze kolk was schrikwekkend4 ,er was geen ander middel om die te bereiken dan langs een ladder voor de stoutmoedigsten1 en door middel van een soort van draagstoel1 aan een lang touw opgehangen1 voor de vreesachtigsten en zwaksten4 ,een groot aantal liet zich alleen geblinddoekt naar beneden zakken2 eenigen traden verschrikt terug en zagen liever van de genezing af1 dan zich aan zulk een tocht te wagen4 ,van de hand van ,pascalis1 den afgezant van ,hendrik ,,iv1 bestaat nog een merkwaardige beschrijving in latijnsche verzen1 ,in ,fabari thermas1 van de baden van ,pfeffers4 ,men kan er uit zien welk een akeligen indruk zij maakten1 een indruk waarvoor later geslachten1 dank zij hun zin voor schilderachtige en trotsche natuurtooneelen1 een weinig minder vatbaar zijn4 ,het begin dezer verzen1 die ik hier vertaald mededeel1 mogen tot slot strekken van deze vluchtige schets4 8,er bestaat bij de ,rhetirs een door haar omvang bewonderenswaardige spelonk4 ,verschrikkelijke met mos bekleede rotsen steken haar norsche kruinen rondom haar op4 ,de schaduw en de nacht worden er nog zwarter1 en in deze duisternis wemelt het van spoken4 ,een stortvloed werpt er zich met geweldige golven en als een waanzinnige in af1 doet zijne schuimende wateren van den top der bergen nederstorten1 en den voet dezer afschrikbarende rotsen doorknagende1 boort hij door de spelonk heen en komt er aan de andere zijde even woest uit te voorschijn4 ,pan1 de ,faunen1 noch de wulpsche satyrs kiezen deze plek ooit tot hun verblijf4 ,iedereen1 die den ingang nadert en de verschrikkelijke vormen ontwaart1 waarin deze spelonk verborgen is1 wordt van schrik overmeesterd en1 in vlugheid den ,eurus overtreffende1 keert hij haastig op zijne schreden terug4 ,hier inderdaad schijnen de ,schrik en de ,ontzetting hun troon te hebben gevestigd4 ,gelukkig dat heden ten dage aan het publiek een gemakkelijker toegang tot de baden geopend is--en de vrees voor spoken niemand meer kwelt1 die hier herstelling komt zoeken van ware of ingebeelde kwalen1 of om aan het hart der natuur nieuwe kracht te verzamelen1 ten einde aan de beslommeringen en zorgen van het somtijds zoo veelbewogen leven moedig het hoofd te bieden4 ,,aanteekeningen #a ,gevers van ,endegeest4 ,zitting van de #b;de kamer der ,staten-,generaal1 #be ,nov4 #ahea4 ,sloet tot ,oldhuis4 id4 van #f ,december deszelfden jaars4 #b ,naar aanleiding dezer woorden bevelen wij ieder1 die zijn geest wil verrijken met een deel van de kennis der natuur1 ten sterkste de lezing aan van ,witte's3 't ,groote in 't kleine4 ,praatjes over planten1--een met groote zaakkennis1 maar tevens met bewonderenswaardigen tact geschreven werk1 dat den auteur alleszins vereert4 #c ,zwitserland4 ,tweede zang4 #d ,jozef ,maximiliaan ,,ii4