,,sociale ,,bibliotheek ,no4 #f4 ,,het ,,anarchisme ,,in ,,de ,,arbeidersbeweging ,,door ,,jos4 ,,loopuit ,a4 ,b4 ,,soep4--,,amsterdam4 #aije4 ,,eerste ,,hoofdstuk4 ,,proletarische ,,beweging4 #a4 ,,de ,,moderne ,,arbeidersbeweging4 ,maar de bourgeoisie heeft niet alleen de wapens gesmeed1 die haar den dood brengen2 zij heeft ook de mannen geteeld1 die deze wapens voeren zullen--de moderne arbeiders1 de proletarirs4 7,communistisch ,manifest1 ,hoofdstuk ,i1 p4 #ad47 ,de bezittende klasse heeft langs een reeks van revoluties zich den weg gebaand tot de heerschappij in maatschappij en staat4 ,zij heeft den strijd tegen het absolutisme tot in al de konsekwenties die daaruit voortvloeiden zegerijk gevoerd en zich naast de leiding van de produktie ook die van den politieken staat weten te veroveren4 ,zij moest de politieke instellingen zoodanig wijzigen dat deze geheel in overeenstemming kwamen met hare produktieverhoudingen1 zoodat de gansche structuur van de samenleving tot in den grond gewijzigd werd4 ,politieke en eigendomsverhoudingen moeten in een gegeven maatschappij in overeenstemming zijn met de in den schoot der maatschappij ontwikkelde produktiekrachten2 anders is een vrtontwikkeling van de maatschappij onmogelijk geworden4 ,dit ondervond ook de bourgeoisie in die landen waar zij onder den druk van het feodale stelsel en de absolute monarchie groot geworden was1 maar door politieke hinderpalen in hare economische en industriele ontwikkeling belemmerd werd4 ,vandaar de revoluties der bourgeoisie1 waarover zij zich later weliswaar is gaan schamen1 maar die haar al het water van de zee1 of liever al de inkt harer geschiedschrijvers1 die getracht hebben hare historische gewelddaden te verbloemen of verkeerd voor te stellen1 niet kan afwasschen4 ,de zegepraal van de bourgeoisie over de geheele linie heeft evenwel1 historisch1 zr buitengewone gevolgen gehad4 ,de bourgeoisie heeft door de volle ontplooiing der maatschappelijke krachten door middel van de groot-produktie het proletariaat op groote schaal voortgebracht2 zij heeft dit tot de voorwaarde van haar eigen stelsel gemaakt4 ,was reeds1 zoo lang er maatschappelijke produktie bestond1 deze niet mogelijk zonder een categorie van menschen1 die arbeidden en een zeker kwantum van hunnen arbeid aan de maatschappij hadden af te staan1 de moderne kapitalistische produktiewijze is veel verder moeten gaan3 zij moest eene bepaalde klasse scheppen van menschen1 die arbeidden om loon2 niet alleen tot instandhouding van zichzelf en hun gezin1 maar ook om den groei van het kapitalisme zelf mogelijk te maken4 ,en in nog een ander opzicht moest het kapitalistische systeem op modernen voet veel verder gaan4 ,gedurende een lange periode onder het kapitalisme had de loonarbeider1 als gezel bij den patroon werkende1 dikwerf een kommervol bestaan1 maar toch nog altijd een gegrond uitzicht op een betere toekomst1 die hem zelfstandigheid beloofde1 de groote kans om zelf meester te worden en1 op zijn beurt dus1 de exploitant van anderer arbeidskracht4 ,het kapitalisme in de groote nijverheid echter heeft de scheiding tusschen de arbeidsmiddelen en den menschelijken arbeid zoo konsekwent doorgetrokken1 dat die arbeidsmiddelen mede het bepaalde monopolie van de kapitaalkrachtige klasse geworden zijn4 ,zijn produktiewijze1 die alles zooveel mogelijk massaal1 zooveel mogelijk snel en zooveel mogelijk goedkoop moest voortbrengen1 had de groote1 dure machines met stoom en later met electriciteit tot grondslag1 die niet alleen de koopkracht van den kleinen voortbrenger te boven gingen1 maar hem ook hoe langer hoe meer de gelegenheid benamen om op de open markten mede te kunnen concurreeren4 ,het schiep dit monopolie echter niet alleen op het gebied der arbeidsmiddelen1 maar het breidde zich ook uit tot dat van de grondstoffen4 ,ook deze monopoliseerde het hoe langer hoe meer1 doordien het de prijzen daarvan dermate opdreef1 dat voor de kleine voortbrengers de gelegenheid tot concurreeren1 hun nog open gelaten aan de eene zijde1 hoe langer hoe meer onmogelijk werd gemaakt4 ,deze voorname oorzaken hebben er toe medegewerkt1 de kans van den arbeider om eenmaal zelf baas te worden1 vooral voor het terrein waarop de groot-produktie heerschende werd1 geheel en al te doen verdwijnen4 ,de arbeider werd daardoor de loonslaaf1 die niet alleen om loon werken moest1 ter vermeerdering van de winsten die het kapitalisme versterkten1 maar die1 als behoorende tot een gansche klasse van loonarbeiders in gelijke positie1 niet alleen zelf loonarbeider was1 maar een bepaald soort menschen ging voortbrengen1 gedoemd om te arbeiden voor anderen van de wieg tot aan het graf4 ,hierbij komt nog dat door de1 tot in het minutieuze doorgevoerde verdeeling van den arbeid1 mede een verschijnsel van de groot-industrie1 met de ten top gevoerde mechanische voortbrenging1 de arbeider niet alleen deel-arbeider1 maar1 voorzoover de groot-industrie in het spel komt1 niets dan een aanhangsel van de machine werd2 zoodat het feitelijke bewustzijn1 dat de arbeidersklasse van vroeger nog doortrok1 dat men zijn vak geleerd had in dikwijls vrij ruime leertijden en dus als arbeider nog iets waard was1 mede door de ontwikkeling van de groot-industrie hoe langer hoe meer werd uitgewischt4 ,door de monopolisatie van het gansche bedrijfsleven eenerzijds en de knechting van de loonarbeidersklasse anderzijds1 kreeg nu het kapitaal hoe langer hoe meer het aanzien van een maatschappelijke macht2 het werden hoe langer hoe minder de personen1 maar des te meer het kapitaal1 dat de groote macht in de samenleving was4 ,de groot-industrie1 men verlieze het mede niet uit het oog1 volbracht nog een scheiding3 zij scheidde niet enkel den bezitter van de arbeidskracht zoo volkomen mogelijk van het bezit der arbeidsmiddelen1 maar zij scheidde ook den vroegeren voortbrenger1 den direkten ondernemer1 van de arbeiders4 ,de groote fabriek kon niet meer het eigendom zijn van n man1 zij werd het eigendom van de maatschappij op aandeelen1 aan wier hoofd de direkteur kwam2 het fabriekssysteem werd een tot het toppunt van volmaaktheid doorgevoerde hirarchie van ambtenaren en klerken1 meesterknechts en onderbazen1 die allen langzamerhand als even zoovele drijvers1 beter slavendrijvers1 het vijandig gevoel1 dat den modernen fabrieksarbeider bezielde tegenover die reuzenmacht die hem beheerschte1 kwamen versterken en bij hem steeds dieper het gevoel vestigden1 dat onder het maatschappelijk systeem van voortbrenging1 dat zulke toestanden schiep en voortontwikkelde1 voor hem de hoop om ooit iets anders te worden dan een stuk van de machine1 wel voor goed verloren was4 ,de oude1 z4g4n4 patriarchale samenwerking van knecht en baas ging geheel verloren2 de onderwerping van het eene deel van de menschheid aan het andere was door de groot-industrie en het groot-kapitaal zoo volkomen mogelijk geworden4 ,zoo hebben het omwentelen van de voortbrengingsmacht van het kapitaal en de daaruit natuurlijk voortvloeiende verdere overmacht in het sociale leven1 het kapitaal gemaakt tot een sociale macht1 die in de maatschappij zelve1 economisch gesproken1 de opperheerschappij voerde4 ,de personen der bezittende klasse losten zich op in de fabrieksbezitters1 aandeelhouders1 grondbezitters1 geldschieters1 dus in even zoovele maatschappelijke armen van de groote kapitalistische opslurpmachine1 die ten doel had steeds meer meerwaarde uit de arbeiders1 meer winsten uit de consumptie en meer bezit van den kleinen man in zich op te zuigen4 ,die aldus het bloed van elke natie telkens meer naar n kant opdrong1 zoodat n deel1 niet alleen industrieel en finantieel1 maar ook letterlijk in ieder opzicht3 in wetenschap1 in beschaving1 in kunst en in genot1 de alles monopoliseerende klasse werd4 ,de bourgeoisie alleen kreeg het monopolie van de studie4 ,zij werd machtig op het gebied van het rechtswezen en de wetenschap van staat en maatschappij2 hare vertegenwoordigers maakten de wetten en waren de aangewezenen om recht te spreken2 hare vertegenwoordigers maakten als het ware de staathuishoudkunde tot een tak van burgerlijke wetenschap1 d4w4z4 van een wetenschap1 die bij haar onderzoek niet in de eerste plaats ten doel had1 objectief1 het bestaande en door de private produktiewijze gevestigde systeem van voortbrenging en verdeeling te toetsen aan het nut dat voor de menschheid in het algemeen daaruit voortvloeide1 maar die steeds uitging van dat bestaand systeem1 welks eeuwigheid en noodzakelijkheid reeds a priori verstond4 ,zoodoende werd de wetenschap van de staathuishoudkunde1 oorspronkelijk als wetenschap der maatschappij bedoeld1 een wetenschap van en voor de bezittende klasse en daardoor ook tevens een geestelijk wapen in de handen der kapitaalkrachtige1 het proletariaat uitbuitende klasse1 om de knechting der arbeidersklasse wetenschappelijk1 d4i4 onomstootelijk en als ten eeuwigen dage geldend te helpen bewijzen4 ,de bourgeoisie werd ook de meesteresse van de kerk1 wier dienaren zich uit hare rijen recruteerden en die door middel van den kansel mede de arbeiders beheerschten2 zoodat hetgeen dezen elken dag van de week op de fabriek werd voorgepraat3 gehoorzaamheid en onderworpenheid1 des ,zondags1 theologisch1 nog eens werd herhaald4 ,dat de arbeidersklasse hier op aarde geknecht1 onderworpen en van alle genot en kennis verstoken was1 dat was alleen om hen voor den hemel en het hiernamaals geschikter te maken4 ,het officieele1 kerkelijke christendom scheen zich bij uitstek tot een zoodanig onderdrukkingsmiddel te leenen4 ,zoo was de bourgeoisie op het maatschappelijk terrein almachtig geworden4 ,zij had de klassetegenstellingen op elk gebied van maatschappelijk leven zoo konsekwent op de spits gedreven1 dat het wel niet anders kon1 of hun bestaan moest zich langzamerhand voelbaar en zichtbaar maken in de rijen der arbeidersklasse1 wier zelfbewustzijn zij gedurende de heerschappij van een paar eeuwen hoe langer hoe meer uitgedoofd had4 ,zij maakte1 door de konsekwenties van haar maatschappelijk stelsel tot op het laatst toe door te trekken1 den klassenstrijd tot een akuut feit1 tot een sociaal verschijnsel bij uitnemendheid4 ,maar de bourgeoisie deed nog meer dan het gansche maatschappelijke terrein voor zich in te palmen en zich de alleenheerschappij hierop te verzekeren4 ,zij nam ook het politieke terrein voor hare klasse in beslag4 ,toen zij de staatsmacht veroverd had om hare maatschappij voor goed te kunnen vestigen1 herschiep zij de feodale1 absolute staatsmacht in den modernen staat1 die van nu af geschikt werd gemaakt om het kapitalistische systeem in al zijn vertakkingen te verdedigen en te beschermen4 ,de kapitalistisch-burgerlijke staat werd tot een moderne ,dwing-,burcht van het kapitalistische systeem1 dat voor alles eischte3 gehoorzame onderworpenheid van den arbeider en zijn klasse aan den wil en de despotie van de bezittende klasse1 gewillige uitbuiting van den arbeider1 zijn vrouw en zijn kinderen door den kapitalist4 ,onderworpenheid niet enkel op de fabriek en in de werkplaats1 maar ook aan de wetten der bourgeoisie1 aan de burgerlijke rechtspraak2 onderworpenheid aan de regeering van de bourgeoisie1 aan de door hare agenten in staat en gemeente gemaakte wetten en verordeningen4 ,onderworpenheid ook aan het stelsel van belastingheffing door den burgerlijken staat1 waarbij de lasten1 tot instandhouding van dien staat1 voor een zeer groot deel afgewenteld werden op de schouders der arbeidende klasse2 onderworpenheid niet minder op het gebied der verdediging van het land1 waarbij de zonen der arbeidersklasse1 omdat zij de talrijkste klasse is1 gedwongen werden gedurende een gedeelte van hun leven geschikt te worden gemaakt om de heerschappij van de bezittende klasse te helpen bestendigen en te verdedigen1 en om te vechten1 als het moest1 voor een land1 waarin hunne klasse niets dan een slavenklasse is4 #b4 ,,de ,,leer ,,van ,,den ,,klassenstrijd4 ,den klassenstrijd van het proletariaat zoo doelbewust en doelmatig mogelijk te maken1 dat is de taak van de sociaal-demokratie4 7,k4 ,kautsky1 ,das ,erfurter ,program1 p4 #bdj47 ,de klassenstrijd is een economisch feit1 dat uit de produktiewijze der bourgeoisie voortvloeit1 uit economische klassetegenstellingen1 die de noodzakelijkheid van de uitbuiting der arbeidersklasse door het kapitaal in de allereerste plaats tot voorwaarde hebben2 hij is tevens een politieke strijd geworden1 door de hiervoren genoemde oorzaken4 ,de bourgeoisie maakte1 zoodra zij heerscheresse geworden was van den staat1 natuurlijk van hare macht het meest praktische gebruik4 ,hierdoor werd het besef der arbeiders1 dat ook op politiek terrein de bourgeoisie hun vijand was en daar bestreden moest worden1 telkens meer en meer gesterkt4 ,uit dat groeiende bewustzijn is de moderne arbeidersbeweging geboren4 ,de moderne arbeidersbeweging dagteekent1 theoretisch1 van den tijd dat het ,communistisch ,manifest is verschenen1 dat het eerst de arbeidersklasse zoo volkomen mogelijk het beeld harer eigene ontwikkeling voorhield en haar aanwees waarvoor zij te strijden had2 praktisch van den tijd dat de engelsche arbeiders hunne door allerlei oorzaken in het zand geloopen1 nochtans heldhaftige ,chartistenbeweging hadden4 ,maar noch ,communistisch ,manifest1 noch ,chartistenbeweging hebben direkt de moderne arbeidersbeweging doen geboren worden4 ,zij is een verschijnsel dat eerst n de revolutionaire periode der bourgeoisie1 lang na #ahdh kon ontstaan en het eerst werkelijkheid is geworden door de ,internationale van #ahfd4 ,deze ,internationale was de eerste praktische geboorte van de moderne arbeidersbeweging1 die n4l4 aan wier spits de sociaal-demokratie voortaan bestemd was te marcheeren4 ,het ,communistisch ,manifest maakte den klassenstrijd tot het middenpunt van de beweging1 vestigde die beweging voor goed op de basis van den klassenstrijd4 ,de sociaal-demokratie is de uitdrukking van het wezen van dien klassenstrijd1 de moderne bewustwording van de arbeidersklasse1 die in de kapitalistische produktiewijze niet de laatste phase ziet van de maatschappelijke ontwikkeling1 maar wl het laatste stadium van de klassenmaatschappij4 ,die in de ellende van het kapitalisme niet al de ellende in het algemeen zag1 die niet uit te roeien was1 maar het gevolg van het kapitalistische systeem1 dat die ellende schiep en cultiveerde1 ten einde er zijn eigen groei en bloei op te kunnen opbouwen4 ,die in den arbeider den voortbrenger deed zien1 door de uitbuiting van zijn arbeidskracht de voortbrenger van de meerwaarde geworden1 welke voortbrenging de kern en het wezen van het kapitalistische systeem was geworden4 ,die dat kapitalistisch systeem1 omdat zij dit weer als een laatste1 maar als een vergankelijk proces van maatschappelijke voortbrenging en ruil deed kennen1 ook het grondigst kon critiseeren1 door aan te toonen1 dat het stelsel de voorwaarden van zijn zelfontwikkeling1 zelfontbinding en dus ook zelfvernietiging in zich bevatte4 ,en die de arbeidersklasse drmede het bewustzijn eener nieuwe hoop op de toekomst kon geven1 de wetenschappelijke zekerheid en dus de reele hoop tevens1 dat het systeem waaronder zij zoo leed1 plaats moest maken voor een hoogeren vorm van produktie1 niet menschen-uitbuitend en dus niet mensch-onteerend als het huidige2 terwijl dit systeem1 krachtens zijn aard en wezen1 dien nieuwen1 hoogeren vorm van maatschappelijke produktie in zijn eigen schoot uitbroedde4 ,de sociaal-demokratie leerde de arbeidersbeweging niet alleen het woord organisatie kennen1 maar toonde haar1 dat de daad meer waard is dan het woord en dat het vormen van eene organisatie van arbeiders1 ten doel hebbende den praktischen strijd1 mr waard is dan tal van philosophisch gekleurde1 zich in bespiegelingen verliezende bewegingen1 disputen en berekeningen hoe een toekomstige maatschappij er wel zou knnen uitzien en of in de te verwachten samenleving de bezitsvorm collectief of communistisch zou wezen4 ,de sociaal-demokratie leerde den arbeiders strijden2 strijden met zooveel mogelijk kans op succes1 doordien zij hun het doel deed kennen1 waarm gestreden moest worden2 strijden met zoo min mogelijk verlies van energie1 doordien zij hun de juiste middelen deed kennen waarmede gestreden moet worden2 strijden met een zoo groot mogelijke bewustheid1 doordien zij zoo klaar mogelijk den arbeiders de noodzakelijkheid van organisatie en demokratische discipline voor oogen hield en hun daardoor wees hoe gestreden moest worden4 ,de sociaal-demokratie leerde den arbeiders1 dat in den opbouw van de arbeidersorganisaties ook de gedeeltelijke afbraak van de kapitalistische maatschappij stak4 ,zij leerde hun1 dat de ingroeiing van hare macht in den burgerlijk-kapitalistischen staat1 dezen langzamerhand moest ontwrichten4 ,zij leerde den arbeiders de vormen van organisatie1 die het meest doeltreffend waren voor den dubbelen strijd dien zij voerden3 de strijd tegen de direkte uitbuiting van het patronaat en het industriele grond-kapitalisme1 en die welke op politiek gebied1 tegen de klasseheerschappij van de bourgeoisie in den staat1 met hare feitelijke aanhangsels van het klasseleger1 de klasse-justitie1 de klasse-wetenschap en het klasse-onderwijs1 gevoerd moest worden4 ,zij toonde den arbeiders1 op historische en werkelijk bestaande gronden aan1 dat elke klasse die hare economische positie beter wil maken en ten slotte1 door de logische ontwikkeling gedreven1 bestemd was de leiding van de gansche produktie te nemen1 ook haar invloed op de staatsmacht moest trachten te verkrijgen voor het eerste doel en voor het laatste de staatsmacht moest zien te veroveren4 ,zij toonde den arbeiders1 dus de waarde van vakvereenigingen1 als strijdlichamen tegen de economische uitbuiting1 niet minder dan de waarde van den arbeid op politiek terrein tot het veroveren van alle die sociale voordeelen1 die de vakvereenigingen niet of niet geheel en al veroveren konden3 een doortastende en ingrijpende arbeidswetgeving4 ,zij leerde den arbeiders1 dat de staat is het klasse-instrument van de bezittende klasse en haren aanhang1 en geenszins een leeg begrip dat boven de menschen zweefde4 ,dat hij die dat instrument bezit1 daarmede heel wat in het voordeel van zijn klasse en in het nadeel van de onderliggende klasse doen kon4 ,zij demonstreerde met de feiten1 dat het moderne parlementairisme1 de afvaardiging naar de parlementen1 de afvaardiging was van de bourgeoisie1 die naar die colleges hre afgevaardigden zond1 gelijk men naar commissies zijn mandatarissen zendt1 en dat de fiktie1 dat deze menschen daar het gansche volk vertegenwoordigen1 feitelijk een uitvindsel was van de burgerlijke staatsrechtmakers4 ,zij leerde den arbeiders dat in het stembillet voor die colleges mr zat dan een middel om de heerschappij van de bourgeoisie te versterken1 zooals het zeer uitgebreid kiesrecht in ,engeland en het algemeen kiesrecht in ,frankrijk dat hadden doen zien4 ,zij gaf den weg aan om van het stembillet1 dat een middel tot onderdrukking was1 een middel tot bevrijding te maken1 door in het juiste gebruik daarvan de methode aan te geven1 om ook in de parlementen de stem van de arbeidersklasse te doen hooren en de arbeiders in massa de gelegenheid te geven hunne belangen dr te doen bepleiten waar de wetten gemaakt werden4 ,zij wees er de geleerden ook op1 dat de inwendige verdeeldheid van de bezittende klasse voor de arbeidersklasse1 mits zij zelfstandig en gesloten optrad1 n in beginsel en gedisciplineerd in optreden1 een gunstige gelegenheid bood1 om die dadelijke hervormingen te veroveren1 welke aan de arbeidersklasse1 althans voor het tegenwoordige1 een zoo groot mogelijke verzachting van haar economisch lijden en een grootere opheffing uit haren staat van maatschappelijken en geestelijken nood konden geven4 ,kortom1 de sociaal-demokratie emancipeerde de arbeidersbeweging uit het utopisme van een vroeger1 onbewust tijdperk1 uit de phrase der demagogie1 die met n slag de heele maatschappij uit hare voegen zeide te kunnen rukken en de nieuwe in hare plaats te kunnen stellen4 ,zij scheurde de arbeiders geheel los van de burgerlijke gedachtenwereld1 doordien zij aan hun leven en aan hun denken een nieuwen inhoud kon geven4 ,zij wist hunne harten te veroveren1 door daarin een nieuw ideaal te planten1 en zij maakte zich niet minder van hunne hersenen meester1 door het weten en het begrijpen van het wezen der maatschappij en van het doel der gansche beweging tot een geheel nieuw uitgangspunt van het denken te doen worden4 ,door de sociaal-demokratie is de moderne arbeidersbeweging1 zoo compleet als wij haar kennen1 het eerst een werkelijk feit geworden4 ,zij heeft dit resultaat bereikt door vast te knoopen aan de werkelijkheid1 en het massale en sociale karakter van het proletariaat zelf tot het uitgangspunt te nemen van hare gansche beweging en hare taktiek4 ,,tweede ,,hoofdstuk4 ,,tegenwerkende ,,stroomingen4 #a4 ,,de ,,burgerlijke ,,gedachtengang4 ,op elk ideologisch gebied is de traditie eene groote conservatieve macht4 ,fr4 ,engels4 ,de hier geschetste opvatting van de historische taak der arbeidersklasse1 de samenvoeging van de beweging van het proletariaat tot een zoo groot mogelijk geheel1 waarvan de onderdeelen een zoo groot mogelijke mate van zelfstandigheid kunnen hebben1 zonder dat aan het geheel in eensgezind handelen afbreuk wordt gedaan1 is op zichzelf zoo goed een historisch produkt1 als de theorie dat was1 waaraan zij haar ontstaan dankte4 ,eerst door hare ontwikkeling heeft de arbeidersbeweging in de verschillende landen van kapitalistische produktie zich de ervaring kunnen verwerven1 die leidde tot de toepassing en de bewuste doorvoering eener algemeene taktiek van organisatie en van strijd1 die dan1 betrekkelijk langzaam slechts1 door de arbeidersmassa's algemeen begrepen werd4 ,deze langzaamheid kan inderdaad niet verwonderen4 ,het proletariaat is weliswaar materieel het produkt van de moderne ontwikkeling van het kapitalistisch produktiesysteem in het stadium zijner hooge ontwikkeling1 maar het is geen levenlooze klomp4 ,het wordt door levende menschen gevormd1 waarvan een deel1 door reeds eeuwenlang proletarirsleven1 tot meer of minder diepte van demoralisatie en degeneratie is vervallen1 terwijl een ander deel uit maatschappelijke klassen voortgekomen is1 waarin uit krachte van eeuwenlang zelfstandig economisch bestaan1 zich zeer sterke tradities hebben vastgenesteld1 die de ondervonden declasseering niet heeft kunnen uitroeien4 ,zoo komt het ook dat1 al dwingen de economische verhoudingen telkenmale het moderne proletariaat tot een compacte aaneensluiting1 deze even zoovele malen weder wordt doorkruist en doorsneden door allerlei voorstellingen en begrippen die in de arbeidersklasse zelve leven4 ,deze stemmingen en stroomingen in de arbeidersklasse zelve zijn dan het terrein waarop de demagogie en het utopisme een gemakkelijk spel vinden4 ,bij eenigszins schrandere exploitatie is het dan in het geheel niet moeielijk om door te werken op die stemmingen en voorstellingen1 welker oorsprong in het verleden ligt1 sektarisme op te wekken1 scheidingen tusschen de arbeiders in het leven te roepen en aldus de eenheid van handelen voor een tijd lang te verlammen4 ,daar zijn bij den opmarsen van het moderne proletariaat een aantal moeielijkheden te overwinnen welke geheel voortspruiten uit het wezen der moderne arbeidersbeweging zelve en die voor ieder land op zichzelf nog bovendien worden vermeerderd met de eigenaardigheden van landaard1 historie1 economische structuur1 verhouding van geleerden en ongeleerden arbeid etc4 ,niet overal gelukt het even snel ze te overwinnen2 niet overal vinden de opvattingen van de beweging1 de strijd en de taktiek in dien strijd reeds aanstonds een willigen bodem4 ,voor en na grijpt het kapitalisme de verschillende beschaafde landen aan en in die landen natuurlijk daarmede ook verschillende lagen en groepen1 die voorheen wel-is-waar een kommerlijk1 maar dan toch in ieder geval een economisch-zelfstandig bestaan hadden weten te lijden4 ,de lagen van het zelfstandig handwerk worden natuurlijk hoe langer hoe vaster medegesleurd in het rad van de economische ontwikkeling1 dat geen enkele groep blijft sparen en zoo de zelfstandige handwerker al niet dadelijk in de rijen der fabrieksproletarirs gesleept wordt1 vaak met vrouw en kind er bij1 wordt hij op andere wijze toch onder het knellende juk van het groot-kapitaal geplaatst1 dat hem tot huiswerker voor den fabrikant of voor den groothandelaar maakt4 ,in deze1 in verschillende landen nog zeer breede groepen van tot proletarirs gedegradeerden of van menschen die eigenlijk met het proletariaat geheel op n lijn staan1 maar voor wie de schijn van zelfstandigheid nog is blijven bestaan en de bedriegelijke gedachte aan verloren positie daardoor nog levendig blijft1 komt natuurlijk ook de ellende die het kapitalistische uitbuitingsstelsel teweeg brengt1 spoedig tot bewustzijn4 ,men gevoelt daar aan eigen lijf en leden spoedig genoeg wat het zeggen wil uitgebuit te worden1 men komt er ook wel snel achter de waarheid1 dat het maatschappelijk systeem er de schuld van is1 maar in hun oogen is dat systeem een ingeslopen kwaad4 ,de geest van de traditie1 in hen nog zoo levendig1 zegt hun dat het vroeger zooveel beter was en het kapitalisme1 dat zij bezig zien hun bloed en merg op te zuigen1 verschijnt voor hen als een demonisch systeem1 een uitvindsel van de hebzucht der rijke lieden in de eerste plaats4 ,deze oppositie tegen het kapitalistisch systeem is van zeer ouden datum reeds2 zij is dikwerf losgebarsten in zeer hevige tooneelen van opstand van tot de uiterste grens van wanhoop gedreven groepen van arbeiders en hun gelijken1 in de geschiedenis van de arbeidersbeweging geenszins zeldzaamheden4 ,en alhoewel zij naderhand verdoofd is1 omdat de arbeidersbeweging met de moderne vervorming van industrie1 handel en transportwezen eveneens een ander karakter heeft aangenomen en aldus ook meer en meer tot het besef van andere middelen in den strijd tegen het kapitalisme is gekomen1--dat zij uit de gedachte-sfeer van de arbeidersklasse geheel is geweken1 kan niet worden gezegd4 ,zij vormde daarin1 en ten deele geldt dit voor de bewegingen in sommige landen nog1 het element1 dat bij voorkeur neigt tot de vorming van allerlei utopistische voorstellingen omtrent de ontwikkeling van de maatschappij zelve en bijgevolg dus ook omtrent de strijdwijze denkbeelden koestert aan dien utopistischen gedachtengang ontleend4 ,wanneer men denkt1 dat het kapitalistisch produktieproces niet een historisch-noodzakelijk gebeuren is1 niet iets dat de maatschappelijke ontwikkeling doormaken moet1 omdat het de onvermijdelijke voorwaarde is voor een hoogeren vorm van produktie1 maar integendeel er een afdwaling in ziet1 deels tengevolge van de verkeerdheid van het systeem1 deels tengevolge van een soort verdorvenheid van de menschen1 zucht naar geld1 weelde1 genot enz41 dan zal men dergelijke ouderwetsche meeningen overbrengen op zijn strijdplan tegen de euvelen en de ellende1 die men van de inwerkingen van het systeem ondervindt4 ,daar komt bij1 dat de bourgeoisie1 die geestelijk niet minder dan economisch op de kapitalistische maatschappij haren stempel drukte1 den arbeiders zooveel mogelijk haren gedachtengang omtrent staat1 maatschappij enz4 had ingeprent4 ,de arbeiders1 die zich materieel spijzigen moesten met de kruimels die de bezittende klasse haar te eten gaf1 werden in geestelijk opzicht nog veel meer op den afval aangewezen dien de bourgeoisie haar verstrekte4 ,dat dus de arbeiders burgerlijk denken en burgerlijk handelen1 is een niet te verwonderen iets4 ,nu past het vooral in de burgerlijke opvatting en beschouwing der maatschappij1 om de ontwikkeling absoluut te nemen1 d4w4z4 niet als een proces van worden en vergaan1 maar als een vastgegroeid iets1 dat hier en daar aan den buitenkant nog veranderen kan1 maar als geheel genomen voor geen wezenlijke vervorming meer vatbaar is4 ,zoo dacht weliswaar de bourgeoisie er niet geheel over1 toen zij zelve nog een revolutionaire1 d4w4z4 onderdrukte klasse was1 die tegen alle vormen van de haar verdrukkende samenleving verzet had te voeren1 maar in hare latere ontwikkeling tot de klasse die geheel meester was van de leiding der produktie en tot meesteresse van den politieken staat1 kwam die voorkeur voor het absolute weder boven4 ,vervolgens is een sterk kenmerk van dien burgerlijken gedachtengang de opvatting dat de maatschappij een verbond is van individuen1 elk op zichzelf1 een optelsom van menschen1 die om bepaalde redenen samenwonen en samenwerken en daartoe allerlei stilzwijgende overeenkomsten gesloten hebben4 ,deze beschouwing ontleende natuurlijk haren oorsprong aan den toestand van desorganisatie1 waarin de enkelvoudige warenproduktie de maatschappij had gebracht4 ,elken warenproducent achtte zich een element op zichzelf1 dat tot de andere in geen enkele andere verhouding stond dan als voortbrenger of ruiler4 ,eerst een latere vorm van kapitalistische produktie deed den algemeenen en noodwendig bestaanden samenhang dier elementen weder duidelijk zien4 ,maar toch bleef in de burgerlijke levens- en wereldbeschouwing de individu het predomineerende element1 de spil waarom de gansche samenleving draaide4 ,de ideologische afspiegeling daarvan is de vrijheid van den persoon1 die door cultiveerd1 naarmate zij in de werkelijkheid meer illusoir werd gemaakt4 ,nog een ander kenmerk van dit burgerlijk gedachtenleven was de opvatting omtrent den staat1 d4w4z4 de politieke organisatie van de menschelijke samenleving4 ,de burgerlijke staat is een product van de burgerlijk-kapitalistische ontwikkeling in de maatschappij zelve1 die overal waar zij een gunstigen bodem vond1 de verbrokkelde vormen van gemeenschapsleven tot een geheel heeft samengetrokken4 ,de noodzakelijkheid om zooveel mogelijk over een nvormig1 in politiek opzicht geheel onder dezelfde omstandigheden verkeerend territorium van handel en verkeer1 tol1 muntwezen etc4 te kunnen werken1 leidde tot die centralisatie op politiek gebied welke aan den politieken staat in zijn modernen vorm het aanzijn geschonken heeft4 ,de bourgeoisie1 die uit den feodalen1 absolutischen staat was gegroeid1 vond daarin een vorm van regeering1 d4w4z4 bijeenhouden van een bepaalde nationale en economische eenheid en een zekere controle van het algemeen over de onderdeelen1 die voor deze doeleinden moeielijk te gebruiken waren4 ,hare definitieve overwinning bracht met zich mede1 het absolute koningschap en den adel voor goed het ingrijpen in de economische verhoudingen onmogelijk te maken en de ontwikkeling niet te belemmeren door het handhaven van eigenmachtig en met geweld in stand gehouden voorrechten welke nijverheid en handel op het hevigst schaadden4 ,in zekeren zin was ook die feodale staat niet meer onbeperkt absoluut1 maar moest hij voeling zoeken met het volk1 al was dit dan nagenoeg alleen om de gelden los te krijgen die hij voor zijn voortbestaan noodig had4 ,de bourgeoisie had dit systeem uit te breiden2 het bijhangsel van het absolutisme had het tot het middenpunt te maken4 ,zij was daartoe gedwongen om de macht van den feodalen adel geheel en al te breken2 zij moest de demokratie althans in beginsel invoeren1 omdat dit haar eenige sterkte was4 ,deze noodzakelijkheid bracht ook een nieuwe met zich mede1 namelijk die van een algemeen vast terrein te scheppen voor de beraadslagingen over het algemeen belang1 een algemeen vast en een zooveel mogelijk centraal punt van waaruit de regeering des lands geschieden moest4 ,in plaats van het absolute koningschap1 het centrale punt van gezag1 kwam het parlement tot stand2 in de plaats van de ministers des konings1 dienaren en raadgevers1 kwam de constitutioneele macht van de grondwet1 die slechts aan het parlement verantwoordelijke ministers kende4 ,afgezien nu van ettelijke tusschenvormen in verschillende landen1 is in het algemeen in de landen met overwegend burgerlijk-kapitalistische ontwikkeling de politieke evolutie deze richting uitgegaan4 ,het type daarvoor is bijv4 eeuwenlang een land als ,engeland geweest1 naar welks vorm dan ook de meeste constitutioneele landen min of meer direkt gemodelleerd zijn4 ,zeer opzettelijk wordt hier wat meer dan de lezer denkt dat noodig is bij de eigenlijke ontwikkeling van den parlementairen staat stilgestaan1 omdat dit in het verband met de denkbeelden die wij naderhand zullen ontmoeten van het grootste gewicht is4 ,het spreekt evenwel van zelf1 dat de bourgeoisie--en vooral omdat zij het ten deele zelfs onbewust deed--zich met deze door de noodzakelijkheid van haar eigen bestaan en voortontwikkeling geschapen staatsmacht een instituut had voortgebracht dat1 hoe meer het tot een centraal-heerschende macht werd samengetrokken1 de zeer bescheiden grenzen1 die men oorspronkelijk aan zijn werkkring toedacht1 overschrijden moest4 ,dit gaat over het algemeen zoo met dergelijke soort van instellingen1 die oorspronkelijk door de menschen binnen zeer enge grenzen gedacht worden1 enkel als een vereeniging tot de verkrijging van enkele rechten of tot het waarborgen van persoonlijke veiligheid etc41 en die door hun eigen ontwikkeling een steeds grooter uitbreiding aannemen en den kring hunner bemoeiing telkens en telkens vergrooten1 totdat zij geheel uit hunne oorspronkelijke bedoeling zijn gegroeid en onherkenbaar geworden zijn4 ,de staat was dan ook vrij snel niet alleen meer de politieke vorm van de vereeniging van de leden der bezittende klasse1 de machtsmachine ter beveiliging van de onbeperkte en onverkorte leiding van de produktie1 maar breidde zijn werkkring uit tot een zekere mate van contrle over de handelingen van de personen4 ,het gevolg daarvan was ook1 dat hij zich als aparte macht zelfstandig ging maken1 eigen begrippen ging formuleeren1 het z4g4n4 staatsrecht1 en tot instandhouding van zichzelven ook aparte geldmiddelen ging vergen in den vorm van bepaalde en bij wetten geregelde persoonlijke heffingen1 de belastingen4 ,die wetten en die belastingen1 welke natuurlijk met de toenemende ontwikkeling van het kapitalisme1 de zucht om steeds nieuwe landstreken aan te grijpen1 nieuwe lagen van menschen aan zijn suprematie te onderwerpen1 even snel toenamen1 in druk verhoogden1 waren niet het minst in den begintijd van de burgerlijke glorie de steen des aanstoots van allerlei burgerlijke ideologen en de alsem die de zoetheid van de onbeperkte macht der bourgeoisie zoo vaak verbitterde4 ,men kreeg het land aan dien staat die dreigde zich met alles te bemoeien1 die steeds meer belastingen voor zichzelf eischte1 die1 en dit vooral was voor den kapitalist een haast niet te verduwen grief3 zich meester maakte van een steeds grooter deel van de meerwaarde1 welke in de oogen van den bourgeois zijn onvervreemdbaar eigendom1 zijn rechtmatig verworven bezit was4 ,men haatte dien staat1 die zich ook ging mengen in de aangelegenheden tusschen burger en burger1 door middel van allerlei politiemaatregelen en verordeningen in het belang van het algemeen welzijn4 ,wat toch ieders welzijn was had ieder persoon1 ieder individu voor zich en niet een college van regeeringspersonen uit te maken4 ,niet minder verbittering wekte de staat1 omdat hij langzamerhand zijn neus ging steken in de aangelegenheden van den arbeid4 ,immers1 elke kapitalist kon voor zijn geld zooveel arbeiders koopen als hij wilde1 deze arbeiders waren voor den tijd dat hij hen kocht zijn onvervreemdbaar eigendom1 zijn arbeidscontract liep over den termijn van den verkoop en dies was geheel de kracht van den arbeid1 voor hem1 naar de regelen van het recht3 een jus utendi et abutendi #a4 ,daar had geen staat zich in te mengen1 geen wet had hem te beperken in zijn uitbuitingsrecht van gekochte arbeidskracht1 noch van volwassen mannen1 noch van vrouwen1 noch zelfs van kinderen4 ,de arbeider was een geheel vrij man1 zoo leerde hem de theorie zijner staathuishoudkunde1 wat hij deed deed hij uit geheel vrijen wil1 hij kon gaan en komen waar en wanneer hij wilde en als hij zijn kinderen en zijn vrouw aan hem1 den fabrikant1 wilde afstaan1 dan was het slechts tyrannie van de wet hem te belemmeren dien zoo lang te laten werken als het hem beliefde1 en alle werk te laten verrichten dat hem goeddacht4 ,de staat had tot taak slechts een minimum van zorg te dragen voor de algemeene belangen van alle burgers2 verder zich buiten de economische verhoudingen der burgers te houden3 ,laisser faire1 laisser aller #b1 dan zullen de dingen het allerbeste marcheeren en de natuurlijke harmonie der economische krachten het best worden bereikt4 ,deze haat tegen den staat is zeer typisch-burgerlijk4 ,wij zullen later de gelegenheid hebben aan te toonen1 dat het revolutionaire proletariaat den staat eveneens bestrijdt4 ,maar niet den staat abstrakt1 gelijk de burgerlijke ideologie den staat juridisch geabstraheerd heeft van zijn inhoud3 de burgerlijke staatsmacht1 maar het geweld der bourgeoisie1 bepaalde economisch-politieke werktuigen1 die als het ware de attributen van den burgerlijken staat zijn en tevens ook zijn inhoud4 ,in deze ideologische woede tegen den staat als zoodanig worden de burgerlijke schrijvers alln nog maar door hunne uitloopers1 de anarchistische ideologen1 overtroffen4 ,beiden echter bestrijden den staat zonder hem te treffen1 omdat zij de idee3 staat en niet den economischen en politieken inhoud daarvan aantasten4 ,de bezittende klasse heeft het n enkele maal in ernst beproefd den staat in den hartader aan te tasten1 n4l4 door te weigeren belastingen te betalen4 ,het was in den conflictstijd van ,bismarck met de ,duitsche liberale bourgeoisie1 in het midden van de zestiger jaren4 ,het werd evenwel niet ernstig doorgevoerd4 ,ook het afstemmen van de begrooting in haar geheel1 in de verschillende parlementen van de zijde der sociaal-demokratische afgevaardigden--die dat niet enkel deden om redenen in die begrooting zelf gelegen1 maar om daarmede den klasse-staat geen vertrouwensvotum te geven van de zijde van het georganiseerde1 klassebewuste proletariaat--is een revolutionair middel1 dat1 natuurlijk op veel breeder schaal toegepast1 en met de groote massa van het georganiseerde proletariaat in den rug1 den burgerlijken staat vl erger nadeelen kan toebrengen1 dan al het mondeling en schriftelijk gesputter daartegen4 ,de grond voor dien haat bij de bourgeoisie tegen den staat in het algemeen en vooral tegen een sterken staat was evenwel niet een ideologische maar een zeer positieve4 ,ten deele heeft ,lassalle het eenmaal zoo scherp-snijdend gezegd4 ,wij doen het best hem het hier te laten herhalen3 #c ,de koude onpersoonlijke betrekking van den ondernemer tot den arbeider als tot een zaak1 tot een zaak die gelijk iedere andere waar op de markt1 naar de wet van de produktiekosten wordt voortgebracht--dat is het1 wat de geheel specifieke1 geheel ontmenschte physiognomie van de burgerlijke periode vormt6 ,vandaar de haat onzer liberale bourgeoisie tegen den staat1 niet tegen een bepaalden staat1 maar tegen den staat in het algemeen1 dien zij het liefst geheel zouden opheffen en in de burgerlijke samenleving zouden laten ondergaan1 d4w4z4 op al zijne punten zouden willen doordringen met de vrije concurrentie4 ,want in den staat komen nog altoos de arbeiders als menschen in aanmerking1 terwijl zij1 gelijk alles in de burgerlijke samenleving1 waarin de wet van de vrije concurrentie heerscht1 slechts naar den prijs der produktiekosten1 slechts als een zaak in aanmerking komen4 ,vandaar dus voor alles de tot het toppunt stijgende haat van de bourgeoisie tegen elken staat1 hoe ook georganiseerd en samengesteld1 om1 daar zij den staat niet geheel kan opheffen1 hem tenminste op zooveel punten als haar maar steeds mogelijk is in het individualisme van de vrije concurrentie op te lossen1 om hem tenminste in zooverre als slechts mogelijk is aan de burgerlijke samenleving te assimileeren en onder de ontmenschende heerschappij van derzelver gebiedende wet te stellen4 ,men ziet dat ook ,lassalle nog ten deele de ideologische voorstelling heeft eener tegenstelling tusschen burgerlijke maatschappij en staat4 ,hij stelt den staat evenwel boven die burgerlijke samenleving4 ,afgezien van deze burgerlijke afdwaling bij ,lassalle1 die op sommige voorname punten juridisch dacht1 een afdwaling die overigens van ondergeschikte beteekenis is1 komt hier scherp op den voorgrond wat de drijfveeren waren van dien burgerlijken afkeer tegen den staat4 ,de vrije persoon was voor de bourgeoisie1 ten allen tijde1 niet in de eerste plaats het subject1 de mensch1 maar het produkt2 de vrije ruil gold niet in de eerste plaats den ruiler maar de waar1 die zoo mogelijk tot zijn volle waarde moest worden gerealiseerd4 ,daarin trad de staat nu controleerend en dus bemoeiend tusschenbeide4 ,voor den staat moest natuurlijk het individu1 als zoodanig1 in de eerste plaats gelden4 ,in een politieken gemeenschapsvorm1 welke ook1 kunnen wel groote groepen politiek worden buitengesloten van de uitoefening van bepaalde functies1 maar juridisch dienen alle als gelijken te worden beschouwd4 ,natuurlijk beslist de machtspositie der heerschende klasse1 maar in zooverre als de maatschappij nu eenmaal niet een losse verzameling menschen is1 maar een door de banden van produktie en ruil en een zekere1 in de geschiedenis zich verwerkelijkende menschelijke solidariteit samengeweven en op de vervulling van elkanders behoeften aangewezen1 natuurlijke associatie1 moet de politieke staat in de individuen1 die tot hem behooren1 in de eerste plaats menschen erkennen4 ,hieruit dus ontstond in den boezem der burgerklasse zelve de tegenstelling tusschen maatschappij en staat4 ,een tegenstelling1 die bij de verschillende engelsche staatsrechtsleeraren uit uit begin van de #ag;e eeuw voorkwam1 niet minder als bij de ideologen die1 zooals ,william ,godwin 7#agef-ahcf71 den ganschen staat liefst zagen afgeschaft2 maar die bij de burgerlijken alleen maar zoovr ging1 dat zij den staat in zijn werking tot de allerbescheidenste rol teruggebracht wenschten te zien3 de bewaking van den particulieren eigendom4 ,of gelijk ,lassalle het zoo drastisch mogelijk zeide3 de staat als politieagent en als nachtwacht6 ,de gansche burgerlijke opvatting van toen was dat de staat een noodzakelijk kwaad was2 hare geleerden gingen steeds van de burgerlijke concurrentie uit1 namelijk dat de menschen tegen elkander vechten om het grootste brok4 ,het bellum omnium in omnes 7de strijd van allen tegen allen71 dat was in den grond van de zaak het burgerlijke uitgangspunt in de beschouwing van de verhouding van het individu tot de gemeenschap1 zooals dit reeds door den engelschen staatsphilosoof ,thomas ,hobbes 7#aehh7 geleeraard was4 ,deze zag evenwel in den absolutistischen staat1 met een allesbeheerschend vorst aan de spits1 de eenige oplossing om een gemeenschapswezen als het burgerlijk-kapitalistische in stand te houden4 ,doch deze beschouwing is typisch voor de burgerlijke opvatting gebleven1 die dan ook tot ver in de vorige eeuw de leer verkondigde1 dat elkeen maar voor zichzelf moest weten hoe hij door de wereld kwam4 ,het zelf-help werd toen de levensleer van elk rechtgeaard bourgeois en dit zou nog minder geweest zijn1 ware het niet dat deze burgermanstheorie de ondergrond van een gansch stelsel werd1 dat in hoofdzaak dienst moest doen om de arbeidersklasse te worden bijgebracht en ingeprent4 ,staatshulp verzwakte den individu1 zoo verklaarde men den arbeiders de zaak2 de arbeider moest zichzelf helpen4 ,wetten waren niet in staat de arbeiders te sterken1 zij zouden hen integendeel verzwakken2 de zeden moesten verbeterd worden en daartoe konden wetten niet dienen1 enz4 enz4 ,dat evenwel juist door de rechtsbescherming en eigendomsbeschutting1 door strafrecht en burgerlijk recht met alle toebehooren van dezen1 de staat den particulieren eigendom versterkte2 dat door zijn tal van naar buiten gerichte instellingen1 de staat den kapitalistischen handel geweldig bevorderde2 dat door het meer en meer volmaken van zijn ,post-1 ,bank-1 ,munt- en ,verkeerswezen1 de staat de winsten van de bourgeoisie ontzettend deed vermeerderen1--dat alles vertelde men de arbeidersklasse niet4 ,voor deze had men alleen den staat als boeman2 alsof zij bij eigen ervaring niet reeds wist dat die burgerlijke staat de straffende hand voor haar1 maar het liefelijke gemoed slechts voor de bezittende klasse had6 ,dit conflict tusschen staat en burgerlijke samenleving werden de burgerlijke staatsleeraren zich echter nooit geheel bewust4 ,immers1 zij konden noch objectief genoeg tegenover de burgerlijke samenleving komen te staan1 omdat zij de uitbuiting van menschelijke arbeidskracht1 die aan deze ten grondslag ligt1 niet konden toegeven1 noch objectief genoeg tegenover den staat zelven1 omdat zij in dezen niet het bepaalde klasse-instrument konden doorzien4 ,daarom behielpen zij zich altijd maar met frases en ontwierpen zij de frase van den burgerlijken ,rechtsstaat1 een mystiek ding1 dat boven de menschen zweefde om objectief recht te doen #d4 ,nu is wat recht is1 in de burgerlijke maatschappij enkel te weten uit wat men in dezen1 op grond van aan de privaat-kapitalistische produktie- en toeigeningswijze ontleende noodzakelijkheden eenmaal als zoodanig heeft gecodificeerd1 daar een absoluut recht niet bestaat4 ,zoo ziet men dat men met dezen rechts-staat in hetzelfde kringetje rond kan blijven draaien4 ,de staat op te lossen in de samenleving kon niet1 want dan miste men de rechtsbescherming en bevordering van de privilegin van den eigendom1 de veiligheid van het bezit en het profijtelijke van de staatsorganisatie in het algemeen4 ,andersom liep men het groote gevaar een te sterken staat te krijgen1 waardoor alweer de macht tot uitbuiting over de arbeidersklasse dreigde beknot te worden2 en dat niet alleen1 maar ook het andere gevaar werd daardoor grooter1 n4l4 dat een te sterke staat meer en meer burgerlijk eigendom in den vorm van belastingen naar zich toe zou kunnen halen4 ,hier hoort geen verdere beschouwing meer thuis over de manier waarop de burgerlijke staat sedert zijn bestaan tot op heden toe1 zich altoos1 laveerenderwijs zou men kunnen zeggen1 gepoogd heeft uit zijn ontzettend moeielijke positie tusschen hangen en wurgen te redden4 ,de bezittende klasse is zich hare eigen positie in den staat eerst wat sterker bewust geworden toen het reeds te laat was1 namelijk toen er reeds sterke1 niet meer uitroeibare sporen waren van een arbeidersorganisatie1 met het bepaalde en bewuste doel1 haar hare macht in den staat te betwisten4 ,doch hierover later meer4 ,intusschen1 wat de burgerlijke theoretici1 die natuurlijk de bepaalde belangen van de bourgeoisie hadden te verdedigen1 zich niet bewust konden worden1 dat begrepen de burgerlijke ideologen toch wel4 ,aan een dergelijke bewustwording dankt bijv4 het bekende opschrift1 waarop ook anarchisten zich wel beroepen hebben1 #e ,the ,man versus the ,state 7,de mensch tegenover den ,staat71 zijn ontstaan4 ,ook ,ibsen was zich zeker dat conflict bewust4 ,in een brief aan ,brandes schrift hij o4a43 ,de staat is de vloek van het individu4 ,waarmede is de sterkte van ,pruissen gekocht8 ,met het opgaan van den enkeling in het politiek en geografisch begrip4 ,de kellner is de beste soldaat4--,de staat moet verdwijnen6 ,bij deze revolutie zal ik aanwezig zijn4 ,men ondergrave het staatsbegrip1 men stelle de vrijwilligheid en het geestelijk elkander verwante als het eenig-bepalende voor een vereeniging op1 dat zal het begin van een vrijheid zijn1 die iets waard is4 #f ,maar in den ideologischen gedachtengang werspiegelt zich wel het conflict1 maar niet de economische en politieke oorzaken van het conflict4 ,de mensch bleef het zelfstandig individu1 het abstractum-mensch1 die in en door zijn zelfontwikkeling zijn persoonlijkheid pas kon uitleven2 en het conflict tusschen hem en den staat was gegrond in de beperking dezer vrijheid1 die de staat op hem toepaste4 ,dit abstracte begrip vrijheid1 als het onontbeerlijk attribuut van de persoon1 door en in de burgerlijke beschouwing der dingen gehuldigd en geijkt1 was het dat het conflict aan het licht bracht4 ,dat vrijheid evenwel noodzakelijk een produkt van historische ontwikkeling was2 #g dat dus zoowel de menschelijke vrijheid tegenover de natuur als die in de samenleving van menschen tegenover elkander van bepaalde trappen van menschelijke ontwikkeling en beschaving afhankelijk was2 vervolgens1 dat evenals met betrekking tot de verhouding van de menschen tegenover de natuur1 de hoogte van ontwikkeling waarop dezen het gebracht hebben1 in het beheerschen der natuurkrachten1 alleen hun vrijheid tegenover de natuur bepaalde1 evenzoo dus ook de mate van beheerschen der economische krachten in de samenleving1 onze vrijheid in die samenleving zelve1 dat was iets dat deze ideologie wel vreemd blijven moest4 ,overigens1 voor wie het menschelijk denken souverein denken is2 voor wie het individu in zijn ontwikkeling niet gebonden is aan bepaalde1 van zijn wil onafhankelijke1 maatschappelijke verhoudingen1 waarvan die1 welke den ganschen bouw van de samenleving bepalen1 de voornaamste zijn1 die zal de waarheid1 dat wij ons als menschen het meest vrij gevoelen1 als wij ons1 door wederzijdsche overeenkomsten1 het meest in onze absolute vrijheid beperken kunnen1 wel altijd verborgen blijven4 ,op deze burgerlijke ideologie1 die zich historisch en praktisch in een doodloopende steeg terecht zag komen1 zijn nu de verdere1 anarchistische conclusies gebouwd4 #b4 ,,de ,,socialistisch-,,utopistische ,,gedachtengang4 ,leicht an einander wohnen die ,gedanken ,doch hart im ,raume stoszen sich die ,sachen4 7,schiller1 ,wallenstein47 ,het eerste gevolg van de vernielende werking1 die het kapitalistische systeem1 gekomen tot de volle middaghoogte zijner ontwikkeling1 op de menschheid in het algemeen1 op de beschaving1 de zedelijkheid1 de physieke ontwikkeling van de groote massa uitoefende1 was1 nevens het verzet van een klein deel dier massa daartegen1 het zoeken naar middelen om aan deze vernieling als stelsel te ontkomen4 ,dit geschiedde bovenal van de zijde van enkele hoogbegaafde1 moedige menschen1 wier denken over de maatschappelijke verschijnselen juist daardoor aangetrokken werd en die in de eerste plaats1 idealisten als zij waren1 aanknoopten bij de ideen1 die de bourgeoisie zelve1 in haar meest revolutionairen tijd1 als de algemeene grondslagen eener menschelijke samenleving had verkondigd4 ,uitgaande van de beschouwing die indertijd1 toen de bourgeoisie nog de samenleving geheel naar haar model moest reorganiseeren1 de heerschende was en die van het grondbeginsel uitging1 dat het doel van elke maatschappij en dus ook van elken maatschappelijken vorm moest wezen1 de bereiking van een zoo groot mogelijke hoeveelheid geluk voor het grootst mogelijke getal1 gingen zij de onder burgerlijke heerschappij gevestigde maatschappij onderzoeken en aan deze door haar zelf geleeraarde beginselen toetsen4 ,dat was de eerste door de maatschappelijke ontwikkeling van het kapitalistisch systeem gekweekte en door de ervaring gerijpte kritiek van de maatschappij1 getoetst aan het algemeen ideaal van de menschheid dat eeuwen na eeuwen door de hoofden van de besten onder de menschen had gespookt en als het ware onuitroeibaar daarin had geleefd4 ,maar het was nog meer dan dit4 ,het was ook de eerste economische kritiek op de doelmatigheid van de eigenlijk in den blinde gegroeide kapitalistische samenleving1 door de in de maatschappij van het kapitalisme zelf gekweekte pogingen om de blind-werkende economische krachten te leeren beheerschen4 ,wie van het kapitalistische produktiesysteem spreekt1 spreekt van concurrentie1 van vernietiging van sociale krachten elken dag terwille van de subjectieve voortbrenging1 van planloosheid en anarchie in voortbrenging en verdeeling4 ,de kritiek op de doelmatigheid1 d4w4z4 op een in het belang van de beschaving noodzakelijk voortbestaan van de bestaande kapitalistische produktiewijze1 moest dus tevens naar deze zijde1 naar de zijde van haar doelmatigheid1 een niet minder vernietigende worden1 dan zoo zij beschouwd werd uit het oogpunt van het ideaal van het grootst mogelijke sociale geluk voor het grootst mogelijke getal4 ,uit deze bewustwording van de tegenstellingen tusschen de kapitalistische werkelijkheid en het sociale ideaal1 was reeds het oudere utopisme geboren geworden4 ,maar uit het daarmede gepaard gaand redelijk onderzoek naar de noodzakelijkheid van het bestaande stelsel1 getoetst aan de voortreffelijkheid zijner technische en produktieve samenstelling1 werd het utopische socialisme geboren1 gelijk dat in drie mannen voornamelijk zijn meest verheven en meest duidelijke uitdrukking vond3 in ,saint-,simon1 in ,fourier en in ,robert ,owen4 ,doch hoeveel schoons elk op zichzelf deze drie groote pioniers in het afbreken van het heerschende stelsel ook te genieten gaven1 hoe scherp en hoe juist zij de geweldige euvelen van het stelsel en zijn zwakke zijden wisten bloot te leggen1 hun ontbrak nog in het algemeen het duidelijk inzicht in de ontwikkeling van de maatschappij4 ,idealisten als zij waren1 gingen zij bij de beschouwing van de praktische werkelijkheid uit van de idee en zochten zij1 moesten zij zoeken1 niet de overwinning van het heerschende stelsel door de eigenschappen van dat stelsel zelve1 maar door een verandering van denkbeelden onder de menschen4 ,de menschen deden verkeerd omdat zij verkeerd dachten1 kon men hun evenwel maar eenmaal overtuigend genoeg aantoonen dat zij verkeerd dachten1 dan zouden zij hunne handelingen en hunne gansche praktijk wel eveneens daarnaar weten in te richten4 ,de strijd in deze wereld is er een om de gerechtigheid op aarde en deze zou zegevieren ondanks alles3 ,fiat justitia pereat mundus #h1 gelijk de koningsberger wijsgeer het in zijn tijd zeide4 ,doordien de socialistische utopisten de werkelijkheid van het kapitalisme niet klaar zagen1 zagen zij ook het element van beweging in de maatschappij zelve over het hoofd4 ,de tegenstelling der klassen zagen zij wel1 maar zij zagen haar niet als de motor in de ontwikkeling van de maatschappij4 ,derhalve geloofden zij niet alleen niet aan de noodzakelijkheid van een klassenstrijd1 zij achtten dezen zelf juist zeer verderfelijk1 omdat de gansche idee daarvan lijnrecht inging tegen hunne opvatting1 dat alleen een beter inzicht in eigen belangen de bezittende klasse er toe brengen zou1 hare produktie- en toeigeningswijze op te geven4 ,elke daadwerkelijke strijd van den kant der arbeiders1 de ergste dupen van dat systeem1 zou die bekeering verlangzamen of onmogelijk maken4 ,de groote kracht van het utopisme lag dan ook in het uitwerken van systemen van toekomstige maatschappijen2 hoe beter en hoe voortreffelijker deze plannen er uit zagen en hoe meer kansen van slagen zij boden1 hoe dichter men bij het doel was3 de bourgeoisie een betere inrichting van de maatschappij te laten aanvaarden4 ,hoe hooger het ideaal was1 bij de eerste mannen die hun gansche leven voor de verwerkelijking hunner plannen gaven1 des te grooter de ontgoocheling4 ,de bourgeoisie kon haar eigen stelsel niet veranderen1 dat ging niet aan1 de onverbiddelijke logika van de economische feiten schreef haar den weg voor en niet de een of andere idee4 ,dit nam niet weg1 dat zoolang de arbeidersbeweging zelve klein en zwak was1 de overgroote massa nog te zeer gedemoraliseerd1 de produktie zelve nog te weinig ontwikkeld1 de maatschappelijke verhoudingen nog in den valschen schijn van den patriarchalen toestand waren gehuld1 deze utopische gedachten zijn blijven voortleven4 ,juist zij waren het1 die1 toen het eerst de beweging zich begon te verheffen1 de hoofden van zoovelen nog bleven vervullen1 voedsel als zij daar kregen door de traditie van verouderde vormen en burgerlijke begrippen1 bijbelsche overleveringen dat het kwade over het goede zal zegevieren etc4 ,zoo lang de arbeidersbeweging slechts uit een kleine hoop pioniers bestond1 die geen mogelijkheid zagen de groote massa wakker te maken of zelfs maar een oogenblik te beroeren1 tierde dit proletarisch utopisme welig4 ,er ontstond zelfs een soort vijandschap van deze dikwerf koene mannen1 die hun leven en vrijheid waagden voor een idee zonder dat de massa hen bijsprong1 ja1 die door deze mede verguisd werden soms1--een vijandschap tegen die massa4 ,anderzijds ontstond er het gevoel dat niet door de ontwikkeling van de massa en hunne doordringing met de noodzakelijkheid van den strijd1 de maatschappij was te revolutioneeren1 maar dat door eenige welgemikte slagen aan die maatschappij toegebracht1 men haar het best in elkander kon doen vallen4 ,een goed gelukte opstand1 in het geheim natuurlijk goed voorbereid en door een handvol1 een gideonsbende van getrouwen ondernomen1 kon in een nacht de revolutie doen uitbreken1 die als een dief in den nacht de bourgeoisie zou overvallen1 aan haar macht plots een einde zou weten te maken en het socialisme zou kunnen invoeren4 ,want dat het een kwestie was van invoeren en niet een van historischen groei dat het socialistische stelsel komen zou1 was en is een aan elk soort van utopisme gemeenzame overtuiging4 ,eveneens de vijandschap tegen den burgerlijken staat in dien zin1 dat zij daarin de absolute macht zagen die aan de verwezenlijking van hunne droombeelden in den weg stond4 ,en door de theorien der geleerden van de burgerklasse uitgewerkt tot een ,rechtsstaat1--den schijn die gevonden was1 om de wanverhouding tusschen de macht die de bezittende klasse uitoefende en het daarmede steeds meer in tegenspraak komende algemeen belang ideologisch te omhullen1--kreeg de staat in hunne oogen het aanzijn van een monster dat1 in combinatie met de kerk1 louter en alleen de eeuwige verdrukking van het volk ten doel had4 ,het is deze utopische denkwijze omtrent doel en ontwikkeling1 hier geenszins volledig maar zoo kort mogelijk uiteengezet1 gepaard aan burgerlijke denkwijzen en vooral aan de uitloopers en streng doorgedreven konsekwenties daarvan1 die hoofdzakelijk de grondslag zijn geworden tot de ontwikkeling van ideen in de arbeidersbeweging1 die bij hunne ontleding dan ook overal hunne specifiek-burgerlijke en klein-burgerlijk-utopistische afkomst vertoonen4 ,wij bedoelen het anarchisme4 ,en niet zoozeer het anarchisme als stelsel van enkele personen1 dan wel het anarchisme als tegen-beweging1 als contra-strooming in de arbeidersbeweging1 gericht tegen de in de meeste moderne landen zich ontwikkelende sociaal-demokratische arbeidersbeweging1 gelijk wij haar aanvankelijk schetsten4 ,,derde ,,hoofdstuk4 ,,de ,,anarchistische ,,levensbeschouwing4 #a4 ,,max ,,stirner1 ,,de ,,individualist4 ,het individu kan niet leven1 als er geen anderen leven4 7,seneca47 ,onder hen die in de tweede helft van de #ai;e eeuw de stoutste konsekwenties hebben durven trekken uit de burgerlijke ideologie van het liberalisme1 behoort op de allereerste plaats wel de jonge scholier van den philosoof ,hegel1 de onderwijzer ,caspar ,schmidt te worden genoemd1 die onder den schuilnaam ,max ,stirner het meest zonderlinge boek over de abstrakte persoonlijkheid geschreven heeft4 ,in #ahde verscheen1 zonder eenige voorbereiding of aankondiging1 plots dit werk1 dat der ,einzige und sein ,eigenthum 7,de enkeling en zijn eigendom7 heette4 ,het was in stille eenzaamheid vervaardigd door den schrijver1 die zelf een zeer afgetrokken1 doch goed mensch is geweest4 ,en het was aan diens vrouw1 ,marie ,dhnhardt1 opgedragen4 ,het werk was verdeeld in twee groote afdeelingen4 ,de mensch heet het eerste1 ,ik het tweede gedeelte4 ,voor ,feuerbach was de mensch des menschen hoogste wezen2 voor ,bruno ,bauer een pas gevonden wezen4 ,stirner stelt zich tegenover beiden en vraagt3 de ,mensch1 wat was hij en wat is hij8 ,vervolgens3 wat is hij voor mijzelven4 ,op welk een konsekwent standpunt--konsekwent tot aan het inkonsekwente toe--,stirner zich hierbij stelde1 bleek uit de slotwoorden die den geest van het boek in deze korte zinnen duidelijk samenvatten3 ,alles moet mijn zaak zijn1 alleen mijne zaak nooit3 ,bah6 over de egosten4 ,maar aan god1 aan de menschheid1 aan den sultan1 die al hun zaken op niets dan op zichzelf gesteld hebben1 aan deze groote egosten wil ik leeren3 ,mij gaat niets boven ,mijzelven6 ,als dezen1 zoo heb ook ik mijne zaak op niets gezet6 ,stirner speurt den mensch na in zijn worsteling om de rede1 de zuivere gedachte te vinden1 door de oudheid en door het christendom heen1 en alles wat hij kan vinden1 is slechts de geest4 ,wat is die geest8 ,hij is de schepper van de geestelijke wereld4 ,de mensch1 concludeert hij1 leeft niet naar zichzelf1 maar naar zijn geest2 niet de mensch regeert1 maar de ideen4 ,de geest is des menschen ,god1 die hem beheerscht4 ,ik en de geest1 zegt ,stirner1 leven in een eeuwige onmin4 ,hij huist in het hiernamaals1 ,ik op de aarde4 ,vergeefs zult gij die hemelachtigheid tot een aardschheid degradeeren willen4 ,de geest gelijkt dat spook1 dat wel nooit iemand heeft gezien1 waarvan hem evenwel ontelbare keeren de geloofwaardigste getuigen bericht hebben dat het bestaat4 ,de geheele wereld die u omgeeft is vervuld van de geesten uwer inbeelding4 ,machteloos staat de mensch voor het onbedwingbare1 onmachtig tegenover zijn noodlot4 ,de wereldwijsheid der ouden1 de godgeleerdheid der nieuwen zocht hem te ontgaan1 doordien deze de wereld zocht te overwinnen1 gene er naar streefde den geest aan zich te onderwerpen4 ,de werkelijkheid van dit spook 7het bestaan van ,god in elken vorm7 te bewijzen1 dat was duizende jaren lang de taak die de mensch zich stelde4 ,zoo is de mensch voor zichzelven een onherbergzaam spook geworden en uit alle hoeken duikt hij zelf en zijn geest1 d4w4z4 de schepping van zijn geest1 spokend naar voren4 ,de zegepraal der zedelijkheid beteekende niets anders dan een verwisseling van meester1 de zedelijke liefde bemint niet dezen of genen mensch om zijn zelfs wille1 maar de menschen1 om der menschen1 om ,gods wil4 ,recht1 zede1 wet1 familie1 staat1 het zijn alle even zoovele spoken1 even zoovele variaties van den geest4 ,geen dezer begrippen laat ,stirner onaangetast2 geen is er1 dat stand kan houden tegenover de meedoogenlooze wijze waarop hij ze te lijf gaat4 ,op het oogenblik waarop de mensch een of andere zaak of idee1 bijv4 de vrijheid1 de waarheid boven zich1 boven zijn eigen persoon stelt1 is hij niet vrij meer1 is het afhankelijk1 is hij niet zijn eigen eigenaar4 ,eigenheid1 dat is mijn gansche wezen en bestaan1 zoo drukt hij het uit1 dat ben ,ik-zelf4 ,vrij ben ik van datgene1 wat ik van mij afgeworpen heb1 eigenaar van datgene wat ik in mijne macht heb of dat ik machtig ben4 ,zelfs de absolute vrijheid noemt ,stirner een spook3 wat hebt gij dan als gij de vrijheid hebt1 namelijk de volkomen vrijheid8 ,dan zijt gij alles1 alles kwijt wat u hindert en er is wel niets dat u niet eens in het leven hinderlijk en ongemakkelijk was4 ,en wien terwille zoudt gij het dan kwijt willen zijn8 ,toch wel om uwentwil1 daarom1 wijl het u in den weg staat6 ,ware u echter iets niet ongemakkelijk1 maar integendeel ware het voor u recht444 dan zoudt gij het niet kwijt willen en er van vrij willen wezen4 ,waarom niet8 ,alweder om uwentwil6444 ,waarom kunt gij den moed niet hebben1 u werkelijk geheel en al tot het middenpunt en de hoofdzaak te maken8 ,waarom naar de vrijheid snakken8 ,uw droom8 ,zijt gij uw droom8 ,ergens anders vraagt ,stirner hun1 die deze absolute vrijheid najagen als een droom3 ,wie zal vrij worden8 ,gij1 ,ik1 ,wij4 ,waarvan vrij8 ,van alles wat niet gij1 niet ik1 niet wij is4 ,ik ben alzoo de kern1 die van alle omhulsels verlost1 van elke mij beknellende schaal bevrijd zal worden4 ,wat blijft er over1 als ,ik van alles1 wat niet ,ik is1 bevrijd zal worden8 ,slechts ,ik en niets dan ,ik4 ,dien ,ik zelf evenwel heeft de vrijheid niets aan te bieden444 ,ben ik niet meer waard dan de vrijheid8 ,ben ,ik het niet1 die ,mijzelven vrij maak1 ben ,ik niet de eerste84444 ,de vrijheid is en blijft een verlangen1 een romantisch klaaggeluid1 een christelijke hoop op een hiernamaalstoestand en de toekomst2 de eigenheid is een werkelijkheid1 die van zelve juist zooveel onvrijheid verwijdert1 als u hinderlijk den weg verspert4 ,van dat wat niet stoort1 zult gij u niet los willen maken1 en als het u begint te storen1 nu1 dan weet ,gij1 dat ,gij u zelf meer gehoorzamen moet dan de menschen4444 ,de eigene is de geboren vrije1 de vrije van huis-uit2 de vrije daarentegen slechts de vrijheidszuchtige1 de droomer1 de dweeper4 ,wat ,stirner nu wl wil1 dat is1 gelijk hij reeds gezegd heeft1 geen menschheid1 geen volk1 geen staat1 geen samenleving1 maar de ,ikheid zelve in zijn opperste egosme4 ,hij hoont tegelijkertijd1 liberalen1 radikalen en communisten2 hij bespot ,proudhon en hij zou buiten elken twijfel ook de hedendaagsche anarchisten niet minder bespot hebben4 ,tot ,proudhon1 die in zijn ,cration de l'ordre dans l'humanit uitroept3 ,in de industrie gelijk in de wetenschap is de openbaarmaking eener uitvinding een der eerste en heiligste plichten6 zegt hij koel3 de schoone droom van een sociale plicht wordt voortgedroomd4 ,de maatschappij is echter geen ,ik dat geven1 verleenen of toestaan kan1 maar een instrument of middel waaruit wij nut trekken moeten1 daar wij geenerlei maatschappelijke plichten1 maar alleen belangen hebben1 ter welker bereiking ons de maatschappij te dienen heeft4 ,proudhon1 spot ,stirner verder1 gelooft zeer slim over den eigendom te oordeelen als hij hem diefstal noemt4 ,men mag vragen3 ,is het begrip diefstal over het geheel anders mogelijk dan door dat men het begrip eigendom gelden laat8 ,hoe kan men stelen als er niet reeds eigendom aanwezig is8 ,volgens ,stirner is het vreemde eigendom1 waarvan ,proudhon spreekt1 niet minder door onthouding1 afstand en deemoed voorhanden1 het is een geschenk4 ,waarom dus zoo sentimenteel als een arme beroofde het medelijden inroepen1 als men niets dan een dwaze en laffe geschenkengever is8 ,waarom ook hier weder de schuld aan anderen toeschuiven1 als beroofden zij ons1 daar wij er toch zelven de schuld van zijn1 doordien wij de anderen onberoofd laten8 ,de armen1 zegt ,stirner1 zijn er de schuld van dat er rijken zijn4 ,waar ,proudhon de onderscheiding maakt tusschen eigenaar en bezitter of genothebber1 daar zegt ,stirner o4a43 ,proudhon kon zich dat wijdloopig pathos besparen als hij zeide3 ,er zijn enkele dingen die slechts aan weinigen behooren en op welke wij anderen van nu af aanspraak of jacht willen maken4 ,laat ons ze nemen1 omdat men door nemen tot eigendom komt1 en voor het oogenblik ons nog onttrokken eigendom ook slechts door het nemen aan de eigenaren gekomen is4 ,het zal beter nut doen als het in ons aller handen is1 dan wanneer weinigen daarover de beschikking hebben4 ,associeeren wij ons daarom ten dienste van dezen roof4--,daarvoor bezwendelt ,proudhon ons met een societeit als de oorspronkelijke bezitster en de eenige eigenares van onvergankelijke rechten2 aan haar heeft de zoogenaamde eigenaar den diefstal gepleegd2 als zij dus telkens den eigenaar zijn eigendom afneemt1 dan berooft zij hem van niets1 daar zij slechts haar onvergankelijke recht doet gelden4 ,zoover1 antwoordt ,stirner1 komt men met het spook der societeit als een moreele persoon4 ,integendeel behoort den mensch1 wat hij krijgen kan3 ,mij behoort de wereld4 ,zegt gij iets anders met de tegenovergestelde stelling3 ,allen behoort de wereld8 ,allen zijn ,ik en nog eens ,ik4 ,maar gij1 zoo roept hij uit1 maakt uit die allen een spook en maakt het heilig1 zoodat dan die allen tot vreeselijke meester van de enkelingen worden4 ,aan hunne zijde stelt zich dan het spook van het ,recht4 ,elke totaliteit die boven de enkelingen staat1 moet verworpen worden4 ,wel mogen de enkelingen zich vereenigen1 een vereeniging of associatie vormen1 maar niets moet den enkeling aan deze verbinden dan zijn belang4 ,zoodra hij bij de vereeniging zijn belang niet meer kan vinden1 moet hij haar verlaten1 de partij moet voor hem ten allen tijde niets dan een deel 7partie7 blijven2 hij is van de partij1 hij neemt deel4 ,de anarchisten onzer dagen meenen in hun recht te zijn als zij hemel en aarde bewegen over vereenigingen of verbonden welke leden1 die tegen het belang van associatie handelen1 royeeren4 ,zij vergelijken dat dan met de katholieke kerk en hare excommunicatie4 ,stirner maakt zich ook hier vroolijk over deze uitvlucht die dient1 om de schuld van zich af te gooien4 ,dat een maatschappij1 bijv4 de staatsgemeenschap mij in mijn vrijheid verkort1 dat brengt mij maar weinig in opstand4 ,ik moet mij toch door allerlei machten en van elken sterkere1 ja1 van ieder mijner nevenmenschen in de vrijheid beperken laten1 al ware ,ik1 de beheerscher aller ,russen1 ,ik genoot toch de absolute vrijheid niet4 ,maar de eigenheid1 die wil ik mij niet laten afnemen4 ,wel is waar neemt elke societeit1 waartoe ik behoor1 mij menige vrijheid2 daarvoor waarborgt zij mij andere vrijheden2 ook wil het niets zeggen1 als ,ik zelf ,mij van deze of gene vrijheid beroof 7bijv4 bij ieder contract71 daarentegen wil ik ijverzuchtig mijn eigenheid bewaren4 ,elke gemeenschap heeft een autoriteit boven de leden te stellen en dezen perken te stellen4 ,beperking van de vrijheid moet overal aangewend worden1 want men kan niet van alles bevrijd worden444 ,zooals de religie en het meest beslist het christendom de menschen met den eisch heeft gekweld1 het onnatuurlijke en het weerzinwekkende te realiseeren1 zoo is het niets dan een echte konsekwentie dezer religieuze overspanning en ziekelijkheid te beschouwen1 dat eindelijk de vrijheid zelve1 de absolute vrijheid als een ideaal verheven zal worden1 en aldus de onzin van het onmogelijke aan het daglicht zal komen4 ,men ziet hier1 hoe de meest konsekwente anarchist1 die ooit bestaan heeft1 tegelijk de scherpste criticus van de anarchistische phrase der absolute vrijheid is geworden6 ,wat nu voor ,stirner in den mensch nog overbluft is de tegenstelling van het gangbare begrip mensch1 dat1 gelijk men gezien heeft1 voor hem een spook1 een geest1 een idee is1 niets dan de onmensch4 ,in dorre woorden te zeggen wat een onmensch is1 is niet moeielijk3 het is een mensch1 die aan het begrip mensch niet beantwoordt1 gelijk het onmenschelijke iets menschelijks is dat met het begrip menschelijk niet gemeten kan worden4 ,de logica noemt dat een weerzinnig oordeel4 ,zou men wel dit oordeel1 dat iemand mensch kan zijn1 durven uitspreken1 als men de hypothese niet zou laten gelden1 dat het begrip des menschen van het bestaan1 het wezen van de verschijning gescheiden zou kunnen wezen8 ,men zegt3 hij verschijnt wel is waar als mensch1 hij is evenwel geen mensch4 ,en nu vernietig ik1 zegt ,stirner1 dit ideaal-begrip2 ik veeg het uit en versta slechts onder ,mensch mijn bizondere persoonlijkheid1 gelijk zij empirisch daar voor mij ligt4 ,hierop nu bouwde ,stirner zijn theorie van ,egosme1 de ,ik-liefde als stelsel4 ,de gewichtigste stellingen van ,stirner ten opzichte van het egosme laten zich in het kort aldus weergeven3 ,wat echter denkt ge u onder een egost8 ,een mensch1 die in plaats van voor een idee1 d4w4z4 voor iets geestelijks te leven1 en aan haar zijn gewoonlijk voordeel op te offeren1 het laatste dient 7pag4 #dj74 ,daarom veracht gij den egost1 omdat hij het geestelijke achterstelt bij het persoonlijke en voor zichzelf bezorgd is1 waar gij hem uit liefde voor een idee mocht zien handelen4 ,ge onderscheidt u beiden hierin1 dat gij den geest1 hij echter zichzelf tot het middenpunt maakt 7#da74 ,de harde vuist van de zedelijkheid gaat wel onbarmhartig met het edele wezen van het egosme om4 ,ongemeen veel gelooven zij te zeggen die den menschen onzelfzuchtigheid ten laste leggen4 ,wat verstaan zij hieronder8 ,wel1 iets dergelijks als onder zelfverloochening4 ,wat is echter dat zelf1 dat verloochend geworden is en geen nut heeft8 ,gij schijnt het zelf te zijn4 ,en tot wiens nut beveelt men u deze onzelfzuchtige zelfverloochening8 ,wederom tot uw nut en heil1 slechts opdat gij u door onzelfzuchtigheid uw waar nut verschaffen kunt4 ,gij zijt egosten en gij zijt het niet1 doordien gij het ,egosme verloochent 7#agd74 ,mij1 den egost1 ligt van het welzijn dezer menschelijke samenleving niets aan het hart1 ,ik offer voor haar niets op2 ,ik gebruik haar slechts2 om haar evenwel volkomen te kunnen gebruiken1 zet ik haar veeleer in mijn eigenste en mijn schepping om2 d4w4z4 ik vernietig haar en vorm in haar plaats de ,vereeniging van egosten 7p4 #baj74 ,zooals bij de ,grieken1 wil men den mensch thans tot zon politikon maken1 een staatsburger of politiek mensch4 ,zoo gold hij langen tijd als hemelburger444 ,volksbegelukking streeft men sedert de revolutie na1 en doordien men het volk gelukkig1 groot en wat dies meer zij maakt1 maakt men ons ongelukkig6 ,volksgeluk is--mijn ongeluk 7p4 #bga74 ,ik bemin de menschen ook1 niet alleen enkelen1 maar ieder4 ,maar ik bemin hen met het bewustzijn van het egosme1 ik bemin hen1 omdat de liefde mij gelukkig maakt1 ik bemin1 omdat het leven voor mij natuurlijk is1 omdat het mij bevalt4 ,ik ken geen gebod der liefde 7p4 #cdj74 ,gij bemint de menschen1 daarom pijnigt gij den egost2 uwe menschenliefde is menschenplagerij 7p4 #cdj74 ,de liefde van den egost welt uit het eigenbelang op1 vloeit in de bedding van het eigenbelang en mondt weer uit in het eigenbelang 7p4 #cdd74 ,een mensch is tot niets geroepen en heeft geen taak1 geen bestemming1 zoomin als een plant of een dier een roeping heeft 7p4 #chb74 ,zooals nu de roos steeds roos1 de nachtegaal steeds nachtegaal is1 zoo ben ik niet eerst een waar mensch als ik mijn roeping vervul1 mijn bestemming nakom1 maar ben ik van huis-uit een waar mensch 7p4 #chc74 ,waar is1 wat van mij is1 onwaar is1 wat mij bezit2 waar is bijv4 de vereeniging1 onwaar is de staat en de maatschappij 7p4 #daf74 ,ik ben het criterium der waarheid 7p4 #dag74 ,voor den christen is de wereldgeschiedenis het hoogere1 omdat zij de geschiedenis van ,christus of des menschen is2 den egost is echter hare geschiedenis van waarde1 omdat hij alleen zichzelf ontwikkelen wil1 niet de idee der menschheid1 niet het plan ,gods1 niet de doeleinden der voorzienigheid1 niet de vrijheid etc4 ,hij ziet zich niet voor een werktuig der idee of een vat ,gods aan1 hij kent geen roeping1 hij waant niet ter voortontwikkeling van de menschheid geboren te zijn en zijn scherfje daartoe te moeten bijdragen1 maar hij leeft zich uit1 onbezorgd hoe goed of slecht de menschheid daarbij vaart4444 ,wat ben ik in de wereld om ideen te realiseeren8 ,om bijv4 soms tot verwezenlijking van de ,idee ,staat door mijn burgerdom het mijne bij te dragen1 #i of door het huwelijk1 als echtgenoot en vader1 de idee der familie tot een bestaan te brengen8 ,wat kan mij een zoodanige roeping schelen6 ,ik leef evenzoo min volgens een roeping als de bloem volgens een roeping groeit en geurt 7p4 #dbh74 ,deze theorie heeft eerst den mensch van de andere menschen geheel zuiver geabstraheerd en daarmede den gemeenschapzin precies op zijn kop gesteld4 ,stirner zag dit zelf1 want met die egostische persoon kan ,stirner ten slotte niets uitrichten1 daarom moet hij zijn toevlucht nemen tot vereeniging4 ,ook na de vernietiging van den staat is sociaal leven immers eene noodzakelijkheid4 ,hij stelt een ,vereeniging van egosten voor4 ,in de vereeniging brengt gij uwe geheele macht1 uw vermogen en doet gij u gelden1 in de samenleving gebruikt men u met uw arbeidskracht1 in de vereeniging leeft gij egostisch4 ,is u de samenleving meer dan gij u zelf zijt1 zoo gaat ze u boven u zelf2 de vereeniging evenwel is niets dan een werktuig of het zwaard waardoor gij uwe natuurlijke kracht verscherpt en vergroot4 ,de vereeniging bestaat voor u en door u en ook zonder u1 in 't kort1 de maatschappij is heilig1 de vereeniging is uw eigenheid3 de maatschappij gebruikt u1 de vereeniging gebruikt gij4 ,deze tegenstelling van maatschappij en vereeniging ziet er nu op het oog wel zeer radikaal uit1 maar inderdaad is zij erg onschuldig4 ,zoo onschuldig als het gansche gefilosofeer van ,stirner over het ,ik is4 ,in elk geval is de realisatie van het ,stirnersche ,ik1 in de vereeniging van de zoo en zoovele ,ik-heden1 de val van het gansche systeem1 dat1 gelijk ,stirners bewonderaar ,j4 ,h4 ,mackay terecht zegt1 geen systeem is4 ,het schijnbaar realisme van ,stirner1 wat is het in werkelijkheid anders1 dan de hoogste ideologie die zich denken laat8 ,wat is het anders dan de idealiseering van den burgerlijken concurrentiestrijd1 die zich1 niet minder dan de zoo radikaal schijnende ,stirner1 een samenleving van louter enkelingen denkt1 eenlingen met hun eigendom1 een optelsom van individuen1 allen eigendomsfanatici8 ,stirner ziet niet in dat de eigendomskwestie zoo gemakkelijk is op te lossen als de socialisten of communisten zich dat voorstellen4 ,hij kent een oplossing3 den strijd van ,allen tegen ,allen6 ,ziedaar ons met ,stirner geheel op de aarde teruggekeerd en aangeland bij ,thomas ,hobbes1 den grooten staatrechtsleeraar der burgerklasse in ,engeland4 ,den arbeiders roept ,stirner toe3 wordt ,egosten6 een woord dat ,john ,henry ,mackay's hoofdfiguur ,auban later hem naroept4 ,de armen worden slechts vrij en eigenaars1 wanneer ze zich verheffen en in verzet komen4 ,slechts door het egosme kan het volk geholpen worden en deze hulp moet het zichzelf verleenen--en zal het zich verleenen4 ,maar ook hier laat deze krasse logika ,stirner al dadelijk in den steek2 waar hij bijv4 de akkerknechten hunnen heeren den dienst laat opzeggen1 wijl zij van nu af zich niet meer onder den prijs zullen verhuren1 daar moest hij niet van de eigenheid van den ne1 maar van de solidariteit van de veelheid der akkerknechten uitgaan4 ,stirner ontgaat deze geheele moeielijkheid door zich allen even eigene individuen te denken1 maar dat kan hij alleen maar in het abstrakte doen4 ,concreet genomen evenwel is de eigenheid van den enkeling1 die geheel zichzelf is1 die de vereeniging zuiver voor zijn eigen doel gebruikt en zich door haar niet gebruiken laat1 de gedealiseerde onderkruiperij en klaplooperij1 altijd van proletarisch standpunt bekeken4 ,persvrijheid1 vrijheid van vergaderen voldoen den enkeling niet1 hij behoeft ze ook niet om zijn eigenheid te versterken4 ,de enkeling van ,stirner schrikt ook voor geen bedrog1 voor geen leugen1 geen huichelarij terug2 hij kent geen ondeugden1 voor hem zijn dat banden die hij verbreekt1 spoken1 gedachten1 ideen1 die de mensch zichzelf oplegt4 ,mij gaat niets boven ,mijzelven6 ,stirner was een persoonlijke opstandeling1 een revolutionair tegen zichzelf4 ,want de ,enkeling1 zegt ,mackay1 is een wereldgeschiedenis op zichzelf2 hij doet op niets beroep2 hij leeft onbekommerd om het wel en wee der menschheid4 ,stirner1 die zelf al het heilige bespotte1 alle burgermans-heilige-huisjes van moraal en bijgeloof zoo meedoogenloos omvergeworpen heeft1 is eigenlijk zelf een ,heilige geworden1 een heilige van zichzelf1 die alles uit den weg gaat om in zichzelf heilig en onaantastbaar te zijn4 ,marx en ,engels hebben zijn werk dan ook eenmaal gecritiseerd onder den titel van de ,heilige ,max 7,sankt ,max7 en terecht1 want als een heilige gaat ,stirner prat op zijn persoonlijkheid1 die hij zorgvuldig reinigt van alle haar aanklevende geest en idee1 geloof en menschelijkheid1 tot hij ten slotte de gelouterde persoonlijkheid overhoudt1 die1 als in de oorspronkelijke leer van ,jezus1 geen mensch meer is1 maar de abstraktie van een mensch4 ,doch de feitelijke verhoudingen weerspiegelen zich toch ten slotte weer in de menschen4 ,zoo philosophisch ,stirner ook was1 als mensch kon hij niet buiten de grenzen van zijn eigen tijd komen4 ,in het ,duitschland van zijn tijd begon zich de concurrentiestrijd eerst juist sterk aan de kleinburgerlijke produktiewijze voelbaar te maken1 toen in ,engeland bijv4 de moderne groot-industrie1 met de massa-proletariseering1 reeds haar vollen zegetocht had aangevangen4 ,het kleinburgerlijk eigendomsfanatisme is een begeleidingsverschijnsel van den kleinburgerlijken concurrentiestrijd3 de kleinburger houdt krampachtig aan zijn ikheid en aan de voorwaarde van zijn ikheid1 zijn eigendom1 vast4 ,met angst ziet hij de verdere ontwikkeling tegemoet4 ,den staat1 die hem zoo sterk bedreigt1 omdat hij hem in de belasting een deel van zijn eigendom ontneemt en zich bemoeit met het gebruik van zijn eigendom1 haat hij met een sterken haat4 ,elkeen1 zoo redeneert hij1 moet er voor zichzelf komen en moet vrij zijn te doen en te laten wat en hoe hij wil4 ,verlaat u op u zelven1 zoo roept ook ,stirner uit1 wie zich op anderen verlaat1 die is reeds verlaten genoeg6 ,deze leuze is gedurende vele jaren daarna de leuze van het ,manchester-liberalisme geweest1 dat zich tegen elke poging tot arbeidswetgeving en ingrepen van den staat in de arbeidsverhoudingen met kracht verzet heeft4 ,juist toen ,stirner bezig was zijn boek te schrijven1 waarin deze zuiver liberale leuze een abstrakten inhoud zou krijgen1 was zij in ,engeland voor goed verdreven door de meest verpletterende nederlaag van de ,manchester-leer4 ,dit typeert dus eigenlijk alleen reeds genoeg de geweldige klove tusschen den enkeling van ,stirner en de massa der moderne arbeidersbeweging4 ,stirner heeft later ,adam ,smith's ,rijkdom der ,natin vertaald en ,j4 ,b4 ,say's ,studin over ,economie4 ,deze praktische sympathien spreken nog het best uit wat hij in den grond der zaak is geweest3 een liberaal in het afgetrokkene4 ,stirner heeft1 gelijk gezegd1 geen school gemaakt4 ,de eenige bewonderaar van zijn tijd1 ,faucher1 is naderhand een verwoed liberaal vrijhandelaar geworden4 ,als ,bakoenine het boek niet later opgerakeld had en in onze dagen ,john ,henry ,mackay niet weder eens de aandacht op ,stirner zou hebben gevestigd1 zou de ,einzige wel voor altijd vergeten geweest zijn4 ,uit het boek toch is nooit iets geworden4 ,persoonlijk was het een daad1 maar het is daarbij ook gebleven4 ,stirner had zijn zaak op niets gesteld4 ,welnu1 uit niets is nog nooit iets geworden4 ,derhalve was het ,stirnersche egosme de doodgeboren daad van een eerlijk1 maar op den weg van valsch philosophisch abstraheeren verdwaald gemoed4 #b4 ,,proudhon2 ,,het ,,klein-,,burgerlijk ,,radikalisme4 ,de demokratische kleinburgers1 verre van voor de revolutionaire proletarirs de gansche maatschappij te willen omwentelen1 streven naar een verandering der maatschappelijke toestanden1 waardoor voor hen de maatschappij zoo dragelijk en gemakkelijk mogelijk wordt4 7,karl ,marx1 ,klner ,communistenprocess1 p4 #gg47 ,tot ,pierre ,joseph ,proudhon's eerste periode1 als philosoof en maatschappelijk hervormer1 behoort een anarchistische theorie4 ,men vindt ze volstrekt niet als een geheel1 maar verspreid in zijn bekend geschrift3 ,qu'est-ce que la proprit8 #a;ere ,mmoire4 ,recherches sur le principe du droit et du gouvernement 7#ahdj74 ,daarin ontwikkelde ,proudhon op scherpzinnige wijze een analyse van de eigendomsverhoudingen in de kapitalistische maatschappij1 terwijl hij daarbij reeds van de noodzakelijkheid van den privaten eigendom afziet1 om ten slotte weder tot de burgerlijke formule te komen1 die trouwens niet nieuw was1 maar reeds door ,brissot de ,narville1 omstreeks den tijd van het ,schrikbewind was uitgesproken3 ,eigendom is diefstal4 ,een uitvoeriger uiteenzetting van de eigenaardige anarchistische opvattingen door ,proudhon in dit tijdperk voorgestaan1 komt in de beide werken3 ,les ,confessions d'un ,rvolutionaire 7#ahdi7 en in ,ide gnrale de la rvolution du ,x,i,xime sicle 7#ahea7 voor4 ,dan breekt voor ,proudhon de tweede periode aan van zijn literair leven1 waarin hij ,du principe fdratif 7#aheb7 geschreven heeft1 het boek waarin hij verklaarde dat het ideaal van het anarchisme niet te verwezenlijken was1 zoodat hij meer de idee van een sociale federalisatie was toegedaan1 waaronder hij verstond een zoover mogelijk gaande decentralisatie en een organisatie van kleine politieke groepen1 die door juridische federale overeenkomst1 onder een louter bewakende en slechts met toestemming van alle gefedereerde regeeringen gedecreteerde centraal-macht1 vereenigd moesten worden4 ,de sympathie voor regeeringloosheid die ,proudhon in de ,confessions en in de ,ide was toegedaan1 was wel is waar tot scepticisme overgegaan1 maar de klein-burgerlijke oppositie tegen een centrale staatsmacht was nog overgebleven4 ,heel gemakkelijk is het overigens niet een konsekwente lijn te vinden in ,proudhons werk2 men moet in zijn werk overal de periodes onderscheiden waaronder hij schreef4 ,of1 gelijk de ,duitsche profeet van het ,proudhonisme--,dr4 ,a4 ,mlberger--het gelieft uit te leggen3 ,proudhon is steeds aktueel4 ,hij houdt steeds de levendigste voeling met het tegenwoordige2 hij wrijft zich daar gestadig aan2 waar een problema opduikt1 dadelijk is hij ter plaatse2 hij vat het terstond in het licht waarin het tegenwoordige het plaatst1 graaft dan van hieruit in de diepte1 werpt eenige goudklompen van gedachten naar buiten en nagelt ten slotte het resultaat in een of andere formule vast1 die den lezer1 die zijn manier van voorwaarts te schrijden niet kent1 meer verbluft dan overtuigt1 meer verblindt dan verheldert4 ,de ,proudhon met wien wij hier te maken hebben1 die van het anarchisme1 is de kleinburgerlijke ,proudhon1 die in werkelijkheid veel meer eigendomsfanatisme aan den dag legt1 dan van een revolutionair te verwachten is4 ,marx heeft zich met ,proudhon veel bezig gehouden1 ja1 zelfs heeft ,marx1 zich aan zijn ouderen tijdgenoot wrijvende1 in de kritiek op zijn philosophisch-economisch werk3 ,philosophie de la misre ou systme des contradictions conomiques 7,wijsbegeerte der ellende of systeem der economische tegenspraken7 van #ahdf1 zijn nieuw wetenschappelijk standpunt voor het eerst geformuleerd4 ,het antwoord van ,karl ,marx op ,proudhon's geschrift3 ,la misre de la philosophie 7#ahdg7 hield de eerste systematische uiteenzetting in van het historisch-materialisme1 de konsekwente doorvoering van de hoofdtheorien van ,smith en ,ricardo1 de rol van het proletariaat in de geschiedenis1 kortom het was het eerste streng logische en meesterlijk systematische betoog van ,marx1 als voor zichzelf gereed zijnd theoreticus4 ,marx zeide van den wetenschappelijken ,proudhon3 ,hij wil de synthese zijn en hij is de samengestelde dwaling2 hij wil als man van de wetenschap boven bourgeois en proletarir zweven1 hij is slechts de kleinburger1 die bestendig tusschen kapitaal en arbeid1 tusschen de politieke economie en het kommunisme heen en weder geworpen wordt4 ,de invloed die ,proudhon's werk gehad heeft op de fransche socialistische beweging omstreeks de jaren #ahfj1 een invloed die ook over de fransche grenzen reikte en de gansche belgische beweging beheerschte1 was de oorzaak dat bij de organisatie eener anarchistische beweging1 in de arbeidersbeweging1 de arbeidersbeweging gelijk ze door en uit de ,internationale van #ahfd onmiddellijk en middellijk was ontstaan1 bij ,proudhon werd aangeknoopt4 ,men had een tegenstelling noodig tegen de denkbeelden van ,karl ,marx1 die als secretaris van den ,generalen ,raad der ,internationale1 volstrekt niet door zijn heerschersnatuur1 gelijk de verzonnen legende der ,bakoenisten het wilde voorgesteld hebben1 maar door de geweldige kracht van zijn logika en zijn macht om anderen te overtuigen1 een grooten invloed had op den gang van zaken4 ,en men vond die tegenstelling in ,proudhon en te meer daar het juist in ,proudhon was1 dat ,marx twintig jaren vroeger het kleinburgerlijk-revolutionair socialisme met zijn eenerzijds en anderzijds zoo vinnig bekampt had4 ,marx zag terecht daarin dat communisme dat een ontwikkeling van de arbeidersbeweging1 als het drijvende element bij uitnemendheid1 zoozeer zou bemoeielijken4 ,proudhon zat namelijk vol tegenspraken1 zijn stelsel is eigenlijk een stelsel van tegenspraken4 ,proudhon was evenals ,stirner1 en evenals ,marx zelf trouwens1 ,hegeliaan1 maar kwam uit al de tegenstellingen niet los2 hij bleef er in steken4 ,proudhon stond evenals ,marx op een keerpunt in de ontwikkeling van het socialisme1 doch bleef zich bewegen in de specifiek-fransche verhoudingen van zijn tijd1 de klein-produktie en het klein-boerendom4 ,alle philosophie hielp hem daar niet uit4 ,een socialisme1 pasklaar gemaakt voor fransche toestanden1 gelijk ,proudhon dat wilde1 kon geen andere toekomst hebben dan een vastlegging van de kleinburgerlijke bezitsverhoudingen1 een waarborg tegen het monopolie1 tegen de ontwikkeling van de groot-industrie1 tegen de coalitie der arbeiders4 ,proudhon was1 evenals de meeste verlichte franschen van zijn tijd1 een tegenstander van den gecentraliseerden staat1 omdat juist in ,frankrijk de bureaucratie reeds geweldige afmetingen had aangenomen en deze1 gelijk dat trouwens bij de ontwikkeling van den burgerlijken staat in het algemeen het geval is1 een rem werd tegen demokratische ontwikkeling4 ,proudhon zag1 al niet minder dan zijn latere ideologische volgeling-anarchisten1 den schijn voor het wezen aan4 ,overigens stond ,proudhon nog diep in de burgerlijke beschouwing zooals die in de periode van de ,revolutie van #aghi veld won en van aparte1 van de ontwikkeling der reele verhoudingen afgezonderde ideen als de ,gerechtigheid en het ,recht uitging1 als van iets bovenmenschelijks dat eeuwig is en onveranderlijk4 ,de gerechtigheid is de onschendbare maatstaf van elke menschelijke handelwijze4 ,de gerechtigheid is de zon1 die elke maatschappij beschijnt1 de spil waaromheen de politieke wereld draait1 zij is het grondbeginsel en de regel van elke overeenkomst4 ,niets onder de menschen is er1 dat niet geschiedt in naam van het ,recht1 niets zonder dat daarbij de ,gerechtigheid wordt aangeroepen1 enz4 enz4 ,die idee der gerechtigheid1 die boven de menschen troont1 is een variatie van de boven de menschen tronende en gerechtigheid oefende godheid4 ,overigens hebben wij hier met al wat ,proudhon als ideoloog kenmerkt1 niet veel te maken4 ,in zijn werk dat het onderzoek over den oorsprong van den eigendom ten doel heeft1 stoot ,proudhon zich ook aan den staat en de wetten die hij maakt4 ,het hagelt wetten1 dekreten1 edikten en verordeningen op het arme volk4 ,de politieke grond zal spoedig met een laag papier bedekt zijn1 die de geologen als papyrusachtige formatie in de geschiedenis der aarde zullen hebben op te teekenen4 ,waartoe dienen wetten dengene die zelf denkt en voor eigen daden verantwoordelijk is6 ,die vrij wil zijn en zich in staat acht het te worden6 ,ik ben gereed om te onderhandelen1 maar ik ben tegen wetten1 ik erken er geen enkele1 ik protesteer tegen ieder gebod dat een zoogenaamd noodzakelijk gezag aan mijn vrijen wil oplegt4 ,wetten6 wil men weten wat ze zijn en welke waarde ze hebben8 ,ze zijn de spinnewebben voor de machtigen en de rijken1 onverbreekbare ketenen voor de armen en de kleinen1 vischnetten in handen der regeering4 ,men vraagt weinige1 maar eenvoudige en goede wetten4 ,maar dat is onmogelijk4 ,moet de regeering niet met alle belangen rekening houden1 alle geschillen beslissen8 ,de belangen zijn volgens het wezen der samenleving talloos1 de betrekkingen tot in het oneindige veranderlijk en bewegelijk2 hoe is het dan mogelijk1 dat men slechts weinig wetten make8 hoe zouden deze eenvoudig kunnen zijn8 hoe zou zoodoende dan de beste wet niet dadelijk afschuwelijk worden8 ,deze bizondere meening1 welke in geenen deele oorspronkelijk is1 maar reeds bij de burgerlijke geleerden voorkomt1 komt voort uit het algemeene standpunt van ,proudhon1 die in het te zamen leven van de menschen een natuurlijke ordening ziet4 ,het menschelijk verkeer1 de economische produktie en alle handel en wandel1 zij zouden volgens uit hun eigen aard voortspruitende regelen hun gang gaan en zoo men ze absoluut vrij en ongestoord hun gang liet gaan1 zich in een natuurlijke harmonie oplossen4 ,waar aldus reeds een natuurlijke ordening van het menschelijk samenleven bestaat1 zoo men slechts de gemeenschappelijk levende menschen in vrije werkzaamheid maatschappelijke goederen laat voortbrengen en ruilen1 is een in de bizonderheden ingrijpende wettelijke organisatie geheel en al overbodig1 ja is zij schadelijk4 ,wanneer de uitbuiting van menschen door menschen diefstal is1 zegt ,proudhon1 dan is de regeering van menschen door menschen1 slavernij4 ,doordien de werkzaamheidsspheer van ieder burger door de natuurlijke verdeeling van den arbeid en door de keus van den tak van voeding1 die elk treft1 bepaald wordt1 doordien de sociale funkties in zoodanige verhouding tot elkander staan1 dat zij een harmonische werking te voorschijn brengen1 ontstaat de ordening uit de vrije werkzaamheid van allen2 er is geen regeering4 ,wie de hand op mij legt om mij te regeeren1 is een usurpator 7overweldiger7 en een tyran2 ik verklaar hem voor mijn vijand4 ,aldus ,proudhon in de ,confessions d'un ,rvolutionnaire4 ,de idee der ,regeering1 zegt ,proudhon in de ,ide gnrale1 stamt uit de familie2 zij ontstond uit de zeden der familie en de huiselijke gewoonten2 geen tegenspraken werden toenmaals gehoord2 de regeering scheen voor de samenleving een evenzoo natuurlijk iets te zijn1 als de verhouding van den vader tot zijn kinderen4 ,de ervaring evenwel heeft geleerd1 dat steeds en overal de ,regeering1 hoe populair zij ook in haren oorsprong geweest moge zijn1 zich ten slotte gesteld heeft op de zijde van de beschaafdste en rijkste en tegenover de armste en talrijkste klasse2 dat zij1 na aanvankelijk zeer liberaal en vrijgevig opgetreden te zijn1 zich steeds exclusiever ging gedragen2 eindelijk dat zij1 in plaats van de vrijheid en de gelijkheid voor allen hoog te houden1 hardnekkig er aan werkte1 haar te vernietigen door hare natuurlijke toeneiging tot privilegies4 ,daarom1 wijl deze erkentenis nu eenmaal was gewonnen1 was deze rechtsorde te verwijderen alleen doordien men haar overbodig maakt1 doordien men de natuurlijke harmonische orde van het vrije verkeer weder instelt4 ,vastgehouden moet worden aan het principe dat de arbeid niet georganiseerd moet worden1 daar deze dat geheel uit zichzelf wel doen zal4 ,noodig is het1 dat elkeen zijn eigen heerscher worde1 dat in de plaats van de tot nu toe heerschende politieke machten de oeconomische krachten komen4 ,in plaats van wetten komen de vrije verdragen1 die voor de leden van op zich zelf staande1 niet-juridisch-vrij gevormde vereenigingen onderling gesloten worden op den grondslag dat niemand tegen zijn wil onder de autoriteit van een of andere gemeenschap sta en dat er economisch onbepaald vrije schepping en ongehinderde ruil van produkten heerscht4 ,tot dit doel zet ,proudhon zijn positieve plannen uiteen3 de ,volksruil- en ,credietbank1 die de eerste groote stap op den weg van de verwerkelijking van de natuurlijke harmonie der maatschappelijke orde beteekenen zou4 ,het principe betitelde ,proudhon als dat van de mutualiteit 7wederzijdschheid74 ,het voorbeeld1 hoe zulk een ,volksbank zou moeten zijn ingericht1 is nergelegd in de ,confessions en aan de principieele fundeering van het begrip der mutualiteit heeft ,proudhon al zijn vernuft besteed4 ,hij beproefde daarbij ook1 gelijk zoo velen vr hem1 bijv4 de socialistische ,ricardianen in ,engeland1 tot een fixeering van de economische waarde der goederen te komen1 wijl hem dat de spil leek waarom zijn gansche stelsel in de praktijk draaide en kwam dan ook tot de formuleering van de geconstitueerde waarde3 een vastgestelde waarde der goederen als norm voor de prijzen der goederen dien hij natuurlijk voor zijn ruilbank noodig had4 ,de idee der mutualiteit1 die de gerechtigheid zelf is volgens ,proudhon1 waarop berust zij8 ,op den eerlijken ruil4 ,wat is eerlijke ruil8 ,een ruil waarbij gelijkwaardigs tegen gelijkwaardigs wordt gegeven1 antwoordt ,proudhon4 ,en wat is gelijkwaardig3 wat gelijke hoeveelheden menschelijken arbeid gekost heeft4 ,aan groote woorden geen gebrek4 ,niet alleen dat ,proudhon's mutualiteit1 die in den grond van de zaak niet verschilde van de produktieve associaties van ,lassalle1 zonder de hulp van den staat niet uitvoerbaar blijkt1 eischt hij ook nog bovendien1 dat de arbeiders zich aan de hun beloofde gerechtigheid bij voorbaat zullen onderwerpen4 ,men zou zeggen1 of het ding nu ,gerechtigheid of ,staat heet1--als ik mij bij voorbaat reeds aan iets onderwerpen moet1 dat ik niet kn1 is het een geen haar beter dan het ander4 ,van deze tegenspraken is het gansche anarchisme van ,proudhon vol4 ,nauw met het algemeen radikaal-burgerlijke standpunt van ,proudhon hangt zijn standpunt tegenover de arbeidersbeweging samen1 d4w4z4 de beweging gelijk hij die in zijn tijd gekend heeft1 n4l4 de engelsche vakbeweging en die van de engelsche chartisten4 ,hij is haar onvoorwaardelijk vijandig gezind4 ,in dat opzicht verloochende hij geenszins den innerlijken aard van het wezen der fransche kleinburgers van zijn tijd voor wie de georganiseerde arbeidersbeweging een even radikale verschrikking was als zij zelf burgerlijk-radikaal van aard waren4 ,proudhon weet niet veroordeelend genoeg te spreken van arbeiderscoalities ten behoeve van loonsverhooging en verkorting van arbeidstijd4 ,de arbeider individueel moge in elk geval1 volgens ,proudhon1 zoo lang de sociale gerechtigheid hem het loon niet toekent waarmede hij tevreden behoort te zijn1 probeeren zooveel als mogelijk is een goede betaling te verkrijgen of met andere arbeiders zich associeeren1 om tegen de kapitalistische ondernemers te kunnen concurreeren1 maar een associatie met medearbeiders om op de meesters eenigerlei druk uit te oefenen om hooger loon of korter arbeidstijd1 dat verbiedt hem ,proudhon1 dewijl hij dat een zonde tegen de sociale moraal acht4 ,de wet welke de coalities veroorlooft1 roept hij uit n in zijn geschrift ,philosophie de la misre en hij herhaalt iets dergelijks in zijn later geschrift ,de la capacit politique des classes ouvrires1 is in den grond anti-juridisch1 anti-economisch en tegen elke samenleving en elke orde in4 ,de werkstaking der arbeiders1 zegt hij in ,philosophie de la misre1 is onwettig en het is niet alleen het ,wetboek van ,strafrecht1 hetwelk dat zegt1 maar ook het economische systeem1 de noodzakelijkheid van de bestaande orde4 ,proudhon is hier ook al weder1 gelijk in zijn gansche economische systeem1 in de lijn der burgerlijke gedachte1 die zeker niet scherper dan hij de werkstaking en de vakorganisatie veroordeelen kon4 ,hij gevoelt alleen maar iets voor n soort organisatie1 n4l4 voor de mutualistische en dat met het oog op het behoud van de middelklasse6 ,deze middelklasse1 zegt hij1 in welker schoot de beter beradene arbeidersdemokratie voor een jaar geleden verklaarde geheel te willen opgaan1 schijnt het niet dat men met een soort fanatisme er aan arbeidt1 haar te willen vernietigen1 haar tot de positie van loonarbeider te willen doen afdalen8 ,elken dag doet het bankroet groote scheuren in de rijen van de kleine burgers ontstaan en wat nog ondragelijker is1 haar noodstand duurt voort1 het leven van de hand in den hand1 de geheime ellende decimeert haar4 ,de arbeiders hebben slechts hun eigen lijden gezien1 zij hebben in 't geheel geen begrip van de kwellende zorgen der bourgeois4 ,zoo vermaant deze apostel van het anarchisme volgens ,kropotkine en ,john ,henry ,mackay de arbeiders van zijn tijd4 ,toen ,proudhon candidaat gesteld was voor de provisoire regeering van #ahdh1 richtte hij tot zijn kiezers van het departement ,doubs een manifest waarin o4m4 deze phrase voorkwam3 ,de sociale kwestie is gesteld4 ,gij zult haar niet kunnen ontgaan4 ,om haar op te lossen zijn mannen noodig1 welke met den radikaalsten tegelijk den conservatiefsten geest verbinden4 ,arbeiders1 reikt uwen principalen de hand1 en gij arbeidgevers1 stoot niet de tegemoetkoming van diegenen terug1 die uwe loonontvangers waren4 ,hoe scherpzinnig ook dikwijls1 hoe snijdend in zijn oordeel over het monopolie van den eigendom1 ,proudhon kon nooit uit den cirkel van de klein-burgerlijke redeneering komen4 ,de arbeid die naar de volle opbrengst harer waarde geruild zal moeten worden1 is volgens ,carrard ,auban in ,mackay's ,anarchisten1 de steen der wijzen in de sociale hervorming van de toekomst1 de spil waarom het gansche individueele anarchisme van dezen literairen fantast draait4 ,het moge zoo wezen4 ,maar de wederzijdsche garantie van den gelijken ruil1 van de volle opbrengst van het arbeidsprodukt is een economische phrase1 die wel radikaal klinkt1 maar maatschappelijk nooit te verwerkelijken was1 noch in praktijk te brengen kan zijn4 ,en voorzoover zij een inhoud heeft1 is zij zeer na verwant aan de samenleving van den vrijen ruil1 die den geheel zelfstandigen voortbrenger en den zelfstandigen ruiler tot voorwaarde heeft1 met den vrijen individu1 die daarvan het middenpunt uitmaakt4 ,dit ideaal is geen nieuw1 maar een zeer ouderwetsch en lang overwonnen ideaal1 al spookt het nog in onze dagen in de hoofden van zoo menigeen rond4 #c4 ,,bakoenine2 ,,het ,,verwoestend ,,element4 ,so ist denn ,alles1 was ,ihr444 ,zerstrung444 nennt1 ,mein eigentliches ,element6 7,mephistopheles1 ,faust ,i47 ,toen de ,internationale van #ahfd gesticht was1 traden tot haar allerlei elementen toe1 die dit door de arbeiders zelven geschapen terrein gunstig voor zich achtten om er hunne eigen1 persoonlijke denkbeelden te propageeren en het voor hunne bijzondere bedoelingen te exploiteeren4 ,het is van genoegzame bekendheid dat de ,internationale niet als een sociaal-demokratische1 maar allereerst als een algemeene arbeidersbeweging bedoeld was1 een terrein waar arbeiders van uiteenloopende richting1 mits op den algemeenen bodem van den klassenstrijd staande1 konden samenstrijden4 ,het is een niet minder bekend feit1 dat ,karl ,marx zelf1 die door zijn groote geestesgaven1 maar niet minder door zijn enorme kennis van landen en nationale eigenaardigheden1 in zulk een beweging wel het overwicht moest krijgen1 desondanks geenszins de sociaal-demokratie in haar naar den voorgrond bracht4 ,marx wist en begreep veel te goed1 dat de taak der ,internationale was3 leven te wekken onder de arbeiders van vele landen1 hen aan te zetten tot het eerste wat noodig was1 tot organisatie4 ,maar het spreekt van zelf1 dat een beweging als de ,internationale van #ahfd1 die spoedig een wereldbeweging werd1 ras personen tot zich trok1 die haar wenschten dienstbaar te maken aan eigen inzichten en ook tal van onklare1 verwarde elementen in zich moest opnemen1 die eerder tot hare ontbinding dan tot hare versterking konden medewerken4 ,de uitdrukking van het laatste element is gedurende eenige jaren ,michal ,bakoenine geweest4 ,en het is niet om zijn persoon1 maar om de rol die hij enkele jaren achtereen in de zich nauwelijks ontwikkelende1 jonge internationale arbeidersbeweging vervuld heeft1 dat wij hem karakteriseeren kunnen als de vertegenwoordiger van het vernielend element daarin te zijn geweest4 ,bakoenine was een ,rus1 die uit zijn land verbannen1 gelijk zoovelen zijner landgenooten1 daar een hevigen strijd had moeten voeren tegen het absolutisme4 ,de russische toestanden en verhoudingen van vr het midden der #ai;e eeuw te schetsen is hier niet doenlijk1 maar men zou zich eerst een goed denkbeeld daarvan moeten vormen1 om het sociaal en politiek milieu te kennen waaruit een figuur als die van ,bakoenine is voortgekomen4 ,het spreekt van zelf1 dat iemand die geboren en getogen is in een land als ,rusland1 het ,rusland van voor een driekwart eeuw terug2 toen daar nog de lijfeigenschap in vollen bloei was2 toen daar nog de paleis-revoluties heerschten en zoo goed als het gansche volk1 op een handvol intellectueelen na1 neerlag in volle demoralisatie1 in doodslaap1 en de gansche toestand politiek en economisch volkomen aziatisch was1--dat zoo iemand1 in het west-europeesch milieu verplaatst1 vreemd moest zijn aan het eigenlijk karakter van die omgeving4 ,de europeesche arbeidersbeweging1 vooral de internationale1 moest dit russische element al dadelijk in zich opnemen1 omdat zij natuurlijkerwijs alle oppositioneele elementen tot zich trok4 ,maar zij heeft daar1 over het algemeen genomen1 niet veel genoegen van gehad4 ,en het feit1 dat in dien tijd toen alles zoo geheel onklaar1 zoo geheel verward was1 doel en middelen slechts weinigen duidelijk voor oogen stonden1 voornamelijk het russische element voor een overwegend deel niet opbouwend maar afbrekend werkte1 is daaruit te verklaren1 dat dit in den west-europeeschen strijd van zelf moest overbrengen een deel van zijn eigen opvattingen omtrent strijdwijze1 methode en inzichten in de economische en politieke verhoudingen1 gelijk die zich aan hen opgedrongen hadden in en door den strijd in het eigen land4 ,in ,rusland--en hier is nog steeds sprake van het ,rusland van toenmaals--was geen sprake van een strijdwijze die begon met den opbouw van een klasse die door hare doel-bewuste organisatie de wig moest worden1 die eenmaal in het organisme van de burgerlijke samenleving gedrongen1 daarin de politieke ontbinding zou bespoedigen1 welke de economische zelf-ontbinding en zelf-ontwrichting van het kapitalistische produktiesysteem1 als het ware ondergronds1 bezig waren te volvoeren4 ,in ,rusland moest verstoord1 vernield en afgebroken worden2 daar--en bij de toenmalige afwezigheid van een moderne kapitalistische ontwikkeling was dit zeker zoo--moesten door het geheel afbreken van het bestaande 7zoo geleek het althans7 de voorwaarden voor een moderne ontwikkeling in economisch en politiek opzicht worden geschapen4 ,een figuur als die van ,michal ,bakoenine was te zeer een specifiek russische1 gedreven door de felle haat tegen de toestanden en verhoudingen in het land zijner geboorte en zijner jeugd1 om niet de volle maat daarvan over te brengen op de west-europeesche verhoudingen waarin hij zich daarna is gaan bewegen4 ,het vernielen was bij hem de karaktertrek van zijn agitatie en propaganda geworden2 niet het vernielen nu juist in materielen zin1 maar het vernielen als philosophisch grondprinciep1 de absolute beschouwing dat het sociaal-nieuwe er niet kon komen zonder dat het sociaal-oude tot den grond toe afgebroken was4 ,die zucht naar het absolute was ,bakoenine1 gelijk reeds hiervoren is opgemerkt een scholier van ,hegel1 door middel van het absolute idealisme der ,hegelsche school in het philosophisch bloed gevaren1 zooals het bij ,stirner tot de absolute persoonlijkheid en bij ,proudhon tot de absolute noodzakelijkheid van den persoonlijken eigendom geleid heeft4 ,eerst moest alles afgebroken wezen3 privaat-bezit1 eigendom1 staat1 familie1 godsdienst enz4 en dn eerst zou op de puinhoopen van dat alles de nieuwe toestand van zelf verrijzen4 ,deze mechanische wereldbeschouwing ziet in elke historische periode van de samenleving louter in zichzelf afgesloten en absolute1 krachtens zijn eigen idee zich verwerkelijkende phasen1 die evenzoo los van de aan haar voorafgaande zijn1 als de menschen aan de werkingen dier idee geheel onderworpen1 de menschen die niet anders dan de levende werktuigen zijn1 welke die idee tot hare verwezenlijking gebruikt4 ,dat elke maatschappij haar eigen wetten van produktie en verdeeling en diensvolgens ook van politieke en juridische constellatie kent1 leert ook de historisch-materialistische geschiedenis-opvatting4 ,maar zij leert niet minder dat die phasen in de geschiedenis niet absoluut zijn1 zij leert dat er een zekere organische ontwikkeling is1 dat produktievormen zich uit elkander ontwikkelen1 historisch in elkander overgaan en dat juist de door allerlei immanente faktoren veroorzaakte ontwikkeling van den voorafgaanden produktievorm1 de voorwaarde wordt voor het ontstaan van den opkomenden produktievorm4 ,deze beschouwing is dus ook revolutionair1 zoo goed als die welke de vernieling alleen tot haar uitgangspunt maakt1 maar zij is het in den eenig-wezenlijken en niet-utopischen zin van het woord4 ,zij vat steeds de beide kanten van de werkelijkheid in het oog1 het afbreken door opbouwen4 ,zij is1 gelijk men het philosophisch noemt3 de dialektische beschouwing4 ,zoo had de beschouwing van ,bakoenine1 die zich reeds uitte in een zinsnede van een artikel dat hij lang voor zijn werkzaamheid als revolutionair al-vernieler onder den naam van ,jules ,elizard schreef1 getiteld ,die ,reaktion in ,deutschland en in #ahdb opgenomen in de ,deutsche ,jahrbcher van ,ruge1--de zin luidde3 de lust tot verstoring is een scheppende lust1--niets dan het sophistische1 het valsch-philosophische uitgangspunt1 dat uit niets iets geboren kan worden4 ,in dat opzicht was hij1 die ,stirner gekend heeft en zijn boek weder aan de vergetelheid had ontrukt1 diens zielsverwant4 ,bakoenine had evenwel in de ,internationale niet die rol vervullen kunnen1 die hij vervuld heeft1 als daar niet een belangrijk element te vinden ware geweest waarop hij steunen kon4 ,en dat vond hij in het romaansche element1 namelijk in die organisaties welke grootendeels door landen als ,itali en ,spanje werden geleverd4 ,landen die nog geenszins door de moderne kapitalistische ontwikkeling waren aangeroerd1 maar waarin tal van revolutionaire krachten leefden1 die door de verschillende1 hier reeds vroeger opgesomde1 achterlijke omstandigheden en verhoudingen van economischen1 politieken1 religieuzen aard werden gevoed4 ,dezen vatten de ,internationale niet anders op dan als een geschikte gelegenheid om alles in ,europa onderste boven te gooien1 omdat zij alleen in een omkeering van alle verhoudingen in ,europa en niet in de evolutie van de toestanden in hun eigen land1 het middel zagen om aan de ellenden van hun eigen nationale achterlijkheid en algemeene verstomping te ontkomen4 ,bakoenine heeft voor zijn agitatie en propaganda in de eerste internationale arbeidersbeweging die elementen handig voor zijn doeleinden weten te exploiteeren3 hij zette het romaansche tegen het germaansche element op4 ,hij wist de toentertijd nog scherp in het oog vallende verschillen tusschen den germaanschen geest van organisatie en geleidelijken groei en den romaanschen geest1 waarbij alles op de spontaneteit van de daad en het oogenblikkelijk initiatief berustte1 persoonlijk aan te blazen4 ,de strijd die tusschen ,marx en hem om de leiding in de ,internationale uitbrak1 drie jaren geduurd heeft en in #ahgb op het ,congres van den ,haag met zijn nederlaag1 maar tevens ook met de feitelijke verdwijning van de ,internationale zelve eindigde1 was door ,marx volstrekt niet gewild4 ,marx moest ten slotte wel de ,internationale verdedigen tegen de vernielende pogingen van een philosophischen sophist en een agitatorisch-politieken woesteling als ,bakoenine bleek te zijn1 wilde hij haar niet prijs geven aan de proefnemingen van den man die in zijn politiek programma van die dagen zeide3 ,wij vatten de revolutie op in den zin van de ontketening van al datgene1 wat men tegenwoordig de booze hartstochten noemt4 ,bakoenine was eigenlijk ook geen anarchistisch theoreticus1 evenmin als de voorafgaanden2 een systeem is in zijn werk moeielijk te ontdekken1 hij was de gelegenheidsopposant1 die in tijdschriftartikelen1 manifesten etc4 zijn gedachten uitte4 ,het eenige geschrift van hem waarin min of meer eenheid te bespeuren valt1 is het kleine boekje over ,god en de staat1 dat wezenlijk door niets uitmunt1 noch door oorspronkelijkheid van gedachte1 noch door diepte van inzicht1 noch door eenig historisch begrip van de stof zelve4 ,bakoenine heeft een tijd lang zichzelven een scholier van ,marx genoemd en door hem is het ,communistisch ,manifest in het russisch vertaald4 ,in ,god en de staat zegt ,bakoenine o4m43 ,ja1 de geheele geestelijke en zedekundige1 staatkundige en maatschappelijke geschiedenis der menschheid is een spiegelbeeld van hare staathuishoudkundige geschiedenis1 waaruit blijkt1 dat hij onder den invloed van het historisch-materialisme stond4 ,wie evenwel het geschrift met het noodige critische onderscheidingsvermogen weet te lezen1 hetgeen bij de lectuur van de anarchistische schrijvers meer dan ergens broodnoodig is1 bespeurt dadelijk hoe dun er dat op zit3 de godsdienst en de staat beiden worden er tot de uitgangspunten eener woedende oppositie gemaakt1 waardoor ,bakoenine zich terstond als de ideoloog bij uitnemendheid ontpopt1 ofschoon hij tegen ideologien als geloof en gezag op geweldige wijze te velde trekt4 ,bakoenine was de eerste anarchistische agitator in den zoogenaamd grooten stijl4 ,zijn woelen in de arbeidersbeweging ging van tweerlei standpunt uit3 het ondergraven van lk gezag1 hoe ook genaamd1 en het proklameeren van de absolute persoonlijke vrijheid en de absolute negatie van den staat4 ,dit bracht natuurlijk met zich mede het voortdurend aansporen tot den ononderbroken opstand tegen het bestaande1 niet in den organisatorischen1 maar in den omverwerpenden zin2 voorts bracht het de verwerping van elke politieke aktie met zich4 ,bakoenine was daarmede de eerste theoreticus geworden van het anarchisme1 dat de arbeidersbeweging in haar geheel zoo veel en zoo groote schade gedaan heeft1 de theoreticus van de destructie1 van het omverwerpen als stelsel1 om de omverwerping zelve4 ,zoodat eenmaal terecht van ,bakoenine gezegd werd3 hij zou zijn eigen stelsel1 ingeval het zegevieren kon1 zelf het eerst omverwerpen6 ,noch het bloote verzet tegen den staat1 zonder meer1 het aanzetten om hem zoogenaamd te verstoren1 noch het donderen tegen ,god en het ,godsgeloof1 abstract gedreven als het door ,bakoenine geschiedde1 doen beide fundamenten van de burgerlijke maatschappij beduidend wankelen4 ,elk verzet tegen beide moet een inhoud hebben1 anders is het een leege santekraam van phrasen1 waaraan men zich bij gelegenheid wel bedrinken kan1 maar die de grondvesten van de burgerlijke samenleving onaangetast laten4 ,als ik tegen den godsdienst ageer1 dan ageer ik tegen een ideaal dat historische brieven bezit1 omdat het de menschheid eeuwenlang een opheffing en een troost was2 en eerst van het oogenblik dat de godsdienst het middel eener klasse werd1 die hem ging gebruiken tot onderdrukking eener andere klasse1 is hij een ongeluk voor den vooruitgang geworden4 ,ik moet dus dit ideaal zeer wezenlijk weten te vervangen en vooral hen1 die de meeste behoeften daaraan hebben3 de groote massa1 die zich niet door dichtkunst of wetenschap aesthetisch kan opheffen1 daarmee weten te doordringen4 ,ik moet dus allereerst hun blikken van de hoop op het hiernamaals afwenden naar het werkelijk-aardsche en de hoop die zij koesteren op verlossing uit hun lijden in een onzienlijke wereld1 leiden naar de werkelijke verlossing in de praktische wereld4 ,voor het schijn-idealisme moet ik het werkelijk idealisme in de plaats stellen4 ,ik bereik daar echter niets van als ik1 den godsdienst opvattende als een spook1 gelijk ,bakoenine1 tegen spoken vecht1 en al onttroon ik dan ,god1 gelijk ,bakoenine dat eenige malen op een bladzij doet1 dan zal deze niet zeer in zijn autoriteit daardoor geschaad worden4 ,niet veel anders staat het met de agitatie tegen den burgerlijken staat4 ,bakoenine was als leerling van ,hegel te zeer gehecht geraakt aan absolute formules om de historische wording en de ontwikkeling van den burgerlijken staat te kunnen onderscheiden4 ,voor ,hegel zelf was die staat trouwens het eindpunt van idealistische ontwikkeling in politiek-socialen zin4 ,en het was begrijpelijk dat de staat1 aldus abstrakt opgevat1 gelijk de scholieren van ,hegel alles plachten te abstraheeren van zijn eigenlijken1 werkelijken voedingsbodem1 voor ,bakoenine een even groot spook werd als ,god en het ,godsgeloof dat waren4 ,zooals ,bakoenine in het leven elk gezag dat hem opgedrongen werd1 zeide te verwerpen1 de wetenschap alleen dan erkende wanneer zij zichzelve maar voortdurend bleef negeeren1 kwam hij er als anarchist toe1 evenals een gansche burgerlijke generatie van staathuishoudkundigen1 staatslieden en filosofen dat gedaan hadden--en dat konsekwenter dan hij--elk ingrijpen van den staat in de sociale verhoudingen absoluut en ten eenenmale te veroordeelen en te verdoemen4 ,men heeft reeds gezien waaruit de burgerlijke oppositie tegen den staat eigenlijk voorkwam4 ,bij anarchisten als ,bakoenine worden deze motieven karikaturaal overdreven en1 als zij aldus de arbeidersbeweging binnengebracht worden1 vinden zij daar nog genoegzame resten van de burgerlijke beschouwingen1 die nog onder het proletariaat heerschende zijn1 om1 vermengd met allerlei gevoelens van zwakheid en van eigen geestelijke onmacht1 tot een arbeiderseditie te worden van de burgerlijke1 z4g4n4 oud-liberale manchester-politiek4 ,men ontbindt den staat niet door er holle redevoeringen tegen te houden en hem in den politieken ban te doen4 ,de staat bemoeit zich met ons leven1 met ons doen en laten op ieder gebied4 ,de staat1 abstrakt genomen1 is een leeg begrip1 het is een juridische fiktie1 niets anders4 ,wat er wezenlijk aan is1 dat is de staatsmacht van de heerschende klasse1 die in parlementair geregeerde landen schijnbaar de uitdrukking van den volkswil is1 maar inderdaad door middel van de grondwet1 het parlement1 het kiesrecht1 de bureaukratie1 de justitie1 het strafrecht en burgerlijk recht1 het leger en de instandhouding van de bestaande orde1 den wil van de bezittende klasse aan de niet-bezittende met geweld opdringt4 ,en dat te drukkender1 naarmate de sociale verhoudingen een gansch anderen vorm van maatschappij-inrichting reeds lang en dringend hebben aangetoond4 ,wie dus den burgerlijken staat vernietigen wil1 die moet hem eerst zien te veroveren4 ,wie gelijk ,bakoenine in den staat een zuivere afspiegeling ziet van de economische verhoudingen1 voor dien zal het genoeg wezen hem eerst economisch te revolutioneeren1 d4w4z4 de eigendomsvormen waarop hij berust eerst weg te vegen en die heeft1 aldus redeneerende1 gemakkelijk zeggen1 dat elke deelname aan politieke aktie1 hetzij met of zonder algemeen kiesrecht1 verwerpelijk en uit den booze is4 ,evenwel1 de zaak ligt toch eenigszins anders dan ,bakoenine met zijn sofismen en zijn gebrekkig historisch inzicht het heeft doen voorkomen1 en alle anarchisten1 tot op den geleerden ,kropotkine toe1 het zich maar voortdurend blijven verbeelden4 ,de staatsmacht van de bezittende klasse is een economische macht1 die gansch niet in de lucht hangt1 die zeer wezenlijk is en op de hierboven aangegeven faktoren berust1 die tevens de elementen van haren inhoud vormen4 ,en nu heeft in het ontwikkelingsproces der ontwrichting van de burgerlijk-kapitalistische samenleving de arbeidersdemokratie1 d4i4 de sociaal-demokratie1 eene zeer belangrijke1 historische1 dus onafwijsbare taak1 n4l4 die macht aan de bezittende klasse te ontwringen om haren inhoud te veranderen overeenkomstig de nieuw-geworden behoeften van de zich inmiddels wijzigende produktiewijze4 ,bovendien1 ook hierop is reeds gewezen1 op een gegeven moment in het bestaan van den burgerlijken staat is deze zich reeds gaan bemoeien1 moest zich gaan bemoeien met de economische verhoudingen der burgers4 ,doch onder het absolutisme1 waaronder de bourgeoisie vr het tijdstip harer onbeperkte macht evenzeer als het proletariaat leed1 was dit haar niet zoo merkbaar4 ,toen zij zelve evenwel de macht in den staat kreeg1 was--ondanks hare theorie dat de staat een contract is1 een vrije overeenkomst tusschen burgers van hetzelfde land1 en uit het verlaten van den natuurlijken toestand voortkwam1 gelijk bij de christenen uit den zondeval van het menschelijk geslacht--haar eigen staat van het zich bemoeien met economische verhoudingen evenmin af te houden4 ,en dat juist te meer naarmate door hare1 door niets meer gebreidelde1 volle ontplooiing van de maatschappelijke concurrentiekrachten1 er een toestand van sociale anarchie geschapen werd1 die juist in het belang van een instandhouding der burgerlijk-kapitalistische samenleving zelve1 voornamelijk wel in het belang van de voorwaarde van haar bestaan1 een produktieve arbeidersklasse1 een bemoeiend1 d4w4z4 een regelend optreden van den kant van den staat noodzakelijk maakte4 ,hierdoor werd dus aan de arbeidersklasse als van zelf het zich op hare beurt bemoeien met de wijze waarop men zich met haar meest direkte levensbelangen1 de gezondheid en het voortbestaan van hare kinderen1 vrouwen en mannen bemoeide1 historisch en categorisch opgedrongen4 ,als men zich toch met onze gezondheid1 ons leven1 de verhoudingen waaronder wij arbeiden1 wonen1 eten en voortplanten moeten1 etc4 gaat bezighouden1 welke gegronde reden kan er dan zijn1 om dit te laten doen buiten ons om en buiten onze medewerking4 ,liefst zouden wij het zelf doen2 maar omdat wij dat nu niet kunnen1 zou het daarom beter zijn het maar geheel aan anderen over te laten8 ,de kwestie is inderdaad van een bizondere eenvoudigheid1 doch in den ideologischen kop van een ,hegeliaan als ,bakoenine weerspiegelden zich de staat en de wetgeving als twee abstrakte en van de economische en politieke werkelijkheid afgezonderde begrippen1 een fata morgana1 die de menschen zichzelven schiepen4 ,de theorie dat de staat altijd aan die klassen ten goede moet komen1 welker werktuig hij vroeger eenmaal geweest is1 dat de wetgeving altijd slechts voor de uitbuitende minderheid tegenover de belangen van de overgroote meerderheid der geknechten van nut kan wezen1 gelijk het bij ,bakoenine in de verhandeling over den staat heet1 valt dan ook geheel ineen als men niet1 gelijk ,bakoenine en met hem zijn volgers1 aan de idee vasthoudt dat1 hoe de maatschappij ook moge zijn samengesteld1 hare natuurwetten toch altijd dezelfde zijn en met dezelfde absolute macht heerschen4 ,daardoor komt men dan van zelf tot de inbeelding1 dat de mensch zich van die op hem drukkende idee1 welke hem in zijn vrije doen en laten1 in zijn persoonlijke vrijheid belemmert1 te ontdoen heeft1 zich van de ide staat1 of van het tatisme1 gelijk ,bakoenine zich eenmaal heel leelijk uitdrukte1 heeft te emancipeeren om een waarlijk vrij mensch te worden4 ,deze opvatting is trouwens niets dan de burgerlijke1 maar met een kronkelgangetje er in1 dat dienen moet om den argeloozen den indruk van een geweldig radikalisme te geven4 ,wie den staat de macht toekent om met zijn wetten als orgaan der minderheid een overgroote meerderheid te onderdrukken1 maakt zich aan de meest belachelijke sophisterij schuldig als hij in denzelfden adem die meerderheid bezweert of haar verdoemt1 als zij hare handen naar dit erkende machtsmiddel wil uitstrekken4 ,vraagt men ,bakoenine naar de verwerkelijking van zijn idee van communisme1 dan heeft hij een zeer gemakkelijk antwoord daarop4 ,door de macht der omstandigheden1 zegt hij ergens in zijn ,program de la section slave ,zrich1 zal de onbegrensde privaat-eigendom verdwijnen4 ,gemakkelijker kan het niet1 en1 het is wel eigenaardig1 ,bakoenine staat hiermede nog verre beneden de vooruitstrevende burgerlijke staathuishoudkundigen1 die de verdwijning van dien onbegrensden privaat-eigendom niet van de omstandigheden1 maar van een ingrijpen van de organen der gemeenschap3 staat1 gemeente etc4 willen laten afhangen4 ,dat is tenminste een verwachting die te realiseeren is1 maar ,bakoenine doet als de aarts-conservatieven1 die ook alle hervormingen maar liever van een verandering der omstandigheden dan van een werkelijk ingrijpen van den staat etc4 zouden doen afhangen4 ,na de vernietiging van den staat1 die dan plaats moet hebben zonder de staatsmacht te veroveren1 maar gelijk ,bakoenine het zich voorstelt1 door het veroorzaken van het staatsbankroet1 het ophouden met het betalen van belastingen1 de ontbinding van het leger1 van de gerechtshoven1 van de bureaukratie1 de politie en de kerk1 de afschaffing der officieele justitie1 het verbranden van alle eigendoms444 papieren 7,bakoenine is niet z gewelddadig als hij er uitziet67 akten van erfenis1 van verkoop1 van schenking en van alle processen1 van alle juridische en civiele paperassen 7,bakoenine had in zijn leven misschien nog al het land aan archieven e4d4 gekregen671 na heel deze vernietiging van ouden papierenrommel dus1 moest er toch iets gebeuren6 ,welnu1 zegt ,bakoenine1 na al dat bloedigs en branderigs zal de natuurlijke solidariteit de nieuwe toestanden in het leven roepen4 ,dit is k een deun1 die alle op ,bakoenine volgende anarchisten1 voornamelijk de communistische anarchisten1 hem tot op den huidigen dag nabauwen1 zelfs de geleerde ,kropotkine4 ,trap eerst maar den heelen boel in mekaar1 en dan zult ge zien1 dan knapt het volk alles zelf wel op2 het solidariteitsgevoel van de massa is ons de vaste waarborg1 dat het zelf dan de nieuwe1 nota bene communistische samenleving--als ,jupiter1 die kant en klaar ontsproten is aan het ,minerva-hoofd--even kant en klaar zal weten in het leven te roepen4 ,behalve nu dat het een ontzettende dwaasheid is hier alweer uit het vernietigde1 d4w4z4 uit niets1 iets te willen doen voortkomen1 berust deze meening op een enorme overschatting van het solidariteitsgevoel1 waaraan trouwens de anarchisten in 't algemeen ziekelijk laboreeren1 en op den utopischen waan dat het solidariteitsgevoel van zelf ontstaat en niet onder den druk van bepaalde omstandigheden en verhoudingen4 ,dat dit solidariteitsgevoel1 hetwelk inderdaad in zekeren zin de basis van een andere en beter ingerichte samenleving belooft te zullen worden1 evenwel op zichzelf een inhoud moet hebben1 solied genoeg om er een gansche nieuwe1 op gemeenschappelijke produktie en consumptie berustende samenleving op te kunnen grondvesten1 spreekt van zelf4 ,maar voor ,bakoenine en de anarchisten na hem hoeft dat niet4 ,dezen stampen op het moment dat alles als een puinhoop in elkander ligt1 deze natuurlijke solidariteit uit den bodem4 ,zij overtroeven met dit utopisme nog verreweg dat van de oude socialistische utopisten1 die tenminste begrepen dat een beter ingerichte samenleving uit economische noodzakelijkheid moest geboren worden4 ,is het naveteit of fantazie1 onbewustheid of volksbedrog8 ,men weet het niet4 ,maar hoe ook1 n ding is zeker3 dat een maatschappij-inrichting waarin persoonlijk belang en algemeen belang te zamen vallen1 en zoo te zamen vallen dat haar voortbestaan verzekerd is1 niet maar op papier is te formeeren1 noch den dag n de revolutie1 par ordre de mufti1 te decreteeren is4 ,zij moet organisch groeien4 ,en de mogelijkheid tot dien organischen groei is het juist die de anarchisten1 met ,bakoenine aan de spits1 verworpen hebben en nog verwerpen3 de klassebewuste organisatie met demokratische zelf-discipline1 die de ondergeschiktheid van het deel onder het geheel1 de zelfverloochening van den persoon onder de gemeenschap1 tot allereerste voorwaarde heeft4 ,zoo absoluut nietszeggend ,bakoenine is waar het er op aankomt zich uit te spreken over den weg die gevolgd moet worden om de nieuwe maatschappij te bereiken1 zoo burgerlijk-ideologisch is hij in alles wat den aard der door hem gefantazeerde nieuwe samenleving aangaat4 ,vraag hem bijv4 naar den grondslag zijner communistische maatschappij en hij zal niet u trachten te overtuigen van hare economische noodzakelijkheid1 die uit het wordingsproces van de zich ontbindende kapitalistische maatschappij met dwingende noodzakelijkheid zich aan de menschen zal moeten opdringen n in het belang van de menschheid zelve 7ethisch7 n in dat van de produktie 7technisch-economisch71 maar hij zal u zeggen dat de gerechtigheid der nieuwe wereld ten grondslag moet dienen4 ,de eenvoudige1 menschelijke gerechtigheid1 gelijk het dan met den noodigen omhaal heet1 alsof er een ingewikkelde en een niet-menschelijke gerechtigheid ware6 ,vraag hem ook hoe en waardoor de natuurlijke solidariteit1 dat wondermiddel1 zich zal moeten manifesteeren en ,bakoenine zal u1 gelijk het in de statuten van zijn ,alliance internationale de la dmocratie socialiste1 een bond tegenover de ,internationale door hem opgericht1 luidt1 zeggen1 dat wij 7d4w4z4 de permanente revolutie7 een soort van revolutionairen generalen staf organiseeren moeten4 ,deze moet bestaan uit mannen van toewijding1 energie1 intelligentie en vooral oprechte vrienden moeten het zijn1 geen eerzuchtigen of ijdelen en zij moeten in staat wezen tusschen de revolutionaire gedachte en de volksinstinkten als bemiddelaars op te treden4 ,bakoenine zelf had ze natuurlijk eerst wel willen keuren of ze zuiver op de graat zijn4 ,doch men ziet1 wat er terecht komt van de radikaal schijnende phrase1 dat men zich geen enkel gezag1 ook niet dat van het algemeen kiesrecht1 ook niet het meest demokratische ter wereld1 moet laten welgevallen4 ,als het er op aan komt1 vindt men1 om zich uit de penurie te helpen1 een aantal mannen uit die1 zonder dat iemand weet waar ze gods ter wereld vandaan moeten komen1 den boel wel voor het volk zullen opknappen4 ,het is eigenlijk niets anders dan het gewone praatje van het cesarisme1 dat ons hier als de radikaalste revolutieleer wordt opgedischt4 ,in de statuten van de ,internationale luidde het dat de onderwerping van den arbeider onder het kapitaal de oorzaak van alle politieke1 moreele en materieele knechtschap is1 en dat derhalve de economische emancipatie van den arbeider het groote einddoel is1 waaraan elke politieke beweging als middel ondergeschikt moet worden gemaakt4 ,dit is zoo klaar als de dag en mits men het woord economisch niet geheel opzettelijk verdraait en den zin demagogisch vervalscht1 is het de grondtoon van elk sociaal-demokratisch program4 ,niet aldus voor ,bakoenine4 ,de economische is de onmiddellijke1 definitieve en volkomene emancipatie der arbeiders2 zij beteekent economische gelijkheid1 wat zeggen wil de volkomen teruggave van het kapitaal aan den arbeid1 met andere woorden de sociale likwidatie van de kapitalistische maatschappij4 ,en elke politieke beweging1 die dat niet als het meest onmiddellijke doel beoogt1 is een bourgeoisbeweging4 ,ergo3 in de statuten van de ,internationale werd de politieke aktie1 dus het eischen van algemeen kiesrecht1 het ijveren voor sociale hervormingen1 het gebruik maken van het kiesrecht voor proletarische klasse-doeleinden veroordeeld4 ,niet alleen ,bakoenine heeft dit politieke boerenbedrog uit die statuten gedistilleerd1 maar de papegaaien van allerlei anarchistische pluimage hebben het nagezegd4 ,ten eerste nu is in de statuten van de ,internationale sprake van elke politieke beweging als middel2 er wordt dus in erkend dat politieke bewegingen der arbeidersklasse wel degelijk middelen zijn1 waarvan alleen1 en dit zeer terecht1 geischt wordt dat zij aan het groote doel1 de economische bevrijding enz41 ondergeschikt zullen worden gemaakt4 ,gelijk dan ook alle sociaal-demokraten de politieke aktie etc4 als een middel tot het doel en niet als het doel zelf opvatten1 propageeren1 beschouwen en in praktijk brengen4 ,ten tweede is hier van economische bevrijding sprake als van een historisch bepaald proces in de ontwikkeling en geenszins van de bijna idiote opvatting1 als zou de volkomen teruggave van het kapitaal aan den arbeid1 de economische gelijkheid bedoeld zijn4 ,beide begrippen stammen uit de klein-burgerlijke levensbeschouwing en als zij doorgevoerd zouden kunnen worden1 zouden zij de produktie tot het peil van het oude handwerk terugdringen4 ,deze versimpeling van het begrip economische emancipatie leidde dan ook bij ,bakoenine ten slotte tot het aanbevelen van een wezenlijk economische taktiek1 daar hij genoopt was de massa's iets te geven1 maar zich nu eenmaal te diep in de begripsverwarring had gewerkt om er met fatsoen uit te komen4 ,zoo begon hij dan ook de taktiek der engelsche trade-unions aan te bevelen2 voor economische1 lees hier3 industrieele en agrarische verbeteringen moesten de arbeiders enkel pressie uitoefenen op de parlementen en afwachten of de heeren bourgeois daarbinnen wel zoo goed zouden willen zijn te doen wat de arbeiders verlangen4 ,de politiek van zich op sleeptouw te laten nemen1 die in ,engeland sedert een halve eeuw de arbeidersklasse juist van elke revolutionaire aktie totaal vervreemd en haar voor klassebewuste aktie ten eenenmale verstompt had1 was het laatste taktische redmiddel van den zeer radikaal-revolutionairen1 alles vernietigenden ,bakoenine4 ,sancta simplicitas6 mag men uitroepen1 ware het niet dat achter dien eenvoud zich het grijnzend gelaat van den demagoog verborg wiens doel het scheen in de pas opkomende arbeidersbeweging de rol te spelen van vernieler en verwarringstichter4 ,bakoenine verwierp het individualisme in de beweging2 hij kon het echter nimmer geheel kwijt raken2 hij zwenkte steeds tusschen het individualisme dat den waren anarchist kenmerkt en het socialisme4 ,zoo vaag als zijn gansche stelsel1 zoo half was zijn persoonlijkheid op den duur geworden4 ,hij was de uitvinder van het libertaire socialisme en noemde zich ten slotte zelf anarchistisch collectivist4 ,dit tusschending1 een tegenspraak in zichzelf1 te hebben geschapen is de verdienste van ,bakoenine geweest2 maar het bewijst ook hoezeer de oorspronkelijke bodem van ,stirner en ,proudhon was verlaten4 ,met ,bakoenine trad dan ook een zeer tweeslachtig anarchisme de arbeidersbeweging binnen2 een monster met een ,januskop1 een dat organisatie op de lippen1 maar desorganisatie in het hart had2 een ding dat visch noch vleesch was1 maar dat daarom zooveel te gevaarlijker werd voor de arbeidersbeweging1 omdat het van nu af de parasiet op die beweging werd1 die als een vampier haar het levende bloed uitzoog4 ,sinds ,bakoenine was de weg gebaand voor den tusschenvorm van communistisch anarchisme1 de vorm waarin het anarchisme de arbeidersbeweging binnen kon dringen4 ,het is een zonderling mengelmoes4 ,het heeft den individualistischen afkeer tegen de socialistische opvatting van den klassenstrijd1 ja tegen dien klassenstrijd in het algemeen behouden1 maar het heeft er zooveel van om met het einddoel te kunnen sympathiseeren4 ,het heeft1 doordien het in de arbeidersbeweging vasten voet kon krijgen1 daar veel meer verwarring aangericht dan welk anarchistisch beginsel ook4 ,het is lauw en laks voor den eigenlijken strijd1 hoopt en verwacht nog altijd alles van de revolutie1 philosopheert steeds druk over den dag daarna en leidt inmiddels drdoor de arbeiders van den strijd in het heden af1 om ze met een twijfelachtigen wissel op de revolutie af te schepen4 #d4 ,,kropotkine2 ,,de ,,tusschenvorm4 ,ik wil trachten te bewijzen1 hoe onvereenigbaar verschillend de wereldbeschouwingen zijn van communisme en anarchie1 ook in al hunne gevolgen4 7,carrard ,auban1 ,de ,anarchisten1 pag4 #aef47 ,geen enkel anarchistisch schrijver heeft meer dan ,peter ,kropotkine aanspraak er op gemaakt1 een wetenschappelijk anarchisme te leeraren4 ,geen als hij heeft er in al zijn werken over anarchisme meer den nadruk op gelegd1 dat het anarchisme hetwelk hij voorstaat1 een overwinning op de sociaal-demokratie1 geestelijk althans1 beteekent4 ,er gaat van het werk van ,kropotkine zekere bekoring uit en ook een zekere suggestieve kracht1 omdat niemand sterker dan hij weet te manipuleeren met allerlei soort van termen4 ,als natuurphilosoof van groote belezenheid en studie1 werkt hij bij tal van gelegenheden in maatschappelijke kwesties met natuurwetenschappelijke stellingen4 ,daardoor krijgen sommige uitspraken den schijn van wetenschappelijk te zijn1 terwijl zij inderdaad geheel aan de oppervlakte bleven en het hart der kwestie niet raken4 ,het bloot overbrengen van natuurwetenschappelijke formules op maatschappelijke verschijnselen is niet wetenschappelijk1 reeds hierom niet1 wijl de menschelijke samenleving essentieel iets zeer aparts is en van de dieren- of plantenwereld in den grond te veel verschilt4 ,de menschen maken1 onder zekere omstandigheden1 en gebonden aan bepaalde verhoudingen1 hun wereld1 d4w4z4 het sociaal milieu waarin zij leven1 zelven2 zeker niet planmatig en bewust genoeg1 maar in ieder geval met een van dieren- of plantenwereld hemelsbreed verschil in bewustheid4 ,kropotkine is waarschijnlijk in de laatste jaren te zeer bezig geweest met allerlei dergelijke natuurstudie om in te zien1 dat het niet waar is wat hij zegt dat het persoonlijk en sociaal leven van den mensch evenzoo goed een natuurverschijnsel is als de groei van een bloem of de ontwikkeling van het samenleven onder de bijen of mieren 7,moderne wetenschap en ,anarchisme1 pag4 #ab der duitsche uitgave74 ,opdat men deze hypothese zou kunnen aanvaarden op gezag van ,kropotkine1 zou zij met meer bewijzen moeten worden gestaafd dan hij er voor geeft4 ,voorhands blijven wij gelooven dat de menschelijke samenleving niet enkel door hare technisch-mechanische inrichting1 gelijk een bijenzwerm of een mierenhoop1 maar ook door hare historische inrichting wordt bepaald4 ,kropotkine zegt ook in bovengenoemd werkje1 dat de anarchisten de dialektische methode verwerpen2 een methode welke wij evenzoo min erkennen1 als de natuurwetenschappen haar erkennen 7p4 #eb74 ,dat gelooven wij wel6 ,hoe zou iemand die de natuurphilosophische beschouwingen gewoonweg op de menschelijke samenleving overbrengt1 ooit daarbij de dialektische methode kunnen gebruiken6 ,dit is juist het verschil1 dat ,kropotkine in weerwil zijner geleerdheid niet begrijpt dat de menschelijke samenleving1 het gansche ontwikkelingsproces1 dat de geschiedenis tot op heden heeft doorgemaakt en nog doormaakt1 een dialektisch proces is van tegen elkander inwerkende1 met elkander strijdige economische en politieke krachten4 ,de vraag nu1 zegt ,kropotkine 7p4 #ed71 die zich het anarchisme stelt1 kan volgenderwijze geformuleerd worden3 ,welke vormen des socialen levens verzekeren een gegeven samenleving en verder ook de menschheid de grootste som van geluk en bijgevolg ook de grootste levenskracht4 ,welke vormen der samenleving zijn er het meeste toe geigend1 een bestendig groeien en ontwikkelen van dit geluk1 in kwantitatief en kwalitatief opzicht1 te waarborgen1 d4w4z4 dit geluk tot een steeds volkomener en veelzijdiger te maken84444 ,de mensch1 de ontwikkeling in deze richting te bevorderen1 bepaalt de werkzaamheid van de anarchisten op sociaal1 wetenschappelijk en artistiek gebied 7p4 #ed74 ,dit is dus het resultaat van ,kropotkine's ontwikkeling3 het onderzoek naar de beste der maatschappijen en naar die welke de grootste som van geluk voor het grootst mogelijke aantal waarborgt4 ,als ,kropotkine1 die zoo ontzettend belezen is1 nu maar toegeven wil dat noch die kwestie zelve1 noch de wijze waarop hij haar stelt1 een haartje nieuws bevat1 dat zij reeds door alle sociaal-philosophen1 die den weg voor de burgerlijk-liberale levensbeschouwing gebaand hebben1 in het ,frankrijk van de #ah;e eeuw veel juister gesteld was en met veel meer reden1 dan is het ons goed4 ,en als dit resultaat nu gewonnen heette te worden langs den weg dien de natuurwetenschappelijke methode pleegt te volgen1 dan blijkt daar uit1 dat deze methode1 althans in den vorm waarin ,kropotkine haar gebruikt1 niet deugt voor een strijdende arbeidersbeweging1 wier kracht niet juist is1 dat zij zoekende is naar een maatschappij vorm die geschikt is om te voldoen aan zekere vooraf gestelde eischen1 maar de wetenschap dat de maatschappij die komende is in den schoot van de tegenwoordige wordt uitgebroed4 ,het is overigens maar een zeer mager beestje1 dat er van het stoutmoedige anarchisme is overgebleven1 gelijk men ziet4 ,de ontwikkeling van de sociologie was reeds met ,auguste ,comte veel verder gekomen4 ,niet verder dan een onderzoek naar de beste der maatschappijen het te kunnen brengen1 is niets dan een teruggang tot het oude zwak van de utopie1 die dat ook deed1 zonder de sterke eigenschappen aan het socialistisch utopisme eigen1 dat althans door de kritiek op de bestaande samenleving sterk stond4 ,met deze verklaring van de taak en het doel van het anarchisme heeft de revolutionair in ,kropotkine's anarchist geheel plaats gemaakt voor den burgerlijken utopist1 voor den onschuldigen sociaal-philosoof1 die zoekende is naar de beste maatschappij4 ,deze laatste phase van ,kropotkine als anarchist behoeft geenerlei verbazing te wekken2 geen die ooit meer utopist is geweest dan hij4 ,trots allen schijn van wetenschappelijkheid is het ,kropotkine niet gelukt van het anarchisme een wetenschappelijk stelsel te maken4 ,het communisme in de eigenlijk anarchistische1 d4w4z4 anti-organische1 absolute beschouwing omtrent maatschappij1 staat1 produktie enz4 te hebben ingevoegd1 is op een verwringing van het oorspronkelijk anarchisme uitgeloopen4 ,het anarchisme is bij ,kropotkine geen zier communistischer geworden2 d4w4z4 de voorwaarden1 die de beweging naar een communistische maatschappij bepalen1 de ontwikkelingsgang van de arbeidende menschheid1 zijn in de uiteenzettingen van ,kropotkine even vaag en nietszeggend gebleven1 als zij bij de werkelijke anarchisten duidelijk afwijzend zijn4 ,dezen zeggen3 wij maken uw ontwikkeling naar het socialisme of communisme niet mede2 alles in uw toekomst gaat tegen de ontwikkeling van de vrije persoonlijkheid1 van den souvereinen individu1 het middenpunt van de wereld volgens ons1 zoo dwaas in als het maar kan4 ,kropotkine betuigt anarchist te zijn1 aan de vrijheid van de persoon1 de zelfbepaling1 de souvereiniteit van den individu vast te houden1 maar als hij over het communisme van zijn toekomststaat spreekt1 is hij de eerste die deze souvereiniteit loslaat en in de plaats van de personen de vrije groepen stelt4 ,dit is nu wel ,proudhonistisch1 maar het is niet logisch4 ,welken waarborg heeft men dat den dag na de revolutie1 die bij ,kropotkine evenals bij alle phantasten uit de lucht moet komen vallen1 die vrije groepeering plaats zal vinden8 ,deze1 hoogst eenvoudige vraag wordt door ,kropotkine nergens beantwoord4 ,alleen een zeer optimistisch vertrouwen op de massa helpt hem uit de moeielijkheid4 ,van zelf zijn wij hier gekomen tot een van de meest typische werkjes die ,kropotkine geschreven heeft in zijn z4g4n4 revolutionaire periode1 toen hij de natuurwetenschappelijke methode nog niet gelijk tegenwoordig hanteerde4 ,het is ,de verovering van het ,brood1 een werkje dat indertijd onder arbeiders veel gelezen is en dat1 afgezien van de hoofdstukken1 die goed studiemateriaal bevatten1 de zuivere afspiegeling is van de klein-burgerlijk utopische gedachte die meent1 dat een betere verdeeling een nieuwe maatschappij maakt4 ,in ,de verovering van het brood is niet alleen de gedachtengang over de toekomst utopisch1 maar ook de andere hoofdgedachte1 n4l4 dat de revolutie zal komen als gevolg van de ellende van het proletariaat4 ,twee1 met elkander strijdige houdingen beheerschen dit gansche werkje1 die kenmerkend zijn voor de methode van het wetenschappelijk anarchisme van ,kropotkine en zijn volgelingen4 ,vooreerst hebben wij de pessimistische gedachte1 dat wij aan den vooravond van een sociale revolutie staan 7men zie3 het hoofdstuk ,les ,denres uit de ,verovering72 de ellende van de massa neemt steeds toe en zet tot daden van wanhopig verzet aan4 ,deze theorie van de absolute verellendiging is1 in de oogen van den niet-bovennatuurlijken ,kropotkine1 een wonderbaarlijke vooruitgang op den bovennatuurlijken ,marx4 ,aan den anderen kant verheft zich in het boekje de optimistische gedachte dat deze massa1 ellendig als zij is en tot wanhoop gedreven door honger1 gebrek en werkeloosheid1 zonder eenige inmenging van wie ook1 de sociale revolutie klaar zal spelen niet alleen1 maar eene gansche nieuwe samenleving in elkander zal zetten4 ,kropotkine vindt zichzelf zeker erg reel1 dat hij den hoofdnadruk er op wenscht gelegd te zien1 dat den dag na de komende revolutie1 de menschen het eerst van levensmiddelen1 woning en kleeding moeten zijn voorzien2 kortom1 dat de revolutie materieel geslaagd moet zijn om niet te mislukken1 gelijk1 volgens hem1 de vroegere daaraan mislukt zijn4 ,al te koopmansachtig6 ,een revolutionair tijdperk maakt men zeker niet zonder brood door2 maar zij leeft evenmin bij brood alln4 ,kropotkine ziet alle psychologische momenten over het hoofd1 die in dergelijke historische tijdperken van veel grooter waarde zijn dan de zorg om het materieele bestaan4 ,en hij is bovendien grenzenloos nhistorisch en nwetenschappelijk door in een revolutie een absoluten toestand van verzet te zien en niet slechts een phase1 het springen van een omhulsel1 dat al even weinig mislukken kan1 als het afstroopen van de huid bij de slang ooit een mislukking kan wezen4 ,kropotkine's kleinburgerlijk begrip van revolutie doet hem deze altoos in den vorm van een opstand zien4 ,een opstand kan mislukken2 een sociale revolutie is nooit mislukt en kan ook niet mislukken4 ,deze laatste verwarring is het die door ,bakoenine en op diens voetspoor door den geleerden ,kropotkine in de hoofden van tal van arbeiders gebracht is4 ,zij beheerscht het gansche fransche anarchisme1 dat het best getypeerd wordt door ,jean ,grave met zijn ,la socit mourante et l'anarchie 7,de stervende maatschappij en de anarchie1 #ahic74 ,het is de verwarring van den vorm met zijn inhoud4 ,het zou niet zoo erg wezen als daardoor niet een deel van het proletariaat van zijn eigenlijke taak1 van de taak waar het op aankomt1 werd afgehouden1 n4l4 van de taak om aan de sociale revolutie een wezenlijken inhoud te geven en zich om den vorm minder te bekommeren4 ,de ,kropotkinisten daarentegen besteden alle zorgen aan dien vorm en geven daarmede aan zorgelooze arbeiders den indruk dat alles op de regeling van de revolutie aankomt en niet op wat daar historisch aan zal moeten voorafgaan en de noodzakelijke inhoud zal moeten wezen niet alleen van de verovering van het brood1 maar van de gansche macht1 om de leiding van de voortbrenging in handen te krijgen4 ,want zoo onnoozel is toch de zaak niet als ,kropotkine ze voorstelt4 ,de verdeeling van den maatschappelijken rijkdom is een zaak die1 al wordt ze door burgerlijke economisten steeds als het problematische punt beschouwd waarop een communistische maatschappij zal moeten stranden1 eerst op de tweede plaats komt4 ,het eigenlijke waar het om gaat is de bourgeoisie de leiding van de voortbrenging te ontnemen1 n4l4 de macht in handen te krijgen om het brood niet alleen te hebben1 maar voortdurend te blijven maken4 ,en deze macht zit met alle mogelijke banden aan het bezit van de staatsmacht vast4 ,niet de eigendomsvormen zijn het1 die van overwegend belang zijn voor een andere inrichting der maatschappij1 maar het hebben van de leiding in de produktie zelve4 ,daarin zijn dan ook menschen als ,kropotkine zoo burgerlijk-utopistisch1 dat zij zich over de verdeeling van het produkt zoo geweldig druk maken4 ,maar daarom bemerkt men dan ook van het doel en het wezen van den eigenlijken proletarischen klassenstrijd bij ,kropotkine nergens iets4 ,de georganiseerde klassenstrijd van het proletariaat met zijn doelbewuste organisatie is de sleutel tot verovering van de leiding der produktie1 zonder welke een revolutie geen sociale revolutie is1 maar hoogstens een voorbijgaande revolte1 een tijdelijke opstand1 die niet enkel mislukken kan1 maar in het algemeen genomen1 ook mislukken moet4 ,en nu zou1 afgescheiden van de onderdeelen1 de hoofdstrekking van een boek als ,de verovering van het brood juist kunnen zijn1 n4l4 dat een sociale revolutie van het proletariaat in de naaste toekomst niet een enkel politiek1 maar ook een economisch karakter zal moeten dragen1 d4w4z4 niet om den staatsvorm maar om de verandering van de gansche maatschappelijke produktie zal gaan4 ,maar dan blijft de gansche methode van ,kropotkine1 die het in zijn boek bijna over niets anders dan over de verdeeling heeft1 toch nog in hooge mate verward en verwarrend4 ,het boek1 indertijd veel gelezen1 is thans zoo goed als vergeten4 ,het was in den grond slechts een minder vervelende opwarming van de oude systemen van socialisme der ,fourieristen en ,saint-,simonisten van vr '#dh4 ,ten opzichte van dat eene punt1 de bezorgdheid over de toekomst1 vervallen alle anarchisten1 en de communistische niet het minst1 in dezelfde onzinnige overdrijving3 hun is de beweging niets1 het einddoel alles2 omgekeerde ,bernsteins dus4 ,de geloovigen worden voortdurend gespijzigd met de hoop en de troost op het hiernamaals van den dag na de revolutie4 ,niet de staat1 maar de vrije vereeniging zal alles in orde brengen1 gelijk ook ,kropotkine aan de vrije federatie alle regeling toevertrouwt4 ,het kan zijn dat de geleerde ,kropotkine1 die nooit een greintje organisatiewerk heeft verricht1 die ten allen tijde niets dan een boekenman en kamergeleerde is geweest1 zulk een vast vertrouwen heeft in het samenwerken van groepen menschen1 niet in ne plaats1 op n dorp1 maar overal in de geheele beschaafde wereld1 die elkander in den regel waarschijnlijk niet eens kennen4 ,het is ook best mogelijk1 dat men meenen kan1 dat de vrije groepen van voor de leiding der produktie totaal ongeschoolde elementen uit het proletariaat1 de produktie zoo kant en klaar ter hand zullen kunnen nemen1 beheeren1 verzorgen1 administreeren1 etc4 ,tusschen de vier muren van het studeerkamertje zal dit alles best klaar te spelen zijn4 ,maar praktisch onuitvoerbaar zal het ieder blijven voorkomen1 die weet wat het in elkander zetten van een enkele onnoozele vakvereeniging kost1 ieder die ervaring er van heeft met welk een ontzettende moeite de oprichting en instandhouding zelfs maar van de allerkleinste coperatie gepaard gaat2 welk een geweldige moeilijkheden men ondervindt1 om zelfs maar voor den eersten keer een goed stel bestuurders te krijgen en hoe arbeiders1 die eenig praktisch inzicht bezitten en geschikt zijn om de leiding van zelfs de kleinste bakkerij of winkel op zich te nemen1 met het bekende lantaarntje van den ouden wijsgeer gezocht moeten worden1 als zij te vinden zijn4 ,of denken ,kropotkine e4d4 dat men bij het toekomstig produceeren1 al geschiedt dit dan ook in vrije groepsvorming1 gn verstand en geen leiding zal noodig hebben8 ,dat de voorziening in de behoeften1 eenmaal1 als het proletariaat de bourgeoisie zal hebben overwonnen en meester zal wezen van het terrein1 een zeer moeielijke taak zal zijn1 wie zal dit ontkennen8 ,men stelle zich heusch de zaak niet zoo voor als ,kropotkine het doet4 ,het volk kan niet eensklaps alles1 doet niet eensklaps maar alles1 alsof het nooit anders gedaan had dan regelen1 controleeren1 administreeren4 ,het voorstellen alsof men dit alles maar zoo uit de mouw schudt1 is demagogie en niets anders4 ,ook na de overwinning van het proletariaat zal het proletariaat niet vrij zijn in zijn doen en laten2 het zal toestanden en verhoudingen aanwezig vinden1 waarop het voort te bouwen heeft4 ,wij zullen waarlijk de laatsten zijn om niet te erkennen dat er duizende bij duizende krachten1 ook onder arbeiders1 schuilen1 die bruikbaar daartoe zijn4 ,maar men bedenke444 zij sluimeren1 zij moeten gewekt en voor hun taak geschikt gemaakt worden4 ,trouwens1 niet enkelen onder de arbeiders1 niet de bovenste duizend1 maar zooveel mogelijk de gansche klasse van arbeiders moet opgeleid worden voor die eene groote taak3 de leiding van de produktie in de toekomst4 ,en ziet1 nu zijn daar enkele1 bij uitstek geschikte middelen voor4 ,wij zullen er hier een paar noemen4 ,daar is het terrein van de vakvereeniging1 alwaar de organisatiemannen worden gekweekt1 de arbeiders in het algemeen kunnen leeren een overzicht over hun vak en dus vast het inzicht kunnen krijgen in den tak van produktie1 waarin zij zelf arbeiden en waarvan zij als gesoleerde arbeiders geen begrip kunnen hebben4 ,het terrein van de vakvereeniging waar de menschen gekweekt worden1 die zich met de behartiging van de vakaangelegenheden meer in het bizonder belasten kunnen en daardoor in steeds nauwer contact met de industrie en de aangelegenheden van de industrie kunnen komen4 ,de vakvereeniging is het dus die organisatie kweekt1 de arbeiders het oog doet richten op den kleinen1 dagelijkschen arbeid en die de verantwoordelijke leiders uit den boezem van de arbeidersklasse zelve kweekt1 schoolt en vermeerdert4 ,maar juist drvan willen immers de anarchisten niets weten4 ,daar is ng een terrein1 dat van de coperatie1 waar de onmiddellijke leiders der produktie worden opgeleid1 die voortbrenger en verbruiker nader tot elkander brengt en de arbeiders langzamerhand de organisatie van het maatschappelijke bestuur en regeling helderder en beter leert begrijpen4 ,maar ook hiervan willen immers de anarchisten in het algemeen niets weten4 ,daar is het derde terrein nog1 waarop de arbeiders zich kunnen scholen en voor de toekomstige leiding van maatschappelijke zaken het noodige overzicht verschaffen1 het terrein van de politieke en parlementaire aktie4 ,hiervan hebben de anarchisten immers den grootsten afschuw4 ,kropotkine beroept er zich overal in zijn werken op1 dat er reeds zooveel in deze maatschappij door het particulier initiatief ontstaan is en van organisatiegeest getuigt buiten den staat om4 ,een van zijn jongste werken1 ,wederkeerig dienstbetoon1 is geheel gewijd aan de opsomming van deze feiten1 zoowel in het verleden als in het heden4 ,kropotkine heeft zelfs de geestigheid zijn lezers ietwat daarmee beet te nemen in ,de verovering van het brood1 waar hij de internationale postunie1 de spoorwegmaatschappijen en de geleerde genootschappen als even zoovele voorbeelden aanhaalt van een oplossing door vrije overeenkomst in plaats van die door middel van de wetgeving 7hoofdstuk ,le communisme anarchiste1 p4 #dd4 ,uitg4 van ,stock1 #aijb74 ,de geleerde ,kropotkine zal toch wel weten1 dat geen internationale postunie buiten de wetgevende lichamen der verschillende staten tot stand kan komen en dat het toezicht van alle staten op de spoorwegen en de regeling van al wat daartoe behoort1 bij de wet geregeld is4 ,een grappenmaker1 die geleerde ,kropotkine4 ,en die geleerde genootschappen1 ook de organisatie van het ,roode ,kruis en van de ,redding van schipbreukelingen1 etc41 die bij andere gelegenheden voor ,kropotkine dienst moesten doen1 welk een onnoozele vergelijking6 ,ten eerste zijn de meeste van dergelijke vereenigingen niet buiten staatshulp tot stand gekomen1 de meeste genieten zelfs staatssubsidin en zouden1 ware dit niet het geval1 reeds lang niet meer bestaan4 ,ten tweede zijn zij op bepaalde gevallen berekend en wat wel het sterkst is3 in de meeste gevallen zijn zij direkte uitvloeisels van opdrachten1 die de regeeringen geven4 ,ten derde worden zij gevormd uit en bestierd door mannen en vrouwen uit de bourgeoisie1 de klasse waaruit ook het intellect voortkomt dat door een ervaring van minstens anderhalve eeuw het regeeren1 besturen1 administreeren gelrd heeft4 ,naast den goeden wil tot vrije overeenkomst behoort ook de macht aanwezig te zijn om ze behoorlijk ten uitvoer te leggen1 zoodat het resultaat der overeenkomst1 de vereeniging1 behoorlijk funktioneert4 ,en ons dunkt1 hiermede slaat ,kropotkine1 die den dag na de revolutie alle benoodigde mannen en vrouwen1 dadelijk geschikt om het allermoeielijkste werk te doen1 uit den grond stampt1 zichzelf het meest in het gezicht4 ,het is zeer waar1 dat door particulieren oneindig veel wordt gedaan1 waarmede de wet zich niet bemoeit4 ,maar bewijst dat nu wat8 ,zoodra de wet deze particuliere instellingen1 overeenkomsten enz4 schadelijk voor het publiek belang achtte1 heeft zij ze opgeheven of onder contrle gesteld4 ,ook die wet zelf en de staat had ,kropotkine in zijn onderzoekingen wel mogen opnemen4 ,ook zij zijn in zekeren zin combinaties en overeenkomsten van menschen1 het zijn sociale vormingen even zoo goed als het bijna oneindig getal middeneeuwsche en andere instellingen en overeenkomsten1 waarvan ,wederkeerig dienstbetoon ons verhaalt4 ,ten opzichte daarvan evenwel vervalt ,kropotkine1 anders in dat boek overal zeer objektief1 plotseling weer in de oude anarchistische denkwijze terug4 ,al de opgesomde vrije overeenkomsten in de middeneeuwen waren in het belang van den vooruitgang1 alleen de staat was steeds een hinderpaal daarvoor4 ,dat is het ide fixe van den anarchist1 zou men zeggen1 een politieke monomanie bij een overigens verstandig man4 ,ten eerste heeft de staat1 n4l4 de organisatie van de klasse welke de oppermacht had1 den socialen vooruitgang niet enkel belemmerd1--dat is zoo eenzijdig mogelijk gezien1--hij heeft haar ook zeer bevorderd4 ,op een gegeven punt in de ontwikkeling van de produktie en consumptie werd de vrije overeenkomst een onmogelijkheid1 kon zij haar taak niet meer volbrengen en er ontstond dus een organisatie die zich daarmede belasten moest4 ,de staat moest zich wel ontwikkelen1 als orgaan van de gemeenschap3 #ao4 omdat een samentrekking van machten op gegeven momenten noodzakelijk werd2 #bo4 omdat deze centralisatie een machine noodig had waardoor zij funktioneeren en hare taak volbrengen kon4 ,de aanleg van wegen en kanalen1 de indijking van stroomen en rivieren1 de cultiveering van landstreken1 het verkeer van menschen en goederen1 een behoorlijke1 voor ieder bereikbare briefwisseling1 het muntverkeer1 verlichting1 bestrating1 publieke hygine1 onderwijs enz41 dat alles1 het eigenlijke leven van een georganiseerde maatschappij1 het was er buiten het bestaan van den staat niet geweest4 ,en het is wel gemakkelijk1 gelijk ,kropotkine doet1 zich heerlijke idylles te maken van dien goeden ouden tijd1 bijv4 van de middeneeuwsche markgenootschap4 ,maar deze heeft ons den vooruitgang1 waardoor wij juist nu in staat zijn1 materieel en moreel1 uit een oogpunt van produktie en van beschaving een hoogeren vorm van samenleving te veroveren1 niet gebracht4 ,daaraan heeft de staat gearbeid4 ,kropotkine1 die zoo weet af te geven op de metaphysiek der sociaal-demokraten1 maakt niet de flauwste onderscheiding1 tenminste hij legt het nergens aan den dag1 tusschen staat en staatsmacht2 overal haspelt hij deze dingen dooreen4 ,het verschil tusschen beide is op een andere plaats reeds duidelijk uiteengezet4 ,kropotkine's ideaal is overigens ten opzichte van staat en gemeenschap reaktionair4 ,reaktionair in dien zin dat het de psychologische uitdrukking van cultuur-moeheid genoemd kan worden4 ,dit blijkt ook nog uit een ander werk van ,kropotkine's laatste periode1 ,landbouw en ,industrie1 waarin hij hoofdzakelijk zijn krachten inspant1 om de levensvatbaarheid aan te toonen van de klein-industrie op het land1 over het algemeen den ergsten vorm van sweating en overarbeid1 vrouwen- en kinderexploitatie1 die buiten het bereik van de wet blijft1 van loondrukking en concurrentie1 en dikwerf een steeds vloeiende bron van onderkruiperij in den strijd van de arbeiders der groote industrie in de steden4 ,er wordt bovendien op zeer tendentieuse wijze in geschermd met cijfers die moeten aantoonen dat niet de groot-1 maar de kleinindustrie veld wint4 ,de beide tendenzen van de ideologische beschouwing zijn hier bij ,kropotkine weer duidelijk waarneembaar4 ,een teruggang tot de natuur1 een weemoedig verlangen naar verouderde natuurlijke verhoudingen1 zooals die reeds honderdvijftig jaren voor ,kropotkine bij ,jean ,jacques ,rousseau te vinden zijn geweest1--en een teruggang naar de kleinindustrie4 ,deze cultuurmoeheid doet anarchisten als ,kropotkine het specifieke wezen van het gehl onzer beschaving in haar voortontwikkelingsvermogen uit het oog verliezen en miskennen4 ,de zeer metaphysische angst voor den staat1 die den natuurphilosoof ,kropotkine bekruipt zoo dikwijls hij tot hem nadert1 is evenzeer psychologisch verklaarbaar uit de onmacht van den individu1 en voor den anarchist van welke schakeering ook is immers de samenleving een som van individuen1 die allen op zichzelven staan en noodgedrongen elkander naderen en met elkander een verdrag sluiten1 om dien staat1 waarvan ieder individueel den druk zooveel te sterker voelt1 te overwinnen4 ,daarom gaat hij liefst m hem heen1 daarom sputtert hij tegen hem en keft er tegen als het hondje tegen de maan4 ,dit is nu wel gemakkelijk1 maar het is en blijft een bewijs van zwakheid4 ,die zwakte van standpunt weerspiegelt zich in alle specifiek anarchistische gedeelten van ,kropotkine's werken4 ,ze is mede de oorzaak waarom hij zooveel genoegen in het verleden schept1 in de toekomst niet minder gaarne verwijlt1 maar het tegenwoordige1 de onontbeerlijke schakel in den keten die beide verbindt1 maar liefst overslaat4 ,in een zijner laatste boekjes1 ,moderne ,wetenschap en ,anarchisme1 tracht ,kropotkine op grond van de resultaten der natuurwetenschap de juistheid van het anarchisme te bewijzen4 ,dit is weer zeer eigenaardig voor ,kropotkine's eenzijdigheid3 zonder meer wetten1 die op natuurwetenschappelijk gebied gelden1 op de samenleving over te brengen4 ,het anarchisme is het logische resultaat van de progressieve beweging in de natuurwetenschappen1 die met het einde van de #ah;e eeuw begon444 ,de wortels van het anarchisme liggen in de natuurphilosophie van de #ah;e eeuw4 ,dat is juist4 ,de natuurphilosophische beschouwing van de #ah;e eeuw1 die1 naar ,kropotkine betreurt1 in haar konsekwente ontwikkeling onderbroken is1 was de wetenschappelijke grondslag van hen die de rechten der burgerlijke1 kapitalistische maatschappij verdedigden4 ,in den strijd tusschen individu en staat is het anarchisme1 indien het 't werk van zijn voorgangers uit de #ah;e eeuw voortzet1 steeds aan de zijde van het individu en tegen den staat1 aan de zijde van de maatschappij en tegen de staats-autoriteit1 die1 tengevolge van historische oorzaken1 de eerste beheerscht4 ,deze onderscheiding tusschen individu en staat is even burgerlijk verward1 als die1 welke de maatschappij tegenover de staats-autoriteit stelt1 metaphysisch en ideologisch is4 ,dit zagen wij vroeger reeds4 ,de gemiddelde bourgeois1 die niet graag zijn belasting betaalt1 die niet belemmerd wil zijn in de vrije uitbuiting van zijn kapitaal en de arbeidskrachten die hij daarvoor koopen kan1 ziet deze tegenstelling van individu en staat1 van maatschappij en staats-autoriteit eveneens1 omdat hij die scheiding voor zichzelven gaarne maakt4 ,maar wie nu zich eenmaal meer onbevooroordeeld tegenover den staat stelt dan de anarchist het met mogelijkheid kan doen1 omdat de staat dezen steeds als een nachtmerrie bij klaarlichten dag vervolgt1 die ziet dat de scheiding gansch ergens anders ligt dan tusschen individu en staat1 maatschappij en staats-autoriteit4 ,zulke onderscheidingen maken is niets dan het spelen met begrippen1 geschikt om in klein-burgerlijke vooroordeelen bevangen arbeiders van de wijs te brengen1 maar wetenschappelijke1 d4i4 logische waarde hebben zij niet4 ,de feitelijke onderscheiding ligt niet tusschen individu en staat1 maar tusschen de verschillende klassebelangen van de kapitalistische en de niet-kapitalistische klasse4 ,juist bij de voortdurende verscherping der klasse-tegenstellingen in onzen tijd en de steeds sterker centralisatie der staatsmacht in de moderne landen1 blijkt het zoo vaak1 hoe zeer1 eenerzijds onder den druk van de steeds toenemende politieke ontwikkeling der arbeidersklasse1 anderzijds in zijn eigen belang1 het gemeenschappelijk belang en het staatsbelang samengaan4 ,de zorg voor de arbeiders en hunne kinderen en vrouwen tegenover de anders matelooze uitbuiting van het kapitalisme2 de zorg voor ouden van dagen1 voor zieken en invalieden2 de bescherming tegen onheilen uit het kapitalistisch produktiestelsel voortspruitend1 het tegengaan van uitbuiting door middel van lange arbeidsdagen en de versterking van de arbeiders als de economisch-zwakken in hunnen strijd tegen de patroons2 kortom1 al datgene wat wij gewend zijn in den enkelen term3 sociale wetgeving samen de vatten1 dat is gemeenschapszorg4 ,en het kan nu wel zijn1 dat het ,kropotkine e4d4 verdriet dat daar een staatsluchtje aan is1 dat hij en de zijnen niet goed verdragen kunnen1--moge er nog zooveel aan de inrichting en de mate van deze zorg ontbreken1 fundamenteel beteekent zij een veel grootere uitbreiding van de contrle van de gemeenschap over hare leden4 ,en dat zij in onzen tijd1 afgezien van hare meerdere of mindere volkomenheid1--om welke de sociaal-demokraten zich nog iets meer bekommeren dan de anarchisten1 voor wie de arbeiders1 zoo lang de toekomststaat er nog niet is1 zouden kunnen omkomen van ellende1--juist zich moet bemoeien met de economisch zwakken1 m4a4w4 dat een instrument dat het bezit der minderheid in deze maatschappij is1 moet worden dienstbaar gemaakt aan de belangen van de verdrukte meerderheid1 juist dat is een bewijs1 dat in onzen tijd de staat bezig is zich in zijn tegendeel te ontwikkelen4 ,volgens ,kropotkine1 en allen die1 natuurwetenschappelijk evenals hij1 volgens zekere logische wetten redeneeren1 wordt de staat door de veel grootere uitbreiding van zijn bemoeiingsveld sterker4 ,nu kan een macht als die van den staat1 die zich gedeeltelijk zelfs moet keeren tegen de leden der klasse in wier bezit zij feitelijk nog is1 daardoor al reeds niet sterker worden4 ,integendeel wordt juist daardoor de gesloten positie van de bourgeoisie zeer verzwakt1 wat zich afspiegelt in de steeds sterkere verdeeldheid van de burgerpartijen tegenover ingrijpende sociale hervormingen4 ,de scherpziende conservatieven onzer dagen1 ,mr4 ,van ,houten1 ,jhr4 de ,savornin ,lohman bijv4 in ons land1 gevoelen zeer goed dat een sterker staatscontrle1 staatsingrijpen en staatsoptreden voor de arbeiders1 den staat in den grond niet sterker maakt4 ,de staatsmacht der bourgeoisie tegen de leden harer eigen klasse gekeerd1 helpt de macht dier klasse breken1 in zooverre als zij1 doordien zij steeds algemeener wordt1 als klasse-staat hoe langer hoe meer zichzelf gaat verzwakken4 ,en dus overwinnen4 ,kropotkine1 die alles ziet behalve datgene wat een nauwkeurig opmerker van de beweging onzer maatschappij zien moet2 die van natuurwetenschappelijkheid den mond vol heeft1 maar den groei niet ziet2 die den eenen keer met begrippen als staat in zijn specifiek-romeinschen vorm werkt en als het in zijn kraam te pas komt een volgend maal een anderen staatsvorm bedoelt1 kan de ontwikkeling van den staat in zijn huidigen vorm niet begrijpen4 ,voor ,kropotkine is de staatsvorm de afspiegeling van den economischen organisatievorm der maatschappij1 iets dat niet bestaat1 dat fiktief is1 dat is zijn overdrijving van de historisch-materialistische opvatting omtrent de beteekenis van den staat in een burgerlijk-constitutioneel land4 ,dit komt waarschijnlijk doordat ,kropotkine nog immer de russische absolute staatsvorm voor oogen zweeft en voorts doordat hij en zijns gelijken in de politieke beweging van het proletariaat iets aparts zien1 dat met de vervorming van den economischen organisatievorm niet in verband staat4 ,waar echter staat en kapitalisme gelijk ,kropotkine zelf weder toegeeft1 al is het in tegenspraak met wat hij eenige bladzijden vroeger gezegd heeft1 zoo eng zijn samengegroeid1 dat men ze niet van elkander kan scheiden1 daar spreekt het toch van zelf dat men door het ingrijpen in den vorm van den staat ook het kapitalisme zeer dicht te lijf moet kunnen gaan4 ,natuurlijk is het afschaffen van het kapitalisme een absurditeit1 die alleen in den mond van een wetenschappelijk anarchist past4 ,als het kapitalisme als zoodanig niet goeddeels zichzelf zou afschaffen1 zou het met onzen wil om het af te schaffen al heel dunnetjes geschapen staan4 ,de politieke aktie van het proletariaat drijft1 in het algemeen1 den politieken bourgeois-staat--en hierover loopt het1 en niet over allerlei soorten staat1 waarmede ,kropotkine gelieft te werken1--tot zijn eigen zelfontbinding4 ,de burgerklasse in haren sterken tijd1 d4w4z4 in den tijd toen het proletariaat nog een hoop verstrooide arbeiders was en nog niet als politiek zelfstandige klasse optrad1 wist veel beter dan de geleerde anarchisten1 waarom zij een zoo hoog mogelijken census stelde voor de deelname aan de regeeringsverrichtingen4 ,het instinkt der massa's leerde daartegenover al vrij spoedig1 dat die census het middel was om het monopolie van het bezit op politiek gebied te handhaven en dat niet voor niets1--om een fiktie6--die bezittende klasse dat monopolie zoo lang mogelijk handhaafde4 ,als de staat niet meer de representant van een enkele klasse kan zijn1 wordt de staatsvorm een andere1 een algemeene1 een demokratische4 ,eigenaardig is het dat na al het fulmineeren tegen den staat1 ,kropotkine zelf gevoelt dat beide veranderingen1 die van den politieken staatsvorm en van de economische organisatie1 hand in hand gaan4 ,de anarchistische communisten zijn aan de eerste inkonsekwentie niet gestorven1 ,kropotkine allerminst4 ,een nieuwe economische organisatievorm1 zegt hij 7p4 #gc71 moet noodzakelijkerwijze een nieuwen politieken organisatievorm met zich medebrengen1 en moge die verandering onmiddellijk of geleidelijk langs den weg eener langzame evolutie plaats vinden1 beide veranderingen--op politiek zoowel als op economisch gebied--moeten met gelijken tred1 hand in hand1 hunnen gang gaan4 ,dit is1 hoewel eenigszins verward1 den sociaal-demokraten nagepraat4 ,kropotkine evenwel1 die op natuurwetenschappelijk gebied de kleinste verschijnselen niet over 't hoofd zal zien1 verliest de wisselwerking uit het oog van beide veranderingen4 ,een politieke verandering1 bijv4 de uitbreiding van het kiesrecht1 kan1 onder bepaalde omstandigheden1 voor de economische organisatie van de maatschappij op den duur van den meest vrstrekkenden invloed zijn4 ,en als beide veranderingen1 politieke en economische1 hand in hand moeten gaan1 dan zou het proletariaat toch wel een historische dwaasheid begaan door zich te onttrekken aan dat terrein waarop het veranderingen tot stand kan brengen1 n4l4 op het politieke1 en zich te beperken tot het economische1 waarop het uiteraard1 krachtens zijn eigenaardige positie als loonarbeidersklasse1 zoo goed als geen invloed hebben kan4 ,elke schrede tot economische bevrijding1 zegt ,kropotkine1 elke zegepraal over het kapitaal zal ook een schrede op den weg der politieke bevrijding zijn--een bevrijding der vrije overeenkomst1 in lokaal en bedrijfsopzicht1 van het juk van den staat4 ,hier stelt ,kropotkine de dingen weer anarchistisch op hun kop4 ,elke schrede economische bevrijding moet noodzakelijkerwijs een grooter hoeveelheid politieke macht tot voorwaarde hebben4 ,die economische bevrijding1 welke ,kropotkine bedoelt1 kan eerst aanvangen als het proletariaat de staatsmacht in handen heeft4 ,dan lost de staat zich geheel op1 omdat hij zijn dienst dan gedaan heeft4 ,de noodzakelijkheid van zijn bestaan ligt in de bescherming en de gewelddadige verdediging later van klassevoorrechten4 ,vervallen deze1 doordien het proletariaat als de overwinnende klasse alle klasseprivilegies zal hebben afgeschaft1 dan vervalt ook het doel van den staat in den burgerlijken zin van het woord2 dan treedt1 gelijk ,friedrich ,engels het in den ,anti-,dhring formuleerde3 in de plaats van een regeering over personen het beheer van zaken en de leiding van produktie-processen4 #e4 ,,tolsto2 ,,het ,,christelijke ,,anarchisme4 ,onze hoop op verlossing is niet op een religieus ideaal1 maar op een massieven1 materieelen grondsteen gebouwd4 7,josef ,dietzgen1 ,het evangelie der sociaal-demokratie47 ,in den algemeenen anarchistischen gedachtengang behoort1 meer zelfs dan enkele personen1 die in 't voorbijgaan over het anarchisme hebben gerept1 maar tot de conceptie der gedachte geen bouwsteenen geleverd hebben1 ,leo ,tolsto thuis4 ,vooral omdat deze christen1 die naar de ware leer van ,jezus het leven wenschte hervormd te zien1 een element tot uitdrukking heeft doen komen1 dat daarin wel verborgen lag1 maar vr hem niet zoo sterk aan het daglicht kon komen1--wij meenen hier het specifiek-christelijke element4 ,tolsto is zelf geen agressieve figuur als anarchist1 zijn anarchisme is er meer een van passiviteit dan van aktiviteit1 maar ook hierom is het voor de arbeidersbeweging niet onschadelijk4 ,het is de uitdrukking van den stilstand1 die het gevolg is van het ontbreken der faktoren om de beweging hetzij in gang te kunnen zetten1 hetzij bewust verder te brengen1 in ieder geval dus de uitdrukking van machteloosheid4 ,terugwerkend op een deel van de beweging dat1 alhoewel niet sterk1 toch iets kan beginnen te doen1 is het bepaald een remmende kracht1 ook al wijl het1 gelijk het anarchisme over het algemeen1 op den subjectieven wil en de persoonlijke aktie van den individu den meest overdreven nadruk en het meest onlogisch gewicht legt4 ,tolsto's leer bevat de tendenz der cultuurmoeheid1 reeds te voren aangewezen bij de anarchisten1 een zekere oververzadiging1 sterker nog in zich dan de andere4 ,en dat zij bij het christendom aanknoopt1 in den meest direkten zin een voortzetting wil zijn van die essence van de christelijke leer die in de ,bergrede tot uiting komt1 is wel het sterkste bewijs daarvoor4 ,tolsto gaat inderdaad nergens in zijn leer van de maatschappij en hare behoeften uit1 maar overal van de behoefte aan geen behoeften4 ,dat beheerscht zijn gansche sociale levens- en wereldbeschouwing1 dat is het uitgangspunt van zijn kritiek op de huidige maatschappij4 ,de oververzadiging zijner klasse1 tenminste van een deel daarvan1 die geen behagen meer heeft in het tot dusver geleide leven1 die is het welke ,tolsto in den grond eigenlijk overbrengt op de gansche maatschappij1 die hij een onthouding van behoeften predikt1 omdat zij voor de breede massa zelfs de allerprimitiefste mogelijkheid om in hare behoeften redelijk te voorzien1 niet geven kan4 ,in het algemeen zit in het anarchisme een zekere nawerking van den christelijken geest1 die het met de praktijk van het leven nooit bizonder heeft kunnen vinden4 ,de afkeer om de theorie in het leven te laten doorwerken1 zooals wij die bij de anarchisten waarnemen2 de angst voor uitbreiding en machtsinvloed2 de voorliefde voor sektairisme1 zij zijn nog in zeker opzicht aan den christelijken geest1 waarin de menschen door de theologie eeuwenlang zijn opgevoed1 te danken4 ,daar komt nog de askese bij1 d4w4z4 het zich terugtrekken zonder veel behoeften1 liefst met in het geheel geen behoeften2 deze is in ieder geval gebouwd op de individueele beschouwing1 dat het doen en laten van den mensch de physionomie eener gegeven maatschappij zou bepalen4 ,de individueele liefde tot den naaste1 die slechts de liefde om de liefde zelf tot uitgangspunt nam1 is ook de basis van ,tolsto's leer1 zooals het die van de christelijke ethiek was4 ,die liefde is evenwel geen menschenliefde1 niet het begrip van de algemeen-menschelijke solidariteit1 maar zij is liefde voor zichzelf1 en eerst drdoor wordt zij algemeene menschenliefde4 ,zoowel in deze christelijke liefde1 als in de askese1 ligt het egosme op den bodem4 ,niet minder dan deze eigenaardigheden van ,tolsto's leer1 die aan de specifiek christelijke traditie herinneren1 is de eigenschap er van om elken vorm van staatsmacht te ontgaan1 aan elken dwang een passieven weerstand te bieden1 in overeenstemming met den christelijken geest1 zooals die onder de eerste christenen1 die broederlijk in gemeenten samenleefden1 de heerschende was4 ,deze tendenz was zoo sterk1 dat zij in de eerste eeuw de vorming eener regeering1 zelfs in de christelijke gemeenten zelve1 verhinderde4 ,en bizonder heftig uitte zij zich natuurlijk tegen den staat4 ,hierop duidt reeds de vermaning der ,apostelen1 twistpunten onder christenen niet voor het gerecht van de overheid te brengen1 zooals over het algemeen de gansche1 zich van den staat verre houdende levenswijze der eerste christengemeenten1 gelijk de ,apostelgeschiedenis ze schildert1 dikwijls nog terugkeert in de geschiedenis van de dweeperssekten4 ,deze asketisch-anarchistische en anti-autoritaire tendenzen in het christendom komen later1 o4m4 bij de doopersche sekten1 sterk weder naar voren1 en vooral zijn zij sterk bij eene onder deze1 de sekte van de wederdoopers4 ,in de geschriften van de kerkvaders wordt in den grond der zaak de zedelijke waarde van den staat even sterk aangetast1 als men dat bij de huidige anarchisten vinden kan4 ,zij noemen den staat een werktuig van de zonde1 van de zelfverheffing1 van het geweld1 van de macht des duivels1 wat1 in gewone redeneering overgezet1 zeggen wil3 een middel tot uitbuiting en tot uitoefening van het recht van den sterkste4 ,geheel op deze idee berustte ook het boek van ,augustinus3 ,de civitate ,dei 7,over den staat ,gods71 dat geheel dien geest van christelijk-ethisch anarchisme ademt4 ,van de wet der liefde leidt de leer van ,christus volgens ,tolsto het gebod af om het kwaad niet met geweld te weerstaan4 ,wedersta den booze niet1 beteekent3 weersta nooit aan het booze1 dat wil zeggen3 doe nooit een ander geweld aan1 dat wil zeggen3 bega nooit een handeling1 die tegen de liefde indruischt1 zegt ,tolsto in ,waarin bestaat mijn geloof8 7pag4 #ag74 ,in het booze is natuurlijk de staat ook inbegrepen4 ,maar1 zegt ,tolsto1 dit moet niet worden opgevat als verbood het elken strijd tegen het kwaad1 alleen de gewelddadige strijd tegen het kwaad is het die volgens ,tolsto niet mag worden gevoerd4 ,wie het zwaard neemt1 die zal door het zwaard vergaan1 dit voorschrift zegt niet1 volgens ,tolsto1 dat slechts een gedeelte der menschen verplicht is zonder strijd zich te schikken in hetgeen hun door een bepaalde overheid wordt voorgeschreven1 maar het verbiedt iedereen1 dus ook dengenen die de macht bezitten1 en dezen zelfs in 't bizonder1 in welk geval ook tegen1 iemand geweld te gebruiken4 7,het koninkrijk gods enz41 pag4 #bfh-bfi47 ,men ziet dat ,tolsto er een eigene uitlegkunde op na houdt1 weshalve hij dan ook bij de conceptie van zijn eigenlijke leer meer theoloog dan hervormer is4 ,dat ,tolsto's beschouwing overigens zuiver individueel is1 blijkt bijv4 reeds hieruit dat hij zelf zegt3 ,ik kan evenmin de algemeene noodzakelijkheid als de algemeene schadelijkheid van den staat bewijzen4 ,ik weet slechts dat eenerzijds de staat niet meer noodig is voor mij en dat ik anderzijds niet meer doen kan hetgeen noodzakelijk is voor het bestaan van den staat4 7,het koninkrijk enz41 p4 #cce-ccf47 ,volgens ,tolsto is de staat de belichaming van het slechte en bederft het bezit van macht de menschen4 ,de menschen1 die de macht bezitten1 kunnen niet anders dan haar misbruiken1 ze moeten beslist door een zoo vreeselijk geweld worden in de war gebracht1 zegt hij in ,christendom en ,vaderlandsliefde 7pag4 #ga74 ,meerdere aanhalingen zullen wel overbodig zijn1 om aan te toonen dat ,tolsto de zuiver-christelijke ethiek tot in het overdrevene toe tot richtsnoer zijner leer neemt4 ,en zooals hij over den staat1 over de macht tot regeeren etc4 oordeelt1 zoo over het leger1 de justitie enz42 zij zijn alle instrumenten eener zelfde macht1 de macht van het ,booze1 die hoe eerder hoe beter moet worden afgezworen4 ,desgelijks oordeelt ,tolsto over den persoonlijken eigendom1 over het geld enz4 ,zooals ,tolsto het kwaad in den persoon ziet1 zoekt hij ook konsekwent de verbetering in den persoon4 ,op welke wijze1 zagen wij reeds3 de propaganda voor en de doorwerking van de liefde1 die natuurlijk zijn uitgangspunt in de bekeering van een ieder moet vinden4 ,tot zoover hier genoeg over de leer van ,tolsto zelven1 die voor het overige zich geheel en al dekt met de beschouwingen van niet-christelijke anarchisten4 ,tolsto als sociaal-philosoof1 denker en hervormer uit zijn milieu te verklaren waarin hij leeft en werkt1 is hier niet op zijn plaats4 ,in zooverre als zijn denkbeelden1 overgeplant naar andere landen1 inwerken op de algemeene arbeidersbeweging1 in zooverre dus als zij zich meester maken van groepen arbeiders1 was het noodig1 ,tolsto's leer hier1 zij het slechts kortelings1 aan te stippen4 ,zij is een completeering slechts van de anarchistische denkwijze1 en zij tiert bepaaldelijk in streken waar de arbeidersbeweging te zwak is om zich te kunnen ontwikkelen4 ,het anarchisme is de onder phrases en machtspreuken verhulde zwakte4 ,waar de beweging geen genoegzame elementen vindt om zich te ontwikkelen1 hetzij omdat haar de materieele krachten ontbreken1 hetzij de intellectueele1 hetzij beiden tezamen1 daar ontstaat als uitdrukking van die machteloosheid het gevoel van ontkenning1 van negatie van elk positief werken1 dat op anarchisme uitloopt4 ,zoo is het ,tolstosme1 dat den dienst aan den staat weigert om daardoor het militairisme te bekampen1 dat de belastingen weigert om den staat geen verdere middelen te verschaffen1 dat kortom zijn eenige steunpunt in de persoon zoekt1 de tegenhanger van een ander soort anarchisme1 dat eveneens allen nadruk legt op de persoonlijke daad1 op het aktieve ingrijpen van den individu3 het anarchisme van de daad4 ,het een als het ander is voor de beweging van het proletariaat van groote schade1 omdat het tegen den loop der beweging principieel ingaat4 ,,vierde ,,hoofdstuk4 ,,het ,,anarchisme ,,in ,,de ,,praktijk4 ,,internationale ,,ontwikkeling4 ,het anarchisme was in den vorm waarin het door ,max ,stirner verkondigd werd1 niets dan een ideologie4 ,ideologien nu hebben nooit eenigen vasten voet in de massa kunnen vatten1 en vandaar dat het anarchisme bloot een leer was voor zekere individuen1 doch voor het volk niet de minste waarde of aantrekkelijkheid bezat4 ,gelijk reeds tevoren is geconstateerd1 bleef ,stirner's ,einzige nagenoeg zonder weerklank4 ,in de praktijk toegepast1 zou de theorie van ,stirner geheel zijn neergekomen op het meest teugellooze privaat-kapitalisme1 op de meest onbeperkte uitbuiting van den een door den ander4 ,het was het individualisme1 zooals het nooit bestond en ook niet bestaan kon4 ,na ,stirner hebben ,mozes ,hess en ,karl ,grn beproefd in ,duitschland tot een socialistisch-anarchistische levensbeschouwing te komen1 doch ook dit pogen bleef zich bij beiden bepalen tot het schrijven van een boek4 ,dat de wetenschappelijke anarchisten van den lateren tijd1 onder wie natuurlijk ,kropotkine op den voorgrond treedt1 met den eenling ,stirner en diens eigendom1 over 't algemeen met diens philosophie van het egosme verlegen zitten1 blijkt wel het best hieruit1 dat zij dien grondlegger hunner theorie volkomen negeeren4 ,kropotkine weet ons zelfs in het jongste zijner geschriften over het wetenschappelijk anarchisme te vertellen dat het anarchisme uit de tendenzen van het praktische leven is ontsproten #aj en dat het als zoodanig tot grondleggers heeft3 ,william ,godwin en ,p4 ,j4 ,proudhon4 ,dat ,stirner hier snood verloochend wordt1 heeft zijn goede reden3 hij compromitteert het halfslachtig1 inkonsekwent en dubbelhartig anarchisme van ,kropotkine al te zr6 ,proudhon echter maakte wel school4 ,zoowel in ,frankrijk zelf1 waar hij leefde en werkte1 als in de overige romaansche landen en ook een korten tijd in ,belgi vond zijn leer1 d4w4z4 het economische gedeelte er van--,proudhon was ook philosoof en politiek publicist--langen tijd onder de arbeiders een meer of minder sterken aanhang4 ,men moet1 om ,proudhon's sociale hervormingsplannen recht te begrijpen1 goed in het oog vatten1 dat in zijn tijd--het tijdperk dat aan 't jaar #ahdh onmiddellijk is voorafgegaan1--de fransche industrie nog geheel in de windselen van de kapitalistische manufaktuur lag en onder dien vorm van produktie de geweldige concurrentie had te doorstaan van de inmiddels reeds reusachtig gegroeide groot-industrie en warenproduktie voor de wereldmarkt1 die ,engeland bezat4 ,daarbij kwam nog dat het in ,frankrijk steeds machtige bankierskapitalisme1 de haute finance1 een normale ontwikkeling van klein- tot groot-industrie in ,frankrijk zeer belemmerde4 ,onder de arbeiders uit dien tijd1 en nog tot diep in de jaren na #ahgj1 sloegen dan ook niet zoozeer ,proudhon's anarchistische theorien1 die ook door hem zelf trouwens later voor praktisch ondoorvoerbaar waren verklaard1 maar ,proudhon's sociale hervormingsplannen in4 ,het was het mutualisme1 het beginsel van de hervorming door middel van den wederzijdschen ruil op den grondslag van de geconstitueerde waarde1 en het middel om daartoe te geraken1 de crediet- en ruilbanken1 dat succes had4 ,wij zagen reeds dat deze sociale hervorming van ,proudhon een klein-burgerlijke rekonstruktie van de kapitalistische maatschappij beoogde4 ,ieder zou zijn eigendom terugkrijgen1 de grondslag van zijn individualiteit en zijn onbeperkte persoonlijke vrijheid4 ,john ,henry ,mackay1 de anarchist van onzen tijd1 begreep inderdaad ,stirner veel beter1 toen hij hem met ,proudhon verbond tot een stelsel van individueel anarchisme1 dat wil zeggen het eenig-mogelijke stelsel waaronder het anarchisme als leer zichzelf gelijk blijft4 ,beide kunnen althans tezamen gebracht worden3 de egost1 die geheel zijn eigendom hebben en zich daarmede uitleven wil1 en de mutualist1 die hem dat persoonlijk eigendom zoo onbeperkt mogelijk garandeeren wil4 ,in beider anarchisme weerspiegelde zich zoo volkomen mogelijk die weerzin tegen de maatschappelijke ontwikkeling1 welke den individu en zijn eigendom hoe langer hoe meer onmogelijk maken zou1 om er een gemeenschap voor in de plaats te stellen1 waarin de in het kapitalisme ondergegane individu krachtiger en bloeiender zou opkomen dan de sociale1 de menschheidsindividu4 ,het kenmerk van dat anarchisme was zijn groote eerlijkheid1 een deugd die het zooveel genietbaarder maakt dan het gekwakzalver van de lateren1 met ,kropotkine vooraan4 ,deze anarchisten en de weinigen die hen volgden1 begrepen1 dat elke anarchistische idee1 die aan het begrip communisme gekoppeld wordt1 een tegenspraak in zichzelf is1 zoodat het verdedigen van beide uit de eene inkonsekwentie in de andere leidt4 ,anarchisme en communisme zijn de scherpste tegenvoeters4 ,,de ,,eerste ,,kampplaats4 ,voor ons doel moeten wij hier evenwel meer belang stellen in de eerste pogingen om het anarchisme de arbeidersbeweging binnen te dragen1 dan in de uiteenzetting van ideologien4 ,de eerste die het anarchisme met de beweging van het proletariaat poogde te verbinden was ,bakoenine1 naar wij reeds bij de bespreking van zijn werk gezien hebben4 ,daarom moet het terrein waarop dat geschiedde1 de ,internationale van #ahfd1 allereerst onze belangstelling gaande maken4 ,de ,bond van ,communisten1 in #ahdg ontstaan en waaraan het klassieke ,communistische ,manifest1 door ,karl ,marx en ,friedrich ,engels vervaardigd1 zijn ontstaan te danken had1 was een eerste poging geweest om de communisten onder n banier te verzamelen1 natuurlijk1 gelijk de gansche inhoud van dat ,manifest aanduidde1 met uitsluiting van de utopisten1 die van den klassenstrijd als middel om tot de nieuwe samenleving te komen1 niets wilden weten4 ,maar dat ,manifest werd na zijn verschijning niet opgemerkt en had vooral onder arbeiders geenerlei direkten weerklank kunnen vinden4 ,eerst een samenkomst van fransche arbeiders1 die door keizer ,napoleon ,,iii naar ,londen waren gezonden om aldaar de ,wereldtentoonstelling van #ahfb te bezoeken1 met engelsche ,trade ,unionisten1 zou het eerste aanknoopingspunt vormen voor die arbeiders van deze beide landen1 welke1 naar de toenmalige verhoudingen in ,europa1 de meest ontwikkelde waren4 ,in #ahfd1 zeventien jaren na het ,manifest dus1 kwam de beroemde ,internationale ,associatie van ,arbeiders1 kortweg de ,internationale genoemd1 tot stand4 ,daarmede was voor het internationale proletariaat voor het eerst een bodem geschapen1 waarop zijn vertegenwoordigers elkander vinden konden1 ten einde gezamenlijk het karakter van den strijd tegen het kapitalisme1 den gemeenschappelijken vijand1 en de middelen welke in dezen strijd moesten worden aangewend1 te kunnen bespreken4 ,hoewel de spil waarom de ,internationale draaide1 geheel en al de persoonlijkheid van ,karl ,marx was1--wiens inzichten zoowel in het wezen van het kapitalisme1 voor het eerst neergelegd in de ,kritiek op de ,staathuishoudkunde 7#aheg71 als in het karakter van den strijd1 naar reeds uit het ,communistisch ,manifest was gebleken1 volkomen helder en gevestigd waren1--,marx behrschte de ,internationale zeker niet4 ,en hij was wel de eerste die overtuigd was1 dat hij het niet zou hebben kunnen doen4 ,verdere uitwijding over de ontwikkeling van de ,internationale1 anders dan in verband met ons onderwerp1 is hier intusschen niet op hare plaats4 ,het eerste werkelijke congres van de ,internationale te ,genve 7#c-aj ,september #ahff7 was door #fj afgevaardigden bezocht2 de belangrijkste delegatie was die uit ,frankrijk4 ,de fransche sektie die1 behalve ,varlin en ,malon1 niet anders dan ,proudhonistische afgevaardigden telde1 probeerde daar reeds dadelijk de ,internationale hare richting uit te dwingen4 ,marx was niet aanwezig4 ,het waren de fransche afgevaardigden ,fribourg en ,tolain1 die het voorstel deden1 dat slechts handenarbeiders als medeleden van de ,internationale ,arbeidersassociatie zouden kunnen worden opgenomen1 waardoor de voornaamste krachten1 o4a4 ook ,marx1 feitelijk zouden zijn buitengesloten2 het voorstel werd verworpen4 ,het teekende echter reeds den reaktionairen geest die een deel dier afgevaardigden bezielde4 ,het zuiver ,proudhonisme nochtans kwam eerst bij het vaststellen van de grondslagen1 waarop de ,associatie berusten zou1 aan den dag4 ,bij het punt ,internationale verbinding en ten aanzien van hetgeen de ,associatie zou kunnen doen in den strijd tusschen arbeid en kapitaal1 was op voorstel van de engelsche arbeiders ook het punt van de werkstaking ter sprake gebracht4 ,daarbij vonden de fransche afgevaardigden de gelegenheid om het ,congres te doen verklaren1 dat het noodzakelijk was den ruil op de grondslagen der wederkeerigheid te herstellen1 het vakonderwijs te hervormen1 nauwkeurige statistieken in het leven te roepen1 overvulling en gebrek aan arbeiders in de verschillende vakken te doen vermijden4 ,dat waren volgens deze fransche afgevaardigden de middelen1 om de huidige verhoudingen te verbeteren waarover zich elkeen te beklagen had en die onder zekere omstandigheden crisissen in het leven moesten roepen1 die bij de bestaande betrekkingen tusschen den consumeerenden voortbrenger en den niet voortbrengenden verbruiker1 onmogelijk te verhinderen waren4 ,om deze denkbeelden te doen verwerkelijken is de ,internationale in het leven geroepen4 ,scherper trad de fransche delegatie nog naar voren1 toen het gold de bespreking van de verkorting van den arbeidstijd4 ,toen n4l4 ,odgers en ,karl ,brkli een voorstel hadden ingediend1 dat de arbeiders in de industrieele landen voor een verkorting van den arbeidsdag tot #h uren zouden ijveren1 op aansporing van de ,internationale1 stelden de franschen de volgende resolutie daartegenover3 #a;e4 ,de mensch is slechts vrij onder de voorwaarde van de ontwikkeling zijner geschiktheden2 dientengevolge is elke verlenging van den arbeid1 welke hem in deze ontwikkeling hindert1 te veroordeelen als tegen-natuurlijk en als anti-sociaal4 #b;e4 ,van nu af beschouwen wij den arbeidstijd van #h uren per dag als voldoende voor de voortbrenging van alle behoeften1 die voor het leven noodzakelijk zijn4 #c;e4 ,de associatie behoort alle pogingen in het werk te stellen om de tegenwaarde voor elke werkzaamheid te verzekeren1 doordien zij een minimum van arbeidsloon voor een dienst bepaalt1 die het individu aan de gemeenschap bewezen heeft4 ,bij de behandeling van de kwestie van den vrouwenarbeid waren de fransche gedelegeerden wederom1 geheel in de lijn van ,proudhon1--die een zeer verwoed tegenstander van de vrouw als arbeidster was1--reaktionair4 ,zij oordeelden het noodig dat het ,congres zich positief tegen elken vrouwenarbeid uitsprak1 daar de vrouw niet in de fabriek maar in het huisgezin behoorde en zich aan het gezin en de opvoeding harer kinderen had te wijden4 ,de vrouwenarbeid was1 volgens de meerderheid van de fransche delegatie1 in physiek1 moreel en sociaal opzicht een principe van ontaarding en een drijfveer van demoralisatie4 ,deze uitspraak ging een minderheid 7,varlin en ,bourdon7 zelfs te ver4 ,op het derde ,congres1 te ,brussel gehouden 7#f-ac ,september #ahfh71 waar de fransche delegatie de hulp van de eveneens door het ,proudhonisme aangestoken belgische delegatie kon vinden1 wist zij zelfs een lange resolutie aangenomen te krijgen1 waarin het ,congres1 van de overweging uitgaande3 dat het heffen van rente een permanente bron van ongerechtigheid en ongelijkheid is zich althans in beginsel uitsprak voor3 ,de oprichting van ruilbanken1 welke tot den kostenden prijs gedreven1 de demokratiseering en de egaliseering 7gelijkmaking7 van het crediet ten doel zouden hebben en het verkeer tusschen producenten en consumenten vereenvoudigen1 d4w4z4 den arbeid onttrekken aan de heerschappij van het kapitaal en dit laatste zijn natuurlijke en gerechtigde rol zouden aanwijzen1 die het als agent van den arbeid heeft4 ,op het ,congres van ,brussel 7#e-aa ,september #ahfg7 waren de fransche afgevaardigden1 die zich op het vorig congres zelfs tegen de rationalisatie van mijnen1 grond1 spoorwegen etc4 hadden verklaard1 evenzeer in de ,proudhonsche dogma's verstard4 ,in het bijzonder was het de fransche afgevaardigde ,tolain1 die zijn leven trouwens als een zeer eerzaam ,senaatslid geindigd heeft1 die de rechten van het individu verdedigde tegenover de abstrakte gemeenschap4 ,hij betwistte deze in de eerste plaats het recht de hand op de arbeidsproducten van den individu te leggen als die zijn bijdragen en belastingen tot onderhoud van den staat geleverd had4 ,hij maakte er zijn tegenstanders op het ,congres een verwijt van1 de werking met de oorzaak te verwisselen1 zoo dezen het eigendomsrecht als de oorzaak van de ellende der menschheid beschouwden4 ,hij meende dat men alle huurkontrakten in koopkontrakten moest veranderen1 waardoor het eigendom in een bestendige cirkulatie gebracht zou worden en daarmede zou ophouden een schadelijke werking te hebben4 ,hiermede moest hand aan hand gaan een reorganisatie van het credietwezen1 dan zou ieder misbruik van het privaat-bezit onmogelijk geworden zijn1 zonder dat men tegelijk de vrijheid van het individu op eenigerlei wijze behoefde aan banden te leggen4 ,,desorganiseerend ,,werken4 ,de oppositie van de fransche ,proudhonisten droeg over het algemeen een principieel karakter4 ,zij was een poging om de arbeiders-internationale den weg van een soort hervormingsarbeid op te drijven1 die1 binnen het raam van de kapitalistische produktiewijze blijvend1 eerder nog de strekking had deze te conserveeren dan te revolutioneeren4 ,deze pogingen konden door de toenmaals vooral reeds in ,engeland bestaande1 praktische arbeidersbeweging genoegzaam bestreden worden4 ,reeds de werkelijkheid leerde toch met n oogopslag dat in eenigermate vergevorderde industrielanden een zoodanige terugkeer naar verouderde economische verhoudingen niet meer mogelijk was4 ,in #ahfi betrad ,bakoenine de kampplaats van de ,internationale en aan zijn naam zou sinds dien het desorganiserend werken van een geestdrijverssekte verbonden zijn1 die deze jonge plant weldra zoude doen verdorren4 ,de ,internationale was min of meer een wereldbeweging geworden en hare roepstem had allerwege het proletariaat wakker gemaakt4 ,door haar en in haar was er beweging gekomen1 proletarirsbeweging4 ,maar het spreekt van zelf1 dat1 gegeven de groote onklaarheid onder de arbeiders zelven1 hier tevens een terrein was geschapen voor allerhande soort van sektegeest en demagogenlust1 waaraan geen enkele jonge beweging in staat is te ontkomen4 ,bakoenine wendde zich tot het ,congres van ,brussel eerst met het verzoek dat de ,internationale zich zou verbinden met de ,liga voor ,vrede en ,vrijheid1 een soort burgerlijk vredesverbond1 bestaande uit een allegaartje van republikeinen en vrienden van den vrede2 het ,congres wees dit voorstel van de hand4 ,toen ging ,bakoenine zelf naar de ,liga en stelde voor dat haar ,congres zich zou uitspreken voor de economische en sociale gelijkstelling der klassen1 waarmede hij echter in de minderheid bleef4 ,na aldus bij de burgerlijke heeren afgedaan te hebben1 zocht ,bakoenine het bij de arbeiders4 ,hij stichtte tegelijkertijd reeds aparte sekties van genoemde ,liga1 die tevens sekties van de ,internationale zouden kunnen zijn4 ,dat de ,generale ,raad van laatstgenoemde organisatie zich daartegen wel verzetten moest1 spreekt van zelf4 ,het was de desorganisatie binnenvoeren4 ,toen begon ,bakoenine een felle campagne tegen de bevoegdheden van den ,generalen ,raad1 tegen diens centrale macht en dictatoriale aanmatiging1 hij1 die op het congres van ,basel1 dus kort te voren1 nog van meening was dat de bevoegdheden van den ,generalen ,raad niet ver genoeg reikten en1 met het oog op het internationale karakter van de ,associatie1 het noodzakelijk was1 die bevoegdheden uit te breiden1 gelijk hij dan ook voorstelde4 ,den #bb;en ,december #ahfh schreef ,bakoenine aan ,karl ,marx een langen1 plechtigen brief1 in de meest vleiende1 liefelijke bewoordingen vervat1 waarin hij verklaarde1 sedert zijn afscheid van het 7burgerlijk7 vredescongres van ,bern geen ander genootschap meer te zullen erkennen dan de ,internationale4 ,de ,internationale tot welker meest beteekenende oprichters gij behoort1 is van nu af mijn vaderland4 ,gij ziet1 mijn lieve vriend1 dat ik uw leerling ben--en ik ben trotsch er op1 dat ik het ben4--,dat is genoeg om u mijn positie en mijn persoonlijke gezindheid te verklaren4444 #aa ,verder verklaart ,bakoenine in dienzelfden brief dat hij het met ,marx volkomen eens is1 dat de uitdrukking van de gelijkmaking van klassen en individuen door hem op dat vredescongres gebruikt valsch was1 maar dat hem die formuleering was opgedrongen door de domheid en de eindelooze onervarenheid van ons bourgeoispubliek4 ,niettemin1 dit hier tusschen haakjes1 verklaarde zijn eigen1 eenigen tijd later1 in #ahfi1 opgerichte ,alliance in paragraaf #b van hare statuten eveneens3 ,zij 7de ,alliantie7 wil voor alles de politieke1 economische en sociale gelijkstelling van de klassen4 ,en dit nog wel in tegenstelling tot de zeer klare woorden1 die het antwoord van den ,generalen ,raad der ,internationale bevatte1 dat3 niet de gelijkmaking van de klassen1 die een logische tegenspraak was1 maar veel meer de afschaffing van de klassen444 het groote doel was van de ,internationale ,associatie der ,arbeiders4 ,bakoenine ging1 terzelfdertijd dat hij ,marx deze verklaring deed1 reeds met de plannen rond1 om de ,internationale uiteen te doen springen4 ,hij zocht dat te doen door de stichting eener geheime ,alliantie4 ,hij maakte zich meester van de romaansche sektie te ,lachaux-de-,fonds1 stelde toen aan den ,generalen ,raad bepaalde eischen1 en toen die werden afgewezen1 begon hij zijn campagne openlijk4 ,hij kreeg de federatie der ,jura1 de spaansche en de belgische federaties aan zijn zijde en bracht met zijn werken gedurende enkele jaren de ,internationale zooveel schade in haar prestige toe1 dat deze1 n door inwendige tweespalt n nog meer door de caricatuur die hij van haar en hare beginselen1 doel en taktiek maakte1 wel niet lang meer leven kon4 ,bakoenine had haar voor een deel door sluipmoord ondermijnd1 voor een ander deel zoodanig gecompromitteerd1 dat haar leven onmogelijk werd4 ,dit alles hoort hier thuis1 omdat het de oorsprong van het anarchisme als beweging is geweest1 de overplanting van op zichzelf onschadelijke en reaktionaire theorien van enkelen1 van eenlingen1 in de arbeidersbeweging4 ,het was een zich bij elkander voegen van allerlei verwards1 overleefds en kleinburgerlijk utopisch1 dat zich natuurlijk in de arbeidersbeweging bevond en daarin1 eveneens natuurlijk1 naar uiting zocht4 ,bakoenine verstond het1 zeer zeker1 aan al die verwarde voorstellingen1 klein-burgerlijke vooroordeelen en utopische gedachten uitdrukking te geven4 ,zoo werd voor het eerst in de arbeidersbeweging het anarchisme geschapen1 dat als een deel van die beweging voortaan zou leven4 ,door ,bakoenine's werken in de theorie vooral kreeg deze chaos van dikwijls fel tegen elkander indruischende denkbeelden1 dat mengsel van radikalisme en achterlijkheid1 vasten vorm2 hij kneedde er een theorie van1 die echter veel meer taktiek dan theorie was4 ,de taktiek was saam te vatten in hetgeen ,bakoenine zelf in een zijner programs als het doel van de ,revolutie omschreef4 ,wij vatten de revolutie op in den zin eener ontketening van al wat men heden ten dage de booze hartstochten noemt4 ,was het wonder dat zijn tegenstanders in de arbeidersbeweging ,bakoenine toeriepen3 ,als gij geen betaald regeeringsagent zijt1 dan is het toch wel zeker1 dat geen betaald agent de beweging meer schade zou hebben kunnen doen dan gij6 ,het congres van de anti-autoritaire alliantie1 de volgelingen van ,bakoenine1 besloot te ,st4 ,imier in #ahgb tot deze regelen van taktiek3 #a;e dat de omverwerping van elke politieke macht de eerste taak van het proletariaat was2 #b;e dat elke organisatie eener zoogenaamde voorloopige en revolutionaire politieke macht1 niets was dan bedriegerij en even gevaarlijk voor het proletariaat als die van de thans bestaande regeeringen4 ,op het congres in #ahgb te 's ,gravenhage gehouden1 werd tot uitsluiting van ,bakoenine en dergelijken1 op grond van dat desorganiseerend optreden besloten en de zetel van de ,internationale naar ,new ,york verlegd1 wat praktisch met een opheffing van de gansche ,internationale gelijkstond4 ,bakoenine's ,alliantie leefde evenwel voort1 nadat zij door hem zelven geheel en al met zijn geest van desorganiseerend1 vernielend anarchisme was vervuld4 ,haar doel was overal den sociaal-demokratischen geest uit te roeien en in plaats van de organisch werkende taktiek van de arbeidersklasse1 de catastrophe-taktiek te plaatsen1 die vooral in ,itali1 ,spanje en ook in ,belgi hare vernielende uitwerking op een normale ontwikkeling van de arbeidersbeweging niet heeft gemist4 ,reeds bij de behandeling van ,bakoenine's theorien en van zijne propaganda hebben wij de herkomst van zijn anarchisme gezien4 ,en het is alweer merkwaardig dat ook deze theoreticus van het anarchisme1 die1 evenals ,stirner zijn vereerder in ,john ,henry ,mackay gekregen had1 den zijne vond in een zekeren ,dr4 ,max ,nettlau1 door de latere anarchisten van de school van ,kropotkine nauwelijks meer wordt genoemd4 ,de meester van het neo-anarchisme zelf gaat hem ook smadelijk voorbij4 ,en toch1 het moet worden geconstateerd1 heeft niemand zooveel gedaan voor het anarchisme in de arbeidersbeweging1 dan ,bakoenine4 ,,een ,,bloeitijd4 ,na den val van de ,commune van ,parijs in #ahga was de revolutionaire strooming onder de arbeiders1 d4w4z4 de revolutionaire strooming in den goeden en organisatorischen zin1 vooral in de romaansche landen lam geslagen4 ,de engelsche arbeiders vervielen wederom in hun oud isolement1 waaruit zij door het werken en den onmiddellijken invloed van de ,internationale losgerukt waren1 en de oorlog tusschen ,duitschland en ,frankrijk had aan de arbeidersbeweging over het algemeen niet bizonder goed gedaan4 ,de parijsche ,commune1 dit moet hier even worden aangestipt1 was geenszins een sociaal-demokratische beweging1 maar een kleinburgerlijk-socialistische1 in den zin van het ,proudhonisme1 in den utopischen zin des woords4 ,bakoenine had er evenwel voor gezorgd1 dat overal in de landen waar zijn invloed meer of minder groot was1 terroristische stroomingen opkwamen1 die langs den weg van het meest ruwe geweld de revolutionaire aktie poogden in het leven te roepen door middel van de propaganda van de daad4 ,een van de sekties van ,bakoenine's ,alliantie1 die van de ,jura1 was inzonderheid de wieg van deze soort van revolutionaire aktie en haar onmiddellijke leider was ,paul ,brousse1 de redakteur van de ,avantgarde 7,voorpost74 ,deze predikte aanslagen op den eigendom1 oproeren etc41 om de aandacht op de partij te vestigen2 hij zelf trachtte later1 na zijn verbanning uit ,zwitserland1 in ,frankrijk een aparte socialistische partij te stichten1 die der ,possibilisten1 met het doel om de daar na #ahgh opkomende sociaal-demokratie tegen te werken4 ,als de anarchistische theoretici beweren dat geweld met anarchisme niets heeft uit te staan1 ja1 gelijk vooral de neo-anarchisten la ,kropotkine dat doen1 het onmiddellijke1 materieele geweld zelfs gladweg en met stalen voorhoofd verloochenen1 dan dekt zich dat wellicht voor een groot deel met hun tegenwoordig werken1 althans in het noord-westen en het midden van ,europa1--in ,spanje is het anarchisme nog wel degelijk terroristisch1--voor hun verleden geldt dat niet4 ,en niet alleen niet voor het verre verleden1 maar voor het anarchisme van de laatste vijf-en-twintig jaren zelfs is dat het geval niet4 ,deze verloochening van zijn verleden is wederom kenmerkend voor de verbazende evolutie1 die het anarchisme in de laatste kwart-eeuw onder de werking van de moderne arbeidersbeweging doorgemaakt heeft4 ,men kan inderdaad zeggen1 dat de praktische arbeidersbeweging het anarchisme heeft getemd en er veel meer dan alle nationale en internationale politie bij elkander in is geslaagd om de zoogenaamde revolutionaire aktie door middel van de terroristische propaganda uit de wereld te helpen4 ,in de eerste jaren van #ahgj evenwel beleefde dat terroriseerend optreden van het anarchisme in enkele landen zelfs triomfen4 ,opstanden en aanslagen1 zij waren in landen als ,itali en ,spanje niet van de lucht1 moord en brand werden ten slotte zelfs geliefkoosde wapenen van gansche benden1 die in naam van het anarchisme den eigendom den heiligen oorlog te vuur en te zwaard hadden verklaard4 ,dat een taktiek1 als door ,bakoenine en zijn ,alliantie aanbevolen en overal gepropageerd1 tot dergelijke verschrikkelijke uitspattingen leiden moest1 was wel te voorzien4 ,als men roof en plundering1 ondermijning van elke goede trouw1 list1 leugen en bedrog tot grondbeginselen van taktiek maakt1 dan zal men1 spoediger dan men het zelf weet1 een toestand geschapen hebben1 waarbij men welhaast de principieele propaganda door de daad niet meer zal kunnen scheiden van den niet-principieelen diefstal1 de plundering1 de onderlinge bedriegerij en het wederzijdsch verraad4 ,en wat aangaat deze laatste manier1 om een beweging tot op haren bodem te bederven1 daarvan had ,bakoenine door het prediken zijner allerdolzinnigste beginselen van taktiek het sterkste voorbeeld geleverd4 ,zoo heette het o4a4 in den ,revolutionairen ,cathechismus1 die door den ,generalen ,raad van de ,internationale naar aanleiding van een opdracht van het ,congres van den ,haag was gepubliceerd1 en waarvan ,bakoenine de opsteller was3 dat een revolutionair met alle middelen diegenen dient te exploiteeren1 welke rijkdom1 konnekties1 invloed en macht bezitten2 dat hij dezen in zijn strikken moet zien te vangen1 om zich in het bezit van diens geheimen te stellen en hem zoo tot zijn slaaf te maken444 7,l',alliance et la dmocratie socialiste1 pag4 #ic74 ,aldus hadden ,bakoenine en zijn waardige medestander ,netsjayeff dan school gemaakt4 ,het is wel begrijpelijk1 waarom ,kropotkine e4d4 naderhand hun best gedaan hebben om den ouden propagandist van de daad te doen vergeten6 ,wij zien af van een schildering van al het geweldige kwaad1 dat de revolutionaire aktie gebrouwen heeft en van de manier waarop deze taktiek de politie telkens de middelen aan de hand deed om de beweging in hare hinderlagen te lokken en de geschiedenis van dat half-krankzinnig1 half politie-anarchisme zullen wij niet verder vervolgen1 doch wij slaan een korten tijd over en naderen de tachtiger jaren4 ,het zijn de jaren van de groote aktie van het anarchisme dat1 hoewel nog volkomen op den bodem van het ,bakoeninisme staande1 bezig is te pogen een deel van de arbeidersbeweging met zich mede te sleepen4 ,behalve in ,frankrijk1 waarover aanstonds meer1 was het anarchisme ook in ,duitschland den kop gaan opsteken4 ,ofschoon van oorsprong duitsch in zijn ,stirnerschen vorm1 had het anarchisme op de door ,lassalle gestichte arbeidersbeweging geen vat gekregen4 ,hoewel de ,proudhonistisch-getinte socialisten ,mozes ,hess en ,karl ,grn op anarchistische wijze schreven1 kon de anarchistische idee in ,duitschland geen bodem vinden4 ,de ,duitsche arbeidersmassa's waren voor deze verwarringstichtende taktiek nooit te vinden geweest4 ,na de ontzaglijke vlucht van de politieke beweging in ,duitschland omstreeks #ahge1 meende de geweldmensch ,bismarck haar een vernietigenden slag te kunnen toebrengen door in #ahgh zijn socialistenwet door te zetten4 ,aan de afkondiging van de wet waren twee aanslagen op keizer ,wilhelm ,i voorafgegaan1 een van ,hdel en een van ,dr4 ,nobiling1 die men voor het gemak toeschreef aan den invloed van de sociaal-demokratische propaganda4 ,voor het gemak1 want van ,hdel moest geconstateerd worden dat hij eigenlijk niet toerekenbaar was en van ,nobiling kon zelfs worden vastgesteld dat hij de vergaderingen van de nationaal-liberalen1 in plaats van die der sociaal-demokraten bijgewoond had4 ,desniettemin was dit voor de ,duitsche ,regeering een aanleiding de wet van #ahgh uit te vaardigen1 waarbij de sociaal-demokratische propaganda geheel werd onderdrukt4 ,van de groote verwarring die deze regeeringsmaatregel onder de duitsche arbeiders in den allereersten tijd deed ontstaan was het dat ,johan ,most1 voormalig ,rijksdaglid voor ,chemnitz en bekend sociaal-demokratisch propagandist1 gebruik maakte om te pogen de duitsche arbeidersbeweging in andere banen te leiden dan die waarin ze sedert ,lassalle1 en onder leiding van ,liebknecht1 ,bebel en anderen tot nog toe zich had bewogen4 ,hij begon niet aanstonds1 maar langzamerhand het anarchisme van de daad te prediken1 het ,bakoeninisme1 de voorbereiding van de sociale revolutie door middel van het terroriseeren1 het in angst brengen van regeering en bourgeoisie4 ,most werd langzamerhand in ,europa de tweede apostel van het geweld in al zijn vormen1 van de glorieuze dynamietbom1 die bestemd scheen te zijn de menschheid te bevrijden1 gelijk hij het zelf uitdrukte in zijn blad ,freiheit van ,maart #ahha1 na den moord op czaar ,alexander ,,ii4 ,most had evenwel van zijn werken1 onder duitsche arbeiders althans1 maar zeer weinig pleizier4 ,uit ,duitschland naar ,londen gevlucht1 poogde hij vandaar invloed uit te oefenen op den gang van de beweging in ,duitschland4 ,maar hij deed dit zoo1 dat men genoodzaakt was hem op het ,congres te ,wyden in #ahhj uit de partij te zetten1 daar het bleek dat hij in strijd met elke goede trouw handelde en kennelijk van geen andere bedoelingen uitging1 dan om de duitsche sociaal-demokratie te discrediteeren en hare leiders te compromitteeren4 ,met #ahhj omstreeks komt de derde apostel van het anarchisme ten tooneele4 ,kropotkine doet zijn intrede en begon in de anarchistische beweging1 gelijk die zich voornamelijk in ,zwitserland concentreerde1 een handelende rol te vervullen4 ,in #ahhj vond een congres van anarchisten te ,lyon plaats en het was aan alles te zien dat er voor het anarchisme in ,frankrijk een tijdperk van bloei zou aanbreken4 ,groepen werden gesticht in ,vienne1 ,st4 ,etienne1 ,villefranche1 ,creuzot1 ,parijs1 ,marseille en ,rijssel1 twee bladen verschenen1 de ,droit ,social in ,lyon en de ,rvolution ,sociale in ,parijs4 ,elise ,rclus1 een beroemd geograaf1 ,gautier en ,kropotkine werden de meest op den voorgrond tredende leiders van de beweging4 ,deze laatste was nog overwegend terroristisch1 d4w4z4 stelde het onmiddellijke geweld op den voorgrond4 ,dat het anarchisme in ,frankrijk in dien tijd zoozeer van zich deed spreken1 kwam doordat het een nieuwen voedingsbodem vond4 ,er was door den geweldigen arbeid van fransche sociaal-demokraten1 onder wie ,jules ,guesde en ,paul ,lafargue1 voor het eerst na den val van de ,commune weder een georganiseerde sociaal-demokratie gekomen en het anarchisme kreeg daardoor eigenlijk eerst recht den bodem waarop het zich ontplooien kon4 ,het gevolg van het terroriseerend optreden van het anarchisme was een aantal persoonlijke aanslagen1 zoowel op regeeringspersonen als op gewone bourgeois4 ,een reeks die geopend werd met den aanslag van ,emile ,florion1 in ,october #ahha1 die eerst probeerde ,gambetta te dooden1 doch daar hij dien niet vinden kon1 zijn schot op een zekeren ,dr4 ,meymar1 een onbekend persoon1 loste4 ,daarna de opstand van ,montceau les ,mines1 #ae ,augustus #ahhb1 waarna #bc mijnwerkers werden veroordeeld tot meer of minder zware straffen1 wegens plundering en brandstichting in gemeenschap gepleegd4 ,den #ad;en ,juli #ahha had een congres van anarchisten te ,londen plaats1 waarop o4m4 ook ter sprake kwam het samenstellen van een program1 het inrichten van de organisatie en het bespreken van de aktie4 ,men poogde daar een zekere verstandhouding te krijgen met die elementen uit de fransche socialistische beweging welke geenszins terroristisch waren1 maar revolutionair in de ,blanquistische beteekenis van het woord4 ,de grondslag van dit program was dat van het congres der ,bakoeninistische ,alliantie1 in #ahgc te ,genve aanvaard4 ,betreffende de taktiek werd deze resolutie aangenomen3 ,het ,congres verklaart het volstrekt noodzakelijk1 met alle mogelijke middelen door de daad de revolutionaire idee en den geest des opstands te verbreiden onder het grootste deel der volksmassa1 die nog geen aktief deel aan de beweging neemt en zich nog illusies maakt over de moraliteit en de werkzaamheid van de wettelijke macht4 ,doordien wij het wettelijke gebied verlaten1 waarop men tot heden in het algemeen is gebleven1 om onze aktie op het gebied van de onwettelijkheid over te brengen1 die de eenige weg der revolutie is1 is het noodzakelijk naar middelen te grijpen1 die met het doel overeenstemmen4 ,de vervolgingen1 waaraan onze publieke personen blootstaan1 dwingen ons van nu af tot een geheime organisatie4 ,de propaganda door de daad is op het land van nog grootere werkzaamheid dan in de stad4 ,daar de technische en chemische wetenschappen bereids groote diensten aan de revolutionaire zaak bewezen hebben en voorbestemd zijn er nog meer te bewijzen1 zoo beveelt het ,congres alle organisaties en medeleden aan1 groote waarde te hechten aan de studie en de toepassing dezer wetenschappen als een middel van aanval en van verdediging4 ,er volgde een zeer levendige agitatie van het anarchisme in ,frankrijk2 de bladen rezen als paddestoelen uit den grond op4 ,op het tweede anarchisten-congres van ,genve1 #ab ,augustus #ahhb1 was1 in tegenstelling tot het vorige1 geen sprake van eenige toenadering tot andere groepen van socialisten4 ,daar scheidde men zich juist weder van de overige partijen af en werd besloten tot het uitgeven van een manifest1 dat helder zou zeggen wie en wat men was4 ,daarin komt dan ook deze verklaring voor3 ,als anarchisten1 d4w4z4 als menschen zonder regeering1 bestrijden wij een ieder1 die zich een of andere macht over anderen aanmatigt1 zoowel den bezitter1 den fabrikant1 als iederen staat1 ook den socialistischen4 ,iedere gedachte aan autoriteit stuit ons tegen de borst1 iedere wet is onze vijand4 ,ons doel is de vernietiging van iederen staat door een revolutionaire beweging2 alle wettelijke middelen1 ook het algemeen kiesrecht1 verafschuwen wij4 ,daar evenwel de individueele vrijheid niet dan in vereeniging met andere vrije genooten bestaan kan1 daar een ieder de ondersteuning van den ander noodig heeft1 daar vervolgens ieder sociaal produkt een werk van het geheel is1 waarvan aan allen een gelijk aandeel toekomt1 daarom zijn wij ook kommunisten4 ,wij willen het gemeenschappelijk eigendom veroveren en verdedigen4 ,in ,october #ahhb hebben te ,lyon twee dynamietaanslagen plaats1 een voor het militiebureau en de ander voor het caf ,bellecour2 voor den laatsten aanslag wordt een jong anarchist1 met name ,cyvoct1 aansprakelijk gesteld4 ,daarop volgt het groote anarchistenproces tegen ,kropotkine met #fe anderen wegens hunne medeplichtigheid aan deze daden van geweld4 ,het was bij deze gelegenheid1 dat ,kropotkine in zijn redevoering ,proudhon als den vader van het anarchisme aanwees4 ,kropotkine zelf werd tot #e jaar gevangenisstraf veroordeeld1 van welke hij twee jaar later werd ontheven1 waarna hij zich metterwoon te ,londen vestigde4 ,behalve voor ,frankrijk was het ook voor het anarchisme in ,spanje en ,oostenrijk een zeer vruchtbare tijd4 ,in het eerstgenoemde land waren zelfs gansche benden plunderaars geruimen tijd bezig heel ,andalusi te terroriseeren1 de beruchte ,mano ,negra 7zwarte hand7 o4a41 die van stad tot stad trok1 om de oogsten te vernietigen1 boerderijen en huizen in brand te steken1 bommen in kerken te werpen1 het vee te vergiftigen1 rijke grondeigenaren te vermoorden1 overal verwoestend1 plunderend en vernietigend op te treden en gedurende twee jaren de schrik van de gansche provincie te wezen4 #ab ,de ,spaansche regeering trad daarna ontzettend reaktionair op1 met uitzonderingswetten en doodstraffen vervolgde zij al wie zij maar in hare handen kon krijgen4 ,zeven anarchisten ondergingen de doodstraf1 honderden anderen werden tot levenslange of langdurige gevangenisstraffen veroordeeld4 ,tengevolge van de propaganda door de daad dier ,mano ,negra1 zag de voorzitter van het in ,october #ahhc plaatshebbend anarchisten-congres te ,valencia zich genoodzaakt te verklaren1 dat de ,arbeidersfederatie1 d4w4z4 de federatie van anarchistische groepen in ,spanje1 was3 een eerbiedwaardig en nobel gezelschap1 welks ideaal1 zij het dan ook in meerdere of mindere mate droombeeldig1 toch in elk geval een waardig en een verheven was4 #ac ,er had daarna een scheiding plaats tusschen terroristische en principieele anarchisten eenerzijds en individualistische en communistische anarchisten anderzijds1 doch daar zoowel de meest wilde anarchist van de daad als de gemoedelijkste aanhanger van de leer van ,proudhon vervolgd werd door de ,spaansche regeering1 kon deze scheiding al evenmin leiden tot de normale oplossing waartoe de ontwikkeling van het anarchisme in sommige andere landen1 waar het overheerschend was1 geleid heeft4 ,voornamelijk het anarchisme1 gelijk er dat door de propaganda der ,bakoeninisten was inheemsch geworden1 dat den revolutionairen opstand als het eenig afdoend middel beschouwde om de gemeenschappelijkheid van den eigendom te veroveren en dat elke politieke aktie niet alleen verwierp1 maar ten scherpste bestreed1--dat soort anarchisme bleef er zijn vat op de massa behouden1 voorzoover deze laatste over het geheel aan eenige aktie deelnam4 ,in ,oostenrijk was eveneens in dien tijd een deel van de beweging onder leiding van de zich noemende radikalen gekomen1 die1 gelijk al de zoogenaamde radikale stroomingen in de arbeidersbeweging1 begonnen met de politieke aktie en het ijveren voor arbeidswetgeving enz4 niet radikaal genoeg te vinden en deze akties als voor de ontvoogding van het proletariaat van onwaarde te verwerpen1 maar vervolgens met meer of minder duizelingwekkende snelheid de beweging naar den afgrond van het ,bakoeninistisch anarchisme trokken4 ,deels onder den invloed van de geschriften van ,johan ,most1 die in ,oostenrijk verreweg meer dan in ,duitschland zelf aftrek vonden1 anderdeels onder den invloed van russische terroristen1 ontstond er in ,oostenrijk een richting die weldra omstreeks #ahhc de gansche vooruitstrevende oostenrijksche arbeidersbeweging in absoluut anarchistisch-terroristisch vaarwater sleepte4 ,oprichting van geheime clubs en geheime drukkerijen1 verbreiding van de meest bloedige vlugschriften1 straatoproeren en het droomen van opstanden1 dat was wat men van dat oostenrijksch anarchisme1 onder de leiding van ,joseph ,peukert en ,fleuron1 in overeenstemming met hetgeen te ,londen in het eigenlijke anarchistische hoofdkwartier werd klaargemaakt1 in het openbaar zag4 ,in het geheim en meer individueel sloeg men ook daar over tot het bedrijven van een aantal gewone boevenstreken1 diefstal1 plundering etc41 die dan natuurlijk door de officieele leiding werden verloochend1 maar waarbij1 gelijk in het beruchte ,merstallinger proces1 overtuigend bleek dat terroristisch anarchisme en boevenbedrijf eigenlijk nauw samenhangen en de boeventaktiek eigenlijk de laatste konsekwentie is van het terroristisch anarchisme4 ,de jaren #ahhb-ahhd waren voor de oostenrijksche arbeidersbeweging inderdaad zoo verschrikkelijk1 dat het allengs niet meer mogelijk was den principieelen anarchist van den niet-principieelen1 maar door de politie betaalden1 geheimen opruier te onderscheiden4 ,de regeering1 die dat anarchisme aanvankelijk zijn gang liet gaan1 ja zelfs zijn vernielingswerk op de gansche arbeidersbeweging blijkbaar met welgevallen zag1 was ten slotte wel genoodzaakt in te grijpen en onder den indruk van de aanslagen van ,kammerer en ,stellmacher1 die hunne schelmenstreken onder het masker van anarchisme bedreven1 vaardigde zij uitzonderingswetten uit1 die van zoodanigen aard waren dat zij1 gelijk overal in dergelijke gevallen1 het geheele bestaan der arbeidersbeweging haast onmogelijk maakten4 ,de politie kreeg de noodige macht en bevoegdheid om vereenigingen te ontbinden en het vergaderen onmogelijk te maken2 kortom1 de gansche vrijheid1 die de beweging tot nog toe bezeten had1 werd haar geheel en al ontnomen4 ,de voornaamste anarchisten wisten te ontwijken1 ,joseph ,peukert1 naar men zegt1 zelfs met geld van de politie4 #ad ,nadat het de regeering gelukt was de beweging te vernietigen en het anarchisme anderzijds zichzelf volkomen onmogelijk gemaakt had1 leefde een paar jaren later de oostenrijksche arbeidersbeweging onder een nieuwe1 sociaal-demokratische agitatie weder op4 ,ook in ,belgi had zich in dien tijd het anarchisme sterk weten te ontwikkelen2 ook daar had het ,proudhonisme en het ,bakoeninisme1 vooral in de mijnwerkersdistricten1 vasten voet gekregen en ook daar hadden de denkbeelden van ,most een niet geringen invloed gehad4 ,de anarchistische periode was voor de belgische arbeidersbeweging evenwel een crisis die zij vrij spoedig wist te overwinnen en die zij reeds in het midden der tachtiger jaren weder te boven was4 ,ten slotte moet hier nog aan den noodlottigen afloop der anarchistische agitatie in ,amerika worden herinnerd1 die haar treurig einde feitelijk in het beruchte proces van ,chicago in #ahhf gevonden heeft1 waarbij acht blijkbaar onschuldige mannen door de politie als de daders van een dynamietaanslag op den avond van den #d;en ,mei werden gearresteerd4 ,gedurende het proces bleek reeds dat de politie zelf hier de hand in het spel gehad had4 ,desniettegenstaande werden zeven personen ter dood veroordeeld1 van wie er drie deze straf inderdaad ondergingen1 een in de gevangenis een einde aan zijn leven maakte1 en de overigen zware gevangenisstraffen1 tot #ae jaren toe1 moesten ondergaan4 ,deze martelaren van ,chicago worden nog altoos door de anarchisten herdacht2 ten onrechte2 voor het meerendeel waren het mannen die met de gansche aanslagenzaak niets te maken hadden en waren het voorstanders van een achturigen arbeidsdag4 ,,de ,,terugdringing ,,van ,,het ,,anarchisme4 ,tot dusver was de werking van het anarchisme1 in die landen waar het vasten voet kon krijgen en zelfs daar waar het de tijdelijke heerschappij in de arbeidersbeweging bezat1 overal nagenoeg dezelfde4 ,het werd1 behalve in ,spanje1 gaandeweg in de verschillende moderne landen weer teruggedrongen tot de min of meer ongevaarlijke positie van een sekte met geheime clubs1 waar de verschillende plannen tot omverwerping van de maatschappij konden worden uitgebroed4 ,langzamerhand kwam dan ook onder de anarchisten zelf meer een zoogenaamd vredelievende agitatie voor het communisme1 altoos in den vorm van een vrije-groepen-communisme1 naar den voorgrond en het ,bakoeninisme week al meer en meer1 door zijn eigen onzinnigheid onmogelijk gemaakt1 naar den achtergrond4 ,men werd meer algemeen communistisch-anarchist of legde zich op de propaganda van de zuiver economische aktie der vakvereenigingen toe1 twee soorten van anarchistische vermomming1 die wij afzonderlijk zullen behandelen4 ,in #ahhi had weder het eerste internationaal congres van sociaal-demokraten uit alle landen plaats en was er weder een nieuwe internationale bodem geschapen voor den gemeenschappelijken strijd van het moderne proletariaat4 ,het anarchisme vertoonde zich evenwel niet1 daar het in de verschillende landen nagenoeg geheel met machteloosheid was geslagen4 ,reeds in #ahhg had de duitsche sociaal-demokratische partij op haar ,congres van ,st4 ,gallen bij monde van ,wilhelm ,liebknecht stelling genomen tegenover het anarchisme2 de volgende resolutie werd met algemeene stemmen aangenomen3 ,het ,congres verklaart de anarchistische samenlevingstheorie1 in zooverre zij de absolute autonomie van het individu nastreeft1 voor anti-socialistisch1 voor niets dan een eenzijdige uitbeelding van de grondgedachten van het burgerlijk liberalisme1 schoon zij ook in hare kritiek op de tegenwoordige maatschappelijke orde van socialistische gezichtspunten mag uitgaan4 ,zij is voor alles onvereenigbaar met den socialistischen eisch van de socialisatie der productiemiddelen en van de sociale regeling van de voortbrenging en loopt1 als niet de produktie zou moeten worden teruggedrongen1 op de dwerggestalte van het kleine handwerk1 op een onoplosbare tegenspraak uit4 ,de anarchistische verheerlijking en de uitsluitende toelating van de geweldpolitiek1 berust op een grof misverstand omtrent de rol van het geweld in de geschiedenis der volken4 ,het geweld is even goed een reaktionaire als een revolutionaire faktor1 het eerste zelfs vaker dan het laatste4 ,de taktiek van de individueele toepassing van het geweld leidt niet tot het doel en is1 in zooverre zij het rechtsgevoel der massa krenkt1 positief schadelijk en daarom ook verwerpelijk4 ,voor de individueele gewelddaden van tot op het uiterste vervolgden en opgejaagden maken wij de vervolgers en opjagers verantwoordelijk en begrijpen de neiging daartoe als een verschijnsel1 dat zich ten allen tijde onder dergelijke verhoudingen vertoond heeft en dat tegenwoordig door betaalde agents provocateurs 7politieophitsers7 voor de doeleinden der reaktie tegen de arbeidende klassen wordt benuttigd4 ,deze houding werd ook in het vervolg door de sociaal-demokraten van alle landen aangenomen4 ,anarchisme en sociaal-demokratie werden1 in elk land1 onverzoenlijke tegenstellingen in de arbeidersbeweging en de laatste beschouwde het als haar plicht om het streven van het anarchisme1 onder iederen vorm1 den kop in te drukken4 ,het was eigenaardig dat een zekere anti-politieke strooming1 die in ,duitschland omstreeks #ahij ontstond en onder den naam van de agitatie der ,jungen een korten tijd de aandacht op zich vestigde1 het sein tot eenige wederopleving van het anarchisme in de internationale arbeidersbeweging was4 ,eenigen tijd daarna werden ook in ,nederland duidelijke sporen merkbaar van een toenemend anarchistischen geest1 die1 gelijk dat overal pleegt te geschieden1 begon met twijfel te opperen aan de deugdelijkheid der strijdmiddelen1 der taktiek van de moderne arbeidersbeweging1 gelijk die zich historisch had ontwikkeld4 ,in #ahia1 op het ,congres in ,brussel1 vond deze anarchistische geest reeds min of meer uiting1 toen door de ,nederlandsche afgevaardigden1 te zamen met een meerderheid van de fransche delegatie en gesteund door een deel van de engelschen1 de zeer utopistische resolutie verdedigd werd3 om een europeeschen oorlog te doen beantwoorden met een oproep aan de gezamenlijke volkeren om den arbeid neder te leggen1 welke resolutie toen met groote meerderheid werd verworpen4 ,reeds op dat internationaal congres bleek dat een nieuwe aanval van den anarchistischen geest1 om terrein te veroveren1 te wachten stond4 ,spreken wij hier van anarchistischen geest1 dan bedoelen wij hiermede1 zeer concreet uitgedrukt1 de verwardheid die nog altoos in de hoofden van tal van arbeidersgroepen in de verschillende landen--wellicht ,duitschland alleen niet--heerschte nopens het doel van de moderne proletarirsbeweging1 maar nog meer nopens hare middelen van taktiek in den aanval op de kapitalistische maatschappij en in de verdediging van de rechten der arbeiders4 ,het was in ,brussel te zien1 dat deze geest nog niet was overwonnen4 ,tusschen #ahia en #ahid was in ,frankrijk weder een aanslagen-epidemie losgebroken1 die1 aangevangen met de schanddaden van een ,ravachol1 doorliep in een reeks van dynamietaanslagen waarvan die van ,vaillant1 ,henry1 ,caserio de voornaamste waren4 ,maar inmiddels had in #ahic te ,zrich het derde internationale socialisten- en arbeiderscongres plaats gevonden1 alwaar de kwestie van de taktiek1 waarop zich juist het anarchisme in onderscheidene landen geworpen had1 scherp zou worden onder de oogen gezien4 ,het was juist in zake de deelname aan politieke aktie en de omschrijving op welke wijze die deelname zou hebben te geschieden1 dat het anarchisme of de met het anarchisme sterk sympathiseerende groepen konden worden aan den tand gevoeld4 ,daarom was een duidelijke uitspraak noodzakelijk1 die dan ook in een resolutie gegeven werd welke ten slotte met algemeene stemmen1 uitgezonderd die van de nederlandsche delegatie1 aangenomen werd4 ,zij sprak uit3 #ao4 dat de nationale en internationale organisatie der arbeiders van alle landen in vakvereenigingen en andere organisaties tot bestrijding van de uitbuiting een bepaalde noodzakelijkheid is2 en #bo4 dat de politieke aktie noodzakelijk is zoowel ten dienste van de agitatie en de onvoorwaardelijke propageering van de principes van het socialisme1 als voor het doel van de verovering van dringend noodzakelijke hervormingen4 ,de anarchisten vergenoegden zich toen met een congres op eigen hand te gaan houden1 waar natuurlijk precies het omgekeerde besloten of niet besloten1 maar uitgesproken werd van wat op het socialistische congres was aangenomen4 ,door die uitspraak in zake de taktiek was het anarchisme feitelijk uit zijn laatsten schuilhoek gehaald4 ,het was nu niet meer mogelijk om onder het masker van het communisme de bewuste arbeidersbeweging binnen te dringen en daar den verwarrenden arbeid voort te zetten2 klaar en duidelijk was het na ,zrich #ahic1 dat de moderne arbeidersbeweging in zake de taktiek1 dus in de kern van hare aktie1 het anarchisme officieel van zich had afgeworpen4 ,in #ahic ongeveer had de nederlandsche sociaal-demokratische beweging hare evolutie tot het anarchisme vrijwel volbracht4 ,van het program werd de door de verschillende internationale congressen tot sociaal-demokratisch gestempelde taktiek geschrapt4 ,nu is het kenmerkend voor de zelfstandige klasse-beweging van het proletariaat1 dat zij haar stuur kwijt is1 zoodra zij de vaste basis van de sociaal-demokratische1 principieele en organische taktiek verlaat4 ,dat is overal gebeurd en het zou ook in ,nederland gebeuren met de beweging die onder de leiding van den heer ,domela ,nieuwenhuis stond4 ,kon de taktiek niet meer sociaal-demokratisch zijn1 zoo moest zij natuurlijk anarchistisch worden4 ,maar het anarchisme heeft al evenmin een taktiek als het een gesloten leer heeft4 ,het wil juist gn taktiek2 het wil die niet zooals het ook geen of juist omdat het geen politiek wil4 ,taktiek onderstelt positief willen werken en het anarchisme had noch de beginselen1 noch de lust1 noch de kracht om positief te werken in zich4 ,wat dan ook voor anarchisme doorgaat is f oud-modische vakvereenigingspolitiek1 f utopisme vermengd met de lust tot opstanden1 d4w4z4 opstootjes en straatkabaal1 f terrorisme4 ,de nederlandsche landaard leende zich alleen maar tot de eerste soort taktiek1 men werd voorstander van economische aktie zonder politiek1 en dit viel juist enigszins samen met de in die dagen onder de arbeiders eerst ontkiemende neiging1 om den vakvereenigingskamp eenigszins ernstig georganiseerd te gaan voeren4 ,verder liefhebberde men in kabaal maken2 droomen over den dag vn en den dag n de revolutie2 op papier vervaardigen van dynamiet1 dat nooit ontploffen kon etc4 ,maar aan pogingen om de beweging1 die na #ahid geheel en al anarchistisch geworden was1 in ,bakoeninistisch vaarwater te leiden1 heeft het ook niet ontbroken4 ,ten bewijze daarvan zullen wij hier geen couranten-artikelen aanvoeren1 die door den een of ander onder den voorbijgaanden indruk geschreven zijn1 noch redevoeringen1 maar ons beroepen op een dokument van de hand van een der toenmalige voornaamste leiders der nederlandsche anarchisten1 die met den heer ,domela ,nieuwenhuis geruimen tijd de leiding gehad heeft4 ,het is een vrij lijvige brochure waarin de beginselen en de taktiek van het ,revolutionaire ,kommunisme worden behandeld door den heer ,christiaan ,cornelissen4 #ae ,de lezer moet niet denken dat de titel iets anders dan praktisch anarchisme beduidde2 de anarchisten verstaan het1 haast om den anderen dag van naam te verwisselen4 ,en1 gelijk uit de volgende passages zal blijken1 heeft die schrijver de lessen van het anarchistische congres van ,londen in #ahha1 waarbij de studie van de technische en chemische wetenschappen tot aanval en verdediging werd aanbevolen1 nog al goed ter harte genomen4 ,hij bestudeert zelfs heel kalm de waarde van dynamiet1 als een bruikbaar wapen in den klassenstrijd4 ,men luistere3 ,indien de bereiding van springstoffen binnen de periode1 waarin de strijd tegen de bourgeoisie zich allengs moet voltrokken hebben1 dermate wordt vereenvoudigd1 dat een dezer stoffen met recht een proletarirswapen kan worden1 te bereiden en aan te wenden zonder al te groot levensgevaar voor den gebruiker1 en waarborgend de noodige zekerheid van treffen1 dan zal deze nieuwe bewapening der arbeiders een rol kunnen vervullen voor de emancipatie van het proletariaat1 zooals die in ,west-,europa het buskruit vervulde voor de bestrijding van de bevolking der middeleeuwsche steden4 ,de bewapening onzer legers met geweren en kanonnen1 de geheele kazerneering en oefening der troepen1 waardoor het moderne militairisme een wapen kan zijn in de hand der heerschende klasse1 verouderde dan evenzeer1 als de zwaarden en hunne door wallen en grachten omgeven riddersloten veranderd zijn4 #af ,men bespeurt hier duidelijk den anarchistischen krijgskundige1 technisch en chemisch onderzoeker naar de mogelijkheid van de fabrikage van dynamietbommen in vestjeszakformaat4 ,doch het dynamiet zou zich tot een vervaardiging op een dergelijk kleine schaal niet kunnen leenen4 ,dan moet de taktiek van het persoonlijk terrorisme maar gevolgd worden4 ,het geheime geweld en de list4 ,de geschiedenis leert1 dat een onderdrukt volk1 in aantal machtiger1 maar in bewapening en bedrevenheid in den oorlog zwakker dan zijn onderdrukkers1 onvermijdelijk in den kamp voor zijn bevrijding of het behoud zijner onafhankelijkheid wordt gedreven tot een strijd in het duister1 aanvullende daarbij door behendigheid en list1 wat het in macht van wapenen tekort mocht komen4 ,als er van behendigheid en van list hier1 sprake kan wezen1 dan is het alleen die waarmede de schrijver zich poogt te dekken tegen een eventueel verwijt1 zijn revolutionair-kommunistische volgelingen tot geheime gewelddaden en toepassing van geniepige schelmenstreken te hebben aangespoord4 ,hij koos daartoe een zeer voorzichtigen vorm1 door n4l4 van een volk te spreken en de geschiedenis te pas te brengen4 ,ook dt is ,bakoeninistisch6 ,met deze en dergelijke papieren sissers heeft het ,nederlandsch terroristisch en ,bakoeninistisch anarchisme gestreden4 ,tot zoover de ontwikkeling van het anarchisme in de internationale beweging en zijn geschiedenis in vogelvlucht4 ,zij zijn leerzaam voor hen die meenen dat het anarchisme als aparte beweging bestaanbaar is1 en evenzeer voor hen die gelooven dat de moderne arbeidersbeweging met het anarchisme iets uitstaande heeft4 ,het anarchisme1 waar het als beweging iets te beteekenen wil hebben1 moet trachten een stuk van de arbeidersbeweging te bemachtigen en het moet daarvoor zijn eigenlijke gestalte afleggen3 het moet sociaal anarchisme worden1 een contradiktie in zichzelve4 ,dat is het dan ook geworden en het heeft daarmede juist evenveel van zijn anarchistisch karakter ingeboet als noodig was om zich aan te passen aan het sociale karakter der beweging4 ,het moest woekerplant worden en werd dit ook4 ,,vijfde ,,hoofdstuk4 ,,anarchisme ,,en ,,klassenstrijd4 ,,de ,,zuiver-,,economische ,,aktie4 ,tot de uitvoering van ideen zijn de menschen noodig die hunne praktische macht daartoe leenen4 ,marx1 ,die ,heilige ,familie4 ,de eenige taktiek waartoe ,bakoenine het heeft kunnen brengen1 om invloed op de massa te krijgen1 was die welke wij de puur-economische zullen noemen4 ,de uitdrukking is minder juist en bedriegelijk tevens2 zij drukt absoluut niet uit1 wat eigenlijk de inhoud er van is4 ,economisch is elke taktiek van de moderne arbeidersbeweging in den klassenstrijd1 zelfs hare politieke aktie onderscheidt zich juist van die der burgerlijke partijen1 doordat zij economisch is1 in zooverre zij er op uit is de ontwikkeling der maatschappij zelve1 hetzij middellijk1 hetzij onmiddellijk1 te bespoedigen4 ,als twee hetzelfde doen1 is dat nog niet altoos hetzelfde6 zoo luidt een oud spreekwoord2 als de programma's der burgerpartijen lange lijsten van hervormingen bevatten1 dan hebben deze daarop een geheel andere beteekenis dan wanneer de zelfstandige politieke arbeiderspartij sociale hervormingen verlangt4 ,voor de eerste zijn deze maatregelen doel1 d4w4z4 in zooverre zij der arbeidende klasse de pijn van den socialen nood daarmede een weinig verzachten willen4 ,voor de laatste beteekenen sociale hervormingen het bekorten van den weg dien de ontwikkeling van de maatschappij aflegt van kapitalistische naar socialistische produktiewijze4 ,een ontwikkeling1 waaronder natuurlijk het proletariaat1 als de onderliggende klasse1 het mste te lijden heeft4 ,werkte het dus reeds verwarrend een enkele aktie van het proletariaat naar den voorgrond te dringen en daarop alle licht te laten vallen ten nadeele en ten koste van de andere soorten van aktie1 in dubbele mate stichtte die anarchistische taktiek verwarring die in de arbeidersbeweging ten slotte den vakvereenigingsstrijd als de nig-mogelijke en voor de arbeidersklasse alleen aannemelijke aktie ging verklaren4 ,het was van het anarchisme een poging om zich in de arbeidersbeweging te blijven nestelen4 ,in zijn strijd tegen de veldwinnende sociaal-demokratie kon het niet langer enkel negatief te werk gaan1 onder den invloed van de agitatie der ,internationale werden overal de massa's arbeiders bij elkander gebracht en daarbij was van de abstracte philosophie en ideologie van het anarchisme niets te merken geweest4 ,waar proletarirsmassa's eenmaal bij elkander zijn1 daar moet aan hunne gevoelens uiting worden gegeven en waar die drang bestaat1 daar openbaart zich de klassenstrijd1 zij het dan ook in zeer ruwen vorm4 ,de politieke aktie vormde het eenige strijdperk waarop de massa's gezamenlijk elkander zouden kunnen ontmoeten1 om met elkander den klassenstrijd te voeren4 ,het anarchisme zocht naar een andere manier1 een andere methode om de arbeidersmassa's het strijden mogelijk te maken4 ,dat men daarbij zijn toevlucht moest nemen tot zeer ouderwetsche middelen1 is duidelijk4 ,de algemeene1 politieke klassenstrijd was juist een overwinning van het engere vakstrijd-standpunt1 waardoor de arbeidersklasse verdeeld werd in even zoovele gedeelten als er beroepen bestaan4 ,een algemeene bodem bestaat daar niet1 tenzij men tijdelijke akties te zamen ging voeren1 wat eigenlijk niets dan een zeer gebrekkige manier van het voeren van den politieken strijd is1 gelijk wij nog de gelegenheid zullen hebben duidelijker te zien4 ,het anarchisme moest1 om de arbeiders de taktiek van de puur-economische1 van de niets-dan-vakaktie te kunnen aanbevelen1 zijn diepen weerzin tegen organisatie en tegen georganiseerde aktie tot verbetering van de verhoudingen tusschen kapitaal en arbeid1 eerst overwinnen4 ,wij zagen reeds hier1 hoe zeer deze ongeneigdheid om iets te bereiken dat naar verbetering dier verhoudingen zelfs maar zweemde1 het anarchisme als het ware in het bloed zat4 ,wij zagen dat ,proudhon een verklaard vijand van vakvereenigingen en werkstakingen was2 wij zagen welke opvatting ,stirner had van de werkelijke verhoudingen tusschen het kapitaal en den loonarbeid en wij zagen ook hoe het aktief anarchisme eigenlijk ineenvloeide met den gedachtengang die in den aanvang van den strijd groote scharen van arbeiders vervulde3 dat er geen verandering in de maatschappelijke verhoudingen kon komen alvorens de maatschappelijke ellende een zoodanig hoogtepunt had bereikt1 dat de toestanden onhoudbaar waren geworden4 ,alle anarchisten1 van welke soort ook1 baseeren eigenlijk geheel hun revolutietheorie op die ellende4 ,zij overdrijven daarmede de sociaal-demokratische opvatting van de maatschappelijke ellende onder het kapitalisme schromelijk1 zooals de gansche sociale kern van het anarchisme op overdrijvingen berust3 overdrijving omtrent de waarde van de persoon in de samenleving1 overdrijving omtrent de verbitterende werking van het steeds ellendiger worden der massa1 overdrijving omtrent de tendenzen van het kapitalisme zelf1 wat wij nog wel gelegenheid zullen hebben uit de werkelijkheid aan te toonen4 ,men behoeft den invloed van het kapitalisme niet zoo bovenmatig overdreven voor te stellen als de anarchisten dat zoo dikwerf in hunne kritiek hebben gedaan1 om den arbeiders duidelijk te kunnen maken dat zij uitgebuit worden door het stelsel aan welks instandhouding zij hunne beste krachten geven4 ,ook hierover op een andere plaats meer4 ,waar het anarchisme nu poogde het strijdende proletariaat van de politieke aktie afkeerig te maken en het aldus zijn algemeenen strijdbodem te ontrukken1 meende het een belangrijke nieuwe aktie daarvoor in de plaats te geven toen het de zuiver-economische aktie1 vakvereenigingen zonder politiek en buiten elke staatsinmenging om1 aanbeval als het eenige bevrijdingsmiddel van het proletariaat4 ,die nieuwe taktiek was echter een terugval in de denkbeelden van een afgestorven gildewezen1 was afzondering der arbeiders van elkander in stede van tot-elkander-brenging4 ,,trade-,,unionisme4 ,elke klassenstrijd is een politieke strijd4 7,kommunistisch ,manifest47 ,engeland is het klassieke land van de vakvereenigingen en wordt door de anarchistische aanhangers van de zuiver-economische1 d4w4z4 niet-politieke vakvereenigingstaktiek1 als eenig wapen in den klassenstrijd1 meestal als illustre voorbeeld aangehaald4 ,wij zullen dus hebben te onderzoeken in hoeverre in dat land deze taktiek de arbeidersklasse gebaat heeft in haren strijd tegen het kapitalistisch uitbuitingsstelsel2 dan1 of het waar is1 dat de engelsche vakbeweging ten allen tijde een niet-politieke was2 en vervolgens1 welke soort politiek de arbeiders hebben toegepast in hunnen strijd en de waarde daarvan voor den algemeenen strijd van de arbeiders en het welzijn der gansche klasse4 ,elke arbeidersbeweging is in zekeren zin3 klassebeweging2 de vorm waaronder zij zich openbaren zal1 wordt door de eigenaardige verhoudingen van het land zelf bepaald4 ,is dit altoos een feit1 het gold zooveel te meer in een tijd als waarin aan de engelsche arbeiders de klassenstrijd reeds werd opgedrongen door het kapitalistisch stelsel dat hun merg en bloed bezig was uit te zuigen1 reeds in het eerste kwart van de negentiende eeuw4 ,toen de groot-industrie in ,engeland op zoo intense wijze de ontwikkeling der nijverheid aangreep1 ontbraken daar in het algemeen de voorwaarden1 die noodig zijn1 om den arbeiders als klasse het onontbeerlijke inzicht in den gang der ontwikkeling en in hunne historische taak tegenover de bourgeoisie te geven4 ,het ontbrak er volstrekt niet aan het revolutionair sentiment1 noch aan verzet tegen de uitbuiting en de verdrukking2 maar het ontbrak in ,engeland aan het noodige historische inzicht omtrent de rol van de beide belangrijkste klassen in de moderne maatschappij3 bourgeoisie en proletariaat4 ,de bourgeoisie in ,engeland had reeds vroeg hare revolutie tegen het absolutisme bevochten2 zij had de overwinning door een algemeen en konsekwent doorgevoerd compromis met den adel gekocht4 ,adel en bourgeoisie zouden voortaan als bij stilzwijgende afspraak de klasseheerschappij deelen1 waarbij kwam1 dat de engelsche adel reeds vroeg van de kapitalistische produktiewijze zijn voordeel wist te trekken en deze niet op bekrompen wijze in hare ontwikkeling poogde te belemmeren4 ,dit heeft in ,engeland geleid tot een belangenharmonie van deze beide deelen der bezittende klasse3 grondbezit en industrieel kapitaal1 terwijl die beide deelen elders nog in scherpe tegenstelling tot elkander plachten te staan4 ,dat deze harmonie later ook in ,engeland wel eens is verstoord1 doet aan het algemeen verschijnsel niets af4 ,nu kweekt de bourgeoisie door haar economische ontwikkeling een proletariaat1 d4w4z4 een bizondere klasse van arbeiders1 die1 gelijk wij te voren hebben uiteengezet1 de bezitlooze bij uitnemendheid is1 wier levensbezit slechts de levende arbeidskracht is en voor wie1 in het groot genomen1 de kans1 om zich1 althans binnen het raam van de bestaande produktie- en eigendomsverhoudingen1 als klasse te kunnen opwerken1 geheel is uitgesloten4 ,maar het is historisch van groote beteekenis1 onder welke politieke omstandigheden zulk een proletariaat opkomt en gedijt en welke verhoudingen het vindt zoodra het tot eenige klaarheid van zijn positie komt4 ,het proletariaat trof bij zijn ontwikkeling in ,engeland burgerlijke en geen absolutistische verhoudingen aan4 ,weliswaar vond zijn organisatie in den aanvang fellen tegenstand en werd het eerste pogen met tuchthuisstraf geboet1 maar lang duurde die tegenstand niet4 ,de bezittende klasse in haren specifiek-burgerlijken vorm1 gelijk zij dien in ,engeland voluit ontwikkelen kon1 vond vrij spoedig den weg tot het gemoed van de proletarirsgroepen1 die in verzet kwamen tegen de economische verhoudingen waaronder zij oogenblikkelijk te lijden hadden4 ,de historisch verworven positie van ,engeland op de wereldmarkt gedoogde1 bij eenig nader inzicht1 het toestaan van zekere afkoopsom door de bezittende klasse aan het proletariaat1 in den vorm van hoogere loonen en korteren arbeidstijd1 ten slotte ook van sociaal-politieke maatregelen1 die de arbeidersklasse ten goede kwamen4 ,onder deze verhoudingen nu kon zich in ,engeland de arbeidersklasse slechts naar haar ne zijde duurzaam ontwikkelen2 naar die zijde n4l41 waarbij in het algemeen binnen het raam van de bestaande produktie- en toeigeningswijze weer kon worden opgebouwd1 wat door een aanvankelijk alles vernielend kapitalisme was ontwricht en vertrapt4 ,in en door de vakorganisatie1 met beleid gevoerd en met succes bekroond1 komt de arbeider uit de degradatie van den loonslaaf1 waartoe het onbarmhartig1 gevoelloos kapitalisme hem neerdrukte1 als mensch weer boven4 ,zij is het herstel van de menschelijke persoon1 die geheel-en-al in de vleeschelijke1 maar over zijn eigen lichaam en geest geen beschikking hebbende meerwaarde-scheppings-machine was opgegaan4 ,dit nu is niet alleen niet onvereenigbaar met het kapitalistische stelsel van voortbrenging en toeigening1 het kan1 onder zekere omstandigheden1 die in ,engeland zeer zeker in de helft van de negentiende eeuw aanwezig waren1 zelfs tot nog sterkere bevestiging van die verhoudingen leiden4 ,en dier omstandigheden is het ontstaan en de ontwikkeling van een arbeidersaristokratie1 een zeker deel van het proletariaat1 dat door den specialen aard van de industrie zich afscheidt1 naar boven drijft en een aparten stand van skilled labour 7geschoolden arbeid7 gaat vormen1 wiens doel en streven het wordt1 de bevoorrechte positie in het bedrijfsleven zooveel mogelijk voor zich te behouden4 ,gaat de bourgeoisie1 die dezen stand van arbeiden kunstmatig aankweekt1 dan nog verder en verkregen deze groepen van gezeten arbeiders na eenig haspelen hun volledig politiek burgerrecht1 dan zullen zij dat natuurlijk1 gescheiden als zij zich gevoelen van het overige deel hunner klasse1 zoodanig gaan gebruiken1 dat hun speciale standsbelangen daardoor het beste worden gediend4 ,maar daardoor wordt dan ook meteen hun klassebewustzijn radikaal gebroken4 ,men ziet dat onder bepaalde omstandigheden het verzet tegen de economische uitbuiting een verloop kan hebben dat voor de normale ontwikkeling der heerschappij van de bourgeoisie1 economisch en politiek1 niet belangrijk storend is4 ,de engelsche arbeiders1 die zich verzetten moesten tegen de uitbuiting1 dus door de omstandigheden gedwongen waren den klassenstrijd te aanvaarden1 konden dit1 afgezien van tijdelijke stroomingen1 die dan ook behoorlijk in het zand geloopen zijn1 niet anders dan onder dien burgerlijken vorm doen1 burgerlijk in zooverre de vorm van het verzet met het wezen der burgerlijke produktiewijze overeen te brengen was4 ,daarmede is niets kwaads gezegd van dien vorm1 maar uitsluitend zijn economische en historische beteekenis gekenschetst4 ,deze karakteristiek van het wezen der vakbeweging1 gelijk zij zich in ,engeland1 als de eenig volgroeide vorm waaronder de engelsche arbeiders den klassenstrijd streden1 ontwikkelde1 brengt ons weder een stap verder tot het punt in kwestie4 ,alleen een zelfgenoegzame klasse kan vrede hebben met den vorm van klasseheerschappij waaronder zij leeft4 ,de gedachte1 dat het er weinig toe doet onder wlk politiek rgime men leeft1 mits men maar rust heeft om geld te verdienen1 is een bij uitstek burgerlijke1 een burgerlijk-zelfvoldane4 ,nu kan zulk eene beschouwing ook tot gansche groepen van arbeiders overslaan1 wanneer hunne verhoudingen niet die van de gansche klasse1 maar van een gepriviligeerde minderheid uit die klasse zijn en dat privilegie door de bezittende klasse1 als het ware met voordacht1 wordt gewaarborgd4 ,en ook dit is in ,engeland gebeurd1 de proletarische klassenstrijdvorm1 eenmaal ingeperkt binnen het raam van de bestaande produktie- en eigendomsverhoudingen1 heeft er althans voor een deel een politiek scepticisme gekweekt1 dat slechts oog had voor allerlei onmiddellijke en tastbare politieke voordeelen1 zonder tot het wezen van de politieke verhoudingen zelve ook maar een oogenblik door te dringen4 ,die zelfgenoegzaamheid eener bevoorrechte minderheid1 en de list van een scherpzinnige bourgeoisie1 die liever uit eigen beweging enkele concessies doet als de oogen der arbeiders daardoor maar voor den wortel harer heerschappij gesloten blijven1 dan door halsstarrigheid de bewustwording der arbeiders in de hand te werken1 hebben onder een deel van de engelsche arbeiders jaren lang tot een bepaald systeem geleid1 dat niets was dan een verburgerlijkte vorm van de arbeidersbeweging2 een afdwaling van den normalen gang dier beweging2 een verwording1 in plaats van een gezonde ontwikkeling4 ,het was het systeem van de enkel-vakvereenigingstaktiek1 de prediking onder de arbeiders van het geloof1 dat zij zich slechts industrieel hadden te vereenigen en sterk te maken en1 zonder zich met politiek in te laten1 langs dien zuiver-economischen weg op het gebied van sociale verbeteringen konden bereiken wat zij wilden4 ,men zal wel willen inzien1 dat zulk een geloof voor de positie van de bourgeoisie uiterst genoegelijk was en het kon dan ook niet anders of een gansche reeks van burgerlijke heilsprofeten maakte zich op1 om den engelschen arbeiders jaren achtereen systematisch de voordeelen dier taktiek haarfijn uit te leggen4 ,in theorie werd deze taktiek de self-help genoemd4 ,niet het leunen op den staat1 maar het steunen op eigen macht gaf de oplossing van de maatschappelijke kwestie4 ,nu het verzet van burgerlijke zijde tegen de vakorganisatie der arbeiders eenmaal niet meer hielp1 was tenminste het aankweeken van politieke onverschilligheid onder hen nog een middel dat kon worden aangewend1 om de arbeiders van den strijd tegen de burgerlijke klasseheerschappij af te houden4 ,theoretisch werd deze simpele taktiek der groote massa van de engelsche vakvereenigingsarbeiders door burgerlijke staathuishoudkundigen verder verbreid4 ,praktisch werd zij aangekweekt door twee omstandigheden1 die ook ,engeland speciaal eigen waren1 namelijk de reeds genoemde toestand van de nijverheid en het feit1 dat krachtens historisch-geworden politieke verhoudingen in ,engeland er maar voor twee groote partijen in de politiek plaats was2 een partijformatie die1 gegeven de geweldige macht die overleveringen in ,engeland bezaten en ng bezitten1 zoo goed als onmogelijk te veranderen was4 ,eensdeels een kracht1 gebouwd op bizondere voorrechten eener gepriviligeerde minderheid ten koste van het overgroote aantal medearbeiders uit de ongeleerde vakken en vrije beroepen2 anderdeels een zwakheid die historisch-geworden politieke verhoudingen niet vermocht te veranderen1--dt waren de elementen waaruit het typisch-engelsche union-princiep is voortgekomen4 ,en deze1 dus onder bepaalde verhoudingen geboren taktiek1--van de zijde der bezittende klasse ten slotte niet het minst aangeprezen als het ideaal van arbeidersbeweging en aangewakkerd als het summum van arbeidersverstand en -overleg1 was het1 die men van anarchistische zijde dan eindelijk aan de arbeiders als het non plus ultra van revolutionaire aktie aanbeval6 ,,de ,,taktiek ,,van ,,pressie-,,uitoefenen4 ,wij zullen nu1 na den oorsprong en den conservatieven ondergrond van de enkel-vakvereenigingstaktiek te hebben leeren kennen1 haar nog eenigszins verder vervolgen in haar historisch verloop4 ,de politieke1 zoowel als de industrieele zijde van de arbeidersbeweging zijn beide zulke noodzakelijke levensuitingen van het proletariaat1 en zijn zoo innig met elkander verbonden1 dat een verwaarloozing van de eene ten koste van de andere een abnormaliteit is1 die slechts uit abnormale toestanden kan voortkomen1 en die op den duur geen stand houdt4 ,overal dringt de arbeidersklasse op gelijke wijze naar industrieele zoowel als politieke aktie4 ,niets is bedriegelijker dan de van anarchistischen kant verbreide beschouwing1 dat de engelsche vakvereenigingsmannen1 in zooverre ze geen sociaal-demokraten zijn1 van politiek niets wilden weten en dat zij al hunne resultaten bereikt hadden1 zonder zich om de politiek te bekreunen4 ,de engelsche vakvereenigingsmannen hebben altoos aan politiek gedaan4 ,de kwestie was voor hen slechts deze1 of zij hun doeleinden op politiek gebied het beste konden bereiken door middel van een bijzondere1 onafhankelijke arbeiderspartij of door het verkoopen van hunne stem1 tegen zekere concessies1 aan eene van de heerschende partijen4 ,niet of zij aan politiek zouden doen1 was en is voor hen een kwestie1 maar of deze politiek een zelfstandige1 dan wel een staart- en pressiepolitiek zou moeten wezen4 ,in deze treffende woorden heeft ,karl ,kautsky eenmaal duidelijk weergegeven van welken geest de engelsche vakvereenigingen steeds bezield waren en wat de drijfkracht was van hun handelen in politiek opzicht4 ,zuiver anti-politiek was de engelsche vakbeweging inderdaad nooit2 doch de politieke aktie van de engelsche vakvereenigingen nam onder de specifiek engelsche omstandigheden zeer eigenaardige vormen aan4 ,de engelsche arbeidersklasse heeft deze soort politieke aktie moeten aanvaarden1 bij gebrek aan een anderen1 duidelijker en meer tastbaren vorm van zelfstandige arbeiderspolitiek1 omdat de gansche politieke ontwikkeling van een land als ,engeland zich onder gansch bizondere en hoogst eigenaardige1 historisch-noodwendige vormen voltrok4 ,zij was en is nog de eigenlijke en eigenaardige klassenstrijdvorm waaronder het grootste deel van de engelsche arbeiders zijn kamp tegen het kapitaal voert4 ,om duidelijk in te zien waarom de engelsche arbeidersklasse1 in weerwil harer grootsche organisatie in vakvereenigingen1 tot op den laatsten tijd geen eigen parlementair-politieke partij vormde1 moet men er zich rekenschap van geven1 dat zij tot het jaar #ahfg het kiesrecht nog niet had en dat toen nog maar alleen de beter gesitueerde arbeiders het kiesrecht verkregen4 ,en van de vele manieren van behandeling1 die de engelsche bourgeoisie--de slimste zeker van alle landen--op de arbeidersbeweging toepaste en door middel waarvan zij de arbeidersbeweging steeds haar algemeen1 dus ook revolutionair karakter wist te onthouden1 is ook die broksgewijze uitbreiding van het kiesrecht geweest4 ,een definitieve kwam eerst in #ahhe4 ,maar eenmaal het kiesrecht verkregen hebbend1 zelfs in den hoogst gebrekkigen vorm waarin de ,reform-,bill van #ahfg het haar verleende1 begreep de georganiseerde arbeidersklasse1 reeds op het vakvereenigingscongres van #ahfi1 uiting te moeten geven aan den eisch eener zelfstandige arbeidersvertegenwoordiging2 een eisch die sedert dien niet van de dagorde der engelsche vakvereenigingscongressen is verdwenen1 alvorens een voorloopige oplossing te hebben verkregen in het voor enkele jaren opgerichte ,labour ,representation ,committee 7,comit voor ,arbeidersvertegenwoordiging7 door welks werken nu reeds twee zelfstandige vertegenwoordigers van de arbeidende klasse1 ,william ,crooks en ,d4 ,shackleton1 in het ,parlement zitting hebben4 ,met dat al is het te begrijpen1 dat de reeds zeer ver doorgevoerde taktiek van het uitoefenen van pressie op de burgerlijke partijen1 ten einde hervormingen te verkregen1 althans de beloften daartoe af te persen1 waarvoor dan in ruil de hulp bij de stembus geboden wordt1 een taktiek die bij sommige van de grootste vakvereenigingen een heele machinerie in het leven heeft geroepen1 #ag--niet maar eensklaps door een andere kan worden vervangen4 ,zij was in hooge mate samengeweven met de politieke ontwikkeling van de engelsche arbeidersklasse zelve en met de politieke verhoudingen in het land over het algemeen4 ,of de hervormingen1 die aldus verkregen zijn1 tot dien prijs niet te duur gekocht waren1 is een vraag die van het positieve klasse-standpunt onbetwist bevestigend moet worden beantwoord1 maar dat neemt niet weg dat het instinkt van de arbeidersklasse om den haar geschonken politieken invloed te gebruiken1 de groote politieke partijen tegenover elkander te doen balanceeren1--een gevolg van de eigenaardige verhouding dat het grondbezit en het industrieele kapitaal in ,engeland elkander historisch de plaats aan het staatsroer betwistten1--nooit heeft getuigd voor die politieke onverschilligheid1 welke de propagandisten voor een anarchistischen weerzin tegen arbeiderspolitiek zoo gaarne ingang zouden doen vinden onder hunne volgelingen4 ,over het geheel is een aktie als die van de engelsche arbeidersklasse slechts dan volkomen te begrijpen1 als men haar psychologie in het oog weet te vatten4 ,het stuk klassebeweging dat zij in zich belichaamde1 maakte natuurlijk verschillende veranderingen door1 al naarmate de verhoudingen in het land zelve andere waren4 ,arbeidersmassa's zullen1 als zij georganiseerd te zamen gehouden worden1 in gesloten gelederen marcheerend1 nu eens een meer1 dan eens een minder revolutionaire stemming toonen2 zij kunnen niet altijd in dezelfde1 gelijke spanning gehouden worden4 ,al naar de omstandigheden zullen zij aktief op den voorgrond treden1 of meer passief zich verhouden en de dingen meer den loop laten nemen dien zij van zelf gaan4 ,het zal zijn nu een meer of minder sterk ingrijpen in den loop der ontwikkeling1 dan weer een blijken van vermoeidheid en een daaruit voortvloeiende neiging om te trachten te oogsten wat vroeger gezaaid was4 ,dat geldt voor massabewegingen in het algemeen en in nog veel sterker mate voor de engelsche vakvereenigingsarbeiders1 die nooit door groote principes werden geleid1 maar door overwegingen van opportunistische1 dus van oogenblikspolitiek4 ,wat echter voor de massa een stemming is van meer of minder voorbijgaanden aard1 kan en zal na verloop van tijd voor de leiders een formule worden1 een zekere methode1 waarop1 gelijk in ,engeland in belangrijke mate het geval is geweest1 theorien en principes van taktiek worden opgebouwd4 ,het sterkst kwam dit uit in de groote periode van reaktie in de geschiedenis van het engelsche vakvereenigingswezen van #ahge_/he4 ,wat toen als leidend gezichtspunt der vakbeweging werd vooropgesteld en wat in dien tijd als de opperste sociaal-politieke wijsheid gold1 dat is inderdaad niet te zacht gekwalificeerd als men het de geestelijke verstarring eener klassebeweging tot burgerlijke klassegeborneerdheid noemt4 ,hooren wij de ,webb's in hunne ,geschiedenis daarover maar eens3 #ah ,de op den voorgrond tredende vakvereenigingsmannen waren bekeerd geworden tot het economisch individualisme1 dat in dien tijd de liberale partij beheerschte4 ,een veelbeteekenend bewijs dezer onbewuste bekeering is te vinden in de eenstemmigheid1 waarmede een congres van vakvereenigingsmannen kon aandringen op hervormingen als3 klein grondbezit1 de aankoop van arbeiderswoningen door de bewoners1 het stichten van zich-zelf-regeerende werkplaatsen1 het vermeerderen van patenten in handen van individueele arbeiders1 en andere veranderingen1 die den wortel van het vakvereenigingswezen en van alle gemeenschappelijk bezit der produktiemiddelen moesten aantasten4444 ,in geen enkel ander punt evenwel komt de bekeering van de trade-union-leiders tot zuiver burgerlijke begrippen zoo helder aan het licht1 als in hunne houding tegenover het roepen der arbeiders in zekere industrien om wettelijke bescherming hunner levenspositie4 ,sedert ondenkbare tijden was de wenschelijkheid van de wettelijke handhaving van een minimum-levensstandaard der arbeiders een van de leidende principes geweest van het trade-unionisme en nog werd zij door twee beduidende sekties van de trade-unionwereld1 door de vakvereenigingen der katoenspinners en die der mijnarbeiders1 standvastig hooggehouden4 ,maar zoowel het ,parlementaire ,comit uit den tijd van #ahge-ahhe als den liberalen wetgevers leek elk voorstel tot wettelijke regeling van de arbeidsvoorwaarden een hoogst bedenkelijke uitzonderingsmaatregel1 die alleen maar in gevallen van de uiterste hulpeloosheid en machteloosheid van de aanvragers gerechtvaardigd was4 ,en verder3 ,de aanpassing van het politieke credo van de vakvereenigingsleiders aan dat van de officieele liberale partij was een zaak van oprechte overtuiging4444 ,de geschikte en nauwgezette menschen1 die in den tijd van #ahge tot #ahhe met het leiderschap van de trade-unioncongressen belast waren1 waren zonder eenige politieke theorie1 die hun een anderen weg gewezen had1 opgegroeid en hadden dientengevolge den afkeer van de inmenging van de wetgeving of het bestuur van overheidswege tot een absoluut dogma verheven4 ,het princiep van het laisser faire was 7dus7 de politieke en sociale geloofsbelijdenis van de vakvereenigingsleiders van dien tijd4444 ,de reaktie die in de engelsche vakvereenigingswereld gevolgd is op deze periode van verburgerlijking1 leverde een door de invallende crisis in de nijverheid begunstigde levendige socialistische propaganda op en aan de andere zijde een nieuwen geest onder vele van de nieuwere vakvereenigingsleiders als3 ,tom ,mann1 ,john ,burns etc41 om zich het lot van de ongeschoolde arbeiders1 van de verschoppelingen der groote ,trade-,unions te gaan aantrekken4 ,,de ,,anarchistische ,,karikatuur4 ,gelijk wij zagen konden de engelsche arbeiders1 georganiseerd als zij waren in groote1 dikwijls zeer machtige vakvereenigingen1 den bijstand van de politiek nooit geheel ontberen4 ,de periode van #ahge_/ahhe was wel typisch voor de gevolgen waartoe men komt1 als men een gansche beweging verburgerlijkt en poogt te doen opgaan in conservatieve verstarring2 maar zij was een abnormaliteit4 ,het is altijd het pech onzer anarchistische tactici1 het abnormale voor het normale te houden4 ,de engelsche vakbeweging heeft in hare bewogen tijden1 ondanks het burgerlijk karakter waarmede hare leiders in vroeger tijd haar zoozeer besmet hebben1 veel mr begrip voor de klasse-eischen van het proletariaat aan den dag gelegd1 dan anarchistische onwetendheid vermoedt of zegt te weten4 ,wij zagen reeds1 dat bij haar het systeem van pressie-politiek was uitgewerkt4 ,en al was deze methode van politiek drijven een slechte in den grond1 zij leverde tenminste het bewijs1 dat de engelsche arbeiders1 gegeven de eigenaardige politieke verhoudingen van de beide groote1 machtige1 elkander dikwijls aan de regeering afwisselende politieke partijen der bourgeoisie1 geenszins van politiek afkeerig waren4 ,evenmin als zij ooit afkeerig waren van het te baat nemen der wetgeving in het belang van hunne economische verhouding tegenover het veel sterkere kapitalisme4 ,direkt en indirekt hebben zij zich1 wellicht op een enkele korte periode na1 steeds bezig gehouden met de politieke aktie1 en de politiek van het uitoefenen van pressie op de politieke partijen en de overheid1 ten einde de hervormingspolitiek in een voor hun belangen voordeelige richting te leiden1 was daarbij de eenig drijvende kracht4 ,men kan deze politiek een ware belangenpolitiek noemen1 die zelfzuchtig uit het oog verliest dat de geheele klasse er nimmer door gebaat kan worden en enkel maar een bepaald gedeelte1 maar men vergete dan toch niet1 dat zij ganschelijk voortvloeide uit de z4g4n4 theorie van het self-help1 die door de burgerlijke staathuishoudkunde den arbeiders als het non plus ultra van arbeidersbemoeiing aanbevolen werd4 ,pressie-politiek te drijven evenwel is ook slechts mogelijk onder een voorwaarde1 zonder welke zij onbestaanbaar is1 namelijk het hebben van macht4 ,een arbeidersklasse die grootendeels van de uitoefening van het kiesrecht buitengesloten is1 kan ook geen duurzame pressie-politiek voeren1 omdat geen enkele politieke partij rekening houdt met elementen die geen politieken invloed hebben4 ,politiek is de uitdrukking van concrete1 werkelijk bestaande verhoudingen in de maatschappij1 en een groep belanghebbenden die daarin gekend wenscht te worden1 heeft allereerst er voor te zorgen in die verhoudingen te kunnen ingrijpen4 ,vandaar dat de engelsche arbeiders dan ook steeds geijverd hebben voor het bekomen van die machtsmiddelen welke hun de uitoefening hunner pressie-taktiek mogelijk zouden maken4 ,dit werpt al aanstonds het geloof omver1 dat de anarchistische anti-politiekers zoo gaarne wenschen te verbreiden1 als zouden de engelsche arbeiders hunne doeleinden hebben bereikt buiten den staat om of buiten de politieke aktie om4 ,de engelsche arbeidersklasse is integendeel een politieke machtsfactor van voorname grootte4 ,alleen heeft hare staartpolitiek er toe geleid1 dat nog pas onlangs1 in een groote meeting van de gaswerkers-union1 een conservatief politicus als ,sir ,john ,gorst de arbeiders er nadrukkelijk op heeft moeten wijzen1 dat slechts een zelfstandige arbeidersvertegenwoordiging in het ,parlement het succes kan hebben dat tot nog toe was uitgebleven4 ,want dit is wel de beste illustratie van het feit dat een arbeidersklasse1 die politiek zich niet zelfstandig kan of wil maken1 ten slotte1 ondanks alles1 als het eenmaal spannen gaat tusschen de partijen1 op sleeptouw genomen wordt1 dat nch de achturendag1 waarnaar de engelsche arbeiders reeds een menschenleeftijd verlangen1 nch de in de laatste jaren zoo urgent geworden kwestie van de al-of-niet-aansprakelijkheid der vakvereenigingen1 in casu van hunne kassen1 bij proclamatie eener werkstaking1 zonder dat daarvan zekeren tijd te voren den patroons kennis is gegeven1 tot een voor de arbeiders gewenscht resultaat hebben kunnen komen4 ,doch hoe dit ook moge zijn1 een feit blijft het1 dat het politieke verstand den engelschen arbeider nimmer in die mate begeven heeft1 als de anarchistische propaganda voor de onverschilligheid ten opzichte van de politieke aktie het zelf schijnt te gelooven4 ,en dat is het nu juist wat de gansche anarchistische taktiek van dat de vakvereenigingen zich buiten de politiek moeten houden1 maar druk moeten uitoefenen op het parlement of de politieke partijen1 tot een karikatuur maakt4 ,zij willen misschien het doel wel1 maar zij minachten de middelen die naar het doel leiden4 ,van anarchistischen kant wordt er vaak mede geschermd1 dat de arbeiders in de vakvereenigingen op hun eigen terrein zijn en dat zij aldaar hun zaken zelf doen1 onafhankelijk dus van welke andere aktie ook1 onafhankelijk ook van de parlementaire aktie4 ,dat de vakbeweging inderdaad als georganiseerde beweging1 die nooit de gansche klasse maar wel belangrijke deelen daarvan kan omvatten1 het terrein is waar de arbeiders kunnen leeren hun eigen zaken en belangen te behartigen1 spreekt evenzoo van zelf1 als het tegen de anarchistische opvatting van de vakbeweging1 gelijk zij in den regel gehuldigd wordt1 pleit4 ,zeker kan niemand ontkennen dat waar het onmiddellijke belang ter sprake komt1 de kwesties van loon1 arbeidsduur etc41 de arbeiders zelven de meest geroepenen zijn om te kunnen be- en veroordeelen4 ,maar wie daaruit nu verder met de anarchistische zelfstandigheidsfanatici zou willen opmaken1 dat juist de vakvereenigingsactie niet die kwaliteiten vereischt om te gedijen1 als welke andere massale en duurzame aktie van het proletariaat ook1 dat daar discipline en een bekwame leiding geen hoofdfaktoren zouden wezen voor een oogenblikkelijk en blijvend succes1 die wordt schromelijk op een dwaalspoor geleid4 ,het is een zotte verminking van het begrip1 dat de arbeiders hunnen strijd tegen het kapitalisme en hunne ontvoogding van het juk der loonslavernij zelven moeten bewerken1 wanneer men dat zoo uitlegt dat dit moet gebeuren langs den weg van een aantal sekten en sektetjes van arbeiders1 die1 gesoleerd werkend in aparte vakjes1 van geen andere inmenging dan die van eigen vakgenooten iets zouden mogen willen weten4 ,dat is de slaapmutsen-traditie van de aloude gilden1 gekleed in het harlekijnspak van den pseudo-revolutionair1 die alleen den werkman met de vereelte vuist toegang wil verleenen tot het terrein van de arbeidersbeweging4 ,in het algemeen is het juist de karaktertrek van de moderne arbeidersbeweging die haar zelfs van de engelsche vakbeweging onderscheidt1 dat zij de arbeidersklasse leert hoe zij haar zaken zelf heeft te doen4 ,en enkel de sociaal-demokratie heeft de arbeiders in staat gesteld een eigen principe1 geheel afgescheiden van de burgerlijke wetenschap1 een eigen theorie1 eigen inzichten1 een eigen maatschappelijk standpunt en een eigen politiek te hebben4 ,zooals zij den arbeiders de metaphysieke vereering van de wetenschap1 als wetenschap1 heeft pogen af te leeren1 zoo heeft zij hen ook pogen te leeren breken met de phrase dat de arbeid in het bizonder1 d4w4z4 de zuivere1 ruwe handenarbeid een heilige is4 ,hoofd- en handenarbeid te vereenigen en te doen samengaan1 dat juist heeft de sociaal-demokratie de arbeidersklasse geleerd4 ,zoodra de vakorganisatie evenwel iets meer wil zijn dan een sekte van tot machteloosheid gedoemden1 moet zij reeds beginnen met het zelf-doen in den betrekkelijken zin van het woord op te vatten4 ,de ontwikkeling van de kapitalistische produktiewijze maakt haar dat werk allesbehalve gemakkelijk4 ,de bedrijven worden hoe langer hoe samengestelder en1 hoezeer de concentratie in de nijverheid voortschrijdt--wat nota bene door de anarchistische theoretici bovendien wordt ontkend--zoo snel gaat deze werkelijk niet dat de verspreiding van het bedrijf over het land bijv4 niet reeds moeielijkheden van bizonderen aard oplevert voor de organisatie en de totstandkoming van de eischen die de organisatie bloot op vakgebied durft stellen4 ,het is recht gemakkelijk voor den buitenstaander1 die ten opzichte van werkelijk beteekenende vakorganisatie nimmer de handen uitgestoken heeft1 om den arbeiders den raad van het zelfdoen te geven1 in dien zin opgevat1 dat van nu af niets meer aan anderen overgelaten mag worden4 ,de zoogenaamde action directe1 die tegenwoordig in het anarchistisch-getinte deel van de fransche vakbeweging nog al eenigen opgang schijnt te maken1 is niets dan een individualistische reaktie1 waarin dan niet meer een persoon de baas zal spelen over zijn medearbeiders1 maar een klein groepje een bepaald terrorisme zich aanmatigt1 iets dat natuurlijk nog veel erger is4 #ai ,op een andere plaats zullen wij enkele meer concrete staaltjes geven van deze anarchistische groepstyrannie4 ,er is onlangs zelfs een nieuwe strooming opgekomen onder een groep van duitsche arbeiders1 die nog verder gaan en de vakorganisatie beschouwen als het terrein voor3 de intellectueele en moreele ontwikkeling van den individu2 de onafhankelijke organisatie van de consumptie en zoo mogelijk van de produktie2 de aktie van de massa met de volle verantwoordelijkheid op ieder individu--werkstakingen1 meifeest1 boycott4 #bj ,alle deze overschattingen van het wezen der vakvereeniging en hare aktie1 van de grenzen die door de kapitalistische produktiewijze zelve daaraan worden gesteld1 moeten tot de anarchistische karikatuur leiden1 omdat deze1 in theorie althans1 een algemeenen strijd wil voeren tegen het kapitalistisch stelsel en tegen den staat1 op een terrein dat daarvoor veel te klein is en dat1 nog sterker1 juist aan deze eigenaardige beperktheid zijn waarde ontleent4 ,immers niet de algemeenheid van het klassebelang der arbeiders1 maar hare bizonderheid1 het uiteenvallen in groepen en lagen is het1 die het juist mogelijk maakt telkenmale1 apart1 een stukje te veroveren van het terrein der onmiddellijke kapitalistische uitbuiting4 ,dat afgebakend-zijn van de grenzen1 deze zorgvuldige afzondering door de organisatie der bedrijven in het leven geroepen1 verkleint in de vak-aktie het arbeidsveld en maakt het overzichtelijk2 de arbeiders leeren daardoor eerst de groote belangen zien door het verkleinglas van de onmiddellijk voor de hand liggende kleine belangen4 ,het is dan ook opmerkelijk dat waar de vakbeweging in handen van anarchisten is1 dezen terstond hare aktie pogen te veralgemeenen1 door er allerhande dingen bij te sleepen1 die uitsluitend op het terrein van de algemeene1 de zuiver-politieke arbeidersbeweging thuis behooren4 ,bijvoorbeeld3 de aktie tegen het militairisme en die vr de algemeene werkstaking4 ,het maakt door deze beide middelen de vakbeweging tot de karikatuur eener algemeene arbeidersbeweging met een zuiver-politieke basis1 die #a;e ten doel heeft op een der funkties van het kapitalistisch staatswezen1 het moderne leger en zijn middelen1 invloed uit te oefenen en #b;e in nog meer uitgebreiden zin de idee in zich bevat1 dat de arbeiders door een avontuurlijke poging de staatsmacht voor zich moeten zien te veroveren4 ,in beide gevallen dus3 politieke aktie1--ziedaar waartoe de verwringing van de taak en het doel van de moderne vakbeweging in anarchistische handen1 gesteld dat zij eenig succes had en in deze handen duurzaam bevestigd bleef1 zou kunnen leiden4 ,den ,teufel sprt das ,vlkchen nie1 ,und wenn er sie beim ,kragen htte6 #ba ,zoo spotte ,mephisto4 ,de anarchist verbeeldt zich niet aan politiek te doen als hij er tot over zijn ooren inzit6 ,dat is de ironie van het noodlot1 die de onmogelijkheid van de anarchistische taktiek in de arbeidersbeweging haast bij iederen voetstap achterhaalt en haar beter illustreert dan welke afgetrokken stelling ook4 ,de afkeer van den werkelijken kleinarbeid1 gelijk die juist bij de vakvereenigingsaktie absoluut onontbeerlijk is1 de neiging tot het sektaire1 die beide zijn daarvan hoofdzakelijk de oorzaak4 ,het anarchisme is een stemming2 een gevolg van niet-knnen1 dikwijls niet-durven2 van de slapheid die nog in zoovele arbeiderskringen gevonden wordt en die het gevolg is van de achterlijkheid der ontwikkeling in bedrijfs-technischen en groot-kapitalistischen zin2 van de traditie1 die nog altoos in de hoofden van deze groepen arbeiders rondspookt en als een nachtmerrie uit het verleden over de handelingen in het tegenwoordige heerscht4 ,daarom1 of ook het anarchisme al vakvereenigingen zou willen--het kan de middelen om ze in het leven te roepen en om ze practisch te doen werken1 krachtens den meest karakteristieken trek van zijn wezen--weerzin tegen iederen praktischen arbeid--niet willen4 ,de afschuw voor de praktijk belet het overal verder te komen dan het voeren van een ruwe kritiek op de toestanden1 aansporing tot organisatie wellicht1 maar het vermogen om dien zeer kleinen1 maar hoogst noodzakelijken arbeid aan te vangen en te volbrengen1 tot den opbouw eener vakvereeniging vereischt1 kan uit het anarchisme niet worden geput4 ,de idee van het anarchisme laat zich dan ook in de vakvereeniging allerminst verwezenlijken3 geen plaats is er op het gansche terrein onzer moderne arbeidersbeweging1 waar juist zoo weinig utopisme1 waar zoo weinig ideologie te pas komt als in de vakvereenigingswereld4 ,daar is de strijd van iederen dag te voeren2 daar komt het sterkst het standsegosme en het kleine eigenbelang van de verschillende categorien van arbeiders aan den dag2 daar is de plaats van het loven en bieden met de werkgevers2 daar beperken zich denken en beweging maar al te dikwerf tot de kwesties van een halve of heele cent per uur loon meer en een half uur werkens per dag minder4 ,de anarchist die de vakvereeniging niet wil om haar eigen doel1 maar om een aanknoopingspunt te hebben met de massa1 ter propageering van zijn anarchistische ideen1 smaalt zoo vaak op die aktie1 die hij armoedige aktie noemt2 dat pleit1 kan men zeggen1 des te meer voor de feitelijke armoede van zijn anarchistische idee1 die de menschen niet begrijpt en niet begrijpen kan4 ,een stelsel dat de persoon aanziet voor een abstraktie2 dat de werkelijkheid als de verkeerdheid beschouwt2 dat niet in de ontwikkeling van de beweging1 maar in een reaktie van de maatschappij de toekomst ziet1--leent geen enkele zijner begrippen voor den moeizamen arbeid in de vakvereenigingen1 die van precies de tegenovergestelde gedachten dient uit te gaan4 ,een neiging tot dtailleeren1 tot in de allerkleinste onderdeelen afdalen1 is juist de eigenschap van een praktisch goed vakvereenigingswezen2 het scherpe gezicht op al het kleine1 op de miniemste kleinigheid in de dagelijksche verhouding tusschen arbeider en ondernemer1 tusschen arbeiders onderling1 is voor den aktieven vakvereenigingsman een eerste vereischte4 ,hoe kan daar een anarchist voor deugen8 ,al de kracht zijner idee ontleent hij juist aan het zeer algemeene1 aan het vage1 aan het vervloeiende2 zijn idee kent toch4 geen grenzen2 zij is onbegrensd4 ,de anarchist wil noch partij1 noch verband1 hoogstens komt hij tot een vrije groep1 waarin hij zelf de baas wil spelen over anderen1 krachtens het recht zijner autonome persoonlijkheid4 ,gaan wij even verder1 dan zien wij dat zijn idee1 voor wat zij nog aan tastbaars in zich bevat1 ontleend is aan datgene wat juist aan den organischen groei van de beweging in den weg staat1 aan den kapitalistischen1 den op zijn privaat-eigendom rustenden1 zelfzuchtigen individu4 ,niet op den gemeenschapsmensch1 maar op den bizonderen1 aparten1 zelfzuchtigen mensch1 die meent de spil te zijn waarom de gansche samenleving draait4 ,het anarchisme moge in theorie tot vakorganisatie geneigd zijn1 in zooverre altoos als het samenvalt met de onbewustheid van pas in de beweging getrokken lagen van het proletariaat1 wier gedachten zich nog niet verder uitstrekken dan de grenzen van het bedrijf1 dikwerf zelfs maar een onderdeel van het bedrijf2 het moge zich in die kringen vertoonen1 getooid met de veeren van een ruw-socialistische kritiek op de arbeidsverhoudingen en zich op die manier aanpassen aan de eischen van het oogenblik2--al te spoedig zal het zich1 als er werkelijk gehandeld moet worden1 weder uit deze organisatie terugtrekken--ten ware de personen van de anarchisten niet al van te voren1 door het zaaien hunner persoonlijke gevoelens van haat etc41 de splijtzwam daarin geworpen hebben4 ,het anarchisme moge vakvereenigingen in theorie willen1 het wil de organisatorische voorwaarden van het vakvereenigingswezen zeker niet4 ,het wil noch een centraal bestuur1 noch een demokratische discipline1 noch een gezaghebbende leiding4 ,het keert zich geheel van de werkelijkheid af1 door de voorkeur te geven aan allerlei wilde en onoverlegde1 z4g4n4 spontane werkstakingen1 die1 gelijk van zelf spreekt1 met het wezen van een goede vakorganisatie geheel en al in strijd zijn4 ,het kant zich tegen weerstandskassen1 daar het de solidariteit van het proletariaat als een onbegrensde hoegrootheid opvat1 als een zekere stilzwijgende mutualiteit van de arbeiders onderling1 zonder een enkelen anderen grond dan de fantastische berekening van het-zal-wel-lukken4 ,het anarchisme heeft dan ook wellicht nergens zoo velen van het anarchisme bekeerd1 als juist in de vakvereenigingsaktie4 ,doch ook daarmede heeft het soms nog veel kwaads gebrouwen1 door dan van sommige zijner bekeerlingen geen strijders1 maar een soort sceptische egosten te maken1 voor elk idealisme van nu af verstompt4 ,ook waar het tot schipbreuk leidt is het anarchisme voor hen die het eenmaal besmet heeft1 niet zonder gevaar4 ,men overwint het anarchisme in zichzelf1 ook wanneer men bekeerd is van de voor de arbeidersbeweging ten eenenmale verderfelijke stellingen die het verkondigt1 alleen door den praktischen arbeid der beweging in haar geheel4 ,het spreekt van zelf1 dat hier niets omtrent de bezwaren die aan het vakvereenigingswezen verbonden zijn1 gezegd is4 ,de sociaal-demokratische beschouwing die ten grondslag ligt aan deze gansche kritiek op het anarchisme in de beweging1 brengt ook mede de opvatting dat de vakvereenigingsaktie altoos maar een onderdeel van het groote geheel der klassebewuste arbeidersbeweging van onzen tijd uitmaakt4 ,,zesde ,,hoofdstuk4 ,,individualisme ,,en ,,arbeidersbeweging4 ,,vrijheid ,,en ,,gezag4 ,in zooverre de geest alle dingen als noodwendig erkent1 in zooverre heeft hij een groote macht over de affekten1 of lijdt hij minder onder hen4 ,spinoza1 ,ethica4 ,de anarchisten1 het is bekend1 erkennen geen hun van buitenaf opgelegd gezag2 daarom verzetten zij zich tegen den staat als autoritaire macht1 daarom erkennen zij geen leiding1 geen bestuur1 geen discipline in de arbeidersbeweging2 daarom bestrijden zij elke poging om de arbeiders als massa te vereenigen1 politiek en economisch te scholen4 ,van de persoon vormen zij zich te dien einde niets dan een fiktie 7inbeelding7 die nergens anders dan abstrakt bestaat en praktisch van geen waarde is4 ,daarin staan zij evenwel niet alleen4 ,ook de burgerlijke philosophie in hare sterkst op de spits gedreven uiting1 kent deze fiktie van de vrije persoon wel4 ,wij bedoelen hier den ,uebermensch1 dien ,friedrich ,nietzsche zich vormde1 die aan gene zijde van goed en kwaad1 dus boven de werkelijke menschheid stond4 ,ook ,nietzsche meende dat die persoon in den staat een belemmering ondervond3 ,daar waar de staat ophoudt1 daar begint eerst de mensch die niet overtollig is4 ,maar in hoeverre een personen-cultus1 als die waartoe de wijsbegeerte van ,nietzsche leidt1 zijn nauwe aanrakingspunten met de anarchistische levensbeschouwing in het algemeen bezit1 moge hier verder onaangeroerd blijven4 ,van meer praktischen aard is1 dat de anarchisten1 de waarde van de persoon vooropstellende en haar mateloos overdrijvende1 de opvattingen van gezag en vrijheid in de maatschappij1 d4w4z4 in het praktische leven1 voortdurend verwisselen en daardoor zichzelf het juiste inzicht benemen dat hen zou kunnen leiden tot een meer redelijke waardebepaling van de verhouding van den individu tot de samenleving4 ,bijgevolg ook van den individu-arbeider tegenover de gemeenschap zijner klasse-organisatie4 ,de individueelen onder de anarchisten hebben de zaak wat makkelijker pogen op te lossen4 ,zij waren en zijn egosten1 d4w4z4 zij zochten steeds en in alles het eene criterium3 hoe bevorder ik met dit of dat mijn eigen belangen4 ,dat vonden zij door1 gelijk ,stirner's ,eenling1 zooveel mogelijk zelfstandig te blijven1 afgezonderd van alle andere eenlingen1 als een geheel aparte cel in het maatschappelijk verband4 ,praktisch1 wij zagen het bij ,stirner zelven1 was ook dt eigenlijk onmogelijk door te voeren4 ,ook hij moest een val op aarde doen van uit den hemel zijner souvereine ,ik-heid2 hij moest een ,bond van ,egosten pogen op te richten4 ,het is gewis zeer aangenaam zich als persoon een eigen wereldje te vormen1 allen doen wij dat op onze beurt wel eens gaarne1 maar de aanraking met de werkelijkheid doet ons heel snel zien1 dat het maar een droombeeld was4 ,wij mogen ons vrij wanen1 maar de maatschappelijke verhoudingen waarin we gedwongen zijn te leven1 leeren ons juist het tegendeel4 ,zij leeren ons dat wij slaven van die verhoudingen zijn en hnnen wil hebben te gehoorzamen4 ,daar ligt dus het criterium van onze persoonlijke vrijheid allerminst1 waar wij1 ons zelven boven anderen stellend1 wanen dat het ligt4 ,niet in de gedroomde onafhankelijkheid van natuurwetten ligt de vrijheid1 maar in de erkenning dezer wetten1 en in de daarmede ons gegeven mogelijkheid1 ze planmatig tot bepaalde doeleinden te laten werken4 ,dat geldt met betrekking tot de wetten van de uitwendige natuur1 zoowel als met betrekking tot die welke het lichamelijke en geestelijke bestaan van de menschen zelf regelen--twee klassen van wetten die wij hoogstens in onze voorstelling1 niet echter in de werkelijkheid van elkander kunnen scheiden4 #bb ,de inhoud van de heldere schets die in deze woorden is opgesloten1 zou aldus kunnen worden omgezet3 vrijheid is de erkenning van den mensch dat hij niet vrij is4 ,en om nu niet verkeerd te worden verstaan1 voegen wij hier onmiddellijk er aan toe1 dat die erkenning niet is een van-buiten-af opgelegde1 een opgedwongene1 maar een zelf-ervarene1 een door eigen onderzoek gewonnen ervaring4 ,de theorie van de geloovigen berust op de eerste soort van erkenning4 ,hoe gebondener de mensch zich voelt aan boven hem gestelde1 doch door hem niet te controleeren hoogere machten1 des te beter4 ,dat is de dogmatische1 de katholieke gebondenheidsleer4 ,de andere berust op de erkenning niet van absolute onvermijdelijkheden en hoogere machten1 maar op noodzakelijkheden4 ,in de eerste plaats zijn het hier natuur-noodzakelijkheden1 natuurwetten die de menschen beheerschen en wier erkenning heeft geleid tot hunne controleering en leiding4 ,de eerste1 zich van het dierenrijk afzonderende menschen1 zegt ,engels1 waren in alle wezenlijkheid zoo onvrij als die dieren zelven1 maar iedere vooruitgang in de beschaving was een schrede tot de vrijheid4 #bc ,iedere ervaring ten opzichte van natuur-noodzakelijkheden1 die de menschen opdeden1 heeft hun geleerd dat zij van de natuur afhankelijk zijn1 maar niet in de afhankelijkheid waarin de slaaf tot zijn ketting staat1 maar in die van iemand tot wien het bewustzijn steeds meer doordrong3 dat de krachten van de natuur blind zijn1 zoo lang hij ze niet weet dienstbaar te maken aan zijn doeleinden4 ,dit gezag nu1 het gezag dat de natuur ons inboezemt1 waaraan wij1 door haar te bestudeeren1 zooveel meerdere vrijheid in de werkelijkheid hebben ontleend1 wordt in onzen beschaafden tijd wel door geen denkend mensch meer betwist4 ,evenmin1 dat uit dezen ganschen toestand een andere is voortgevloeid en deze is3 het gezag van de wetenschap4 ,waar wij zelven niet kunnen zien of waarnemen1 waarvoor ons dus door geringere oefening of dikwijls algeheele afwezigheid van oefening het orgaan ontbreekt1 daar zullen wij steeds aangewezen zijn op het gezag van anderen1 wier organen naar deze of gene richting wl gescherpt zijn of die hun gansche leven gewijd hebben aan het onderzoeken van een voor de menschen nuttige wetenswaardigheid4 ,natuurlijk onder ne voorwaarde3 dat het een wetenschap zij die te contrleeren valt en die steunt op voor ieder redelijkerwijs te begrijpen1 logische gronden4 ,wij willen geen wetenschappelijk gezag1 dat door ons belet wordt in zijn onderzoek1 maar wij eischen een wetenschappelijk gezag welks resultaten voor ons zijn te toetsen aan de kritiek of aan de overeenstemming met ons redelijk oordeel4 ,in zooverre zijn de denkende menschen het dan ook wel allen met elkander eens4 ,ook de anarchisten gaan in dat opzicht met ieder ander mee4 ,bakoenine zeide dan ook3 ,wij erkennen dus het absoluut gezag der wetenschap1 omdat de wetenschap geen ander doel heeft dan de geestelijke en zooveel mogelijk systematische reproduktie 7wedergave7 der natuurwetten1 die een deel uitmaken van het stoffelijk1 geestelijk en zedelijk leven1 zoowel van de physieke als van de sociale wereld1 daar deze twee werelden in de werkelijkheid slechts een en dezelfde natuurlijke wereld vormen4 ,maar1 laat hij hier op volgen3 ,wij erkennen het absoluut gezag der wetenschap1 maar wij verwerpen de onfeilbaarheid en de universaliteit van den geleerde4 ,zoodra komen er geen individuen in het spel1 of de anarchist verliest zijn bedaardheid4 ,het is nredelijk en getuigt van een zekere wijsgeerig-geloovige verwardheid1 om van een absoluut gezag van de wetenschap te spreken4 ,de wetenschap is een door menschen gemaakte en door menschen gedragene2 daarom kan men haar zelve niet voor absoluut verklaren1 zonder dat men tevens verplicht is dat hare dragers te doen4 ,deze tegenspraak komt voort uit de methode die ,bakoenine voor zijn definitie gebruikte en waarbij hij1 door zijn afgetrokken ,hegeliaansche denkwijze geleid1 steeds geneigd was1 de begrippen buiten de menschelijke werkelijkheid te zoeken4 #bd ,en zooals het met deze erkenning van natuurnoodwendigheden en het gezag dat zij ons opleggen gesteld is1 zoo is het ook met de beperking van onze vrijheid in de samenleving4 ,de erkenning van de noodzakelijkheid om ons aan natuurnoodwendigheden te onderwerpen1 hebben wij ons als menschen in en door het samenleven en samenwerken moeten verwerven4 ,aan n mensch op zichzelf was dit evenmin gelukt als het den nen mensch gelukt ware ooit verder te komen dan zijn zuiver dierlijken toestand en onwetendheid4 ,de geschiedenis van de menschheid stelt het samenleven en samenwerken van de menschen voorop1 en de gezellige aard van den mensch is eerst ontwikkeld in en door den omgang met en de afhankelijkheid van anderen1 zijn medemenschen4 ,hoe hooger trap van beschaving de menschen bereikten en naarmate tegelijk daarmee hunne eischen stegen1 des te afhankelijker werden zij van elkander1 des te grooter deel van hunne volle vrijheid hebben zij moeten opofferen ten behoeve van de vrijheid van anderen1 in het belang hunner eigene vrijheid4 ,zoowel de eene als de andere erkenning was het gevolg van een langdurig proces van historische ontwikkeling4 ,en die ervaringen zijn niet opgedaan zonder dikwerf zeer dure lessen4 ,doch het was eveneens een noodzakelijkheid al die erkenningen te doorleven4 ,ook het samenleven der menschen heeft langzamerhand zijn eigen wetten geschapen4 ,de onderzoekingen van ,morgan1 ,maine1 ,bachofen etc4 hebben zeer veel licht verspreid over den trap van ontwikkeling1 waarop de primitieve menschelijke maatschappij-vormen stonden2 er kwamen1 in hoofdzaak1 communistische vormen van voortbrenging en verdeeling aan den dag4 ,dat bracht de noodzakelijkheid van het zeer primitieve leven1 d4w4z4 een reeds gevorderde mate van erkenning1 dat menschen niet buiten elkanders gezelschap kunnen leven1 met zich mede4 ,deze op primitief communisme berustende maatschappij-vormen evenwel waren zeer doorzichtig1 omdat zij zich niet verder uitbreidden dan tot de stam of de horde of de familieverwantschap4 ,een gelukkige drang echter bewoog de menschheid om zich niet te vergenoegen met hetgeen bestond1 maar steeds verder te willen4 ,een produceerende1 een werkende menschheid kan niet op n punt blijven stilstaan zonder te versteenen1 daarom vooral schreed zij voort op den weg harer ontwikkeling die haar buiten de grenzen van dezen oer-communistischen toestand heeft gebracht4 ,in gelijke mate stegen1 langs verschillenderlei phasen van ontwikkeling1 ook de behoeften en daarmede nam ook weder de ingewikkeldheid van de samenleving toe en werd steeds sterker het gevoel van de sociale afhankelijkheid der menschen onderling4 ,nu dient een voornaam ding hierbij niet uit het oog te worden verloren3 evenmin als met de erkenning van natuurnoodwendigheden1 hielden ook bij die van sociale noodzakelijkheden werking en erkenning met elkander gelijken tred4 ,de eerste is er reeds lang voordat de laatste aan het begin van haren tocht is4 ,menschen hebben wellicht onnoemelijke tijden geleefd1 geheel gebukt onder de werkingen van de uitwendige natuur1 alvorens zij konden beginnen met zich op het onderzoek van de natuur en hare verschijnselen toe te leggen4 ,zoo hebben zij ook maatschappelijk samengeleefd en samengewerkt1 voordat zij hunne afhankelijkheid van elkander begonnen te leeren inzien4 ,en de erkenning dat de menschen sociaal niet vrij zijn1 hunne wil gebonden is1 m4a4w4 de ontdekking van het deterministisch karakter van de menschelijke samenleving1 is nog niet zoovele eeuwen oud1 zij dateert in hoofdzaak eerst van ,spinoza 7#ag;e eeuw7 die haar tot een systeem ontwikkeld heeft4 ,dat die beperkende verhoudingen stoffelijke zijn1 dat wist men sinds dien dus wel1 maar van welken aard deze stoffelijke verhoudingen zijn1 of zij toevallige of elkander opvolgende en in een causaal-historisch 7oorzakelijk-geschiedkundig7 verband tot elkander stonden1 dat wist men niet4 ,dat niet het eerste1 maar wel het laatste het geval is1 deze ontdekking is in hoofdzaak aan ,marx te danken4 ,sedert ,marx weet men1 dat die verhoudingen produktieverhoudingen zijn1 zijn1 dat de menschen dus1 sedert zij een geschiedenis hebben1 in deze soort sociale verhoudingen tot elkander stonden4 ,de erkenning van de noodzakelijkheid van ons sociaal samenleven is dus gerijpt tot de erkenning dat de verschillende phasen van produktie noodzakelijke zijn4 ,en evenals in de natuurwetenschap zijn wij er toe kunnen geraken om achter de geheimen van de samenleving te gluren4 ,de wetten die haar beheerschen hebben wij leeren kennen als de noodwendigheden van de produktie in het algemeen en in de eerste plaats4 ,zoo min als er dus blinde natuurwetten bestaan1 zoo min bestaan er heden ten dage nog blinde wetten van maatschappelijke noodzakelijkheid4 ,zoo goed als wij de natuurkrachten hebben leeren contrleeren en leiden1 zoo hebben wij ook geleerd1 dat de produktiekrachten te contrleeren en te leiden zijn4 ,maar1 er is verschil tusschen beide4 ,voor het eerste moest zich als het ware de gansche menschheid inspannen1 omdat het haar algemeen belang was2 het laatste is slechts n deel bereid in praktijk te brengen2 dat is het proletariaat4 ,immers1 het in den blinde werken van de produktiekrachten1 anarchisch en planloos2 de vernielende onderlinge concurrentie als het eenig kompas te midden dezer wilde zee van elkander nu eens vernietigende1 dan weder opheffende krachten1 vormt den ondergrond van het tegenwoordig bestaan der bourgeoisie als heerschende klasse4 ,aan deze algemeene beschouwing is vast te houden1 willen wij een juist inzicht hebben1 ook in de verhoudingen van de menschen tegenover elkander4 ,want ook het inzicht drin is gegrond op historische ontwikkeling en erkenning4 ,onze maatschappelijke vrijheid is niet alleen gegrond op de erkenning van het feit dat anderen nt zooveel van hunne vrijheid om onzentwille inboeten1 maar ook op het feit1 dat de innigheid van het maatschappelijk leven1 dus het zooveel mr kunnen met zooveel minder inspanning van krachten1 m4a4w4 dat wat de voorwaarden voor ons menschelijk geluk schept1 gebondenheid van onzen wil tot onafwijsbare voorwaarde heeft4 ,deze1 misschien wat lange uiteenzetting was noodig1 omdat op het terrein van het onderwerp dat ons hier bezig houdt1 de verwarring zoo groot is en nog steeds vermeerderd wordt door de anarchisten die hun evenwicht niet kunnen vinden in de wederzijdsche maatschappelijke verhoudingen4 ,het is niet toevallig1 dat zij daarbij aanstonds met hun neus op den staat en op de wetten stooten4 ,hun uitgangspunt toch is de persoon en niet de totaliteit van de menschen in een gegeven periode4 ,want men vergete 't niet3 de anarchist verzet zich niet alleen tegen zekere soort van wetten1 die hunne tyrannieke waarde ontleenen aan de bizondere omstandigheden waaronder zij tot stand komen1 ons worden opgelegd door een regeering die wij als dwang gevoelen1 omdat wij hare ontbeerlijkheid hebben leeren kennen--de anarchist verzet zich fanatisch tegen alle soort wetten4 ,hij onderscheidt niet tusschen een noodzakelijk en een niet noodzakelijk gezag1 tusschen een schadelijke en een onschadelijke vrijheid4 ,schermend met de woorden vrijheid en gezag1 stelt hij den individu voorop2 maar het criterium voor deze beide begrippen ligt niet in den individu en zijn vermeende behoeften1 maar in de noodzakelijkheid die de totaliteit van ons samenleven aanbiedt om ons werkelijk vrij te kunnen gevoelen4 ,op het zoo straks aangehaalde citaat van ,bakoenine laat een ander libertair socialist 7lees3 anarchist71 ,domela ,nieuwenhuis1 deze ontboezeming volgen3 ,ziedaar dus de opvatting van gezag en vrijheid4 ,en wie nu de vrijheid hoog stelt1 die zal zich geen uitwendig gezag laten opleggen1 behalve dat1 wat gelegen is in den aard der dingen4 #be ,met de laatste1 door ons gecursiveerde woorden wordt het probleem echter niet opgelost1 maar juist pas gesteld4 ,de schrijver meent hier heel wat te zeggen1 maar hij stelt eerst de algemeene phrase1 niets meer4 ,wat is die aard der dingen8 ,zij kunnen telkens onder de gegeven omstandigheden een andere gestalte en beteekenis hebben4 ,de verdeeling van den arbeid op alle gebied der samenleving1 die1 doordien zij geweldig gestegen is1 de verhoudingen van de menschen tegenover elkander ook zooveel ingewikkelder gemaakt heeft1 zal immers ook wel tot dien aard der dingen behooren4 ,en het was deze1 die niet alleen een veel grootere mate van afhankelijkheid1 maar ook van gezagsnoodzakelijkheid met zich meebracht4 ,wij moeten niet alleen wetenschappelijk geleid1 maar ook maatschappelijk bestuurd worden4 ,zoo goed als de ontwikkeling van onze maatschappelijke produktie een gevolg was van leiding1 die wederom het gevolg is van de steeds meer om zich heen grijpende verdeeling van den arbeid bij den steeds daarmede gepaard gaanden eisch van eenheid en samenvatting1 zoo goed waren aan den anderen kant ons maatschappelijk leven1 onze uitwendige verhoudingen in al hunne uitgebreidheid eerst mogelijk op den grondslag van de aanvaarding van het inzicht1 dat iedere beperking in hetgeen wij ons zelven zouden willen veroorloven1 ter wille van anderen geschieden moest4 ,want de zucht naar vrijheid is elkeen ingegeven en na de voorziening in ons levensonderhoud is ontegenzeggelijk vrijheid voor den mensch de sterkste van alle persoonlijke behoeften4 #bf ,ja1 dat zal wel1 maar zooals het daar staat beteekent het wederom niets meer dan een bloote phrase4 ,eerst de bepaling van de mate van vrijheid1 d4w4z4 de erkenning1 dat telkens een deel van onze--altoos steeds vermeende--vrijheid bekort is moeten worden1 heeft ons die vrijheid geschonken waardoor wij leven en ten deele ook reeds gelukkig leven kunnen4 ,de begrippen zelve zeggen totaal niets2 zij kunnen alleen worden beoordeeld en getoetst aan de noodzakelijkheid--en deze noodzakelijkheid is steeds historisch bepaald geworden en wordt dit nog4 ,onze nvrijheid in het afgetrokkene is evenwel nog een andere als onze concrete 7tastbare7 onvrije verhoudingen4 ,onze beroeps- en klasseverhoudingen maken ons tot wezenlijk materieele slaven van verhoudingen1 die wij menschen zelven hebben geschapen en waarvan wij ons ook weder zelven kunnen verlossen4 ,deze vrijheid moeten wij ons veroveren1 omdat haar tegendeel niet noodzakelijk is4 ,het socialisme maakt reeds voor onzen tijd een planmatige produktie1 een zoo produktief mogelijke samenvatting van alle krachten mogelijk en de stand van de techniek veroorlooft ons weder reeds onafhankelijk te zijn van den1 onze beschaving te zwaar drukkenden last eener slavernij van den arbeid4 ,,individu ,,en ,,arbeidersbeweging4 ,het libertaire socialisme1 zegt ,domela ,nieuwenhuis1 wil de vrije groepeering van menschen wier belangen hen tot elkander drijven1 om samen te werken voor dit of dat doel1 maar die elk oogenblik als 't ware de vrijheid hebben om zich uit dat verband los te maken4 #bg ,als 't ware de vrijheid hebben beteekent1 dat men deze vrijheid eigenlijk niet heeft1 dat zij ingebeeld is4 ,wij zullen evenwel daarover niet vallen1 het is ons niet te doen om de woorden1 maar om het begrip dat er in ligt opgesloten4 ,dat begrip is dat van de autonomie der groepen arbeiders1 die hunne vermeende vrijheid hooger stellen dan de uit het karakter hunner klasse-organisatie volgende noodzakelijkheid van een gesloten verband4 ,dat laatste wordt vervangen door het sektairisme1 de verbrokkeling van de verschillende groepen van arbeiders en in die groepen weder door de individuen die als 't ware ieder oogenblik ook die groepen weder kunnen verlaten4 ,hier treedt dus de splitsing in plaats van de eenheid naar den voorgrond1 maar worden de belangen van de arbeiders als de drijfkracht beschouwd1 die telkenmale deze groepen bij elkander brengen zal1 om1 als de belangen behartigd zijn1 ze weder af te stooten4 ,welke kunnen die belangen zijn1 die sterker zijn dan de persoonlijke vrijheid van den individu1 zoodat hij zich gedrongen gevoelt haar tijdelijk op te offeren8 ,het kunnen natuurlijk geen zuiver persoonlijke belangen meer wezen2 immers in dat geval zoekt de vrijheidlievende persoon niet anderen op om zich--zij het dan ook maar tijdelijk--aan hunnen wil te onderwerpen4 ,het karakter van die belangen wordt alleen bepaald door het karakter van de maatschappelijke positie die de individu in de samenleving inneemt2 het zijn dus belangen die hij met anderen gemeen heeft en die1 op hunne beurt1 anderen met hm gemeen moeten hebben4 ,die gemeenschappelijkheid van belangen moet haren grondslag vinden in de gemeenschappelijkheid van de situatie die het moderne proletariaat in onzen tijd eigen is4 ,de persoonlijke belangen waarvan hier sprake is1 zijn dus klasse-belangen1 daar niet de bizonderheid van het persoonlijke1 maar de algemeenheid van het onpersoonlijke hun eigenschap is1 anders zou de vrijheidlievende individu ze wel bevredigen in en door de werkzaamheid van zijn eigen kunnen4 ,dat hij dat niet kn en aansluiting bij anderen zoeken moet1 komt niet voort uit de liefde voor zijn vrijheid1 maar uit de noodzakelijkheid om1 zij het dan ook voor een wijle1 die vrijheid op te offeren1 minstens te beperken4 ,zijn belang is dus gebonden aan dat van anderen en de beperking van de mate zijner vrijheid van handelen1 wil hij zich verweren--d4w4z4 zijn belang behartigen--tegenover de hem drukkende macht1 vloeit regelrecht uit die gebondenheid voort4 ,volgt hij dus zijn belang1 dan vereenigt hij zich met zijns gelijken en offert hij niets op dan de fiktie van zijn vrije persoon4 ,want hierop is deze vrijheid1 waarvan ,domela ,nieuwenhuis hier en andere vrije of libertaire socialisten of ook wel anarchisten steeds spreken1 enkel en alleen gebaseerd1 op een inbeelding4 ,zij bestaat niet dan in de phantasie4 ,er zijn in de moderne arbeidersbeweging geen persoonlijke belangen3 er zijn groeps- en er zijn klassebelangen4 ,de eerste beperken zich tot de bizondere industrien1 vakken1 bedrijven etc41 de andere zijn algemeene1 die welke de arbeiders allen met elkander als eene klasse vereenigen1 een verhouding die de loonarbeid geschapen heeft4 ,hierop komt dus die vrijheid neer dat zij er in de werkelijkheid niet is1 maar dat men zich verbeeldt dat zij er is4 ,deze dwaling is een burgerlijke4 ,het liberalisme1 welks wettige afstammeling het anarchistisch begrip van de persoonlijke vrijheid is1 zag eveneens in de maatschappij niet een groeiend iets1 maar een optelsom van individuen1 die1 naar hun belang dat meebrengt1 tot elkander in betrekking treden en die betrekking verbreken zoodra aan dat belang is voldaan4 ,vandaar dat het liberalisme er dan ook altoos naar streefde--in theorie natuurlijk--de individuen tot zooveel mogelijke algeheele zelfstandigheid en zelfverantwoordelijkheid op te voeden4 ,in theorie6 ,want de praktijk was geheel anders4 ,en waarom8 ,niet omdat de theorie niet op zichzelf geheel logisch was1 maar omdat zij van het belang van de persoon uitgaat1 waar zij van dat van de gemeenschappelijkheid had moeten uitgaan4 ,doch ls zij dat laatste gedaan had1 dan ware het privaat-kapitalisme niet te verdedigen geweest2 vandaar dat de kapitalistische theorie1 die aanvankelijk door de liberale theorien in wijsbegeerte en staathuishoudkunde werd vertegenwoordigd1 naar schijngronden heeft moeten zoeken4 ,een van die schijngronden was de persoonlijke vrijheid1 die precies als in den mond der anarchisten1 een fiktieve persoonlijke vrijheid was1 in een door de verdeeling van den arbeid en de noodwendigheid van samenwerking bepaalde maatschappij van sociaal geheel onvrije menschen4 ,stappen wij hiermede af van die niet bestaande vrijheid van den arbeider1 om na te gaan wat het karakter is van des arbeiders situatie in de maatschappij4 ,waarom kan de arbeider in onze1 zeer ver gevorderde ontwikkeling van de kapitalistische industrie en het bedrijfswezen1 niet zichzelf zijn1 dat wil zeggen in den socialen zin waarvan hier sprake is4 ,omdat zij slechts een deel en een zeer onbeduidend deel vormt van het groote geheel dat men noemt3 het produktieinstrument proletariaat4 ,ieder arbeider op zichzelf vormt in de kapitalistische produktiewijze een voorwerp om een hoeveelheid winst uit te maken4 ,hij is geen vrijwillige1 geheel zelfstandige ruiler1 maar hij is iemand die eenvoudig gedwongen is zich te laten exploiteeren door het kapitaal dat hem exploiteeren wil4 ,maar het gansche proces van die exploitatie zou zooveel als niets te beteekenen hebben1 als het telkens maar bij n arbeider tegelijk plaats vond4 ,het karakter van een op hoog peil van ontwikkeling staande kapitalistische warenproduktie is de massale en niet de individueele uitbuiting of de uitbuiting van kleine groepen1 gelijk dat onder het typische klein-bedrijf of onder de meergevorderde manufaktuur het geval was4 ,de uitbuiting van den enkelen arbeider verdwijnt dus geheel in het niet2 hoe langer hoe meer1 en tegenwoordig sterker dan ooit in de geschiedenis1 is de massa-exploitatie van het proletariaat daarvoor in de plaats gekomen4 ,en1 dit is eveneens kenmerkend1 niet alleen waar het proletariaat direkt wordt uitgebuit1 maar ook waar dit niet rechtstreeks het geval is1 vormt het een massaal en niet een individueel stuk sociale verhouding4 ,wij bedoelen hier het feit1 dat onder de kapitalistische produktiewijze niet alleen de werkende1 maar ook de niet-werkende arbeiders een even groote economische noodzakelijkheid zijn4 ,het industrieele reserveleger1 dat naar plaats1 konjunktuur en industrie grooter of kleiner zal zijn1 maar dat bestaan moet1 wil het kapitaal in de industrie floreeren kunnen1 d4w4z4 de meerwaarde een behoorlijk peil bereiken1 behoort eveneens tot het algemeene produktieinstrument proletariaat4 ,het belang van den werkenden proletarir kan hem dus wel eens tot aansluiting nopen met den arbeider wiens belang oogenblikkelijk juist aan het zijne tegenovergesteld is4 ,men ziet hieruit reeds hoe absurd de aan het hoofd van dit stukje geplaatste definitie der vrije groepeering is4 ,het is wel duidelijk dat eerst op een vrij hoogen trap van kapitalistische ontwikkeling van de industrie de mogelijkheid van arbeidersorganisatie kan ontstaan4 ,marx zegt dit treffend in zijn beroemd antwoord op ,proudhon's geschrift3 ,van alle produktie-instrumenten is de grootste produktiekracht de revolutionaire klasse zelf4 ,de organisatie van de revolutionaire elementen heeft tot voorwaarde het bestaan van alle produktiekrachten1 zooals zij zich in het algemeen in den schoot van de oude maatschappij kunnen ontwikkelen4 #bh ,eenmaal deze hoogte bereikt hebbende1 wordt de samentrekking van de verspreide elementen waaruit de revolutionaire klasse bestaat1 allereerst een economische noodzakelijkheid1 precies zooals op een gegeven hoogte van de kapitalistische ontwikkeling de noodzakelijkheid geboren ia tot een samentrekking van de verspreide kapitalistische produktiekrachten1 een samentrekking die1 door de wet van de concentratie van arbeidsmiddelen gedreven1 nog steeds haren gang gaat4 ,de mogelijkheid voor de arbeiders om zich te organiseeren was er eerst1 en soms vrij lang1 nadat de noodzakelijkheid er kwam4 ,de behoefte van de arbeiders om zich te vereenigen werd reeds gevoeld toen bij groepjes arbeiders het eerste bewustzijn zich voelbaar maakte van verzet tegen de l te groote uitbuiting4 ,de mogelijkheid ontsproot niet alleen uit het scheppen der voorwaarden tot het bijeenbrengen der massa's1 maar ook uit het tot op zekere hoogte gelijkmaken van hunne sociale situaties4 ,marx zegt in hetzelfde werk3 ,de economische verhoudingen hebben het eerste de massa van de bevolking in arbeiders omgezet4 ,de heerschappij van het kapitaal heeft voor deze massa een gemeenschappelijke situatie1 gemeenschappelijke belangen geschapen4 ,zoo is deze klasse bereids een klasse tegenover het kapitaal1 maar nog geen klasse voor zich-zelve4 ,na dien strijd treft deze massa samen1 constitueert zich dus als klasse voor zich-zelve4 ,de belangen die zij verdedigt worden klasse-belangen4 ,maar de strijd van klasse tegen klasse is een politieke strijd4 ,dien zeer moeitevollen strijd welken ,marx hier schetst1 de noodzakelijkheid voor het moderne proletariaat om zich te constitueeren als klasse2 een klasse met een eigen kritische beschouwing van de maatschappij en hare ontwikkeling1 een eigen politiek en een eigen inzicht in de economische feiten1--dien strijd heeft iedere proletarirsklasse1 van welk land ook1 moeten doormaken en is zij nog bezig door te maken4 ,want dat werk is slechts de voorbereiding die het moderne proletariaat noodig heeft om de erfenis van de bourgeoisie te kunnen aanvaarden4 ,hierom is discipline voor het proletariaat in alle uitingen van den klassenstrijd een noodzakelijke voorwaarde4 ,zonder dat zal het nooit kunnen overwinnen4 ,de organisatie van het proletariaat is1 naar men ziet1 geen toevallige1 of een die vandaag zus en morgen zoo kan zijn1 zij is een vaste1 een blijvende1 die juist door hare vastheid en haar blijvend karakter wordt tot wat zij wezen moet3 het orgaan van de revolutionaire klasse1 die de leiding van de produktie voor zich veroveren moet4 ,het individualisme dat zich nog steeds in de arbeidersbeweging poogt staande te houden1 dat demokratische discipline gezag noemt1 dat de vrijheid om de des-organisatie hoog te houden als zijn eenig geloofsartikel beschouwt1 is een rem tegen de ontwikkeling van de arbeidersbeweging in den bovengeschetsten1 eenig-mogelijken zin4 ,een arbeidersklasse1 die niet is een zoo sterk mogelijk1 gesloten geheel1 mist de economische macht die de voorwaarde is van haar optreden4 ,het is merkwaardig--juist die anarchisten1 welke in den strijd dien zij zeggen mede te willen voeren tegen het kapitalisme1 zoo zeer den nadruk plegen te leggen op de economische macht en niet op de politieke1 belemmeren door hun sektairisme1 door hunne eindelooze en tot in het belachelijke doorgedreven groeps-splitsing1 het opkomen van die economische macht van het proletariaat4 ,er zijn in de wereld twee beginselen1 ,gezag en ,vrijheid1 volgens ,domela ,nieuwenhuis4 #bi ,hoe men begrippen1 opvattingen1 die steeds wisselden van beteekenis en van inhoud1 beginselen kan noemen waarnaar de wereld geleid werd1 moge anarchistische wijsheid zijn1 historische wijsheid is het zeker niet4 ,even goed kan men zeggen3 er zijn in de wereld twee beginselen3 ,geloof en ,ongeloof1 wat de anti-revolutionairen e4t4q4 beweren4 ,de zaak is1 dat in een op klassetegenstellingen berustende maatschappij1 met de steeds stijgende mate van arbeidsverdeeling1 het gezag1 d4w4z4 de onderwerping van menschen aan andere menschen voor het bereiken van zekere doeleinden1 historisch even noodzakelijk is geweest1 als de erkenning1 dat dit gezag niet meer noodig was een historische noodzakelijkheid is geweest4 ,de strijd tegen gezag in het algemeen1 namelijk het gezag van groepen menschen over de massa1 ving eerst aan toen dit gezag zichzelf overleefd had1 de menschen tot de erkenning van zijn overbodigheid waren gekomen4 ,zulk een gezag oefende de geestelijkheid bijv4 in het begin van de middeneeuwen uit1 het gezag dat toen noodzakelijk was1 omdat bij den clerus was te vinden de intellectueele kracht die de toenmalige menschheid noodig had4 ,zulk een gezag had de adel1 toen hij nog de verdediger van de veiligheid van de maatschappij was1 nadat na de groote volksverhuizing de menschen weer hokvast werden4 ,zulk een gezag1 al duurde dit ook ontegenzeggelijk heel veel korter1 had de bourgeoisie1 de klasse die bestemd was slechts een overgang te zijn van de feodale tot de socialistische maatschappij1 de bestemming had de maatschappelijke produktiekrachten te ontketenen en tot in het fabelachtige te doen stijgen1 om daardoor de mogelijkheid van een gemeenschappelijke produktiewijze te kunnen scheppen4 ,dit alles was noodwendig gezag1 maar dat met de erkenning dat het overbodig was geworden1 zijn economische noodzakelijkheid had verloren4 ,zoo is de organisatie van het proletariaat een economische noodzakelijkheid en het gezag daarin1 als men wil1 even noodzakelijk4 ,is het nu niet merkwaardig dat de anarchisten het eenige correctief1 dat de klassebewuste arbeidersbeweging kent tegen het gevaar dat het gezag ontaardt in tyrannie1 de demokratie namelijk1 verwerpen8 ,immers1 hoe ge ook wilt organiseeren1 besturen1 leiden1 de demokratie zal toch altijd uw eenige grondslag moeten zijn1 de meerderheid zal toch altijd moeten beslissen en de minderheid zich moeten onderwerpen1 al splitst ge tot in het oneindige toe4 ,waarop komt dus deze vrije groepeering van de anarchisten neer8 ,op een moedwillige verzwakking van de arbeidersklasse zonder dat er een enkel ander voordeel tegenover staat4 ,een ander libertair stelt omtrent de kwestie van de verhouding van den individu tot de arbeidersbeweging eenigszins andere regelen op1 die eveneens zeer bedenkelijk zijn voor de eenheid van het proletariaat4 ,hij verdedigt het recht van444 de minderheden4 ,men luistere3 ,wat de overheersching betreft die de meerderheid eener organisatie op de minderheid zou kunnen uitoefenen1 kunnen de werklieden slechts de vrijheid van uittreden uit de organisatie en van zelf handelen voor de minderheid verdedigen444 #cj ,welk principieel verschil er bestaat tusschen de feitelijke tyranniseering van de meerderheid in een organisatie door een koppige minderheid1 en die van personen1 is ons een raadsel4 ,waarom een individu niet mag1 wat deze libertair aan een verzameling van individuen als een recht toekent1 zal wel niemand met gewoon verstand begrijpen kunnen4 ,alleen1 het is verklaarbaar van het standpunt van den anarchist1 die onder welken naam hij zich ook verkappe1 altoos anarchist blijft4 ,,individualistische ,,uitingen4 ,en zijt gij niet willig1 zoo gebruik ik geweld6 ,goethe1 ,erlknig4 ,het is het noodlot van het anarchisme1 dat het niet tot daden kan komen of het zijn daden1 die het onmiddellijk zelf gedwongen wordt af te keuren4 ,dat is het noodlot van lke theorie1 van ieder beginsel1 dat niet het gevolg is van een logische nheid1 maar van tweeslachtigheid4 ,het anarchistische uitgangspunt is in alle opzichten een tegenspraak4 ,het wil geweld1 maar het leidt tot verzwakking4 ,het wil de vrijmaking van den individu1 maar de individu werpt zich door zijn optreden op tot rechter over andere individuen en verheft plotseling zichzelf tot de opperste autoriteit4 ,het wil verheldering van de massa1 maar het sticht onder haar de grootste verwarring4 ,het begrijpt zichzelf niet4 ,inderdaad1 de gewelddaad of de propaganda van de daad1 zij moest wel het credo worden van het anarchisme1 het middel bij uitnemendheid of liever de laatste toevlucht4 ,en allerlei soort artisten1 letterkundigen en journalisten kwamen zich onder de anarchisten mengen en het waren niet voor het minst deze dekadenten 7vervalsmenschen71 die een zeer levendig aandeel in het propageeren van de daad hebben genomen1 haar hebben aangewakkerd en1 vooral toen er nog geen straf op stond1 haar hebben verdedigd4 ,het type van deze soort van verdediging leverde de dichter ,laurent ,tailhade1 die1 na den aanslag in het htel ,terminus uitriep3 ,wat komt het aan op de offers1 als het gebaar maar mooi is6 ,het gebaar moest het voor dezen dekadent dus doen4 ,niet de offers en het resultaat1 maar de mensch die den moed bezit1 zich aan het ongeluk prijs te geven2 niet het praktisch nut1 maar de mensch1 de dader boezemt dergelijke soort dekadente dichters de vreugde in die zij over zulke gevallen voelen4 ,overigens was deze gansche bommenwoede en met haar de propaganda van de daad spoedig genoeg dood4 ,zij was het nog spoediger geweest1 als de burgerlijke regeeringen in de verschillende landen haar niet nog lang kunstmatig hadden aangekweekt met hun geweldige vervolging van al wat zij meenden dat zich anarchistisch noemde1 met hun systeem van geheime ophitsing door middel van mouchards4 ,sedert hoort men weinig of niets meer van de geweldige resultaten die deze propaganda zou moeten hebben4 ,zij is verstomd1 die stem6 ,en of nu nog eens een enkelen keer weder op zekeren dag een of ander half of heel waanzinnige den een of anderen minister of koning of grootwaardigheidsbekleeder zal pogen te dooden2 of nu ook nog een of andere dwaas voor een huis een bom zal nederleggen--vooropgezet dat zulk een daad niet is geprovoceerd door de politie of rechtstreeks van de politie zelve stamt1--dat zal aan het onweersprekelijke feit niets afdoen1 dat de propaganda van de daad k van het anarchistisch programma geheel is geschrapt4 ,daarom behoeven wij er niet lang bij stil te staan4 ,deze dolzinnige zijde van het anarchisme is door zijn eigen dolzinnigheid1 kan men zeggen1 nu wel overwonnen4 ,de theoretische anarchisten1 die vr het tot werkelijke daden kwam1 nooit gewaarschuwd hebben1 althans nooit principieel1 tegen de vreeselijke gevolgen van een dergelijke propaganda1 en nooit gewezen hebben op de krankzinnige konsekwenties waartoe zij moest leiden1 namen dan ook n de verschillende aanslagen1 welke in ,frankrijk vooral elkander met een snelheid1 die op een zekere stelselmatigheid wees1 opvolgden1 allen een afkeurende en afwijzende houding aan4 ,kropotkine1 ,grave1 ,faure1 ,rclus1 zij waren allen dadelijk geneigd om daden van geweld1 dynamietaanslagen en moorden van de rekening van het anarchisme af te voeren4 ,wie en wat dan wl de verantwoordelijkheid voor deze daden te dragen had2 welk soort van theorie dr dan wl voor aansprakelijk gesteld moest worden1 dat heeft geen van deze mannen ons ooit gezegd4 ,het anarchisme niet6 ,meer niet4 ,maar dat is niet genoeg1 dat is zeker niet genoeg als men hun tegemoet kan voeren1 dat geen hunner vr dat de periode van aanslagen geopend werd1 ooit rond en openlijk1 zonder omwegen1 er voor is uitgekomen dat deze gansche propaganda van de daad een afschuwelijk soort propaganda was niet alleen1 maar in zijn wezen een allermisdadigste propaganda1 die niet alleen tengevolge moest hebben een geweldige reaktie naar buiten1 maar eveneens een onoverzienbare verwildering van de arbeidersbeweging naar binnen4 ,het is geen bewijs van zedelijken moed1 om eerst ndat een zekere propaganda tot zulke geweldige onheilen geleid heeft1 dat iedereen er tegen in opstand kwam1 zijn handen openlijk weg te trekken en te zeggen1 dat men er niets mede te maken heeft6 ,of om1 gelijk ,e4 ,rclus1 te verklaren1 dat de anarchisten van de daad1 die dynamietaanslagen pleegden1 niet goed begrepen wat er met de propaganda door de daad werd bedoeld6 ,men wist dat jaren lang1 vanaf ,bakoenine1 reeds het misdrijf werd aangeprezen1 als een van de middelen om het kapitalisme te ondermijnen1 de bourgeoisie te doen sidderen en het revolutionair verzet onder de massa aan te kweeken4 ,waarom een dergelijke propaganda nooit belet8 ,deze en meer dergelijke vragen kwamen aanstonds op1 toen men na de aanslagen las1 dat ,kropotkine1 ,jean ,grave1 ,sebastien ,faure en ,rclus elke aansprakelijkheid ervoor van zich en ook van het anarchisme afwierpen4 ,hebben zij dan nooit gelezen of gehoord1 wat ,bakoenine en zijn edele vriend ,netchaieff in het bizonder1 voor misdadigs in naam van de anarchistische taktiek hebben gepropageerd1 als revolutionaire middelen van den eersten rang8 ,waren zij dan waarlijk zoo onbekend met de dingen1 die het ,congres van ,londen bedoelde1 maar niet openlijk aanwees als middelen van aanval en verdediging1 die men aan de technische en chemische wetenschappen moest ontleenen8 ,wel degelijk wisten zij dat allemaal hl goed4 ,maar het was hun gebrek aan zedelijken moed om de massa de waarheid te zeggen1 omdat men daarmede zijn populariteit inboeten kan1 die hun er toe bracht de dingen zoo voor te stellen1 dat zij later gerechtigd schenen de verantwoordelijkheid van zich af te werpen voor de misdadige propaganda van de daad1 die in naam van het anarchistisch ideaal bedreven werd1 en door het publiek1--geheel terecht--op rekening van het anarchisme werd gesteld4 ,hier raken wij een punt dat niet voorbijgegaan mag worden2 het is de zedelijke verantwoordelijkheid van de leiders1 niet voor daden van den nling1 maar voor de propaganda in haar geheel en hun overwicht op de massa4 ,liebknecht zeide eenmaal1 geen middel van aktie of propaganda te kennen of te willen aanbevelen1 waarvan hij zelf de verantwoordelijkheid tot op het laatste toe niet zou kunnen helpen dragen4 ,dat is het standpunt wat de leiders van een massa altijd moeten innemen4 ,dat is het moreele steunpunt van een massabeweging1 waarin noodwendig steeds personen gevonden worden1 die een of andere uitdrukking licht z kunnen opvatten1 dat zij het tegenovergestelde bij hem wakker roept van wat de spreker bedoelde4 ,tegen het laatste kan niemand zich wapenen2 dat zal steeds wel blijven gebeuren4 ,maar daarom moet men zich ook altijd kunnen beroepen op eigen ondubbelzinnige woorden4 ,het is een van de afwijkingen1 van de abnormaliteiten in de anarchistische propaganda uit den roerigen tijd geweest1 dat dit moreele begrip3 hoe men propageeren moet om niet noodeloos slachtoffers te maken1 gaandeweg begon uit te slijten1 zoodat de leiders en sprekers het zelfs gansch verloren4 ,dat hing natuurlijk samen met de zucht om het publiek te behagen1 de jacht op succes die iedere demagogie kenmerkt4 ,zoo heeft de verwerping van de demokratie in het anarchisme1 dat op de massa wilde blijven vat houden1 regelrecht tot een wilde demagogie geleid1 die haar wederga alleen bij het politieke anti-semitisme in vroeger dagen in ,duitschland en tegenwoordig bijv4 in ,oostenrijk kan vinden4 ,het ophitsen tegen personen1 het beleedigen en verdacht maken van menschen1 kortom niet de principieele1 maar de persoonlijke bestrijding1 het omlaaghalen van de tegenstanders in hun private leven1--ziedaar de wapenen van iedere en speciaal van de anarchistische demagogie4 ,de propaganda van de daad steunde op tweerlei3 het kapitalisme vernietigen en de bourgeoisie schrik aanjagen4 ,beide zijn het gevolg van een hopeloos verwarde beschouwing over de rol van het kapitalisme in de maatschappij en over die van de bourgeoisie4 ,en waarvan gaat geheel deze beschouwing eigenlijk anders uit dan van het burgerlijke begrip8 ,de burgerlijke staathuishoudkunde heeft geleerd1 dat het kapitaal is een macht in handen van menschen1 die zich door sparen dat eigendom hebben verworven2 aan welk eigendom door niemand de hand geslagen mag worden4 ,de leer van den persoonlijken eigendom dus1 die onaantastbaar was4 ,wat is het kapitaal evenwel in den loop van de kapitalistische ontwikkeling geworden8 ,een sociale macht2 een macht1 niet van personen over dingen1 maar van dingen over personen4 ,de burgerlijke staathuishoudkunde kan dit natuurlijk niet toegeven1 omdat daarmede feitelijk de grondslag wegvalt1 waarop zij de heerschappij van het privaatbezit heeft trachten te bouwen4 ,vervolgens3 de bourgeoisie wordt eveneens door hare geleerden1 de verdedigers van de bestaande orde gelijk men het noemt1 als de klasse beschouwd die niet alleen de leiding van de produktie heeft1 maar die haar ook houden moet4 ,de bourgeoismaatschappij1 de bourgeoisstaat1 zij zijn het einde van alle menschelijke sociale wijsheid4 ,in deze denkbeelden heeft de bourgeoisie niet alleen haar eigen kinderen1 maar nog veel sterker die van het proletariaat opgevoed4 ,doch daar zijn er onder de laatsten voornamelijk1 die met eenige scherpzinnigheid uit deze theorien verdere konsekwenties zijn gaan trekken4 ,ten eerste deze3 als het kapitaal een persoonlijke macht is1 dan vernietig ik ook kapitaal als ik een of meer bezitters daarvan dood4 ,ten tweede3 als de bourgeoisie de klasse is die niet alleen de leiding der produktie1 dus de macht heeft1 maar deze ook houden moet1 omdat er geen andere toestand mogelijk en denkbaar is1 dan blijft er voor mij1 die onder dien toestand lijd1 die deze macht ben gaan haten omdat ik haar als een mij steeds vervolgenden vijand tegenover mij zie1 geen ander middel over1 dan geweld tegen haar te gebruiken4 ,en kan ik haar niet geheel vernietigen1 dan kan ik althans hare bezitters een oogenblik doen vreezen4 ,dit laatste is dan ook eigenlijk niets dan een ander uiterste van de beschouwing waarvan de utopisten zijn uitgegaan1 nl4 dat men de bourgeoisie moet trachten te overtuigen dat zij goedschiks hare macht1 als klasse1 uit de handen zou moeten geven4 ,de anarchist van de daad weet alleen maar dat het niet goedschiks gaat2 hij probeert het dus kwaadschiks gedaan te krijgen4 ,het is hier enkel maar een verschil in toepassing1 het grondbeginsel blijft hetzelfde4 ,wij zullen niet zeggen1 dat iedere anarchist die daden pleegde van het gehalte als ,vaillant1 ,henry1 ,caserio1 van een dergelijke redeneering is uitgegaan1 maar in den grond leidt de anarchistische levensbeschouwing onvermijdelijk daartoe4 ,wij zijn in de burgerlijk-liberale en in de anarchistische beschouwingswijze slechts losse individuen1 ieder is een brokje maatschappij4 ,licht men er zulk een brokje uit1 zoo is de redeneering1 dan wordt daardoor reeds een deel van die maatschappij ontredderd4 ,deze redeneering1 die het toepassen van individueel geweld logisch billijken moet1 kan zich niet dekken met de rol die het geweld vervuld heeft in de geschiedenis4 ,overgangen in de samenleving voltrekken zich nooit geleidelijk1 dat wil zeggen1 zonder letsel aan personen4 ,dat heeft de bourgeoisie wel het sterkst getoond1 toen zij hare revoluties maken moest en genoodzaakt was deze tot in het uiterste door te voeren4 ,zij moest tegen het absolute koningschap bloedig te werk gaan1 en wat haar aan feodalisme in den weg stond1 moest1 gelijk in de jaren #agia tot #agic1 door de guillotine worden verwijderd4 ,de anarchist evenwel1 die een bom werpt in het parlement1 gelijk ,vaillant1 die een president van de republiek doodt1 gelijk ,caserio1 of een ministerpresident1 gelijk ,angiolillo1 een onnoozelen koning1 gelijk ,bresci1 of een nog onnoozeler keizerin1 gelijk ,luccheni1 grijpt in geen enkel opzicht in het organisch ontwikkelingsproces van de maatschappij revolutioneerend in4 ,hij berooft een individu van het leven1 wiens werkzaamheid in sociaal opzicht f niet hooger zich verhief dan die van elken kantoorbediende of bode van een ziekenbus1 en wiens ledige plaats slechts een verlies voor de familie oplevert4 ,of1 in het geval dat hij een of anderen gehaten staatsman treft1 verzwakt bij de eene burgerlijke politieke partij ten gerieve van de andere4 ,dus politieke aktie6 ,dergelijke persoonlijke daden van geweldsoefening zijn volstrekt niet op n lijn te stellen met het uit den weg ruimen van hinderpalen1 zooals de ontwikkeling der maatschappij aan klassen wel eens heeft opgedrongen1 die voor het feit stonden zoo te handelen op straffe van anders niet tot hun doel te geraken4 ,want in dat geval bewijzen de logische noodzakelijkheid en de onafwendbaarheid van het middel reeds van zelf het historische recht4 ,daden als de onthoofding van ,karel ,i van ,engeland door de zeer vrome ,puriteinen of de onthoofding van ,lodewijk ,,xvi door den derden stand in ,frankrijk1 waren geen individueele1 maar sociale daden1 die door de onvermijdelijke omstandigheden aan een groote meerderheid van het volk opgedwongen werden in den strijd tegen een betrekkelijk kleine groep1 overgebleven uit een economisch en politiek geheel overwonnen tijdperk4 ,daarom kan geen revolutionaire klasse het recht op geweld vrijwillig opgeven1 zonder daarmee tegelijkertijd op te houden als revolutionaire klasse te bestaan4 ,maar dt geweld is niet alleen1 gelijk wij hebben aangetoond1 van een andere orde1 dan dat waarop de anarchistische propagandisten door de daad zich beroepen2 het anarchistische middel is eenvoudig een omkeering van het geschetste beginsel4 ,de individu maakt zich hier tot rechter over verhoudingen en personen1 stelt zich dus eigenmachtig en eigengerechtigd in de plaats van de objectieve verhoudingen en de klassen die te richten hebben4 ,dat is geen historische daad1 dat is persoonlijke willekeur1 die van niemand te dulden is4 ,persoonlijke willekeur1 die de vertegenwoordigers1 de machthebbende personen van een regeerende klasse dikwerf toegepast hebben op menschen1 wier werk of wier aanwezigheid in de maatschappij hun onwelgevallig was1 maar drom nog in geen enkel opzicht het karakter van persoonlijke willekeur verloren heeft4 ,er heerscht dus in zeer hooge mate hier begripsverwarring1 die de logische noodzakelijkheid van een klasse om beletselen uit den weg te ruimen1 welke hare ontwikkeling verhinderen1 vereenzelvigt met de willekeur van een anarchistische1 individueele gewelddaad4 ,het zedelijke recht om te rechten ligt niet1 kan niet liggen bij individuen1 het ligt slechts bij klassen en het ontleent zijn waarde aan de noodzakelijkheid van een gegeven klasse om in een gegeven historisch tijdvak1 in het belang van de maatschappij 7in het algemeen belang is de term die de historie daarvoor kent7 de leiding van de produktie te aanvaarden1 voor den groei van de intellectueele ontwikkeling ruimer banen te scheppen1 de rechtsinstellingen naar de inmiddels veranderde omstandigheden te wijzigen enz4 ,kortom1 de noodwendigheid van de vervanging der eene klasse1 die aftreedt1 door eene andere1 die voortaan besturen zal4 ,het is het verschil in uitgangspunt tusschen sociaal-demokraten en anarchisten dat ook hierin aan den dag komt4 ,bij de anarchisten wordt steeds het zwaartepunt1 de doorslag in de historische ontwikkeling van de klasse1 bij den individu gelegd2 de sociaal-demokratie kent geen doorslaggevenden1 met zijn geweld in den gang der ontwikkeling ingrijpenden individu1 maar enkel de klasse en hare economische en politieke machtsontwikkeling4 ,gaan wij na in hoeverre dergelijke persoonlijke geweldsdaden de arbeidersbeweging in hare ontwikkeling hebben gebaat1 dan zien wij1 dat zij in stede van ontwikkelend1 slechts remmend1 slechts reaktionair gewerkt hebben4 ,reaktionair niet in den zin van contra-revolutionair1 maar in den zin van de ontwikkeling belemmerend4 ,dat kan ook niet anders4 ,een te sterk aanzetten van revolutionaire energie kan reaktie bij de nog bovendrijvende klasse verwekken4 ,als zelfs een deel van de arbeidersklasse tegen de bourgeoisie met een grooter machtsontwikkeling optreedt dan met hare wezenlijke kracht in overeenstemming is1 kan zij1 de nederlaag lijdend1 reaktie bij de bourgeoisie verwekken4 ,maar dan kan deze alleen het gevolg zijn van een veel sterker krachtsinspanning van de bourgeoisie dan voorheen en uit deze daad kan de onderworpen arbeidersklasse weder nieuwe krachten putten4 ,een kamp tegen de reaktie bij de bourgeoisie kn zelfs een geheel nieuwe phase worden in de ontwikkeling van de arbeidersklasse1 zelfs zoo zij pas overwonnen is1 en opnieuw tot scherping van haar revolutionaire energie medewerken4 ,zooals ,marx het zeide van de contra-revolutie in ,frankrijk in #ahdh3 ,niet in zijn tragi-komische veroveringen brak zich de revolutionaire vooruitgang baan1 maar in de voortbrenging van een gesloten1 machtige contra-revolutie1 in de voortbrenging van een tegenstander1 door wiens bestrijding eerst de revolutionaire partij rijpen kon4 #ca ,zoo iets evenwel kan een individueele gewelddaad1 zelfs een opvolging van zoodanige daden1 niet alleen niet ten gevolge hebben2 doch de reaktie die zij opwekt1 leidt niet tot een abnormale krachtsinspanning bij de bourgeoisie1 maar tot hare al te gemakkelijke krachtsvermeerdering4 ,en geen wonder3 de daad of daden zijn niet het gevolg van de kracht maar van de zwakheid der arbeidersklasse1 van haar gebrek aan historisch inzicht1 dat haar niet doet inzien dat de klasse langs heel andere wegen te bestrijden is en bestreden moet worden4 ,de bourgeoisie daarentegen ziet zich onmiddellijk versterkt in de publieke opinie2 haar onrecht van bestaan1 dat door hare ontwikkeling als kapitalistenklasse zich aan het bewustzijn van breede middenlagen der maatschappij opdringt1 wordt weder voor een tijd recht2 zij is de aangewezen klasse om de bedreigde orde te handhaven4 ,het bloed wordt haar opnieuw toegevoerd naar de plaats waar het bezig was weg te stroomen1 de plek van hare strafwetgeving3 het middel ter bewaking en bescherming van de rechtsorde bij uitnemendheid4 ,justitie en militairisme1 de twee machtigste stutten van de bourgeoisie1 worden versterkt en de arbeidersbeweging betaalt het gelag2 uitzonderingswetten worden gemaakt1 waarmede de regeerende klieken anderen dan juist anarchisten pogen te treffen2 zelfs vindt de bourgeoisregeering in niet weinige gevallen aanleiding om het recht van vereenigen en vergaderen1 den sterksten steun voor de ontwikkeling der arbeidersklasse1 de coalitievrijheid en de persvrijheid aan banden te leggen4 ,dat zijn altoos de eenige gevolgen van deze propaganda van de daad geweest2 en dat waren de wrange vruchten die het proletariaat1 vooral in de romaansche landen1 van deze soort propaganda heeft mogen plukken4 ,vergissen wij ons niet1 dan was zij eigenlijk niet anders dan het uitwoeden van die individueele aktie1 die door het romaansche anarchisme jaren lang gepredikt is en die haren aanvang in de propaganda van ,bakoenine vond4 ,als zoodanig was zij ook een noodzakelijkheid1 al was het dan ook een zeer treurige1 voor de arbeidersbeweging van deze landen4 ,het beste bewijs dat zij verouderd is1 vormt het feit dat geen enkel anarchist openlijk meer iets van haar weten wil4 ,een eigenaardig standpunt neemt bijv4 ,domela ,nieuwenhuis in1 die den aanslag niet direct goedkeurt1 maar ze begrijpelijk vindt4 #cb ,zeker is iedere handeling te begrijpen1 als men de motieven kent die er toe geleid hebben1 maar daar gaat het hier volstrekt niet om4 ,hier geldt het de beoordeeling of het een middel is dat de arbeidersbeweging kan dienen4 ,het begrijpelijk maken kan hoogstens een criterium opleveren voor de rechters die over zulke misdrijven te oordeelen hebben1 maar niet voor hen die zeggen de arbeidersbeweging te dienen4 ,domela ,nieuwenhuis beschouwde ze als een propagandamiddel voor het anarchisme2 deze anarchist1 die zegt het gezag van menschen niet te erkennen1 erkent wl het gezag van een bom4 ,,het ,,lijdelijk ,,verzet4 ,in de laatste jaren voornamelijk hebben wij nog een anderen vorm van persoonlijke aktie zien geboren geworden1 die1 hoewel van veel minder schadelijken aard naar buiten1 in den grond evenwel van hetzelfde anarchistische gezichtspunt uitgaande en de waarde van persoonlijke daden evenzoo overschattende1 voor de arbeidersbeweging van even weinig nut en voor de enkelen die er zich door aangetrokken gevoelen1 ook van schadelijke uitwerking is4 ,wij bedoelen hier den passieven weerstand of het lijdelijk verzet van individuen1 wat ten onzent in den laatsten tijd vooral hierop neerkomt1 dat men zijn militairen dienstplicht weigert4 ,in beginsel richt zich deze aktie meer tegen den staat1 van wien men zich het geweld laat welgevallen1 maar wien men daartegenover zijn persoonlijke diensten weigert4 ,zij komt ook wel vermengd voor met de christelijke beschouwing1 op grond van christelijk-ethische bezwaren1 dat men zich niet leenen moet om de wapens te dragen1 geen eed moet doen enz4 enz4 ,konsekwent zag men tot nog toe deze persoonlijke aktie nergens doorgevoerd2 immers hare konsekwentie zou verlangen dat men weigerde belasting te betalen1 dat men zich aan geen politieverordeningen stoorde1 dat men iedere aanraking met de staats- of gemeentevoorschriften ontweek en weigeren zou aan de verplichtingen1 daarin opgelegd1 te voldoen4 #cc ,in deze halfheid ligt dan ook de veroordeeling van het middel als werkzaam oppositiewapen tegen den gehaten staat opgesloten4 ,een middel dat zijn doel hoogstens maar van n kant kan treffen1 is geen middel4 ,want nog sterker veroordeeling ligt in het feit1 dat niemand zijner aanhangers het zelfs ook maar voor de helft of voor een kwart openlijk durft aanbevelen4 ,dat veroordeelt het reeds moreel2 maar nog veel meer treft het die veroordeeling als middel in den klassenstrijd4 ,het moge een zekere ethische waarde hebben--ook dat evenwel lijkt ons zeer betwistbaar--om met zijn persoon te staan tegen hetgeen men in strijd acht met zijn heilige overtuiging2 voor wat men er mede bereikt is het middel evenwel te duur4 ,de taktiek van de arbeidersbeweging in den klassenstrijd strekt om met zoo weinig mogelijke persoonlijke offers een zoo groot mogelijk resultaat te bereiken4 ,zoo er al in den strijd offers van persoonlijken aard moeten vallen1 dan staat toch bij iedere wl overlegde handeling1 bij elken beraamden stap van het proletariaat1 deze gedachte voorop1 om het kapitalisme1 hetzij op economisch1 hetzij op politiek terrein op zoodanige wijze afbreuk te doen1 dat de minst mogelijke persoonlijke offers te betreuren zijn4 ,anders is deze aktie van den passieven tegenstand1 die juist het gansche zwaartepunt--precies als bij de propaganda van de daad--van uit de beweging naar den individu verlegt en als het ware door deze leidende gedachte wordt beheerscht3 hoe doen wij de kapitalistische instellingen met de grootst mogelijke hoeveelheid offers van persoonlijken aard1 de geringst mogelijke afbreuk6 ,iedere daad in deze aktie vordert de eindelooze opofferingsgezindheid van de gansche persoon2 gegeven de eisch1 dat de daad eenig effekt hebbe1 dan is toch hetgeen er mede op zijn hoogst kan worden bereikt1 niets dan een ethische veroordeeling van de dwangmiddelen1 waarover de staat beschikt1 in de oogen van enkele burgerlijk- of christelijk-ethisch aangelegde menschen4 ,de bizondere schadelijkheid die deze aktie van het passieve verzet heeft1 hare uitwerking op sommige groepen van arbeiders1 doet ons bij haar nog enkele oogenblikken stilstaan4 ,want zou zij zich alleen tot de bourgeoisie richten1 aan haar ethisch gemoed trachten te appelleeren1 allicht zou niemand er zich om bekreunen4 ,maar zij wendt zich tot de arbeidersklasse1 en zij meent deze te moeten voorhouden1 dat geweld niet door geweld vernietigd kan worden1 theorien die natuurlijk de uitwerking hebben1 dat zij de arbeiders moedeloos maken en hen van het werk dat zij hebben te doen1 hun klasse mede bevrijden1 afhouden4 #cd ,tolsto's vermeend logische stellingen zijn een samenstel van sophismen1 al is hij in zekeren zin de meest konsekwente onder de anarchisten1 waar hij de eischen van de moderne cultuur gladweg verwerpt1 omdat zijn reaktionair ideaal zich daarmede niet vereenigen laat4 ,tolsto haat onze beschaving1 onze fabrieken1 onze groote steden1 onze manier van werken en leven #ce4 ,hij roept luide om een teruggang tot den allerprimitiefsten vorm van het leven in de natuur4 ,maar ook dat is niet nieuw2 voor meer dan anderhalve eeuw heeft ,jean ,jacques ,rousseau het al der menschheid als ideaal voorgehouden1 dat zij meer tot de natuur terugkeeren moest4 ,voor iemand1 die als ,tolsto klassetegenstellingen loochent1 is het natuurlijk heel gemakkelijk om in het kapitalistisch stelsel een uiting te zien van persoonlijk onrecht en geweld4 ,doch het kapitalisme is1 in onzen tijd1 niet eens meer een persoonlijk geweld4 ,er is geen eigenlijk persoonlijk geweld meer1 dat de arbeiders dwingt om zich te laten exploiteeren4 ,de menschen worden in onzen tijd van hooge kapitalistische ontwikkeling door de produktie beheerscht1 en aldus is het geweld van het kapitalisme niet eens persoonlijk meer bestrijdbaar4 ,elk arbeider die in onzen tijd op de wijze van ,tolsto zou willen strijden1 d4w4z4 niet-strijden1 slaat in de lucht1 raakt niets en niemand4 ,tolsto ziet een maatschappij-inrichting1 waarin elkeen1 zelfstandig1 voor zijn maatschappelijke daden verantwoordelijk is en het is op dat1 vermeende1 gevoel dat hij een beroep doet4 ,het spreekt van zelf1 dat iemand die1 gelijk ,tolsto e4d41 in het kapitalisme niets dan een groote ontaarding ziet1 in alles wat hij waarneemt als de uitingen van dat stelsel1 barbarisme zal zien4 ,en dan heeft hij een probaat middel meenen te ontdekken om aan het geweld een einde te maken1 n4l4 er niet aan deel te nemen4 ,hij vordert dat van de arbeiders ook1 de arbeiders die in geen enkel opzicht aansprakelijk zijn voor het geweld van de bourgeoisie en zich als de onderliggende klasse hebben te onderwerpen aan de wetten die hun opgelegd worden door de macht van de bezittende en dus ook wetgevende klasse6 ,het is alsof men een gevangene aansprakelijk stelt voor den toestand waarin zijn cel verkeert4 ,overigens miskent ook dit anarchisme niet minder dan dat van de daad1 van het feitelijke geweld dus1 de noodzakelijkheid van organisatie en is dus voor de arbeidersbeweging a priori veroordeelenswaardig4 ,van ieder middel dat in den klassenstrijd door de moderne arbeidersbeweging wordt gebruikt1 moet kunnen gelden dat wat n doet1 allen kunnen1 en wat allen doen1 ook n kan doen4 ,martelaarschap van persoonlijken aard is een ongeoorloofde krachts- en machtsverspilling1 die de arbeidersbeweging1 van wier strijd juist samentrekking van l hare krachten een voorwaarde is1 niet dan schadelijk kan wezen4 ,doch men zal het steeds zien1 waar de beweging uit haren aard zwak is1 daar zullen deze en dergelijke persoonlijke daden altijd het hoogst worden aangeslagen4 ,het is alweer het kenmerk van een zwak inzicht of van algeheele afwezigheid van inzicht in het wezen van den strijd tegen de politieke machtsinstellingen van den klasse-staat1 dat ieder voor zich en ieder op zijn eigen wijze meent daartegen den strijd te kunnen voeren4 ,dit zal dr het sterkst zich openbaren1 waar men f zich niet in staat ziet een massabeweging op de been te brengen1 f men geenerlei kans ziet haar behoorlijk te scholen en haar die wapens te doen aanwenden waarmede zij op den duur de machtsinstellingen van den bourgeoisstaat behoorlijk kan bekampen4 ,in beide gevallen wordt uit zwakte1 bij gebrek aan een uiting van de massa1 allengs de persoon naar den voorgrond gedrongen en wordt het terrein voor de persoonlijke aktie geffend4 ,deze draagt echter1 juist om hetgeen haar wezen uitmaakt1 de kiemen der ontbinding reeds bij hare geboorte in zich2 zij treft hoogstens in een enkel geval1 bij een enkel persoon doel1 en ook daar nog gaat ten slotte het effect van de daad verloren1 omdat lk persoonlijk martelaarschap in onzen niet-romantischen tijd1 op den duur vervelen gaat4 ,uit dien hoofde is de aktie van den passieven weerstand een reaktionaire aktie te noemen1 alhoewel1 en dit heeft zij overigens met zoo menig strijdmiddel van het anarchisme gemeen1 zij op het oog nog al radikaal lijkt4 ,dat zij zoogenaamd de verantwoordelijkheid van den strijd van uit de beweging naar de persoon verlegt1 geeft haar1 zoo men den maatstaf van het effectieve aan de strijdmiddelen der arbeidersbeweging aanlegt1 bovendien geen moreel1 maar een immoreel cachet4 ,de verantwoordelijkheid van de daad berust maar voor een deel bij de personen die haar verrichten1 terwijl een voornamer deel dier verantwoordelijkheid thuis hoort bij hen1 die haar wel slechts zijdelings propageeren1 maar toch terdege propageeren door haar een doeltreffend middel te noemen4 ,,terugval ,,in ,,het ,,utopisme4 444 ,wat is het anarchisme in den grond anders dan een nieuwe vorm van het zuivere revolutionisme als methode1 met klein-burgerlijke idealen als doel8444 ,werner ,sombart4 ,in vergelijking met een vroegere phase1 is het anarchisme zoowel in zijn politieke als in zijn literaire uitingen1 tegenwoordig hoogst mak en gedwee4 ,men kan zeggen dat1 naarmate het eenigszins terrein is beginnen te winnen in de arbeidersbeweging1 het aan revolutionair lan tamelijk wel alles heeft ingeboet4 ,hoogstens eens hier en daar nog sporen van de oude wildheid1 hier of daar verspreid nog wel eens een enkele aanslag1 maar voor het overige is het doodstil geworden in zijne gelederen4 ,ja1 wie de tegenwoordige geschriften van de wetenschappelijke anarchisten nagaat1 zal daarin niets anders vinden dan een voorkeur voor de uiterste vredelievendheid4 ,noch van revolutionisme1 noch van terrorisme meer eenig spoor2 de taktiek van het geweld wordt tegenwoordig als niets met het anarchisme uitstaande hebbend1 verworpen4 ,zoolang menschen over andere menschen heerschen of heerschen willen1 was er geweld3 oorlog1 moord1 aanslagen4 ,de wereldgeschiedenis wemelt ervan1 zij is zelfs daaruit samengesteld4 ,maar altoos kwam het geweld van boven af4444 ,het anarchisme444 is geen bevorderaar van het geweld2 integendeel1 het is zijn doelbewuste vijand4 ,waar ooit een anarchist van een misdaad1 van geweld beschuldigd werd1 daar was het niet het anarchisme1 die hem tot dit geweld verlokt of gedreven had1 maar444 de tot in haar binnenste geschokte menschelijke natuur1 die uit toorn of vertwijfeling geen anderen uitweg zien kon dan dood en vernietiging4444 #cf ,hoe dit nu verder ook moge wezen1 een feit is het1 dat de eigenlijke revolutietaktiek blijkbaar is afgezworen2 dat de methode om door middel van de bestudeering der technische en chemische wetenschappen--gelijk het vroeger listig heette1 waar men openlijk niet durfde aansporen tot het werpen van dynamietbommen--te trachten de burgerlijke maatschappij te terroriseeren en op hare grondslagen te doen wankelen1 als ondoeltreffend is verlaten4 ,wie eens goed wil zien1 hoezeer het anarchisme1 in den wetenschappelijken zin althans1 zijn karakter geheel heeft veranderd en zich tot de meest vredelievende en meest zoetsappige leer van de wereld ontwikkeld heeft1 moet maar eens ,kropotkine's ,paroles d'un rvolt 7,woorden van een opstandige7 uit het jaar #ahhe vergelijken met hetgeen door hem tegenwoordig over de methode en de taktiek van het anarchisme geschreven wordt4 ,vroeger geheel de wilde romantiek van den ,blanquistischen opstandeling2 thans niets dan de resultaten van dikwijls heel belangrijke1 maar1 wat originaliteit betreft1 gansch onbeteekenende onderzoekingen van een kamergeleerdheid1 die wel iets van pedanterie heeft en naar de lamp riekt4 ,de korte inhoud van het hoofdstuk over de taktiek van het anarchisme1 in ,kropotkine's allerjongste wetenschappelijke geschrift1 munt door niets bizonder methodisch'1 noch door iets bizonder taktisch' uit4 ,het is samen te vatten in den raad aan de anarchisten om te studeeren en speciaal om de geschiedenis eens te bestudeeren1 wat natuurlijk op zichzelf niet bijster revolutionair is4 ,deze studie zou nog tot revolutionaire resultaten kunnen leiden1 mits daarbij niet de methode gevolgd worde1 die ,kropotkine speciaal op het gebied der geschiedenis gebruikt1 want deze is allesbehalve revolutionair1 integendeel in hooge mate spitsburgerlijk4 ,dit neemt evenwel niet weg1 dat het eigenlijk anarchisme1 als deel van de sociale beweging van de laatste dertig jaren1 geboren is uit de wederopleving van twee tendenzen die het moderne socialisme overwinnen moest en meerendeels dan ook overwonnen heeft4 ,het zijn de romantiek in de voorstellingen van de ontwaakte arbeidersmassa en de sporadische neiging om telkens in het oude utopisme terug te vallen4 ,daardoor werd het anarchisme1 gelijk het zich voornamelijk in de romaansche landen demonstreerde1 een renaissance 7wedergeboorte7 van het haken naar de revolutie en het verlangen om de maatschappelijke ontwikkelingsphase van het kapitalisme1 die nog komen moest1 ver te springen en met pak en zak liefst dadelijk in den communistischen hemel te vallen4 ,n de storm- en drangperiode van de bommenwerperij1 n de bittere ervaring1 dat langs dien weg niet anders dan de zeer wrange vruchten van de reaktie te oogsten waren1 ontstond op dien bodem een uitgebreide anarchisten-litteratuur1 die1 met ,kropotkine's ,verovering van het ,brood ingeleid1 door ,grave1 ,faure1 ,malato1 ,malatesta etc4 werd voortgezet4 ,deze literatuur is een uiting van dekadentie 7verval74 ,wij zagen reeds bij eene voorafgaande behandeling van het communistisch anarchisme1 gelijk het zijn ontstaan aan zijnen vader ,kropotkine te danken heeft gehad1 welk een voorstelling dit zich maakt van de eigenlijke verovering van de communistische maatschappij en wij zullen thans de gelegenheid hebben om dezen gedachtengang nog wat nader te ontleden4 ,de kinderlijke voorstellingen1 hoe de revolutie er eigenlijk zal komen en hoe die revolutie zal moeten leiden tot de communistische maatschappij1 zijn het eerste kenmerk van dat revolutionaire utopisme geweest4 ,wij zullen zoo straks zien wat er van is overgebleven4 ,over de komende revolutie te redeneeren1 te discuteeren en er gansche vertoogen over te houden1 was in het algemeen eenmaal het kinderspel van de pas-geboren arbeidersbeweging4 ,in de hoofden van hn die pas revolutionair werden1 d4w4z4 het gevoel van verzet tegen de heerschende toestanden in zich voelden ontwaken1 werspiegelde zich de gansche arbeidersbeweging als een bloedige herleving van de revolutiegedachte1 die niet het minst in ,frankrijk een sterk klein-burgerlijk idealistische traditie had4 ,over het algemeen kwam dit redeneeren over de naderende revolutie voort uit een geweldige overschatting van de gevolgen die de door het kapitalisme onder de massa der menschen veroorzaakte sociale ellende zou hebben4 ,het was de karikatuur van de socialistische kritiek op de kapitalistische maatschappij1 samengevat onder den meer bekenden naam van de ,verelendungstheorie1 die natuurlijk iets geheel anders zegt4 ,het is het meest kenteekenend voor deze literatuur1 dat zij ten tijde van perioden van crisis in de nijverheid is ontstaan1 en aan de eigenaardige gevoelens1 die de massa1 welke niet sociaal-demokratisch is opgevoed en geschoold1 in zulke tijden van ellende geheel beheerschen kan1 dan ook trachtte te beantwoorden4 ,de eerste groote en ernstige crisis die de nijverheid in ,europa hevig aangreep1 kwam na een periode van intensieven bloei in #ahgc en breidde zich tot #ahhj uit over zoowat alle moderne industrielanden4 ,het was aanvankelijk een beurscrisis1 die zich evenwel eenige jaren later over de gansche nijverheid uitstrekte3 #ahge crisis in de kolen- en ijzerindustrie2 #ahgh een zware crisis in de katoennijverheid1 die vooral ,engeland geweldig aanpakte2 daarop1 na eenige jaren van opbloei1 wederom in #ahhb het begin van een nieuwe1 even hevige crisis1 die van uit ,frankrijk haren loop begon en tot in het begin van het jaar #ahij bleef aanhouden4 ,deze crisissen wierpen de arbeiders1 bij duizenden tegelijk1 als werkeloozen1 als de overcompleeten1 op de straat en de stemming die zoodanige gebeurtenissen onder de arbeidersmassa te voorschijn roepen1 vormt een bij uitstek geschikten bodem voor de bovenaangeduide soort van literatuur4 ,zij stelt zich een verandering van de maatschappij niet anders voor den geest dan in den vorm van een of andere1 min of meer plotselinge catastrophe1 die uitbreekt zonder dat men er eigenlijk op verdacht kan zijn4 ,daaraan ontleent dan ook het beeld der voorbereiding van de aanstaande revolutie dat ,kropotkine1 ,grave e4 a4 geven1 zijn ontstaan4 ,als alles maar op papier klaar is1 zoo meenen dezen1 dan weet het opgestane volk den dag na de revolutie wel alles te vinden4 ,er is in deze bladzijden reeds meer op gewezen1 dat men er bij de beoordeeling van het anarchisme1 zooals het zich in de arbeidersbeweging voordeed1 rekening mee moet houden dat het altoos meer van stemmingen dan van eenigerlei methode is uitgegaan4 ,en het is dan ook een stemming waarop deze gansche revolutietheorie1 deze leer eener plotselinge catastrophe gebaseerd was4 ,doch1 een stemming is iets dat niet blijft1 dat wisselt1 en het is dan ook hieraan te wijten dat men van die verschillende oude methoden van het anarchisme thans niet meer hoort reppen4 ,zij verdwenen met de stemming die zij tot basis hadden4 ,,de ,,idee ,,van ,,de ,,revolutie4 ,daarom stelt zich de menschheid steeds die taak welke zij volbrengen kan4 ,karl ,marx4 ,het is wel een der opmerkelijkste kanten van dit revolutionisme in de hier omschreven anarchistische denkwijze1 dat het de burgerlijke beschouwing nopens het karakter en het wezen van revoluties1 niet kwijt kan raken4 ,vandaar dat het alle revoluties en voornamelijk de burgerlijke vanaf de #af;e eeuw1 over n kam scheert en dat in zijn gedachtengang de phantasie van de definitieve1 de sociale revolutie1 die aanstaande heet1 zich afspiegelt als de meest konsekwente van alle4 ,in deze kleinburgerlijke denkwijze is de revolutie niet een feitelijke1 zich om zeer concrete oogenblikkelijke behoeften van politieken aard bewegende historische noodzakelijkheid1 maar alleen een uiting van de idee der revolutie4 ,dat de tot nu toe plaats gehad hebbende revoluties niet zoo definitief geweest waren1 als het naar deze beschouwingswijze wel wezen moest1 komt dan ook geheel hieruit voort1 dat die idee niet genoeg tot het gehle volk was doorgedrongen4 ,het betrekkelijk kleine deel dus dat volgens dezen gedachtengang van den heiligen geest der revolutie doortrokken was1 kon gevoegelijk met de resultaten van de revolutie gaan strijken1 terwijl de groote meerderheid van hare voordeelen niet alleen verstoken is gebleven1 maar bovendien in nog erger mate dupe werd4 ,de anarchisten zijn de ideologen van de revolutie1 zooals zij1 altoos wat hunne objectieve beschouwingen aangaat1 de ideologie1 die nog over de onrijpe1 niet-klassebewuste1 maar toch reeds door de gedachte van verzet aangeroerde massa hangt1 tot den inhoud van hunne maatschappijbeschouwing gemaakt hebben4 ,bij ,kropotkine bijv4 wordt deze gansche idee eigenlijk herleid tot een kwestie van durf en niets anders4 ,meer of minder durf en stoutheid bepalen volgens hem het welslagen van een revolutie en hij voorziet in de naaste toekomst meer durf en stoutheid1 naardien1 volgens zijn meening1 de menschen tegenwoordig ook in de techniek1 de industrie etc41 zooveel meer durven dan vroeger4 ,men ziet3 k een soort historisch-materialistische beschouwing1 al is het er ook eene uit het ongerijmde4 ,uit de veroveringen van de techniek1 van de kennis enz4 der menschen1 wordt de gevolgtrekking gemaakt dat de schuwheid van de menschen om bijv4 in een volgende revolutie radikaler te werk te gaan1 zal zijn geweken4 ,hij zegt dan3 ,dit alles geeft aan onze eeuw en hare revolutie onmetelijke voordeelen4 ,het prikkelt de stoutheid van gedachte van den revolutionair4 ,maar ongelukkigerwijze heeft tot nog toe deze stoutheid ontbroken op 't gebied der sociale politiek en de sociale economie4 ,hier heerscht zoowel in de denkbeelden als in hunne toepassingen1 de blooheid met onbeperkt gezag4 #cg ,gelijk men ziet3 't zit 'm maar daarin dat het de staathuishoudkunde aan durf ontbreekt1 dat zij nog geen voorbeeld genomen heeft aan andere wetenschappen1 die door hun meerderen durf zulke geweldige resultaten hebben bereikt4 ,het is volgens ,kropotkine noodig dat er een meer stoute wetenschap kome4 ,het is de ideologie van de wetenschap die bij ,kropotkine de verwarring komt vergrooten4 ,volgens hem regeert de wetenschap de menschheid en hangt het van een andere economische wetenschap af of de menschheid van produktiewijze zal veranderen4 ,de nieuwe opvattingen die in de geesten kiemen1 ziet daar den grondslag1 den eenigen grondslag op welke de toekomstige maatschappij kan opgebouwd worden4 ,en slechts deze nieuwe opvattingen kunnen aan den revolutionair boven zijn revolutionaire geestdrift1 de stoutheid van gedachte geven1 die noodzakelijk is voor het welslagen van de revolutie4 #ch ,wij teekenen hierbij even aan1 dat een maatschappij die opgebouwd wordt op den grondslag1 nog wel den eenigen grondslag1 van opvattingen die in de geesten kiemen1 niet bijster stevig zal staan4 ,tevoren had ,kropotkine het voorbeeld aangehaald van de techniek die een brugboog durfde ontwerpen van #fjj meters spanning over een zeearm en ter hoogte van #ajj meters1 zooals de aanleg van de ,forthbrug dat bewees4 #ci ,wij meenen nu heusch dat de ingenieurs dezer werken niet juist in hoofdzaak afgegaan zijn op begrippen die in de geesten kiemen1 maar in de allereerste plaats op gronden van technische mogelijkheid1 zekerheid2 daarbij voornamelijk door den positieven vooruitgang van de technisch-architektonische wetenschappen en de geweldige vorderingen van de ijzerconstruktie1 de praktische toepassing van de mathematiek etc4 geleid4 ,alleen zekerheid geeft grondslag aan onzen durf en wat de wetenschap praktisch bereikt heeft1 hangt in de eerste plaats van hare geweldige ontwikkelingshoogte af1 die in de eerste plaats een kind is van den stand van onze moderne produktiewijze4 ,hoe een natuurwetenschappelijk man er toe komt om den durf uit abstrakte begrippen als opvattingen die in de geesten kiemen te verklaren1 zou ons een raadsel zijn1 ware het niet dat ,kropotkine's gansche sociaal-politieke wijsheid een groot raadsel is4 ,wil men nu nagaan waarin deze durf van de economische wetenschap heeft te bestaan1 dan dient men naar een verdere periode van ,kropotkine terug te gaan4 ,en dan zien wij eindelijk in de ,verovering van het ,brood dat begrip in al zijn stoutheid verder uitgewerkt4 ,kropotkine ziet de oplossing van de vraag of de aanstaande revolutie zal slagen1 hierin1 dat deze in staat zal zijn alle burgers te voeden1 te kleeden1 hun woning te verschaffen enz4 ,men moet aan het volk dat in opstand is1 het brood kunnen verzekeren en daarom gaat de kwestie van het brood voor allen4 ,als zij opgelost wordt in het belang van het volk1 dan zal de revolutie op den goeden weg zijn444 ,onder deze omstandigheid is er slechts n oplossing1 die van werkelijk praktischen aard is4 ,het is de erkenning van de uitgebreidheid van de taak die zich voordoet4 #dj ,de nieuwe wijsheid die hier uit ,kropotkine's woorden straalt1 is de zeer oude die circa een veertig jaren voor dien door ,marx was verkondigd1 dat het proletariaat1 eenmaal meester van de leiding der produktie1 deze planmatig zal moeten inrichten4 ,evenwel1 niet volgens de nieuwe beginselen1 zooals ,kropotkine verder aangeeft1 maar volgens de nieuwe behoeften4 ,men richt geen maatschappij1 d4w4z4 een gansche nieuwe produktiephase in de geschiedenis in1 zooals men een vrijwillige club of vereeniging constitueert1 naar begrippen1 zij het dat die nieuw of oud of van middelbaren leeftijd zijn2 in de inrichting eener maatschappij is men niet vrij1 deze moet1 door de ontwikkeling harer behoeften1 zich mogelijk maken4 ,wat dan ook bij ,kropotkine op den voorgrond staat is niet de historische ontwikkeling van de noodwendigheid om den maatschappijvorm1 die zich in alle opzichten overleefd heeft1 te vervangen door een andere1 maar het is niets dan het revolutionaire experiment 7proefneming74 ,een experiment waarvan het slagen niet bepaald wordt door de historische mogelijkheid1 maar enkel door de hoeveelheid idee1 die voorhanden is onder de menschen4 ,de arbeidersklasse zal1 als zij eenmaal tengevolge van haar klassenstrijd tegen de bourgeoisie de politieke macht veroverd heeft1 de leiding van de produktie voor zich moeten veroveren4 ,zij zal dan daarbij moeten te werk gaan op de manier zooals de bourgeoisie ook te werk is gegaan1 toen zij de leiding van de produktie 7die zij wel is waar voor hare groote revolutie reeds bezat1 maar in welker volle uitoefening zij belet werd door de tal van overleefde feodale instellingen die haren groei erg belemmerden71 langs politieken weg uit den weg ruimde4 ,dat is het historisch recht van iedere revolutie1 dat zij uit de noodzakelijkheid om weg te ruimen wat vervallen en hinderlijk is1 geboren wordt4 ,de idee dat revoluties ooit mislukt zouden zijn1 is al even dwaas1 als de idee zou zijn1 dat een onweer eens niet gelukken kon1 of de utopische dwaasheid1 dat de menschen zelven in een historisch moment te bepalen zouden hebben1 wat gebeuren zal en hoe de samenleving zal worden ingericht4 ,dit hangt af van de ontwikkelingshoogte der maatschappij1 en wat de menschen in het beste geval kunnen en wat zij dan ook als de hun opgelegde taak doen1 dat is ruimer baan helpen breken voor die ontwikkeling1 gelijk zij zich juist in dergelijke momenten het sterkst aan hun bewustzijn opdringt4 ,al het andere is overschatting van de direktheid van het menschelijk kunnen in de geschiedenis en behoort tot het rijk van de utopie4 ,zien wij nu verder waar eigenlijk die revolutiedurf op neer komt1 dan vinden wij dat ,kropotkine allesbehalve zulk een idealist is1 als hij zich wel wil doen voorkomen1 die slechts stoutheid en durf als de voorwaarden tot het slagen van het experiment noodig acht4 ,integendeel1 voor het slagen van de revolutie stelt hij de volgende voorwaarden3 ,het is volgens ons noodig1 ten einde praktisch te handelen dat het volk onmiddellijk bezit neme van alle levensmiddelen1 die zich in de gemeenten welke aan de revolutie deelnemen bevinden2 daarvan een inventaris opmake en sorteere1 opdat zonder eenige verspilling alles uit de opgehoopte hulpbronnen kan worden genoten1 ten einde een periode van crisis te voorkomen4 #da ,kropotkine is hier dus eensklaps de gansche oplossing gaan zoeken niet in den wil van de menschen1 of in de stoutheid van de idee1 maar in de concrete mogelijkheid4 ,hoe utopisch ook uitgedrukt1 hier staat in ieder geval de gedachte voorop3 als de revolutie slagen wil1 dan moeten de technisch-economische voorwaarden daartoe aanwezig zijn4 ,zoo wordt het experiment door ,kropotkine zelf eigenlijk herleid tot het praktische overleg1 tot de overweging van de mogelijkheid der revolutie1 d4w4z4 de vestiging van een nieuwe produktiewijze4 ,hierin ligt het eigenaardige punt van tegenspraak tusschen de revolutie-idee en de revolutie-noodzakelijkheid1 die aan ,kropotkine natuurlijk verborgen blijft4 ,hij gaat voort met zijn nieuwe economie1 die wij straks nog wat nader zullen bezien1 te beschouwen als den grondslag van de nieuwe maatschappij4 ,en waarop komt ook deze eigenlijk neer8 ,op het oude stokpaardje van het klein-burgerlijk verdeelings-socialisme1 dat niet in eene voortontwikkeling van de produktie1 maar in een betere verdeeling het criterium van de ontwikkeling van de maatschappij zoekt2 steeds reaktionair en geenszins revolutionair4 ,letten wij nu nog even op het voorafgaande1 op de stoutheid van den revolutionair1 die volgens ,kropotkine dan culmineert in deze eene kwestie3 de revolutie moet te eten hebben en te eten kunnen geven1 opdat1 gelijk ,kropotkine het zelf uitdrukt1 de arbeiders dan voor het eerst van hun leven zich eens zat zullen kunnen eten1--dan zien wij dat hier de kwestie tot een eenvoudige maagkwestie wordt teruggebracht4 ,hetgeen in ieder geval veel meer praktisch is dan revolutionair4 ,zij wordt bij ,kropotkine tot dat1 wat eenmaal een leider van de engelsche chartistenbeweging van haar zeide1 dat zij was een kwestie van mes en vork4 #db ,maar deze praktische toepassing van de stoutheid van het ideaal lijkt een ander communistisch anarchist niet1 die vindt dat hiermede het succes van de revolutie niet gemoeid is4 ,voor hem toch begint zij juist daar eerst1 waar zij voor ,kropotkine ophoudt4 ,het is ,jean ,grave1 die zegt3 ,zeker1 voor vele anarchisten houdt de kwestie hierbij op en het is dat wat hun tot verschillende uitleggingen geleid heeft en tot discussies over het egosme1 het altrusme etc4 ,niets is zoo verklaarbaar als de maagkwestie1 alleen1 het zal een gevaar zijn voor het succes van de revolutie zelve1 hierbij te blijven staan1 want aldus zou men ook geheel den socialistischen staat kunnen aannemen1 die moet en ook zal kunnen verzekeren aan een ieder de voldoening van zijn stoffelijke behoeften4 ,zou de aanstaande revolutie hare verlangens beperken alleen tot de kwestie van het materieele leven1 zij zou riskeeren zich op een weg te begeven die tot de ontaarding leidt in een uitgebreide zich-zat-eterij 7saoulerie71 die niet zal nalaten1 als het feestmaal een keer is gevierd1 de opstandelingen over te leveren aan de reaktie van de bourgeoisie4 #dc ,kropotkine komt dan ook werkelijk boven het ideaal van den gemiddelden bourgeois niet uit4 ,hij moge over collectivisten1 roode en blauwe bourgeois nog zulk een groot woord hebben2 hij moge alle sociaal-demokraten nog zoo de loef afsteken in stoutheid van revolutie-idee en in konsekwentheid van revolutionaire broodbedeeling1--zijn ideaal is en blijft dat van een rechtvaardiger verdeeling1 een verdeeling naar gelijkheid1 of wat ook1 het is en blijft een verdeelingssocialisme1 waarbij de kwestie van de produktie eerst in de tweede plaats komt4 ,kropotkine is nog geheel in den ban van de oude revolutiebeschouwing bevangen4 ,zijn haat tegen het ,jacobinisme is grappig-burgerlijk en zijn vrees dat1 als het volk niet sterk genoeg aandringt1 de revolutie weer van voren af aan zal moeten beginnen1 is die van iemand die zulk een historische beweging altijd maar onder een zelfden onveranderlijken vorm ziet4 ,een geestverwant van ,kropotkine evenwel heeft niet zooveel scrupules2 hij pakt de zaak jacobinistischer aan4 ,ziehier welke maatregelen deze revolutionair met een valhoedje voorstelt te nemen 7in zijn boek vet gedrukt73 ,de organisatie der gewapende verdediging van de nieuwe orde van zaken1 met benoeming der tijdelijke chefs door de gewapende burgerij zelve4 ,dat is de door ,kropotkine zoo bespotte herhaling van de comit's van publieke veiligheid e4d4 uit de oude revolutie4 ,voorts wordt hier weer1 zoo tijdelijk als het dan ook mag zijn1 gezag gelegd in banden van chefs4 ,verder3 ,het onmiddellijk arresteeren1 overal waar ze te vinden zijn 7natuurlijk1 waar ze niet te vinden zijn gaat dat moeilijk671 van alle leden der vroegere regeeringscolleges1 van ministers1 troepen-kommandanten1 politiechefs1 alsmede van de parlementsleden van alle partijen4 #dd ,of hun ook het hoofd zal worden afgeslagen1 zegt onze revolutionair in deze cents-prent-fantasie over de komende revolutie er niet bij4 ,men zal hierbij van oordeel zijn1 dat alleen voor het geval zulke personen voorloopig in veiligheid zijn gebracht1 zij niet de kern kunnen vormen van een tegenrevolutie4 ,dus alleen maar voor een tijdje achter slot en grendel1 totdat de revolutie in veiligheid is6 ,maar wij zijn er nog niet3 ,het onmiddellijk bezetten van post-1 telegraaf- en telefoonkantoren1 opdat deze geen uur langer dan noodig is1 in de handen van de funktionarissen der vroegere regeering blijven 7de arbeiders hebben natuurlijk dadelijk de noodige kennis van de organisatie der bedrijven opgedaan67 ,verder het bezetten van de redactiebureaux der groote reaktionaire bladen 7waarvoor8 hunne redacteuren zitten immers in veiligheid87 en in het bizonder ook van de geldbanken4 ,zien wij1 na al dezen revolutie-humbug1 eens een oogenblik de feiten onder de oogen1 dan wordt ons door niemand minder dan ,kropotkine e4d4 de feitelijke onmogelijkheid hunner proletarische revolutie aangetoond4 ,in de ,verovering van het ,brood wordt met een overvloed van allerlei gegevens aangetoond hoe er aan eten1 kleeding en woning is te komen1 maar niet hoe er aan de noodige hoeveelheid proletarirs is te komen1 die deze proletarirsrevolutie1 gelijk het bij den heer ,cornelissen heet1 tot aan haar einde zullen moeten doorzetten1 natuurlijk ook tegen een eventueele1 onder de beweging door steeds sterk aanzwellende contra-revolutie4 ,want ,kropotkine is een begeesterd aanhanger van de toeneming van het klein-bedrijf in plaats van de concentratie van de nijverheid naar den groot-bedrijfsvorm2 ,kropotkine neemt aan1 dat de bourgeoisie zelfs vl sterker is dan het proletariaat4 ,in meergenoemde ,studie over de ,revolutie zegt hij o4a4 te dien opzichte3 ,de bourgeoisie vormt helaas6 de meerderheid der natie--ten spijt van de zotten 7denkelijk onder zijn eigen geestverwanten7 die een zoodanige opeenhooping van het kapitaal voorzien1 dat er spoedig1 naar zij zich verbeelden1 niet over zal schieten dan de massa's proletaren1 geregeerd door een half dozijn kapitalisten4 #de ,en wat blijkt hem3 dat in ,frankrijk haast de kleinste helft1 #ag van de #cg millioen menschen1 bezitters zijn1 die leven van den arbeid van anderen2 in ,engeland #ae van de #cf millioen menschen4 ,of en in hoeverre deze berekeningen juist zijn1 blijve hier voor rekening van ,kropotkine1 maar er blijkt althans dit uit1 dat hij zelf zeer duidelijk toegeeft dat1 gelijk de zaken thans staan1 de groote meerderheid belang heeft bij den kapitalistischen gang van zaken4 ,wij1 verstokte sociaal-demokraten1 zijn dat nu eens niet met den praktischen ,kropotkine eens1 maar wij zijn dan ook niet waard een revolutie1 zooals de communistische anarchisten ze willen1 mede te helpen en scne zetten4 ,verder3 ,kropotkine is voorstander van decentralisatie van de nijverheid1 niet alleen n de revolutie1 maar ook daarvr4 ,in ,landbouw en ,industrie1 #df een overwegend economisch werkje1 verwijt hij o4a4 ,marx en den sociaal-demokraten1 dat zij maar niet willen zien naar de geweldige vermeerdering van het aantal kleine kapitalisten en de fortuinen van de middelklasse1 en dat zij van een noodzakelijke concentratie van bedrijven blijven spreken4 ,dit alles bewijst genoeg1 wat soort revolutie ,kropotkine zich voorstelt1 nl4 eene1 waarbij de voorwaarden geenszins liggen in den aard van de ontwikkeling der maatschappij1 maar in hetgeen den menschen door het hoofd spookt4 ,geen vervolmaking van hetgeen reeds overal in de maatschappij zichtbaar groeiende is3 de gemeenschappelijke bedrijfsvorm als technische en economische noodzakelijkheid1 maar eenvoudig een terugdringen van die ontwikkeling1 een terugschroeven van de verhoudingen tot op het peil van het klein-bedrijf4 ,de idee van de revolutie zal dan zeker moeten doen wat de maatschappelijke omstandigheden niet veroorloven zullen4 ,deze gansche revolutie-idee is een uit het verleden gegrepen utopische gedachte1 waarvan dit niet de minst komieke zijde is1 dat zij zich zoo bij uitstek praktisch vindt4 ,,communistisch ,,individualisme4 ,de menschheid wankelt sedert hare schepping als een dronkaard tusschen het communisme en den eigendom heen en weer4 ,proudhon4 ,het anarchisme leidt tot communisme en het communisme tot anarchisme1 het eene zoowel als het andere1 vormen niets dan de uitdrukking van de albeheerschende tendenzen in de moderne samenleving1 het streven naar gelijkheid4 ,aldus ,kropotkine1 in zijn verklaring van de beteekenis van het communistisch anarchisme4 #dg ,men zou even goed kunnen zeggen3 desorganisatie leidt tot organisatie1 bijgevolg zijn desorganisatie en organisatie twee uitdrukkingen van het streven naar nheid4 ,maar1 hetgeen door ,kropotkine eigenlijk bedoeld wordt1 is dat er voor de ontplooiing van de vrijheid van den individu alleen onder het communisme mogelijkheid bestaat4 ,dat is zeker niet overeenkomstig de leer van ,proudhon1 naar ,kropotkine's eigen verklaring den vader van het anarchisme1 #dh die het communisme niet alleen bij zekere gelegenheid de religie der ellende genoemd heeft1 #di maar voor wien juist de kern van het privaat-bezit1 een onvoorwaardelijke noodzakelijkheid voor de vrijheid van de persoon is geweest4 ,dat is mede het oordeel van den proudhonistischen anarchist ,auban-,mackay4 ,deze toch zegt3 ,ik wil trachten te bewijzen hoe onvereenigbaar verschillend de wereldbeschouwingen zijn van communisme en anarchie1 ook in al hunne gevolgen444 #ej ,verdrijft den onrechtmatigen eigendom1 d4w4z4 verdrijft het daardoor1 dat gij zelf bezitters wordt4 ,dat is de eenige weg om het werkelijk af te schaffen1 de eenige verstandige1 rechtvaardige en tevens de weg van vrijheid4 #ea ,noch ,stirner1 noch ,proudhon1 noch ,mackay-,auban zijn dus van de meening van ,kropotkine e4d42 hun meening is veeleer diametraal daaraan tegenovergesteld4 ,de apodiktische uitspraak van ,kropotkine lijdt dus1 naar men ziet1 ook onder anarchisten wel eenigen twijfel4 ,inderdaad is deze twijfel zeer gegrond2 zelfs waar de anarchisten op het voetspoor van ,kropotkine heel veel communistisch water in den individualistischen wijn gedaan hebben1 wordt die twijfel daarmede geenszins opgeheven4 ,waar het bij ,kropotkine om gaat1 is1 niet minder dan bij de voorloopers van de privaat-kapitalistische aera van ontwikkeling die met de #ah;e eeuw inzette1 om het persoonlijk geluk van den individu1 om het grootst mogelijk persoonlijk geluk voor het grootst mogelijk aantal1 gelijk deze voorloopers van de onbeperkte heerschappij van de bezittende klasse het uitgedrukt hebben4 ,ook hiermee is deze communistisch-anarchistische literatuur tot een dekadente gestempeld3 het communisme ziet zij niet komen als een economische en technische noodzakelijkheid1 maar als een uiting van gerechtigheid1 van gelijkheid1 en opdat de persoon in zijn volle heerlijkheid kunne stralen4 ,ook de socialistische utopisten van het begin van de vorige eeuw1 ook de ideologen van de soort als ,gracchus ,baboeuf bijv41 gingen van zoodanige gerechtigheids- en gelijkheids-overwegingen uit4 ,maar zij konden niet zien1 dat de maatschappelijke ontwikkeling vr alles haar loop moest hebben en dat het communisme niets dan de economisch en technisch noodzakelijke konsekwentie kon zijn van een kapitalistische produktiewijze1 die vooraf moest gaan1 niet om aan te toonen dat het communisme een meer rechtvaardige vorm van voortbrenging was1 maar om dien eerst recht mogelijk te maken4 ,het is hier weder hetzelfde geval als met de revolutie-idee3 voor de burgerlijke en voor de anarchistische ideologie hangt het bereiken van een historische omwenteling1 het invoeren van een maatschappijvorm1 in de eerste plaats er van af1 dat alle menschen goed overtuigd zijn van haar nut4 ,van het willen dus4 ,in werkelijkheid stoort de ontwikkeling van de maatschappij zich geenszins aan die idee1 maar gaat haar eigen gang4 ,en eerst op een zeker punt harer ontwikkeling toont zij aan1 dat een andere vorm meer en meer noodzakelijk wordt3 zij schept dan zelf de mogelijkheid daarvoor4 ,nakomers als ,kropotkine etc4 hebben geenszins hetzelfde historische recht als zij1 die het kapitalisme in zijn volle ontwikkeling nog niet zien konden1 en1 wijl zij slechts vrgevoelden dat de kapitalistische maatschappij door de concurrentie-verhoudingen die zij schiep de menschheid ten verderve zou moeten voeren1 tot een beroep op de gerechtigheid hunne toevlucht namen4 ,kropotkine doet dat ook wel1 maar hij doet nog iets anders4 ,hij neemt bovendien1 om een communisme te verkregen zooals het hem lijkt1 zijn toevlucht tot het kleinbedrijf4 ,hij denkt eenvoudig allerlei gesplitste en gedecentraliseerde bedrijfsvormen uit1 ten einde het anarchisme te kunnen verbinden aan het communisme4 ,dat is de kern zijner kleinburgerlijke revolutiebeschouwing geweest1 dat is ook de kern van zijn communisme1 dat hij zich niet onder geconcentreerde bedrijfsvormen denken kan1 maar utopisch-willekeurig onder verhoudingen1 die in alle deelen een teruggang naar overleefde klein-bedrijfsvormen zijn te noemen4 ,drop komt de stoutheid van deze economie neer6 ,van ,kropotkine e4t4q4 geldt wat het ,communistisch ,manifest onder hoofdstuk ,,iii zegt van den nawas der ,utopisten3 ,waren daarentegen de makers dezer systemen ook in vele opzichten revolutionair1 zoo vormen hunne scholieren telkenmale reaktionaire sekten4 ,zij houden aan de oude beschouwingen der meesters vast tegenover de historische voortontwikkeling van het proletariaat4 ,zij zoeken dus konsekwent den klassenstrijd weder af te stompen en de tegenstellingen te overbruggen4 ,zij droomen nog steeds van de proefsgewijze verwezenlijking hunner maatschappelijke utopien4 #eb ,ten aanzien van den staat staan ,kropotkine c4 s4 in den grond op niet minder klein-burgerlijk standpunt4 ,kropotkine zelf verraadt ons de afkomst van den afkeer voor den staat nergens zoo sterk als in de volgende karakteristieke mededeeling3 ,in den strijd tusschen individu en staat1 staat het anarchisme1 doordien het het werk van zijn voorgangers uit de #ah;e eeuw voortzet1 aan de zijde van de maatschappij en tegen de staats-autoriteit1 die ten gevolge van historische oorzaken de eerste beheerscht4 #ec ,deze beschouwing van den staat1 als een sta-in-den-weg voor de maatschappelijke ontwikkeling1 was eveneens een karakteristieke eigenschap van de wegbereiders van het kapitalisme en van de verdedigers van de kapitalistische produktie als het systeem dat de volle verantwoordelijkheid van de persoon voor zijn daden1 de volle vrijheid van de ontplooiing van den individu zou brengen4 ,kortom1 van die verdedigers van de bezittende klasse1 die haar stelsel voorstelden als het eenige dat leiden kon tot de sociale harmonie4 ,dat is sinds ,adam ,smith tot ,bastiat1 dus van de #ah;e tot diep in de #ai;e eeuw1 het standpunt van de burgerlijke economie geweest4 ,het communistisch anarchisme is nergens oorspronkelijk4 ,op elke schrede die het doet ontmoet men oude kennissen1 die f van zuiver manchester-kapitalistischen huize zijn f van de utopische familie4 ,het criterium van de voorloopers van het kapitalisme was3 de individu en zijne behoeften4 ,dat kon niet anders omdat juist dit kapitalisme bestemd was om aan een individualistische levens- en wereldbeschouwing te beantwoorden4 ,het was bij hen een uit de gansche opvatting van de maatschappij logisch volgende konsekwentie4 ,de communistische anarchist evenwel stelt als het criterium van zijn communisme precies denzelfden individu en zijn behoeften4 ,zoo ,jean ,grave3 ,inderdaad1 de anarchisten die het communisme voor zich opeischen1 erkennen in de eerste plaats1 dat de individu niet op de wereld is om de samenleving2 maar dat1 integendeel1 deze zich heeft geformeerd1 om het gene gemakkelijker te maken zich te kunnen ontwikkelen4 #ed ,hier komt het oude principieel-liberale standpunt1 zoo duidelijk als het kan1 om den hoek kijken3 de gemeenschap bijzaak1 het individu hoofdzaak1 de eerste is er om de laatste nuttig te zijn4 ,wat volgt is nog duidelijker3 ,het is zeer begrijpelijk dat1 wanneer een zeker aantal individuen zich groepeeren en hunne krachten vereenigen1 zij dat zullen doen met het doel om een grooter opbrengst van produkten te erlangen en om minder krachten te verspillen4 ,zij hebben daarbij geenszins de bedoeling om hun initiatief1 hun wil1 hunne individualiteit op te offeren1 bloot om den wille van een innerlijkheid die niet bestond vr hunne vereeniging1 die weer verdwenen zal zijn met hunne verspreiding4 #ee ,op een andere plaats legt deze communistische anarchist nog eens den nadruk op dat individueele in het communisme1 wat wel het best dat soort communistisch anarchisme kenschetst4 ,daar zegt hij o4a43 ,het individueele initiatief alleen kan het succes van de revolutie verzekeren4 ,elke centralisatie is een rem voor de uitbreiding van de nieuwe denkbeelden2 in plaats van te pogen het te belemmeren1 moet men1 integendeel1 werken aan zijn vrije ontplooiing4 #ef ,zoo1 en principieel niet anders1 hebben het ook de vrloopers der kapitalistische productiewijze gemeend1 toen zij op dezelfde en dergelijke gronden het kapitalistische stelsel van de vrije exploitatie en het vrije spel der economische krachten verdedigden1 als het eenige dat met het persoonlijke initiatief werkelijk te vereenigen was4 ,waar dit op uitgeloopen is weet men4 ,voor nog een ander apostel van het moderne anarchisme is zelfs de produktievorm absoluut bijzaak4 ,hij heet ,jacques ,mesnil en laat zich over deze kwestie als volgt uit3 ,men beweert dat deze 7toekomstige7 vorm communistisch zal zijn4 ,dat kan1 maar dat is niet noodzakelijk4 ,noodzakelijk is dat de autonomie van den individu erin gewaarborgd zij1 want dat begrip autonomie 7't is gelukkig maar 'n begrip7 behoort ons thans en is onafscheidelijk van ons geworden4 #eg ,de natuurphilosophie van de #ah;e eeuw1 waaruit volgens ,kropotkine het anarchisme geboren is1 stond bij de verdediging van het privaat-kapitalisme op den bodem van het z4g4n4 natuurrecht4 ,dat recht grondde zich op de natuur van den mensch en deze natuur werd dan geheel in overeenstemming bevonden met de eigenschappen van den kapitalistischen bezitter4 ,zoo concipieerde deze school rst een sociale philosophie1 om daarna1 uitgaande van den abstrakten mensch dien zij zich gevormd had1 het kapitalisme het eenig-mogelijke produktiestelsel te vinden dat met deze ideen in overeenstemming was4 ,onze anarchistische communisten zouden geen compleete dekadenten van dat natuurrechtelijk liberalisme en van deze natuurphilosophische school van de ware natuur van den mensch zijn1 als ook zij niet een beroep op die natuur deden4 ,jean ,grave zegt3 ,de anarchisten1 zich stellende op den grondslag van de ware natuur van den mensch1 op de werkelijke uitkomsten van de associatie1 zien in de menschheid niets dan een groot veld van evolutie1 dat aan ieders temperament1 aan ieders gedachte1 aan elk denkbeeld de plaats aanbiedt zich vrijelijk te ontwikkelen naar hunne verwantschap444 ,laten wij de individuen vrij om zich-zelf te vinden1 laten wij hunne ideen aan het licht doen komen en wij zullen zien dat al het aarzelende1 alle dwalingen zich van zelf zullen herstellen door hun eigen onverdragelijkheid en dat zij plaats zullen maken voor de onderlinge verstandhouding en het harmonische funktioneeren van al onze geschiktheden4 ,laat gaan1 laat waaien4 ,zoo riepen de natuurrechtelijke voorvechters van het kapitalisme in de #ah;e eeuw met luider stem4 ,laat de menschen hun zaken zelf opknappen1 geen inmenging van den staat1 geen bemoeiing van derden4 ,onze theoretische communistische anarchisten roepen het hun nu nog na4 ,maar in ieder geval is er dit verschil1 dat de voorloopers van het privaat-kapitalisme in de #ah;e eeuw een zeker historisch recht hadden met hunne abstrakte persoon en diens vrije initiatief4 ,het was in ieder geval een eisch van noodzakelijkheid voor het zich ontwikkelende kapitalisme dat het door deze theorien een rechtvaardiging en een steun kreeg4 ,het kapitalisme was noodzakelijkheid en de ontwikkeling van de vrije exploitatie moest als een scherpe tegenstelling geplaatst worden tegenover de resten van het feodalisme1 waartegen het kapitalisme in de #ah;e eeuw nog fel had te kampen3 een overleefd gildewezen1 belemmeringen van economischen en politieken aard uit het mercantiele tijdperk1 tollen1 lasten etc4 op industrie en handel4 ,de bemoeiing van den staat 7trouwens van gansch anderen aard dan die later een economische eisch is geworden tot bescherming van den zwakke in den concurrentiestrijd7 moest eerst tot een minimum worden teruggebracht4 ,dat alles was economisch noodzakelijk en als de sociale philosophie en economie van de #ah;e eeuw overdreef1 dan was dit omdat zij1 zich ten deele baseerende op een theorie1 zonder eenige ervaringswetenschap op sociologisch terrein1 haar doel voorbij moest schieten4 ,een zoodanig historisch recht kan het individualistisch communisme van onze dagen niet alleen niet meer voor zich vindiceeren1 maar het is eenvoudig belachelijk om1 nu de ervaring van een eeuw juist het tegenovergestelde als een eisch van de ontwikkeling geleerd heeft1 nog steeds vast te houden aan fossiele 7versteende7 begrippen4 ,als men1 gelijk de kleinburgerlijke utopie van de communistische anarchisten dat gebiedt1 de ontwikkeling van de maatschappij zich achterwaarts ziet bewegen1 dan blijft er voor het communisme als toekomstigen bedrijfsvorm geen enkelen logischen grond over4 ,kropotkine weet dan ook geen enkele dwingende noodzakelijkheid voor zijn communisme op te geven3 ,wij meenen bovendien dat het communisme niet alleen wenschelijk is1 maar dat de huidige maatschappijen1 gebaseerd op het individualisme1 gedwongen zijn gestadig tot het communisme zich te ontwikkelen4 ,deze meening vindt men evenwel nergens toegelicht op andere dan de reeds vroeger genoemde gronden van consumptieven aard1 gronden dus van verdeeling waarop van ouds het kleinburgerlijk1 utopisch socialisme reeds verdedigd is4 ,nemen wij hier nog eens een proefje van de stoutheid der staathuishoudkunde bij ,kropotkine3 ,in de economie verdedigt het anarchisme de overtuiging dat de tegenwoordige euvelen minder gezocht moeten worden in het feit dat de kapitalist zich de meerwaarde of de zuivere winst toeigent1 dan wel daarin dat deze meerwaarde of zuivere winst mogelijk is4 ,deze bestaan inderdaad slechts omdat millioenen menschen letterlijk zich niet voeden kunnen1 zonder hunne krachten of hunne intelligenties tot een prijs te verkoopen1 welke de vorming van meerwaarde of zuivere winst eerst mogelijk maakt4 ,op deze gronden gelooven wij1 dat het in de economie alleen hierop aankomt1 het hoofdstuk consumptie te bestudeeren1 en dat het bij een sociale omvorming eene eerste vereischte is1 de consumptie zoo te organiseeren1 dat woning1 voedsel en kleeding voor elkeen is verzekerd4 ,de produktie zal dan zoodanig moeten worden georganiseerd1 dat vr alles de eerste behoeften van ieder individu bevredigd worden4 #eh ,zooals men uit deze economische wijsheid weder ziet1 heeft ,kropotkine geenszins zooveel vertrouwen in dien verantwoordelijken1 souvereinen individu4 ,liever eerst maar de kost2 idealisme1 stoutheid en durf voeren ook bij ,kropotkine niets uit als er geen voedsel is4 ,maar dit is hier nu de hoofdzaak niet4 ,daar is vooreerst die kostelijke vermenging van meerwaarde en zuivere winst1 die bewijst dat de geleerde ,kropotkine het a4 b4 c4 van de meerwaarde-theorie1 zooals de klassieke economie ze aangaf en zooals die voor de typische groot-industrieele kapitalistische produktiewijze door ,marx is voortontwikkeld1 nog niet kent4 ,zoo schrijft men met een zeker gezag over economie en weet niet1 dat de vorming van meerwaarde een proces is dat niet juist uit de kapitalistische produktiewijze volgt1 maar dat aan alle produktievormen eigen was en dat ook een communistische maatschappij een overschot zal moeten vormen1 bestemd om te dienen tot voortontwikkeling van de produktie4 ,zoo maakt men den menschen wijs1 dat men iets nieuws in de economie heeft te zeggen1 als men in zeer verwarde termen de oude consumptie theorie verkondigt4 ,zoo komt men tot stoute conclusies1 met durf geconstateerd1 als men zijne sociale vervorming van de maatschappij wil doen bepalen door de consumptie4 ,alleen maar is het wezenlijk jammer dat deze nieuwe economie van het anarchisme zoo laat komt4 ,wat men haar dan ook trouwens wel kan aanzien2 ze is zelfs verouderd4 ,het anarchisme en niet minder het communistisch anarchisme1 leeft bij de gratie van de tradities van het klein-bedrijf en bij de neiging om de klein-industrie zooveel mogelijk te behouden4 ,de werkelijke ontwikkeling van de nijverheid evenwel slaat aan deze verwachtingen zoo goed als geheel den bodem in4 ,raadplegen wij een der beste kenners van de toestanden waaronder het klein-bedrijf in ,duitschland verkeert1 ,prof4 ,karl ,bcher1 dan vinden wij vijf gevallen opgesomd die over het noodlot van de klein-handwerks industrie beslissen3 #a;e4 ,verdringing van het handwerk door gelijksoortige fabrieksproducten4 #b;e4 ,inkrimping van zijn produktie-gebied door fabriek of grootmagazijn4 #c;e4 ,aanpassing van het handwerk aan de groote onderneming4 #d;e4 ,verarming van het handwerk door verschuiving in de behoeften4 #e;e4 ,neerdrukking van het handwerk tot huis- en sweating-arbeid door het magazijn4 #ei ,het is merkwaardig dat ,bcher het typische klein-bedrijf alleen nog voor het platte land een zekere mate van toekomstig leven kan voorspellen4 #fj ,het klein-bedrijf wordt van steeds minder beteekenis in de voortbrenging4 ,de ,rijksstatistiek van ,duitschland onderscheidt alln-bedrijven en bedrijven die met hulp worden uitgeoefend4 ,terwijl de statistiek over #ac jaren loopt 7#ahhb-ahie7 en de industrieele bevolking in dit tijdsverloop van #f4cif4dfe gestegen was tot #h4bha4bcj1 was het aantal bedrijven gedaald van #a4bbb4aci op #a4agb4adj4 ,voor deze vermindering leverden de alln-bedrijven het grootste contingent3 van #gee4age in #ahhb op #fgd4jdb in #ahie4 ,daarentegen vermeerderden de bedrijven met #ea-bjj arbeiders met #hh1 die met meer dan #ajjj arbeiders zelfs met #ajc4 ,in 't geheel is het aantal werklieden in dergelijke ondernemingen gestegen3 van #aeh4gce op #cbj4gaj4 ,nemen wij de ontwikkeling alleen voor ,pruisen dan komen we tot het volgende beeld3 ,aantal werkzame personen4 #ahhb #ahie ,in handwerksbedrijven 7met elk #a-ah arb47 #a4iig4fcc #b4jge4fai ,in kleine fabrieken 7met elk #aa-ej arb47 #dcj4bgh #gdg4adf ,in groote fabrieken 7met meer dan #ej arb47 #ifb4chc #a4gcd4hhd ,een stijging van de industrieele bevolking is dus in alle drie klassen waar te nemen1 maar die stijging is des te opvallender naarmate het bedrijf grooter is4 ,in de kleine bedrijven was de stijging #d1 in de middelbedrijven #gd en in de groote #hj4 ,die verdringing van het handwerk en de manufactuur door het machinale bedrijf komt ook nog in de vermeerderde toepassing van de stoomkracht aan het licht4 ,in het jaar #ahge waren er #be4acb ondernemingen met machinebedrijf1 die tezamen #a4jee4gej paardekrachten representeerden2 in #ahie daarentegen #adf4cec zoodanige bedrijven met een totaal vermogen van #c4cii4bhb paardekrachten4 ,nog duidelijker wordt1 wat ,duitschland aangaat1 het beeld der ontwikkeling als wij het van #ahge af beschouwen3 #ahge #ahie ,toename in procenten3 zelfstandigen #b4ide4jhd #b4idh4hba #j4ac loon-arbeiders en beambten #c4fcd4hfg #g4cbj4ddh #aja4da ,men ziet hoe1 in slechts twintig jaren1 het cijfer van de zelfstandigen in de nijverheid zoo goed als niet is gestegen 7er worden bovendien ook nog filiaalhouders en leiders van bedrijven onder begrepen71 terwijl het aantal loonarbeiders gedurende dit tijdperk verdubbeld is4 ,de leidende rol van de groot-produktie wordt ook nog door enkele andere cijfers bewezen4 ,zoo waren in #ahie van de #ajjj personen die werkzaam waren in de steenkolenwerken3 #iih arbeiders2 in de bietsuikerfabrieken3 #iid2 in de staal- en ijzerfabricage3 #igh4 ,de stoommachinefabricage had er #ief in #ahie tegen #iaf in #ahhb2 de katoenspinnerij #ibh tegen #hdj in #ahhb2 porceleinfabricage #hhi tegen #had2 wolspinnerij #ghj tegen #fjf2 wagenmakerij en rijwielfabricage #ggg tegen #gaa2 de blikwarenindustrie #gbj tegen #ebh2 de katoenweverij #fgb tegen #dee2 de wolweverij #fch tegen #dee2 de zijdeweverij #egc tegen #agh4 ,ook van de concentratie der bedrijven tot meerdere bedrijven in het groot-bedrijf vereenigd1 volge hier nog een kort beeld in cijfers3 ,rekent men alle ondernemingen1 welke meerdere industrien in zich bevatten1 als totaal-bedrijven1 dan bedroeg hun aantal in #ahie3 #hi4bja1 slechts #b4i van de hoofdbedrijven1 doch er waren daarin niet minder dan #a4fif4abj personen en #a4bji4bhj paardekrachten in vereenigd4 ,bijzonder merkwaardig is in het industrieele ,belgi de ontwikkeling in dit opzicht4 ,in de #da bedrijven1 die ieder meer dan #ajjj arbeiders hebben1 concentreert zich #aj van de gansche industrie-bevolking2 #db zijn bij #ahed naamlooze vennootschappen aan het werk1 wat gemiddeld #adi per bedrijf geeft4 ,terwijl de bevolking met #ej is gestegen1 leverde voor sommige hoofdindustrien de concentratie in #dj jaren het volgende beeld op3 ,,bedrijven3 ,,toename 7,,proc473 steengroeven #bdb kolenproduktie #dje 11 katoen en wol #ebg 11 ijzerovens #gbf 11 bouwondernemingen #hdf 11 linnen- en hennepfabrieken #aajh 11 glasblazerijen #bcba 11 suikerfabricage #cgjj 11 ,maxweiler #fa berekende1 naar aanleiding van de resultaten der beroeps- en bedrijfsstatistiek van ,belgi in #ahif1 dat #a_/aj gedeelte van het gansche aantal bedrijven boven de #ej arbeiders telt3 #afej bedrijven4 ,deze hebben met elkander3 #djj4jjj arbeiders van het totale aantal van #fgj4jjj2 #f_/aj werkt dus bij #a_/aj van de industrieele ondernemingen2 van het aantal arbeiders werkt alleen in de reuzenindustrien1 de bedrijven n4l4 met mr dan #ejj arbeiders4 ,nog een enkel voorbeeld uit een ander industrieel land4 ,in ,saksen telde men in #ahie3 #gjc4efh mannelijke personen in de industrie4 ,waarvan3 zelfstandigen3 #aeb4fdh inbegrepen3 #dj4abe uit de huisindustrie ------- totaal3 #aab4ebc ,dus #a_/g der industrieele bevolking had maar een zelfstandig bedrijf in de industrie4 ,amerika wordt hier nu eens niet in oogenschouw genomen1 omdat daar het feitelijke klein-bedrijf niet eens meer een rol speelt4 ,willen wij daarbij een beeld hebben van de toenemende industrialiseering der nijverheid1 dan zijn de volgende cijfers van belang3 ,verbruik van steenkolen3 #ahfj3 #ahii3 millioenen kilogram3 #acg4gbj #gbj4ffi ,verbruik van ruwijzer3 #ahfj3 #ahii3 millioenen kilogram #gcfj #cb4djj ,staalproduktie van enkele landen in tonnen van #ajjj kilogram3 #ahhj3 #ahii3 ,ver4 ,staten3 #a4bhg4ihc #aj4gjb4bji ,duitschland3 #fbd4dah #f4bij4dcd ,engeland3 #a4cda4fij #d4icc4jaj ,rusland3 #bie4efh #a4bej4jjj ,er blijkt uit al deze statistieken dus wel sterk genoeg dat het kleine en het dwergbedrijf1 de idylle van ,kropotkine1 in geen enkel opzicht meer een eenigszins belangrijke rol vervult in de algemeene produktie4 ,ook de huis-industrie1 het broeinest van de ellendigste arbeidersverhoudingen die maar bestaan kunnen1 omdat zij aan elke wettelijke contrle ontsnapt1 staat in industrieel ontwikkelde landen onder het groot-kapitaal4 ,zoo zijn er in ,belgi over de #ajj4jjj arbeiders 7#gd4jfd mannen en #ch4ich vrouwen7 werkzaam in de huisindustrie voor #fjjj werkgevers4 ,voor ,zwitserland berekende in #ahhj ,ad4 ,braun #ajj4jjj huisindustrieelen1 omstreeks #ai van de gansche in de industrie werkende bevolking1 hoofdzakelijk over drie voorname industrien loopend3 horloge-makerij1 zijde-weverij en kantmakerij4 ,de horlogemakerij1 van ouds een bolwerk van huisindustrie1 telde in #ahhh3 #dd4adg arbeiders1 waarvan in etablissementen die onder de fabriekswet vallen3 #ahhj3 #ahhh3 #aj4agc #aa4ifa ,in de zijde-weverij waren in #ahhh gezamenlijk #iihb mannelijke en #cg4jij vrouwelijke personen werkzaam4 ,volgens de ambtelijke statistiek waren er fabrieksarbeiders in de zijde-weverij van de gezamenlijke arbeiders van het mannelijk geslacht #cjah2 vrouwelijk3 #aa4jbe1 te zamen3 #ahhh3 tegen #ahhj3 #ad4jdc #gicj ,de broderie1 een gewichtige tak van industrie in ,zwitserland1 werd vroeger uitsluitend huisindustrieel gedreven2 sedert lang deed ook daarin het machinale bedrijf zijn intocht4 ,wat het volgende bewijst3 ,in fabrieken3 ,huisindustrie3 knapen beneden #af jaren #bib #achf meisjes 11 11 11 #hfc #agff knapen van #af-ah 11 #aca -- meisjes 11 11 11 #iie -- ongehuwden boven #ah 11 #cfec #gjch vrouwen #ahab #dbdc ---- ------ totaal3 #ggdf #ad4dcc ,zoo wijkt het handwerksbedrijf zelfs uit zijn laatste toevluchtsoord1 de huisindustrie1 en waar zij nog tiert1 is het zoo goed als overal ten koste van hen die er in werkzaam zijn1 van hun gezondheid1 hun leven1 hun levensvreugde en hun kroost4 ,de conclusie waartoe prof4 ,werner ,sombart na een diepgaand onderzoek omtrent de situatie van de huisindustrie in onzen tijd is gekomen1 luidt als volgt3 #fb ,men weet in onzen tijd dat de huisindustrie wezenlijk er toe dient om de voorschriften van de arbeidswetgeving te ontduiken en de organisatie van de arbeiders in beroepsvereenigingen te verzwaren4 ,de huisindustrie is in de meeste gevallen tegenwoordig niet alleen een bron van ellende voor degenen die in haar werken1 maar wat nog veel slimmer is1 een rem voor de ontwikkeling op het gebied van de industrie in haar geheel1 juist hierdoor1 omdat zij het streven verijdelt wat aan een bescherming der arbeiders en aan de vakbeweging ten grondslag ligt1 en welks zegenrijke werking niet alleen de verheffing van den oogenblikkelijk werkenden arbeider is1 maar voor alles een bespoediging van den economischen vooruitgang4 ,het is dan ook een geheel valsch beeld dat ,kropotkine zich van de ontwikkeling maakt en het is een reaktionaire gedachte van hem1 dat de industrieele ontwikkeling tot de klein-bedrijfsvormen zou kunnen terugkeeren1 alleen omdat de phantastische kleinburgerlijkheid van het communistisch anarchisme dit zoo wil4 ,met de geweldige ontwikkeling van de groot-industrie is het ideaal van dit klein-burgerlijk utopisme ganschelijk verdwenen4 ,het krampachtige vasthouden aan allerlei heel of half overleefde vormen van klein-bedrijf1 gepaard met klein-landbouw-bedrijf1 is de ruggegraat van ,kropotkine's verwachting van decentralisatie van de industrie1 m4a4w4 van de verwachting dat de ontwikkeling door middel van de revolutie op zekeren dag rechtsomkeert zou gaan maken4 ,in ,kropotkine's anarchisme zijn dan ook zeer duidelijk drierlei verschillende soorten te onderscheiden3 de proudhonist1 die de toekomst in de klein-industrie met wederzijdsche hulp ziet2 de individualist1 die zich de phantasie van een vrije persoon schept2 en de utopist1 die een phase van de maatschappelijke ontwikkeling wil teruggaan4 ,uit deze drie hoofdelementen is het communistisch anarchisme samengesteld3 ,hoeveel zuiverder in zijn uitingen is daarentegen het anarchisme van de oudere school1 de individualistische verbinding van ,stirner's eenling met ,proudhon's persoonlijken eigendom4 ,de waardige zoon van vader ,proudhon1 ,carrard ,auban1 zegt in een twistgesprek tot ,trupps1 zijn vriend den communistischen anarchist3 ,gij lieden ziet niet dat het juist het eigendom is1 hetwelk ons afhankelijk maakt en gij ziet niet dat het derhalve alleen noodig is1 de baan vrij te maken tot het verkrijgen ervan1 om de wanverhouding tusschen heeren en knechten op te heffen444 #fc ,of1 als men wil1 een nog origineeler anarchist1 ,benj4 ,tucker1 die onder de economische voorwaarden die het anarchisme zullen mogelijk maken1 verstaat3 klein-grondbezit1 handelsvrijheid1 bankvrijheid en een verdeeling van den eigendom1 waarbij aan een ieder de opbrengst van zijn arbeid is gewaarborgd4 #fd ,een sociaal programma dat iedere liberaal en vrijzinnig-demokraat zonder eenige bedenking dadelijk onderschrijven zal4 ,aldus wordt in en door de ontwikkeling van de theorie bij de anarchisten van de verschillende richtingen het anarchisme ad absurdum 7tot het belachelijke7 gevoerd4 ,en dit is werkelijk niet te verwonderen1 immers het uitgangspunt is en blijft de individu en zijn vrijheid1 zoodat men voor een eenigszins houdbare fundeering van het stelsel slechts de keus heeft tusschen twee maatschappelijke vormen3 de liberale vorm van de vrijheid van den individu en het persoonlijk eigendom1 of de ouderwetsch klein-burgerlijke vorm van het klein-handwerk en het over 't land versnipperde bedrijf vereenigd met klein-landbouw4 ,wat blijft er over van het anarchistisch ideaal8 ,,zevende ,,hoofdstuk4 ,,het ,,anarchisme ,,en ,,de ,,taktiek4 ,om de massa te doen begrijpen wat zij te doen heeft1 daarvoor is lange1 volhardende arbeid noodig4 ,fr4 ,engels4 ,anarchisme en sociale hervormingen4 ,eenige jaren geleden bevatte het duitsche orgaan van de anarchisten1 ,de ,socialist1 nopens de opvatting van den maatschappelijken strijd bij de anarchisten een karakteristieke bekentenis4 ,het schreef naar aanleiding van een bespreking van het begrip van den klassenstrijd dit3 #fe ,gelijk eenmaal de joden geloofden het uitverkoren volk te zijn1 heeft men ons geleerd aan een uitverkorenen klasse te gelooven1 aan het proletariaat1 dat de eenig-geroepene drager van de gedachte der vrijheid zou zijn4444 ,dit is valsch4 ,aan de ontwikkeling van socialistische denkbeelden hebben mannen uit alle standen megewerkt444 ,onze beweging is mr dan een bloote arbeidersbeweging4 ,dus1 weg met het slagwoord3 klassenstrijd6 ,niet met klassen hebben wij te doen1 maar met de menschen4 ,en dezen willen wij als individuen niet tegen elkander ophitsen of ze terroriseeren1 maar ontwikkelen4 ,deze taktiek ligt dan ook geheel in de lijn van het anarchisme4 ,waartoe zou de klassenstrijd het anarchisme ook dienen8 ,immers die strijd eischt1 stelt op den voorgrond1 twee hoofdbegrippen3 #a;e4 dat er is maatschappelijke ontwikkeling naar een hoogeren produktievorm1 die door het energiek strijden van den klassenstrijd bespoedigd wordt2 #b;e4 dat er een sociale faktor is1 die genoegzaam n geheel is1 om dien strijd zelf te voeren4 ,het anarchisme evenwel kn aan geen van deze beide voorwaarden voldoen1 zijn meening omtrent de maatschappelijke ontwikkeling kijkt naar achteren en zijn verwerping eener gedisciplineerde arbeidersbeweging is bekend4 ,er schiet dus niets anders over1 dan dien klassenstrijd openlijk te ontkennen2 of bedektelijk er maar van te zwijgen1 gelijk ,kropotkine doet2 of ook de arbeidersklasse zooveel mogelijk te hinderen in het strijden van dien strijd en zich aan de zijde van de reaktie te scharen1 gelijk ook wel onder anarchisten geschiedt4 ,ten opzichte van het wezenlijk nut van sociale hervormingen en hunne uitwerking heerschen onder de theoretische anarchisten inderdaad nog begrippen z primitief liberaal en zoo klein-burgerlijk bekrompen1 dat men zich afvraagt of deze diepzinnige theoretici hun leven soms verslapen hebben4 ,de minachtende toon waarmede ,jean ,grave over de werking van den achturigen arbeidsdag spreekt is minder op rekening van de bij anarchisten zoo in overvloed aanwezige pedante betweterij te stellen1 dan wel op grove onkunde4 ,wij doen enkele grepen uit zijn kritiek3 ,maar de ongemakkelijkheden van gezegde verbetering bepalen zich niet enkel tot hun gevolgloosheid1 er zijn er nog andere1 van ernstiger aard3 vooreerst1 dat de verkorting van den arbeidsdag tot gevolg heeft de vervolmaking van het mechanisch bedrijf en het vervangen van den werkman van vleesch door dien van ijzer2 hetgeen in een wel-ingerichte samenleving een vooruitgang zou zijn1 maar in de huidige maatschappij een verscherping van misre voor den arbeider4 ,meer nog1 de arbeider1 verplicht zijnde veel sneller te produceeren1 zal bijgevolg ook zijn bewegingen moeten versnellen1 meer de aandacht op zijn werk concentreeren2 alle springveeren van zijn wezen zullen zich zoodoende in een staat van voortdurende spanning bevinden1 veel schadelijker voor zijn gezondheid dan de verlenging van den arbeid4 ,de duur is minder lang1 maar door de noodzakelijkheid meer krachten in minder uren in te spannen1 zal hij zich veel sneller vermoeien4 #ff ,men moet werkelijk communistisch anarchist zijn1 om met zulke spiksplinternieuwe economische wijsheden voor den dag te komen1 waar het de verkorting van den arbeidsdag in de industrie aangaat4 ,arbeiders worden door machines vervangen2 de arbeiders moeten zich meer inspannen door de verbetering van het machinewezen2 bijgevolg moet de arbeidsdag maar lang blijven4 ,wij zien dat ,jean ,grave zich voor deze economische slaapmutswijsheid ook nog op ,marx beroept en uit rapporten van fabrieksinspecteurs in ,das ,kapital z4g4n4 bewijzen voor zijne stellingen schept4 ,de geleerde ,grave kent nopens de economische1 zedelijke en hyginische beteekenis van de verkorting van den arbeidsdag ,marx al evenmin als de geleerde ,kropotkine iets van de beteekenis van de meerwaarde4 ,marx1 die den ganschen strijd om den normalen arbeidsdag schildert1 zegt ten slotte3 ,en toch heeft het princiep gezegevierd met een overwinning in de groote industrietakken1 die de schepping zelve van de moderne produktiewijze zijn4 ,hare wondervolle ontwikkeling van #ahec-ahfj1 hand in hand met een physieke en moreele wedergeboorte der fabrieksarbeiders1 trof zelfs het blindste oog4 #fg ,dat klinkt wel eenigszins anders4 ,grave zegt3 ,wij anarchisten1 die veeleischender 767 zijn1 wij zijn van oordeel dat het tijdverspillen is hervormingen na te jagen die niet hervormen4444 ,wij zoeken den arbeiders duidelijk te maken1 dat wij niets hebben te winnen met deze vermaken en dat de maatschappij niet te veranderen is1 dan langs den weg van de verstoring der instellingen die haar regeeren4 #fh ,opmerkelijk is naast dat manchester-liberalisme1 dat ter wille van de sociale harmonie en den individu alles wil laten zooals het is1 ook de karikatuur die de anarchistische communisten van de sociaal-demokratische begrippen leveren4 ,men weet dat deze theoretici allen ,marx-verbeteraars zijn4 ,zoo bijv4 de communistische anarchist ,cornelissen1 die ten opzichte van de waarde van sociale hervormingen de volgende meening is toegedaan3 ,ziehier3 wij zijn overtuigd dat het proletariaat geen duurzame verbetering kan verwachten op den grondslag van de bestaande maatschappij en dat wanneer er aan de eene zijde verbetering plaats heeft1 daarbij voortdurend aan den anderen kant verslechtering van den maatschappelijken toestand zal vallen te constateeren4 #fi ,dit is een dubbel overgehaalde fataliteitsleer 7noodlotsleer71 die in de plaats van de socialistische verarmingstheorie moet komen4 ,de heer ,cornelissen is zeker wel de geschikte man om ,marx te corrigeeren1 naar men ziet4 ,inderdaad is nooit door een ernstig socialist beweerd dat iedere verbetering van den toestand van den arbeider tegelijkertijd een verslechtering met zich moet mede brengen1 men zag het reeds uit het bovenaangehaalde oordeel van ,marx over den #aj-urendag in ,engeland4 ,door dit anarchisme spookt nog altijd de waan dat de op de spits gedreven ellende van de arbeidende klasse de nige impuls tot de revolutie moet wezen6 ,bij ,kropotkine lezen wij3 ,iedere economische phase dekt zich met zijn politieke phase en het is onmogelijk den eigendom aan te tasten1 zonder1 terzelfder tijd1 een nieuwen vorm van het politieke leven te vinden4 #gj ,de politieke en economische vorm eener maatschappij zijn twee van elkander afhankelijke en elkander dekkende verschijningen4 #ga ,dit is in 't algemeen genomen waar1 een waarheid evenwel die niet van ideologischen aard is1 en dus ook geenszins van het anarchisme stamt1 maar aan de sociaal-demokratie ontleend is4 ,doch deze verklaring van de maatschappij wordt door de anarchisten klein-burgerlijk-utopisch misvormd1 om er uit af te leiden dat politieke hervormingen niets baten zoo lang de eigendomsvormen niet zijn veranderd4 ,en dat is weder een stuk oudbakken ideologie1 die in de politiek niets anders dan een afspiegeling ziet4 ,politieke verhoudingen zijn de uitdrukkingen waaronder de klassetegenstellingen zich aan ons openbaren1 en den politieken strijd strijden heet dus onder zeer concrete vormen klassenstrijd voeren4 ,dit is niet naar den zin van de anarchisten1 die liefst op den politieken strijd afgeven1 omdat hun het inzicht er in ontbreekt1 maar die1 meenende dat het alleen vakvereenigingsstrijd beteekent1 gaarne de vakvereenigingen voor hunne utopisch-politieke doeleinden gebruiken4 ,dat de politieke inrichtingen van de maatschappij zich met de economische verhoudingen dekken1 bewijst daarom nog niet dat de politieke verhoudingen niet van invloed zijn op de eigendomsverhoudingen4 ,iedere sociale hervorming van eenig ingrijpend belang1 iedere wet die in de verhoudingen van kapitaal en arbeid wezenlijk ingrijpt1 doet een verschuiving van de economische verhoudingen in meerdere of mindere mate plaats vinden4 ,en wat nog meer zegt3 iedere ingrijpende sociale hervorming versterkt de arbeidersklasse1 verandert dus1 doordien het de macht en den invloed van die klasse vermeerdert1 de economische verhoudingen en oefent invloed uit op den persoonlijken toestand van de arbeiders4 ,ik ben de eerste om te verklaren1 heeft eenmaal ,ferdinand ,lassalle terecht gezegd1 dat iedere sociale verbetering niet eens de moeite waard zou zijn1 als ook na dezelve--wat gelukkig objektief geheel onmogelijk is--de arbeiders persoonlijk dat bleven1 wat zij in groote massa heden zijn6 #gb ,gelukkig ook berust de gansche anarchistische theorie enkel maar op een verknoeiing van de werkelijkheid4 ,friedriek ,engels heeft eenmaal nog eens zeer duidelijk de verhouding1 waarin de staatsmacht tot de economische ontwikkeling staat1 op het laatst van zijn leven in eenige brieven uiteengezet1 die naderhand gepubliceerd zijn4 ,daaruit ziet men klaar hoe het eigenlijk met de wisselwerking van politieke en economische verhoudingen gesteld is4 ,hij zegt o4m43 ,de terugwerking van de staatsmacht op de economische ontwikkeling kan van drierlei aard zijn3 zij kan in dezelfde richting gaan1 dan gaat de ontwikkeling sneller2 zij kan daar tegen ingaan1 dan gaat zij 7de staatsmacht7 in onzen tijd1 in ieder groot volk kapot2 of1 zij kan de economische ontwikkeling naar bepaalde richtingen afsnijden en andere voorschrijven2 dit geval is ten slotte terug te brengen tot een der beide voorgaande4 ,het is echter duidelijk1 dat in de gevallen #b en #c de politieke macht aan de economische ontwikkeling groote schade kan toebrengen en krachts- en stofverspilling bij massa teweeg kan brengen4 #gc ,hiermede is de terugwerkende kracht van de politieke instellingen op de economische verhoudingen voldoende verklaard en zinkt de anarchistische theorie ook in dat opzicht terug tot het rijk van de zoovele duisternissen die het anarchisme over de klasse-bewuste1 strijdende arbeidersbeweging heeft pogen te verspreiden4 ,,arbeid ,,overwint4 ,het spreekt van zelf1 dat waar de arbeidersbeweging hare utopische en klein-burgerlijke trekken verliest1 ook het anarchisme op den duur wijken moet4 ,het biedt de beweging geen enkel hovast1 geen steunsels in den klassenstrijd4 ,ware er aan dezen klassenstrijd nu te ontkomen1 het anarchisme zou nog een langer leven kunnen hebben1 maar ongelukkig voor het anarchisme en gelukkig voor de arbeidersklasse moet die strijd worden gevoerd en dwingt de bourgeoisie de arbeidersklasse hoe langer hoe meer dien strijd op4 ,wat het anarchisme kan bieden1 bewijst een land in welks arbeidersbeweging het een menschenleeftijd lang de baas was1 n4l4 ,spanje4 ,inderdaad heeft het daar de arbeidersbeweging gedurende dien tijd misbruikt voor allerlei doldwaze experimenten1 werkstakingen zonder voorbereiding1 opstanden en dynamiet-bewegingen1 die haar bijna reddeloos ten grave gesleept hebben4 ,wat in ,spanje gedurende de laatste jaren aan arbeidersbeweging weder is gekomen1 is er tot groote woede van een zich in dolheid uitrazend anarchisme1 door socialisten moeizaam opgebouwd4 ,de ontwikkeling van het vakvereenigingswezen aldaar1 is in de eerste plaats aan het werken van de gehate sociaal-demokratie te danken4 ,zij kan blijken uit de volgende tabel3 #gd ,aantal ,secties3 ,aantal ,leden3 #ahhi #bb #c1ece #ahij #cf #c1hif #ahia #ed #e1deg #ahib #eh #e1cjd #ahic #ig #h1eec #ahii #fe #ae1bfd #aijj #abe #bf1jhh #aija #aia #ca1eeh #aijb #bbf #cg1ggh ,het is overigens opmerkelijk dat waar de industrieele ontwikkeling zeer snel gaat en dus de verschillende utopische en klein-burgerlijke tendenzen die er onder de arbeiders leven1 snel uitsterven1 ook het leven van het anarchisme het kortst is4 ,het anarchisme representeert ook in zijn theorie nog veel van het agrarische karakter dat de afkomst van de moderne arbeidersklasse in hare breede lagen heeft gekenmerkt4 ,werner ,sombart wees reeds op den samenhang tusschen het agrarische karakter van een land en de uitbreiding die de anarchistische propaganda daarin neemt4 #ge ,ook ,dr4 ,w4 ,borgius wijst nadrukkelijk op het agrarisch karakter van de anarchistische theorie4 ,inderdaad1 zegt hij1 #gf vertoonen zich bij de anarchistische theoretici allerhande beslist agrarische neigingen en gedachtengangen1 inzonderheid bij ,kropotkine1 die onbetwistbaar voor den tegenwoordigen tijd de invloedrijkste en meest beteekenende theoreticus is4 ,agrarisch is de verwerping van een noodzakelijke en zegenrijke ontwikkeling van de voortschrijdende kapitaalsconcentratie1 zooals ,marx ze leert2 agrarisch de sympathie voor het klein-bedrijf en den middelstand2 agrarisch de verwerping van de internationale arbeidsverdeeling en het nastreven van het economische zelfbeheer van zoo klein mogelijke gebiedsoppervlakten2 agrarisch is de overtuiging van de grenzenlooze1 haast fabelachtige stijging van den bodemopbrengst1 agrarisch de overschatting van het landleven en de verwerping van de groote stad met hare tot fabrieksidiotisme ontaardende arbeidsverdeeling4 ,het anarchisme te overwinnen in de arbeidersbeweging wil dan ook zeggen die klein-burgerlijke en klein-boersche gevoelens overwinnen die in de moderne arbeidersbeweging leven1 omdat zij voor een groot deel wordt gerecruteerd uit de landbewoners1 die door de ontwikkeling der industrie en het opzuigingsproces van de groote steden1 telkenmale aan het land worden onttrokken4 ,een goed inzicht in deze analogie tusschen de voorstellingen die op het platte land overheerschend zijn omtrent de maatschappelijke ontwikkeling en de feitelijke voorstelling van het anarchisme daaromtrent2 een schifting van de arbeidersbeweging in de oorspronkelijke stads- en plattelandselementen1 zou ons wellicht nog verdere bijdragen kunnen leveren tot een psychologie van de anarchistische propaganda en haren bodem in de moderne arbeidersbeweging4 ,gelukkig1 zeiden we1 voor het proletariaat1 dat het strijden moet en het is dan ook in en door dien strijd dat het ten slotte zijn eigen weg in de maatschappelijke beweging vindt4 ,zijn revolutionaire taak als klasse1 die tevens alle klassen bevrijden moet1 omdat het de laatste klasse is die bevrijd moet worden1 is alle krachten eerst bijeen te brengen1 daarna aan het werk te stellen1 vervolgens te concentreeren4 ,in deze drie noodzakelijkheden kan het anarchisme haar niet helpen1 het kan haar slechts een rem tegen die ontwikkeling1 een looden blok aan het been zijn4 ,een arbeidersbeweging die door het anarchisme gehinderd wordt1 kan zich dan ook niet ontwikkelen2 daarentegen zal een arbeidersklasse die niet besmet is met het gif der moedeloosheid en machteloosheid die het anarchisme den arbeiders inent1 haast met gelijken tred1 als het kapitalisme voortschrijdt1 zich ontplooien4 ,nemen wij twee groote landen1 ,duitschland en ,frankrijk1 en vergeleken wij de ontwikkeling van de arbeidersbeweging4 ,nemen wij in aanmerking dat de arbeidersbeweging van het laatste land zooveel ouder is dan die van het eerste4 ,welnu1 bij de fransche1 die jaren lang onder anarchistischen invloed heeft gestaan en ten deele ng staat1 heerscht nog steeds hopelooze verwarring en sektairisme4 ,niet het minst in de fransche vakbeweging is dat in sterke mate het geval4 ,de duitsche vakbeweging1 die steeds onder sociaal-demokratischen invloed gestaan heeft1 wijst de volgende buitengewoon belangrijke ontwikkeling aan3 ,jaar3 ,ledental3 ,stijging3 ,in procenten4 #ahid #bdf1did #bb1ifd #aj1b #ahie #bei1age #ab1fha #e1b #ahif #cbi1bcj #gj1jee #bg1j #ahig #dab1cei #hc1abi #be1b #ahih #dic1gdb #ha1chc #ai1g #ahii #ehj1dgc #hf1gca #ag1e #aijj #fhj1dbg #ii1iee #ag1b #aija #gg #fgg1eaj -#b1iag #j1d #aijb #gcc1bjf #ee1fif #h1b #aijc #hhg1fih #aed1dib #ba1j #aijc 7slot7 #ida1ebd #ec1hca ,en in #aijd 7#aste helft7 was het millioen bereikt6 ,het anarchisme is niet bruikbaar in de vakbeweging1 het is even onbruikbaar voor de arbeiders in den politieken strijd4 ,het eenige middel waartoe het in de laatste jaren is kunnen komen--en dit weder krachtens zijn ouden aard van het uitlokken van catastrophen--is de algemeene werkstaking4 ,het lost daarin den ganschen strijd van het proletariaat op1 het laat evenwel na daarbij den arbeiders een weg te wijzen op welke manier zij tot die phantastische algemeene werkstaking moeten komen1 zonder voorafgaande vaste organisatie1 straffe discipline1 ervaring en onderling vertrouwen1 en het laat eveneens na den arbeiders ook maar met een woord aan te geven1 wat er na de algemeene werkstaking1 als volgens de anarchistische utopie de burgerlijke maatschappij ontredderd zal zijn1 door hen zal moeten worden gedaan4 ,ten slotte zal er1 gesteld dat men zijn doel eens bereikt heeft1 naar de staatsmacht gegrepen moeten worden om die in bezit te nemen4 ,een andere weg is er niet4 ,de fraaie toekomstberedderingen van ,kropotkine staan louter op het papier en de decentralisatie van de industrie is een utopie waarop de anarchisten nog niet zoo heel erg hebben te rekenen4 ,een zoodanige algemeene werkstaking zonder organisatie1 dus zonder weerstandsvermogen1 zonder discipline1 dus zonder vasten wil2 zonder eenig vast doel1 dus volkomen bodemloos1 kan slechts een experiment zijn1 waarbij de arbeidersbeweging het kind van deze heillooze rekening wordt4 ,maar ook dat is een van die vele anarchistische methoden om in de arbeidersbeweging eenigen vasten voet te houden1 die opkomen1 uitwoeden en daarna weder verlaten worden4 ,de sociaal-demokratie is de eenig aangewezen leidster der moderne arbeidersbeweging en wordt dit overal1 hoe langer hoe meer4 ,,naschrift4 ,de vorm en inhoud van dit boekje werden bepaald door het doel dat ik er mede voorhad4 ,niet over het anarchisme1 als ideen-uiting op zichzelf1 wilde ik schrijven1 maar over het anarchisme1 gelijk zich dit in de moderne arbeidersbeweging heeft genesteld en zich daarin openbaart1 als een beweging tegenover de richting die de moderne arbeidersbeweging de laatste dertig jaren1 na den val van de ,commune van ,parijs1 ingeslagen heeft4 ,over het anarchisme is door tal van burgerlijke sociologen1 sociaal-psychologen en sociaal-criminologen vl geschreven2 ik koos den vorm die mij1 om de verhouding te doen zien die de sociaal-demokratie principieel er tegenover inneemt1 de meest wenschelijke voorkwam4 ,het boekje is n doorloopende kritiek op de anarchistische stelsels en op de anarchistische opvattingen van de taak der arbeiders en van de inrichting hunner beweging4 ,naar mijne meening is het anarchisme in de moderne arbeidersbeweging door de arbeiders praktisch zeer goed te overwinnen4 ,theoretisch overwint het anarchisme zichzelf wel4 ,het heeft1 gedurende de dertig jaren van zijn bestaan als sociale beweging1 zich dermate dr-ontwikkeld1 dat er van de oorspronkelijke theorie niets meer is overgebleven4 ,maar het wist zich desniettemin in de arbeidersbeweging van sommige landen staande te houden1 zich hechtend aan allerlei verouderde en verouderende denkbeelden1 die1 gelijk van zelf spreekt1 in de arbeidersbeweging nog niet alle zijn opgeruimd4 ,daarom wordt het hier dan ook bestreden met het wapen van het sociaal-demokratisch inzicht en worden telkenmale tegenover de anarchistische wnbegrippen1 de sociaal-demokratische opvattingen omtrent de oorzaak en het wezen van den klassenstrijd geplaatst4 ,dit geeft m4 i4 aan het boekje1 als een meer systematische samenvatting van den oorsprong en de noodzakelijkheid van den klassenstrijd en de taktiek der moderne arbeidersbeweging1 ook nog positieve waarde4 ,wie zich nu aan dien vorm mocht stooten en meenen mocht dat ik tegenover het anarchisme niet objektief genoeg mij heb gesteld1 die zij dat van harte toegegeven4 ,een tienjarige strijd tegen de anarchistische woekerplant heeft mij haar genoeg doen kennen om te weten1 dat men haar alln van uit het zuiver sociaal-demokratische standpunt met goed gevolg kan bestrijden en eindelijk uitroeien ook4 ,mogen de arbeiders die dit boekje lezen1 hierin een opwekking tot denken en444 handelen vinden6 ,amsterdam1 #aijd4 ,,de ,,schrijver4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,,eerste ,,hoofdstuk4 ,proletarische ,beweging4 ,de moderne arbeidersbeweging #a ,,tweede ,,hoofdstuk4 ,tegenwerkende stroomingen4 ,de burgerlijke gedachtengang #af ,de socialistische-utopistische gedachtengang #cj ,,derde ,,hoofdstuk4 ,de anarchistische levensbeschouwing4 ,max ,stirner1 de ,individualist #ce ,proudhon1 het klein-burgerlijk radikalisme #df ,bakoenine1 het verwoestend element #ee ,kropotkine1 de tusschenvorm #gj ,tolsto1 het christelijk anarchisme #hg ,,vierde ,,hoofdstuk4 ,het ,anarchisme in de praktijk4 ,internationale ontwikkeling #ib ,de eerste kampplaats #id ,desorganiseerend werken #ih ,een bloeitijd #ajb ,de terugdringing van het anarchisme #aab ,,vijfde ,,hoofdstuk4 ,anarchisme en klassenstrijd4 ,de zuiver-economische aktie #aah ,trade-,unionisme #aba ,de taktiek van pressie uitoefenen #abf ,de anarchistische karikatuur #acj ,,zesde ,,hoofdstuk4 ,individualisme en ,arbeidersbeweging4 ,vrijheid en ,gezag #adj ,individu en ,arbeidersbeweging #aej ,individualistische uitingen #aeh ,het lijdelijk verzet #afh ,terugval in het ,utopisme #agc ,de ,idee van de ,revolutie #agh ,communistisch individualisme #ahh ,,zevende ,,hoofdstuk4 ,het ,anarchisme en de taktiek #bjd ,arbeid overwint #baj ,naschrift #bae ,,aanteekeningen #a ,een recht van gebruik en misbruik1 naar de romeinsche rechtsregel in zake den eigendom4 #b ,laat maar waaien6 ,deze uitdrukking omtrent de taak van den staat1 in economisch opzicht1 komt het eerst voor in de opstellen van d',argenson1 een staatsman uit de #ah;e eeuw1 die aan de zijde van den hervormingsminister ,turgot stond4 #c ,herr ,bastiat-,schulze von ,delitzsch oder ,kapital und ,arbeit1 ,lassalle's ,smmtl4 ,werke4 ,uitgave ,ed4 ,bernstein4 ,pag4 #aii1 ,band ,,iii4 #d ,prof4 ,van der ,vlugt1 lid van de ,tweede ,kamer1 heeft onlangs nog1 zeer philosophisch1 ons weder eens dien ,rechtstaat uiteengezet4 #e ,men zie3 de voorrede van ,octave ,mirbeau bij het werkje van ,jean ,grave ,la socit mourante et l'anarchie4 #f ,ik vond dit citaat bij ,rud4 ,stammler in zijn werkje ,die ,theorie des ,anarchismus4 #ahid1 op pag4 #de 7noot74 #g ,vgl4 ,friedrich ,engels4 ,anti-,dhring1 pag4 #aac1 ,kap4 ,freiheit und ,nothwendigkeit4 #h ,leve de gerechtigheid1 al verg daarbij ook de wereld4 ,de woorden zijn van ,immanuel ,kant4 #i ,deze oppositie van ,stirner geldt voornamelijk de ,hegelsche opvatting van den burgerlijken staat4 ,volgens ,hegel is die staat de verwerkelijking van de ,idee der menschelijke gemeenschappelijkheid4 ,hegel heeft den staat gedealiseerd en hem1 als boven de menschen tronend1 zeer verheven4 #aj ,moderne ,wetenschap en ,anarchisme1 p4 #ee e4v4 #aa ,de brief in haar geheel vindt men afgedrukt in de ,neue ,zeit1 #ai;e ,jaarg4 ,bd4 ,i4 pag #f4 #ab ,zie3 ,studie over het anarchisme van de daad1 van ,mr4 ,f4 ,b4 ,enthoven1 bladz4 #db4 #ac ,socialismus und ,anarchismus in ,spanien1 van ,h4 ,cunow2 ,neue ,zeit1 #ba ,jhrg4 #ccj4 #ad ,zie3 ,die ,arbeiterbewegung in ,oesterreich1 door ,karl ,kautsky4 ,neue ,zeit1 #hste ,jhrg4 #ahij1 pag4 #ajb4 #ae ,te ,amsterdam1 bij ,ph4 ,oudkerk1 ,damrak #ajj;a1 #ahig4 #fh pagina's4 #af ,blz4 #ff4 #ag ,men zie daarover bij ,sidney en ,beatrice ,webb1 ,theorie en ,praktijk van het ,britsche vakvereenigingswezen1 het ,i,ve ,hoofdstuk van het ,eerste ,deel1 op pag4 #bdf e4v4 van de nederlandsche uitgave4 #ah ,geschiedenis van het ,britsche vakvereenigingswezen4 ,zie de ,hollandsche uitgave1 pag4 #cab tot #cah4 #ai ,deze taktiek van l'action directe van sommige fransche vakvereenigingsanarchisten gaf den heer ,chr4 ,cornelissen kortelings aanleiding1 ook aan de nederlandsche georganiseerde vak-arbeiders eene parodie van een gezamenlijk optreden aan te bevelen in een kleine brochure1 getiteld3 ,directe ,actie 7zelf doen71 te ,amersfoort bij ,p4 ,m4 ,wink #aijd1 #af bladz4 #bj ,les tendances de l'union libre des syndicats allemands4 ,bericht aan het ,internationaal ,socialistisch ,congres te ,amsterdam1 pag4 #f4 #ba ,dit volkje bespeurt den duivel nooit1 zelfs als hij het bij de kraag heeft1 ,mephisto in ,auerbach's ,keller4 ,faust van ,goethe2 ,deel ,i4 #bb ,friedrich ,engels1 ,anti-,dhring1 ,blz4 #aab-aac4 ,dietz1 ,stuttgart #ahid4 #bc ,ibid1 blz4 #aac4 #bd ,zoo ook in ,god en de ,staat1 bladz4 #fe-ff4 ,de wetenschap1 zegt hij daar1 is onveranderlijk1 onpersoonlijk444 het leven is geheel vluchtig en voorbijgaand444 ,bakoenine behoorde tot de vele ,hegelianen1 van wie de wijsgeer zelf getuigd zou hebben1 dat zij hem niet begrepen hadden4 #be ,autoritair en ,libertair ,socialisme1 ,amsterdam bij ,ph4 ,oudkerk #ahig1 bladz4 #gf4 #bf ,domela ,nieuwenhuis1 ibid41 bladz4 #gf4 #bg ,autoritair en ,libertair ,socialisme1 bladz4 #if4 #bh ,das ,elend der ,philosophie1 7uitgaven van #ahib1 ,dietz1 ,stuttgart17 bl4 #afc4 #bi ,autor4 en ,lib4 ,soc4 bladz4 #if4 #cj ,chr4 ,cornelissen ,op weg naar een ,nieuwe ,maatschappij1 bladz4 #bdb4 ,ongeveer dezelfde beginselen heeft deze schrijver neergelegd in een brochure3 ,directe ,actie1 ,zelf ,doen 7,amersfoort1 ,p4 ,m4 ,wink74 #ca ,die ,klassenkmpfe in ,frankreich1 #ahdh-ahej4 ,berlin #ahie1 blz4 #bj4 #cb ,studie over het ,anarchisme van de ,daad van ,mr4 ,f4 ,b4 ,enthoven4 ,amsterdam #aija 7academisch proefschrift71 bladz4 #aaf e4v4 #cc ,tolsto zelf geeft1 op pag4 #gf-gg van zijn boekje ,moderne ,slavernij 7's ,hage1 drukkerij ,vrede1 #aija71 een rks van dingen op die men volgens het stelsel weigeren moet4 ,daaraan houdt geen enkel ,tolstoaan zich evenwel4 #cd ,zie3 ,moderne ,slavernij bladz4 #fd enz4 #ce ,dito van bladz4 #ac tot #dj4 #cf ,der freie ,arbeiter van #bg ,februari #aijd1 het orgaan van de allerjongste anarchistische fraktie in ,duitschland1 onder leiding van ,dr4 ,friedeberg4 #cg ,p4 ,kropotkine3 ,een ,studie over de ,revolutie vertaling van ,h4 ,j4 v4 ,s4 7zonder jaartal en uitgever71 bladz4 #aa4 #ch ,ibid4 bladz4 #ad4 #ci 11 11 #aa4 #dj ,la conqute du pain1 pag4 #fi-gb4 #da ,la conqute du pain1 pag4 #gb4 #db ,in ,november #ahcc vond in ,kersal ,moor een vergadering van meer dan #bjj4jjj menschen plaats1 waarin de predikant ,stephens1 een van de leiders van beroemde chartisten-beweging 7#ahcf-ahdg7 de sedert vermaard geworden verklaring aflegde3 het chartisme is een kwestie van mes en vork1 m4a4w4 een beweging om brood4 ,kropotkine is nergens nieuw of oorspronkelijk4 #dc ,la socit mourante et l'anarchie1 ,paris1 ,tress et ,stock1 #ahic1 p4 #bd-be4 #dd ,chr4 ,cornelissen1 ,op weg naar een nieuwe ,maatschappij4 ,amsterdam1 ,h4 ,w4 ,j4 ,becht1 bladz4 #aae-aaf4 #de ,bladz4 #ag-ah4 #df ,uitgave ,s4 ,l4 van ,looy4 ,vertaling van ,j4 ,stoffel4 ,amsterdam #aijb bladz4 #aeh-afj4 #dg ,la conqute du pain1 p4 #cj4 #dh ,verdedigingsrede van #ahhc4 #di ,in de ,idee gnrale de la rvolution4 #ej ,de ,anarchisten1 bladz4 #aef4 #ea ,de ,anarchisten1 bladz4 #aeg4 #eb ,communistisches ,manifest duitsche uitgaven1 bladz4 #ca4 ,berlin #ahie4 #ec ,mod4 ,wiszensch4 ,s4 #hf4 #ed ,la socit mourante et l'anarchie1 p4 #ad4 #ee ,ibid41 p4 #ad4 #ef ,la socit future1 ,paris1 ,p4 ,v4 ,stock1 #ahic1 p4 #ad4 #eg ,de anarchistische beweging4 ,uitgave van ,j4 ,b4 ,madou1 ,antwerpen1 #aijj1 bladz4 #bc4 #eh ,moderne ,wetenschap4 ,bl4 #hg4 #ei ,entstehung der ,volkswirthschaft1 ,tbingen1 #ahih1 bl4 #ahj4 #fj ,ibid4 bl4 #aib4 #fa ,sociale ,praxis ,,xi ,jahrg4 ,nr4 #aa4 #fb ,handwrterbuch der ,staatswissenschaften1 art4 ,hausindustrie1 bladz4 #aach-aaeh4 #fc ,de ,anarchisten1 bladz4 #afj4 #fd ,leer van ,tucker1 in ,dr4 ,eltzbachers boek3 ,anarchisme1 vertaling van ,cornelissen ,rupertus4 ,amersfoort1 bij ,p4 ,m4 ,wink1 #aijd1 bladz4 #agi-baj4 #fe ,het artikel was getiteld3 ,fort mit den ,resten des ,marxismus6 7,weg met de overblijfselen van het marxisme7 en stond in het nummer van #bc ,november #ahie4 #ff ,la socit mourante1 pag4 #bdg-bej4 #fg ,das ,kapital1 ,bd4 ,i1 bl4 #bei1 #d;e druk4 #fh ,la socit mourante1 pag4 #beb4 #fi ,op weg naar een nieuwe maatschappij6 bladz4 #add4 #gj ,la conqute du pain1 bl4 #de4 #ga ,moderne wetenschap1 bl4 #gi4 #gb ,politische ,reden und ,schriften1 ,,iii1 ,bd4 #bdg1 uitgegeven door ,erich ,blum4 #gc ,h4 ,greulich1 ,ueber materialistiche ,geschichtsauffassung4 ,berlin #ahgg1 bl4 #i-ab4 #gd ,ant4 ,g4 ,quejido3 ,die ,arbeiterfrage in ,spanien2 ,die neue ,zeit1 #bj ,jaarg41 ,bd4 #b1 #e ,april #aijb4 #ge ,socialismus und ,sociale ,beweging1 bl4 #ee-ef4 #gf ,die ,ideenwelt des ,anarchismus4 ,leipzig1 ,dietrich's ,verlag1 #aijd1 ,bl4 #ei4 #gg ,dit was het jaar dat de economische crisis ,duitschland het hevigst teisterde4