,,bes*rijv+ ,,van ,,het ,,planet>ium ,,van ,,eis+a4 ,de ,s*rijv] van dit w]kje1 de b]oemde gele]de1 ,jan ,h5drik van ,sw9d51 gebor5 d5 #h ,junij #agdf te 's ,grav5hage1 wa> zijn vad] ,advokaat voor d5 ,hove van ,holl& 01 _h sle*ts drie j>5 aan de ,hooges*ool te ,leid5 ge/ude]d1 to5 hij 9 #agff1 en dus op sle*ts tw9tigj>ig5 oud]dom1 b]oep5 w]d tot ,hoogle]a> 9 de ,wijsbege]te1 ,logica en ,bov5natuurkunde aan ,friesl&s ,hooges*ool te ,franek]4 ,met voorbeeldig5 ijv] legde hij zi* dr op de ,wis- en ,natuurkunde toe1 maakte zi* v]di5/elijk door belangrijke reeks5 van wa>nem+51 betreff5de meteorologis*e1 electris*e en magnetis*e v]s*ijnsel51 vormde vele voortreffelijke le]l+51 en s*reef e5 aantal gele]de w]k54 ,voor ,franek] 0 het dus e5 groot v]lies1 to5 hij 9 #aghe tot ,hoogle]a> aan het ,a!num te ,am/]dam w]d b]oep54 ,da> ontwikkelde hij zi* 9 volle groo!id1 en 0 hij1 bij alle om/&igh$5 en /aatsv]&]+51 voor de gele]de w]eld en de belang5 des vad]l&s hoog/ nuttig en als m5s* bem9nelijk en e]bi$wa>dig4 ,gea*t als de vi]de 9 de rij d] groote ,natuurkundig51 die ,nerl&s roem 9 de ,natuurkunde bevord]d hebb51 mogt het hem gebeur5 aan vreemd51 op hunn5 eig5 bodem1 de treff5d/e blijk5 te gev5 van v]nuft en gele]dheid1 en ond] zoo vele b]oemde mann5 met lui/] te s*itt]54 ,hij ov]le$ d5 #i ,ma>t #ahbc1 9 d5 oud]dom van ruim #gf j>54 ,het getal zijn] uitgegev5e groot]e en kle9]e ges*rift5 b$raagt ruim #ij4 ,a*tti5 ,akademin en ,g5oots*app5 hadd5 hem met het lidmaats*ap v]e]d4 ,zijne nag$a*t5is w]d op e5e wa>dige wijze gehuldigd door de ,hoogle]>5 ,d4 ,j4 van ,l5nep en ,g4 ,moll en ond]s*eid5e ,di*t]s4 ,j4 ,h4 ,,van ,,sw9d51 ,,bes*rijv+ ,,van ,,het ,,rijks-,,planet>ium ,,te ,,franek]1 van #aggh tot #aghj ,,uitg$a*t ,,en ,,v]va>digd ,,door ,,eise ,,eis+a4 ,,d]de1 ,,met ,,bijvoegsels ,,en ,,afbeeld+5 ,,v]me]d]de1 ,,druk1 ,,voorafgegaan ,,door ,,het ,,lev5 ,,van ,,eis+a ,,en ,,e5e ,,ges*i$5is ,,van ,,zijn ,,planet>ium1 ,,door ,w4 ,,eekh(f1 ,ar*iv>ius d] /ad ,leeuw>d54 ,te ,,s*oonhov51 bij ,s4 ,e4 van ,,noot54 #ahea4 ,,voorb]igt4 ,de ,he] ,s4 ,e4 van ,noot5 te ,s*oonhov51 ?ans eig5a> van het kopyregt van ,van ,sw9d5's ,bes*rijv+ van ,eis+a's ,planet>ium1 w5s*te van dit s$]t e5ige j>5 uitv]ko*te w]kje e5 nieuw5 druk te bezorg54 ,bij v]zo*t mij1 om het toezigt ov] die uitgave te h\d5 en e5e hi/oris*e inleid+ da> vr te plaats51 t] v]vang+ d] ,voorr$e van ,d4 ,j4 ,br\w]1 voor d5 twe$5 druk geplaat/1 welke1 als van tijdelijk belang1 ?ans kwalijk h]drukt kon word54 ,uit hooga*t+ voor d5 wa>dig5 ,eis+a en zijn b]oemd kun//uk1 nam ik dit ga>ne op mij1 na mij van de hulp e5s deskundig5 te hebb5 v]zek]d4 ,aan de volbr5g+ van die taak 0 e*t] veel me] moeite v]bond51 dan ik mij _h voorge/eld4 ,ik hoop e*t] 9 het volg5de ,lev5 van ,eis+a en ,ges*i$5is van zijn ,planet>ium alles bije5gebragt te hebb51 wat ons omtr5t beide duurzame belang/ell+ kan inboezem54 ,bij de voortdur5de belang/ell+1 welke het ,planet>ium mag ond]v9d51 moge de uitgave /rekk51 om de wa>de van het kun//uk en de v]di5/5 van d5 v]va>dig] me] algeme5 en duurzaam te do5 k5n5 en op prijs /ell54 ,leeuw>d51 ,julij #ahea4 ,w4 ,eekh(f4 ,,inh\d4 ,bladz4 ,het ,lev5 van ,eise ,eis+a en beknopte ,ges*i$5is van zijn ,planet>ium4 #a ,opdragt van d5 e]/5 druk dez] ,bes*rijv+ aan ,mr4 ,s4 ,p4 van ,sw9d51 ,j4 ,u4 ,d4 ,advocaat voor d5 ,hove van ,holl& #aghj4 #df ,bes*rijv+ van e5 voll$ig bewegelijk ,hemels-ge/el4 #ec ,inleid+4 #ee ,,e]/e ,,ho(d/uk4 ,algeme5e s*ets van het geheele kun//uk4 #fc ,,twe$e ,,ho(d/uk4 ,bes*rijv+ van het eig5lijk gezegde ,planet>ium4 #fi ,,d]de ,,ho(d/uk4 ,v]gelijk+ van dit ,planet>ium met e5ige &]51 voornamelijk die van ,roem]1 ,huig5s1 ,desaguli]s1 ,wri*t en de beweegb>e ,spha]a d] biblio!ek te ,leid54 #hc ,,vi]de ,,ho(d/uk4 ,ov] de zw>igh$51 welke m5 9 het v]va>dig5 van e5 ,planet>ium ontmoet4 #ic ,,vijfde ,,ho(d/uk4 ,bes*rijv+ van het ,hemelsple9 en de ,zonwijz]s4 ,i4 ,van het ,hemelsple94 #ii ,,ii4 ,v]gelijk+ van dit ,hemelsple9 met e5ige &]e4 #aaj ,,iii4 ,van de ,zonwijz]s4 #aah ,,zesde ,,ho(d/uk4 ,bes*rijv+ van het d]de en laat/e g$eelte van het kun//uk1 namelijk1 van de ,maanwijz]s4 #aba ,i4 ,aanwijz+ van de li*tge/alt5 d] ,maan4 #abb ,,ii4 ,aanwijz+ van de beweg+ d] ,maan om de ,a>de4 #abh #a4 ,van de loopbaan d] ,maan4 #abi #b4 ,van de bre$te d] ,maan4 #aca #c4 ,van de l5gte d] ,maan4 #acd ,,iii4 ,v]s*ijnsel5 van d5 op- en ond]gang d] ,maan4 #ace ,,iv4 ,van de ,eclips54 #ada #a4 ,van de ,maan-eclips54 #adb #b4 ,van de ,zon-eclips54 #adc ,besluit4 #ade ,bijvoegsels tot de voorga&e ,bes*rijv+1 b5ev5s e5 ,aanhangsel weg5s e5 kle9 ,planet>ium1 door ,eise ,eis+a1 gevoegd bij d5 twe$5 druk van #ahbd4 #adg ,aanhangsel4 #aef ,bijvoegsels tot d5 d]d5 druk van #ahea4 #aei ,i4 ,ov]zigt d] ,planet51 welke s$]t het ja> #aghj tot op het e9de van #ahej zijn ontdekt4 #afj ,,ii4 ,ov]zigt d] ,bij-planet5 ( ,wa*t]s1 welke s$]t het ja> #aghj tot op het e9de van #ahej zijn ontdekt4 #afj ,,iii4 ,ov]zigt van de ,loopban5 d] ,ho(d-planet54 #afb ,,iv4 ,ov]zigt van e5ige ,ho$anigh$5 d] ,ho(d-planet54 #afd ,,het ,,lev5 ,,van ,,eise ,,eis+a ,,en ,,beknopte ,,ges*i$5is ,,van ,,zijn ,,planet>ium4 ,zoo dikwijls er sprake 0 van v]di5/elijke mann51 die1 w>s van praalzu*t1 9 /ille n$]igheid wegs*uil51 pleeg de hoogbeja>de ,pr(essor ,van ,sw9d5 zijn5 vri5d5 dikwijls te v]hal51 dat hij1 om/reeks #dj j>5 te vor51 ,hoogle]a> zijnde te ,franek]1 v]nom5 hebb5de1 dat er bij e5 burg]man alda> e5 a>dig w]ktuigje 0 te zi51--9 e5e soort van v]rukk+ viel1 to5 hij da> op e5s e5 voll$ig en gangba> ,planet>ium voor zi* zag1 wa>van ,europa de we]gade niet toon5 kon2--e5 kun//uk1 door e5 e5v\dig wolkamm] 9 de snipp]ur5 van zes j>5 geheel 9 zijne e5igheid voltooid1 zond] dat hij ( zijn collega ,ypeij1 als ,hoogle]>5 9 de ,natuur-1 ,wis- en ,/]rekunde1 ( iem& d] &]e ,pr(essor51 die 9 deze kle9e ,akademie/ad sle*ts e5ige s*r$5 v]d] woond51 iets van 't w]k gewet5 hadd51 veel m9d] g]aadpleegd w>5 #a4 ,s$]t die v]rass5de ontmoet+ bezo*t ,pr(4 ,van ,sw9d5 bij h]hal+ het ,planet>ium2 hij ond]zo*t het 9 al zijne deel5 en be/ude]de al de v]eis*t5 van zulk e5 w]k/uk4 ,met elk bezoek /eeg zijne bewond]+ van het w]ktuig en zijn e]bi$ voor d5 v]di5/elijk5 v]va>dig]1 en het 0 drom1 dat hij zi* g$rong5 gevoelde1 hi]van e5e uitvo]ige bes*rijv+ 9 het li*t te gev51 t5 e9de d] w]eld te toon51 welk ov]he]lijk s*oon en voortreffelijk kun//uk zam5ge/eld 0 door e5 e5v\dig burg]1 wi5s v]nuft en bekwaamh$5 aanspraak hadd5 op roem en v]e]+4 ,zev5tig j>5 zijn er ?ans 79 #ahej7 v]kop51 s$]t ,van ,sw9d5 deze ,bes*rijv+ uitgaf4 ,voorzek] heeft hij da>m$e zijn doel b]eikt3 want b9n5- en buit5l&s w]d de hooge wa>de van dit ,planet>ium erk5d2 duiz5d51 en da> ond] de aanzi5lijk/e1 zelfs vor/elijke p]son51 kwam5 het bes*\w5 en bewond]51 en v] bov5 v]wa*t+ w>5 de e]bewijz51 welke ,eis+a da>voor bij zijn lev5 en ook na zijn ov]lijd5 ontv+4 ,ma> opm]kelijk is het vooral1 dat--9 we]wil d] vord]+5 van de kun/5 en wet5s*app5 9 die zev5tig j>52 9 we]wil de w]ktuigkunde 9 ,engel&1 ,duits*l& en ,frankrijk s$]t zulke reuz5s*r$5 heeft gemaakt en de /]rekunde door talrijke nieuwe ontdekk+5 en grondig] ond]zoek 9 omvang en gewigt ze] is toeg5om51--dat dit ,planet>ium1 n als vru*t van wet5s*appelijk ond]zoek n als kun//uk d] w]ktuigkunde1 ng zijne wa>de heeft beh\d5 en door ge5 &] voortreffelijk] w]k/uk van di5 a>d is ov]s*aduwd geword54 ,aang5aam zijn da>om de belang/ell5de bezoek51 welke ,franek] 7na bijna alle spor5 van zijne vroeg]e wet5s*appelijke groo!id v]lor5 te hebb57 nog be/5dig van l&g5oot5 en vreemd5 mag ontvang51 als e5e hulde aan ,eis+a's kun/gewro*t1 hetwelk ook door de ,friez5 /e$s op hoog5 prijs wordt ges*at4 ,da>door is het m$e noodzakelijk geword51 e5 d]d5 druk t] p]se te legg5 van ,van ,sw9d5's ,bes*rijv+1 welk5 wij ?ans onz5 l&g5oot5 aanbi$54 ,wij w5s*5 dit te do5 na> de behoeft5 van onz5 tijd #b4 ,wij durv5 to* v]tr\w51 dat all51 die belang /ell5 9 de bes*rijv+ van het w]ktuig1 behoefte zull5 hebb5 om te wet53 door wi5 en ond] welke om/&igh$5 het w]d v]va>digd2 welke gevolg5 da>uit voor d5 v]va>dig] zijn voortgesprot52 ho$anig zijne lotgevall5 zijn gewee/2 welke v]&]+5 het ,planet>ium s$]t #aghj heeft ond]gaan1 en welke v]d] de voornaam/e om/&igh$5 en gebeurt5iss5 zijn gewee/1 die da>op betrekk+ hadd54 ,door de volg5de ,lev5ss*ets van ,eis+a en ,beknopte ,ges*i$5is van zijn ,planet>ium 7beide zoo naauw met elk&] v]e5igd7 hop5 wij aan die behoefte te voldo51 en da>door tev5s op nieuw e5 blijk te gev5 van onze zu*t1 om ,friesl&s roem 9 kun/5 en wet5s*app51 wa>toe ,eis+a zoo veel heeft bijg$rag51 te bevord]5 #c4--,slaan wij vooraf het oog op zijne tijd- en kun/g5oot54 ,me]mal5 is het opgem]kt1 dat 9 d] ,friez5 a>d e5e bijzond]e neig+ ligt voor de beoef5+ van de ma!matis*e wet5s*app5 9 het algeme5 en voor die van de ,/]re-1 ,meet- en ,w]ktuigkunde 9 't bijzond]4 ,de laat/e drie eeuw5 hebb5 da>van talrijke voorbeeld5 gegev51 wa>van vele v]meld zijn 9 de bek5de ,r$evo]+ van d5 ,hoogle]a> ,c4 ,ekama #d4 ,welligt 0 er e*t] ge5 tijdp]k rijk] 9 het voortbr5g5 van zoodanige v]nuft5 dan de laat/e helft d] vorige eeuw4 ,de langdurige vr$e1 ru/ en welva>t1 die van #agac tot #aghj bijna onafgebrok5 w]d5 gesmaakt1 gav5 aanleid+1 dat vel5 vo$sel voor d5 gee/ zo*t5 9 die degelijke /udin1 wa>toe1 behalve gezond oordeel1 ges*ik!id tot afgetrokk5 nad5k5 met de zu*t om naauwkeurig te toets5 en te ov]weg51 en niet m9d] volh>d+ v]eis*t word53--eig5s*app51 welke 9 vele ,friez5 van d5 e*t5 /empel voorzek] 9 hooge mate word5 aangetr(f54 ,opm]kelijk is het tev5s1 dat de neig+ tot gezegde /udin het mee/ gevond5 w]d bij li$5 uit d5 e5v\dig5 burg]/& ( bij l&b\w]s1 die 9 hun b$rijf t] naauw]nood e5ige aanleid+ s*ijn5 te v9d51 om zi* jui/ op die vakk5 toe te legg54 ,miss*i5 w]kte het voorbeeld en ond]wijs van d5 b]oemd5 ,willem ,lor1 die te ,leeuw>d5 9 e5 ,wee%uis 0 opgevo$ en zi* door groote ma!matis*e bekwaamh$5 tot buit5gewoon ,hoogle]a> te ,franek] wi/ te v]heff51 nog lang na zijn dood 7#agdd7 op vel5 gun/ig voort #e4 ,ev5wel is het bek5d1 dat de mee/e d] volg5de ,wis- en ,w]ktuigkundig5 we9ig ( ge5 ond]wijs van &]5 g5ot51 ma> zi* door de kra*t van hun eig5 g5ie en door volh>d5de inspann+ uit/ek5de bekwaamh$5 v]wi]v54 ,te ,leeuw>d5 _h de bek5de ,hortulanus van ,pr9ses ,m>ia ,l\isa1 ,johann ,h]mann ,knoop1 die 9 v]s*ill5de vakk5 e5 aantal w]k5 heeft uitgegev51 re$s lang ond]wijs 9 de ,wiskunde1 gelijk ,hayke ,haan/ra van ,buit5po/ 9 de ,rek5kunde gegev51 to5 de timm]man ,wytse ,foppes ,dongjuma1 na> zijne geboorteplaats ,dongjum bij ,franek] dus g5oemd1 ond] begun/ig+ van g5oemde ,pr9ses1 zi* hi] n$]zette1 als ,ma!matis* ,in/rum5tmak]1 ,l&met] en ,wijnroeij]4 ,9 #agfc v]va>digde hij e5 toe/el1 door hem ,magnetimet] g5aamd1 en gaf v]s*eid5e grondig bew]kte s*rift5 9 het li*t4 ,hij vormde e5 kr+ van le]l+51 met wie hij vele /]rekundige wa>nem+5 de$4 ,van sommig5 hunn]1 als ,j>i* ,tje]ds1 ,a4 ,po/humus en ,h4 ,balk1 zijn nog ma!matis*e ges*rift5 9 de ,biblio!ek dez] /ad voorh&54 ,de ond]wijz] ,tje]d ,r+ne]y maakte zi* door zijne h&boek5 voor het boekh\d5 en d5 graanh&el v]di5/elijk 7#agfc74 ,de s*ild] ,ri5k ,jelg]huis beoef5de m$e de ,wiskunde1 blijk5s zijne ,aanm]k+5 op de ,p]spectiva van ,casp> ,philips 7,leeuw4 #agfi74 ,luitj5 ,f4 ,wi]sma1 van ,w>t5a geboortig1 _h re$s 9 #aged 7te ,dokkum won5de7 e5e ,wiskun/ige ,ari?metica uitgegev51 to5 hij zi* 9 #aggg te ,leeuw>d5 ve/igde1 wa> hij twee j>5 lat] gevolgd w]d door d5 bekwam5 ,lucas ,ol+1 van ,we5d] geboortig1 door zijn belangrijk ,rek5kundig ,exempelboek v]ma>d4 ,groot5 naam v]wi]f zi* m$e ,mat!us ,sid]ius1 die als ,luit4 ,kol4 en ,+5ieur d] ,v4 ,n$4 9 #agha la ,?orie de la ,=tification en 9 #aghd ,grond5 d] ,ve/+b\wkunde uitgaf1 en ,j4 ,w4 ,k>/51 die 9 #agig te ,leid5 met g\d bekroond w]d als s*rijv] e5] ,h&leid+ tot de k5nis d] ,meetkunde4 ,ook aan de e]tijds bloeij5de ,akademie te ,franek] vond de ,wis-1 ,natuur- en ,/]rekunde 9 dit tijdvak ijv]ige beoef5a>s 9 de ,hoogle]>5 ,an?onius ,brugmans1 van ,hantum1 ,van ,sw9d51 ,nicolaas ,ypeij van ,b]gum1 ,jacobus ,pi]son ,?ol51 van ,leeuw>d5 en ,adolphus ,ypeij1 van ,franek]4 ,aan deze ,akademie w>5 m$e v]bond51 als ,hortulanus ,david ,meese1 van ,leeuw>d51 bijzond] door kruidkundige s*rift5 v]ma>d1 en ,jan ,piet]s van d] ,bildt1 van ,l4 ,vr\we-,p>o*ie1 als ,amanu5sis en v]zorg] d] v]zamel+ physis*e in/rum5t52 e5 man van g]+e afkom/1 die e]/ door het mak5 van uurw]k5 en da>na van optis*e in/rum5t5 zi* ze] v]di5/elijk gemaakt en e5 groot5 naam v]worv5 heeft1 da> vooral zijne teleskop5 lang op hoog5 prijs w]d5 ges*at4 ,9 g5oemde betrekk+ w]d hij 9 #agia opgevolgd door ,sybr& ,taekes van d] ,fliet1 van ,franek]1 die lang treks*ipp] 01 do* door vlijt en inspann+1 t5 gevolge d] v]ke]+ met de zon5 van ,van d] ,bildt1 het zoo v] bragt1 dat ook hij optis*e en &]e in/rum5t5 v]va>digde4 ,bij zijn dood 9 #ahjf w]d hij opgevolgd door ,bauke ,eisma van d] ,bildt1 van ,franek]1 die1 als bekwaam w]ktuigkundige1 d5 naam zijns grootvad]s ophield en e5e m5igte teleskop51 kijk]s en &]e w]ktuig5 heeft v]va>digd1 welke algeme5 gea*t zijn #f4 ,bov5di5 w>5 er de/ijds 9 d5 e5v\dig5 burg]/& te ,franek] v]s*eid5e p]son51 die voor zi* zelve de ma!matis*e wet5s*app5 beoef5d51 en van wie dus we9ig me] dan hunne nam5 bek5d is4 ,deze w>5 ,willem ,wytzes1 ,d\we ,wytema1 ,dirk ,dod5ga1 ,m>t5 ,clav] en ,piet] ,ids]ds ,porti]1 die tev5s als e5 ze] bekwaam teek5a> van s*ep5 en l&s*app5 bek5d is4 ,nog 0 ,w\t] ,m>t5s van d] ,w]ff1 van ,w\ds5d geboortig1 da> als le]mee/] 9 de ,wis- en ,/]rekunde ze] gea*t2 t]wijl ,pibo ,/e5/ra1 de zoon van e5 tig*ela>skne*t1 het geluk _h1 opgem]kt te word5 door ,pr(4 ,ypeij1 die zijn gun/ig5 aanleg d]mate ontwikkelde1 dat hij als ,lector 9 de ,wis-1 ,zeeva>t- en ,/]rekunde te ,am/]dam1 v]s*eid5e go$e le]boek5 uitgaf1 welke bij het publiek lang groot5 bijval vond54 ,ook de s*eikundige ,b\dewijn ,tieboel en de b]oemde wijsge] ,frans ,hem/]huis1 beide te ,franek] gebor51 behoor5 nog bij dit getal g5oemd te word54 ,9 de nabijheid van ,franek]1 9 de buurt ,salw]d1 woond5 to5maals de bro$]s ,ri5ts en ,klaas ,pi]s ,salv]da1 die uitmuntt5 door v]nuft1 oordeel en bekwaamheid1 vooral 9 het mak5 van fraaije zonnewijz]s4 ,uit dit gesla*t 0 m$e afkom/ig de gele]de ,wybo ,fynje1 ,doopsgez9d ,le]a> te ,dev5t]1 bek5d weg5s zijne ongeme5e bekwaamh$5 9 de hoog]e ,wiskunde4 ,te ,h>l+5 gaf de ,oud-,secret>is ,ma?ys ,adolph van ,ids+a 9 #aghg blijk5 van groote b$rev5heid 9 de ,/]re- en ,zeeva>tkunde 9 zijne w]kjes3 ,aanwijz+e van het seek]e ,middel wa>door de zeeman i$]5 na*t zijne wa>e langte kan te weet5 kom51 met ,v]volg1 en niet m9d] zijn teg5s*rijv] ,abe ,jans ,h+/ alda>4 ,te di] /$e woonde de/ijds m$e e5 ze] bekwaam uurw]kmak]1 ,tje]d ,radsma1 die met veel v]nuft e5 beweegba> ,planisph]ium v]va>digde1 wa>van ,pr(4 ,van ,sw9d5 9 #hb zijn] ,bes*rijv+ van ,eis+a's ,planet>ium e5e korte aanwijz+ en v]gelijk+ heeft gegev51 nadat hij to5 re$s a*t dez] w]k/ukk5 v]va>digd en te ,h>l+5 en ,am/]dam gelev]d _h4 ,9 het dorp ,a*lum bij ,franek] 0 de/ijds de l&b\w] ,klaas ,g]rits ,wi]+a e5 v]nuft1 dat1 ze] b$rev5 9 de ,wis- en ,w]ktuigkunde1 door het v]va>dig5 van e5e electrise]ma*9e en &]e kun//ukk51 algeme5 opzi5 ba>de4 ,uit het da> bij geleg5e dorp ,arum kwam de bekwame ,obbe ,sikkes ,bangma voort1 die1 ev5 als ,h5ricus ,a5eae van ,oudemirdum1 door hunne bekwaamh$5 en uitgegev5e ges*rift5 9 ,holl& e]volle wet5s*appelijke betrekk+5 mogt5 v]w]v54 ,ov]ig5s w>5 er 9 die laat/e helft d] #ah;e eeuw nog e5 aantal /ille beoef5a>s d] ,wis- en ,/]rekunde 9 ,friesl&1 wa>van wij niet de woonplaats51 ma> alle5 de nam5 k5n51 en die zi*1 ond] d5 titel van3 ,ma!maticus1 ( van3 ,liefhebb] d] ,ma!matis*e kun/51 v]di5/elijk hebb5 gemaakt als b]ek5a>s van de ,almanakk5 d] j>51 a*t] hunne nam5 geplaat/4 ,zij zijn3 ,g]rit ,tresl+1 #agee1 v]mo$elijk te ,leeuw>d52 ,le5d]t ,hold]1 #agfd1 d5kelijk ond]wijz] te ,arum2 ,h4 ,d4 ,hylkema1 #aggj2 ,hanso ,lem/ra van ,buma1 #agge1 lat]1 9 #agia1 ,boekh&ela> te ,sneek2 ,s4 ,sjo]ds en ,s4 van d] ,w]f1 #aghb2 ,popke ,sluit]1 #aghd2 ,g]rit ,h5driks1 #agic2 ,m>t5 ,jonk]1 #agid2 ,ti$e ,dyk/ra1 #agie2 ,joris de ,haan1 #agig2 ,johannes ,egb]ts1 #agii en da>na ,ev]t ,sj]ps ,f]w]da1 timm]manskne*t te ,leeuw>d51 di5 wij nog gek5d hebb54 ,wij z\d5 nog me]d]e nam5 kunn5 noem51 als3 van ,h5drik ,anjema1 van ,franek]1 die e5 ,tafel d] ,devisor5 van alle de natuurl4 getall5 7,leid5 #agfg7 uitgaf2 van ,nicolaas ,epkema1 van ,wirdum1 die ,wolff's ,tafel5 tot de ,trigonometria 7,am/4 #agfe7 9 't ,n$4 ov]bragt2 van de voortreffelijk/e gebro$]s ,piet]1 ,alb]t en ,arj5 ,roel(s1 van ,hijum1 die zi* e]lang tot e5e v]wond]lijke hoogte v]hiev52--do* re$s me] dan g5oeg1 om aan te toon51 dat ,friesl&1 inzond]heid 9 de laat/e helft d] #ah;e eeuw1 vru*tba> 0 9 het voortbr5g5 van ma!matis*e v]nuft5 #g4 ,9 het aanzi5lijke en fraai geleg5e dorp ,dronryp1 9 ,m5aldumadeel1 tuss*5 ,leeuw>d5 en ,franek] 7wa> e]tijds ,riem] ,sybes woonde1 die de e]/e le]mee/] 9 de ,wiskunde 0 van d5 lat] zoo b]oemd5 ,willem ,lor7 0 om/reeks het midd5 d] vorige eeuw1 bov5di51 e5 gesla*t geve/igd1 wa>9 de zu*t en de ges*ik!id voor de ma!matis*e wet5s*app5 en de w]ktuigkun/ erfelijk s*e5 te zijn4 ,da> woond5 de bro$]s ,jelte ,eises en ,ane ,eises1 van ,oo/]litt5s 9 ,ba>d]adeel afkom/ig1 die het b]oep uitoef5d5 van wolkamm]4 ,van jongs af hadd5 beide zi* 9 de ur5 van uitspann+ toegelegd op de ,rek5- en ,meetkun/1 en be/5dig bleef het h5 e5e aang5ame bezigheid zi* te oef551 en d5 tijd1 welke h5 van hunne ko/w9n+ ov]s*oot1 te be/$5 tot het zam5/ell5 van e5 ( &] kun/w]k ( a>digheid1 wa>bij e5e zeldzame h&igheid beid] v]nuft t5 di5/e /ond4 ,van de v]s*ill5de /ukk51 door ,jelte v]va>digd1 zijn bek5d1 dat hij1 9 jeugdig5 leeftijd1 e5 tweema/ galjoots*eepje v]va>digde1 van #i voet l5gte1 met alle toebehoor5 en 9 jui/e ev5r$igheid1 z zelfs1 dat er twee man me te wat] kond5 gaan4 ,als liefhebb] van muzyk en zang maakte hij voor huiselijk gebruik e5 klavi] en da>na e5 kab9etorgel1 wa>van hij de inrigt+ _h gadegeslag5 bij geleg5heid d] h]/ell+ van het k]korgel van ,dronryp1 wa>ov] hij als ,k]kvoogd het opzigt _h4 ,do* inzond]heid hield5 zij zi* bezig met het b]ek55 en zam5/ell5 van zonnewijz]s1 9 ond]s*eid5e en soms zond]l+e vorm51 wa>van vele 9 d5 omtrek aan de huiz5 en als tu9si]ad5 w]d5 geplaat/4 ,e5e door ,jelte m$e v]va>digde kun/-draaibank1 van bijzond]e v9d+1 bewees bij al deze w]kzaamh$5 groote di5/54 ,de jong/e d] bro$]s1 ,ane1 v]trok e]lang na> ,franek]1 wa> hij ,waagmee/] en ,ontvang] ( ,collecteur van het ,gemaal1 d5 ,turf enz4 is geword54 ,jelte bleef be/5dig te ,dronryp won51 als wolkamm]1 en trad 9 het huwelijk met ,hittje ,/eff5s1 van het naburige dorp ,w9sum1 bij wie hij twee zon5 en twee do*t]s v]wekte4 ,de jong/e dez] zon5 heette ,/ephanus ,jeltes1 wa>bij hij lat] d5 naam van ,eijs+a aannam4 ,hij w]d gebor5 d5 #bd ,ma>t #agee en ond]s*eidde zi*1 ev5 als zijn oud]e bro$] ,eise1 spo$ig door e5 zeldzam5 aanleg voor de ,wis- en ,/]rekunde1 welke door het dagelijks ond]wijs van d5 vad] w]d ontwikkeld en gevo$4 ,de vru*t van zijne ijv]ige oef5+5 bragt hij 9 #aggf bije5 9 e5 groot boek 7van #beg bladz471 hetwelk hij tot titel gaf3 ,grondbeg9sel5 d] ,a/ronomie ( ,/]reloopkunde1 op e5e !oretis*e wijze v]h&eld1 wa>9 hij met keurig s*rift en nette teek5+5 en b]ek5+5 de grond5 dez] wet5s*ap ontv\wde4 ,9 het volg5de ja> voegde hij da> a*t] e5 kun/w]k1 hetwelk hij noemde3 ,gnomonica ( ,sonnewijz]s1 ,alle door pass] en lijnjaal afgepa/ op de noord]bre$te van ,dronryp4 ,dit bevat 9 #agj bladz4 de afbeeld+5 en bes*rijv+5 van #hf v]s*ill5de soort5 van zonnewijz]s1 welke ev5ze] van zijne nette mani] van w]k5 als van zijn5 v9d+rijk5 gee/ getuig5 #h4 ,ook na d5 dood zijns vad]s1 die d5 #bd ,octob] #aghe1 oud ruim #fi j>5 ov]le$ #i1 bleef hij 9 het oud]lijk huis en b$rijf w]kzaam1 en zijne snipp]ur5 g$urig be/$5 zo[el aan de ,/]re-1 ,rek5- en ,w]ktuigkunde1 als aan de muzyk en het v]va>dig5 van fraai teek5- en s*rijfw]k4 ,hij ov]le$ d5 #bg ,janu>ij #ahad4 ,als vad] viel ook hem het geluk te beurt1 d5 lu/ en aanleg voor g5oemde vakk5 te ontwikkel5 en aan te kweek5 9 zijn oud/5 zoon ,jelte1 die e]lang blijk5 gaf van groote v]wa*t+4 ,want re$s op zijn zev5ti5de ja> v]va>digde deze1 bij wijze van uitspann+1 e5 beweegba> a/ronomis* kun//uk1 9 d5 vorm van e5 /a& uurw]k1 wa>op de va/e /]r5 met de zon op- en ond]g+51 met aanwijz+ van d5 w>5 en middelb>5 tijd1 van d5 oud]dom en de s*ijnge/alt5 d] maan enz4 ,do* die vad]vreugde w]d e]lang vad]sm>t1 to5 deze jongel+ 9 de ,frans*e conscriptie viel1 na> ,rusl& trok1 en1 na de groote v]moei5iss5 van di5 veldtogt1 9 #ahab1 9 e5 hospitaal te ,kauno 9 ,pol5 /i]f1 door zijne familie diep betreurd4 ,uit zulk e5 gesla*t1 dat het voorregt bezat van het lev5 van d5 gee/1 met liefde voor kun/ en wet5s*ap1 9 hooge mate te g5iet51 is ,eise ,jeltes (1 zoo als hij zi* lat] s*reef1 ,eise ,eis+a voortgesprot54 ,d5 #ba ,febru>ij #agdd te ,dronrijp 9 het huis ,no4 #aca 9 de ,k]kebur5 gebor51 w]d hij door zijn vad] van jongs af opgeleid zo[el 9 het b$rijf van wolkamm] als 9 die wet5s*app51 kun/5 en liefhebb]ij51 welke zijn5 gee/ be/5dig v]vuld5 en zijne ru/ur5 v]aang5aamd54 ,dat die zoon lu/1 aanleg en ges*ik!id da>voor betoonde en zi* beijv]de1 d5 vad] behulpzaam te zijn 9 al zijne v]rigt+51 0 dez5 e5 onbegrijpelijk g5ot en e5e /]ke aanspor+1 om alles toe te br5g51 wat zijne k5nis en bekwaamheid kon v]me]d]54 ,nog ze] jong begaf hij zi* nu en dan na> het naburige ,franek]1 t5 e9de van e5 burg]man ,willem ,wytses e5ig ond]wijs te ontvang5 9 het rek55 en de grond5 d] wiskunde4 ,hij doorliep bij dez5 de zes e]/e en de #aa;e en #ab;e boek5 van ,euclides en erlangde e5ige opleid+ 9 de kloots*e driehoeksmet+1 de k5nis van het hemel/elsel1 het gebruik van de a/ronomis*e tafel5 en het b]ek55 van de eklips54 ,hoe onvolkom5 dit ond]wijs ook w>e1 m$e weg5s gemis aan ges*ikte le]boek51--zijn ongeme5e aanleg en v]nuft hadd5 g5oeg aan enkele v+]wijz+51 om het gehoorde te bew]k51 uit te breid5 en toe te pass51 en alzoo voort te /rev5 langs e5 eig5 pad4 ,op d5 oud]dom van #ag j>5 _h hij het geluk1 9 k5nis te g]ak5 met bov5 v]meld5 ,wytse ,foppes ,dongjuma1 ze] gea*t ,wiskundige en ,in/rum5tmak] te ,leeuw>d54 ,to5 de a&a*t d] /]rekundig5 bijzond] 0 geve/igd op het m]kwa>dige v]s*ijnsel1 dat de planeet ,v5us op d5 #f ,junij #agfa voorbij de s*ijf d] ,zon z\ gaan1 _h deze in/rum5t5 ontworp5 tot het do5 van naauwkeurige wa>nem+54 ,zelfs de l&s reg]+ trok zi* deze zaak aan1 en /ond hem toe1 deze w]ktuig5 op /aats ko/5 te v]va>dig5 en da>m$e wa>nem+5 te do5 op het de/ijds onbewoonde oude ka/eel ,camm+haburg bij ,leeuw>d54 ,to5 deze obs]vatin gelukkig uitviel5 en ,wytse ,foppes da>van 9 twee w]kjes aan de gele]de w]eld m$$eel+ de$ #aj1 behaagde het ,g$epute]de ,/at5 hem bov5di5 e5 ja>geld van #ajj ,daald]s te v]e]51 welke som da>na met nog #dh ,gld4 v]hoogd w]d4 ,het mogt d5 jeugdig5 ,eis+a gebeur5 deze wa>nem+5 bij te won51 en aan d5 gun/ig5 en e]voll5 uitslag da>van /]ke aanspor+ te ontle551 om zi* met ijv] op zijne lievel+s-/udin toe te legg54 ,hij de$ dit w]kelijk1 en als de vru*t dez] oef5+5 is nog lang bewa>d e5 folio ges*rift1 bevatt5de teek5+5 en b]ek5+5 van zonnewijz]s1 en e5 d]gelijke b& van ruim #ajj bladz41 bevatt5de naauwkeurige b]ek5+5 van alle ,zons- en ,maanv]dui/]+51 welke er van #agfc tot #ahjj z\d5 plaats hebb51 v]gezeld van teek5+5 d]g5e1 welke te ,franek] z\d5 zigtba> zijn4 ,deze arbeid van e5 a*tti5j>ig jongel+1 gevoegd bij zijne b]ek5+5 van de /&plaats5 d] planet51 wa>van hij bij het beg9 van elk ja> tafels voor elke ma& v]va>digde1 t5 e9de di5/ te bewijz5 bij het do5 van wa>nem+51 mogt5 lat] de bewond]+ van groote gele]d5 wegdrag52 aangezi5 hij di5 arbeid _h volbragt1 geheel onbek5d met het be/aan zelfs van /]rekundige ja>boek5 en tafels1 wa>9 de vooraf b]ek5de /&plaats5 d] voornaam/e hemellig*am5 word5 opgegev54 ,zond] e5ige aanspraak op l( en e]e _h ,eis+a dit alles te ,dronrijp 9 het oud]lijk huis v]rigt1 geheel 9 /ilte1 als uitspann+ na volbragte dagtaak1 en zond] e5ig opzi5 te b>52 zelfs zond] e5ig uitzigt1 dat deze /udin hem voor de toekom/ van e5ig &] nut en voordeel z\d5 zijn1 dan dat zij hem bevr$ig+ van weetlu/ aanbod54 ,hij volgde e5e natuurlijke a&rift en 0 v]d] zi* zelv5 g5oeg4 ,dat oud]lijk huis kon ev5wel zijne be/emm+ niet zijn4 ,9 vi]-en-tw9tig-j>ig5 oud]dom trad hij 9 het huwelijk met ,pietje ,jacobs1 van ,hila>d1 en ve/igde zi* 9 #agfh als ,wolkamm] te ,franek] 9 het huis de ,ooijeva>1 teg5ov] het ,/ad%uis4 ,de wolkamm]ij to* bloeide da> to5maals ongeme51 en w>5 er #ba saaijet-fabrijk5 9 w]k+1 welke hond]d5 h&5 w]k gav5 en tonn5 g\ds 9 omloop bragt5 #aa4 ,als e5 /il burg]1 die zi* met ge5e &]e zak5 dan met zijn b]oep s*e5 bezig te h\d51 en die enkel ja>lijks voor zijn wolh&el e5e reis na> ,leid5 de$1 leefde hij1 zond] veel v]ke]+ met &]5 en zond] door &]5 opgem]kt te word54 ,dit 0 ook e5 gevolg van zijn a>d en k>akt]1 dat geheel d5 ru/ig5 ,fries v]toonde1 die1 9 /ille +etog5heid1 bij e5e afgetrokk5e ( geslot5e gee/ge/eldheid1 ge5e behoefte _h aan hulp ( l( van &]54 ,zelfs _h hij ge5 v]ke] met p]son51 die de zelfde vakk5 beoef5d51 wa>aan hij zijne ru/ur5 be/5dig bleef toewijd54 ,niem& kon dus 9 hem e5 v]nuft v]mo$51 dat tot de /\t/e ond]nem+ z\ opklimm54 ,hoe talrijk de/ijds ook de bem9n>5 van de ,/]rekunde 9 ,friesl& w>5--het gros d] bevolk+ nogtans vo$de omtr5t d5 loop d] hemellig*am5 nog zulke bekromp5e en zond]l+e begripp51 dat ongeme5e v]s*ijnsel5 dikwijls aanleid+ gav5 tot groote beweg+54 ,k]kelijke naauwgeze!id vo$de dan de kle+ee/ige vrees voor s*rikkelijke gevolg51 als zoo vele oordeel5 ,gods weg5s de zond5 d] m5s*54 ,dit bleek ook t5 j>e #aggd1 to5 het m]kwa>dig v]s*ijnsel v]wa*t w]d1 dat de planet5 ,jupit]1 ,m>s1 ,v5us en ,m]curius1 gelijk ook de ,maan1 zi* op d5 #h ,mei te gelijk 9 het zelfde hemelteek5 de ,ram z\d5 bev9d54 ,e5 vroom godgele]de1 die zi* e5 liefhebb] d] wa>heid noemde1 vond da>9 aanleid+ tot het s*rijv5 van e5 w]kje1 getiteld3 ,philosophis*e ,b$5k+5 ov] de ,conjunctie van de planet5 ,jupit] enz4 ,hij betoogde hi]9 op e5 gemo$elijk5 toon1 dat deze conjunctie e5 v]d]felijk5 invlo$ z\ kunn5 hebb5 niet alle5 op onz5 a>dbol1 ma> ook op het geheele zonne/elsel1 ja zelfs1 dat dit e5e voorb]eid+ ( beg9 z\ kunn5 word5 van de sloop+ van het heelal1 zoodat de nad]+ van d5 jong/5 dag als wa>s*ijnlijk w]d ge/eld #ab4 ,hoe z\d5 de gemo$]5 van onkundig51 die van elke bevolk+ de me]d]heid uitmak51 door zulk e5e voorspell+ niet v]ontru/ zijn geword58 ,de algeme5e vrees1 wa>m$e de #h ,mei w]d te gemoet gezi51 w]d gevo$ door drukk]s en li$jeszang]s1 die op op5b>e /rat5 de go$e geme5te tot boete en b]\w v]ma&54 ,het liep e9delijk z hoog1 dat de ov]heid er zi* me bemoeide4 ,na de li$jes bij de drukk]s te hebb5 lat5 ophal5 en de zang]s va/zett51 liet de ,reg]+ door e5 deskundige e5 b]igt 9 de ,leeuw>d] ,c\rant plaats51 dat er op di5 dag niets &]s z\ gebeur51 dan dat m5 vr ,zons-opgang1 bij held] w$]1 de vi] gemelde planet5 en de maan 9 g5oemd hemelteek5 z\ zi51 en dat dit v]s*ijnsel1 ev5 als de re$s voorgevall5e conjunctin van ,m]curius en ,m>s1 en van de e]/e en de ,zon1 geheel ge5 invlo$ op de a>de z\ hebb5 #ac4 ,dit _h de gew5s*te uitw]k+3 want de dag1 met zoo veel ang/ te gemoet gezi51 g+ ru/ig voorbij1 en bes*aamde alzoo elke dwaze voorspell+ en alle kle+ee/ige vrees4 ,deze volksbeweg+ 0 e*t] niet geheel nutteloos gewee/4 ,integ5deel1 zij _h e5 belangrijk gevolg3 want te midd5 d] algeme5e onru/ bleef ,eis+a b$a>d2 hij vreesde niets1 t]wijl de door hem v]va>digde tafel5 d5 jui/5 /& d] planet5 aanwez51 gelijk bij de wa>nem+ van het v]s*ijnsel bleek4 ,hij betreurde alle5 de onkunde d] m5igte1 die blijkba> ge5 begrip _h van d5 /& en loop d] hemellig*am52 t]wijl hij met v]wond]+ _h ontwa>d1 hoe algeme5 nog de voor/ell+ 0 +eworteld1 dat de a>de 9 het midd5punt des hemel/elsels geplaat/ z\ zijn1 en dat de zon en de planet5 zi* rondom ha> z\d5 beweg54 ,dat ,eis+a dit /elsel van ,ptolemaeus en ,ty*o ,brah v]wi]p1 en dat van d5 misk5d5 ,cop]nicus aankleefde1 0 natuurlijk na zoo vele j>5 van ond]zoek en oef5+4 ,de w5s*1 om ook &]5 da>van te ov]tuig52 de inval1 hoe aang5aam het z\ zijn1 e5 w]ktuig te bezitt51 wa>door m5 te all5 tijde d5 w>5 /& d] hemellig*am5 z\ kunn5 gewa> word5 en aantoon52 de mogelijkheid1 om dit op e5e e5v\dige wijze t5 uitvo] te br5g5--dit alles v]vulde zijn5 gee/4 ,na ern/ige ov]pe9z+51 mat hij zijne kra*t51 en--de inval w]d e5 voornem5 en dit e5 va/ besluit1 om zelf h&5 aan het w]k te slaan1 t5 e9de1 tot eig5 gemak en g5oeg5 en bij geleg5heid tot voorli*t+ van &]51 aan d5 zold] zijn] woonkam] e5 g]egeld beweg5d w]ktuig te v]va>dig51 hetwelk hem d5 /& des hemels1 de w>e plaats en d5 g]egeld5 gang van zon1 maan en dwaal/]r5 be/5dig voor oog5 z\ /ell54 ,behalve het g5oeg51 dat zulk e5e huiselijke w]kzaamheid 9 zijn liefhebb]ijvak hem s*e5 aan te bi$51 me5de hij door zulk e5e aans*\welijke voor/ell+ bij d5 zam5/& ( conjunctie d] planet5 ook de ongegrondheid te zull5 kunn5 aantoon5 van de vrees voor nadeelige gevolg5 da>van voor onze a>de4 ,na zijne huisvr\w het plan m$eg$eeld en d5 duur van d5 arbeid op zev5 j>5 bepaald te hebb51 w]d5 de h&5 ijv]ig aan het w]k geslag51 e*t] zond] v]wa>looz+ van zijn b]oep1 dat altijd ho(dzaak bleef4 ,het geheele zam5/el w]d nu b]ek5d en ov]wog51 en v]volg5s gewijzigd na> plaatselijke om/&igh$5 en de bekromp5e ruimte1 wa>ov] hij te bes*ikk5 _h4 ,t5 gevolge da>van d$5 er zi* weldra bezw>5 en moeijelijkh$5 op1 welke hij vooraf kwalijk kon voorzi5 en die to* door g$uld ( v]nuft moe/5 ov]wonn5 word54 ,wij noem5 da>van enkel de belemm]+1 welke de b$/$e v]oorzaakte1 wa>op hij zijne na*tru/ g5oot4 ,deze kon hij niet &]s dan met vele moeite ov]w9n5 door de v]kort+ van d5 sl+]1 welke het gans*e uurw]k 9 beweg+ moe/ br5g51 tot op #hj slag5 9 e5e m9uut1 dewijl e5e me]d]e l5gte1 voor #fj slag51 volg5s zijn e]/e plan1 die b$/$e onbruikba> gemaakt z\ hebb54 ,ook de dikte d] balk5 van het geb\w1 wa>van de plank5vlo] v]hoogd en aan welke e5 nieuwe zold]1 wa>9 het w]k zi* z\ beweg51 v]bond5 moe/ word51 v]oorzaakte e5 bezwa> bij de plaats+ van al de rad]51 zoodat hij zi* v]pligt zag1 drie ass5 9 plaats van ne te gebruik54 ,de b]ek5+ van de v]eis*te t&5 9 e5 hond]dtal rad]5 en rondsels1 bij zoo v]s*ill5de beweg+51 ko/te hem m$e groote moeite en zorg1 bijzond]1 omdat hij v]volg5s ook e5 hemelsple9 en maanwijz]s da>m$e 9 v]b9d+ bragt4 ,alle kra*t5 van gee/ en lig*aam moe/5 da>bij +espann5 word51 dewijl hij zlf alles v]rigtte4 ,beurtel+s to* 0 hij wolkamm] en rek5a>1 teek5a> en w]ktuigkundige1 timm]man en uurw]kmak]1 draaij] en s*ild] en wat dies me] zij1 zond] ooit e5ig ,planet>ium ( plaat da>van gezi5 te hebb51 zond] gebruik te mak5 van de vele hulpmiddel5 en ges*rift51 welke er de/ijds re$s be/ond51 en zond] dat hij van iem& e5ige &]e hulp g5oot1 dan dat hij de vi] b5oodigde kop]5 rad]5 na> zijn voors*rift door e5 klokmak] liet bew]k51 en dat zijn vad]1 wi5 hij ov] het w]k g]aadpleegd _h1 e5ige s*ijv5 en ass5 op de door dez5 v]va>digde kun/draaibank heeft g$raaid4 ,voor elks oog v]borg51 v]/ok5 van alle aanmo$ig+ en de m9/e v]toon+ ( opspraak v]mijd5de1 w]kte hij ru/ig voort en vord]de dagelijks 9 /ilte4 ,en dat hem bij dat alles e5 vrome gee/ bezielde1 vol van e]bi$ voor d5 groot5 ,s*epp] van het bewond]5swa>dig heelal1 da>van getuigt de nog op zijne w]kplaats aanwezige spreuk1 die hij dagelijks voor oog5 _h3 ,,g$5kt ,,dat ,,godt ,,bij ,u ,,altijd ,,hi] ,,teg5woordig ,,is #ad4 ,te midd5 van dez5 ijv]ig5 arbeid d$5 er zi* e*t] onvoorzi5e v]h9d]+5 op1 welke hem op het v]lies van ko/b>5 tijd te /aan kwam54 ,hij w]d tot v]s*eid5e onv]mijdelijke la/po/5 g]oep51 als3 tot ,collectant voor de arm51 tot ,(fici] d] ,s*utt]ij1 tot ,vro$sman ( lid d] ,/$elijke ,reg]+ en tot ,armvoogd4 ,bov5di5 zag hij zi* aange/eld tot ,collecteur ( ,ontvang] van 's ,l&s middel5 op d5 br&ewijn en de hav5specin4 ,9 deze betrekk+ v]va>digde hij ze] naauwkeurige lij/51 wa>op m5 d5 impo/ van all]h&e w>5 uitg]ek5d vond4 ,v]mits deze ook voor koopli$5 en &]e ontvang]s ze] di5/ig kond5 zijn1 liet hij ze 9 #aggh drukk51 en maakte bij die geleg5heid e5ige meld+ van het w]ktuig1 dat hij ond] h&5 _h4 ,dan1 deze lij/5 kwam5 enkel ond] de oog5 van h51 voor wie ze v]va>digd w>51 en zijne m$$eel+ trok dus geheel niet de a&a*t van deskundig5 #ae4 ,als blijk5 van ond]s*eid+ en v]tr\w5 w>5 al die betrekk+5 hem wel aang5aam en nam hij ze met zorg wa>1 do* de ur5 van w]kzame uitspann+1 welke hij zoo ga>ne en met liefde aan zijn planet>ium be/e$de1 zag hij da>door ze] inkrimp54 ,met des te me] gee/kra*t en vlijt w]kte hij voort1 en nog w>5 er 9 #aggh ge5e vi] j>5 v]loop51 ( het w]ktuig 0 re$s gangba> en het geheel 9 ,febru>ij #aghj nag5oeg voltooid4 ,zie hi] e5 ov]zigt van het gans*e zam5/el3 ,9 het midd5 van de kam] _h hij aan d5 zold] e5 /il/a&e ,zon afgebeeld1 uits*iet5de #bd /ral51 wa>van om de &]e e5e zw>te lijn voortkomt1 /rekk5de tot aan d5 buit5r&1 welke de ,ecliptica v]beeldt en deel5de dez5 cirkel 9 #ab vakk51 welke de hemelteek5s ( d5 di]5riem voor/ell54 ,tuss*5 dez5 r& en de zon _h hij 9 het plafond zev5 nag5oeg cirkelvormige sleuv5 aangebragt1 wa>9 de planet5 7door hang5de bolletjes voorge/eld7 hun bepaald5 omloop/ijd rondom de zon volbr5g52 9 beweg+ gebragt door e5 uurw]k1 wa>van de sl+] zi* bov5 de b$/$e en de rad]5 zi* tuss*5 twee zold]s 7op en ond] de balk57 bev9d54 ,het bolletje 9 de e]/e sleuf v]beeldt de planeet ,m]curius1 die 9 #hh dag5 ha> loop om de zon volbr5gt2--dat 9 de twe$e1 ,v5us1 de morg5- en avond/]1 die #bbe dag5 da>toe noodig heeft2--de d]de cirkel is de weg1 welke onze ,a>de 9 #cfe #a_/d dag5 om de zon volbr5gt1 nev5s wi] bol e5e kle9]e de ,maan v]beeldt1 welke 9 ruim #bg dag5 om de ,a>de en tev5s om ha> eig5 z draait1 en met de a>de e5s 9 't ja> om de zon gevo]d wordt1 wa>door dit maan-bolletje 7dat half v]guld en half zw>t is7 altijd de v]guld5 kant na> de zon geke]d h\dt2--de vi]de bol is de planeet ,m>s1 met #fhg dag5 omloop/ijd2--de vijfde1 ,jupit]1 met #d kle9]e bolletjes1 welke zijne wa*t]s ( man5 voor/ell51 loopt 9 #aa j>5 en #cae #a_/c dag5 rond2--9 de zesde sleuf /elt e5e bol1 met e5 platt5 bre$5 r+ omvang5 en van #e man5 v]gezeld1 ,saturnus voor1 welke 9 #bi j>5 en #afd dag5 zijn loop om de zon volbr5gt2--de zev5de en uit]/e sleuf v]beeldt d5 weg van de ,zon1 wa>9 e5 wijz]1 9 #cfe dag5 ns rond ga&e1 aan de b9n5zijde de teek5s en grad5 van de l5gte d] zon op de ecliptica en aan de buit5zijde de ma&5 en dag5 van het ja> en de decl9atie d] zon aanwij/ #af4--,tot aanwijz+ van de beweg+ d] ,maan om de ,a>de _h hij v]d] aan d5 zold] twee en aan de b$s*utt+ twee groote en vi] kle9e cirkels met wijz]s geplaat/2 wa> tuss*5 zi* 9 het midd5 gelijke aanwijz+5 bevond5 van d5 dag d] week1 het uur van d5 dag en het ja>tal1 alsm$e van de s*ijnb>e beweg+ d] zon en va/e /]r54 ,dit laat/e ,hemelsple9 en niet m9d] de ,maanwijz]s1 die de ong]egelde beweg+ d] maan ze] naauwkeurig voor/ell51 v]oorzaakt5 ,eis+a bij de zam5/ell+ de mee/e moeite en zorg4 ,zoo v]re 0 het w]ktuig voltooid1 hoewel nog niet opges*ild]d1 to5 zi* op d5 #bb ,febru>ij #aghj onv]wa*t drie ,franek] ,hoogle]>5 bij ,eis+a aanmeldd51 hem te k5n5 gev5de1 v]nom5 te hebb51 dat hij e5 a>dig w]ktuigje _h v]va>digd1 hetwelk zij ga>ne e5s z\d5 will5 zi54 ,het w>5 de ,pr(f4 ,j4 ,h4 van ,sw9d51 ,g4 ,coopmans en ,e4 ,wig]i4 ,met de hem eig5e bes*eid5heid en n$]igheid antwoordde ,eis+a1 dat hij niet wi/ ( zijn w]ktuig de belang/ell+ d] ,he]5 wel v]di5de2 dat het nog lang niet geheel voltooid 01 wa>toe hem de tijd _h ontbrok51 do* dat hij ev5wel b]eid 0 het hun te lat5 zi54 ,m5 trad de burg]-woonkam] b9n51 hief de oog5 op1 en vroeg nu en dan e5ige v]kl>+ van d5 mak]4 ,wat de twee laat/g5oemde ,hoogle]>5 da*t5 en gevoeld51 is ons onbek5d geblev52 ma> ,pr(4 van ,sw9d51 die eld]s ond]s*eid5e ,planet>ia _h gezi52 die dikwijls ov] d]gelijke w]ktuig5 _h nag$a*t1 ja1 die zelf e5s e5e s*ets van e5 e5v\dig ,planet>ium _h ontworp51--zoodra _h deze het geheel niet ov]zi5 en begrep51 ( hij w]d door e5e wez5lijke v]rukk+ ov] de fraaiheid van dit kun//uk v]vo]d1 en1 (s*oon hij twee volle ur5 aan de bezigtig+ be/e$de1 twijfelde hij nog1 ( hij1 door de v]wond]+ als ov]/elpt1 alles wel volkom5 _h +ezi5 en nagegaan4 ,te huis gekom51 g+ hij alles na1 teek5de het voornaam/e op1 ov]woog de v]eis*t5 van zulk e5 w]ktuig1 las v]s*eid5e s*rijv]s1 om zi* van de wa>de van dit ,planet>ium te ov]tuig51 en /elde e5ige g$a*t5 en vrag5 tot nad] ond]zoek op het papi]4 ,d5 #ac ,ma>t bezo*t hij ,eis+a op nieuw 9 gezels*ap van ,pr(4 ,s*rad]1 ,pr(4 ,g>c91 ,b>on van ,aylva1 ,d4 ,p4 ,/9/ra en &]54 ,bij e5 ond]zoek van e5ige ur5 bleek hem nu1 dat de e]/e reis veel zijn] a&a*t ontglipt 01 en dat het kun//uk me]d]e voortreffelijkh$5 bezat1 dan hij v]wa*t _h4 ,en na e5e d]de bezigtig+ en veelvuldige inli*t+5 van d5 v]va>dig]1 0 zijne v]wond]+1 wel v]re van door d5 tijd te slijt51 bij e5e naauwkeurige k5nis van het geheel1 nog groot] dan zij 9 d5 beg9ne 04 ,v]rukk5d 0 het hem1 gewa> te word51 hoe de groot/e zw>igh$5 voor e5 groot v]nuft als kaf v]dwijn51 en hoe m51 door de e5v\dig/e middel51 wanne] m5 e5 da>toe ges*ikt5 gee/ bezit1 de mee/ zam5ge/elde /ukk5 kan v]va>dig54 ,na>mate hij i$] /uk 9 deszelfs wez5lijke wa>de le]de k5n51 voelde hij zijne a*t+ voor d5 v]va>dig] groeij5 en zijne blijds*ap v]me]d]51 van door di5s ond]rigt+5 vord]+5 te mak5 9 sommige deel5 d] w]ktuigkunde4 ,pr(4 van ,sw9d5 gaf zijne +5om5heid met dit voortreffelijke kun//uk het e]/ lu*t1 door het ontw]p5 van e5e korte s*ets da>van1 welke hij toezond aan zijn5 bro$] d5 ,advokaat ,s4 ,p4 van ,sw9d5 te 's ,hage1 alsm$e aan de ,akademie d] ,wet5s*app5 te ,brussel1 aan d5 ,pr9s ,van ,gallitz91 aan de b]oemde gele]d5 ,de ,luc1 de/ijds te ,lond51 ,cotte te ,montmor5ci en ,gauss5 te ,montpelli]2 en alle5 gebrek aan tijd v]h9d]de hem voore]/ gelijke m$$eel+ te do5 aan zijne correspond5t5 te ,p>ijs1 te ,pet]sburg en 9 ,duits*l&1 ,zwits]l& en ,itali4 ,do* ook als burg] en gele]de besefte hij zijne v]pligt+ jeg5s zijn vad]l&1 om de v]di5/5 van e5 voortreffelijk burg] en /adg5oot algeme5 bek5d te mak54 ,weg5s v9d+rijk v]nuft en bijzond]e v]mog5s voor de w]ktuigkunde mogt5 to* de ,friez5 zi* ev5ze] op ,eis+a b]oem5 als de ,engels*5 op ,h>rison en ,f]guson1 aan wie uit/ek5de beloon+5 t5 deel viel54 ,drom en om i$] voor te li*t51 die het ,planet>ium voortaan z\ will5 bes*\w5 en 9 zijne wa>de le]5 k5n51 do* vooral1 om g]+s*att+ en v]ke]de beoordeel+ te v]mijd51--besloot ,van ,sw9d5 e5e uitvo]ige bes*rijv+ van het gans*e ,planet>ium 9 het li*t te gev54 ,hij de$ dit 9 ,junij #aghj en dus nog vr het s*ild]5 en v]guld5 van het v]trek en van de voorw]p51 wa>m$e ,eis+a van ,augu/us #aghj tot ,mei #agha is bezig gewee/1 wa>door het geheel e5 veel fraaij] en me] sprek5d voorkom5 bekwam4 ,hij de$ dit met e5e vlijt en /udie1 welke gev5r$igd w>5 aan de wa>de1 welke hij aan het kun//uk he*tte1 en w]d da>bij veel uitvo]ig] dan hij zi* voor/elde1 uit ho(de van het g5oeg51 hetwelk hem het op/ell5 v]s*afte4 ,hij droeg het w]kje1 wa>m$e hij groote e] behaalde1 op aan zijn5 bro$] bov5g5oemd1 die na v]loop van we9ige wek5 9 p]soon ov]kwam1 om met eig5 oog5 het ,planet>ium te zi5 en 9 de bewond]+ zijns bro$]s te deel54 ,naauwelijks to* 0 deze bes*rijv+ 9 het li*t v]s*551 en 0 het algeme5 op de hooge wa>de van het ,planet>ium oplett5d gemaakt1 ( de /ille won+ van ,eis+a w]d bijna dagelijks door e5 aantal p]son5 bezo*t1 dat1 uit nieuwsgi]igheid ( belang/ell+1 de bezigtig+ kwam v]zoek54 ,van d5 #bb ,febru>ij tot d5 #d ,junij 0 de bes*\w+ sle*ts aan e5 tw9tigtal p]son51 mee/ ,hoogle]>5 en ,doopsgez9de ,pr$ikant51 veelal ond] geleide van ,pr(4 van ,sw9d51 v]gund geword54 ,do* pas 0 de bes*rijv+ 9 het li*t1 ( het getal groeide d]mate aan1 dat van d5 #bb ,junij tot d5 #ca ,julij het getal bezoek]s1 wa>ond] vele aanzi5lijke p]son5 en gele]d51 ruim hond]d b$roeg4 ,hoe aang5aam deze blijk5 van belang/ell+ ,eis+a ook w>51 zij h9d]d5 hem1 omdat het w]ktuig zi* ze] onaanzi5lijk voorde$1 en nog afgew]kt en ges*ild]d moe/ word54 ,hij moe/ dus d5 toegang weldra e5 tijdlang weig]51 om zi* da>m$e bezig te h\d54 ,9 di5 tuss*5tijd liet hij sle*ts enkele p]son5 toe4 ,na de voltooij+1 9 het laat/ van ,mei #agha1 w]d de bezigtig+ w$] op5ge/eld1 en groot 0 van nu af aan de toeloop van bes*\w]s1 uit alle oord5 des l&s4 ,gans*e gezels*app5 maakt5 e5e afzond]lijke reis na> ,franek]1 om e5 kun//uk te zi51 dat s$]t als de mee/ bezi5swa>dige bijzond]heid dez] /ad w]d v]e]d4 ,algeme5 0 de bewond]+ en groot de l(1 welke d5 e5v\dig5 mak] da>ov] 7vaak al te uitbundig7 w]d toegezwaaid1 zoodat deze e]bewijz5 hem dikwijls me] h9d]lijk dan aang5aam w>54 ,vroeg] _h hij de nam5 d] bezoek]s aangeteek5d1 do* nu vo]de hij het gebruik 91 dat i$] bezoek] zijne h&teek5+ zette 9 e5 e5v\dig boekje ( album1 hetwelk hij als h]9n]+ bewa>de #ag4 ,e5 kun/w]k1 dat d]mate de algeme5e bewond]+ opwekte1 moe/ ook wel de a&a*t trekk5 d] ,/at5 van ,friesl&1 die wele] door zoo vele e]volle gun/bewijz5 de beoef5+ van wet5s*ap en kun/ 9 dit gewe/ hebb5 aangemo$igd #ah4 ,op d5 ,l&sdag van d5 #ah ,julij #aghc w]d namelijk voorg$rag51 dat door d5 ,vro$sman ,eis+a te ,franek] uitgevond5 en met groot5 arbeid en ko/5 v]va>digd 0 e5 uitmunt5d ,hemisphrium1 hetwelk me] w]eldkundig 0 geword5 door de bes*rijv+1 welke ,pr(4 van ,sw9d5 da>van 9 het li*t _h gegev51 wa>door het de v]wond]+ en a&a*t d] gele]d51 zoo b9n5- als buit5l&s _h tot zi* getrokk51 en hetwelk wel v]di5de de zigtb>e blijk5 van go$keur+ en deelnem+ d] ,hooge ,ov]heid te ontvang51 opdat ook 's ,l&s ,univ]siteit alda> 9 het toekom5de da>van nut en e]e mogt hebb54 ,voorloopig w]d hi]op1 vooral weg5s het laat/ aangevo]de1 beslot51 da>op de consid]atin te v]zoek5 van de ,he]5 ,curator5 d] ,hooges*ool te ,franek]4 ,gelukkig1 dat deze da>9 raad en voorli*t+ vroeg5 van d5 man1 die het mee/ bevoegd 01 ov] de zaak te oordeel54 ,zij vroeg5 de consid]atin van ,pr(4 van ,sw9d5 en deze volde$ ze] ga>ne aan hun v]zoek4 ,bij e5e uitvo]ige missive 7groot #ag bladz4 #ai7 beantwoordde hij d5 #g ,septemb] #aghc de twee vrag53 ( het kun//uk de zigtb>e blijk5 d] go$keur+ en deelnem+ van de ,reg]+ v]di5de1 en ( die blijk5 ook zoodanig z\d5 kunn5 word5 gegev51 dat ook de ,univ]siteit er nut en e]e van hebbe4 ,hij /emt de e]/e vraag toe1 t5 e]/51 omdat dit ,planet>ium 9 zi* zelf uitnem5d en zond] werga is1 dewijl er ge5 &] kun//uk bek5d 01 wa>op de s*ikk+1 beweg+5 en v]s*ijnsel5 d] hemellig*am5 z talrijk1 z zigtba> en z naauwkeurig v]toond word51 gelijk bleek uit de v]gelijk+ met &]e w]ktuig51 en ook uit d5 hoog5 l(1 door buit5l&s*e gele]d5 van d5 e]/5 rang1 zelfs door ,engels*e ,j\rnali/51 na het uitgev5 van zijne ,bes*rijv+ hi]aan toegek5d4 ,t5 twe$51 omdat de uitv9d] e5e s*r&]heid van gee/1 e5 v]nuft en v]beeld+skra*t _h aan d5 dag gelegd1 welke de mee/e bewond]+ v]di5d5 9 e5e zaak1 die d5 opp]vlakkig5 bes*\w] het m9/ 9 het oog valt1 namelijk3 de kun/ige zam5/ell+ van het ,rad]w]k1 dat alle en ze] ongelijke beweg+5 op de e5v\dig/e wijze te weeg br5gt1 en da>door de mee/ moeijelijke bezw>5 d] me*anica ov]wonn5 heeft4 ,ja1 ,van ,sw9d5 betuigt1 dat hij me]mal5 v]/omd _h ge/aan bij het bes*\w5 van het geheele zam5/el d] rad]51 hoe zi* 9 e5 man als ,eis+a 7zond] e5ig ond]wijs 9 de w]ktuigkunde g5ot5 te hebb51 zond] iem& ( e5ig boek te raadpleg51 zond] te wet51 dat er soortgelijke w]ktuig5 be/ond51 ja die vroeg] nimm] op w]ktuig5 _h nag$a*t7 zi* op e5s e5 ongeme5e me*anis*e gee/ heeft ontwikkeld1 wa>van deze zi* zelv5 niet bewu/ 04 ,wa>lijk1 dus besluit hij dit punt1 hoe me] ik het kun//uk bes*\w1 hoe me] ik de e5v\digheid van het rad]w]k en van het geheele zam5/el bewond]1 en deskundig5 zijn er met mij ov] v]wond]d gewee/4--,v&a>1 dat hij t5 d]d5 uitvo]ig betoogt1 hoe e]vol het voor de ,/at5 zo[el als voor ,eis+a z\ zijn1 als hem 79 navolg+ van ,frankrijk1 ,engel& enz4 die uit/ek5de bekwaamh$5 erk5d5 en v]e]d57 door de ,hooge ,ov]heid t] beloon+1 t] aanmo$ig+ en t] v]go$+ d] zw>e onko/5 en onbegrijpelijke moeite1 e5e som gelds wi]d toegek5d1 wa>door zijne v]di5/5 en e]e als met het zegel van d5 ,s\v]e9 be/empeld z\d5 word51 tot ge5e g]+e aanspor+ van vele &]e ,friez51 t5 e9de al hunne kra*t5 en v]mog5s 9 te spann51 om d5 l&e1 de kun/5 en de wet5s*app5 nuttig te zijn1 en d5 roem en de e]e d] ,friez5 uit te breid54 ,ma> nog groot] blijk van zijne hooge +5om5heid met het kun//uk gaf ,pr(4 van ,sw9d51 to5 hij1 t] beantwoord+ van de twe$e vraag1 niets m9d] voor/elde1 dan om ,he]5 ,/at5 te beweg51 ,eis+a uit te noodig5 en 9 /aat te /ell51 om1 tot roem en si]aad van de ,akademie en van de /ad ,franek] en tot groot nut van de /ud5t51 op ,l&s ko/5 9 het ,akademiegeb\w e5 geheel nieuw en me] volmaakt ,planet>ium te v]va>dig5 dan dat1 hetwelk hij na> de bekromp5e ruimte van zijne won+ _h moet5 s*ikk5 en niet wel v]plaat/ kon word52 alsm$e1 dat da>van e5e uitvo]ige en met go$e plat5 v]rijkte ,bes*rijv+ op ,l&s ko/5 mogt word5 uitgegev52 wa>door het nut da>van voor de /ud]5de jeugd bevord]d en de roem d] ,akademie1 zoo als ook de milddadigheid en prijz5swa>dige ijv] d] ,hooge ,ov]heid tot het aankweek5 van nuttige kun/5 en wet5s*app5 algeme5 ru*tba> en v]spreid z\d5 word54 ,zulk e5 advies van d5 mee/ bevoegd5 beoordeela> 0 voor ,eis+a zek] veel me] v]e]5d dan het ,/aatsbesluit1 dat di5 t5 gevolge d5 #f ,ma>t #aghd w]d g5om54 ,ondanks de hooge +5om5heid van ,pr(4 van ,sw9d5 met het kun//uk en de kra*tig/e bewoord+51 om deszelfs uit/ek5de v]di5/5 aan te duid51 w]d zijn laat/e voor/el da>9 voorbijgegaan1 en1 op vroeg] v]melde grond51 alle5 beslot53 de kundigheid en ijv] van ,eis+a allez9s te laud]51 en hem1 t5 teek5 van het g5oeg5 d] ,/at5 9 zijn arbeid1 aan te bi$5 e5 /uk gew]kt zilv]s t] zijn] keuze1 t] wa>de van t5 hoog/e hond]d zilv]5 ,dukatons 7f #cae74 ,zek] /eekt het b$rag van dit ges*5k als blijk d] go$keur+ en deelnem+ van de hooge ,ov]heid1 /]k af bij de s*att+ van ,pr(4 ,van ,sw9d51 en z\ ,eis+a dr9 en 9 de wijze1 wa>op het door hem gekoz5e zilv]w]k 7be/a&e 9 e5e k(fijkan en !epot7 hem1 zond] e5ige opdragt1 toeig5+ ( geleide1 door d5 kne*t van e5 zilv]smid aan hem w]d bezorgd1 r$55 van kle9a*t+ gevond5 hebb51--indi5 hij m9d]e zelfg5oegzaamheid _h bezet51 en als hij 9 de gans*e beh&el+ van deze zaak niet re$s de blijk5 van d5 bekromp5 gee/ van d5 to5maals re$s smeul5d5 /aat/wi/ _h geme5d te bem]k51 welke hem zoo ze] b$roefd51 en lat] op zoo vele tran5 kwam5 te /aan4 ,het 0 er v]re af1 dat ,eis+a met de voltooij+ van zijn w]ktuig1 9 ,mei #agha1 zijn arbeid als geindigd bes*\wd z\ hebb54 ,ne51 be/5dig bleef hij aan de v]bet]+ en volmak+ van het geheel w]kzaam4 ,spo$ig kwam het hem bet] voor1 de wijz]s1 welke de li*tge/alt5 d] ,maan voor/ell5 7ond] op de pila/]s van de b$s*utt+ geplaat/71 nog teg5 d5 zold] te br5g51 wa> me] ruimte 0 om de zaak naauwkeurig voor te /ell5 #bj4 ,da> e5e v]plaats+ en v]s*ikk+ van het geheele rad]w]k dez] beweg+ hi]aan v]bond5 01 volbragt hij deze v]bet]+ met ze] veel moeite4 ,do* hij zette de kroon op zijn w]k1 door de zam5/ell+ van e5 ges*rift1 dat de duurzame wa>de van zijn kun//uk1 ook voor het nagesla*t1 z\ v]hoog54 ,9 ,novemb] #aghd v]va>digde hij namelijk e5e ,naauwkeurige ,bes*rijv+ en ,afteek5+5 van de uitw5dige v]toon+ en de inw5dige zam5/ell+ van het gans*e ,planet>ium4 ,dit met zorg bew]kte ges*rift 7groot #ajj folio bladzijd57 be/emde hij voor zijne zon51 aan wie hij het opdroeg1 opdat zij en hunne nakomel+5 na zijn ov]lijd5 9 /aat mogt5 zijn het w]ktuig 9 orde en gangba> te h\d54 ,9 zev5 ho(d/ukk5 bes*reef hij1 met bijvoeg+ van afbeeld+51 de uitw5dige v]toon+ en de inw5dige beweg+ van i$] r+1 rad1 rondsel ( z1 met het getal t&51 /av5 en bonkels en d5 tijd van hunn5 omloop1 wa>toe hij elk /uk met e5 nomm] _h voorzi52 hij wees hun aan1 hoe alles uit elk&] g5om51 h]/eld en ine5gezet moe/ word51 en ond]rigtte h5 omtr5t het v]mog5 van d5 sl+]1 de kra*t d] gewigt51 en hoe sommige g$eelt5 van de beweg+ afgeslot5 en het geheel door het ronddraaij5 van e5 kruk na> v]kiez+ bewog5 kon word5 enz4 ,met e5e bewond]5swa>dige naauwkeurigheid en duidelijkheid legde hij hi]9 het gans*e zam5/el bloot en gaf hij rek5s*ap wrom hij alles zdanig _h +]igt #ba4 ,na> deze aanwijz+5 ond]h\d51 vleide hij zi*1 dat het w]ktuig met ze] we9ig moeite en ko/5 gangba> kon blijv5 tot e5e l5gte van j>51 ja van gesla*te tot gesla*te4 ,z wa&e de brave en v]di5/elijke man1 die nu alles me5de v]rigt te hebb5 wat 9 zijne magt /ond1 om d5 onafgebrok5 gang van zijn geliefkoosd en b]oemd kun/w]k te v]zek]54 ,ma> spo$ig] dan hij kon v]mo$51 ja nog bij zijn lev51 z\ het /il/aan1 om j>5 aane5 als 9 v]getelheid weg te kwijn54 ,de vr$e en ru/1 welke ,n$]l& bij het g5ot van welva>t en e5sgez9dheid zoo lang _h g5ot51 w>5 s$]t #aghj v]/oord door /aatkundige ges*ill5 en burg]lijke v]deeldh$54 ,t5 j>e #aghg hadd5 deze het toppunt b]eikt4 ,franek] w]d het middelpunt d] b]o]t51 wa>9 de gewap5de misnoegd5 teg5 het /adh\d]lijk gezag zi* v]e5igd hadd51 en ,eis+a1 de /ille1 ru/ige burg]1 bevond zi* aan het ho(d d] /$elijke burg]magt1 dewijl hem door ,magi/raat en ,vro$s*ap1 bij de ja>lijks*e v]deel+ van de commissin1 9 dt ja> de la/ 0 op g$rag5 van toezigt ov] de zak5 d] ,s*utt]ij4 ,weldra h]/elde de ov]magt d] ,pruissis*e troep5 het /adh\d]lijk gezag2 het lang v]/]kte ,franek] w]d h]nom51 en--hond]d5 ,friez5 vond5 het g]ad51 huis1 h en vad]l& te v]lat51 om alzoo door de vlugt nog groot]e bezw>5 te ontgaan4 ,ook ,eis+a deelde 9 dit lot4 ,hoeze] zijn] ons*uld en go$e b$oel+5 bewu/1 moe/ ook hij gade en k9d]5 v]lat51 en1 van zijn geliefd ,planet>ium v]wijd]d1 doelloos 9 d5 vreemde rondzw]v54 ,da> moe/ hij na v]loop van we9ige ma&5 d5 dood zijn] bem9de huisvr\w bewe551 zond] dat het hem v]gund 0 gewee/ ha> 9 de laat/e ure bij te /aan4 ,de opvo$+ van zijne zon5 moe/ hij aan blo$v]want5 ov]lat54 ,zijn huis w]d v]huurd1 zijne meubel5 v]ko*t1 en niem& sloeg a*t op het /il/a&e kun//uk1 om welks v]va>dig+ hij nog kort gel$5 met zoo veel l( en e]e gekroond 04 ,e5 tijdlang hield hij zi* te ,/e9=t en te ,gronau op1 gebog5 ond] diepe sm>t4 ,te ,ens*$ v]za*tte de vri5ds*ap van d5 bekwam5 ,lamb]tus ,nieuw5huis1 ev5 als hij beoef5a> van de natuur- en wiskundige wet5s*app51 9 wi5s familie hij ga/vrij w]d opg5om51 e5ig5 tijd zijn bijna onduldba> lijd54 ,9 ,april #agij waagde hij het1 ,gronau te v]lat51 en ov] ,koevord5 en ,ass5 na> ,gron+5 te w&el51 wa> hij wilde rondzi5 na> e5e geleg5heid1 om zi* erg5s als wolkamm] te ve/ig54 ,hij me5de die te ,visvliet1 aan de ,fries*e gr5z51 gevond5 te hebb51 en mogt da> bijna e5 ja> lang veilig won5 en zijn b]oep h]vatt54 ,do* de vij&1 wa>voor hij gevlugt 01 sliep niet4 ,9 het beg9 van ,april #agia w]d hij da> nam5s het ,h( van ,friesl& gevat1 na> het ,blokhuis te ,leeuw>d5 gevo]d1 en1 na e5 bre$vo]ig proces1 op de bes*uldig+1 van als lid van het def5siewez5 deelg5om5 te hebb5 aan de opro]ige beweg+5 te ,franek] 9 #aghg1 e]/ d5 #bg ,april #agib v]oordeeld1 om voor vijf j>5 uit deze prov9cie te word5 gebann54 ,hij begaf zi* to5 w$] na> ,visvliet1 en mogt da> vele bewijz5 van ond]/eun5de hulp ontvang5 en ook e5e twe$e gade v9d5 9 ,trijntje ,eelkes ,sickema1 die v]volg5s de /eun en vreugde van zijn lev5 bleef en bij welke hij twee do*t]s v]wekte4 ,de omw5tel+ van #agie maakte e5 e9de aan zijne ball+s*ap4 ,hij kwam te ,franek] t]ug1 do* vond zijn huis v]huurd aan vreemd51 zoodat hij voorloopig e5e &]e won+ moe/ betrekk54 ,e]/ 9 het volg5de ja> ke]de hij 9 zijn huis t]ug1 h]vatte hij zijn vorig b$rijf en w]d zijn ,planet>ium1 na e5 /il/& en gemis aan toevoorzigt van neg5 j>51 w$] het groote voorw]p zijn] zorg5 9 de ur5 van v]pooz+4 ,met v]nieuwd5 lu/ w]d het h]/eld en gangba> gemaakt1 zoodat het e]lang w$] t] bezigtig+ van het algeme5 w]d op5ge/eld1 en op nieuw1 als vroeg]1 talrijke belang/ell5de bezoek]s vond #bb4 ,ond] het g5ot van huiselijk geluk en de welv]di5de hooga*t+ zijn] m$eburg]s1 sleet ,eis+a nu vele ru/ige en gelukkige j>54 ,door het algeme5 v]tr\w5 zag hij zi* met de wa>nem+ van v]s*ill5de betrekk+5 v]e]d4 ,9 #agig w]d hij zelfs b5oemd tot ,curator van 's l&s ,akademie te ,franek]1 en w]kte hij ijv]ig m$e tot h]/el van deze b]oemde ,hooges*ool uit h>5 de]lijk v]vall5 toe/&4 ,be/5dig hield hij zi* als uitspann+ met /]rekundige b]ek5+5 en w]ktuig5 bezig4 ,hi]van getuigt nog e5 9 zijne familie bewa>d3 ,/]eographis* ontw]p d] ,/]r5hemel1 van de ,noord]pool tot de #ce grad5 zuid]-afwijk+1 van ,j4 ,e4 ,bode1 voor het gebruik gemakkelijk gemaakt4 ,hi]toe _h hij deze ka>t op e5e draaij5de s*ijf geplakt en van e5 r& voorzi51 wa>op de ma&5 en dag5 uitg$rukt zijn4 ,da> vr is e5 glas1 wa>op de horizont1 de hoogte1 de cirkels en #af kompas/rek5 zijn getrokk52 alles ze] ges*ikt1 om op e5 bepaald tijdpunt d5 /& d] va/e /]r5 te kunn5 voor/ell5 #bc4 ,het laat/e /uk1 door hem uitg$a*t en geteek5d1 0 e5 kle9 ,planet>ium1 wa>op de loopban5 van ,m]curius1 ,v5us1 de ,a>de met de ,maan1 ,m>s1 ,jupit] en ,saturnus w>5 geplaat/ 9 h>e betrekkelijke af/&5 van de ,zon1 wa>van de bijzond]h$5 9 het ,aanhangsel tot de ,bes*rijv+ zijn m$eg$eeld4 ,zijne be/5dige zu*t1 om het ,planet>ium van tijd tot tijd te v]bet]51 w]d gevo$ door e5 heimelijk5 w5s*1 welke /e$s zijn gee/ v]vulde en s*]pte4 ,het 0 de hoop1 dat het hem 9 de kra*t zijns lev5s mogt gebeur51 zi* 9 de geleg5heid ge/eld te zi51 om 7zoo als ,pr(4 van ,sw9d5 het e]/ _h voorge/eld7 erg5s eld]s op groot]e s*aal e5 veel volmaakt] ,planet>ium zam5 te /ell51 wa>toe hij al de v]eis*te b]ek5+5 gemaakt en de ontw]p5 g]e$ _h4 ,hij _h di5 w5s* me]mal5 te k5n5 gegev51 en zelfs e5maal1 als ball+1 zi* tot de uitvo]+ da>van aangebod51 sle*ts tot d5 prijs van vrij en veilig 9 zijn vad]lijk gewe/ te mog5 w$]ke]52 ma> te v]geefs #bd4 ,die hoop w]d v]lev5digd1 to5 de voortreffelijke ,g]rit ,hessel9k1 ,hoogle]a> bij de ,doopsgez9d5 te ,am/]dam1 het ,planet>ium 9 ,augu/us #ahjj met z veel belang/ell+ en bewond]+ bezigtigde1 dat hij zi* opgewekt vond1 9 de maats*appij3 ,felix ,m]itis da>ov] e5e v]h&el+ voor te drag54 ,deze _h t5 doel1 om g5oegzame belang/ell+ te v]wekk51 dat ,eis+a uitg5oodigd z\ word51 om1 op ko/5 en 9 het geb\w di] ,maats*appij1 zulk e5 kun/w]k met alle gew5s*te v]bet]+5 te v]va>dig54 ,die w5s* w]d ond]/eund door d5 a*t5swa>dig5 kun/m9na> ,j4 d',am\r van ,am/]dam1 die1 9 dezelfde ma& ,eis+a bezoek5de1 hem diep getr(f5 zijne bewond]+ en dank betuigde1 en e5e som van duiz5d guld5s aanbood1 indi5 m5 kon besluit5 ,eis+a uit te noodig51 9 ,am/]dam e5 d]gelijk ,planet>ium te v]va>dig54 ,do* ook deze zaak _h ge5 gevolg4 ,nog kra*tig] w]d die hoop v]lev5digd1 to5 ,eis+a 9 #ahjh e5 bezoek ontv+ van d5 ,admiraal de ,w9t]1 ,m>s*alk van ,holl&1 zoo als hij zi* 9 het album betitelde4 ,na met zijn gevolg het kun//uk met ongeme5e deelnem+ bezigtigd te hebb51 0 hij voornem5s1 om ,kon+ ,lodewijk1 bij zijne voorg5om5e reis na> ,friesl&1 de zaak met zoo veel a&rang voor te drag51 dat de ,vor/ ov]gehaald wi]de1 om het v]va>dig5 van e5 voll$ig] ,planet>ium en ,hemisphrium1 9 het geb\w d] ,franek] ,akademie ( eld]s1 aan ,eis+a op te drag54 ,mogt hij hi]9 niet slag51 dan hoopte hij dit plan door v]e5igde kra*t5 van vele bem9na>s d] wet5s*app5 en het vad]l& te v]wez5lijk54 ,do* w$] te v]geefs3 de reis des ,kon+s _h ge5 voortgang1 en lat]e gebeurt5iss5 bragt5 dit plan 9 v]getelheid4 ,drom is het bijzond] vreemd1 dat bij al de bemoeij+5 van het to5malig bew9d1 om v]di5/5 en tal5t5 op te spor5 en aan te mo$ig51 wa>aan ,arj5 ,roel(s1 ,si$s ,johannes ,ri5ks & ,bauke ,eisma van d] ,bildt e]eblijk5 en ond]s*eid+5 te dank5 hadd51 ,eis+a w]d voorbijgegaan1 en dat hij zelfs niet g5oemd w]d 9 het bek5de v]slag van d5 ,he] ,j4 ,me]man1 ,directeur-,g5]aal d] ,wet5s*app5 en ,kun/51 van ,zom]ma& #ahaj #be4 ,welv]re dat dit ,eis+a1 die 9 z$ige n$]igheid en zelfg5oegzaamheid zijne groo!id zi* zelv5 bijna onbewu/ 01 z\ gekr5kt hebb54 ,ma> aang5aam 0 het hem nogtans1 na de heugelijke h]/ell+ des vad]l&s1 9 ,febru>ij #ahaf v]e]d te word5 met de b5oem+ tot ,bro$] d] orde van d5 ,n$]l&s*5 ,leeuw en 9 dat zelfde ja> tot ,lid van d5 ,/$elijk5 ,raad2--dat ,kon+ ,willem ,i1 die hem e]/g5oemde ond]s*eid+ toek5de1 met ,pr9s ,fr$]ik d] ,n$]l&5 d5 #cj ,junij #ahah zijn ,planet>ium met e5 bezoek v]e]de1 en zi* alles tot 9 de m9/e bijzond]h$5 liet aanwijz51 wa>bij beide vor/5 de moeite niet s*roomd51 om 9 de enge ruimte van het rad]w]k te kruip51 vooral om de ongelijke beweg+5 d] maanwijz]s te bezigtig52--dat ook de ,kroonpr9s1 lat] ,willem ,,ii1 hem d5 #bi ,julij #ahbj met gelijke belang/ell+ bezo*t1 en dat ,mr4 ,jacobus ,s*eltema 9 #ahah zijne v]di5/5 op5lijk 9 het li*t /elde door de uitgave van zijne ,lev5sbes*rijv+ #bf4 ,niet m9d] v]blijd5d 0 het voor ,eis+a1 9 #ahbd e5 h]druk van van ,sw9d5's ,bes*rijv+ van zijn ,planet>ium te belev54 ,de gele]de en smaakvolle ,jan ,br\w]1 ru/5d le]a> bij de ,doopsgez9d5 te ,leeuw>d51 leidde deze nieuwe uitgave bij het publiek 9 met e5e uitvo]ige ,voorr$e1 welke sommige lev5sbijzond]h$5 v]meldde en van zijne w>me +5om5heid zo[el met ,eis+a en ,van ,sw9d5 als met beid] arbeid getuigde4 ,de belangrijkheid van dez5 druk w]d v]hoogd1 e5sdeels door de bijvoeg+ van drie groote plat51 het v]trek1 de zold]+ en de b$s*utt+ voor/ell5de1 door ,eis+a en zijn5 vri5d1 d5 s*r&]5 ,klaas ,johannes ,sannes1 9 #ahbj geteek5d en nu 9 het kop] gebragt2 en &]deels door ,bijvoegsels van ,eis+a zelv51 bevatt5de e5e opgave van de v]&]+5 en v]bet]+51 welke het kun//uk s$]t #aghj _h ond]gaan1 b5ev5s e5e bes*rijv+ van de plat54 ,hij voegde da> a*t] nog e5 ,aanhangsel betrekkelijk het kle9e ,planet>ium1 door hem uitg$a*t en geteek5d1 en door ,willem ,jans ,jans51 l&b\w] te ,dongjum1 9 h\t v]va>digd4 ,bov5di5 w]d deze uitgave v]si]d met het welgelijk5d afbeeldsel van d5 e]bi$wa>dig5 grijsa>d1 door gemeld5 ,k4 ,j4 ,sannes1 graanh&ela> te ,franek]1 geteek5d en door ,d4 ,j4 ,br\w] met e5 gepa/ bijs*rift voorzi54 ,0 het getal bezoek]s van het ,planet>ium 9 de laat/ voorga&e j>5 re$s aanm]kelijk toeg5om51 nog me] 0 dit het geval1 nu de h]druk van ,van ,sw9d5's ,bes*rijv+ 7wa>op ruim #bjj p]son5 hadd5 +eteek5d7 9 vel] h&5 0 gekom5 en de algeme5e a&a*t op nieuw op het kun//uk _h geve/igd4 ,/reel5d 0 het d5 wa>dig5 man1 bij voortdur+ en als bij to5em+ zoo vele blijk5 van belang/ell+ te ontvang54 ,deze w>5 ook ind]daad e5 opm]kelijk v]s*ijnsel4 ,het tijd/ip d] uitv9d+ 0 t] bevord]+ van d5 bijval ze] gun/ig gewee/4 ,imm]s1 9 het midd5 d] #ah;e eeuw _h de beoef5+ van de natuurkundige wet5s*app51 9 het algeme5 en 9 v]gelijk+ van &]e tijdvakk51 9 e5 /aat van kwijn+ v]ke]d4 't ,0 to5 de g\d5 eeuw van natuurkundige a>digh$51 d] physique amusante4 ,ma> die wet5s*app51 en met "n de /]rekunde1 h]leefd5 op het laat/ di] eeuw met nieuwe kra*t4 ,de mcanique cle/e w]d beoef5d en gaf aan de /]rekunde e5e nieuwe rigt+ en hoog]e vlugt4 ,de eis*5 d] wet5s*ap w>5 /r5g]1 de kun/ van wa> te nem5 0 e5e moeijelijke taak geword51 na>mate het veld d] bes*\w+ zi* me] uitbreidde4 ,want belangrijke en talrijke ontdekk+5 volgd5 elk&] op4 ,deze v+5 aan met d5 j>e #agha en hield5 s$]t niet op1 zoodat er 9 de jong/ v]loop5e #gj j>5 alle5 #ac nieuwe planet5 zijn ontdekt geword54 ,het ja> #aghj1 wa>9 ,van ,sw9d5 s*reef en d5 naam van voll$ig ,planet>ium aan ,eis+a's kun/w]k gaf1 0 alzoo het laat/e ja>1 wa>op dit van e5ig d]gelijk w]ktuig gezegd kon word54 't ,0 v]volg5s to* bijna niet mogelijk1 d5 zoo v] v]wijd]d5 nieuwel+ ,uranus op behoorlijk5 af/& 9 het gelid d] oude planet5 te br5g51 en nog m9d] de 9 het beg9 dez] eeuw ontdekte vi] nieuwe planet51 wi] loopban5 elk&] doorkruis5 en omsl+]54 ,to5 hield5 alle naboots+5 van het planet5/elsel1 z\d5 ze d5 naam van voll$ig drag51 voor altijd op1 en w>5 de be/a&e planet>ia ze] onvoll$ig geword54 ,ook om die r$5 0 hunne wa>de 9 het oog van k5n]s ze] g$aald1 en die zelfde r$5 0 e5e h9d]paal te me] gewee/1 om ,eis+a tot de v]va>dig+ van e5 ,planet>ium op groot]e s*aal 9 /aat te /ell54 ,de blijk5 van duurzame belang/ell+1 welke het ,planet>ium van ,eis+a1 9 we]wil van dat alles1 mogt ond]v9d51 w>5 e5sdeels gegrond op d5 roem1 di5 het e5s bij zijne voltooij+ _h v]worv51 en &]deels op het me*anisme van d5 toe/el1 dat altijd belang/ell+ en bewond]+ zal v]di554 ,do* het is als( het algeme51 bov5 de hulde van e]bi$ voor zulk e5 kun/gewro*t van m5s*elijke k5nis en bekwaamheid1 dit ,planet>ium nog e5e s*att+ van dankba>heid toebr5gt voor de di5/51 welke het e5s d] volksv]li*t+ heeft bewez54 ,door dit middel van a/ronomis*e v]z9nelijk+ to* heeft het /elsel van ,cop]nicus bij het publiek g]e$] +ang gevond51 is het e5 volksgelo( geword5 en heeft het wanbegripp5 v]drong54 ,en ?ans1 nu het vroeg]e bijgelo( aanga&e de betrekk+ d] a>de tot zon en planet5 gewek5 is1 zijn de aanwijz+5 van het ,planet>ium 9 volkom5e ov]e5/emm+ met hetg5e i$] gele]d heeft en i$] gelo(t2 ?ans is de vatba>heid van het algeme5 me] dan vroeg] ges*ikt om de voor/ell+ te begrijp51 en de hooge wa>de van het kun/w]k op prijs te /ell54 ,de kalme tevr$5heid van ,eis+a w]d e*t] soms v]/oord door e5e griev5de g$a*te4 ,het 0 de vrees voor het lot van zijn geliefd kun/w]k na zijn v]s*eid54 ,dat zijn huis dan v]ko*t en door vreemd5 bewoond z\ word51 die1 m9d] a*t+ vo$5de voor kun/ en wet5s*ap1 e5 /uk van zooveel wa>de1 door /il/& en roe/1 z\d5 lat5 b$]v51 en1 e5maal v]wa>loosd zijnde1 e5s z\d5 kunn5 sloop51--dit 0 e5e mogelijkheid1 wa>omtr5t hij1 blijk5s de erv>+ g$ur5de zijne v]bann+1 de zek]e v]wa*t+ moe/ vo$54 ,vele bezoek]s deeld5 9 die vrees1 en gav5 hun v]lang5 te k5n51 dat het op e5ige wijze voor kun/ en wet5s*ap bewa>d en 9 /& geh\d5 mogt word54 ,9 g5oemde voorr$e _h ,d4 ,br\w] op zulk e5 gevreesd v]lies1 dat tot one] en s*&e van ,friesl& en ,n$]l& z\ /rekk51 gewez5 en de hoop gevo$1 dat de grootmo$ige belang/ell+ van d5 ,kon+ het beh\d van het kun//uk t5 algeme55 nutte mogt v]zek]54 ,die w5k g+ niet v]lor54 ,jhr4 ,ids]t ,aeb+a van ,humalda1 zelf smaakvol beoef5a> en nog groot] bes*]m] van kun/ en wet5s*ap1 0 de/ijds ,g\v]neur van ,vriesl&4 ,door zijne bemiddel+ behaagde het ,kon+ ,willem ,i1 bij besluit van d5 #bh ,decemb] #ahbe1 het ,planet>ium voor het ,rijk aan te koop54 ,groot 0 de vreugde van d5 wa>dig5 grijsa>d ov] deze e]volle bes*ikk+4 ,op d5 #d ,octob] #ahbf begaf de ,g\v]neur met e5 ,not>is en twee getuig5 zi* na> de won+ van ,eis+a1 en w]d da> de acte van transport geteek5d1 wa>bij hij zijn ,huis en ,planet>ium voor de som van ti5 duiz5d guld5 aan het ,rijk ov]droeg1 met bepal+1 dat hem da>9 vrije won+ en #bjj ,gld4 's ja>s voor het toezigt w]d toegek5d1 al hetwelk v]volg5s op zijn5 zoon ,jacobus ,eis+a z\ ov]gaan4 ,da>bij w]d het opp]toezigt aan d5 tijdelijk5 ,hoogle]a> 9 de ,a/ronomie aan 's ,rijks ,a!num te ,franek] opg$rag54 ,niet lang da>na heeft ,eis+a1 de vad]1 e5 naburig huis betrokk51 en de zoon het huis van het ,planet>ium4 ,z 0 dan de langgevo$e vrees gewek5 en het voortdur5d be/aan van het kun//uk t5 algeme55 nutte v]zek]d4 ,z w>5 dan bijna al de w5s*5 van ,eis+a v]vuld1 en kon de #ha;j>ige man de ure d] ontb9d+ met g]u/heid teg5gaan4 ,hij _h nu ge5e w5s*5 me]1 da> hij deze kon9klijke gun/ als de hoog/e hulde bes*\wde1 welke hem en zijn kun/gewro*t bij zijn lev5 kon word5 toegebragt4 ,niet alzoo oordeeld5 zijne /adg5oot51 wi] ,reg]+ re$s lang gepe9sd _h op het mee/ gepa/e middel1 om d5 grijsa>d1 nog bij zijn lev51 e5 blijk te gev5 van hunne hooga*t+ en v]e]+4 ,mr4 ,j4 ,s*eltema _h da>toe 9 #ahah re$s e5 w5k gegev51 en gew5s*t1 dat m5 zulk e5 bewijs van belang/ell+1 deze hulde van dankba>heid en e]bi$1 niet z\ v]s*uiv5 tot na 's mans ov]lijd51 ma> hem zelv5 nog mogt toebr5g51 t5 e9de ook da>door d5 /ill5 avond van d5 welbe/$5 dag des lev5s te v]aang5am5 en te v]held]54 ,het geviel dan1 dat de ,burgemee/] van ,franek]1 nam5s d5 ,/$elijk5 ,raad1 da>ov] kwam sprek5 met d5 ,g\v]neur1 ,jhr4 ,aeb+a van ,humalda4 ,deze v]nam dit oogm]k met veel g5oeg51 en keurde het niet alle5 volkom5 go$1 ma> tra*tte het bezwa>1 omtr5t het v9d5 d] ko/51 9 e5s op te heff51 door te bepal51 dat de hulde aan ,eis+a z\ toegebragt word5 door de /ad ,franek]1 do* dat hij1 als oud/e vri5d1 dorpsg5oot en s*oolmakk] en niet m9d] als v]e]d] van d5 grijsa>d1 v]zo*t ( aanbood1 om uit zijne eig5e fonds5 de ko/5 da>van te drag5 #bg4 ,volga>ne w]d dit aanbod aang5om51 en bepaald1 dat het blijk van v]e]+ z\ be/aan 9 de v]va>dig+ van e5 afbeeldsel van ,eis+a1 hetwelk geplaat/ z\ word5 9 de ,raadzaal van het ,/ad%uis te ,franek]4 ,de uitvo]+ da>van w]d opg$rag5 aan d5 b]oemd5 s*ild] ,willem ,b>tel van d] ,kooi1 d5 veelj>ig5 vri5d en v]e]d] van ,eis+a1 die nu al de kra*t van zijn uit/ek5d kun/tal5t s*e5 te ontwikkel51 om de wa>de van dit g$5k/uk te v]hoog54 ,9 e5 lev5sgroot knie/uk /elde hij d5 grijz5 d5k] voor1 gezet5 9 e5 leun+/oel aan e5e tafel1 wa>op de door hem v]va>digde teek5+ ligt van de groote zon-eklips van d5 #g;d5 ,septemb] #ahbj2 t]wijl het kle9e ,planet>ium t] l9k]zijde nev5s hem /aat en de a*t]grond de afbeeld+ bevat van de kam]1 wa>9 zi* het groote ,planet>ium bev9dt1 welks /& jui/ die is van d5 #aj;d5 ,april #ahbg4 ,dit uitvo]ig en mee/]lijk beh&elde taf]eel w]d gevat 9 e5 e5v\dig s*oone lij/1 wa>bov5 de smaakvolle s*5k] de volg5de k]na*tige woord5 van ,horatius liet plaats53 ,,arces ,,attigit ,,igneas4 ,hij b]eikte de vurige ka/eel5 des li*ts4 ,dit ko/elijk g$5k/uk 0 aan ,eis+a en aan ,franek] toeg$a*t2 en de #ac;de ,novemb] #ahbg1 de dag1 wa>op het hem z\ word5 toegeig5d1 0 e5 fee/dag voor deze /ad4 ,nadat de s*ild]ij 0 opgehang51 v]gad]de de ,/$elijke ,raad1 wa>toe ook ,eis+a behoorde4 ,door e5e commissie1 be/a&e uit de he]5 ,dr4 ,j4 ,banga en ,mr4 ,j4 ,w4 de ,crane1 w]d nu ,jhr4 ,i4 ,aeb+a van ,humalda afgehaald en b9n5geleid1 wa>na hij het pronk/uk1 dat1 nu ontdekt1 zi* 9 al zijn glans v]toonde1 t5 ges*5ke aanbood1 t5 e9de d] ,raadzaal tot e5 blijv5d si]aad en d5 groot5 man t5 duurzaam v]e]5d g$5kteek5 voor tijdg5oot en nakomel+ te /rekk54 ,hij de$ dit met de volg5de h>telijke en s*oone toespraak3 ,edel ,a*tb>e ,he]56 ,to5 ik ruim e5 ja> gel$5 uit d5 mond van d5 ,he] ,burgemee/] uw] /ad het voornem5 van ,,uea41 om e5 duurzaam en op5lijk blijk van a*t+ en hulde aan uw5 ,eis+a en di5s s*r&] v]nuft da> te /ell51 mogt v]nem51 moe/ natuurlijk bij mij de w5s* ont/aan1 om ook het mijne da>toe aan te br5g54 ,niets konde mij d]halve welgevallig] zijn1 dan dat ,,uea4 het voor/el1 te di5 e9de door mij aan ,zijn ,ed4 g$aan1 g]e$elijk tot mijne blijds*ap geliefdet aan te nem54 ,imm]s1 ik h]9n]de mij met e5 dankba> gevoel aan de gelukkige j>51 welke ik t5 tijde van e5 vorig gesla*t aan de v]ma>de ,hooges*ool 9 deze /ad doorbragt1 w]wa>ts m5 niet alle5 uit alle hoek5 van ons ,n$]l&1 ma> uit de v]/e /rek5 van ,europa en &]e w]elddeel5 opkwam1 om wet5s*ap te hal52 en wa> t] plaatse de gele]dheid zi* nog bov5 het lot d] tijd5 mo$ig blijft v]heff54 ,ik da*t aan de geleg5heid1 welke mij nog e5s hi]door /ond gebor5 te word51 om te toon51 hoe ze] mij alles1 wat d5 roem van ons ,friesl& v]hoogt1 /e$s t] h>te gaat3 e5 roem1 wa>aan ,franek] zoo rijkelijk toebr5gt4 ,ik bes*\wde het oog5blik als met v]lang51 wanne] ik uwe ,/ad1 plegtig en h>telijk1 de v]zek]+ van de hooge a*t+ z\de gev51 welke mij bezielt4 ,ma> wa>toe deze v]zek]+8 ,het is ,u1 ,mijne ,he]56 bek5d1 wat ik g$aan heb t] bevord]+ van h>e belang54 #bh ,ontvangt dan1 ,edel ,a*tb>e ,he]56 dit ges*5k van mijne h& tot e5 a&5k5 van mijne erk5telijke g5eg5heid4 ,dat het uwe ,raadzaal v]si]e1 en dat elk aans*\w] d5 groot5 man bewond]e en e]bi$ige6 ,e5 bijzond] g5oeg5 intuss*5 is het mij1 ,u1 ,eise ,eis+a6 hi] te kunn5 begroet54 ,gij zult 9 de hulde1 ,u nu toegebragt1 ge5 ijdel droombeeld1 zoo als trots*e groot5 gewoon zijn aan te nem51 v9d54 ,ne51 ma> uwe n$]igheid zal er to* wel 9 will5 opm]k51 e5e innige bege]te van uwe /adg5oot51 om1 nog lang na dez5 tijd1 het lev5dig ,afbeeldsel van e55 bem9d5 en wa>dig5 ,m$eburg] te bezitt54 ,ik huldig ,u met e]bi$1 en b5 groots* op ,u1 als mijn dorpsg5oot en s*oolmakk] van vroeg]e j>54 ,uw lev5 blijve nog lang gespa>d1 totdat gij het geluk zult deela*tig word5 van het groote w]k d] s*epp+ 9 al zijn omvang van nabij te bes*\w56 ,9 het algeme51 ,mijne ,he]56 ik b$ank ,u voor de m5igvuldige blijk5 van welwill5de g5eg5heid en v]tr\w5 aan mij bewez52 ik bewa> die 9 mijn h>t1 en ik zal mijne a*t+ voor ,u voeg5 bij die1 welke gij met regt van uwe +ezet55 ontvangt4 ,het ga uwe /ad altijd voorspo$ig6 ,wel mog5 ze v>51 die ha> bem9n56 ,deze treff5de toespraak van d5 grijz5 /aatsman w]d nam5s d5 ,raad1 met welme55de betuig+5 van erk5telijkheid beantwoord door d5 ,burgemee/] ,i4 de ,sw>t1 die ,jhr4 van ,humalda en d5 geheel5 ,raad v]volg5s te zijn5 huize on?aalde1 en all5 e5e aang5ame geleg5heid s*onk1 om dez5 fee/dag v]d] door te br5g5 9 gezellige vrolijkheid1 vol gevoel van e]bi$ige dankba>heid jeg5s d5 edel5 ,fries*5 ,maec5as en van h>telijke deelnem+ 9 de b$a>de v]g5oegdheid des brav5 grijsa>ds1 die dez5 dag ond] de gelukkig/e zijns lev5s telde4 #bi ,dat lev5 van ,eis+a1 zoo rijk aan zorg en inspann+1 ma> nog rijk] aan wet5s*appelijk g5ot1 aan e]betoon en aan de volkom5/e bevr$ig+ van al zijne billijke w5s*5 en v]wa*t+51 spo$de nu weldra t5 e9de4 ,za*t ontsliep hij 9 d5 morg5 van d5 #bg/5 ,augu/us #ahbh1 d5 oud]dom van #hd j>5 en #f ma&5 b]eikt hebb5de4 ,na> zijne bege]te w]d zijn /(felijk deel op het k]kh( van zijne geboorteplaats ,dronrijp 9 de oud]lijke graf/$e begrav54 ,die ru/plaats w]d w$] g$ekt met d5 zelfd5 /e51 welke het vroeg] v]melde grafs*rift zijns vad]s bevatte4 ,vreemd 0 het e*t]1 dat m5 bleef v]zuim51 da>bij e5 twe$e grafs*rift voor zijn groot5 zoon te voeg54 ,het plan van ,jhr4 van ,humalda1 om hi]9 te voorzi51 bleef t5 gevolge van zijn ov]lijd51 9 #ahcd1 onvolvo]d #cj4 ,nog 9 #ahda uitte ,pr(4 de ,crane d5 w5s*1 dat dr e]lang e5 e5v\dig s*oon g$5kteek5 d5 w&ela> aan zijne ru/plaats en zijne v]di5/5 mogt h]9n]54 ,het 0 voor het ,fries* ,g5oots*ap van ges*i$-1 oudheid- en taalkunde bewa>d1 dit v]zuim te h]/ell51 en d] nag$a*t5is van ,eis+a e5e hulde toe te br5g51 wa>op zijne v]di5/5 regt hadd54 ,op voor/el van d5 he] ,j4 van ,leeuw5 w]d dan op d5 #ab;d5 ,april #ahde1 nadat op de v]melde grafz]k alle5 d5 naam tot h]k5n+ 0 ge/eld1 9 d5 muur d] s*oone dorpsk]k van ,dronrijp1 naa/ d5 ho(d+ang en nev5s het familiegraf1 e5 groote /e5 geplaat/1 bevatt5de tuss*5 e5v\dig l(- en lij/w]k het volg5de ops*rift3 ,hulde aan ,,eise ,,eis+a1 uitv9d] en v]va>dig] van het b]oemd ,,planet>ium te ,franek]2 gebor5 te ,dronrijp d5 #ba ,febru>ij #agdd1 ov]l$5 te ,franek] d5 #bg ,augu/us #ahbh1 op dit k]kh( begrav52 toegebragt door het ,fries* ,g5oots*ap van ,ges*i$-1 ,oudheid- en ,taalkunde1 ,,mdcccxliv4 ,ik heb hi]m$e de voorge/elde taak1 zoo kort en zakelijk als mij moogelijk 01 t5 e9de gebragt #ca4 ,ba>t het altijd e5 groot g5ot1 wanne] het ons v]gund wordt de v]di5/5 van e5 groot man 9 het li*t te /ell5 en zijn] nag$a*t5is de hulde onz] v]e5ig+ toe te br5g51--hi] g+ de v]meld+ van ,eis+a's lev5 gepa>d met de h]9n]+ aan mann51 wi] nag$a*t5is mij di]ba> is als het onv]gankelijke gevoel van vri5ds*ap en gee/v]wants*ap4 ,ja1 ,humalda en ,de ,crane1 ,br\w]1 ,sannes en ,van d] ,kooi1 ook zij1 die ,eis+a om /rijd hunne hulde bragt51 hebb5 ,friesl& tot e] en roem v]/rekt1 en wij1 die met all5 vri5ds*appelijk hebb5 omgegaan en ?ans tot hunne nakomel+s*ap behoor51 hebb5 de d5kbeeld5 en gevoel5s van die grijsa>ds opgevang51 om die ond] e5 volg5d gesla*t voort te plant54 ,onbepaald 0 hun e]bi$ en l( voor het kun/gewro*t van ,eis+a2 ma> zij pa>d5 da>aan e5e wijze voorzigtigheid ( voorzigtige wij%eid1 die ook wij niet onopgem]kt moet5 lat51 will5 wij hem na> wa>heid v]e]5 en niet door ov]drev5 l( onte]54 ,mogt5 zij het al betreur51 dat de nige w5s* van ,eis+a onv]vuld 0 geblev51 om eld]s e5 me] volkom5 ,planet>ium te /i*t52 zij v]lor51 ev5m9 als ,van ,sw9d5 7vooral aan het slot d] ,opdragt71 uit het oog1 dat voor zijn p]soon en dit kun/w]k de groot/e e] dr9 0 geleg53 dat hij1 ond] ongun/ige om/&igh$5 en met ze] bep]kte middel51 e5 groots* doel _h wet5 te b]eik52--en bijzond]1 dat bekromp5heid van tijd en vooral van ruimte1 bij d5 onges*ikt5 toe/& van zijn huis1 zijn gee/ ges*]pt en e5 v]nuft en bekwaamheid ontwikkeld _h1 welke1 9 de v9d+ en s*ikk+ d] /ukk5 en de hoog/e e5v\digheid d] uitvo]+1 groote bezw>5 hadd5 ov]wonn54 ,drdoor to* _h hij blijk5 van e5 bijzond] g5ie voor de w]ktuigkunde gegev5 en de mee/e bewond]+ v]worv54 ,die opvatt+ w]d /e$s te veel uit het oog v]lor52 en da>om z\ ,eis+a zijne e] we9ig v]me]d]d hebb51 al _h hij ook lat] eld]s het volkom5/e ,planet>ium op de groot/e s*aal mog5 tot /& br5g54 ,e5e &]e opvatt+ b$reigde zelfs de wet5s*appelijke beoef5+ van de /]rekunde 9 ,friesl& met e5e v]ke]de rigt+4 ,want vele begaafde liefhebb]s1 vele bewond]a>s van d5 /]r5hemel1 die ,eis+a1 op grond van d5 roem van zijn ,planet>ium1 voor e5 groot ,a/ronoom hield51 w]d5 da>door 9 d5 waan gebragt1 dat het v]va>dig5 van e5 d]gelijk w]ktuig de s*oon/e e]ekroon voor d5 /]rekundige w>e4 ,na> de e] jag5de1 welke zij van e5e zoodanige zam5/ell+ v]wa*tt51 v]spild5 zij alzoo tijd en v]mog51 en sloeg5 zij d5 weg niet 91 die de e5ige is1 welke tot de /]rekunde leidt4 ,v]s*eid5e1 &]s v]di5/elijke p]son5 z\ ik kunn5 noem51 die op deze misvatt+ s*ipbreuk hebb5 gel$51 en da>door v]zuimd5 kunde en wa>nem+ vru*tba> te mak5 aan de wet5s*ap1 wa>toe bij zoo vel5 9 deze prov9cie w]kelijk de aanleg aanwezig is4 ,eis+a's kun/gewro*t heeft nu lang] dan #gj j>5 e5 gun/ig5 invlo$ gehad op vel] duiz5d5 voor/ell+ van d5 loop d] hemellig*am54 ,dat het di5 invlo$ duurzaam beh\d5 en ge5e v]ke]de opvatt+ ( naijv] opwekk5 moge1 is mijn h>telijke w5s*4 ,ook da>om nam ik ga>ne laat/ v]melde aanm]k+ op1 welke mij is m$eg$eeld door di5 gea*t5 deskundige1 welke mij ook door zijne hulp en raad bij de bezorg+ van dez5 d]d5 druk v]pligt heeft1 do* die v]langde da>bij niet g5oemd te word54 ,op ons all5 ru/ to* de dure v]pligt+1 om ,eis+a's e] en roem duurzaam teg5 misk5n+ en ov]drijv+ te h&hav5 en die 9 het belang d] wet5s*ap te heilig5 voor volg5de gesla*t54 ,leeuw>d51 d5 #e ,janu>ij #ahea4 ,w4 ,,eekh(f4 ,,opdragt ,,van ,,d5 ,,e]/5 ,,druk ,,dez] ,,bes*rijv+1 ,,aan ,,d5 ,,wel$el5 ,,he] ,mr ,s4 ,p4 ,,van ,,sw9d51 ,j4 ,u4 ,d4 ,,advocaat ,,voor ,,d5 ,,hove ,,van ,,holl&4 ,wa>de ,bro$]6 ,zie hi] e5e ,bes*rijv+1 welke1 zoo ik hoop1 de gevoel5s van v]wond]+1 door welke ik1 op het zi5 van het kun//uk van d5 ,vro$sman ,eis+a1 b5 aang$aan gewee/1 en die 9 de briev51 welke ik u ov] dit ond]w]p ges*rev5 heb1 ze] /]k door/raald51 t5 volle zal billijk54 ,die v]wond]+ e*t]1 welv]re van door d5 tijd te slijt51 is1 da> ik nu het /uk dr en dr k51 nog groot]1 dan zij 9 d5 beg9ne 04 ,twee r$55 hebb5 mij aangezet1 om deze ,bes*rijv+ 9 't li*t te gev54 ,voore]/1 omdat het mij is voorgekom51 dat ,eis+a t5 hoog/e v]di5t1 weg5s zijn v9d+rijk v]nuft en bijzond]e v]mog5s voor de w]ktuigkunde1 ov]al bek5d te word54 ,de ,engels*5 roem5 te regt op e55 ,h>rison1 e5 timm]man1 die e5sklaps1 door zijn v]nuft1 e5 d] groot/e w]ktuigkundig5 geword5 is1 en1 tot zijn geluk1 op e5 /uk viel1 wa>door hij zi* v]rijkt heeft #cb4 ,zij prijz5 hemelhoog e55 ,f]guson1 die1 ma> e5 bo] zijnde1 zi* op de w]ktuigkunde toegelegd1 en da>9 groote vord]+5 gemaakt heeft #cc4 ,wa>om dan z\d5 de ,friez5 zi* niet1 met ev5veel r$51 b]oem5 op e55 ,fries1 die1 9 d]gelijke om/&igh$51 niet m9d] v]nuft en kundigh$5 heeft getoond te bezitt51 en die1 t5 opzigte zijn] v]mog5s 9 die /ukk51 voor vel5 niet behoeft te wijk58 ,ge5 &] middel1 om dit te weeg te br5g51 0 er 9 mijne magt1 dan het w]k te bes*rijv51 en d5 mak] door hetzelve aan het algeme5 te do5 k5n54 ,met dit te do51 heb ik aan d5 pligt van e5 gelett]d p]soon voldaan1 die niets1 dat tot bevord]+ van kun/5 en wet5s*app5 di55 kan1 v]wa>looz5 mag2 en ik me5 di5 van e5 go$ burg] niet te v]zuim51 met iem&1 die tot roem /rekt d] /ad1 9 welke ik leef1 zoo veel ik kan bek5d te mak54 ,dit doe ik nu1 na> mijne v]mog5s1 t5 opzigte van ons l&1 door deze ,bes*rijv+2 dit heb ik re$s t5 opzigte van het buit5l& g$aan1 door e5e korte s*ets van dit kun//uk aan de ,akademie d] wet5s*app5 te ,brussel1 aan ,zijne ,excell5tie d5 he] pr9s van ,gallitz91 aan d5 v]ma>d5 he] ,de ,luc te ,lond51 aan d5 b]oemd5 vad] ,copte te ,montmor5ci1 en aan d5 he] ,gauss5 te ,montpelli] toe te z5d54 ,uit deze ,bes*rijv+ zult gij kunn5 opmak51 ( die s*ets51 welke gij voor het afz5d5 gelez5 hebt1 g5oegzaam naauwkeurig w>54 ,niets1 dan gebrek aan tijd1 heeft mij belet1 dit ov]he]lijk /uk1 tot nu toe1 aan mijne correspond5t5 te ,p>ijs1 te ,pet]sburg1 9 ,duits*l&1 ,zwits]l& en ,itali m$e bek5d te mak54 ,me] te do5 tot aankweek+ van v]nuft en nuttige bekwaamh$51 is buit5 mijn b]eik4 ,v]geld+5 van e55 &]5 a>d1 hang5 van mij niet af4 ,bij deze r$51 die bij mij veel gewigts heeft1 omdat zij met het d5kbeeld van pligt gepa>d gaat1 voegt zi* nog e5e &]e3 het nut1 namelijk1 d]g551 die liefhebb]ij hebb51 om het kun//uk te bezigtig54 ,mijne eig5e ond]v9d+ heeft mij do5 besluit51 dat het niet mogelijk is1 alles grondig na te gaan1 t5 zij m5 e]/ wete1 wat m5 behoort te zi51 en op welke /ukk5 m5 zijne a&a*t vooral behoort te ve/ig54 ,gij begrijpt wel1 dat ik hi] niet van /]rekundig5 spreek3 aanga&e deze kan ik uit mijne ond]v9d+ niets besluit52 ik spreek alle5 van dezulk51 die1 zoo als wij beid51 enkel uit liefhebb]ij iets van de /]rekunde v]/aan1 en voor wi5 het d]halve noodig is1 dat i$] /uk afzond]lijk ontwikkeld worde om het te bet] 9 zijn5 zam5hang te ond]s*eid54 ,hoewel ik v]s*eid5e planet>ia1 en van v]s*ill5de soort51 gezi5 heb1 en mijne g$a*t5 wele5s ov] d]gelijke /ukk5 heb lat5 gaan1 zoo als gij u miss*i5 h]9n]5 zult1 dat ik u re$s voor vele j>5 e5e s*ets van e5 ze] e5v\dig planet>ium gezond5 heb2 hoewel ik ook v]s*eid5e w]k5 ov] die /( heb doorblad]d1 moet ik e*t] bek5n51 dat1 to5 ik het kun//uk van ,eis+a1 met twee mijn] ambtg5oot5 en vri5d51 op d5 #bb ,febru>ij #aghj1 voor de e]/emaal bezigtigde1 ik da>toe wel twee ur5 be/e$de1 en 9 e5e wez5lijke v]rukk+ ov] deszelfs fraaiheid v]vo]d 0 geword51 ik e*t] op v]re na niet alles volkom5 _h +ezi54 ,ik 0 door de veelvuldigheid d] /ukk51 en miss*i5 door de v]wond]+1 als ov]/elpt4 ,te huis gekom5 zijnde1 g+ ik alles na2 teek5de het aanm]kelijk/e op2 liet mijne g$a*t5 ov] d]gelijke w]ktuig5 gaan2 las v]s*eid5e s*rijv]s1 om1 zoo veel mij do5lijk 01 de inn]lijke wa>dij van het /uk1 na> v]eis*1 te ov]weg51 zelfs afzond]lijk van de om/&igh$5 des mak]s4 ,dit ov]d5k5de1 bleek het mij niet mogelijk te zijn1 dat ik alles volmaakt gezi5 _h3 want ik bevond1 dat hij1 die bekwaam gewee/ 01 om hetg5e1 dat ik wel gezi5 _h1 te mak51 voorzek] v]nufts g5oeg gehad moe/ hebb51 om v]d] te gaan1 en d+5 te v]va>dig51 welke ik da*t dat ontbrak51 omdat ik mij niet h]9n]de1 dezelve gezi5 te hebb54 ,ik /elde dan e5ige g$a*t5 en vrag5 op1 t5 deele ook1 om mij da>door 9 /aat te /ell51 om 9 het v]volg met me]d] grond ov] dit /uk te kunn5 sprek54 ,kort da>na1 namelijk d5 #ac ,ma>t1 bekwam ik met e5ige go$e vri5d5 de geleg5heid1 om hetzelve nad] te bes*\w51 wa>toe w$]om e5ige ur5 be/e$ w]d52 to5 v]nam ik ind]daad1 dat mij de e]/e reize1 nietteg5/a&e mijne a&a*t en oplett5dheid1 vrij wat ontglipt 02 ik bespeurde1 wat ik geme5d _h te ontbrek52 ik ontdekte nieuwe fraaih$52 en wa>lijk1 to5 ik1 e5ig5 tijd da>na1 het /uk voor de d]demaal bezag1 bevond ik nog niet alles opgem]kt te hebb54 ,het is dus niet dan door h]haalde gesprekk5 en bes*\w+51 dat ik alles volkom5 heb le]5 k5n54 ,wat mij gebeurd is1 kan &]51 die zi*1 door hun b]oep1 niet me] dan ik op de /]rekunde hebb5 toegelegd1 ook wel gebeur51 en dit konde d5 roem van het kun//uk b5adeel54 ,dit oordeelde ik noodig te voorkom52 en dit konde ik1 da*t mij1 gevoegelijk do51 door d5 /aat van het geheele kun//uk naauwkeurig te bes*rijv54 ,dit 0 te me] noodig1 omdat er e5ige d+51 en welv]re de v]nuftig/e1 9 gevond5 word51 van welke m5 het fraaije niet kan opm]k51 zond] vooraf ond]rigt te zijn4 ,m5 ziet1 bij voorbeeld1 de ,maanwijz]s2 do* m5 ziet 9 d5 e]/5 opslag niet1 en dit is het gewigtig/e1 dat zij zi*1 om de ong]egelde beweg+ d] ,maan te volg51 met e5e ze] ongelijkvormige snelheid beweg54 ,dit wordt m5 e]/ gewa>1 f met de beweg+5 van die wijz]s1 als het kun//uk met de kruk bewog5 wordt1 ze] a&a*tig en opzettelijk na te gaan2 f wanne] m5 het rad]w]k1 hetwelk de mak] ook laat zi5 en geheel uitlegt1 bes*\wt1 zoodat m5 uit deszelfs s*ikk+ besluit5 moet1 dat de snelheid d] wijz]s ind]daad ongelijkvormig is4 ,voor het ov]ige1 mijne bes*rijv+ is niet opgesi]d4 ,ik heb getr\welijk bes*rev51 wat ik gezi5 heb4 ,zijn er1 die twijfel51 ( alles wel zoo is2 ik geef hun g]u/ tot antwoord3 komt en ziet2 en ik h\d mij v]zek]d1 dat zij1 na e5e naauwkeurige en a&a*tige bes*\w+1 ov]tuigd zull5 zijn1 dat dit kun//uk niet alle5 fraai is1 9 aanm]k+ van de om/&igh$5 des mak]s2 ma> dat het1 9 zi* zelf en 9 het afgetrokk5e bes*\wd1 ov]he]lijk s*oon1 en tot v]toon+ d] v]s*ijnsel5 ongeme5 ges*ikt is4 ,het kun//uk is1 uitg5om5 e5ige d+51 die nog ges*ild]d en v]guld moet5 word51 voltooid4 ,ik heb het bes*rev51 als( het re$s na> het be/ek ges*ild]d w>e4 ,de mak]1 die niet m9d] z$ig dan v]nuftig is1 zal ga>ne alle ond]rigt+51 welke m5 hem zal will5 gev51 zoo veel mogelijk1 9 a*t nem54 ,de bezigh$5 van zijn b]oep hebb5 d5 uitv9d] nog niet toegelat51 het s*ild]51 v]guld5 enz4 9 het w]k te /ell52 do* hij heeft voorg5om51 de ma&5 ,augu/us en ,septemb] van dit ja> da>toe te be/$54 ,g$ur5de di5 tijd zal het kun//uk niet wel aan liefhebb]s kunn5 v]toond word54 ,mijne bes*rijv+ is veel lang] geword51 dan ik 9 d5 beg9ne g$a*t _h4 ,de voorname oorzaak da>van is zek]lijk het v]maak1 hetwelk ik 9 het op/ell5 ond]vond5 heb4 ,hoe aang5aam is het voor iem&1 die niet geheel ongevoelig is1 de v]mog5s1 door ,gods go$heid aan des m5s*5 v]/& ges*onk51 na te gaan6 ,hoe v]rukk5d is het gewa> te word51 hoe de groot/e zw>igh$5 voor e5 groot v]nuft als kaf v]dwijn56 en hoe m51 door e5v\dige middel51 wanne] m5 e55 da>toe ges*ikt5 gee/ bezit1 de mee/ zam5ge/elde /ukk5 kan v]va>dig56 ,na>mate ik i$] /uk 9 zijne wez5lijke wa>dij le]de k5n51 voelde ik mijne a*t+ voor d5 mak] aangroeij51 en mijne blijds*ap v]me]d]51 van deze geleg5heid1 om vord]+5 9 e5ige deel5 d] w]ktuigkunde te mak51 bekom5 te hebb53 want ik kan u niet ontve9z5 7en al konde ik1 wa>om z\ ik het to* do5871 dat ik uit de v9d+ en s*ikk+ d] /ukk5 9 dit w]ktuig1 en uit de r$5]+51 die d5 mak] da>toe gebragt hebb51 veel gele]d heb1 vooral 9 hetg5e1 dat m5 te regt e5v\digheid1 om iets uit te vo]51 noem5 kan4 ,de e5v\digheid d] middel51 welke m5 gebruikt1 om zam5ge/elde uitw]ksel5 voort te br5g51 is het eig5a>dig k5m]k d] groote gee/51 ev5 als van de natuur4 ,deze aang5ame g5iet+5 zijn e*t] somtijds door n nig d5kbeeld wat ge/oord geword54 ,wat is het te beklag51 zeide ik 9 mij zelv51 dat die man zi* niet van d] jeugd af op de w]ktuigkunde1 en hetg5e da>bij behoort1 heeft kunn5 toelegg56 ,wie weet1 hoe v] hij het gebragt z\de hebb56 ,wie weet wat hij nog z\de kunn5 do51 indi5 hij niet v]pligt w>e zi* met e5 &] b]oep bezig te h\d56 indi5 hij1 ev5 als ,h>rison en ,f]guson1 w>e 9 /aat ge/eld gewee/1 om zi* geheel op de w]ktuigkunde toe te legg56 ,va>wel1 wa>de bro$]6 ontvang dit /ukje met die toeg5eg5heid1 wa>m$e ik het u aanbi$1 en wees v]zek]d1 dat ik met ongeve9sde a*t+ b5 en altijd blijv5 zal1 ,uw ze] toeg5eg5 bro$]1 ,j4 ,h4 van ,,sw9d54 ,franek]1 d5 #ae ,junij #aghj4 ,,bes*rijv+ ,,van ,,e5 ,,voll$ig ,,bewegelijk ,,hemels-,,ge/el1 ,,door ,,d5 ,,hoogle]a> ,j4 ,h4 ,,van ,,sw9d51 ,,uitgegev5 ,,9 ,,d5 ,,j>e #aghj4 ,ma*9a haec non contemn5di usus e/1 vel ipsis ,a/ronomis1 qui1 unico oculi jactu1 inde cognosc]e possunt omnium planet>um prim>iorum loca1 eaque1 porrecto baculo1 demon/r>e2 ut saepius1 si quid quae/ionis habu]9t praes5tes1 ephem]ides1 9 hisce m9us v]satis non intellig5dus1 ta$iose evolv5di et configurationes supput&i labore sup]s$]e queant4 ,majori v]o usui e/ tyronibus1 qui facile ex ,ma*9ae contemplatione non contemn5dam ,a/ronomiae ideam sibi comp>]e val5t3 quae utilitas quoque ad doc5tem r$undat1 cujus labor et ta$ium 9 trad5do valde levatur3 non enim facile ex p>vis s*ematibus1 9 quibus nihil movetur1 compreh5dunt incipi5tes1 9 quo consi/ant ,planet>um directiones1 /ationes1 retrogressiones4 ,praecipuus v]o ejus usus e/ 9 comm5d&a ,a/ronomia ,pr9cipibus et ,magnatibus1 quibus pl]umque non conc$itur tempus libros evolv5di1 atque haec ,sacra1 diu multumque m$it&o1 exp5d5di4 ,etc4 ,dus spreekt de v]ma>de ,horreb[ ov] het ,planet>ium van ,roem]1 ,op]a1 t4 ,,iii1 p4 #adi4 ,zie ov] hetzelve #ci1 #da en volg5de van dit w]kje4 ,,bes*rijv+ ,,van ,,e5 ,,voll$ig ,,bewegelijk ,,hemels-,,ge/el4 ,,inleid+4 ,dat alles1 wat 9 zijne soort uitmunt1 onze a*t+ v]di5t1 is e5e onteg5zeggelijke wa>heid2 do* die a*t+ kan en moet to5em51 ja zelfs 9 bewond]+ v]&]51 wanne] de voorw]p51 welke wij als uitmunt5d bes*\w51 uitg$a*t en v]va>digd zijn door m5s*51 welke m51 weg5s hunne om/&igh$51 opvo$+ en b]oep1 als da>toe1 ( 9 het geheel niet1 ( we9ig bekwaam mogt aanm]k54 ,dan1 imm]s1 is het uitv9d5 en mak5 di] a*t+swa>dige /ukk5 ge5 enkel voortbr5gsel me] van v]kreg5e kundigh$51 ( van e5 v]nuft1 dat door dezelve bes*aafd is geword52 ma> van e55 v9d+rijk5 gee/1 die kra*ts g5oeg bezit1 om de zak5 uit zi* zelv5 na te vors*51 na> behoor5 te bes*\w51 en het uitgevond5e1 9 werwil van alle zw>igh$51 w]k/ellig te mak52 welke gee/5 dus1 door hun eig5 v]mog51 dikwijls 9 ne vlugt tot het zelfde doel g]ak51 wa>toe &]5 het ond]wijs van kundige mann5 en de hulp van vroeg]e uitv9d+5 dubbel noodig hebb54 ,deze r$55 do5 mij het kun//uk1 hetwelk ik ?ans bes*rijv5 zal1 niet alle5 e5 ze] s*oon1 ma> zelfs e5 v]wond]lijk /uk noem51 zo[el weg5s zijne inn]lijke fraaiheid1 die d5 kundig/5 wis- en w]ktuigkundig5 e] z\de bijzett51 als weg5s de om/&igh$5 van hem1 die het uitg$a*t en v]va>digd heeft4 ,e5 planet>ium ( hemels-ge/el is1 9 d5 ruim/5 z9 g5om51 e5 w]ktuig1 wa>op de beweg+5 d] hemellig*am51 na> wa>heid1 nageboot/ en v]toond word51 zoodat m51 op i$] oog5blik1 d5 w>5 en betrekkelijk5 /& en de beweg+5 d] ,a>de1 d] ,maan en d] dwaal- en va/e /]r5 kan gewa> word54 ,het moet1 9 n woord1 9 dit opzigt het zelfde zijn1 het w]ktuig 9 te zi51 ( d5 /]r5hemel4 ,er wordt da>5bov5 e5e zoodanige naauwkeurigheid 9 d5 toe/el d] beweg+5 v]eis*t1 dat er1 9 lang5 tijd1 ge5 m]kelijk v]s*il tuss*5 d5 loop van de v]beelde lig*am5 en di5 d] wez5lijke /]r5 plaats hebbe1 opdat m5 zo[el d5 vorig5 en toekom5d5 toe/& des /]r5hemels als d5 teg5woordig5 kunne opmak5 en vrij naauwkeurig k5n54 ,deze e5v\dige s*ets van e5 go$ hemels-ge/el zij g5oeg1 om1 9 het algeme51 aan te toon51 dat het v]va>dig5 da>van niet ond] de gemakkelijk/e /ukk5 te tell5 is1 en dat da>toe1 ( vele v]kreg5e kundigh$5 v]eis*t word51 ( e5 v9d+rijke gee/1 die van zelf de groot/e zw>igh$5 weet te ov]w9n54 ,ook hebb5 de s*r&]/e wiskundig5 van vroeg]e en lat]e tijd51 e5 ,ar*im$es #cd1 e5 ,posidonius #ce1 e5 ,cop]nicus #cf1 e5 ,rheita #cg1 e5 ,roem] #ch1 e5 ,huyg5s #ci en &]5 #dj1 mann5 9 de wis-1 /]re- en w]ktuigkunde door en door erv>51 zi* ze] bevlijtigd1 om d5 loop d] hemel-lig*am5 door v]s*eid5e w]ktuig5 te v]toon51 hetwelk zij1 op v]s*ill5de wijz51 met e55 gelukkig5 uitslag volbragt hebb54 ,dan1 indi5 m5 de kundigh$5 en d5 roem d] gemelde wiskundig5 9 a*t neemt1 zal het niet vreemd voorkom51 dat d]gelijke kun//ukk51 hoe veel v]nuft en kundigheid zij 9 het uitv9d5 ond]/ell51 en hoe veel w]ks zij 9 het v]va>dig5 ook ko/5 mog51 indi5 zij ooit kond5 gemaakt word51 door zulke mann5 gemaakt zijn4 ,ma>1 hoe vreemd1 hoe wond]lijk en miss*i5 ongelo(elijk1 zal het niet voorkom51 dat e5 soortgelijk w]ktuig1 ja e5 hemels-ge/el1 dat 9 zi* bijna alles behel/1 wat al de tot nu toe bek5de1 tezam5 g5om51 aanwijz51 en bov5di5 veel me] d+51 die miss*i5 nog nooit w]k/ellig gemaakt w>51 en alle1 zoo veel ik weet1 op ge5 zoog5aamd planet>ium gevond5 word51 door e5 man n uitg$a*t1 n b]ek5d1 n v]va>digd is geword51 die alle5 die kundigh$5 9 de grondbeg9sel5 d] wis- en /]rekunde bezit1 welke m5 somtijds bij liefhebb]s di] wet5s*app5 aantreft2 die nimm] e5ige h&leid+ tot de bes*\w5de ( w]kdadige w]ktuigkunde gehad1 van niem& hoeg5aamd1 e5ige hulp g5ot51 nimm] e5 planet>ium1 ( bes*rijv+ ( teek5+ van e5ig planet>ium gezi51 ( boek51 ov] deze /( h&el5de1 gelez5 heeft8 ,eise ,eis+a1 ?ans 7#aghj7 m$]aad 9 de ,vro$s*ap d] /ad ,franek]1 die s$]t e5ige j>5 e5e n]+rijke fabrijk van ,fries*e saaijett5 bezit1 is de uitv9d] en mak] van e5 kun//uk1 dat de opm]k+ van alle liefhebb]s d] /]re- en w]ktuigkunde t5 hoog/e v]di5t4 ,e5e groote g5eg5heid tot de wiskunde1 re$s 9 zijne e]/e jeugd1 gevoel5de1 be/e$de hij1 om da>9 e5ige vord]+5 te mak51 al de ur51 welke hij 9 zijns vad]s huis aan de wolkamm]ij kon onttrekk51 en begaf zi* te di5 e9de1 ns 9 de week1 van ,dronrijp1 zijne woonplaats1 na> ,franek]1 om alda> van ,willem ,wytzes1 e5 burg]man1 die 9 de wiskunde vrij wel erv>5 01 e5ig ond]wijs te hal54 ,bij dez5 mee/] heeft ,eis+a de rek5kunde1 de zes e]/e en het elfde en twaalfde boek van ,euclides doorgeloop51 en iets1 do* ze] we9ig1 van de algebra gele]d4 ,v]volg5s heeft hij van dez5 e5ige h&leid+ 9 de kloots*e driehoeksmet+1 de s*ikk+ van het hemels-ge/el1 het gebruik van de a/ronomis*e tafel5 en het b]ek55 van de eklips5 ontvang54 ,do* hij heeft dit alles door zijn eig5 v]nuft v]d] bew]kt1 als hebb5de nimm] e5ige g$rukte boek51 behalve de s9u/afel5 en de a/ronomis*e tafel5 van ,van d] ,mol5 en van ,la ,hire1 om de wis- ( /]rekunde te le]51 gelez51 ma> alle5 geleg5heid gehad de s*rift5 zijns mee/]s te gebruik5 en na te s*rijv54 ,deze zijn mij door hem gele5d1 wa>door ik 9 /aat ge/eld b51 om e5igz9s te oordeel51 hoe v]re het ond]wijs gegaan zij4 ,de liefhebb]ij wakk]de all5gsk5s bij d5 jongel+ me] en me] op1 en _h hij veel v]maak 9 het b]ek55 van eklips51 zoodat hij e5e ze] naauwkeurige uitrek5+ gemaakt heeft van al de zons- en maansv]dui/]+51 die1 tot aan het e9de d] a*tti5de eeuw1 te ,franek] z\d5 plaats hebb5 #da4 ,bov5di5 heeft hij er ze] nette afteek5+5 bijgevoegd1 zoodat m51 met e5 opslag van het oog gewa> wordt3 het uur van het beg91 het midd5 en het e9de d] v]dui/]+1 h>e grootte1 aan welk5 kant zij beg9n5 en ges*i$5 zal1 zoo als ook d5 s*ijnb>5 weg van de ,maan4 ,eis+a _h ook liefhebb]ij om des avonds wel e5s na> de dwaal/]r5 te zi52 en om ha> des te gemakkelijk] te kunn5 v9d51 0 hij gewoon1 9 het beg9 des ja>s e5e tafel d] /&plaats5 van de planet5 9 i$]e ma& te b]ek554 ,hij de$ dus 9 /ilte e5 w]k1 hetwelk hij niet wi/1 dat ja>lijks door de b]oemd/e /]rekundig5 te ,p>ijs1 ,lond51 ,b]lijn1 ,we55 en 9 ,itali t] bevord]+ d] /]rekunde g$aan w]d #db4 ,zoo ziet m51 hoe de wet5s*app5 somtijds door m5s*51 van wie m5 het niet v]wa*t5 z\de1 op e5e ze] opm]kelijke wijze beoef5d word56 ,dit alles ges*i$de 9 het midd5 d] hui%\delijke beslomm]+5 en d] bezigh$5 van e5 b]oep1 dat veel w]ks v]s*aft1 en zoo we9ig v]b& met /]rekundige liefhebb]ij heeft4 ,nogtans w]d dit da>om to* nooit1 zoo als sommig5 zi* miss*i51 ma> te onregt1 v]beeld5 z\d51 v]wa>loosd4 ,alle5 snipp]ur5 w]d5 hi]toe gebruikt4 ,hoe belangrijk al deze v]rigt+5 ook zijn mogt51 z\ ,eis+a e*t]1 na> all5 s*ijn1 nimm] op het uitv9d5 van e5 planet>ium g$a*t1 ( geleg5heid bekom5 hebb51 om zijne v]mog5s1 als w]ktuigkundige1 van welke hij zi* zelv5 nog niet bewu/ 01 te oef551 _h niet e5 zond]l+ geval hem da>toe aangezet4 ,er w]d 9 het voorja> van #aggd e5 boekje 9 het li*t gegev5 ov] de gewa&e ongelukkige uitw]ksel51 die e5e conjunctie van planet51 d5 #h ,mei da>aanvolg5de voorvall5de1 op onz5 a>dkloot ze] wa>s*ijnlijk z\de te weeg br5g51 hetwelk bij vel5 e5e groote v]slag5heid en ang/ v]wekte4 ,dit noopte hem1 om door middel van zijne ja>lijks b]ek5de tafel na te gaan1 wat er op d5 gemeld5 dag /ond te gebeur54 ,hij bem]kte ligt1 dat er voor ons niets te vreez5 0 #dc4 ,deze b]ek5+ de$ hem invall51 dat het aang5aam z\de zijn1 e5 w]ktuig te hebb51 wa>9 m51 te all5 tijde1 d5 w>5 /& d] hemel-lig*am5 z\de kunn5 gewa> word51 zoodat m5 da>door 9 e5s van alle b]ek5+ 9 het toekom5de bevrijd z\de zijn4 ,deze g$a*te w]d aan/onds gevolgd door het besluit1 om zulk e5 w]ktuig te v]va>dig54 ,het is groot5 gee/5 alle5 eig51 e5 zoo groot5 /ap 9 ns te do54 ,de zw>igh$51 die er zi* opd$51 w]d5 wel +ezi51 do* v]dw55 spo$ig4 ,de h&5 w]d5 aan het w]k geslag51 en v]mits er niet dan snipp]ur5 aan be/e$ kond5 word51 zag m5 te gemoet1 dat er v]s*eid5e j>5 noodig z\d5 zijn tot het voltooij5 van e5 zoo moeijelijk /uk4 ,hi]toe w]d dan1 op het v]zoek van des uitv9d]s huisvr\w1 die bij het beg9 des w]ks re$s ze] v]langde het e9de te zi51 de tijd van zev5 j>5 bepaald4 ,het zesde is ?ans 7#aghj7 v]s*551 en het w]ktuig is1 uitg5om5 e5ige kle9igh$51 welke mee/ de uit]lijke opw]k+ betreff51 voltooid4 ,met het vi]de ja> 0 het planet>ium re$s gangba> #dd4 ,de wolkamm] w]d dan beurtel+s 9 e55 rek5a>1 w]ktuigkundige1 teek5a>1 uurw]kmak] enz4 h]vormd4 ,alles w]d e]/ wel ov]da*t1 ges*et/1 geteek5d1 afgepa/ en v]volg5s gemaakt1 hetwelk alles door ,eis+a zelv5 ges*i$de1 behalve alle51 dat hij1 ge5 draaibank bezitt5de1 zijn5 vad] #de1 wi5 hij ov] het v]va>dig5 van het kun//uk raadpleegde1 v]zo*t heeft1 e5ige s*ijv5 voor hem te draaij51 en dat hij vi] kop]5 rad]51 volg5s zijn be/ek1 door e55 uurw]kmak] heeft lat5 mak54 ,dit zij g5oeg van 's mans om/&igh$54 ,zij do5 wel niets tot de inn]lijke fraaiheid en wez5lijke wa>de van het kun//uk zelf1 do* zijn ze] ges*ikt1 om de a*t+1 die d5 uitv9d] en mak] zoo regtmatig toekomt1 en d5 roem1 di5 hij zi* da>door v]worv5 heeft1 m]kelijk te v]groot54 ,9 het bes*rijv5 van dit kun//uk zal ik deze orde volg53 dat ik voore]/ e5e algeme5e s*ets van hetzelve zal voordrag52 v]volg5s i$] d] drie afzond]lijke /ukk51 wa>uit het be/aat1 naauwkeurig ontv\w51 en er tev5s e5ige aanm]k+5 bijvoeg5 ov] de zw>igh$51 welke m5 9 het v]va>dig5 van d]gelijke /ukk5 aantreft1 en ov] de v]gelijk+ van dit /uk met e5ige &]e /ukk5 van d5 zelfd5 a>d1 opdat m5 zal kunn5 opmak51 wa>9 dit &]e ov]treft1 ( door deze ov]tr(f5 wordt4 ,,e]/e ,,ho(d/uk4 ,,algeme5e ,,s*ets ,,van ,,het ,,geheele ,,kun//uk4 #a4 ,het v]trek1 wa>9 het kun//uk /aat1 en wa>toe het als behoort1 is e5 langw]pig vi]kant1 d]ti5 voet5 bre$1 en ongeve] ze/i5 lang4 ,de s*oor/e5 is 9 het midd5 van twee s*uifram51 en de zijde ov] d5 s*oor/e5 is net betimm]d1 met e5e b$/$e 9 het midd5 en e5e ka/ aan werskant54 ,de ruimte bov5 de deur5 d] ka/5 en de b$/$e is met drie paneel5 voorzi52 het middel/e en groot/e1 dat bov5 de b$/$e is1 wordt van de twee &]5 door twee pila/]s ges*eid54 #b4 ,de kam] heeft e5e dubbele zold]+3 de e5e1 die op de balk5 ligt en 9 de kam] niet te zi5 is2 de &]e vijf tot zes duim5 van de balk5 af1 zoodat er zi* ge5e balk5 9 de kam] v]toon54 ,het eig5lijk gezegd planet>ium is da>aan gehe*t1 en het rad]w]k 9 de gemelde tuss*5ruimte1 van vijf ( zes duim51 v]borg54 ,ziehi]1 hoe zi* alles v]toont1 wanne] m5 voor d5 s*oor/e5 ( 9 het midd5 d] kam] /aat4 #c4 ,de oog5 na> bov5 sla&e1 ziet m5 e5 planeet/elsel1 op hetwelk al de ,planet5 zi* rondom de ,zon1 9 h>e w>e tijd5 en betrekkelijke af/&51 beweg5de1 v]toond word51 en bov5di5 de ,maan1 die 9 ne ma&1 zo[el om h>5 z als om de ,a>de draait1 en tev5s met de ,a>de 9 n ja> om de ,zon gevo]d wordt4 ,de ,planet5 zijn all5 boll51 van welke de halve opp]vlakte v]guld is1 welke v]guld5 zijde na> de ,zon geke]d is4 ,de /ijltjes1 op welke die boll5 geve/igd zijn1 gaan door sleuv51 9 de zold]+ cirkelswijze gesn$54 ,saturnus beweegt zi* 9 e55 cirkel van ti5 voet5 middellijn4 ,deze cirkel wordt door e55 &]5 omr+d1 op welk5 e5 wijz] de s*ijnb>e plaats en beweg+ d] ,zon1 alsm$e de hemelteek5s1 ma&5 en dag5 aanwij/4 #d4 ,v]d] na> de b$/$e treft m5 aan deze zold]+ drie cirkels aan4 ,op d5 r& van de middel/e1 die twee voet5 9 middellijn beslaat1 zijn de nam5 d] zev5 dag5 van de week geteek5d1 en i$] dag is 9 vi]-en-tw9tig ur5 ze] zigtba> v]deeld4 ,e5 wijz]1 die 9 zev5 dag5 ns ronddraait1 wij/ i$]5 dag en elk uur aan4 ,9 de ruimte tuss*5 d5 r& en het middelpunt is e5e sleuf1 9 welke m5 het ja>getal ziet4 ,dit getal blijft e5 geheel ja> /aan1 en v]&]t des na*ts van d5 #ca ,decemb] op d5 #a ,janu>ij da>aanvolg5de1 zoodat m5 met het beg9 des ja>s e5 nieuw getal aantreft4 ,deze cirkel1 niets bijzond]s behelz5de1 zal 9 het v]volg ge5e nad]e bes*rijv+ noodig hebb54 #e4 ,aan de regt]h& van dez5 cirkel 7 #d7 is er e51 wa>op de plaats van d5 klimm5d5 knoop d] ,maan aangewez5 wordt2 en aan de l9k]h& e5 &]1 die tot aanwijz+ van het v]/e punt 7apogum7 d] ,maan di5t4 ,van die twee cirkels zal 9 het v]volg veel bre$] gesprok5 word54 #f4 ,bov5 de b$/$e1 9 het middel/e paneel1 treft m5 e5 s*oon planispha]ium ( hemelsple9 aan1 door e55 horizont ( gezigte9d] van a*tti5 duim5 omr+d4 ,de r& des horizonts is 9 ur5 v]deeld4 ,op het hemelsple9 zijn de voornaam/e /]r5 geteek5d1 en ook e5e 9 teek55 v]deelde ecliptica1 op welke zi* e5 ,zonnetje beweegt4 ,het hemelsple9 doet dagelijks met de ,zon ne omw5tel+1 en de ,zon doorloopt bov5di5 de ecliptica 9 n ja>4 ,m5 ziet d]halve op i$] oog5blik des daags de plaats d] ,zon aan d5 hemel1 en des morg5s en des avonds de plaats en het uur van h>5 op- en ond]gang4 ,ook wordt m5 de /&plaats51 d5 op- en ond]gang d] voornaam/e /]r51 die te ,franek] gezi5 kunn5 word51 alle oog5blikk5 des daags en des na*ts gewa>4 ,om de /]r5 te gemakkelijk] aan d5 hemel1 hetzij door h>e regte opklimm+5 7asc5siones rectae71 hetzij door h>e af/&5 van de a*t voornaam/e /rek5 van het kompas1 te kunn5 v9d51 nadat m5 ze op het hemelsple9 gezo*t heeft1 gaan er na> d5 horizont1 uit het middelpunt van het hemelsple91 e5ige regte uurlijn51 en uit het toppunt e5ige kromme lijn51 die de gemelde /rek5 v]beeld51 zijnde alle5 de m]idiaan1 zoo als het behoort1 regt4 #g4 ,op het zelfde paneel1 naa/ het hemelsple91 is aan i$] kant e5 kle9 cirkel/uk3 dat aan de l9k]h& wij/ het uur van ,zons-opgang1 het &]e dat van ,zons-ond]gang aan2 behalve dat beide deze ur5 op het oog5blik1 dat de ,zon ind]daad op- ( ond]gaat1 door de nageboot/e ,zon op d5 horizont van het hemelsple9 aangewez5 word54 #h4 ,op i$] d] twee pila/]s1 die het middel/e paneel van de twee &]5 afs*eid51 zijn twee kle9e wijz]s4 ,de bov5/e aan de regt]h& wij/ d5 af/& d] ,maan van h>5 klimm5d5 knoop aan2 de ond]/e d5 af/& d] ,maan van ,aries1 ( h>e l5gte langs de ecliptica g]ek5d2 de bov5/e wijz] aan de l9k]h& toont aan1 hoe v] de ,maan van ha> v]/e punt 7apogum7 van de ,a>de af is1 en de ond]/e di5t t] aanwijz+ van d5 af/& d] ,maan van de ,zon1 wa>uit ha> oud]dom en h>e li*tge/alt5 7phases7 k5nelijk zijn4 #i4 ,e9delijk is er op i$] d] zijpaneel51 bov5 de ka/51 e5 wijz]2 die aan de l9k]h& wij/ het uur aan van d5 opgang1 en de &]e dat van d5 ond]gang d] ,maan4 #aj4 ,zi$a> e5e korte s*ets van alles1 wat door dit s*oone w]ktuig aangewez5 wordt4 ,e5 groot getal beweg+51 voorwa>6 die alle 9 en op h>5 behoorlijk5 tijd ges*i$51 en alle door n uurw]k1 ma> uit vi] rad]5 be/a&e1 v]oorzaakt word54 ,dit uurw]k1 het rad]w]k van het hemelsple91 dat d] maanwijz]s en de rondsels1 die de beweg+ 9 het planet>ium ov]br5g51 zijn 9 de ruimte1 die er bov5 tuss*5 de b$/$e en ka/5 en de balk5 is1 v]borg54 ,het uurw]k wordt e5maal 's weeks opgewond51 do* het z\de niet moeijelijk te mak5 zijn1 dat het lang] konde gaan4 ,hoewel al de deel5 zoodanig ond]l+ en met het uurw]k v]bond5 zijn1 dat zij all5 te zam5 hunne beweg+5 volbr5g51 vall5 er e*t] hi]omtr5t twee d+5 aan te m]k54 ,het e]/e is1 dat i$] /uk gemakkelijk wegg5om5 kan word51 zond] dat de beweg+ d] ov]ige ge/oord wordt2 hetwelk noodzakelijk is1 om alle wanorde te voorkom51 wanne] er1 9 v]volg van tijd1 aan het e5e ( &]e /uk iets mogt kom5 te ontbrek51 en om te belett51 dat alles1 om het gebrek van n /uk1 z\de behoev5 /il te /aan4 #aa4 ,de &]e aanm]k+ is1 dat1 hoewel het geheele w]ktuig zijne beweg+ van e5 uurw]k ontvangt1 het e*t] ze] gemakkelijk er van afgezond]d1 en door e5 &] middel 9 beweg+ gebragt kan word54 ,te di5 e9de laat m5 het rad1 dat de beweg+ van het uurw]k ontvangt en aan alle de ov]ige rad]5 m$$eelt1 door het wegnem5 van e5 pa> wiggetjes1 zakk54 ,dan /aan al de beweg+51 behalve dat van het uurw]k1 /il4 ,v]volg5s wordt e5e z1 die aan het e5e e9de e5e s*ijf1 wa>om e5 t\w loopt1 en aan het &]e e5e s*roef zond] e9de draagt1 door het losmak5 van e5 s*roefje1 n$]gelat52 de draad van de s*roef zond] e9de vat alsdan de kop]5 takk5 van e5 rad1 hetwelk met al de ov]ige v]bond5 is4 ,dit t\w loopt b5$5 9 de b$/$e ov] e5e s*rijf1 welke1 9 e5 d] ka/51 door e5e kruk bewog5 wordt4 ,wanne] m5 dan de kruk omdraait1 wordt het geheele w]ktuig met de h&1 ev5 als te vor5 door het uurw]k1 bewog54 ,deze afzond]lijke beweg+ is1 om twee r$551 ze] di5/ig3 voore]/1 om hetzij aan liefhebb]s1 hetzij aan le]l+51 indi5 m5 het w]ktuig tot ond]wijs1 wa>toe het ze] ges*ikt is1 wilde gebruik51 al de v]s*ijnsel51 die door de beweg+ van het uurw]k niet dan 9 v]loop van vele j>5 plaats kunn5 hebb51 9 e55 ze] kort5 tijd aan te toon52 t5 &]51 om door dit middel d5 toe/&1 die 9 vorige tijd5 re$s plaats gehad heeft1 ( 9 volg5de j>5 plaats /aat te hebb51 na te gaan4 #ab4 ,het uit]lijke aanzi5 van het geheele /uk is re$s ze] net1 en zal si]lijk zijn1 wanne] alles1 volg5s het be/ek1 ges*ild]d1 v]guld en geteek5d zal wez51 hetge5 9 dez5 zom] /aat te ges*i$5 7#aghj74 ,de s*ikk+ is ook ze] wel uitg$a*t1 v]mits dit &]z9s omslagtig /uk ge5e plaats wegneemt1 en van alle kant5 bet] kan bes*\wd word51 dan indi5 het 9 e5e glaz5 ka/ 9 het midd5 van het v]trek /ond4 ,ook is het ze] aang5aam1 dat m51 9 de kam] zitt5de1 de oog5 ma> heeft op te heff51 om d5 geheel5 planet5/& en d5 gans*5 /]r5hemel te ov]zi54 #ac4 ,het gezegde zij1 tot e5e algeme5e s*ets1 g5oeg4 ,do*1 hoe voordeelig m5 ook da>uit ov] het /uk mogt d5k51 z\de m5 e*t] sle*ts e5 ze] flaauw d5kbeeld van zijne inn]lijke fraaiheid en van het v]nuft des mak]s hebb54 ,het zal d]halve noodig zijn1 9 e5ige bijzond]h$5 te tr$51 en sommige d+5 wat naauwkeurig] te ontv\w54 ,e5 opm]k5d lez] heeft re$s kunn5 bespeur51 dat dit kun//uk ge5 enkel planet>ium is1 ma> dat het uit drie ond]s*eid5e deel5 be/aat4 #ao4 ,het eig5lijk gezegde planet>ium1 dat aan de zold]+ van de kam] te zi5 is 7 #c74 #bo4 ,het planispha]ium1 ( hemelsple91 met de da>toe behoor5de wijz]s van d5 op- en ond]gang d] zon 7 #f1 #g74 #co4 ,de maanwijz]s1 die op de pila/]s 7 #h71 op de zijpaneel5 7 #i7 en aan de zold]+ zelve 7 #e7 te zi5 zijn4 ,deze wijz5 all5 de ongelijke1 en 9 s*ijn ong]egelde1 beweg+5 d] maan aan4 ,dit zijn de drie /ukk51 welke wij ?ans nad] moet5 bes*\w5 en naauwkeurig] bes*rijv54 ,,twe$e ,,ho(d/uk4 ,,bes*rijv+ ,,van ,,het ,,eig5lijk ,,gezegde ,,planet>ium4 #ad4 ,om de bes*rijv+ van het planet>ium voor e5 i$] duidelijk] voor te /ell51 en opdat m5 gemakkelijk] z\de kunn5 beoordeel51 wat e5 d]gelijk /uk behoort aan te wijz51 zal het niet ondi5/ig zijn1 hi] e5e algeme5e s*ets van d5 toe/& en de beweg+5 d] planet5 te gev54 ,ons planeet/elsel be/aat uit de ,zon1 uit zes ho(d-dwaal/]r51 en ti5 kle9e dwaal/]r51 satellit51 wa*t]s ( man5 geheet54 ,de ho(d-dwaal/]r5 draaij5 alle om de ,zon1 de satellit5 om die ho(d-planet51 tot welke zij behoor51 en word5 tev5s met deze om de ,zon gevo]d4 ,de omloop/ijd5 d] ho(d-planet5 zijn ze] v]s*ill5de1 en1 na> de nieuw/e en naauwkeurig/e wa>nem+51 als volgt3 ,m]curius 9 #hg d4 #bc u4 #ad m4 #bf s4 ( 9 #baaa4gda u4 #df ,v5us 11 #bbd d4 #af u4 #da m4 #cb s4 11 11 #ecib4fib u4 ,de ,a>de 11 #cfe d4 #e u4 #dh m4 #de s4 11 11 #hgfe4hab u4 ,m>s 11 #fhf d4 #bb u4 #ah m4 #bg s4 11 11 #afdhf4cjg u4 ,jupit] 11 #aa j #dg #cae d4 #h u4 #eh m4 #bg s4 11 11 #ajcibh4igd u4 ,saturnus 11 #bi j4 #afd d4 #g u4 #ba m4 #ej s4 11 11 #begiha4cfd u4 ,,nb4 ,v]gelijk bij deze en v]d]e opgav5 de a*t] dit w]kje gevoegde tabell54 #ae4 ,de kr+51 welke de planet5 om de ,zon bes*rijv51 zijn niet cirkelvormig1 ma> langrond1 en de ,zon /aat niet 9 het middelpunt d]zelve1 ma> op e5 zek]5 af/& van het middelpunt van i$]5 kr+4 ,dit noemt m5 de uitmiddelpuntigheid 7exc5tricitas7 van i$]e planeet4 ,deze uitmiddelpuntigheid is voor i$]e planeet ze] v]s*ill5de4 ,indi5 m5 d5 gemiddeld5 af/& d] ,a>de van de ,zon gelijk aan #ajjj /elt1 zull5 de gemiddelde af/&5 en de uitmiddelpuntigh$5 d] planet5 zijn als volgt3 ,af/&4 ,uitmiddelpuntigheid4 ,m]curius #ch- #hj ( #b_/aj g$4 des af/4 van ,m]c4 van de ,zon4 ,v5us #gbc- #e 11 #g_/ajjj 11 11 11 11 ,v5us 11 11 11 ,de ,a>de #ajjj- #ag 11 #ag_/ajjj 11 11 11 11 de ,a>de 11 11 11 ,m>s #aebd- #adb 11 #ic_/ajjj 11 11 11 11 ,m>s 11 11 11 ,jupit] #ebja- #bec 11 #di_/ajjj 11 11 11 11 ,jupit] 11 11 11 ,saturnus #ieci- #ecb 11 #ei_/ajjj 11 11 11 11 ,saturnus 11 11 11 ,de uitmiddelpuntigheid van ,m]curius is dan ze] aanm]kelijk1 en v]reweg de groot/e2 da>op volgt die van ,m>s4 ,hoewel de loopban5 d] planet5 langrond zijn1 v]s*ill5 zij e*t] alle 7uitg5om5 die van ,m]curius7 zoo we9ig van d5 cirkel1 dat m5 gewoon is1 dezelve door cirkels te v]beeld51 welk] middelpunt zoo v] van de ,zon af is1 als de uitmiddelpuntigheid van i$]e planeet het v]eis*t4 #af4 ,uit hetge5 wij zoo ev5 7 #ae7 weg5s de g$aante en uitmiddelpuntigh$5 van de loopban5 d] planet5 gezegd hebb51 volgt1 dat de af/& e5] planeet van de ,zon niet altijd de zelfde1 ma> nu groot]1 dan kle9] is4 ,m]curius1 b4v4 is 9 zijn kle9/5 af/& e5 vijfde g$eelte des geheel5 af/&s digt] bij de ,zon dan bij het middelpunt zijns kr+s2 en 9 zijn groot/5 af/& e5 vijfde g$eelte v]d] van de ,zon dan van het gemelde middelpunt2 en d]halve is ,m]curius 9 zijn groot/5 af/& #b_/e g$eelt5 v]d] van de ,zon1 dan 9 zijn kle9/e4 ,i$]e planeet is dan ns 9 zijn omloop 9 d5 groot/51 en ns 9 d5 kle9/5 af/& van de ,zon3 het e]/gemelde punt wordt het v]/e punt 7aphelium71 het laat/gemelde het naa/e punt 7p]ihelium7 g5aamd4 #ag4 ,v]mits de planet5 niet altijd ev5 v] van de zon zijn 7 #af71 hebb5 zij ge5e e5vormige beweg+1 ma> zij beweg5 zi* snell] na>mate zij digt] bij1 en trag] na>mate zij v]d] van de ,zon afzijn4 ,de snelheid is de kle9/e 9 het v]/e punt1 wordt all5gsk5s groot] na>mate de planeet digt] bij het naa/e punt komt1 en alda> is zij de groot/e2 zij neemt v]volg5s hoe lang] hoe me] af1 wanne] de planeet van het naa/e na> het v]/e punt gaat4 ,de /]rekundig5 zijn gewoon1 hunne rek5+5 van het v]/e punt te beg9n52 zij noem5 w>e anomalie d5 af/& e5] planeet van het v]/e punt1 en middelb>e anomalie di5 af/&1 op welk5 de planeet zi* van het v]/e punt z\de bev9d51 indi5 zij met e5e e5vormige beweg+ en h>e middelb>e snelheid w>e voortgegaan4 ,de w>e anomalie is kle9] dan de middelb>e1 wanne] de planeet van het v]/e punt 7alwa> de beweg+ het traag/ is7 na> het naa/e punt gaat2 en groot]1 wanne] zij van het naa/e punt 7wa> de beweg+ het snel/ is7 na> het v]/e punt gaat4 ,9 de v]/e en naa/e punt5 zijn de w>e en de middelb>e anomalin gelijk4 #ah4 ,de baan1 welke de ,a>de doorloopt1 en 9 welke de ,zon zi* d]halve s*ijnt te beweg51 wordt ecliptica ( taanrond geheet51 en 9 twaalf teek551 ,aries1 ,taurus enz41 i$] van #cj gr4 v]deeld #dh4 ,de kr+5 d] ov]ige planet5 zijn niet 9 het vlak van de ecliptica1 ( aan de ecliptica ev5wijdig1 ma> zijn op dezelve hell5de1 de e5e me]1 de &]e m9d]1 en snijd5 ha> 9 twee punt51 knoop5 g5aamd4 ,de planeet bev9dt zi* dan1 g$ur5de h>5 loop1 somtijds bov51 somtijds b5$5 de ecliptica1 en twee mal5 9 de ecliptica zelve1 ( 9 h>e knoop54 ,de af/&1 op welk5 de planeet bov5 ( ond] de ecliptica is1 wordt h>e bre$te geheet53 noord]bre$te1 zoo de planeet bov51 en zuid]bre$te1 zoo de planeet b5$5 de ecliptica is4 ,klimm5de knoop is het punt1 9 hetwelk de planeet de ecliptica snijdt1 wanne] zij zi* da> bov5 /aat te v]heff51 en dal5de knoop het punt d] snijd+1 wanne] de planeet ond] de ecliptica beg9t te dal54 #ai4 ,de /]rekundig5 zijn gewoon1 al de beweg+5 d] planet5 tot de ecliptica te br5g51 en beg9n5 hunne tell+ van het e]/e punt1 van het teek5 ,aries4 ,zij noem5 d5 af/& d] ,zon1 ( e5] planeet1 van het gemelde punt ,aries1 de l5gte d] ,zon ( d] planeet2 die l5gt5 nem5 zij op de ecliptica1 en drukk5 dezelve 9 teek551 grad5 en m9ut5 uit4 #bj4 ,de planet5 zijn niet alle ev5 groot4 ,wanne] m5 de middellijn d] ,a>de door #ajj uitdrukt1 /aan de middellijn5 d] ,zon en v]d]e planet5 9 de volg5de ev5r$igheid3 ,de middellijn d] ,zon #aabgi4 van ,m]curius #da4 ,v5us #ig4 de ,a>de #ajj4 de ,maan #bg4 ,m>s #fg4 ,jupit] #aadj4 ,saturnus #ajaj4 ,van d5 r+ van ,saturnus #bceg4 #di ,het is niet mogelijk1 de grootte d] planeetboll51 na> h>e ond]l+e betrekk+1 en tev5s na> de ev5r$igheid van h>e af/&5 van de ,zon1 te s*ikk54 ,want1 indi5 het bolletje1 dat de ,a>de v]beeldt1 ma> ne lijn 9 middellijn beslaat1 dat zek]lijk1 om duidelijk te zijn1 veel te kle9 is1 zal de ,zon #i #a_/b duim5 beslaan1 do* de ,maan ma> #a_/d lijn1 en dus bijna onzigtba> zijn2 en e*t]1 v]mits de middel-af/& d] ,zon van de ,a>de #ajg #a_/b mal5 groot] dan de middellijn van de ,zon is1 z\de die af/& #hd voet51 en die van ,saturnus #hjj voet5 beslaan2 welke grootte aan ge5 w]ktuig van deze soort gegev5 kan word54 ,m5 is dan g5oodzaakt hi]van af te zi51 en heeft alle5 zorg te drag51 dat het bolletje van ,m]curius 79 middellijn7 omtr5t de helft zij van ,v5us2 ,v5us iets1 do* de ,maan vi] mal51 en ,m>s e5 d]de kle9] dan de ,a>de2 en ,jupit] elf1 ,saturnus ti51 en de r+ van ,saturnus vi]-en-tw9tig mal5 groot] dan de ,a>de zij4 #ba4 ,uit hetge5 tot hi]toe gezegd is1 blijkt1 dat m5 9 e5 go$ planet>ium de volg5de /ukk51 de ho(d-planet5 betreff5de1 9 a*t moet nem54 #a4 ,de planet5 moet5 op h>e betrekkelijke af/&5 en 9 h>e w>e uitmiddelpuntigh$5 geplaat/ zijn 7 #ae74 #b4 ,zij moet5 9 h>e w>e tijd5 om de ,zon draaij5 7 #ad74 #c4 ,m5 moet te all5 tijde h>e l5gte 7 #ai71 bre$te 7 #ah71 knoop5 7 #ah71 v]/e en naa/e punt5 7 #af71 duidelijk en gemakkelijk kunn5 gewa> word54 #d4 ,de planet5 moet5 de wett5 d] w>e anomalie 7 #ag7 volg51 en dus 9 gelijke tijd5 m9d] ruimte aflegg5 bij het v]/e dan bij het naa/e punt4 #bb4 ,het planet>ium van ,eis+a beantwoordt t5 volle aan die vi] v]eis*t54 ,al de kr+51 9 welke de planet5 zi* beweg51 zijn uitmiddelpuntig1 en i$] zoo veel1 als de wa>nem+5 het gele]d hebb5 7 #ae73 zoodat de planet5 nu digt] bij de ,zon zijn1 dan v]d] van ha> af1 dan 9 h>e middelaf/&5 zijn4 ,deze zijn 9 de ev5r$igheid1 welke wij hi] bov5 7 #ae7 bepaald hebb54 #bc4 ,de rad]51 aan welke de /ijltjes1 die de planeetboll5 drag51 gehe*t zijn1 en de rondsels1 die ha> de beweg+1 welke zij van het uurw]k 7 #aj7 ontvang51 m$$eel51 zijn met zoo vele t&5 voorzi51 als noodig is1 om de gemelde w>e omloop/ijd5 voort te br5g54 ,de rad]5 be/aan uit h\t5 cirkels1 op rolletjes bewegelijk1 welke met ijz]5 /aafjes1 die als t&5 di551 voorzi5 zijn4 ,e5e omslagtige bes*rijv+ van het rad]w]k z\de zond] plat5 niet wel v]/aanba> zijn4 ,het zij g5oeg aan te m]k51 dat de rad]5 op de zelfde wijze als 9 het planet>ium van ,huyg5s ond]/eund word54 ,de sleuv51 9 welke de ,a>de1 de vijf ho(d-planet5 en de ,zon-wijz] 7 #c7 zi* beweg51 v]deel5 de zold]+ 9 zev5 uitmiddelpuntige b&5 ( riem51 die door s*roev5 aan de balk5 gehe*t zijn1 en des noods er uit geligt kunn5 word51 opdat m5 bij het rad]w]k z\de kunn5 kom52 zoo als1 b4v4 v]eis*t w]d1 om de rad]5 en rondsels op h>e behoorlijke plaats5 te /ell54 #bd4 ,de r& van i$]5 b& ( riem1 die het naa/ aan de sleuf komt1 is1 voor de planet5 ,saturnus1 ,jupit]1 ,m>s en de ,a>de1 netjes 9 teek55 en grad5 v]deeld2 do* voor ,v5us ma> van #e tot #e1 en voor ,m]curius ma> van #aj tot #aj grad51 da> deze kr+5 te kle9 zijn1 dan dat alle grad5 duidelijk z\d5 kunn5 zijn4 ,behalve dit1 zijn om d5 kr+ d] ,a>de1 9 d5 buit5r&1 de nam5 d] ma&5 en het getal d] dag5 ges*ild]d4 ,i$]e planeet toont dan onmiddellijk h>e l5gte op e5e zigtb>e wijze aan4 ,op i$] dez] v]deelde en ze] net ges*ild]de cirkels wordt het naa/e en v]/e punt1 door de lett]s ,n4 ,p4 en ,v4 ,p4 ze] duidelijk aangewez54 ,die lett]s zijn op die plaats51 wa> de gemelde punt5 zi* ind]daad bev9d52 namelijk het v]/e punt #ej3 van ,m]curius 9 ,sagitt>ius #ac gr4 #cc m4 ,v5us 11 ,aqu>ius #h 11 #ac 11 de ,a>de 11 ,capricornus #h 11 #ch 11 ,m>s 11 ,virgo #a 11 #bh 11 ,jupit] 11 ,libra #aj 11 #bb 11 ,saturnus 11 ,sagitt>ius #bi 11 #ec 11 #be4 ,omtr5t deze v]/e en naa/e punt5 di5t m5 aan te m]k51 dat zij niet aan d5 hemel onv]&]lijk blijv5 /aan1 ma> door e5e dubbele oorzaak1 volg5s de orde d] teek551 all5gsk5s voortrukk53 namelijk1 n door d5 voortgang d] na*t-ev5+5 7praecessio aequ9octiorum71 n door de ond]l+e aantrekk+ d] planet54 ,volg5s de uitkom/5 d] naauwkeurig/e wa>nem+51 door d5 he] ,la ,l&e bijgebragt1 is de snel/e voortrukk+ 7die van ,v5us v]/e punt7 #d gr4 #aj m4 9 e5e eeuw1 ( #b #a_/b m9ut5 's ja>s2 en de traag/e 7die voor ,jupit]7 #a gr4 #dc m4 9 e5e eeuw1 ( #a m9uut 's ja>s4 ,deze beweg+5 zijn no* op dit1 no*1 zoo veel ik weet1 op e5ig &] planet>ium1 w]k/ellig gemaakt3 niet1 dat dit bezwa>lijk w>e2 ma> het nut z\de ge5sz9s aan de moeite en ko/5 beantwoord54 ,gemakkelijk is het1 de lett]s ,n4 ,p4 en ,v4 ,p41 die op d5 kr+ /aan1 alle vijftig ( hond]d j>5 iets te v]s*uiv54 ,en welk w]ktuig is er dat niet1 na v]loop van zoo vele j>51 wel e5ige h]/ell+1 t5 m9/e van s*ild]+1 noodig heeft8 #bf4 ,i$]e planeet wij/ ook h>e eig5e bre$te 7 #ah7 ze] duidelijk aan4 ,te di5 e9de zijn voore]/ de plaats51 zoo van d5 klimm5d5 als d5 dal5d5 knoop1 door de twee teek551 welke da>toe door de /]rekundig5 gebruikt word51 op d5 re$s bes*rev5 l5gte-cirkel 7 #bd7 aangewez54 ,de plaats5 d] knoop5 zijn als volgt #ea3 voor ,m]curius 9 ,taurus #ae gr4 #ba m4 ,v5us 11 ,gem9i #ad 11 #bf 11 ,m>s 11 ,taurus #ag 11 #cf 11 ,jupit] 11 ,canc] #h 11 #af 11 ,saturnus 11 ,canc] #ba 11 #ca 11 ,deze plaats5 zijn ook aan e5ige v]&]+ ond]hevig1 do* die is te kle91 om hi] 9 e5ige aanm]k+ te kom53 want de groot/e 7die van ,jupit]7 b$raagt ma> ne m9uut 9 e5e eeuw4 #bg4 ,de knoop5 dus bepaald zijnde1 is de v]deelde cirkel1 die bij de sleuf van i$]e planeet t] aanwijz+ d] l5gte di5t 7 #bd71 van d5 klimm5d5 tot d5 dal5d5 knoop aan d5 buit5r&1 en van d5 dal5d5 tot d5 klimm5d5 aan d5 b9n5r& d] sleuf geteek5d3 zoodat m51 zond] te zoek51 met n opslag van het oog ziet1 ( de bre$te van e5e planeet noordelijk dan zuidelijk is3 want de buit5r& toont de noordelijke1 de b9n5r& de zuidelijke bre$te aan4 ,om de grootte d] bre$te aan te toon51 gaat er door de knoop5 van d5 l5gte-cirkel e5 &]e cirkel1 die voor de noord]bre$te bov5 d5 buit5r&1 en voor de zuid]bre$te ond] d5 b9n5r& van gemeld5 l5gte-cirkel geteek5d is1 en 9 wi5s omtrek de grootte d] bre$te1 van #e tot #e1 ( van #aj tot #aj gr4 l5gte1 is aangeteek5d4 #bh4 ,wij hebb5 gezegd 7 #ag71 dat de planet5 met e5e ongelijke snelheid voortgaan1 en dat h>e w>e plaats5 v]s*ill5 van die1 op welke zij z\d5 /aan1 indi5 zij met e5e e5p>ige snelheid voortg+54 ,deze w>e /&plaats51 ( anomalin d] planet51 word5 ook op dit planet>ium aangewez51 hoewel de planeetbolletjes zelve1 als welke door e5 gelijkga& rad]w]k voortg$rev5 word51 e5e be/5dige snelheid hebb54 ,te di5 e9de zijn de grad51 die op d5 l5gte-cirkel van i$]e planeet geteek5d zijn 7 #bd71 niet ev5 groot1 ma> groot] bij het v]/e1 en kle9] bij het naa/e punt2 van het e]/gemelde tot het laat/gemelde 9 de zelfde ev5r$igheid afnem5de als de snelheid van de planeet to5eemt4 ,we%alve de planeet1 omtr5t beide die plaats5 e5e ruimte van zes duim51 b4v4 doorloop5de1 zij 9 de e]/e plaats door e5 m9d] getal grad5 dan 9 de twe$e voortrukt3 hetwelk dan1 wat het uitw]ksel1 de aanwijz+ namelijk1 betreft1 op het zelfde uitkomt1 als( de planeet ind]daad met e5e ongelijke beweg+ voortgegaan w>e4 #bi4 ,dit z\de g5oeg zijn1 om aan de vi] v]eis*t51 die wij 7 #ba7 opgegev5 hebb51 te voldo52 do* dit is nog niet alles1 wat op dit planet>ium v]toond wordt4 ,want1 hoewel de ,a>de ind]daad om e5e /il/a&e ,zon gevo]d wordt1 zijn wij e*t] gewoon de ,a>de als /il/a&e1 en de ,zon als zi* beweg5de1 te bes*\w52 wa>om ook de /]rekundig5 de v]s*ijnsel51 welke de wez5lijke beweg+ d] ,a>de voortbr5gt1 aan e5e s*ijnb>e beweg+ d] ,zon toes*rijv54 ,dit heeft ,eis+a g5oopt1 deze s*ijnb>e beweg+ te v]toon54 ,te di5 e9de is er buit5 d5 kr+ van ,saturnus e5e zev5de sleuf1 die de zelfde uitmiddelpuntigheid als de loopbaan d] ,a>de1 ( s*ijnb>e weg d] ,zon1 heeft4 ,door deze sleuf beweegt zi* e5 wijz]1 die i$] oog5blik d5 s*ijnb>5 /& d] ,zon op de ecliptica aantoont1 dat is1 d5 s*ijnb>5 weg d] ,zon te k5n5 geeft 7 #c74 ,de buit5r& van deze sleuf is 9 twee b&5 v]deeld3 op d5 e]/5 zijn de twaalf ma&5 van het ja>1 en op d5 twe$5 de dag5 van i$]e ma& geteek5d2 aan d5 b9n5r& zijn ook twee b&53 op d5 e]/5 zijn de grad51 op d5 twe$5 de teek5s van de ecliptica ges*ild]d4 ,deze wijz] /aat altijd regt/reeks ov] de ,a>de1 zoodat1 wanne] b4v4 de ,a>de 9 d5 e]/5 graad van ,aries is1 de wijz] d5 e]/5 graad van ,libra aantoont1 en zoo v]volg5s4 #cj4 ,e5 en de zelfde wijz] toont d]halve n de dag51 n de ma&51 n de grad51 die de ,zon op de ecliptica s*ijnt door te loop51 dat is1 de s*ijnb>e l5gte d] ,zon1 aan4 ,ma>1 gelijk de ,a>de h>e baan met ongelijke s*r$5 9 gelijke tijd5 doorloopt 7 #ag1 #ah71 zoo s*ijnt de ,zon het ook te do51 en h>e s*ijnb>e beweg+ is ongelijkvormig2 da> de dag51 integ5deel1 als alle uit vi]-en-tw9tig gelijke ur5 be/a&e1 met e5e gelijkvormige beweg+ voortgaan4 ,e5 en de zelfde wijz] moet dan1 om de dag5 en ma&5 aan te wijz51 e5e gelijkvormige beweg+ hebb51 en tev5s het uitw]ksel e5] ongelijkvormige1 de l5gte namelijk d] ,zon1 te k5n5 gev54 ,dit laat/e ges*i$t op de volg5de wijze3 ,de b&1 die aan d5 b9n5r& d] sleuf geteek5d is 7 #bi71 is no* aan de sleuf1 no* aan d5 b& d] ma&5 en dag5 ev5wijdig1 ma> aan beide uitmiddelpuntig4 ,hi]van komt het1 dat de wijz]1 wanne] de ,zon 9 het v]/e punt is1 met het a*t]/e e9de de grad5 aanwij/1 do* wanne] zij 9 het naa/e punt is1 met het midd54 ,9 dit laat/e geval pass5 de zelfde grad5 op e5 boog van e5 groot] cirkel3 want de cirkel1 di5 het midd5 des wijz]s bes*rijft1 is groot] dan die1 welke het e9de bes*rijft2 zoodat die grad5 hi] op d5 zelfd5 boog me] 9 getal pass51 dan wanne] de ,zon 9 het v]/e punt is2 dus s*ijn5 er 9 d5 zelfd5 tijd me] grad5 doorgeloop5 te word52 dat is1 de s*ijnb>e beweg+ is groot] 9 het naa/e dan 9 het v]/e punt4 #ca4 ,de ,zon s*ijnt zi* op de ecliptica te beweg51 zoo als de ,a>de het ind]daad doet4 ,ma> de ecliptica is niet ev5wijdig aan de ev5na*tslijn ( aequator d] ,a>de1 do* helt op dezelve met e55 hoek van #bc #a_/b gr41 en snijdt d5 aequator 9 twee punt51 9 ,aries1 namelijk1 en 9 ,libra4 ,de ,zon bev9dt zi* dan ma> tweemal5 des ja>s1 met het beg9 van de l5te en van de h]f/1 9 de ev5na*tslijn1 en is al d5 ov]ig5 tijd ( bov5 ( ond] dezelve4 ,deze af/& d] ,zon 7( ook van e5e /]7 van d5 aequator wordt h>e decl9atie ( afwijk+ geheet51 en deze is noordelijk1 wanne] de ,zon bov51 en zuidelijk1 wanne] zij ond] d5 aequator is4 ,de ,zons-decl9atie wordt ook op dit planet>ium1 door d5 zelfd5 wijz]1 die de s*ijnb>e l5gte d] ,zon aanteek5t1 aangewez54 ,het is ze] e5v\dig4 ,de cirkel1 die d5 s*ijnb>5 zonneweg v]beeldt1 is1 zoo als wij gezegd hebb51 de laat/e van all51 en wordt onmiddellijk door de pl9t5 van de zold]+ omr+d4 ,die pl9t5 mak5 dus e51 om d5 cirkel bes*rev51 vi]kant uit4 ,de getall51 die de decl9atie 9 grad5 en m9ut5 uitdrukk51 zijn op die pl9t51 van #e tot #e m9ut51 ze] zigtba> ges*ild]d2 en van #aj tot #aj m9ut5 gaat er e5e lijn van de pl9t na> de v]beelde dag51 welke de decl9atie1 die op di5 dag plaats heeft1 te k5n5 geeft4 ,we%alve de wijz] de decl9atie d] ,zon1 zoo als ook de dag5 en ma&51 met zijn voor/- ( buit5e9de aanwij/ op d5 zelfd5 tijd als hij1 beurtel+s met het a*t]/e e9de en het midd51 de teek55 en grad5 aantoont4 #cb4 ,hoewel wij zek] wet51 dat de ,zon1 de ,a>de1 ,jupit]1 ,m>s en ,v5us #eb op h>e ass5 draaij51 en het ze] wa>s*ijnlijk is1 dat dit voor al de planet5 plaats heeft1 is deze beweg+ hi] e*t] niet v]toond2 niet omdat het bezwa>lijk 0 uit te vo]51 ma> omdat het van we9ig nut z\de gewee/ zijn4 #cc4 ,dit zij g5oeg aanga&e de ho(d-planet54 ,m5 ziet1 hoe voll$ig het planet>ium te di5 opzigte is4--,ik ga tot de man51 satellit5 ( wa*t]s1 ov]4 ,de ,a>de wordt hi] van h>e ,maan v]gezeld4 ,deze beweegt zi* #a4 op ha> eig5 z1 #b4 om de ,a>de1 en wordt #c4 e5s des ja>s met de ,a>de om de ,zon gevo]d4 ,de ,maan draait op ha> eig5 z ongeve] 9 d5 zelfd5 tijd1 9 welk5 zij #cfj grad5 om de ,a>de volbr5gt2 dat is1 9 #bg d4 #g u4 en #dc m4 ,v&a> komt het1 dat de ,maan ons altijd de zelfde opp]vlakte v]toont4 ,deze planeet wordt hi] door e5 bolletje v]beeld1 dat 9 d5 gemeld5 tijd om de ,a>de draait2 do* er v]loop5 tuss*5 e5 conjunctie d] ,maan met de ,zon en de naa/volg5de #bi d4 #ab u4 #dd m41 omdat de ,a>de niet /il /aat1 ma> 9 h>5 kr+ om de ,zon voortgaat 7 #hf1 #hg74 ,de v]gulde ( v]li*te zijde is altijd na> de ,zon toegeke]d2 en na> de ,a>de de v]guld5 ( de zw>te zijde1 ( e5 groot] ( kle9] g$eelte d] v]gulde1 na>mate de ,maan ( vol1 ( nieuw1 ( tuss*5 vol en nieuw is3 zoodat m5 alle de li*tge/alt5 d] ,maan 9 h>e jui/e tijd5 gewa> wordt4 #cd4 ,om ,jupit] beweg5 zi* vi] satellit51 en ,saturnus heeft er vijf4 ,zij zijn na> behoor5 rondom ,jupit] en ,saturnus afgebeeld1 do* beweg5 zi* op dit planet>ium niet afzond]lijk #ec4 #ce4 ,saturnus pronkt hi] ook met zijn5 r+4 ,de middellijn des r+s is twee en e5 d]de mal5 groot]1 dan die van het lig*aam van ,saturnus2 de bre$te is e5 d]de van die zelfde middellijn1 en de ruimte1 tuss*5 d5 bol van ,saturnus en d5 b9n5/5 r& van d5 r+1 is aan de bre$te des r+s gelijk4 ,de r+ helt op de ecliptica met e55 hoek van #ca gr4 #bc m4 en snijdt de ecliptica 9 d5 #ag gr4 van de ,maagd #ed4 #cf4 ,zi$a> e5e vrij voll$ige bes*rijv+ van hetge5 op het e]/e g$eelte van ons ,franek] kun//uk1 op het planet>ium namelijk1 v]toond wordt1 en op welke wijze4 ,wij hebb5 re$s gezegd1 dat dit /uk door d5 mak] voltooid 01 alvor5s hij iets van d]gelijke /ukk5 gezi5 ( gelez5 _h #ee4 ,het zal d]halve niet onaang5aam zijn1 dit /uk met e5ige &]e1 van gelijk5 a>d1 en door ze] erv>5e wis- en /]rekundig5 v]va>digd1 te v]gelijk51 en na te gaan1 9 hoe v]re dit /uk deze v]gelijk+ kan door/aan4 ,,d]de ,,ho(d/uk4 ,,v]gelijk+ ,,van ,,dit ,,planet>ium ,,met ,,e5ige ,,&]51 ,,voornamelijk ,,die ,,van ,,roem]1 ,,huig5s1 ,,desaguli]s1 ,,wright ,,en ,,de ,,beweegb>e ,,spha]a ,,d] ,,biblio!ek ,,te ,,leid54 #cg4 ,m5 kan al de planet>ia1 9 het algeme51 tot twee klass5 br5g52 de e]/e behel/ v]reweg de talrijke1 die namelijk1 welke sle*ts de betrekkelijke omloop/ijd5 aanwijz51 als word5de door ge5 uurw]k g$rev54 ,tot de twe$e klasse behoor5 die planet>ia1 welke door e5 uurw]k bewog5 word51 en dus de w>e omloop/ijd5 en de w>e /&plaats5 d] planet5 te k5n5 gev54 ,ond] deze /ukk5 munt5 het planet>ium van ,huig5s en de spha]a d] ,leids*e biblio!ek #ef uit4 ,do* wij zull5 op dit v]s*il niet blijv5 /il/aan1 omdat het bijvoeg5 van e5 uurw]k aan ge5e &]e zw>igh$51 dan al de b]ek5+51 wa>van wij /raks zull5 sprek51 ond]hevig is4 ,alle5 m]k ik aan1 dat ,huig5s zijn planet>ium ook 9 di] voege heeft +]igt1 dat het door e5e kruk1 afgezond]d van het uurw]k1 bewog5 kan word51 hetwelk insgelijks 9 de spha]a d] ,leids*e biblio!ek plaats heeft4 #ch4 ,de w]ktuigkundig51 die zi* op het v]va>dig5 van planet>ia hebb5 toegelegd1 hebb5 de beweg+5 d] planet5 ( op het vlak v]toond1 zoo als ,huig5s1 ,roem]1 ,desaguli]s #eg en de mee/e ,engels*51 ( 9 e5e spha]a1 zoo als die d] ,leids*e biblio!ek1 die van ,pigeon #eh1 ,ca/el #ei1 en &]54 ,het e]/e komt mij ruim zoo go$ voor als het laat/e2 m5 zal er de r$55 van zi51 wanne] wij het ,franek] planet>ium met de ,leids*e spha]a zull5 v]gelijk54 ,?omas ,wright #fj1 e5 ,engels*man1 heeft e5 middelweg +eslag54 ,de uit]lijke g$aante van zijn planet>ium is zoo als bij ,huig5s2 do* bov5 op d5 r&1 die tot ecliptica di5t1 heeft hij de cirkels geplaat/1 welke de ev5na*tslijn1 d5 ke]kr+ van d5 ,kreeft1 d5 noord]-poolcirkel en de beide kruis-cirkels 7coluri7 v]beeld51 alsm$e e5 bewegelijk5 horizont4 ,ma> ik kan niet zi51 dat die toe/el hi] van e5ig nut is4 ,ook zijn er1 zoo als ,desaguli]s en ,nollet #fa1 die hunne planet>ia zoo +]igt hebb51 dat m5 de v]s*ill5de /ukk51 die er toe behoor51 na> v]eis* van zak51 er op kan plaats5 ( afnem52 hetwelk zek]lijk tot het ond]wijs van e5ige d+5 ongeme5 wel ges*ikt is2 do* dit lijdt het be/ek van e5 eeuwigdur5d planet>ium1 zoo als dat van ,huig5s1 het onze en de ,leids*e spha]a1 niet4 #ci4 ,het komt mij e9delijk voor1 niet noodig te zijn1 9 het bre$e ov] de uit]lijke g$aante te sprek54 ,de mee/e planet>ia1 ook dat van ,huig5s en het e]/e van ,roem]1 zijn 9 e5e doos beslot51 hebb5 ma> e5 pa> voet5 middellijn en kunn5 gemakkelijk van de e5e plaats na> de &]e gebragt word54 ,dat van ,eis+a is aan d5 zold] gehe*t1 en beslaat ov] de #ab voet5 middellijn4 ,deze beide d+5 heeft het met het twe$e planet>ium #fb van ,roem] geme52 dit _h de zelfde grootte1 en 0 aan d5 zold] van het kon9klijk obs]vatorium te ,kopp5hag5 va/gemaakt4 ,het komt er alle5 op aan1 welk /uk het be/e is2 en dit oordeel ik het voordeelig/1 wa>9 de zak5 het naa/ met d5 wez5lijk5 /aat ov]e5kom51 en het gemakkelijk/ kunn5 bes*\wd word54 ,om dan aan te toon51 hoe v] het ,franek] planet>ium e5e v]gelijk+ kan door/aan1 zal ik het met die van ,huig5s1 ,roem]1 ,desaguli]s1 ,wright en de ,leids*e spha]a1 welke zek]1 vooral het e]/e en de twee laat/e1 ond] de uitmunt5d/e /ukk5 van deze soort behoor5 ge/eld te word51 v]gelijk54 #dj4 ,wij hebb5 gezi51 dat alle de planeetkr+5 uitmiddelpuntig zijn 7 #ae71 en dat de planet5 zi*1 op dit planet>ium1 alle ind]daad 9 dusdanige kr+5 na> wa>heid beweg5 7 #bb74 ,het planet>ium van ,huig5s is het e5ig/e1 op hetwelk dit ook plaats heeft4 ,op de ,leids*e spha]a1 op het twe$e planet>ium van ,roem] en op dat van ,wright is de uitmiddelpuntigheid niet e5s aangewez52 ma> wel op het e]/e van ,roem] en op dat van ,desaguli]s4 ,de cirkels1 namelijk1 die de uitmiddelpuntigh$5 aanwijz51 zijn naa/ de nmiddelpuntige sleuv51 9 welke de planet5 zi* beweg51 geteek5d2 do* dit is1 buit5 twijfel1 ze] onvolmaakt4 #da4 ,de planet5 behoor5 op e5e gemakkelijke wijze h>e l5gte aan te wijz5 7 #ba74 ,deze is twe$]lei3 ,zon-middelpuntige 7helioc5trica7 en ,a>de-middelpuntige 7geoc5trica74 ,de e]/e1 die de w>e is1 heeft plaats1 wanne] m5 zi* v]beeldt1 dat de planet5 uit de ,zon gezi5 word52 de twe$e1 die ma> betrekkelijk is1 is het punt d] ecliptica1 9 hetwelk de planet5 s*ijn5 te zijn1 wanne] m5 ze uit de ,a>de bes*\wt4 ,de ,zon-middelpuntige l5gte wordt hi] door i$]e planeet1 op d5 v]deeld5 cirkel1 die i$]e sleuf omr+t 7 #bd71 onmiddellijk aangetoond4 ,dit heeft1 no* bij ,roem]1 no* bij ,huig5s1 no* bij ,wright1 no* op de ,leids*e spha]a plaats #fc4 ,deze planeet/elsels word5 all5 door ma> ne ecliptica omr+d2 we%alve m51 om de ,zon-middelpuntige l5gte van e5e planeet te v9d51 f e55 draad ov] de ,zon en de planeet spreid5 moet1 welke de l5gte op de ecliptica aanwij/1 zoo als ,huig5s en ,roem] will51 f langs de ,zon en de planeet te gelijk2 als door de vizi]5 van e5 a/rolabium zi5de1 moet m5 op de ecliptica d5 graad zoek51 die door de v]l5gde li*t/raal aangewez5 wordt1 zoo als op de ,leids*e spha]a noodig is #fd4 #db4 ,de ,a>de-middelpuntige l5gte 7latitudo geoc5trica71 ( d5 /& e5] planeet uit onze ,a>de bes*\wd1 k5t m5 ongeve]1 wanne] m5 zijn oog langs de bolletjes van die planeet en van de ,a>de rigt1 om te ond]s*eid51 op welk punt d] ecliptica de gezigt/raal e9digt4 ,dit is ze] gemakkelijk te v]rigt5 op dit w]ktuig1 omdat m5 zi* vlak ond] het bolletje d] ,a>de plaats5 kan4 ,do* het gemelde punt toont de bege]de l5gte ma> t5 naa/5 bij aan2 hetwelk door niem& d]g551 die planet>ia bes*rev5 hebb51 is aangem]kt1 dan alle5 door ,huig5s1 die dit /uk1 zoo als &]e1 ze] wel heeft +ezi5 #fe4 ,om de w>e bege]de ,a>de-middelpuntige l5gte te hebb51 moet m5 zi* e5e lijn v]beeld51 uit de ,zon1 ev5wijdig aan de e]/gemelde getrokk51 ( m5 moet deze met e5 draad ind]daad trekk52 het punt1 wa> die twe$e lijn de ecliptica snijdt1 is de bege]de l5gte4 ,bode heeft de r$5 van deze twe$e v]rigt+ ze] duidelijk opgegev5 #ff3 deze1 namelijk1 dat de ,a>de niet1 zoo als 9 de e]/e v]rigt+ /ilzwijg5d ond]/eld wordt1 het middelpunt van de geteek5de ecliptica is1 ma> de ,zon4 ,do* hi]uit volgt1 dat1 hoe kle9] de loopbaan d] ,a>de na>mate van d5 omtrek d] ecliptica is1 hoe g]+] ook het v]s*il tuss*5 de twee v]rigt+5 zal zijn3 en dus is het ongeme5 we9ig aanm]kelijk 9 dit planet>ium4 ,do* niets belet1 om op hetzelve de twee v]rigt+5 9 het w]k te /ell54 #dc4 ,de knoop5 en de v]/e en naa/e punt5 zijn hi]1 zoo als wij gezegd hebb5 7 #bd1 #bf1 #bg71 op de cirkels1 die elke sleuf omr+51 aangeteek5d4 ,dit heeft ook bij ,huig5s en ,desaguli]s plaats2 do* lang zoo duidelijk niet omtr5t de knoop51 v]mits deze hi] t]/ond door de plaats51 wa> de cirkel van d5 b9n5- na> d5 buit5r&1 ( van d5 buit5- na> d5 b9n5r& gaat1 ond]s*eid5 word5 7 #bg74 ,no* knoop51 no* v]/e1 no* naa/e punt5 word5 er op de ,leids*e spha]a en het planet>ium van ,roem]1 ( dat van ,wright aangewez54 #dd4 ,wij hebb5 re$s gezegd1 op welke wijze de bre$te d] planet5 hi] ze] naauwkeurig v]toond wordt 7 #bg74 ,zij wordt 9 het geheel niet aangewez5 bij ,roem]1 bij ,desaguli]s en ,wright1 ma> op de zelfde wijze bij ,huig5s2 do* lang zoo volkom5 niet3 #ao4 omdat het g$eelte d] loopbaan1 9 hetwelk de bre$te zuidelijk is1 lang zoo gemakkelijk niet van het g$eelte1 alwa> zij noordelijk is1 te ond]s*eid5 is als hi] 7 #bg72 #bo4 omdat ,huig5s enkel de grootte d] groot/e bre$te heeft uitg$rukt1 ma> niet de bre$te1 welke de planeet op v]s*ill5de plaats5 van h>e loopbaan heeft1 hetwelk hi] 9 a*t g5om5 is geword54 #de4 ,de /rekk+ en de grootte d] bre$te1 dat is de klimm+ d] planet5 bov5 de ecliptica1 ( h>e dal+ ond] dezelve1 wordt dan hi] ze] naauwkeurig aangewez51 hoewel de planet5 zi* hi] alle 9 het vlak d] ecliptica beweg54 ,m5 heeft door het vlak zelve v]toond1 wat de natuur ind]daad door e5e wez5lijke klimm+ en dal+ v]rigt4 ,do* wie ziet niet1 dat dit1 wat de zaak zelve betreft1 voor d5 bes*\w] op het zelfde uitkomt8 ,9 de ,leids*e spha]a heeft m5 e*t] de natuur /ipt] gevolgd3 want de planet5 rijz5 en dal5 er wez5lijk1 zooveel als h>e noord]- ( zuid]bre$te het v]eis*t4 ,dit _h m5 hi] ook1 zond] e5ige moeite1 kunn5 do52 do* het is niet mogelijk1 op die wijze de w>e grootte d] bre$te te k5n52 alwat m5 do5 kan1 is1 het oog naauwkeurig 9 het vlak d] ecliptica h\d5de1 te bespeur51 ( de planeet 91 ( bov51 ( b5$5 de ecliptica is1 en dus ( ge5e1 ( e5e noord]- ( e5e zuid]bre$te heeft4 ,ma> de hoek van hell+1 ( de bre$te1 wa> het eig5lijk op aankomt1 kan1 op die wijze1 niet opgemaakt word54 ,hoewel dan deze wijze1 9 d5 e]/5 s*ijn1 nad] met de natuur ov]e5komt1 is zij e*t]1 om de v]rigt+5 d] natuur voldo5de te v]beeld51 m9d] ges*ikt dan de e]/gemelde4 #df4 ,de ho(d-planet5 draaij5 alle om h>e z 7 #cb74 ,die beweg+ heeft hi]1 no* bij ,huig5s1 no* bij ,roem]1 no* bij ,desaguli]s omtr5t ge5e d] ho(d-planet5 plaats2 do* wel bij ,wright1 t5 aanzi5 d] ,zon1 van ,v5us1 de ,a>de1 ,m>s en ,jupit]1 van welke de omloop/ijd5 bek5d zijn2 en op de ,leids*e spha]a alle5 t5 aanzi5 d] a>de4 ,deze beweegt da> 9 #bd ur5 op h>e z1 en d]wijze1 dat die z altijd aan zi* zelve ev5wijdig blijft4 ,dit is dan op die spha]a e5e volmaak!id me]2 do* die van zoo veel nut niet is1 als het 9 het e]/e opzigt wel s*ijnt1 omdat het a>dbolletje1 hoewel met e55 beweegb>5 gezigte9d] en m]idiaan voorzi51 te kle9 is1 om met vru*t e5ige a/ronomis*e vraag/ukk5 op te loss54 ,da>toe is het planet>ium van ,nollet1 ( dat g$eelte van het planet>ium van ,desaguli]s1 hetwelk tot ontv\w+ d] beweg+5 van de ,a>de +]igt is1 veel ges*ikt]4 ,do*1 hoe m5 de zaak ook bes*\we1 is het niet v]toon5 van deze beweg+ ge5 gebrek 9 het ,franek] planet>ium1 v]mits dezelve met de v]s*ijnsels1 die er uit voortspruit51 ze] naauwkeurig op het hemelsple9 v]beeld word54 ,9 het groote planet>ium van ,desaguli]s blijft ook de r+ van ,saturnus altijd ev5wijdig aan zi* zelv51 dat hi]1 no*1 zooveel ik weet1 erg5s plaat%eeft1 en e*t]1 om de v]s*ijnsel5 van de v]dwijn+ en de v]s*eid5e ge/alt5 van ,saturnus r+1 zoo als die uit de ,a>de gezi5 wordt1 duidelijk aan te toon51 ze] di5/ig zijn kan4 ,het z\de niet moeijelijk zijn1 beide deze d+5 ook op dit planet>ium te v]toon54 #dg4 ,op het planet>ium van ,huig5s is nog e5 /uk1 hetwelk da> en op het onze alle5 v]toond wordt1 en van veel gewigt is3 dit1 namelijk1 dat de planet5 zi* met ongelijke snelh$5 9 de v]s*ill5de p]k5 h>] loopban5 beweg51 en de wett5 d] w>e anomalie 7 #bh7 volg54 ,dit heeft ,huig5s op e5e ze] s*r&]e1 do* e5v\dige1 wijze v]rigt1 met1 namelijk1 het rad1 dat de planeet beweegt1 niet nmiddelpuntig met de loopbaan d] planeet te legg51 ma> zoo veel uitmiddelpuntig aan d5 &]5 kant d] ,zon1 als de ev5r$igheid van de grootte des rads en die d] w>e uitmiddelpuntigheid d] loopbaan het v]eis*54 ,wij hebb5 te vor5 7 #bh7 gezi51 hoe ,eis+a het zelfde uitw]ksel v]beeld heeft1 niet door aan de planet5 zelve e5e onregelmatige snelheid te gev51 ma> door de ongelijkheid d] beweg+ op de grad51 welke zij aantoont1 te br5g51 dat voor d5 bes*\w] op het zelfde uitkomt4 #dh4 ,het blijkt uit het gezegde1 dat ons ,franek] planet>ium1 wat de ho(d-planet5 betreft1 voor de &]e niet behoeft te wijk52 dat het 9 e5ige opzigt5 voll$ig] is1 en dat er op de ,leids*e spha]a niets me] dan de beweg+ d] ,a>de om h>e z1 op het planet>ium van ,desaguli]s niets me] dan de ev5wijdige /& van ,saturnus r+1 en op dat van ,wright niets me] dan enkel de omw5tel+5 d] planet5 om h>e ass51 v]toond word54 ,wa>bij komt1 dat de s*ijnb>e weg d] ,zon en h>e decl9atie op ge5 d] gemelde /ukk5 aangewez5 word51 do* hi] integ5deel ze] naauwkeurig4--,ik ga tot de satellit5 ov]4 #di4 ,de ,maan is de e5ig/e satelliet1 wi5s beweg+ hi] gezi5 wordt1 hetwelk ook op het planet>ium van ,huig5s en het e]/e van ,roem] plaats heeft1 en wel op de zelfde wijze4 ,op de ,leids*e spha]a en het planet>ium van ,wright beweegt zi* de ,maan1 da>5bov51 volg5s h>e w>e hell+ op de ecliptica1 en toont dus h>e bre$te aan4 ,do* dit1 hoe fraai het ook 9 d5 e]/5 opslag moge voorkom51 is van we9ig belang1 omdat die bre$te ev5 we9ig als die d] ho(dplanet5 kan wa>g5om5 word5 7 #de74 ,bov5di5 zijn de ,maansknoop5 aan e5e ze] snelle beweg+ ond]worp51 die1 v]mits er 9 de bes*rijv+ niets van te v9d5 is1 zek]lijk 9 de ,leids*e spha]a niet aangetoond wordt1 ma> wel bij ,wright1 bij wi5 ook de hell+ d] ,maan veel duidelijk] dan op de ,leids*e spha]a v]toond wordt4 ,do* de beweg+ van het v]/e en naa/e punt is bij ,wright geheel a*t]gelat54 ,ma> al die ong]egeldh$5 van de beweg+ d] ,maan word5 op het d]de g$eelte van het ,franek] planet>ium ze] naauwkeurig aangewez54 #ej4 ,ma> hi]9 ov]treft de ,leids*e spha]a het ,franek] planet>ium1 dat1 namelijk1 de satellit5 van ,jupit] zi* da>op 9 hunne w>e tijd5 om ,jupit] beweg51 en tev5s met dez5 om de ,zon gevo]d word52 en het is ook1 zoo veel ik weet1 het e]/e /uk van di5 a>d1 wa>op deze v]toon+ plaats gehad heeft #fg4 ,wright heeft de ,leids*e spha]a hi]9 gevolgd1 en bov5di5 de betrekkelijke beweg+5 d] satellit5 van ,saturnus ook v]beeld2 hoewel deze v]toon+1 weg5s de groote hell+ van vi] dez] satellit51 onvolmaakt is1 omdat die hell+ hi] niet v]toond is4 ,het z\de niet bezwa>lijk zijn1 deze beweg+5 nog op het ,franek] planet>ium aan te br5g52 ma> de af/&5 d] satellit5 van ,jupit]1 en nog m9d] die van ,saturnus1 z\d5 er1 ev5 we9ig als op de ,leids*e spha]a1 hunne w>e betrekk+5 met de grootte van hunne ho(d-planet5 kunn5 beh\d54 ,,vi]de ,,ho(d/uk4 ,,ov] ,,de ,,zw>igh$51 ,,welke ,,m5 ,,9 ,,het ,,v]va>dig5 ,,van ,,e5 ,,planet>ium ,,ontmoet4 #ea4 ,da> het mij me] dan e5s is voorgekom51 dat sommige m5s*5 zi* v]beeld51 dat er 9 het be/ek van e5 planet>ium te mak5 niet me] zw>igh$5 zijn1 dan 9 dat van e5 uurw]k1 v]mits de uitw]ksels1 9 beide gevall51 door e5 zek] getal rad]5 word5 voortgebragt1 zal het niet ondi5/ig zijn1 kortelijk aan te toon51 welke de wez5lijke zw>igh$5 zijn1 welke m5 9 het v]va>dig5 van d]gelijke w]k5 aantreft4 ,ik v]/a hi]door die zw>igh$51 die het w]k eig5 zijn1 en niet die1 welke van plaatselijke om/&igh$5 afhang54 ,eis+a1 die zijn planet>ium na> zijn v]trek s*ikk5 moe/1 heeft de zw>igh$5 van de laat/gemelde soort ze] dikwijls ond]vond54 ,dan 0 er e5 balk 9 d5 weg1 dan w$] iets &]s4 ,dus _h hij1 bij voorbeeld1 ga>ne alle de planet5 door middel van n5 z1 met zes rondsels voorzi51 do5 beweg51 zoo als ,huig5s het ook g$aan heeft2 do* de balk5 hebb5 hem da>9 v]h9d]d2 we%alve hij drie ass5 heeft moet5 gebruik54 ,hij _h het uurw]k zoo +]igt1 dat het traag/e rad ns 9 #bd ur5 z\de omloop51 ma> de zold]+ d] b$/$e belette d5 sl+] de noodige l5gte te gev51 om de second5 te slaan1 wa>om m5 e5 kort] sl+] heeft moet5 gebruik51 en d5 be/emd5 toe/el e5 we9ig v]&]54 ,9 &]e om/&igh$5 zal m5 d]gelijke zw>igh$5 niet aantreff54 #eb4 ,do* de wez5lijke zw>igh$51 welke het w]k zelf eig5 zijn1 be/aan voornamelijk hi]91 dat m5 aan i$] rad het getal takk5 gev5 moet1 hetwelk noodig is1 om de beweg+ 9 d5 v]eis*t5 tijd te volbr5g54 ,die getall5 word5 door de omloop/ijd51 ( hunne ev5r$igheid1 uitg$rukt2 do* deze zijn mee/ alle groote en gebrok5e getall51 t]wijl m5 e*t] aan de rad]5 no* e5e onbepaalde grootte1 no* e5 getal takk51 dat e5 gebrok5 is1 gev5 kan4 ,e5 voorbeeld zal de zaak opheld]54 ,de ,a>de loopt ns rond 9 #h1gfe4hab u4 7 #ad71 de ,maan1 9 h>5 koppel-omloop/ijd 7revolutio synodica7 ns 9 #gjh4gcc u4 7 #cc1 #hg74 ,dus /aan die omloop/ijd5 tot elk&] als #h1gfe1hab tot #gjh1gcc4 ,ma> m5 kan aan ge5 rad e5 getal van ov] de a*t millio51 ( ov] de zev5 maal hond]d duiz5d t&5 gev51 wa>om er twee kle9e en geheele getall5 moet5 gevond5 word51 die de zelfde ev5r$igheid als #h1gfe1hab en #gih1gcc hebb52 dat is1 de ev5r$igheid van #ab1cfhbh tot #a4 ,eis+a heeft de getall5 #ii en #h gebruikt #fh1 die1 ind]daad1 vrij naauwkeurig zijn3 want zij /aan tot elk&] als #ab4cgejj tot #a4 ,dus z\de1 volg5s die rek5+1 de ,maan op het planet>ium1 9 hond]d duiz5d j>5 #a1bcg1ejj mal5 omloop52 do* volg5s de wa>heid ma> #a1bcf1hbh mal52 dus #fgb mal5 te veel 9 hond]dduiz5d j>51 ( #fgb_/ajjjjj g$eelt5 van e55 omloop te veel 9 e5 ja>4 ,do* i$]e omloop ges*i$t 9 #gjh4gcc u41 zoodat de ,maan hi] i$] ja> ongeve] #d u4 #de m4 #df s4 v]vroegt1 ( 9 i$]5 omloop ongeve] #bc m4 tijds4 ,de getall5 #acf en #aa zijn ruim #a_/b naauwkeurig] dan #ii en #h #fi2 ook heeft ,eis+a die 9 e5 d] maanwijz]s gebruikt4 ,e9delijk z\d5 de getall5 #bce en #ai zoo naauwkeurig zijn1 dat de ,maan 9 i$]5 omloop naauwelijks e5e halve m9uut tijds v]a*t]5 z\de1 en 9 twee hond]d ve]ti5 j>5 naauwelijks e5 dag4 #ec4 ,de geheele zaak komt dan op dit vraag/uk uit4 ,9 plaats van twee groote en gebrok5e getall51 twee kle9e en geheele te v9d51 die 9 de zelfde ev5r$igheid f naauwkeurig /aan1 f zoo t5 naa/5 bij1 dat er 9 lang5 tijd ge5 m]kelijk v]s*il plaats hebbe4 ,e5 moeijelijk vraag/uk1 voorwa>6 tot oploss+ van hetwelk ,huig5s1 de groote ,huig5s1 zi* van e5e nieuwe v9d+1 die d] g$urige breuk5 7fractiones cont9uae7 b$i5d heeft #gj1 en ,roem] en ,cass9i 7welke mann567 van de groot/e naauwkeurigheid afgewek5 zijn4 ,want da> ,roem] die getall5 9 zijn e]/e planet>ium b]ek5d1 en 9 het twe$e onv]&]d gelat51 en ,cass9i aangetoond _h1 dat de beweg+5 door dezelve voortgebragt ze] wel met die d] planet5 ov]e5kwam5 #ga1 heeft e*t] ,horreb[ aangetoond1 dat de omloop/ijd van ,m]curius #ee m4 tekort2 die van ,v5us #a u4 en #ej m4 te lang 01 en zoo voorts t5 aanzi5 d] ov]ige planet52 we%alve hij &]e getall5 van ,roem] b]ek5d1 en 9 de plaat1 naa/ de e]/gemelde1 ge/eld heeft4 ,ja ,huig5s zelf1 die op zijn planet>ium de getall5 #cb en #eb voor het rad en het rondsel van ,v5us gebruikt _h1 heeft nad]h& gevond51 dat deze 9 ,v5us1 9 tw9tig j>51 e5e v]trag+ van #c gr4 #cg m4 te weeg br5g51 da> de getall5 #dc en #gj 9 di5 zelfd5 tijd ge5 #ae m9ut5 van de wa>heid z\d5 afwijk54 #ed4 ,dit zij g5oeg om aan te toon51 hoe moeijelijk het is1 deze getall5 met de v]eis*te naauwkeurigheid te v9d54 ,do* die moeite wordt m]kelijk groot]1 wanne] het w]ktuig door e5 uurw]k bewog5 wordt2 v]mits m5 dan ge5 mee/] me] is1 om aan het rad d] ,a>de1 ( aan het rondsel1 dat dit rad 9 beweg+ br5gt1 e5 willekeurig getal t&5 te gev52 ma> m5 dan dit getal zoodanig met de rad]5 van het uurw]k p>5 moet1 dat dit de ,a>de 9 #cfe d4 #e4 u4 #dh m4 #de s4 ns doe omgaan #gb1 dat ze] moeijelijk is1 omdat het getal #cfe4bdbahg1 dat d5 omloop/ijd d] ,a>de 9 dag5 uitdrukt1 niet gemakkelijk 9 &]e1 vooral geheele1 getall5 deelba> is4 ,m5 /elle1 dat het rad van het uurw]k1 dat de beweg+ aan de ,a>de m$$eelt1 9 #bd ur5 ns omgaat1 zoo zal de omloop/ijd van dat rad tot di5 van de ,a>de /aan1 als #a tot #cfe4bdbahg4 ,er moet dan e5 rad en e5 rondsel1 ( liev]1 v]mits dit onmogelijk is1 e5 zoodanig zam5/el van rad]5 en rondsels gevond5 word51 dat de omloop/ijd van het e]/e rad tot di5 van het laat/e zij1 als #a tot #cfe4bdbahg2 dat is1 dit getal moet 9 e5ige geheele getall5 g$eeld word51 die met elk&] v]m5igvuldigd1 ( #cfe4bdbahg1 ( e5e v]m5igvuldig+ da>van uitmak51 hetge5 niet gemakkelijk is #gc4 #ee4 ,het blijkt dan uit het gezegde1 dat die b]ek5+5 vrij moeijelijk zijn1 en dat zij1 9 h>5 a>d1 vrij wat v]s*ill5 van die1 welke noodig zijn1 om e5 gewoon uurw]k1 dat de ur51 m9ut51 sekond51 dag51 de ,maan enz4 aanwij/1 te b]ek551 v]mits al de getall5 alsdan geheel en gemakkelijk te deel5 zijn4 #ef4 ,e9delijk di5t m5 aan te m]k51 dat al die b]ek5+5 op dit kun//uk veel moeijelijk] gewee/ zijn1 dan op e5ig &] planet>ium1 v]mits dit /uk niet afzond]lijk /aat1 ma> nog met e5 ,hemelsple9 en met ,maanwijz]s v]bond5 is3 want da> m51 om zoo we9ig rad]5 als mogelijk 0 te gebruik51 e5ige d]zelve z +]igt heeft1 dat zij de beweg+1 n na> het planet>ium n tot het hemelsple91 n tot de ,maanwijz]s ov]br5g51 heeft m5 het getal takk5 zoo moet5 uitzoek51 dat het tot alle die e9d5 voldo5de 04 ,,vijfde ,,ho(d/uk4 ,,bes*rijv+ ,,van ,,het ,,hemelsple9 ,,en ,,de ,,zonwijz]s4 ,i4 ,,van ,,het ,,hemelsple94 #eg4 ,gelijk e5 eig5lijk gezegd planet>ium de beweg+5 d] planet5 v]toont1 en ze] di5/ig is1 om zi* e5 wa> d5kbeeld van dezelve te vorm51 zoo ook v]toont e5 hemelsple9 de beweg+5 d] va/e /]r51 d5 s*ijnb>5 loop d] zon en het a*t]e5volg5d l5g5 en kort5 d] dag51 wa>van de ja>getijd5 afhang54 ,het is dan e5 onafs*eidelijk /uk van de volmaakte v]toon+ van het hemelsge/el1 en e*t] is het1 zoo veel ik weet1 bij ge5 planet>ium gevoegd1 dan alle51 en dat nog ze] onvolmaakt1 bij het e]/e planet>ium van ,roem]1 zoo als wij het /raks nad] zull5 aantoon54 ,do*1 om de fraaiheid van dit hemelsple9 duidelijk] voor te /ell51 is het vol/rekt noodzakelijk1 e5ige algeme5e b$5k+51 ov] de v]s*ijnsel5 des /]r5hemels1 te lat5 voorafgaan4 #eh4 ,wanne] wij d5 /]r5hemel1 bijna als e5 halve kloot1 van de kimm5 af tot bov5 ons ho(d uitge/rekt1 bes*\w51 s*ijn5 alle de /]r5 zi* van het oo/51 door het zuid51 wa> zij h>e groot/e hoogte bov5 de kimm5 v]krijg51 na> het we/5 te beweg54 ,die beweg+ is enkel s*ijnba>1 en toe te s*rijv5 aan de omw5tel+ d] ,a>de om h>e z4 ,wij s*rijv5 aan de /]r5 e5e beweg+ toe1 welke wij zelve hebb51 ma> niet gevoel52 en het komt1 t5 aanzi5 d] v]s*ijnsel51 op het zelfde uit1 ( de /]r5hemel zi* 9 vi]-en-tw9tig ur5 e5s omw5tele1 en de ,a>de /il /a1 dan ( de hemel onbewegelijk blijve en de ,a>de zi* bewege4 #ei4 ,dit is dan het e]/e v]s*ijnsel1 dat wij1 alle na*t5 de /]r5 cirkels om het aspunt d] ,a>de zi5 bes*rijv51 en1 ( altijd bov5 de kimm5 blijv51 (1 op e55 bepaald5 tijd1 9 het oo/5 zi5 opkom51 en 9 het we/5 ond]gaan4 ,de ,zon zelve1 de ,maan en al de planet5 lev]5 de zelfde v]s*ijnsel5 op1 met dit e5ig v]s*il1 dat zij niet1 zoo als de va/e /]r51 be/5dig de zelfde plaats van d5 hemel beh\d54 ,indi5 de ,a>de zi* niet ja>lijks om de ,zon bewoog1 (1 dat op het zelfde uitkomt1 de ,zon zi* niet om de ,a>de s*e5 te beweg51 z\de het gemelde e]/e v]s*ijnsel nimm] aan e5ige v]&]+ ond]hevig zijn3 de ,zon en de va/e /]r5 z\d5 alle dag5 op d5 zelfd5 tijd opkom5 en ond]gaan1 en de zelfde plaats5 aan d5 hemel beslaan2 wij z\d5 altijd de zelfde /]r5 zi54 ,ma>1 v]mits de ,a>de zi* om de ,zon beweegt1 s*ijnt de ,zon van /&plaats te v]&]51 en hi]uit spruit5 nieuwe en gewigtige v]s*ijnsels voort4 #fj4 ,de tijd1 die tuss*5 twee middag5 v]loopt1 dat is1 tuss*5 twee a*t]e5volg5de v]s*ijn+5 d] ,zon 9 d5 m]idiaan ( middaglijn1 wordt e5 dag g5oemd1 en 9 #bd gelijke deel51 ( ,zonne-ur51 v]deeld4 ,g$ur5de di5 tijd gebeur5 er twee d+54 ,voore]/ heeft de ,a>de zi* ns om h>e z gew5teld1 (1 dat op het zelfde uitkomt1 de ,zon heeft 9 s*ijn #cfj gr4 doorgeloop52 t5 twe$5 is de ,a>de zelve1 ( 9 s*ijn de ,zon1 9 h>e ja>lijks*e loopbaan voortgegaan3 en v]mits deze 9 #cfe dag5 en #f u4 ongeve] volbragt wordt1 heeft de ,zon1 9 die #bd ur51 #ei m4 #h s4 afgelegd4 ,dus s*ijnt de ,zon 9 die #bd ur5 doorgeloop5 te hebb5 #cfj gr4 7voortspruit5de uit de omw5tel+ d] ,a>de om h>5 z71 en dan nog #ei m4 #h s4 7voortspruit5de uit de ja>lijks*e beweg+ d] ,a>de om de ,zon71 dat is 9 het geheel #cfj gr4 #ei m4 #h s4 ,wa>uit volgt1 dat de #cfj gr4 doorgeloop5 gewee/ zijn 9 #bc u4 #ef m4 #d s41 en dat dus de ,a>de zi* om h>e z omw5telt1 en al de va/e /]r5 tot h>e zelfde /&plaats5 t]ugke]51 9 #bc gemiddelde ,zonne-ur51 #ef m4 #d s4 en dus 9 #c m4 #ef s4 tijds m9d]1 dan de ,zon noodig heeft1 om van d5 e55 middag tot d5 &]5 te kom54 ,dit is dan het twe$e v]s*ijnsel1 dat1 da> er #bd gemiddelde ,zonne-ur5 v]loop5 tuss*5 twee a*t]e5volg5de v]s*ijn+5 d] ,zon 9 d5 m]idiaan1 er ma> #bc d]gelijke ur5 met #ef m4 #d s4 v]loop51 tot aan de t]ugkom/ d] va/e /]r5 op de zelfde plaats als des daags te vor54 #fa4 ,het d]de v]s*ijnsel1 dat onmiddellijk uit het twe$e volgt1 is1 dat de kom/ d] va/e /]r5 tot d5 m]idiaan1 het tijd/ip van h>5 op- en ond]gang1 dagelijks #c m4 #ef s4 v]vroegt1 en dat wij d]halve niet altijd de zelfde /]r5 zi54 ,want wij zi5 alle5 die /]r51 welke door d5 glans d] ,zon niet v]do(d word51 dat is1 die1 welke1 t5 opzigte d] ,zon1 aan d5 &]5 kant des ,a>dbols zijn2 do* zoo e5e /] 9 ,decemb] b4v4 t5 #f u4 des avonds opkomt1 en t5 #f u4 des morg5s ond]gaat1 en dus d5 geheel5 na*t door zigtba> is1 zal zij na #ahc dag51 dat is 9 ,junij1 #ahc maal #c m4 #ef s41 ( #ab ur51 vroeg] opkom5 en ond]gaan1 dat is1 t5 #f u4 des morg5s opkom5 en t5 #f u4 des avonds ond]gaan1 en bij gevolg1 t] oorzaak van de teg5woordigheid d] ,zon bov5 de kimm51 geheel onzigtba> zijn4 #fb4 ,het vi]de v]s*ijnsel is het l5g5 en kort5 d] dag54 ,dit hangt van twee oorzak5 af3 #a4 van de v]s*ill5de decl9atie d] ,zon 7 #ca7 op v]s*eid5e tijd5 des ja>s2 #b4 van de v]s*ill5de ligg+ d] plaats5 op d5 a>dkloot zelv54 ,indi5 de ,zon altijd 9 d5 aequator ( ev5na*tslijn 01 z\d5 de dag5 en na*t5 altijd gelijk zijn1 zoo als ind]daad 9 het beg9 van de l5te en van d5 h]f/ plaats heeft4 ,ma> de ,zon beweegt zi* 9 e5e op d5 aequator hell5de baan1 de ecliptica 7 #ca72 dus is de ,zon 9 de l5te en zom] bov5 d5 aequator v]hev51 en 9 d5 h]f/ en w9t] ond] dez5 g$aald2 voor zoo v]re hangt de zaak van de ,zon af4 #fc4 ,de bre$te e5] plaats op d5 ,a>dkloot is ha> af/& van de ev5na*tslijn2 dus is de bre$te van ,franek] #ec gr4 #ae m4 en die d] pool1 ( van het aspunt1 #ij gr41 omdat de cirkelboog1 die door het aspunt en ,franek] loodregt op de ev5na*tslijn getrokk5 wordt1 van d5 aequator af1 ma> #ec gr4 #ae m4 tot ,franek]1 en #ij gr4 tot de pool toe1 beslaat4 #fd4 ,het toppunt 7z5i?7 is het punt1 dat loodregt bov5 ons v]hev51 en dus #ij gr4 van d5 gezigte9d] af is2 ma> het toppunt van ,franek] is #ec4 gr4 #ae m4 t5 noord5 van de ev5na*tslijn geleg5 7 #fc72 dus ligt onze gezigte9d] #cf gr4 #de m4 t5 zuid5 van de ev5na*tslijn1 en bij gevolg is het noord]aspunt d] ,a>de aan d5 zuidkant #cf gr4 #de m4 plus #ij gr4 ( #abf gr4 #de m4 en aan d5 noordkant ma> #ec gr4 #ae m41 bov5 d5 gezigte9d] v]hev54 ,de gezigte9d] van ,franek] 7en zoo ook van alle plaats51 die tuss*5 de ev5na*tslijn en het aspunt zijn7 ligt dan s*u9s t5 aanzi5 van de ev5na*tslijn2 ma> v]mits al de /]r5 zi* ev5wijdig aan de ev5na*tslijn beweg51 beweg5 zij zi* s*u9s t5 opzigte van d5 gezigte9d]1 dat is1 zij bes*rijv5 cirkels1 die met d5 gezigte9d] s*u9s*e hoek5 mak54 #fe4 ,hoe me] nu e5e /] 9 h>e /&plaats bov5 de ev5na*tslijn v]hev5 is1 hoe hoog] zij bov5 d5 gezigte9d] /aat2 hoe groot] boog zij dus moet bes*rijv51 om van d5 gezigte9d] w$] tot d5 gezigte9d] te g]ak52 hoe lang] zij bij gevolg da>bov5 blijft ( lang] zigtba> is4 ,ma> de ,zon is des zom]s #bc gr4 #bh m4 bov51 en des w9t]s #bc gr4 #bh m4 b5$5 de ev5na*tslijn2 dus blijft de ,zon hi] des zom]s lang] bov5 de kimm5 dan des w9t]s en de dag5 zijn 9 d5 zom] lang] dan 9 d5 w9t]4 #ff4 ,hi]uit blijkt ook1 dat al de /]r51 die me] dan #cf gr4 #de m4 bov5 de ev5na*tslijn v]hev5 zijn1 te ,franek] d5 gezigte9d] nimm] rak51 en dus nooit ond]gaan2 zoo als b4v4 de groote en kle9e ,be]1 ,cassiopoea enz41 en dat de /]r51 die me] dan #cf gr4 #de m4 b5$5 de ev5na*tslijn zijn1 nooit bov5 onz5 gezigte9d] v]s*ijn51 ma> altijd onzigtba> blijv54 #fg4 ,ons toppunt is #ec gr4 #ae m4 bov5 de ev5na*tslijn v]hev52 des w9t]s is de ,zon #bc gr4 #bh m4 b5$5 die lijn1 dus #gf gr4 #dc m4 van het toppunt af2 ma> des zom]s is zij #bc gr4 #bh m4 bov5 de ev5na*tslijn1 dus ma> #bi gr4 #dg m4 van het toppunt v]wijd]d4 ,de ,zon nad]t dan het toppunt all5gsk5s1 van d5 #ba ,decemb] tot d5 #ba ,junij2 en v]wijd]t zi* dan van da>1 van d5 #ba ,junij tot d5 #ba ,decemb]4 ,dit is het vijfde v]s*ijnsel4 #fh4 ,zi$a> de vijf voornaam/e v]s*ijnsel51 welke de beweg+ d] va/e /]r5 en d] ,zon ons oplev]54 ,ik zal ze hi] beknoptelijk 9 e5 taf]eel voordrag54 ,i4 ,de /]r5 bes*rijv5 dagelijks bepaalde cirkels om d5 z des ,a>dkloots1 en kom51 op bepaalde tijd51 op bepaalde /&plaats5 7 #ei74 ,,ii4 ,de tijd1 die tuss*5 twee a*t]e5volg5de middag51 ( kom/5 d] ,zon 9 d5 m]idiaan1 v]loopt1 is #bd ur52 ma> de va/e /]r5 kom5 9 #bc gemiddelde ,zonne-ur5 #ef m4 en #d s4 op de zelfde plaats5 7 #fj74 ,,iii4 ,de tijd d] v]s*ijn+ van i$]e /] op e5e bepaalde plaats v]vroegt dagelijks #c m4 #ef s41 en dus zi5 wij niet altijd de zelfde /]r5 op alle tijd5 des ja>s 7 #fa74 ,,iv4 ,de dag5 word5 all5gsk5s lang] van het beg9 des w9t]s tot het beg9 des zom]s1 g$ur5de d5 tijd1 dat de ,zon de teek55 ,capricornus enz4 tot ,canc] doorloopt2 ma> zij kort5 van het beg9 des zom]s tot het beg9 des w9t]s1 ( g$ur5de dat de ,zon de teek55 ,canc] enz4 tot ,capricornus bes*rijft 7 #fe74 ,v4 ,g$ur5de d5 e]/gemeld5 tijd nad]t de ,zon ons toppunt all5gsk5s2 g$ur5de d5 laat/gemeld5 v]wijd]t zij zi* van hetzelve1 en komt nad] aan d5 gezigte9d] 7 #fg74 ,dit zijn de vijf v]s*ijnsels1 welke e5 bewegelijk hemelsple9 op d]zelv] behoorlijke tijd51 moet aanwijz52 en hi]aan voldoet het /uk1 hetwelk wij ?ans nad] bes*rijv5 zull51 t5 volle4 #fi4 ,het hemelsple9 is e5 cirkelvlak van ongeve] #bh duim5 9 middellijn4 ,de voornaam/e /]r51 die ooit te ,franek] kunn5 gezi5 word5 7 #ff71 zijn er op geteek5d4 ,de ev5na*tslijn is 9 grad5 v]deeld4 ,de ecliptica1 die hi]1 zoo als het op e5 d]gelijk /uk behoort1 uitmiddelpuntig aan de ev5na*tslijn is1 snijdt ha> 9 de teek5s ,aries en ,libra1 en is 9 teek55 v]deeld2 do* zij maakt e5e sleuf 9 het hemelsple91 zoodat hetzelve uit twee /ukk5 be/aat3 het buit5/e1 dat van d5 r& tot aan de ecliptica komt2 het b9n5/e1 dat aan de ecliptica beg9t1 en het ov]ige1 tot aan het middelpunt1 behel/4 ,deze twee /ukk5 zijn w$]om aan elk&] gehe*t1 om ma> n bord uit te mak52 ma> de sleuf is voor de beweg+ d] ,zon1 die op e5 /ijltje1 dat door de sleuf gaat1 gehe*t is1 noodzakelijk4 ,v]volg5s is het aspunt d] ecliptica ook op dit ple9 #bc #a_/b gr4 uit het middelpunt1 na> ,capricornus ( de ,/e5bok1 geplaat/2 uit hetzelve gaat1 na> het beg9 van i$] teek51 e5e kromme lijn2 dus wordt het ple9 door die lijn51 welke de l5gte d] ,zon en d] /]r5 te k5n5 gev51 9 twaalf deel5 g$eeld4 ,de lijn1 die door d5 ,kreeft en d5 ,/e5bok gaat1 is alle5 regt1 en gaat1 zoo als het behoort1 door het middelpunt van het ple94 ,e9delijk zijn de beide ke]kr+5 7tropici7 en de noord]-poolcirkel op het ple9 ges*ild]d4 #gj4 ,het hemelsple9 wordt door e5 cirkelvlak van #ai duim5 omr+d2 dit vlak v]beeldt d5 gezigte9d]1 zoodat m5 alle5 die /]r5 ziet1 welke op het oog5blik1 dat m5 het /uk bes*\wt1 bov5 de kimm5 zijn4 ,de r& van die vlakte1 ( van d5 gezigte9d]1 is 9 #bd ur5 v]deeld2 do* er zijn er ma> #ag ges*ild]d1 omdat de ,zon nimm] me] dan #ag ur5 bov5 de kimm5 is4 ,de ur5 van d5 middag tot midd]na*t zijn met ,rome9s*e lett]s1 van bov51 ( van het zuid] g$eelte af1 aan de regt]h& geteek5d2 die van midd]na*t tot d5 middag /aan aan de l9k]h&1 van het noord] g$eelte van d5 m]idiaan1 tot bov51 ( tot d5 middag4 #ga4 ,het middelpunt van d5 gezigte9d] v]beeldt ons toppunt2 dit is d]halve #cf gr4 #de m4 bov5 het middelpunt van het hemelsple91 ( het aspunt d] ,a>de1 geplaat/1 opdat dit aspunt aan d5 noordkant ma> #ec gr4 #ae m4 en aan d5 zuidkant wel #abf gr4 #de m4 van d5 gezigte9d] z\de af zijn1 zoo als de /&plaats van ,franek] zulks v]eis*t 7 #fd74 #gb4 ,door het toppunt gaat1 van #ab u4 des middags tot #ab u4 midd]na*t1 e5e regte lijn1 die d5 m]idiaan v]beeldt2 uit hetzelve gaan na> d5 gezigte9d] e5ige kromme lijn51 die de a*t ho(d/rek5 van het kompas a&uid51 opdat m5 gemakkelijk z\de wet51 9 welk g$eelte des hemels de ,zon ( de /]r51 op v]s*ill5de tijd5 des daags ( des na*ts1 zijn4 ,e9delijk gaan er uit dat punt van d5 m]idiaan1 hetwelk met het middelpunt van het hemelsple91 ( het aspunt d] ,a>de1 ov]e5komt1 #ag regte lijn5 na> de ur51 die op d5 gezigte9d] geteek5d zijn4 ,do*1 v]mits de ,zon nooit digt] dan #ff #a_/b gr4 aan het aspunt komt1 gaan al die lijn5 niet v]d] dan tot d5 #fj/5 graad van het aspunt af1 en ru/5 alle op e55 cirkelboog4 ,de uurlijn5 gev5 te k5n51 hoe laat het is1 als de ,zon zi* a*t] dezelve bev9dt4 ,deze lijn51 het zij regte1 het zij kromme1 word5 alle door ze] dunne kop]draadjes v]beeld1 die het ple9 niet rak51 om zijne beweg+5 niet te belemm]54 #gc4 ,het hemelsple9 draait e5s rond 9 #bc u4 #ef m4 #d s43 dus ziet m5 al de /]r5 9 h>5 w>5 tijd beweg51 opkom5 en ond]gaan1 ( 9 d5 m]idiaan kom51 zoo als de hi]bov5 aange/ipte v]s*ijnsel5 het v]eis*54 ,het bord1 op hetwelk het /ijltje1 dat1 door de sleuf van de ecliptica ga&e1 de ,zon draagt1 va/ is1 beweegt zi* 9 #bd u4 ,dus s*ijnt de ,zon zi* dagelijks met d5 /]r5hemel te beweg51 h>5 dagboog af te legg51 na> mate d] /&plaats1 wa>9 zij zi* bev9dt2 komt op d5 behoorlijk5 tijd op1 v]volg5s 9 d5 m]idiaan en gaat ond]4 ,t5 twe$5 gaan de /]r5 dagelijks #c m4 #ef s4 rass] dan de ,zon1 en v]vroeg5 zoo veel2 hetwelk het zelfde is als( de ,zon zi*1 9 d5 teg5ge/eld5 z91 van het we/5 na> het oo/51 dagelijks g$ur5de #c m4 #ef s1 bewoog2 v]mits zij zi*1 door die v]vroeg+ d] /]r51 dagelijks #ei m4 #h s4 v]d]1 volg5s de orde d] teek551 op de ecliptica bev9dt1 en dus dezelve 9 n ja> doorloopt4 ,m5 ziet dan1 hoe de s*ijnb>e dagelijks*e beweg+ d] /]r5 en d] ,zon1 en bov5di5 de ja>lijks*e beweg+ d] ,zon te gelijk1 naauwkeurig op dit hemelsple9 v]toond word54 #gd4 ,de ecliptica is1 zoo als wij gezegd hebb5 7 #fi71 uitmiddelpuntig aan de ev5na*tslijn op het ple9 geteek5d1 en het ple9 uitmiddelpuntig aan d5 gezigte9d]1 ( het toppunt1 bewegelijk2 dus bev9d5 de v]s*ill5de teek5s d] ecliptica zi*1 9 hunne dagelijks*e omw5tel+51 op v]s*ill5de af/&5 van het toppunt4 ,het teek5 ,capricornus is er het v]/ van af1 en dus het digt/ aan d5 zuidelijk5 r& van d5 gezigte9d]2 integ5deel is ,canc] het naa/ aan het toppunt1 en het mee/ van d5 gemeld5 r& v]wijd]d4 ,wanne] dan de ,zon1 9 het e9de van ,junij1 9 ,julij enz4 tot het e9de van ,decemb]1 van ,canc] na> ,capricornus gaat1 v]wijd]t zij zi* van het toppunt2 do* nad]t hetzelve1 als zij zi* 9 het e9de van ,decemb]1 9 ,janu>ij enz4 tot het e9de van ,junij1 van ,capricornus na> ,canc] begeeft4 ,zij bes*rijft dan 9 het e]/e geval kort]e en 9 het twe$e lang]e dagboog54 ,het l5g5 en kort5 d] dag5 en de ja>getijd5 word5 dus ook1 op hunn5 behoorlijk5 tijd1 aangewez5 7 #fg1 #fh74 #ge4 ,wanne] de ,zon opkomt1 ( ond]gaat1 wij/ zij op d5 oo/elijk51 ( we/elijk51 r& van d5 gezigte9d] het uur van h>5 op- ( ond]gang2 v]volg5s wij/ zij1 door de v]s*ill5de uurlijn51 het uur des dags4 ,do*1 om ook des na*ts d5 tijd d] v]s*ijnsel5 te ond]s*eid51 is er vlak ov] de ,zon e5 wijz]tje1 dat1 zoodra de ,zon ond] is1 bov5 d5 gezigte9d] komt1 en bov5 d5zelv5 de plaats en de beweg+ aantoont1 welke de ,zon ond] d5 gezigte9d] heeft1 en bij gevolg ook het uur des na*ts op de uurlijn5 aanwij/4 ,m5 weet d]halve altijd1 hetzij des daags1 hetzij des na*ts1 hoe laat het is1 en dus op welk uur i$]e /] op- ( ond]gaat1 ( 9 d5 m]idiaan komt1 ( op e5e bepaalde plaats is4 #gf4 ,uit het bijgebragte blijkt1 hoe v]nuftig hi] alles v]va>digd is1 om de v]s*ijnsel5 des /]r5hemels naauwkeurig aan te toon54 ,ik kan e*t] niet voorbij aan te m]k51 dat al de ur51 welke hi] aangewez5 word51 gemiddelde ,zonne-ur5 zijn1 omdat de ,zon hi] e5e nvormige beweg+1 volg5s h>e middelb>e snelheid1 heeft4 ,do* de ,zon beweegt zi* snell]1 wanne] zij 9 ha> naa/e1 dan wanne] zij 9 ha> v]/e punt is2 9 het e]/gemelde geval doorloopt zij wel #fa m4 #aa s4 op de ecliptica1 9 het twe$e ma> #eg m4 #aa s41 9 plaats van #ei m4 #h s41 zoo als wij1 volg5s de middelb>e snelheid1 ond]/eld hebb5 7 #fj74 ,do* m5 telt 9 de zam5lev+ altijd ma> #bd u4 tuss*5 d5 e55 middag en d5 &]51 hetzij dat de ,zon #fa m4 #aa s41 hetzij dat zij #eg m4 #aa s4 9 di5 tijd doorloope2 en m5 zegt altijd1 dat het #ab u4 is1 wanne] de ,zon 9 d5 m]idiaan komt4 ,dit noemt m5 d5 w>5 tijd4 ,wanne] de ,zon #fa m4 #aa s4 doorloopt1 v]loop5 er me] dan #bd gemiddelde ,zonne-ur52 9 deze1 imm]s1 legt de ,zon ma> #ei m4 #h s4 af2 en bij gevolg is het re$s me] dan #ab u4 gemiddelde tijd1 wanne] de ,zon 9 d5 m]idiaan komt1 ( wanne] het #ab u4 w>e tijd is2 dus v]a*t]t de ,zon t5 opzigte van d5 gemiddeld5 tijd4 ,ma>1 wanne] de ,zon ma> #eg m4 #aa s4 doorloopt1 v]loop5 er m9d] dan #bd gemiddelde ,zonne-ur51 en bij gevolg is het nog ge5 #ab u4 gemiddelde tijd1 wanne] de ,zon 9 d5 m]idiaan komt2 dus v]vroegt dan de ,zon op d5 gemiddeld5 tijd4 ,wa>uit blijkt1 dat de w>e en de gemiddelde tijd mee/ altijd van elk&] v]s*ill54 ,bij deze e]/e oorzaak van het v]s*il tuss*5 d5 w>5 en d5 gemiddeld5 tijd1 voegt zi* e5e twe$e3 de hell+ van de ecliptica op de ev5na*tslijn3 want de weg1 di5 de ,zon aflegt1 wordt op de ecliptica1 en de tijd op de ev5na*tslijn g]ek5d2 dus moet de gemelde ,zonneweg tot de ev5na*tslijn ov]gebragt word52 ma> uit oorzaak d] hell+ van de ecliptica1 zal het zelfde getal grad5 van dez5 cirkel dan e5s e5 groot] 7zoo als 9 ,capricornus en ,canc]71 dan e5s 7zoo als 9 ,aries en ,libra7 e5 kle9] getal grad5 op de ev5na*tslijn uitmak51 dus e55 groot]5 ( kle9]5 boog op dezelve beslaan1 en bij gevolg1 zelfs met uitsluit+ van de re$s gemelde e]/e oorzaak1 d5 tijd van d5 e55 middag tot d5 volg5d5 groot] ( kle9] do5 zijn1 en e5 v]s*il tuss*5 d5 w>5 en d5 gemiddeld5 tijd te weeg br5g54 ,dit zijn de twee te zam51 do* somtijds teg5/rijdig w]k5de oorzak5 van het v]s*il1 hetwelk mee/ altijd tuss*5 d5 w>5 en d5 gemiddeld5 tijd plaats heeft1 en van de gelijkheid1 die vi]maal 9 het ja>1 namelijk teg5 d5 #bc ,decemb]1 #ad ,april1 #ae ,junij en #ca ,augu/us1 tuss*5 dezelve gevond5 wordt4 #gg4 ,de /]rekundig5 zijn gewoon tafels te gebruik51 9 welke het v]s*il tuss*5 d5 w>5 en d5 gemiddeld5 tijd1 hetwelk m5 v]eff5+ des tijds 7aequatio temporis7 noemt1 voor i$]5 dag1 9 m9ut5 en second51 b]ek5d is1 omdat alle de uurw]k51 e5ige kun//ukk5 uitgezond]d1 niet dan d5 gemiddeld5 tijd kunn5 aanwijz5 #gd4 ,er moet dan ook1 om d5 w>5 tijd d] v]s*ijnsel5 door dit hemelsple9 te k5n51 e5e d]gelijke tafel gebruikt word51 t5 zij dat ,eis+a te e5ig] tijd go$vond1 middel5 te b]am51 om de ,zon op zijn hemelsple9 d5 w>5 tijd te do5 aanwijz54 ,en wa>lijk1 hij heeft re$s zoo vele zw>igh$51 welke mij veel aanm]kelijk] voorkom51 ov]wonn51 dat ik niet twijfel1 ( hij zal die1 welke zi* hi] mogt5 opdo51 ook gemakkelijk te bov5 kom51 zoodra hij er ma> op d5k5 zal4 ,,ii4 ,,v]gelijk+ ,,van ,,dit ,,hemelsple9 ,,met ,,e5ige ,,&]e4 #gh4 ,wanne] m5 dit hemelsple9 met e5ige &]e wil v]gelijk51 di5t m5 op de teek5+ da>van niet te lett52 deze1 imm]s1 behel/ niets nieuws1 en d]gelijke treft m5 veelvuldig aan4 ,op e5 hemelsple9 v]toont m5 op e5 vlak1 wat wij ind]daad b9n5 e55 halv5 kloot zi54 ,dit kan niet ges*i$51 zond] de g$aant51 af/&5 enz4 d] voorw]p5 me] ( m9 te v]vorm52 en deze v]vorm+1 welke m51 9 dit geval1 projectio /]eographica noemt1 ges*i$t volg5s wiskundige regel51 welke m5 bij vele s*rijv]s1 en na> het mij voorkomt1 ze] bevattelijk bij ,v>5ius1 voorge/eld v9dt #ge4 ,ma> ik kan tev5s niet voorbij aan te m]k51 dat ,eis+a1 dit hemelsple9 zull5de v]va>dig51 zelfs van het be/aan di] regel5 niets wi/1 en dat hij zi* e*t]1 met behulp van e5e globe en h]haalde pass+51 zoo heeft wet5 te r$d51 dat het hem gelukt is de wa>heid voor te /ell54 ,wanne] m5 de ges*i$5is d] wet5s*app5 nagaat1 ziet m5 de uitv9d]s dus trapswijze1 en dikw]f onwis1 voortgaan4 ,door de h]haalde vrag51 welke ik ,eis+a hi]omtr5t g$aan heb1 heb ik het v]maak g5ot5 van de geheele reeks d] trapswijze ontwikkel+ zijn] g$a*t5 ov] dit /uk te le]5 k5n52 en ik heb me]mal5 de zelfde v]rukk+ ond]vond51 als 9 het lez5 van de ges*i$5is d] /]rekunde van ,bailly1 9 welke die v]ma>de en kundige s*rijv] het taf]eel van des m5s*5 v]/&1 9 het uitv9d5 d] /]rekunde1 ov]he]lijk1 en1 zoo als ik nu uit ond]v9d+ zie1 na> wa>heid1 ontv\wt4 #gi4 ,ma>1 wat dit hemelsple9 bov5 alle &]e1 mij bek5de1 doet uitmunt51 is de dubbele beweg+ d] ,zon2 voore]/1 9 #bd u41 met d5 /]r5hemel1 en dan nog1 bov5di51 9 n ja> op de ecliptica1 wa>uit al de bov5gemelde v]s*ijnsel5 ont/aan 7 #fh74 ,e5 d]gelijk /uk is1 zoo veel ik weet1 nimm] bij e5 planet>ium gevoegd4 ,roem] _h wel zijn e]/e planet>ium zoo +]igt1 dat de planet5 zi* op de e5e opp]vlakte van de doos1 wa>9 het rad]w]k beslot5 01 bewog51 en er e5 hemelsple9 op de &]e geteek5d 02 ma> #ao 0 het hemelsple9 onbewegelijk2 #bo _h het niets met de beweg+ d] planet5 geme52 #co konde de cirkel1 die d5 gezigte9d] v]beeldde1 op de z van het ple9 draaij51 en 9 d5 zelfd5 tijd draaide de ,a>de op het planet>ium ns om3 zoodat e5 ja> op het planet>ium e5 dag op het hemelsple9 v]beeldde1 da> hi]1 integ5deel1 e5 dag e5 dag is2 #do om iets op het hemelsple9 van ,roem] te kunn5 zi51 moe/ m5 e]/ d5 uurcirkel1 welke1 afzond]lijk bewog5 konde word51 op d5 graad plaats51 9 welk5 de ,zon1 op d5 dag1 di5 m5 v]kie/1 is1 om v]volg5s1 door de beweg+ des gezigte9d]s1 de /]r51 welke m5 op deze ( g5e ur5 zi5 kan1 gewa> te word54 ,er wordt dan1 ind]daad1 door dit hemelsple9 niets me]1 dan door alle &]e1 die bek5d zijn1 aangewez51 ond] welke dat van ,bode1 e5 v]ma>d /]rekundige te ,b]lijn1 zek]lijk uitmunt #gf1 dat 9 ge5 opzigt voor het s*oone planispha]ium van ,cass9i behoeft te wijk51 en1 tot oploss+ van al de vraag/ukk51 ruim zoo gemakkelijk kan gebruikt word5 #gg4 ,ons bewegelijk hemelsple9 kan ev5 gemakkelijk tot die zelfde oploss+ di551 wanne] m5 het geheele w]ktuig met de h&1 zoo als bov5 gezegd is 7 #aa71 laat beweg54 #hj4 ,dit hemelsple9 ov]treft dan al1 en v]re weg al1 wat mij van di5 a>d door boek5 bek5d is2 en ik z\de durv5 zegg51 dat dit /uk1 9 zijne e5v\digheid1 en de natuurlijke wijze1 op welke alles v]toond wordt1 e5 geheel nieuw /uk is1 indi5 ik mij zelv5 niet bewu/ w>e1 te we9ig gelez5 te hebb51 om ov] hetg5e1 dat vol/rekt nieuw ( niet nieuw is1 9 het /uk van uitv9d+51 behoorlijk te kunn5 oordeel52 en indi5 ik da>5bov5 niet wi/1 dat de loop d] ,zon ook wel e5s1 op het e5 ( &] kun//uk is v]beeld geword5 #gh1 en dat er op de a/ronomis*e uurw]k5 van ,/raatsburg en ,lyon iets d]gelijks1 als hi]1 plaats heeft4 ,ik zal opgev51 wat er mij van bek5d is4 ,op het a/ronomis* uurw]k van ,/raatsburg is1 volg5s de bes*rijv+ van ,du ,mont1 e5e globe1 wa>op de ,zon en ,maan h>5 dagelijks*5 loop om d5 zodiak 7( di]5riem7 volbr5g52 ma> er wordt niet bijgevoegd1 ( zij tev5s h>5 ja>lijks*5 en ma&elijks*5 loop aflegg54 ,v]d] is er e5 groot taf]eel1 wa> zi* e5 /]rewijz] v]toont1 die d5 loop des hemels aanwij/4 ,uit de teek5+ blijkt1 dat het e5 hemelsple9 is1 wa>op e5 horizont afgebeeld is2 do* ik kan1 no* uit de teek5+1 no* uit de bes*rijv+ opmak51 ( de ,zon er zi* 9 #bd u4 met d5 hemel1 en bov5di5 9 e5 ja> afzond]lijk op de ecliptica beweegt4 #ha4 ,het a/ronomis* uurw]k van de /ad ,lyon is 9 dit opzigt voll$ig]4 ,zie hi]1 wat ,du ,mont er van zegt1 voor zoo v]re het ons betreft #gi3 ,het e]/e1 dat m5 bes*\wt1 is e5 groot hemelsple91 op hetwelk de beweg+5 des hemels zoo wel v]beeld zijn1 dat m5 er d5 loop d] /]r51 en1 9 het algeme51 d5 /aat des hemels1 op i$] uur des daags1 duidelijk en naauwkeurig k5n5 kan4 ,de ,zon v]s*ijnt er op d5 di]5riem1 9 d5 graad des teek5s1 wa> zij zijn moet1 en toont1 alle dag51 h>5 op- en ond]gang1 de l5gte d] dag5 en d] na*t51 en zelfs van het s*em]li*t1 met e5e v]wond]lijke naauwkeurigheid aan4 ,de ,maan1 die er nooit v]li*t s*ijnt1 dan aan d5 kant1 welke na> de ,zon geke]d is1 wij/ da>door1 ev5 als door d5 wijz]1 h>5 oud]dom1 ongevoelig5 aanwas en afgang1 en e9delijk h>e volheid aan4 ,e5 groote wijz] 7alidade71 welke ov] het geheele ple9 ligt1 v]beeldt de beweg+ des hemels 7le premi] mobile71 geeft de beweg+ d] ,zon op de ecliptica te k5n5 #hj1 en met h>e uit]/5 de #bd ur5 des dags aan wijz5de1 toont zij tev5s de ma&1 d5 loop5d5 dag en d5 graad des teek5s1 welk5 de ,zon op di5 dag doorloopt1 aan4 ,ma> het v]wond]lijk/e is1 dat1 t]wijl die wijz] zijne beweg+ van het oo/5 na> het we/5 9 #bd ur5 volbr5gt1 het geheele zam5/el en al deszelfs deel5 hunne bijzond]e beweg+5 beh\d51 en dat al de bijzond]e omw5tel+51 i$] op h>5 tijd1 zond] wanorde ( v]w>r+1 volbragt word54 ,het groot/e g$eelte d] va/e /]r5 zijn op h>e w>e /&plaats5 ge/eld1 zoodat m5 i$] uur kan zi51 welke bov5 ( b5$5 d5 horizont zijn4 ,hoe uitvo]ig dit alles ook zij1 het blijkt1 dat da> niets1 uitgezond]d de tijd van het s*em]li*t1 v]toond wordt1 dan hetge5 op ons kun//uk1 hetzij op het hemelsple9 zelf1 hetzij op het planet>ium1 hetzij op de ,maanwijz]s1 van welke wij /raks sprek5 zull51 ev5 go$1 en1 zoo veel m5 uit de teek5+ en bes*rijv+ van ,du ,mont oordeel5 kan1 duidelijk]1 naauwkeurig] en natuurlijk] aangewez5 wordt4 #hb4 ,dit w]kje 0 niet alle5 geheel opge/eld1 ma> zelfs tot aan deze bladzijde toe g$rukt1 wanne] ik1 d5 e]/5 dez] ma& ,junij1 het kun//uk met e5ige liefhebb]s uit ,leeuw>d5 en ,h>l+5 bes*\w5de1 door e5 d]zelv] ond]rigt w]d1 dat de kundige horologiemak] ,tje]d ,radsma1 te ,h>l+51 e5ige uurw]k5 v]va>digd _h1 op welke de dagelijks*e en ja>lijks*e beweg+5 d] ,zon v]toond word54 ,er w]d mij tev5s geleg5heid gegev51 om twee dez] /ukk5 te zi51 hetwelk ik niet 9 gebreke geblev5 b5 zoo spo$ig mogelijk te do54 ,deze /ukk5 kom5 ze] na met ons hemelsple9 ov]e54 ,bov5 de gewone uurplaat is er e5 r+1 die1 ev5 als de horizont van ons hemelsple9 7 #gj71 9 ur5 v]deeld is4 ,9 d5zelv5 beweegt zi* e5 hemelsple91 op hetwelk de /]r5 en de ecliptica1 na> behoor51 geteek5d zijn4 ,op d5 r& van hetzelve zijn de nam5 d] ma&5 en d] teek551 zoo als ook de grad5 en dag51 gesn$54 ,e5 ,zonnetje1 dat op e5 /ijltje gehe*t is1 draait alle #bd u4 ns rond2 ma>1 v]mits het met het /ijltje rijz5 en dal5 kan1 d]wijze1 dat het altijd op de ecliptica blijft4 ,v]mits nu het ple9 e5e beweg+ heeft1 wa>door het alle #bd u4 ns ronddraait1 en bov5di5 e5e &]e1 door welke het nog dagelijks ongeve] e5 graad doorloopt1 blijkt het1 dat het ,zonnetje dagelijks met d5 /]r5hemel op- en ond]gaat1 en1 bov5di51 de ecliptica 9 e5 ja> bes*rijft4 ,het midd5 van het hemelsple9 wordt door e5 vlak1 van e5e bepaalde grootte en g$aante1 tot op e55 zek]5 af/& van het middelpunt b$ekt4 ,dit vlak v]beeldt d5 gezigte9d]4 ,het ,zonnetje is er1 op d5 middag1 des ,zom]s me] van v]wijd]d1 dan des w9t]s2 raakt hetzelve dagelijks1 zoo des morg5s als des avonds1 9 e5e1 na> de v]s*ill5de ja>getijd51 me] ( m9 van d5 middag v]wijd]de1 plaats2 en komt dus op1 en gaat ond]1 op d5 behoorlijk5 tijd4 ,9 dit vlak is e5 gat1 wa>door m5 de li*tge/alt5 d] ,maan gewa> wordt4 ,zi$a> e5e ze] korte bes*rijv+1 ( liev] aanwijz+1 van e5 /uk1 hetwelk ik met ze] veel v]maak gezi5 heb1 en dat d5 uitv9d] en mak] e] a&oet4 ,het v]s*ilt van ons ,franek] hemelsple9 voornamelijk 9 de vi] volg5de /ukk53 #ao ,door de plaats+ en g$aante van d5 gezigte9d] op het uurw]k zijn alda> de /]r51 die de pool omr+51 en ind]daad hi] te l&e nimm] ond]gaan1 altijd ond] d5 gezigte9d] v]borg52 da> zij1 integ5deel1 op het ,franek] hemelsple91 ev5 als 9 d5 hemel1 altijd bov5 d5zelv5 zijn4 #bo ,v]mits het toppunt met het middelpunt van d5 gezigte9d] ov]e5komt 7 #fd71 en het ,zonnetje zi* op het bewu/e uurw]k niet1 zoo als op het ,franek] hemelsple91 b9n5 d5 holl5 r& van d5 gezigte9d]1 ma> buit5 om het vlak dat d5zelv5 v]beeldt1 beweegt1 blijkt het1 dat1 wanne] het ,zonnetje des w9t]s d5 gezigte9d] nad]t1 het ook nad] aan het toppunt komt1 en zi* des zom]s1 integ5deel1 van hetzelve1 ev5 als van d5 gezigte9d]1 v]wijd]t2 da> e*t] de w>e ,zon des zom]s digt] bij het toppunt1 en v]d] van d5 gezigte9d] af is1 dan des w9t]s 7 #fg71 zoo als het ook op het ,franek] ple91 ov]e5kom/ig met de natuur1 v]toond wordt 7 #gd74 ,m5 di5de zi* dan te v]beeld51 dat het toppunt op het uurw]k buit5 het middelpunt van het vlak1 dat als gezigte9d] di5t1 valt2 do* dit kan met de teek5+ van het ple9 niet ov]e5kom54 #co ,de ho(d/rek5 van het kompas word5 op het uurw]k niet gevond51 ma> wel op het ,franek] hemelsple9 74 #gb71 alwa> ook #ag uurlijn5 geplaat/ zijn2 do* het /ijltje1 op hetwelk het ,zonnetje gehe*t is1 kan1 9 het uurw]k1 als e5e bewegelijke uurlijn aangezi5 word54 #do ,e9delijk is het rad]w]k1 dat de beweg+ van het hemelsple9 en van de ,zon voortbr5gt1 en hetwelk ,radsma de vri5delijkheid gehad heeft mij uit te legg51 v]s*ill5d van hetg5e1 dat de zelfde beweg+ op het ,franek] hemelsple9 v]oorzaakt2 het komt mij voor1 op het laat/gemelde /uk e5v\dig] dan op het e]/gemelde te zijn4 ,het is mij ongeme5 aang5aam gewee/1 geleg5heid gehad te hebb51 om met elk&] twee /ukk5 van d5 zelfd5 a>d te kunn5 v]gelijk51 welke beide uitg$a*t en v]va>digd zijn geword5 door m5s*51 die1 zond] e5ige hulp1 en zond] k5nis te hebb5 van hetg5e door &]5 re$s g$aan 01 tot het uitv9d5 d]zelve gekom5 zijn1 en 9 het v]va>dig5 ze] v]s*ill5de weg5 +eslag5 hebb54 ,eis+a _h1 ev5 we9ig als ik1 ooit iets van die kun//ukk5 van ,radsma gehoord1 ( e5ige d]zelve gezi52 hoewel deze kundige horologiemak] er s$]t vele j>5 re$s a*t gemaakt en1 zoo te ,h>l+5 als te ,am/]dam1 gelev]d heeft4 ,s*oone uitv9d+5 hebb5 somtijds het ongeluk van lang onbek5d te blijv56 ,,iii4 ,,van ,,de ,,zonwijz]s4 #hc4 ,dit zij g5oeg aanga&e het hemelsple91 op hetwelk de beweg+ d] /]r5 en d] ,zon z natuurlijk v]toond word51 dat ik twijfel1 ( m5 ligt iets e5v\dig]s zal kunn5 v9d54 ,tot het hemelsple9 heb ik de twee ,zonwijz]s1 die er naa/ zijn 7 #g71 gebragt2 we%alve het aanm]kelijke da>van ook aang]o]d behoort te word54 ,het nageboot/e ,zonnetje komt op en gaat ond] op d5 zelfd5 tijd als de w>e ,zon1 en wij/ op het oog5blik1 wa>9 het op- ( ond]gaat1 d5 tijd van zijn5 op- en ond]gang1 op d5 r& des gezigte9d]s1 ze] duidelijk aan 7 #ge72 do* dit uur wordt m5 er niet1 dan op de gemelde oog5blikk51 gewa>4 ,de twee wijz]s1 wa>van wij sprek51 v]vull5 dit gebrek4 ,de e5e wij/1 d5 geheel5 dag door1 op welk uur de ,zon opkomt1 de &]e op welk uur zij ond]gaat4 #hd4 ,op d5 lang/5 dag komt de ,zon bij ons t5 #c u4 #ch m4 op1 en gaat t5 #h u4 #bb m4 ond]2 op d5 kort/5 dag komt zij t5 #h u4 #bb m4 op1 en gaat t5 #c u4 #ch m4 ond]4 ,we%alve de ur5 op d5 r& van i$]5 wijz] alle5 van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m4 aangeteek5d /aan2 en i$] wijz] bes*rijft ma> e5e boog van #d u4 #dd m4 ,i$] dez] wijz]s loopt dan nimm] rond1 ma> bes*rijft d5 gemeld5 boog als ze] langzaam he5 en w$] sl+]5de1 e]/ vooruitga&e1 en dan1 door d5 zelfd5 weg1 t]ugke]5de4 ,bij voorbeeld1 van d5 #ba ,junij tot d5 #ba ,decemb] gaat de wijz]1 die d5 opgang d] ,zon a&uidt1 van de regt]- tot de l9k]h&1 van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m41 en v]mits dan de dag5 w$] l5g51 gaat dezelve1 van d5 #ba ,decemb] tot d5 #ba ,junij1 w$] van #h u4 #bb m4 all5gsk5s tot #c u4 #ch m41 wijz5de dat de ,zon i$]5 dag vroeg] opkomt dan d5 voorga&54 ,integ5deel1 van d5 #ba ,junij tot d5 #ba ,decemb] gaat de wijz]1 welke d5 ond]gang d] ,zon aantoont1 van #h u4 #bb m4 tot #c u4 #ch m41 wijz5de1 dat de ,zon i$]5 dag vroeg]1 dan d5 vorig51 ond]gaat2 en van d5 #ba ,decemb] tot d5 #ba ,junij ke]t de wijz] van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m4 t]ug1 a&uid5de1 dat de ,zon i$]5 dag lat]1 dan d5 vorig51 aan de kimm5 komt4 #he4 ,dit is dan de e]/e m]kwa>dige bijzond]heid1 welke 9 deze wijz]s plaats heeft2 dat zij namelijk niet1 zoo als alle &]e1 rondgaan1 ma> enkel1 dan voorwa>ts1 dan t]ugga&e1 hunn5 boog bes*rijv54 ,ma>1 er is nog e5e twe$e niet m9d] aanm]kelijke bijzond]heid2 dat1 namelijk1 die wijz]s zi* niet met e5e e5vormige snelheid beweg51 ma> dan ze] langzaam1 dan veel snell]2 en dit moe/ ook zoo zijn1 want #ha3 ,van #ba ,dec4 tot #ba ,jan4 l5g5 de dag5 des morg4 #bd m4 #ba ,jan4 #ba ,febr4 #ef #ba ,febr4 #ba ,ma>t #eg #ba ,ma>t #ba ,april #fb #ba ,april #ba ,mei #ej #ba ,mei #ba ,junij #bc #ba ,junij #ba ,julij kort5 de dag5 des morg4 #bj #ba ,julij #ba ,aug4 #ea #ba ,aug4 #ba ,sept4 #fa #ba ,sept4 #ba ,oct4 #fj #ba ,oct4 #ba ,nov4 #ee #ba ,nov4 #ba ,dec4 #be ,wa>uit blijkt1 dat de wijz]s zi* van d5 #ba ,ma>t tot d5 #ba ,april wel driemaal snell] moet5 beweg51 dan van d5 #ba ,junij tot d5 #ba ,julij4 ,het middel1 dat ,eis+a uitg$a*t en gebruikt heeft1 om deze twee bijzond]h$5 uit te vo]51 is ongeme5 v]nuftig1 e5v\dig en naauwkeurig4 #hf4 ,dit hemelsple9 geeft dan1 9 al zijne /ukk51 e5e duidelijke k5nis van de v]s*ijnsel5 d] ,zon en d] va/e /]r52 is ze] ges*ikt1 om deze1 te all5 tijde1 bij dag en bij na*t1 na te gaan1 en behoort vol/rekt bij e5 planet>ium gevoegd te word51 om e5 volmaakt d5kbeeld van d5 geheel5 /]r5hemel te v]krijg51 hoewel al de mij bek5de planet>ia van dit gewigtig /uk ontbloot zijn4 ,,zesde ,,ho(d/uk4 ,,bes*rijv+ ,,van ,,het ,,d]de ,,en ,,laat/e ,,g$eelte ,,van ,,het ,,kun//uk1 ,,namelijk1 ,,van ,,de ,,maanwijz]s4 #hg4 ,de ,maan is voor de inwon]s d] ,a>de1 na de ,zon1 het voortreffelijk/e d] hemelli*t51 hetwelk op de zam5lev+ d5 mee/5 invlo$ heeft1 en welk] v]s*ijnsels d]halve dubbel v]di55 naauwkeurig v]toond te word54 ,de ,maan is hi] wel op het planet>ium zelve gebragt 7 #cc71 en beweegt zi* alda> zoodanig om de ,a>de1 dat zij 9 #bi d4 #ab u4 #dd m4 w$] 9 conjunctie met de ,zon komt2 do* al h>e v]s*ijnsels en beweg+5 kond5 alda> zoo naauwkeurig niet v]beeld word51 als het wel behoort1 deels om de kle9heid1 deels om &]e r$551 die 9 de ongelijkheid van d5 loop d] ,maan geleg5 zijn4 ,eis+a heeft dan v]s*eid5e ,maanwijz]s uitg$a*t en v]va>digd1 om de aanm]kelijk/e v]s*ijnsel5 d] ,maan naauwkeurig te v]beeld51 hetge5 ik niet weet1 dat op e5 e5ig &] planet>ium ( w]ktuig ooit w]k/ellig gemaakt is2 we%alve dit d]de g$eelte van ons kun//uk1 zoo niet vol/rekt1 t5 m9/e t5 opzigte van mij1 geheel nieuw is4 ,m5 zal ras bem]k51 dat het het mee/e v]nuft voorond]/elt1 en de mee/e moeite moet geko/ hebb51 zoo m5 aanm]kt1 dat al de beweg+5 d] ,maan ze] ongelijkvormig1 en1 als het w>e1 ong]egeld zijn4 ,m5 kan de v]s*ijnsel5 van d5 loop d] ,maan tot vi] algeme5e klass5 br5g53 ,i4 ,de v]s*ijnsel5 met betrekk+ tot de ,zon1 ( de li*tge/alt5 d] ,maan4 ,,ii4 ,de v]s*ijnsel5 van d5 loop d] ,maan om de ,a>de4 ,,iii4 ,die van d5 op- en ond]gang d] ,maan4 ,,iv4 ,de eclips5 ( ,zon- en ,maanv]dui/]+54 ,dit alles zull5 wij 9 het bre$e bes*rijv51 en aantoon51 hoe het door de ,maanwijz]s1 van welke wij te vor5 gewag gemaakt hebb5 7 #e1 #h71 v]beeld wordt4 ,i4 ,,aanwijz+ ,,van ,,de ,,li*tge/alt5 ,,d] ,,maan4 ,ond]/e wijz] op de l9k] pila/] 7 #h74 #hh4 ,de v]s*ill5de li*tge/alt5 d] ,maan hang5 af van h>e v]s*ill5de /&plaats5 met betrekk+ tot de ,zon4 ,m5 v]beelde zi* voor e5 oog5blik1 dat de ,a>de 9 h>e loopbaan /il/a1 en de ,maan zi*1 ev5 als nu1 om dezelve bewege4 ,de ,zon v]li*t de helft van de opp]vlakte d] ,maan en van de ,a>de2 die v]li*te zijd5 zijn altijd na> de ,zon geke]d4 ,wanne] de ,zon1 de ,a>de en de ,maan 9 e5e regte lijn /aan1 zoodat de ,maan tuss*5 de ,a>de en de ,zon is1 zegt m51 dat de ,maan 9 conjunctie met de ,zon is2 h>e v]li*te opp]vlakte is na> de ,zon1 en de dui/]e na> de ,a>de toegeke]d4 ,wij zi5 dan de ,maan niet1 en m5 zegt1 dat het nieuwe ,maan is4 ,wanne] de ,maan 9 h>e loopbaan om de ,a>de vord]t1 wordt de v]li*te zijde all5gsk5s zigtba>2 wij zi5 er de helft van1 als de ,maan het vi]de g$eelte van h>e loopbaan afgelegd heeft1 en het is dan e]/e kw>ti]4 ,v]volg5s zi5 wij er al lang] hoe me] van1 totdat de ,maan1 de helft van h>5 kr+ volbragt hebb5de1 zi* vlak ov] de ,zon bev9dt1 ( met deze 9 oppositie is2 dan is de geheele v]li*te zijde na> ons toegeke]d1 en het is volle ,maan4 ,hetge5 wij van de ,maan zi51 neemt all5gsk5s af2 en wanne] zij drie vi]de g$eelt5 van h>5 weg heeft afgelegd1 zi5 wij w$]om ma> de helft van de v]li*te opp]vlakte1 ( het is laat/e kw>ti]4 ,en e9delijk v]m9d]t het li*t nog me]1 tot dat de ,maan1 h>e loopbaan doorgeloop5 hebb5de1 zi* w$] met de ,zon 9 conjunctie bev9dt1 ( nieuw en voor ons geheel onzigtba> is4 #hi4 ,de beweg+ d] ,a>de om de ,zon br5gt hi] ge5 &] v]s*il te weeg1 dan dat de v]s*ijnsels e]/ na e55 lang]5 tijd plaats hebb51 dan indi5 de ,a>de /il /ond4 ,want er v]loop5 nu #bi d4 #ab u4 #dd m4 #c s41 om de zelfde li*tge/alt5 te zi52 9 di5 tijd doorloopt de ,a>de ongeve] #bi gr4 #f m4 #bd s4 7 #fj71 welke de ,maan dus ook doorgeloop5 heeft1 om w$]1 t5 opzigte van de ,a>de1 9 conjunctie1 bij voorbeeld1 met de ,zon te zijn4 ,de ,maan heeft dan niet alle5 d5 geheel5 cirkel1 ( #cfj gr41 ma> ind]daad #chi gr4 #f m4 #bd s4 9 d5 gemeld5 tijd afgelegd2 we%alve zij d5 cirkel om e5e /il/a&e ,a>de1 met de zelfde snelheid1 9 #bg d4 #g u4 #dc m4 #d #a_/b s4 z\de doorloop54 ,dit is de w>e ( p]iodis*e omloop/ijd1 9 welk5 de ,maan1 met h>e middelb>e snelheid1 tot het zelfde punt des hemels w$]ke]t2 da> de #bi d4 #ab u4 #dd m4 #c s4 die tijd is1 welke de ,maan noodig heeft1 om w$] tot conjunctie met de ,zon te kom51 en da>om ook de koppelomloop/ijd 7revolutio synodica7 g5oemd wordt4 #ij4 ,de li*tge/alt5 d] ,maan hang5 dan van de g$eelt5 h>] loopbaan1 welke zij afgelegd heeft1 af3 deze noemt m5 de af/&5 d] ,maan van de ,zon2 en v]mits de /]rekundig5 d5 cirkel 9 #ab teek551 en i$] teek5 9 #cj gr4 v]deel51 word5 die af/&5 door teek55 en grad5 uitg$rukt4 ,dus 9 het e]/e kw>ti]1 wanne] de ,maan e5 vi]de g$eelte van h>e baan doorgeloop5 heeft1 is ha> af/& van de ,zon #ij gr4 ( drie teek5s2 9 de volle ,maan #ahj gr4 ( zes teek5s2 9 het laat/e kw>ti] #bgj gr4 ( neg5 teek5s2 9 de nieuwe ,maan nul teek5s4 ,omdat nu de ,maan omtr5t alle #bi #a_/b dag5 de zelfde li*tge/alt5 v]toont1 noemt m5 deze dag5 dag5 van d5 oud]dom d] ,maan #hb4 #ia4 ,deze af/&51 li*tge/alt5 en oud]dom d] ,maan word5 alle ze] naauwkeurig door e55 wijz]1 di5 wij ?ans bes*rijv5 zull51 aangetoond2 en v]mits hi] alles van de gemelde af/&5 afhangt1 draagt deze wijz]1 met lett]s1 die er bov5 /aan1 d5 naam van af/& d] ,maan van de ,zon4 ,zie hi]1 hoe het +]igt is4 ,er zijn1 ev5 als op e5 uurw]k1 twee wijz]s2 de kle9/e wij/ de teek551 de groot/e de grad5 aan4 ,de e]/gemelde gaat alle #bi d4 #ab u4 #dd m4 e5s rond4 ,de r&1 die de wijz]s omr+t1 is 9 drie b&5 v]deeld4 ,op de middel/e1 die de bre$/e is1 zijn1 met ,rome9s*e lett]s1 de twaalf teek5s1 ev5 als de #ab ur5 op e5e horologieplaat1 geteek5d4 ,o /aat bov5 9 het midd51 v]volg5s ,i1 ,,ii1 ,,iii enz4 tot ,,xi1 en dan de ,o 9 plaats van ,,xii1 zoo als het bij de /]rekundig5 gebruikelijk is4 ,op d5 buit5/5 small5 r& /aan1 op gelijke af/&51 de getall5 van #a tot #cj1 met gewone cijf]lett]s1 ev5 als de m9ut5 op e5e horologieplaat4 ,die #cj cijf]s zijn de #cj gr41 die 9 i$] teek5 zijn1 en zij word5 door d5 lang/5 wijz] aangewez52 deze gaat dan twaalfmaal om1 t]wijl de kle9e wijz] ns omloopt4 ,op d5 b9n5/5 small5 r& zijn de getall5 van #a tot #bi #a_/b geteek5d2 deze word5 door d5 kle95 wijz] aangetoond1 en zijn de dag5 van d5 oud]dom d] ,maan4 ,e9delijk word5 de li*tge/alt5 d] ,maan1 tuss*5 di5 d]d5 r& en het middelpunt1 aangewez54 #ib4 ,wanne] dan1 bij voorbeeld1 de kle9e wijz] op ,,iii1 en de groote op #cj /aat1 is de af/& d] ,maan van de ,zon ,,ii teek5s en #cj gr4 ( drie teek5s1 en het is e]/e kw>ti]4 ,de dag en het uur word5 door d5 dagwijz] 7 #d7 en het hemelsple9 7 #gb1 #ge7 aangetoond4 ,de dag van d5 oud]dom d] ,maan wordt1 zoo als wij gezegd hebb51 door d5 kle95 wijz]1 ond] i$] teek51 aangewez54 ,ook kan m5 ze] gemakkelijk wet51 op welk5 dag en uur omtr5t de ,maan op e55 zek]5 af/& van de ,zon zijn zal4 ,/el1 bij voorbeeld1 dat h$5 t5 #ab u4 de af/& zij ,i teek5 en #aa gr4 ,vrage3 ,wanne] de ,maan 9 het e]/e kw>ti] zijn zal1 dat is1 op d5 af/& van drie teek554 ,hi]toe ontbrek5 nog ,i teek5 en #ai gr4 ( #di gr4 ,de ,maan legt dagelijks omtr5t #ac gr4 #aj m4 af2 dus #di gr4 9 #c d4 en omtr5t #ae u4 ,m5 kan dit voor al de toekom5de en v]l$5e tijd5 ze] gemakkelijk v]rigt51 wanne] m5 het geheele kun//uk1 afzond]lijk van het uurw]k1 door de h& laat omgaan 7 #aa74 #ic4 ,wat de li*tge/alt5 betreft1 het e]/e be/ek van ,eis+a 01 ond] ,o teek55 e5e donk]e1 ond] het ,,iii teek5 e5 e]/e kw>ti]1 ond] het ,,vi e5e volle1 ond] het ,,ix e5e laat/e kw>ti] ,maan te teek552 do* nad]h& geleg5heid gehad hebb5de1 om de ,cosmographia van ,apianus #hc te zi51 heeft hij niet getwijfeld1 om de ze] e5v\dige1 natuurlijke en gemakkelijke wijze van dez5 /]rekundig51 voor zoo v]re zijn be/ek het v]eis*te1 te volg54 ,dit ges*i$t aldus3 ,de ruimte1 die er b9n5 d5 inn]lijk5 r& van de dag5 van des ,maans oud]dom is1 wordt geheel met e5 plaatje b$ekt1 aan hetwelk de kle9e wijz] gehe*t is1 en dat1 ns t] ma&1 met di5 kle95 wijz] draait4 ,9 die plaat is e5 rond gat1 van e5e bepaalde grootte1 wa>door m5 de li*tge/alt5 d] ,maan gewa> wordt4 ,wanne] dan de wijz] van ,o teek55 na> ,,iii teek55 enz4 gaat1 ziet m5 de ,maan all5gsk5s aanwass51 dat is1 er v]toont zi* e5 v]guld plekje1 met de bolle zijde na> de ,zon geke]d1 dat all5gsk5s aangroeit1 en op ,,iii teek5s het e]/e kw>ti]1 op ,,vi teek5s de volle ,maan1 ( e5e geheele v]guld5 cirkelvlakte1 v]toont2 hetwelk v]volg5s w$] afneemt1 op ,,ix teek5s het laat/e kw>ti] v]beeldt1 en op ,o teek551 dat is1 bij nieuwe ,maan1 geheel onzigtba> is4 ,de li*tge/alt5 word5 dan alle op h>e w>e tijd5 en wijze v]toond4 #id4 ,uit het gezegde blijkt1 hoe de af/&5 d] ,maan van de ,zon1 ha> oud]dom en h>e li*tge/alt5 te gelijk afgebeeld word54 ,do*1 wat v]re weg het aanm]kelijk/e is1 is1 dat dit alles op d5 w>5 tijd v]toond wordt1 en niet enkel volg5s de gemiddelde beweg+ d] ,maan en d] ,zon4 ,om dit bevattelijk voor te /ell51 di55 wij de zak5 e5 we9ig diep] 9 te zi54 ,de li*tge/alt5 d] ,maan hang5 af1 zoo als wij gezi5 hebb51 van twee oorzak53 #ao ,van de af/&5 d] ,maan van de ,zon1 dat is1 van d5 omloop d] ,maan om de ,a>de2 #bo ,van de beweg+ d] ,a>de zelve1 die te weeg br5gt1 dat1 hoewel de ,maan 9 #bg d4 #g u4 #dc m4 omloopt1 de conjunctie met de ,zon e*t] e]/ na #bi d4 #ab u4 #dd m4 plaats heeft4 ,indi5 beide die beweg+51 die1 namelijk1 d] ,maan om de ,a>de1 en d] ,a>de om de ,zon1 nvormig w>51 z\ de voortgang d] li*tge/alt5 ook nvormig zijn1 en het 0 dan g5oeg1 dat de wijz]1 die dezelve aantoont1 e5e nvormige snelheid _h4 ,do* beide die beweg+5 zijn ongelijkvormig3 zij zijn nu snell]1 dan trag]2 we%alve het noodzakelijk is1 dat deze wijz] ook e5e ongelijkvormige snelheid hebbe1 welke z +]igt is1 dat zij zi* na> de twee oorzak51 van welke zij afhangt1 s*ikt4 #ie4 ,de e]/e oorzaak is de ongelijkvormige beweg+ d] ,maan om de ,a>de4 ,de ,maan1 imm]s1 beweegt zi* om de ,a>de 9 e55 uitmiddelpuntig5 kr+ #hd1 en heeft d]halve e5e groot]e snelheid 9 het naa/e1 dan 9 het v]/e punt4 ,wanne] dan de ,maan van ha> v]/e punt na> het naa/e punt gaat1 is h>e beweg+ trag]1 dan de gemiddelde2 en hi]om v]a*t]t zij wel #f gr4 t5 opzigte van die gemiddelde beweg+1 als zij drie teek55 doorgeloop5 heeft4 ,do*1 de snelheid hoe lang] hoe groot] word5de1 haalt de ,maan die v]a*t]+ w$] 91 wanne] zij zes teek55 doorgeloop5 heeft1 dat is1 9 het naa/e punt is4 ,de beweg+ alda> de snel/e zijnde1 v]vroegt de ,maan dan op de gemiddelde beweg+1 en het v]s*il is wel #f gr41 als er drie teek551 dat is neg5 9 het geheel1 doorgeloop5 zijn2 de snelheid v]volg5s hoe lang] hoe me] afnem5de1 v]dwijnt die v]vroeg+ w$] 9 het v]/e punt4 ,dit is de e]/e ongelijkheid van d5 loop d] ,maan1 door de /]rekundig5 v]eff5+ van het middelpunt 7aequatio c5tri7 geheet51 en welke door dez5 wijz] na> wa>heid gevolgd wordt4 #if4 ,de twe$e oorzaak is de ongelijkvormige beweg+ d] ,a>de1 die snell] is omtr5t het naa/e punt1 dat is1 9 ,decemb] en ,janu>ij1 dan omtr5t het v]/e punt1 dat is1 9 ,junij en ,julij4 ,9 het e]/e geval is de ,a>de nad] bij de ,zon1 dan 9 het twe$e2 hi]door wordt de zwa>tekra*t d] ,maan op de ,a>de v]m9d]d1 zoodat de snelheid d] ,maan kle9] wordt1 en de omloop/ijd groot] zijn moet4 ,hi]om is het1 dat die omloop/ijd 9 de v]s*ill5de ja>getijd5 ongelijk is2 de lang/e 9 ,decemb] en ,janu>ij2 de kort/e 9 ,junij en ,julij4 ,de wijz] is dan zoodanig v]va>digd1 dat hij ook 9 de v]s*ill5de ja>getijd5 ongelijk snel beweegt4 #ig4 ,m5 ziet dus1 dat niet de gemiddelde1 ma> de w>e tijd5 van de li*tge/alt5 d] ,maan aangewez5 word52 omdat de beweg+ des wijz]s z +]igt is1 dat hij de ongelijkh$51 die uit de uitmiddelpuntigheid van de loopban51 zoo d] ,maan als d] ,a>de1 voortspruit51 volgt4 ,de wijze1 op welke dit ges*i$t1 is ongeme5 e5v\dig en v]nuftig uitg$a*t1 en voldoet t5 naauwkeurig/e aan het b$oelde e9de4 ,het 0 moeijelijk1 aan de ,zonwijz]s e5e ongelijkvormige beweg+1 die van ne oorzaak afh+1 te gev5 7 #he72 het is nog veel moeijelijk] gewee/1 e5 te v]va>dig51 die van twee ze] v]s*ill5de1 en op v]s*eid5e tijd5 ze] v]s*ill5d w]k5de1 oorzak5 afhangt4 ,hoe veel v]nuft /eekt er niet 9 dit /ukje alle56 ,,ii4 ,,aanwijz+ ,,van ,,de ,,beweg+ ,,d] ,,maan ,,om ,,de ,,a>de4 ,hi]toe behoor5 vijf ,maanwijz]s4 ,de twee groote aan de zold]+ 7 #e71 de twee kle9e op de regt] pila/]1 en de bov5/e op de l9k] pila/] 7 #h74 #ih4 ,de ,maan beweegt zi* om de ,a>de 9 e5 uitmiddelpuntig1 en op de ecliptica nerhell5d1 langrond1 volg5s de zelfde wett5 als de ho(dplanet5 om de ,zon4 ,er hebb5 dan ook l5gte 7 #ai7 en bre$te 7 #ah71 klimm5de en dal5de knoop5 7 #ah71 v]/e en naa/e punt5 7 #af7 te h>5 opzigte plaats4 ,wij hebb5 gezi51 hoe al die d+5 op het planet>ium naauwkeurig omtr5t de ho(dplanet5 aangewez5 word52 zulks kon alda> t5 opzigte van de ,maan niet ges*i$51 omdat deze1 met de ,a>de om de ,zon gevo]d word5de1 telk5s van plaats v]&]t1 en ook dat de knoop51 het v]/e en naa/e punt d] ,maan1 aan ze] spo$ige v]&]+5 ond]hevig zijn4 #a4 ,,van ,,de ,,loopbaan ,,d] ,,maan4 #ii4 ,wanne] de plaats5 van het v]/e en naa/e punt1 ( d] knoop51 ns omtr5t de ho(dplanet5 bepaald zijn1 is h>e v]&]+1 vooral die d] knoop51 ze] langzaam 7 #be1 #bf73 zij is niet dan na e5e eeuw ( lang] e5igz9s aanm]kelijk4 ,de ho(dplanet5 hebb5 dus alle5lijk h>e l5gte en bre$te aan te wijz52 ma> hi] is de zaak geheel &]s4 ,het v]/e1 en dus ook het naa/e punt d] ,maan van de ,a>de1 v]&]t g$urig van plaats1 en wel ongeve] drie grad5 9 i$]e ,maans-omw5tel+1 en doorloopt de geheele loopbaan d] ,maan om de ,a>de 9 #h geme5e j>5 #caa d4 #h u4 #cd m4 #eg #a_/b s4 #he4 ,het is dus niet g5oeg1 aan te wijz51 dat de ,maan 9 ha> v]/e ( naa/e punt is1 ( hoe veel zij er van af is1 ma> m5 di5t ook te wet51 wa> het v]/e ( naa/e punt zelf is4 ,te di5 e9de zijn hi] twee wijz]s v]va>digd2 de e5e1 aan de zold]+ 7 #e71 draagt d5 naam van ,maans v]/e punt2 de &]e1 op de pila/] 7 #h71 di5 van af/& d] ,maan van het v]/e punt4 #ajj4 ,de e]/gemelde wijz]1 die1 namelijk1 welke d5 /& van het v]/e punt d] ,maan aanwij/1 is om d5 r& alle5 9 teek55 v]deeld1 en i$] teek5 da>5bov5 9 grad51 dat gemakkelijk heeft kunn5 ges*i$51 omdat die wijz] wel #ae duim 9 middellijn beslaat4 ,de wijz] gaat ns rond 9 #h j4 #caa d4 #h u4 enz4 en wel volg5s de orde d] teek55 ,aries1 ,taurus enz41 omdat het v]/e punt 9 d5 hemel ind]daad die orde volgt4 ,het spitse e9de des wijz]s duidt de plaats van het v]/e1 het &]e die van het naa/e punt aan4 #aja4 ,de laat/gemelde wijz] 7 #ii71 die1 welke aantoont1 hoe v] de ,maan van ha> v]/e punt af is1 wij/1 ev5 als hi] bov5 gezegd is 7 #ia71 de teek55 met e5 kle951 en de grad5 met e5 groot]5 wijz] aan1 zoo als de ur5 en m9ut5 op e5e horologieplaat4 ,wanne] dan de kle9e wijz] op ,,vi teek55 /aat1 is de ,maan zes teek55 van het v]/e punt af1 dat is1 zij is 9 het naa/e punt2 wanne] de wijz] op ,,iii ( ,,ix teek55 /aat1 is de ,maan drie ( neg5 teek55 van het v]/e punt af1 en dus ongeve] 9 h>e gemiddelde af/&5 enz4 #ajb4 ,deze wijz] doorloopt de twaalf teek551 ( gaat ns rond 9 #bg d4 #ac u4 #ah m4 #cd s43 want1 da> de wez5lijke omloop/ijd d] ,maan #bg d4 #g u4 #dc m4 #d s4 b$raagt 7 #hi71 en het v]/e punt1 volg5s de orde d] teek551 9 #h j4 #caa d4 enz4 7 #ajj7 d5 geheel5 cirkel bes*rijft1 blijkt het1 dat dit punt 9 die #bg d4 #g u4 #dc m4 re$s #c gr4 #b m4 #ch s4 afgelegd heeft1 welke de ,maan d]halve nog moet doorloop51 e] zij tot het v]/e punt komt1 en da>toe heeft zij #e u4 #ce m4 #cj s4 noodig2 we%alve de tijd1 di5 de ,maan noodig heeft1 om van het v]/e punt w$] tot het v]/e punt te kom51 #e u4 #ce m4 #cj s4 lang] is dan de omloop/ijd d] ,maan2 er word5 dus da>toe #bg d4 #ac u4 #ah m4 #cd s4 be/e$1 en dit is ongeve] de omloop/ijd van dez5 wijz]4 #ajc4 ,wij hebb5 re$s iets gezegd van de ongelijkvormige beweg+ d] ,maan 7 #id1 #ih74 ,de /]rekundig5 wet51 hoe deze afhangt n van de uitmiddelpuntigheid van de loopbaan d] ,maan1 n van de /&plaats d] ,zon t5 opzigte van het v]/e en naa/e punt d] ,maan1 ( liev] van de groote z h>] loopbaan1 n van de af/&5 d] ,maan van de ,zon1 n van de ja>getijd54 ,de wijz]1 die de af/&5 d] ,maan van ha> v]/e punt aanwij/1 heeft dan ook e5e ongelijkvormige snelheid1 kle9] omtr5t het v]/e1 groot] omtr5t het naa/e punt4 #b4 ,,van ,,de ,,bre$te ,,d] ,,maan4 #ajd4 ,de loopbaan d] ,maan is1 zoo als die van al de ov]ige planet51 hell5de op de ecliptica1 en snijdt deze 9 twee punt5 ( knoop51 zoodat m51 om d5 loop d] ,maan te k5n51 de plaats5 d] beide knoop51 d5 af/& d] ,maan van e5 d]zelve1 bij voorbeeld van d5 klimm5d5 knoop1 en e9delijk de bre$te d] ,maan k5n5 moet4 ,t] aanwijz+ dez] drie d+5 di55 twee wijz]s4 #aje4 ,de e]/e wijz] is e5 groote wijz] aan de zold]+ 7 #e71 die d5 naam draagt van ,maans klimm5de knoop4 ,t5 opzigte van de ov]ige planet5 zijn de knoop5 bijna onbewegelijk 7 #bf71 do* voor de ,maan is het geheel &]s geleg52 zij zijn aan e5e vrij snelle v]&]+ ond]hevig1 en doorloop5 d5 hemel1 ( d5 geheel5 cirkel1 9 #ah geme5e j>5 #bbh d4 #d u4 #eb m4 #c s4 #hf2 do* teg5 de orde d] teek551 dat is3 zoo de klimm5de knoop b4v4 ?ans 9 ,taurus is1 zal zij ov] &]half ja> niet 9 ,gem9i zijn1 ma> 9 ,aries1 ov] drie ja> 9 ,pisces enz4 ,deze wijz] doorloopt dan de teek551 die op d5 r& ges*ild]d zijn1 9 #ah j4 #bbh d4 enz41 teg5 d]zelv] orde1 en wij/ dus met zijn voor/e e9de de w>e plaats des klimm5d51 en met het a*t]/e e9de de w>e plaats des dal5d5 knoops aan4 #ajf4 ,van d5 klimm5d5 tot d5 dal5d5 knoop is de ,maan1 zoo als al de planet51 bov5 de ecliptica v]hev51 en van d5 dal5d5 tot d5 klimm5d5 is zij er ond] g$ok54 ,9 het e]/e geval heeft zij e5e noordelijke1 9 het &]e e5e zuidelijke bre$te2 en deze is1 9 beide gevall51 groot] ( kle9]1 na>mate van d5 af/& d] ,maan van d5 knoop4 ,deze af/&51 en de bre$te zelve1 word5 door d5 wijz]1 die bov5 op de regt] pila/] /aat 7 #h71 aangewez54 ,deze wijz] heeft d5 naam van af/& d] ,maan van d5 klimm5d5 knoop1 en wij/ op d5 r& de twaalf teek55 aan1 en bov5 deze de #cj grad5 door e55 lang]5 wijz]1 zoo als te vor5 gezegd is 7 #ia71 en op horologieplat5 omtr5t ur5 en m9ut5 plaats heeft4 ,wanne] dus de wijz]1 bij voorbeeld1 op ,,iii teek55 /aat1 is de ,maan drie teek55 van d5 klimm5d5 knoop af1 ( heeft h>e groot/e noord]bre$te2 wanne] de wijz] op ,,vi teek55 /aat1 is de ,maan zes teek55 van d5 klimm5d5 knoop af1 ( is 9 d5 dal5d5 knoop1 en heeft ge5e bre$te2 wanne] de wijz] op ,,ix teek55 /aat1 is de ,maan neg5 teek55 van d5 klimm5d51 ( drie teek55 van d5 dal5d5 knoop af1 en is op h>e groot/e zuidelijke bre$te4 #ajg4 ,v]mits de knoop5 zi* teg5 de orde d] teek55 beweg51 kom5 zij de ,maan 9 h>5 omloop te gemoet2 dus is de tijd1 di5 de ,maan noodig heeft1 om van d5 klimm5d5 knoop1 bij voorbeeld1 w$] tot d5zelv5 te kom51 kle9] dan de omloop/ijd1 en wel #b u4 #cg #a_/b m42 de ,maan gebruikt dan ma> #bg d4 #e u4 #e #a_/b m4 om e5e knoopsomw5tel+ te do51 dat is1 om w$] tot d5 zelfd5 knoop te ke]54 #ajh4 ,de bre$te hangt af van d5 af/& d] ,maan van d5 knoop2 zij is de groot/e op drie teek551 hetzij van d5 noord]-1 hetzij van d5 zuid]knoop1 en is de zelfde op gelijke af/&5 van beide2 dat is3 ,op ,o ( ,,xii en op ,,vi teek55 is de bre$te nul4 ,op ,i en op ,v teek4 is de bre$te noordelijk gelijk4 ,,vii 11 11 ,,xi 11 11 11 11 zuidelijk ,op ,,ii en op ,,iv teek4 is de bre$te noordelijk gelijk4 ,,viii 11 11 ,x 11 11 11 11 zuidelijk ,op ,,iii teek55 groot/e noord]bre$te gelijk4 ,,ix 11 11 zuid] 11 ,om de bre$te aan te wijz51 is er b9n5 d5 r&1 op welk5 de teek5s met ,rome9s*e lett]s ges*ild]d zijn1 e5 kle9] r&1 9 welk51 ond] i$] teek51 met gewone cijf]lett]s1 die bre$te uitg$rukt /aat1 welke de ,maan heeft1 wanne] zij op di5 af/& van d5 knoop is4 ,de bre$te is noordelijk van ,o tot ,,vi teek551 dat is1 aan de l9k]h&2 en zuidelijk van ,,vi tot ,o teek551 dat is1 aan de regt]h&4 #aji4 ,deze wijz] heeft ook e5e ongelijkvormige beweg+1 en gaat rass] ( trag]1 na>mate de ,maan digt] bij het naa/e ( bij het v]/e punt is4 #aaj4 ,omtr5t de bre$te d] ,maan valt er nog aan te m]k51 dat zij1 op de zelfde af/&5 d] knoop51 niet be/5dig de zelfde is1 zoo als t5 aanzi5 d] &]e planet5 plaats heeft1 en wij zoo ev5 7 #ajh7 voorond]/eld hebb51 ma> dan groot]1 dan kle9]2 hetwelk da>door v]oorzaakt wordt1 dat de ,maan niet door e5e nige kra*t1 die d] ,a>de namelijk1 om welke zij draait1 g]ege]d wordt1 ma> bov5di5 door de ,zon1 om welke zij met de ,a>de gevo]d wordt4 ,de ,zon w]kt wel veel m9d] /]k op de ,maan1 dan de ,a>de1 omdat zij er veel v]d] van af is2 ma> ha> invlo$ is e*t] m]kelijk4 ,wanne] de ,zon regt/reeks met de ,a>de w]kt1 hetwelk 9 conjunctie en oppositie plaats heeft1 dat is1 wanne] de ,maan nieuw ( vol is1 w]kt zij het /]k/1 en het m9/ /]k1 wanne] de ,maan 9 de kw>ti]5 is4 ,hi] van daan is het1 dat1 da> de hell+ van de loopbaan d] ,maan1 en dus de groot/e bre$te ma> #e gr4 is1 wanne] de ,maan tev5s vol ( nieuw is1 zij wel #e gr4 #ah m4 b$raagt1 wanne] de ,maan op di5 tijd 9 het e]/e ( laat/e kw>ti] is3 omdat 9 het e]/e geval de kra*t d] ,zon1 om de loopbaan d] ,maan na> het vlak d] ecliptica te p]s51 veel /]k] is dan 9 het twe$e4 ,de grootte d] bre$te hangt dan niet alle5 af van d5 af/& d] ,maan van h>5 knoop1 ma> bov5di5 van h>5 af/& van de ,zon4 ,do* deze wordt hi] ook i$] oog5blik door e55 wijz] aangetoond 7 #ib72 we%alve m5 ook gemakkelijk weet1 wat m5 bij de aangewez5e bre$te voeg5 ( er van aftrekk5 moet1 om de w>e bre$te te hebb5 #hg4 #c4 ,,l5gte ,,van ,,de ,,maan4 #aaa4 ,de l5gte e5] /] is1 zoo als wij gezegd hebb5 7 #ai71 de af/& d]zelve van het beg9 des teek5s ,aries1 op de ecliptica g]ek5d4 ,da>om draagt de wijz]1 die de l5gte d] ,maan aanwij/1 en b5$5 op de pila/] aan de regt]h& /aat 7 #h71 d5 naam van af/& d] ,maan van ,aries4 ,op d5 r& zijn met ,rome9s*e lett]s de teek551 en da>bov5 de grad5 met gewone cijf]lett]s ges*ild]d2 welke laat/e door e55 twe$5 wijz] aang$uid word51 gelijk de m9ut5 op e5 horologie4 ,de ,maan beweegt zi* 9 h>e baan volg5s de orde d] teek552 wa>om ook deze wijz]s volg5s die orde voortgaan1 en d5 cirkel1 zoo als het behoort1 9 #bg d4 #g u4 #dc m4 doorloop54 ,m5 k5t dan door dezelve de l5gte1 welke de ,maan i$] oog5blik heeft1 dat is1 h>e plaats op de ecliptica4 ,het is bijna ov]tollig1 hi] aan te m]k51 dat deze wijz] ook e5e ongelijkvormige beweg+ heeft2 dit is imm]s noodig1 om de w>e beweg+ d] ,maan te volg54 ,,iii4 ,,v]s*ijnsels ,,van ,,d5 ,,op- ,,en ,,ond]gang ,,d] ,,maan4 #aab4 ,de opgang wordt door e55 wijz] aangetoond1 die op het l9k] paneel1 naa/ het hemelsple9 is2 de ond]gang door e55 d]gelijk51 die op het regt] paneel ges*ild]d is 7 #i74 ,bov5 d5 e]/gemeld5 /aat1 tot ond]s*eid+1 ges*rev53 de ,maan komt op2 bov5 d5 laat/gemeld53 de ,maan gaat ond]4 ,de r& van beide de wijz]s is 9 ,,xii ur5 v]deeld1 en i$] uur 9 vi] deel5 ( kw>ti]54 ,dit is g5oeg1 omdat m51 zoo als /raks blijk5 zal 7 #aad71 uit de li*tge/alt5 d] ,maan1 die door e55 wijz] bek5d zijn 7 #ia71 altijd weet1 ( die ur5 voor- ( namiddag zijn4 ,beide wijz]s volg5 de orde d] ur51 v]mits de tijd van d5 op- en ond]gang d] ,maan dagelijks v]a*t]t1 en dus1 zoo de ,maan h$5 t5 #ab u41 bij voorbeeld1 opkomt1 zij morg5 t5 #ab u4 #dh m41 ov]morg5 t5 #a u4 #bf m4 enz4 7na> d5 gemiddeld5 loop7 zal opkom52 we%alve de wijz]s van ,,xii na> ,i1 ,,ii1 ,,iii gaan1 dat is1 volg5s de orde d] ur5 voortrukk54 #aac4 ,indi5 de ,maan 7ev5 als de ,zon7 zi* 9 e55 be/5dig51 ( ongeve] be/5dig51 kr+1 wi5s hell+1 knoop51 v]/e en naa/e punt5 altijd ongeve] de zelfde blev51 om de ,a>de bewoog1 z\ de ,maan ons1 9 i$]5 omloop1 de zelfde v]s*ijnsel5 oplev]51 en1 op de zelfde dag5 van h>5 oud]dom1 op de zelfde ur5 opkom5 en ond]gaan4 ,do* da> het teg5deel plaats heeft1 zijn ook de tijd5 van d5 op- en ond]gang d] ,maan ze] v]s*ill5de2 zij hang5 af van de af/&5 d] ,maan van de ,zon en van de decl9atie d] ,maan1 ( 7 #ca7 h>5 /& bov5 ( ond] de ev5na*tslijn4 #aad4 ,indi5 m5 voor e5 oog5blik alle &]e om/&igh$5 da> laat1 zal de ,maan1 wanne] zij met de ,zon 9 conjunctie ( nieuw is1 met de ,zon opkom5 en ond]gaan1 en 9 d5 m]idiaan zijn4 ,wanne] zij drie teek55 van de ,zon af1 ( 9 het e]/e kw>ti] is1 komt zij #f u4 lat] dan de ,zon 9 d5 m]idiaan4 ,wanne] zij er zes teek55 van af is1 ( 9 oppositie1 dat is vol is1 komt zij op als de ,zon ond]gaat1 dus 9 de namiddagur51 en gaat ond] als de ,zon opkomt1 dus 9 de morg5ur51 en komt t] midd]na*t 9 d5 m]idiaan4 ,wanne] zij neg5 teek55 van de ,zon af1 ( 9 het laat/e kw>ti] is1 komt zij #ah u4 lat]1 (1 omdat wij 9 de zam5lev+ ma> tot #ab u4 toe tell51 #f u4 vroeg] dan de ,zon 9 d5 m]idiaan4 ,e9delijk1 wanne] zij twaalf teek55 van de ,zon af1 dat is1 w$] 9 conjunctie ( nieuw is1 komt zij #bd u4 lat] dan de ,zon1 dat is1 w$]om met de ,zon op4 ,dit alles z\de dus plaats hebb51 indi5 de ,maan altijd de zelfde decl9atie _h als de ,zon2 do* het v]s*il en de v]&]+ van decl9atie br5g5 hi] vrij wat v]vroeg+ ( v]a*t]+ te weeg2 ma> de zaak blijft ov] het algeme51 ongeve] zoo1 en er volgt uit1 dat de tijd5 van d5 op- en ond]gang d] ,maan1 9 n5 omloop om de ,zon1 ( 9 #bi d4 #ab u4 #dd m41 tweemaal d5 wijz] van #ab ur5 rondgaan2 en dat d]halve de wijz]s1 die hi]toe di551 niet1 zoo als die voor de ,zon1 e5e dan voorwa>ts1 dan t]ug ga&e beweg+ hebb5 mog5 7 #hd71 ma> ind]daad d5 cirkel 9 d5 tijd van #bi d4 #ab u4 #dd m4 tweemaal1 volg5s de orde d] ur51 moet5 bes*rijv51 zoo als het hi] ges*i$t4 #aae4 ,de ,maan legt1 volg5s h>e gemiddelde beweg+1 dagelijks ongeve] #ac gr4 #aj #a_/b m4 af4 ,dit br5gt dagelijks e5e v]trag+ van ongeve] #dh m4 9 het uur van h>5 op- en ond]gang en van h>e kom/ 9 d5 m]idiaan te weeg4 ,ma> de ,maan heeft e5e ze] ongelijke snelheid 9 de v]s*ill5de punt5 van h>e loopbaan1 welke nog groot] ( kle9] wordt1 na>mate de v]/e ( naa/e punt5 op dez5 ( g55 af/& van de ,zon zijn1 en dit alles heeft op d5 tijd van d5 op- ( ond]gang d] ,maan e55 ( groot]5 kle9]5 invlo$1 na>mate de ,maan snell] ( trag] 9 h>e baan voortgaat1 dat is zi* 9 v]s*ill5de p]k5 dez] baan bev9dt 7 #ie72 na>mate zij me] ( m9 bov5 ( b5$5 de ecliptica /aat1 en e5e groot]e ( kle9]e decl9atie heeft4 ,al deze v]&]+51 die e9delijk op e5e onregelmatige v]&]+ van decl9atie uitkom51 mak51 dat de tijd/ipp5 van ,maans op- en ond]gang ze] onregelmatig v]&]54 #aaf4 ,e5 voorbeeld zal de zaak opheld]5 #hh3 ,d5 #a ,julij #aggi kwam de ,maan te ,p>ijs op t5 #aj u4 #ae m4 des avonds1 v]s*il #bf m9ut54 #b #aj u4 #da m4 #bj #c #aa u4 #a m4 #ah #d #aa u4 #ai m4 #ah #e #aa u4 #cg m4 en zoo voorts4 ,d5 #ad ,julij #aggi #d u4 #cf m4 des morg5s1 v]s*il #hc m9ut54 #ae #e u4 #ei m4 #he #af #g u4 #bd m4 #hc #ag #h u4 #dg m4 #gi #ah #aj u4 #f m4 ,de ,maan g+ ond] d5 #a ,julij #aggi t5 #e u4 #ee m4 des morg5s1 v]s*il #fe m9ut54 #b #g u4 #fh #c #h u4 #h m4 #fh #d #i u4 #af m4 #fh #e #aj u4 #bd m4 -------------- #g #j u4 #df m4 des avonds1 #h #b u4 #gd #i #c u4 #ai m4 #gi #aj #d u4 #da m4 #hb -------------- #ae #i u4 #ci m4 #bh #af #aj u4 #g m4 #bj #ag #aj u4 #bg m4 #ba #ah #aj u4 #dh m4 #aag4 ,m5 ziet dan1 dat het v]s*il d] tijd5 van op- en ond]gang dan e5s #ah m9ut51 dan e5s #he m9ut5 b$raagt2 en dat dus de wijz]s op sommige dag5 vijfmaal me] ruimte 9 d5 zelfd5 tijd moet5 aflegg51 dan op &]e dag54 ,de wijze1 op welke ,eis+a e5e zoodanige onregelmatige beweg+ aan deze wijz]s gegev5 heeft1 is ze] e5v\dig en naauwkeurig2 zij volg5 de w>e tijd5 nag5oeg1 en het kle9e v]s*il dat er is1 v]dwijnt alle halve ,maansomloop54 ,wij hebb5 te vor5 7 #ig7 re$s gezegd1 dat het moeijelijk 01 aan e55 wijz] e5e ongelijkvormige beweg+ te gev51 welke van twee oorzak5 afhangt2 hoe veel moeite moet het dan niet geko/ hebb51 de ongelijkvormige beweg+ dez] twee wijz]s te v]va>dig51 v]mits zij van drie ze] v]s*ill5de oorzak5 afhangt8 #ao ,van d5 groot]5 ( kle9]5 boog1 di5 de ,maan dagelijks 9 h>e eig5e loopbaan aflegt1 bij gevolg van h>5 af/& van het v]/e punt1 en de uitmiddelpuntigheid d] baan 7 #ie72 #bo van de bre$te d] ,maan1 en e9delijk van de v]&]+ van decl9atie1 ( /& bov5 ( b5$5 d5 aequator4 ,deze drie oorzak5 zijn e*t] alle hi]1 volg5s de grootte h>] uitw]ksel51 en hetg5e1 dat uit h>e ze] v]s*eid5e zam5/ell+5 ont/aat1 naauwkeurig en op e5e e5v\dige wijze 9 a*t g5om54 #aah4 ,wanne] m5 d5 tijd van ,maans opgang met d5 tijd1 op welk5 de naa/volg5de ond]gang plaats heeft1 v]gelijkt1 k5t m5 d5 tijd1 di5 de ,maan bov5 de kimm5 blijft1 en die tijd is ook ze] ongelijk4 ,bij voorbeeld1 die tijd 0 te ,p>ijs1 9 #aggi1 van d5 #a tot d5 #b ,julij #h u4 #de m4 #b #c #i u4 #bg m4 #c #d #aj u4 #ae m4 #d #e #aa u4 #e m4 #e #f #aa u4 #eh m4 ,d5 #f ,l4,k4 #f #g #ab u4 #eb m4 ,d5 #h #ac u4 #dh m4 #i #ad u4 #db m4 #aj #ae u4 #da m4 #aa #af u4 #bi m4 #ab #af u4 #ed m4 #ac #af u4 #ee m4 ,d5 #ac ,n4,m4 #ad #af u4 #bg m4 #ae #ae u4 #bj m4 enz4 #bj #aj u4 #di m4 #ba #i u4 #eh m4 van d5 #bb tot d5 #bc #i u4 #ab m4 11 11 #bc 11 11 #bd ,julij #h u4 #ca m4 #bd #be #h u4 #a m4 #be #bf #g u4 #df m4 #bf #bg #g u4 #dg m4 ,dus ziet m51 dat de ,maan1 op e5e en de zelfde plaats1 9 n5 omloop1 dan e5s nog ge5 #h u4 en dan e5s bijna #ag u4 bov5 d5 gezigte9d] zijn kan4 ,die tijd wordt door de beide wijz]s aangewez51 wanne] m5 namelijk de ur51 die zij a&uid51 zam5voegt4 #aai4 ,indi5 de decl9atie d] ,maan1 tuss*5 d5 tijd van h>5 opgang en d5 volg5d5 ond]gang1 niet v]&]de1 z\de de helft des tijds1 di5 de ,maan bov5 d5 gezigte9d] blijft1 dat is1 de halve dagboog 7 #aah71 gevoegd bij het uur van d5 opgang 7 #aaf71 het uur te k5n5 gev51 op hetwelk de ,maan 9 d5 m]idiaan komt4 ,bij voorbeeld1 de halve dagboog 0 d5 #a ,julij #aggi1 te ,p>ijs1 #d u4 #bb #a_/b m4 7 #aah72 d5 #a ,julij is er de ,maan t5 #aj u4 #ae m4 des avonds opgekom5 7 #aae72 de som is #ad u4 #cg #a_/b m41 dat is1 d5 #b ,julij t5 #b u4 #cg #a_/b m4 des morg5s4 ,do*1 da> de decl9atie d] ,maan g$urig v]&]t1 is die rek5+ niet altijd naauwkeurig g5oeg2 bij voorbeeld1 d5 #ae ,julij 0 de halve dagboog #g u4 #dj m42 de ,maan kwam op t5 #e u4 #i m4 des morg5s2 som #ac u4 #i m4 ( #a u4 #i m4 na d5 middag2 ma> de w>e tijd van de kom/ 9 d5 m]idiaan 0 #a u4 #eh m4 ,die tijd hangt af1 zoo als bov5 gezegd is1 van de af/&5 d] ,maan van de ,zon2 en de v]vroeg+ ( v]trag+ is van de onregelmatige v]&]+ van de decl9atie d] ,maan h]kom/ig4 ,ma>1 het hemelsple9 wij/ altijd aan1 op welk uur de ,maan 9 d5 m]idiaan komt3 want1 m5 weet door e5 d] maanwijz]s 7 #aaa71 welke de l5gte d] ,maan op i$] oog5blik zij1 dat is1 9 welk punt d] ecliptica zij zi* bev9dt4 ,wanne] dat punt op het hemelsple9 door d5 m]idiaan gaat1 komt de ,maan 9 d5 m]idiaan2 en het uur wordt ( door de ,zon1 ( door het wijz]tje1 dat ov] de ,zon is 7 #gb1 #ge71 aangewez54 ,,iv4 ,,van ,,de ,,eclips54 #abj4 ,indi5 de ,maan zi* 9 de ecliptica bewoog1 z\de m5 alle ma&5 ne ,zon- en ne ,maan-eclips hebb52 do* dit heeft niet plaats1 omdat de loopbaan d] ,maan op de ecliptica helt1 en het dus veelmal5 gebeurt1 dat de ,maan1 wanne] zij vol ( nieuw is1 e5e te groote bre$te heeft1 dan dat zij zi* 9 de s*aduw d] ,a>de kan bev9d51 ( dat de s*aduw d] ,maan de ,a>de kan rak54 ,er kunn5 dan ge5e eclips5 plaats hebb51 ( de ,maan moet1 t5 tijde dat zij vol ( nieuw is1 omtr5t 9 h>e knoop5 zijn2 we%alve m51 door middel van dit kun//uk1 altijd kan wet51 ( er e5e eclips is dan niet4 ,want1 op n5 wijz] ziet m51 ( de ,maan nieuw ( vol is 7 #ic7 en op e55 &]51 ( zij 9 de knoop is ( niet 7 #aje72 zoo ja1 zal er e5e eclips zijn2 zoo ne51 en zoo de ,maan vrij wat van de knoop51 bij voorbeeld #ah grad5 ( me]d]1 af is1 kan er ge5e eclips plaats hebb5 #hi4 ,ma> die zelfde wijz]s gev5 nog veel naauwkeurig] bepal+ op4 #a4 ,,van ,,de ,,maan-,,eclips54 #aba4 ,de oorzaak e5] ,maan-eclips is1 dat de s*aduw d] ,a>de op de ,maan valt1 en dus dezelve van ha>1 uit de ,zon ontle5d1 li*t ( geheel ( t5 deele b]o(t4 ,die s*aduw d] ,a>de is kegelvormig4 ,de halve middellijn van dat g$eelte des kegels1 dat de loopbaan d] ,maan raakt1 beslaat er nooit me] dan #dg m9ut5 #ij2 de halve middellijn d] ,maan is op het hoog/ #ag m9ut52 de som dez] beide hoeveelh$5 is #fd m9ut54 ,zoo dan de ,maan1 dat is het middelpunt d] ,maan1 t5 tijde dat zij vol is1 #fd m9ut5 ( me]d] bre$te heeft1 dat is1 ongeve] #ab grad5 van d5 knoop af is1 kan er ge5e eclips zijn2 zoo de ,maan e5e kle9] bre$te heeft1 is er e5e eclips1 en de v]dui/]+ zal aanm]kelijk] zijn1 na>mate de bre$te g]+] is4 ,ma> de grootte d] bre$te en des af/&s van d5 knoop1 wordt door e55 wijz] aangetoond 7 #ajf1 #ajh72 zoodat m5 altijd1 door de v]gelijk+ van twee wijz]s1 weet1 ( er e5e ,maan-eclips zijn zal1 en zoo ja1 ( zij aanm]kelijk zal wez5 ( niet4 #b4 ,,van ,,de ,,zon-,,eclips54 #abb4 ,insgelijks kan m51 door middel van de twee gemelde wijz]s1 wet51 ( er1 op d5 tijd e5] bepaalde nieuwe ,maan1 e5e ,zon-eclips zal zijn ( niet4 ,want er kan ge5e ,zon-eclips zijn1 ( de bre$te d] ,maan moet m9d] zijn dan de som van het horizontaal v]s*ilzigt #ia d] ,maan1 en van de halve middellijn5 van de ,zon en van de ,maan2 welke som nooit groot] zijn kan dan #id #c_/d m9ut54 ,zoo m5 dan op d5 wijz] van d5 af/& d] ,maan van de ,zon 7 #ib71 ziet1 dat de ,maan nieuw is1 en op d5 wijz] des af/&s d] ,maan van d5 knoop 7 #ajf1 #ajh71 dat de bre$te d] ,maan groot] is dan #a gr4 #cd #c_/d m41 ( ha> af/& van d5 knoop groot] dan ongeve] #ag gr41 weet m51 dat er ge5e eclips zijn kan4 ,zoo die bre$te ( die af/& kle9] is1 valt er zek] erg5s e5e eclips voor2 en dan moet er b]ek5d word5 wa> en hoe dezelve zigtba> zijn zal2 da> integ5deel e5e ,maan-eclips ov]al zigtba> is1 wa> de ,maan1 g$ur5de dat h>e v]dui/]+ voorvalt1 bov5 de kimm5 is4 ,9 het algeme5 e*t] weet m51 zond] b]ek5+1 ( de ,zon-eclips t5 noord5 ( t5 zuid5 van de ev5na*tslijn zigtba> zal zijn4 ,want1 zoo de ,maan1 op d5 tijd1 dat er e5e ,zon-eclips kan voorvall51 omtr5t d5 klimm5d5 knoop1 en d5zelv5 re$s voorbij is 7hetwelk op d5 wijz] 7 #ajf7 te zi5 is71 is de eclips t5 noord5 van d5 ev5na*tslijn zigtba>2 do* t5 zuid51 zoo de ,maan di5 knoop nog niet voorbij is4 ,integ5deel1 zoo de eclips voorvalt1 wanne] de ,maan omtr5t d5 dal5d5 knoop is1 hetwelk m5 door d5 wijz] 7 #ajf7 weet1 zal die eclips b5oord5 de ev5na*tslijn zigtba> zijn1 zoo de ,maan d5 knoop niet voorbij is2 en bezuid5 de ev5na*tslijn1 zoo de ,maan d5 knoop re$s doorgegaan is4 #abc4 ,het spreekt van zelf1 dat m5 op dit kun//uk de eclips5 van alle v]l$5e en toekom5de tijd5 kan nagaan1 wanne] m51 hetzelve met de h& beweg5de 7 #aad71 9 i$]5 ,maansomloop a*t geeft3 #ao ( bij de volle en nieuwe ,maan de ,maan op di5 af/& d] knoop5 is1 dat er e5e eclips kan voorvall5 7 #aba1 #abb72 en1 zoo ja1 #bo het ja>getal en d5 dag 7 #d7 en het uur gadeslaat2 welke proefnem+ somtijds t] opheld]+ d] tijdrek5+ van ze] veel nut kan zijn4 ,,besluit4 ,de lez] oordeele ?ans1 uit deze bes*rijv+1 uit al de bijzond]h$51 die ik aangevo]d heb1 en uit de v]gelijk+ van dit /uk met e5ige &]e van d5 zelfd5 a>d1 ( ik dit kun//uk niet te regt e5 voll$ig hemelsge/el g5oemd heb4 ,het z\de zek]lijk d] moeite ov]wa>dig zijn1 de s*ikk+ van al de rad]5 en rondsels1 welke zoo vele v]s*ill5de beweg+5 9 dit kun//uk v]oorzak51 naauwkeurig te ontv\w52 en tev5s 9 het bre$e uit te legg51 welke de e5v\dige middel5 zijn1 die de uitv9d] gebruikt heeft1 om de ongelijkvormige beweg+51 na> v]eis* van zak51 na te boots52 do* zulks kan1 zond] behulp van e5 aantal plat51 van welke m5 voor het teg5woordige heeft moet5 afzi51 niet ges*i$54 ,ik zal dan enkel hi] nog bijvoeg51 dat e5 getal van hond]d en drie rad]51 ( rondsels1 ( r+51 gebruikt is1 die alle te zam5 iets ov] de vijf duiz5d neg5 hond]d t&5 b$rag54 ,deze zam5/ell+1 de uitw]ksels van dezelve1 de naauwkeurigheid d] beweg+51 het uitv9d5 en v]va>dig5 van dit alles1 toon5 g5oeg aan1 welk het v]nuft des mak]s zij1 en hoe gevoegelijk1 hoe billijk1 ja1 hoe pligtmatig het 01 hem1 zijn w]k en zijne v]di5/5 bek5d te mak54 ,gelukkig1 zoo ik door dit w]kje1 dit mijn oogm]k na> w5s* b]eikt heb4 ,voor het ov]ige1 hoewel ik t5 volle ov]tuigd b51 en1 na> ik oordeel1 bewez5 heb1 dat dit kun//uk veel voll$ig] is1 dan e5 e5ig1 zoo v] ik weet1 van d5 zelfd5 a>d1 h\d ik het e*t]1 9 ov]e5kom/ met de begripp5 des v]nuftig5 uitv9d]s zelv51 niet 9 alle opzigt5 voor geheel onv]bet]lijk4 ,want1 behalve dat wij te vor5 gezi5 hebb51 dat er e5ige /ukk5 zijn1 zoo als de beweg+5 d] planet5 om h>e ass51 en die d] satellit5 van ,jupit] en van ,saturnus2 de ev5wijdige /& van de1 op de ecliptica hell5de1 z d] ,a>de1 en van d5 r+ van ,saturnus1 die op e5 ( &] d] planet>ia1 van welke wij gesprok5 hebb51 en niet op het onze1 v]toond word51--weet ik1 dat de uitv9d] nog dagelijks zijne g$a*t5 laat gaan ov] nieuwe bijvoegsels en v]bet]+51 en dat hij1 met die opregte z$igheid1 welke aan groote gee/5 e5 nieuw si]aad bijzet1 rondbor/ig v]kla>t1 dat1 indi5 hij op nieuw e5 d]gelijk /uk _h te v]va>dig51 hij met m9d] moeite e5ige d+5 tot me]d]e volkom5heid z\de kunn5 br5g51 dan wa>9 zij ?ans zijn2 en &]e1 welke op dit /uk niet v]toond word51 enkel1 omdat zij op d5 behoorlijk5 tijd niet 9 de g$a*t5 gekom5 zijn1 ze] gemakkelijk z\de bijvoeg54 ,e9delijk b5 ik er v] af van aan het m5s*elijk v]nuft e5ige pal5 te will5 /ell51 en te d5k51 dat m5 9 v]volg van tijd nimm] v]d] zal kunn5 kom51 dan wij ?ans zijn1 zelfs 9 die /ukk51 welke ons het naa/ aan de volmaak!id gebragt s*ijn54 ,ik h\d mij be/5dig aan de v]/&ige en gegronde spreuk van ,pl9ius3 ,ne quis desp]et saecula pr(ic]e semp] #ib4 ,,bijvoegsels ,,tot ,,de ,,voorga&e ,,bes*rijv+1 ,,b5ev5s ,,e5 ,,aanhangsel ,,weg5s ,,e5 ,,kle9 ,,planet>ium1 ,,door ,,eise ,,eis+a1 ,,gevoegd ,,bij ,,d5 ,,twe$5 ,,druk ,,van #ahbd4 ,de bes*rijv+ van d5 hoogle]a> ,van ,sw9d51 9 d5 j>e #aghj 9 het li*t gegev51 is bij dez5 h]druk bijna woordelijk 9 zijn geheel gelat5 #ic4 ,ik zal de v]&]+5 en v]bet]+51 welke het kun//uk ond]gaan heeft1 na> de volgorde d] opgev54 #d4 ,9 d5 e]/5 druk /aat3 ,v]d] na> de ,b$/e$e1 treft m5 op dezelfde zold]+ drie ,cirkels aan4 ,alda> zijn nu vijf cirkels ( wijz]s4 ,zie de plaat4 #e4 ,het woord klimm5de knoop is nu v]wisseld met ,maans noordknoop1 dat de zelfde beteek5is heeft4 ,zie de plaat4 #h4 lee/ m53 ,op i$] d] twee pila/]s1 die het middel/e paneel van de twee &]5 afs*eid51 zijn twee kle9e wijz]s4 ,dit is nu e5 op i$] pila/]4 ,zie de plaat4 ,de beide bov5/e wijz]s heb ik lat5 zakk5 tot op het midd5 van de pila/]s1 en de beide ond]/e zijn van da> wegg5om51 en aan d5 zold] geplaat/4 ,de ov]ige v]&]+51 die deze ond]gaan heeft1 ziet m5 9 het zesde ho(d/uk1 ov] de ,maanwijz]s1 #hh en v]volg5s4 #ab4 ,het uit]lijke aanzi5 0 9 #aghj1 to5 de hoogle]a> de bes*rijv+ 9 het li*t gaf1 ma> met krijt afgeteek5d1 en is 9 #agha door mij zelv51 met e5ige hulp van mijn5 ?ans ov]l$55 bro$] ,s4 ,eis+a1 na> eis* volbragt1 en er is 9 de s$]t v]loop5e drie en ve]tig j>5 niets aan v]bet]d4 ,zelfs de v]plaat/e ,maanwijz]splat5 zijn nog ma> op papi] afgeteek5d4 ,alle5 het bordje ( plankje met ja>getall5 is re$s tweemaal v]volgd1 omdat er ma> #bc ja>getall5 op kunn5 geplaat/ word54 ,met het vi]de ja> na #aggd 0 het planet>ium re$s gangba>4 7,zie de inleid+ tot de bes*rijv+ van ,van ,sw9d547 ,9 #aggf 0 de v]zett+ d] ja>getall5 kla>1 en ges*ild]d tot #agih2 de twe$e #bc ja>getall5 liep5 van #agii tot #ahba +eslot52 die1 welke ?ans op het bordje ges*ild]d /aan1 loop5 van #ahbb tot #ahdd +eslot54 ,door deze lange reeks van j>5 is de uit]lijke glans al vrij wat v]donk]d1 voornamelijk de hemelsblaauwe grondkleur en het wit2 miss*i5 wordt hetzelve b9n5 kort w$] 9 zijn5 vorig5 lui/] opges*ild]d en v]guld4 ,dit is ?ans des te noodig]1 omdat bij de twe$e uitgave drie 9 kop] gegrave]de en gekleurde plat5 gevoegd zijn1 welke &]s het w]k zelve 9 uit]lijk aanzi5 z\d5 ov]treff52 wa>door de liefhebb]s1 die1 9 v]volg van tijd1 het w]ktuig kom5 bezigtig51 zi* te leur ge/eld z\d5 kunn5 rek551 omdat de plat5 het w]k zelve 9 uit]lijk5 glans v]re te bov5 gaan4 #db4 ,om de ,a>demiddelpuntige l5gte van i$]e planeet vrij naauwkeurig te kunn5 v9d51 heb ik1 na de uitgave d] bes*rijv+ van d5 he] ,van ,sw9d51 b5ev5s d5 draad uit het middelpunt d] ,zon1 wa>aan e5e groote v]gulde bal hangt1 ook e55 draad van het ,a>dbolletje lat5 afhang51 wa>aan e5 kle9] balletje is va/ gemaakt1 hetwelk dus met onze ,a>de1 e5s 9 het ja>1 om de bal1 die van de ,zon afhangt1 beweegt4 ,deze beide v]guld5 ball51 wa>van de groote ( ,zonnebal van h\t1 en de kle9e ( ,a>dbal van lood is1 di55 alle51 om1 door hunne zwa>te1 de beide drad5 ( t\wtjes regt te h\d54 ,door middel van deze beide t\wtjes kan m5 de s*ijnb>e ( ,a>demiddelpuntige plaats5 van al de planet5 zoek51 op deze wijze3 ,m5 gaat aan d5 kant van de kam]1 zoodanig1 dat de planeet1 welk] s*ijnb>e ( ,a>demiddelpuntige l5gte m5 bege]t te wet51 a*t] d5 graad van onze ,a>de komt2 dan ziet m5 te gelijk1 wa> de draad van de ,zon op de ecliptica ( zev5de sleuf valt3 het teek5 en de draad van dezelve is de plaats van die planeet1 uit onze ,a>de bes*\wd4 ,als de planeet met de ,zon en de ,a>de 9 e5e regte lijn /aat1 is de w>e plaats ook de s*ijnb>e2 is de planeet aan de regt]h& van de ,zon1 dan is de s*ijnb>e l5gte altijd m9d] dan de w>e l5gte2 integ5deel1 de planeet aan de l9k]h& zijnde1 is de s*ijnb>e l5gte altijd me] dan de w>e l5gte4 ,9 het e]/e geval komt de planeet voor de ,zon op1 en gaat voor dezelve ond]2 en 9 het twe$e gaat zij na de ,zon op en ond]4 #hf 7nu #hh74 ,de li*tge/alt5 d] ,maan w]d5 bij de e]/e uitgave van dit w]k v]toond op de pila/] aan de l9k]h&1 door d5 ond]/5 wijz] op dezelve1 met "n af/& d] ,maan van de ,zon1 volg5s het laat/e g$eelte van #h4 ,zij word5 nu v]toond aan d5 zold] aan de regt]h& 7zie de plaat71 door e55 lang5 wijz]1 die 9 #bi dag5 #ab ur5 en #dd m9ut5 ns rondgaat4 ,de plaat voor dez5 wijz] is v]deeld 9 #bd wass5de en afnem5de li*tge/alt51 zoodat m5 dagelijks de phasis d] ,maan ziet aangewez54 ,b9n5 de wass5de en afnem5de li*tge/alt5 is nog e5 cirkel1 9 #bi #a_/b dag5 v]deeld1 v]beeld5de d5 oud]dom d] ,maan 7dat is1 het getal van de dag51 die v]loop5 zijn na de laat/e nieuwe ,maan71 veel duidelijk] dan te vor5 op de pila/]1 omdat de cirkel1 wa>9 de #bd v]s*ill5de li*tge/alt5 word5 aangewez51 #bb duim 9 diamet] is1 da> de op5+ 9 de plaat1 wa>van #ia 7nu #ic7 geh&eld wordt1 ma> #a duim middellijn _h4 ,de wijz] draagt nu tot ops*rift li*tge/alt5 d] ,maan4 ,de af/& d] ,maan van de ,zon is voor i$] d] afgebeelde #bd li*tge/alt5 #ae grad5 ( e5 half teek54 ,met de nieuwe ,maan /aat de wijz] op e5e geheel dui/]e plek2 9 d5 e]/volg5d5 /& is e5 kle9 /rookje v]li*t2 v]d] teek5t de wijz] op het zesde vak1 dat is drie teek5s van de ,zon1 het e]/e kw>ti]1 half v]li*t2 wa/ v]d] aan1 tot dat de wijz] de twaalfde plek aanwij/1 dan is het volle ,maan2 neemt v]volg5s w$] af1 tot dat het li*t g$eelte half v]dw55 is1 dan is het laat/e kw>ti]2 neemt v]volg5s af1 tot dat het li*t g$eelte geheel v]dw55 is1 dan is het w$] nieuwe ,maan4 ,de ongelijke l5gte d] ,manes*ijn51 dat is1 de tijd van de e5e nieuwe ,maan tot de &]e1 neemt deze wijz] naauwkeurig 9 a*t1 volg5s de bes*rijv+ van ,van ,sw9d51 #ib tot #ie4 7nu #id tot #ig7 +eslot54 ,tot de aanwijz+ van de beweg+ d] ,maan om de ,a>de 7zie bl4 #ajj van d5 #a/51 bl4 #aac van d5 #b;d5 en bl4 #abh van d5 #c;d5 druk7 behoor5 vijf ,maanwijz]s4 ,er w>51 bij de e]/e uitgave van de bes*rijv+1 twee groote aan de zold]+ 7 #e71 de twee kle9e op de regt] pila/]1 en de bov5/e op de l9k] pila/] 7 #h72 nu heeft m5 drie groote aan d5 zold]1 g5aamd l5gte d] ,maan op de ecliptica1 het v]/e punt d] ,maan1 en de ,maans noordknoop1 en op i$] pila/] e5 kle9e2 die aan de regt]h& voor d5 af/& d] ,maan van d5 noordknoop1 en die aan de l9k]h& voor d5 af/& van het v]/e punt 7zie de ,plaat74 #aji 7nu #aaa74 ,de wijz] ond] op de regt] pila/]1 die de l5gte d] ,maan aanwij/1 is nu van de pila/] aan d5 zold] gebragt1 aan de l9k]h&1 op de plaat g5aamd l5gte d] ,maan op de ecliptica4 ,de r$551 welke mij bewog5 hebb51 om de beide ond]/e wijz]s van de pila/]s weg te nem5 en aan de zold]+ te plaats51 01 omdat aan d5 zold] me] ruimte 01 om de wijz]s te v]l5g51 da>door groot]e cirkels te bes*rijv51 en de teek5s en li*tge/alt5 naauwkeurig] te kunn5 do5 zi52 ook _h ik tot de beweg+ van die beide wijz]s nog &]e t&5 b]ek5d1 die nog iets nad] bij de wa>heid kwam54 ,hi]door ont/ond e5e geheele v]s*ikk+ en v]plaats+ 9 mee/ al het rad]w]k voor de ,maanwijz]s1 ,de beide bov5/e wijz]s moe/5 zakk5 tot 9 het midd51 en voor de aan d5 zold] ov]gebragte moe/5 nieuwe ass5 en v]s*eid5e nieuwe rad]5 word5 gemaakt4 ,ov] de ,plat51 bij d5 twe$5 druk gevoegd4 ,de drie1 bij d5 twe$5 druk gevoegde1 plat5 kunn5 di551 om aan liefhebb]s1 die1 weg5s v]afgeleg5e woonplaats1 oud]dom ( b]oep1 niet1 ( al?ans bezwa>lijk1 9 de geleg5heid zijn1 om het w]k1 door d5 ,hoogle]a> ,van ,sw9d5 zoo naauwkeurig bes*rev51 9 natura te kom5 bezigtig51 nog kla>d] d5kbeeld te gev5 van de uit]lijke v]toon+ van het geheele w]ktuig4 ,ook kunn5 ze di551 om de betrekkelijke ( uitge/rekte grootte van i$]e loopbaan d] planet5 aan te toon53 want ze zijn na> het w]k zelf 9 mijne kam] afgeteek5d1 volg5s de s*aal op plaat ,no4 #a1 welke s*aal i$] voet 9 #a #a_/b duim oude ,fries*e maat bevat1 en dus zijn de afteek5+5 net #a_/h van de grootte van het eig5lijke w]k4 ,dit is alm$e de betrekkelijke grootte van de wijz]plat51 op de plat5 ,no4 #a en #b afgeteek5d4 ,de plat5 ,no4 #a en #b zijn door mij zelv51 met behulp van mijn5 vri5d1 d5 koopman ,klaas ,joh4 ,sannes1 9 de ma&5 ,ma>t en ,april #ahbj gemaakt1 en de /&plaats5 d] planeetboll51 ,zon- en ,maanwijz]s zijn ge/eld1 zoo als het w]ktuig1 hetwelk door de s*ommel+ van e55 sl+] bewog5 wordt1 dezelve aanwees op ,vrijdag d5 #bd ,ma>t #ahbj1 des morg5s om #g #a_/b uur4 ,to5 /ond de ,zon- en ,datumwijz]1 die langs de groot/e ( buit5/e sleuf aan d5 zold] beweegt1 en op de plaat ,no4 #a is afgeteek5d1 op #c #c_/d graad 9 ,aries1 voor de l5gte van de ,zon1 met het b9n5e9de1 en op het #a_/c g$eelte van d5 #bd dag d] ma& ,ma>t1 en wees #a #a_/c graad noord] decl9atie d] ,zon met het buit5e9de aan4 ,de planeet ,saturnus 0 ook #c #c_/d graad 9 ,aries1 en dus 9 conjunctie met de ,zon4 ,jupit] 0 bijna #c grad5 9 ,pisces4 ,m>s #bf grad5 9 ,leo4 ,de ,a>de #c #c_/d grad5 9 ,libra4 ,de ,maan #aa grad5 9 ,leo4 ,v5us #aa en ,m]curius #bf grad5 9 ,canc]4 ,het v]/e punt van de ,maan 0 #bh grad5 9 ,leo1 en de noord] knoop van dezelve 0 #b grad5 9 ,aries4 ,de wijz] voor de li*tge/alt5 d] ,maan teek5de deszelfs oud]dom #aj #a_/b dag54 ,de dagwijz] ,vrijdag morg5 tuss*5 #g en #h uur1 en het ja>getal b9n5 d5 cirkel d] dag5 #ahbj4 ,de plaat ,no4 #b v]beeldt dat g$eelte van het w]ktuig1 dat aan de s*utt+ is te zi54 ,zij is na> de zelfde s*aal als de plaat ,no4 #a afgeteek5d1 en het hemelsple91 met de ,zon en va/e /]r5 7voor zoo veel de kle9heid d] teek5+ toeliet71 b5ev5s de ,zon- en ,maanwijz]s zijn ook volg5s aanwijz+ van het orig9ele w]k geteek5d1 op ,vrijdag d5 #bd ,ma>t #ahbj1 des morg5s om #g #a_/b uur4 ,de wijz] bov5 de ka/ aan de l9k]h&1 die tot ops*rift heeft3 de ,maan komt op1 teek5de to5 e5 half kw>ti] ov] #ab uur2 dat dit op d5 middag1 en niet na midd]na*t 01 blijkt uit d5 /& des wijz]s1 op plaat ,no4 #a1 die de li*tge/alt5 d] ,maan aanwij/1 met h>5 oud]dom1 zijnde to5 tuss*5 het e]/e kw>ti] en de volle ,maan1 ( #aj #a_/b dag5 na de nieuwe2 dus kwam zij bij dag op4 ,het wijz]tje op de pila/] aan de l9k]h&1 dat d5 af/& d] ,maan van het v]/e punt aanwij/1 teek5de ,o teek5s en #ag #a_/b grad54 ,het wijz]tje op het middel/e paneel aan de l9k]h& wees d5 ,zons-opgang iets voor #f uur4 ,het hemelsple91 wa>op de s*ijnb>e beweg+ d] ,zon en va/e /]r5 v]toond wordt1 teek5de op gemeld5 tijd de plaats d] ,zon op de ecliptica #c #c_/d graad 9 ,aries1 9 het oo/-zuid-oo/51 #ad grad5 bov5 d5 horizont4 ,de voornaam/e /]r51 die de/ijds bov5 d5 horizont w>51 zijn3 ,capella1 9 het noord-noord-oo/51 #ab grad5 hoog2 ,pleiades1 noord-oo/ t5 oo/51 #c grad5 hoog2 ,alamak ,mira*1 het ho(d van ,&rom$a en de ,ram1 9 het oo/-noord-oo/52 de ,zwaan1 9 het zuid-oo/51 #gj grad5 hoog2 ,ati>1 de held]e 9 d5 ,ar5d1 9 het zuid51 #df grad5 hoog2 ,wega1 ( de held]e 9 de ,li]1 9 het zuid-we/51 #gc grad5 hoog2 ,h]cules en de noord] ,kroon1 9 het we/52 ,bootes1 de held]/e 9 dezelve1 ,arcturus1 9 het we/5 t5 noord51 #bj grad5 hoog2 de groote ,be] 9 het noord-we/51 en de kle9e ,be] 9 het noord-noord-we/5 enz4 ,deze /&plaats5 van e5ige va/e /]r5 zijn hi] aangeteek5d1 omdat dezelve op de plaat ,no4 #b1 weg5s de kle9heid van het hemelsple91 niet wel duidelijk kond5 v]toond word54 ,het wijz]tje aan de regt]h&1 naa/ het hemelsple91 wees d5 ond]gang d] ,zon1 op gemeld5 #bd ,ma>t1 iets na #f uur4 ,het wijz]tje op de regt] pila/]1 dat d5 af/& d] ,maan van d5 noord]-knoop aanwij/1 teek5de ,,iv teek5s en #aa grad51 zoodat de teek5- en de graadwijz] bijna regt bov5 elk&] w>5 #id4 ,de wijz] bov5 de ka/ aan de regt]h&1 die tot ops*rift heeft de ,maan gaat ond]1 teek5de #d #a_/b uur2 dat dit 9 d5 morg5/ond 01 blijkt uit de v]gelijk+ van d5 wijz]1 die de li*tge/alt5 d] ,maan1 ( h>5 oud]dom1 zie plaat ,no4 #a1 aanwij/1 zijnde to5 tuss*5 het e]/e kw>ti] en de volle ,maan4 ,de plaat ,no4 #c is e5e p]spective afteek5+ van het geheele v]trek1 wa>9 het w]ktuig geplaat/ is1 uit het oogpunt te zi5 voor d5 s*oor/e51 #c voet bov5 d5 vlo]1 geteek5d door d5 koopman ,klaas ,joh4 ,sannes4 ,de planeetboll5 en ,zon- en ,maanwijz]s zijn alda> afgebeeld1 zoo als zij zi* v]toond5 op me]gemeld5 #bd ,ma>t #ahbj1 des morg5s om #g #a_/b uur4 ,de beide v]guld5 ball51 die uit de ,zon en van onz5 ,a>dbol afhang51 zijn op deze plaat1 na> hunne betrekkelijke grootte1 afgeteek5d4 ,de voor liefhebb]s ze] aang5ame di5/1 welke door de dagelijks*e beweg+ van d5 kle95 bal om d5 ,zonnebal wordt te weeg gebragt1 is alhi]1 9 de v]&]+ op #db van de bes*rijv+1 naauwkeurig aangewez54 ,voor het ov]ige1 da> m5 de b9n5kam] moe/ afteek551 gelijk zij bij de bezigtig+ van het w]ktuig zi* v]toont1 v9dt m5 ha> betimm]d en gemeubile]d1 gelijk zij 0 s$]t het ja> #aggd4 ,alle5 het zilv]1 dat 9 het v]trek gewoonlijk /aat op e5e tafel1 is e5 pres5t van de ,/at5 van ,friesl&1 9 #aghd ontvang51 en ond] op deze plaat1 aan de regt]h&1 afgeteek5d4 ,het ov]ige1 dat tot d5 to5malig5 smaak van betimm]+ e5] burg]lijke kam] behoorde1 is op de beide laat/e plat51 ,no4 #b en #c1 afgebeeld2 en ik vond ge5e r$51 om niet 9 mijne hooge j>5 voor de w]eld1 ( bet] voor liefhebb]s d] wet5s*app51 mij niet ong5eg51 op5lijk aan d5 dag te legg51 dat de betimm]+ en meubil]+ van mijne kam] e5e halve eeuw t5 a*t]5 zijn bij d5 h$5daags*5 smaak4 ,ik sluit mijne ,bijvoegsels 9 de hoop1 dat deze twe$e druk van des hoogle]a>s bes*rijv+ go$5 aftrek v9d5 moge1 en dat behalve de inteek5a>s1 ook &]e liefhebb]s zi* di5 mog5 aans*aff54 ,mag het mij1 door gun/ van d5 ,albe/uurd]1 gebeur51 de j>5 mijns lev5s v]l5gd te zi51 en die zielsv]mog5s 9 mijn5 oud]dom te beh\d51 welke zijne liefde mij nog s*5kt1 ik w5s* dan opregtelijk aan het v]zoek en de uitnoodig+ van vel51 bijzond] van d5 hooggele]d5 he] ,c4 ,ekama1 pr(essor te ,leid51 te voldo52 en vlei mij1 ond] m$ehulp van deskundig51 9 /aat te zull5 zijn1 om e5e naauwkeurige ,bes*rijv+ van het inw5dige zam5/el van het w]k/uk1 door mij v]va>digd1 en door de v]eis*te plat5 toegeli*t1 te kunn5 uitgev54 ,alle51 hoe ligt deze w5s*1 vooral 9 mijn5 oud]dom1 kan uitblijv51 gevoel ik t5 volle1 en laat het ,gode aanbevol51 ( de nakomel+s*ap zulk e5e bes*rijv+1 al?ans ond] mijn eig5 toezigt1 zal mog5 ontvang54 ,om e*t] iets van mijne lat]e w]kzaamh$5 nog aan de lez]s m$e te deel51 ontvang5 zij nog van mijne h& het volg5de ,aanhangsel4 ,,aanhangsel4 ,het laat/e /uk1 door mij uitg$a*t en afgeteek5d1 is e5 planet>ium1 wa>op de loopban5 van ,m]curius1 ,v5us1 de ,a>de1 met de ,maan1 ,m>s1 ,jupit] en ,saturnus zijn geplaat/1 9 h>e betrekkelijke af/&5 van de ,zon en h>e uitmiddelpuntigh$5 en knoop54 ,saturnus loopbaan1 9 d]zelv] middelb>5 af/& van de ,zon1 is ge/eld op #dc duim 7oude ,fries*e maat72 de &]e planet5 9 ev5r$igheid1 als #d ,m]curius1 #g ,v5us1 #aj ,a>de1 #ae ,m>s1 #eb ,jupit] en #ie ,saturnus4 ,deze afteek5+ is gezi5 door ,willem ,jans ,jans51 l&b\w] te ,dongjum1 e5 buit5gewoon natuur- en w]ktuigkundige ond]zoek] en liefhebb] 7deszelfs /& 9 de maats*appij 9 aanm]k+ g5om5 zijnde71 en net w]kman 9 h\t1 kop]1 ivoor1 ijz] enz41 die ook zi* zelv5 e5e draaibank en me] &]e g]e$s*app5 _h v]va>digd1 wa>m$e hij1 door zijn v9d+rijk v]nuft1 9 /aat is1 om vel]h&e kun/w]k te mak54 ,na het zi5 van dit mijn afgeteek5d planet>ium1 w]d deze opgewekt1 om hetzelve te v]va>dig54 ,hi]toe w]d v]koz5 e5 vlak bord1 groot #bj duim 9 middellijn1 v]beeld5de de ecliptica4 ,hetzelve is aan d5 buit5r& v]deeld 9 teek5s en grad5 van d5 zodiak1 en 9 ma&5 en dag51 ons ja> uitmak5de4 ,de weg5 d] g5oemde planet5 zijn da>op van #e tot #e grad5 doorboord1 om de bolletjes1 die op kop]5 laafjes geplaat/ zijn1 te kunn5 zett51 wa> ze behoor5 7voorond]/eld zijnde1 de plaats1 wa> ze op zek]5 tijd moet5 /aan1 bek5d te zijn72 ze word5 van ond]5 op het bord met e5 s*roefje va/gezet4 ,jupit] en ,saturnus zijn i$] op e5 /okje geplaat/1 omdat hun af/& v] buit5 het bord valt4 ,onze ,a>dbol is omr+d door e55 m]idiaan1 wa>9 hij om zijne aspunt5 kan draaij54 ,b9n5 dez5 m]idiaanr+ is e5 platte r+1 v]beeld5de d5 horizont2 op dez5 zijn de ze/i5 ho(d/rek5 van het kompas geteek5d4 ,op het ,a>dbolletje zelf zijn de ho(dcirkels1 als de aequator1 ecliptica1 ke]kr+5 en poolcirkels1 alsm$e de ho(d/$5 van i$] keiz]- ( kon+rijk1 en l& en zee1 door mijn5 neef ,sipke ,eis+a netjes afgeteek5d1 voor zoo veel de kle9heid van het bolletje dit toeliet4 ,de horizont kan1 door het losmak5 van e5 s*roefje1 op alle pool%oogt5 geplaat/ word54 ,de aspunt5 d] ,a>de gaan door d5 m]idiaan2 op het e5e aspunt is e5 kop]5 plaatje ges*roefd1 wa>door m5 het bolletje met de h& kan ronddraaij52 op het &]e aspunt wordt e5 wijz]tje tuss*5 e5 bor/je en e5 plaatje va/ bekneld1 en op d5 m]idiaanr+ is om de z e5e kop]5 plaat va/gemaakt1 welk] buit5r& v]deeld is 9 ma&5 en dag5 van ons ja>4 ,b9n5 dez5 ja>cirkel is nog e5 cirkel1 9 #b maal #ab ur5 v]deeld2 deze uurcirkel kan 9 d5 ja>cirkel ronddraaij54 ,als m5 nu dit w]ktuig gebruik5 wil1 plaat/ m5 de planeetboll5 i$] op zijne plaats op het bord1 alsm$e onz5 ,a>dbol1 met zijne aspunt5 p>alel met de lijn51 die op het bord getrokk5 zijn4 ,de horizont om d5 ,a>dbol kan m5 plaats51 op welke pool%oogte m5 v]kie/2 m5 draait de v]koz5e plaats ond] d5 m]idiaan1 en zet d5 uurcirkel met het middaguur op de ma& en d5 dag van het ja>1 en het wijz]tje op #ab uur2 dan ziet m5 de ,zon1 de ,maan en de planet51 door het ronddraaij5 van de ,a>de1 op- en ond]gaan en 9 welke /reek van het kompas ze /aan1 alsm$e d5 tijd1 wanne] ze opkom51 door d5 m]idiaan gaan en ond]gaan1 op die pool%oogte en m]idiaan1 wa>op m5 d5 horizont ge/eld heeft4 ,het w]ktuig is geplaat/ op e5 langw]pig vi]kant /oeltje1 op welks lang/e hoek5 twee pila>tjes zijn1 wa>9 het bord 9 ,aries en ,libra kan draaij54 ,aan het bord is e5 halve cirkel van h\t1 #c #a_/b duim bre$1 va/gemaakt1 en s*uift langs e5e sleuf 9 e5 voetje1 dat 9 het midd5 van het langw]pig vi]kant /oeltje /aat4 ,deze halve cirkel is aan d5 e55 kant1 van de ev5na*tslijn tot aan de noordpool1 v]deeld 9 #ij grad51 en aan d5 &]5 kant1 van de ev5na*tslijn tot aan de zuidpool1 ook 9 #ij grad51 om het bord1 dat de ecliptica v]beeldt1 te kunn5 /ell51 op wat pool%oogte m5 v]kie/4 ,de #ff #a_/b grad5 zijn aan werskant5 het middelpunt van d5 halv5 cirkel1 omdat ond] de poolcirkels de ecliptica 9 ,canc] en ,capricornus horizontaal ligt3 want ond] d5 noord]-poolcirkel komt de ,zon 9 ,capricornus op d5 middag wel 91 ma> niet bov5 d5 horizont1 en 9 ,canc] komt zij te midd]na*t wel 9 d5 horizont1 ma> gaat er niet ond]4 ,bij d5 zuid]-poolcirkel is het regt omgeke]d4 ,,bijvoegsels ,,tot ,,d5 ,,d]d5 ,,druk ,,van #ahea4 ,s$]t de hoogl4 ,j4 ,h4 van ,sw9d5 het kun/ig planet>ium van ,eis+a bes*reef1 zijn ruim #gj j>5 v]loop51--j>51 wa>9 door /]rekundige wa>nem+ en navors*+ e5e me] voll$ige en naauwkeurige k5nis aanga&e het zonne/elsel is v]kreg54 ,het is d]halve niet te v]wond]51 dat 9 de voorga&e1 op nieuw 9 het li*t gegev5e ,bes*rijv+ e5ige opgav5 voorkom51 wa>voor de h$5daags*e1 me] volmaakte /]rekunde &]e 9 de plaats heeft te /ell54 ,die v]\d]de opgav5 betreff5 inzond]heid het aantal d] bek5de ho(d- en bijplanet51 de ho$anigh$5 7elem5t571 wa>door de e5e planet>is*e loopbaan van de &]e ond]s*eid5 is1 alsm$e e5ige eig5s*app51 welke de planet5 zelv5 aan d5 dag legg54 ,ev5m9 als wij vrijheid vond51 wez5tlijke v]&]+5 aan te br5g5 9 ,van ,sw9d5's ,bes*rijv+1 en hem 9 de uitlegg+ van het zonne/elsel op e5 /&punt te plaats51 't welk e]/ #gj j>5 na de v]va>dig+ van ,eis+a's kun/gewro*t b]eikt is2 ev5m9 me55 wij e5ige voorname opgav5 te mog5 a*t]h\d51 welke soortgelijke1 m9d] naauwkeurige1 9 d5 tek/ ( 9 de not5 voorkom5de1 z\d5 behoor5 te v]vang54 ,wij zull5 deze v]bet]+5 aanbr5g5 9 e5ige beknopte ov]zigt51 en da>m$e hop5 wij m5ig5 lez] van dit w]kje1 die belang /elt te v]nem51 wat ?ans van het zonne/elsel bek5d is1 e5ig]mate te gemoet te kom54 ,i4 ,,ov]zigt ,,d] ,,planet51 ,,welke ,,s$]t ,,het ,,ja> #aghj ,,tot ,,op ,,het ,,e9de ,,van #ahej ,,zijn ,,ontdekt4 ,uranus #ac ,ma>t #agha ontdekt door ,w4 ,h]s*el4 ,c]es #a ,jan4 #ahja ,j4 ,piazzi4 ,pallas #bh ,ma>t #ahjb ,h4 ,m4 ,w4 ,olb]s4 ,juno #a ,sept4 #ahjd ,c4 ,l4 ,h>d+4 ,ve/a #bi ,ma>t #ahjg ,h4 ,m4 ,w4 ,olb]s4 ,a/raea #h ,dec4 #ahde ,k4 ,c4 ,h5cke4 ,neptunus #bd ,sept4 #ahdf ,g4 ,galle #ie4 ,hebe #a ,julij #ahdg ,k4 ,c4 ,h5cke4 ,iris #ac ,aug4 #ahdg ,j4 ,r4 ,h9d4 ,flora #ah ,oct4 #ahdg ,j4 ,r4 ,h9d4 ,metis #bf ,april #ahdh ,a4 ,graham4 ,hygiea #ad ,april #ahdi ,de ,gasp>is4 ,p>!nope #aa ,mei #ahej ,de ,gasp>is4 ,clio 7,victoria7 #ac ,sept4 #ahej ,j4 ,r4 ,h9d4 ,eg]ia #b ,nov4 #ahej ,de ,gasp>is4 ,buit5di5 is d5 #bj ,mei #ahea door ,h9d nog e5e planeet ontdekt1 welke ,ir5e wordt g5oemd4 ,e9delijk heeft ,de ,gasp>is d5 #bi ,julij #ahea er nog e5e ontdekt4 ,,ii4 ,,ov]zigt ,,d] ,,bij-,,planet5 ,,( ,,wa*t]s1 ,,welke ,,s$]t ,,het ,,ja> #aghj ,,tot ,,op ,,het ,,e9de ,,van #ahej ,,zijn ,,ontdekt4 ,9 #aghj w>5 er vijf wa*t]s van ,saturnus bek5d2 e5 van h5 0 re$s 9 #afee door ,*ri/iaan ,huyg5s ontdekt3 de vi] &]e van #afga tot #afhg door ,cass9i4 ,s$]t1 en wel het e]/ 9 #aghh en #aghi door ,w4 ,h]s*el1 zijn nog twee &]e ,saturnus-man5 wa>g5om54 ,om v]w>r+ te v]mijd5 ( te do5 oph\d51 heeft ,j4 ,h]s*el aan die zev5 satelliet5 eig5e nam5 gegev54 ,zij heet5 nu1 9 volgorde d] af/&5 van de ho(d-planeet1 te beg9n5 met d5 naa/53 ,mimas1 ,enceladus1 ,te?ys1 ,dione1 ,rhea1 ,titan1 ,japetus4 ,tuss*5 ,titan 7d5 door ,huyg5s ontdekt57 en ,japetus heeft ,lassell onlangs nog e5 a*t/5 ontdekt1 die ,hyp]ion wordt g5oemd4 ,de r+1 welke ,saturnus omgeeft1 is niet enkelv\dig1 ma> be/aat uit e5ige1 van elk&] afgezond]de1 conc5tris*e deel54 ,de voornaam/e kr+ van afs*eid+ 9 d5 r+ w]d het e]/ 9 #aghg door ,w4 ,h]s*el ontdekt4 ,lat] w]d e5e twe$e d]gelijke1 do* m9d] bre$e tuss*5ruimte door ,kat] en ,encke opgem]kt2 en na> luidt van 't ge5 gemeld wordt1 z\ aan de /]rekundig5 te ,rome geblek5 zijn1 dat de gordel1 welk5 m5 voor het uit]/e g$eelte van d5 r+ hield1 zelf voor e5 driel$ig r+5-/elsel 0 te h\d54 ,nop5s het aantal d] wa*t]s1 die om ,uranus omloop51 he]s*t groote onzek]heid4 ,twee al?ans zijn op voldo5de wijze bek5d4 ,zij zijn die1 welke ,w4 ,h]s*el d5 #aa;d5 ,janu>ij #aghg ontdekte4 ,van #agij tot #agid kwam5 9 d5 telescoop van d5zelfd5 /]rekundige nu en dan li*tpunt5 te voors*ijn1 die insgelijks ,uranus-wa*t]s s*55 te zijn4 ,lat]e wa>nem+5 hebb5 het be/aan di] wa*t]s niet buit5 twijfel ge/eld2 alle5 me5t ,lamont e5 hunn] op nieuw te hebb5 gezi51 't welk aan ge5 &]5 s$]t ,h]s*el _h mog5 gelukk54 ,onlangs hebb5 zi* e*t] ,lassell en ,o4 ,/ruve ov]tuigd1 dat1 behalve de twee wel bek5de1 nog twee &]e wa*t]s hunne loopban5 om ,uranus bes*rijv54 ,ook om ,neptunus beweegt zi* t5 m9/e ne maan4 ,zij w]d het e]/ door ,lassell1 d5 #aj;d5 ,octob] #ahdf1 gezi5 en lat] door ,bond en ,a4 ,/ruve vlijtig wa>g5om54 ,e5 twe$e satelliet z\ d5 #ag;d5 ,octob] #ahdg door ,bond ontdekt zijn4 ,buit5di5 me55 ,lassell en ,*allis bespeurd te hebb51 dat ,neptunus1 ev5 als ,saturnus1 omgev5 is door e5 r+4 ,,iii ,,ov]zigt ,,van ,,de ,,loopban5 ,,d] ,,ho(d-,,planet54 ,,omloop/ijd4 ,,l5gte ,,van ,,het ,,l5gte ,,des ,,hell+ ,,d] ,,baan4 ,,nam54 ,,gemidd4 ,,af/&,,exc5triciteit4 ,,p]ihelium4 ,,klimm5d5 ,,knoops4 ,,van ,,de ,,zon4 ,,w>e4 ,,tropis*e4 c c c a b d4 u4 m4 s4 d4 u4 m4 s4 gr4 m4 s4 s4 gr4 m4 s4 s4 gr4 m4 s4 s4 ,m]curius #j1chgaj #j1bjefb #hg #bc #ae #df #hg #bc #ad #ce #gd #eg #bg #e1ha #df #bc #ee - #aj1jg #g #j #ac #j1ah ,v5us #j1gbccc #j1jjfhb #bbd #af #di #g #bbd #af #da #be #abd #ad #bf - #c1bd #ge #aa #cj - #bj1ej #c #bc #ca - #j1jg ,a>de #a1jjjjj #j1jafgh #cfe #f #i #aj4gdif #cfe #e #dh #dg4egaa #ajj #aa #bg #aa1bd ,m>s #a1ebcfi #j1jicbe #fhf #bc #cj #be #fhf #bb #ah #ah #ccc #f #ch #ae1df #dh #af #ah - #be1bb #a #ea #f - #j1ja ,flora #b1bjjgb #j1aefch #aaib #aa #ch #aaib #g #bg #cc #c #ec #aaj #ah #eg #e #eb #ed ,ve/a #b1cfbjj #j1jhhef #acbe #bb #e #acbe #af #ee #bdi #aa #cg #ajc #bj #bh #g #g #eg ,iris #b1cgbdg #j1bbfgi #accd #ah #accd #ab #de #da #df #af #bei #ej #bf #e #bg #ei ,hebe #b1djbbj #j1aibdj #acfj #acei #ah #cc #af #ef #bb #ach #di #ad #ad #db #bb ,a/raea #b1egebe #j1ahgfg #aeji #aa #ca #aeji #d #di #ace #cj #bc #ada #bf #da #e #ai #ah ,juno #b1fgjej #j1beeef #aeic #bc #df #aeic #af #ah #ed #ag #ac #agj #eb #ce #ac #b #aj ,c]es #b1gfecf #j1jgfgd #afgi #af #bb #afgi #i #aa #adg #da #bd #hj #ec #ej #aj #cf #ef ,pallas #b1ggaad #j1bdbjj #afhd #bb #cd #afhd #ae #bj #aba #e #a #agb #ch #cj #cd #ce #ai ,jupit] #e1bjbgg #j1jdhbb #dccb #ad #b #g #dccj #ad #ad #aj #aa #de #cc #f1fe #ih #dh #ch - #ae1ij #a #ah #db - #j1bc ,saturnus #i1echhe #j1jefjc #ajgei #e #af #bc #ajgdf #bb #cj #aj #hi #ed #da #ai1ca #aab #af #cd - #ai1ed #b #bi #cj - #j1ae ,uranus #ai1ahbci #j1jdffj #cjfhf #ai #da #cf #cjehf #ba #dh #e #afh #e #bd #b1bh #gc #h #dh - #cf1je #j #df #bi #j1jc ,neptunus #cj1bjbf #j1jjhch #fjfbd #ai #fjbch #aa #aa #ac #da #acj #e #ci #a #dg #b ,aanm]k+4 ,deze tafel is met e5ige v]kort+ ov]g5om5 uit ,populre ,a/ronomie von ,j4 ,h4 ,mdl]1 ,b]l9 #ahdi ,de da>9 voorkom5de opgav5 geld5 voor het ja> #ahdj1 wat de #aa planet5 betreft1 die de/ijds bek5d w>54 ,de nieuw/e b]ek5+5 d] loopban5 van ,flora1 ,iris1 ,hebe1 ,a/raea en ,neptunus hebb5 getall5-wa>d5 opgelev]d1 die e5igz9s van de bov5/a&e v]s*ill54 ,dit is alm$e het geval voor sommige d] planet51 die 9 het beg9 dez] eeuw ontdekt zijn4 ,jahn geeft 9 zijn /]rekundig weekblad 7,w*5tli*e ,unt]haltung57 van #ag ,augu/us #ahej1 als slotsom d] jong/e baan-b]ek5+51 de navolg5de tafel1 betrekk+ hebb5de tot #ai d] #bc ?ans bek5de planet54 ,,gemidd4 ,,af/& ,,van ,,de,,sid]is*e ,,( ,,w>e ,,nam54 ,,zon1 ,,( ,,halve ,,omloop/ijd ,,9 ,,groote ,,z4 ,,dag54 ,m]curius #j1chg #hh ,v5us #j1gbc #bbe ,a>de #a1jjj #cfe ,m>s #a1ebd #fhg ,flora #b1bjb #a1cba ,ve/a #b1cfa #a1cbe ,iris #b1chd #a1cdd ,metis #b1chf #a1cdf ,hebe #b1dbf #a1chj ,p>!nope #b1ddb #a1cib ,a/raea #b1egg #a1eaa ,juno #b1ffi #a1eic ,c]es #b1gga #a1fhe ,pallas #b1ggc #a1fhf ,hygiea #c1abb #b1jae ,jupit] #e1bjc #d1ccc ,saturnus #i1eci #aj1gei ,uranus #ai1ahb #cj1fhf ,neptunus #cj1agd #afe-a_/b ja>4 ,di5aanga&e is o4a4 aan te m]k51 dat 9 plaats van #acba voor d5 omloop/ijd van ,flora behoort gelez5 te word5 #aaic2 alsm$e1 dat volg5s lat]e b]ek5+5 van ,lu!r1 de halve groote z van ,p>!nope gelijk #b1dea1 en de omloop/ijd di] planeet gelijk #adja moet ge/eld word52 e9delijk1 dat1 volg5s de b]ek5+ van ,golds*midt1 de halve baan-z van ,clio 7,victoria7 #b1ccc en h>e omloop/ijd #acjb b$raagt4 ,,iv4 ,,ov]zigt ,,van ,,e5ige ,,ho$anigh$5 ,,d] ,,ho(d-,,planet54 ,,middellijn4 ,,nam54 ,,omw5tel+/ijd4_/--------------_/------- ----------,,afplatt+4,,betrekkelijke ,,s*ijnb>e4 ,,w>e4 ,,betrekkelijke4 ,,volum54 u4 m4 s4 m4 ,m]curius #bd #e #f1fi #fga #j1ci #a 3 #af1h ,v5us #bc #ba #ba #ag1aj #a1gae #j1ii #a 3 #a1jjd ,a>de #bc #ef #d #a1gai #a1jj #a_/bii ,m>s #bd #cg #bb #e1h #hhd #j1ea #a 3 #g1cc ,ve/a #j1bi #ff #j1jc #a 3 #agfhh ,pallas #j1ee #ade #j1jh #a 3 #affa ,jupit] #i #ee #bf #ch1d #bj1jah #aa1fe #a_/ag #adia 3 #a ,saturnus #aj #bi #ag #ag1a #af1cje #i1di #a_/aj #ggb 3 #a ,uranus #d1a #g1hff #d1eg #a_/i #hg 3 #a ,neptunus #b1d #g1cjj #d1be #gg 3 #a ,zon #faj u4 #aibj1h #aib1fjh #aab1je #adjigbe 3 #a ,,e9de4 ,,aanteek5+5 #a ,j4 ,h4 ,halb]tsma1 ,hulde aan ,gysb]t ,japiks1 ,leeuw4 #ahbg1 ,,ii #cje4 #b ,beh\d5s e5ige taalkundige wijzig+51 is de tek/ d] ,bes*rijv+ onv]&]d gelat54 ,da> zij e*t] door vel5 v]e]d wordt als e5 nuttig ,leesboek ov] het ,zonne- en ,planet5/elsel1 zoo heeft e5 deskundige bij deze uitgave e5ige opgav5 en tabell5 gevoegd1 welke de ho(d-elem5t5 van het ,planet5/elsel1 na> d5 teg5woordig5 /& d] wet5s*app51 bevatt54 #c ,om v]d]e bijzond]e aanhal+5 te v]mijd51 zij het mij v]gund1 de bronn5 hi] 9 e5s aan te wijz51 wa>uit het volg5de is geput3 #a4 ,de opdragt en ,bes*rijv+ van ,pr(4 ,van ,sw9d51 wa>9 v]s*eid5e bijzond]h$5 voorkom52 #b4 de ,voorr$e van ,d4 ,jan ,br\w] voor de #b;e uitgave dez] ,bes*rijv+1 van #ahbd2 #c4 ,mr4 ,jac4 ,s*eltema1 ,lev5 van ,eis+a1 9 zijn ,ges*i$- en ,lett]kundig ,m5gelw]k1 ,am/4 #ahah1 #b;e dl4 #b;e /4 #ahf2 #d4 ,pr(4 ,j4 ,w4 de ,crane1 ,lett]- en ,ges*i$kundige ,v]zamel+ van e5ige ,biographis*e ,bijdrag5 en ,b]igt51 ,leeuw4 #ahda1 #gi en v]v42 #e4 ,j4 van ,leeuw51 ,hulde aan ,e4 ,eis+a1 9 de ,vrije ,fries1 #ahdg1 ,v #hf4 ,v]d] hebb5 ,jacobus ,eis+a1 de teg5woordige bewon] van het ,planet>ium1 en zijn neef ,ane ,/ephanus ,eijs+a te ,dronryp mij e5ige b]igt5 omtr5t hunne vad]s 7,eise en ,/ephanus7 m$eg$eeld en de v]d] v]langde hulp bewez54 ,de e]/e heeft mij bov5di5 v]pligt door mij de v]kl>5de bes*rijv+ van het rad]w]k1 b5ev5s de albums t5 gebruike te v]le554 #d ,corn4 ,ekama ,oratio de ,frisia +5iorum ,ma!maticorum inprimis f]tili1 dicta ,fran4 #ahji4 ,dikwijls heb ik het mijn hooggea*t5 vri5d ,pr(4 ,j4 ,w4 de ,crane hoor5 betreur51 dat hij het plan niet volbragt _h1 om van deze r$e1 wa>toe hij de hi/oris*e b\w/(f5 v]s*aft _h1 e5e v]tal+ te gev51 met bijvoeg+ van lev5ss*ets5 d] da>9 v]melde p]son51 gelijk ,pr(4 ,g4 de ,wal zijne oratie ov] de ,fries*e ,regtsgele]d5 9 #ahbe v]me]d]d heeft uitgegev54 #e ,zie ov] dez5 voortreffelijk5 man het w]kje3 ,willem ,lor en zijne ,dijk5 en ,sluiz51 9 #ahce door ,pr(4 ,de ,crane en mij uitgegev54 #f ,zie uitvo]ig] b]igt5 ov] laat/g5oemde p]son5 9 ,s*eltema1 ,m5gelw]k1 #c;e dl4 #c;e /4 bl4 #bbe1 en ,de ,crane1 ,v]zamel+1 #ig1 #aje2 ,n4 ,muld]1 ,oratio1 de m]itis ,dav4 ,meese1 ,gron4 #ahbc4 #g ,mee/ al de v]melde w]k5 zijn door mij v]zameld 9 e5e re$s vrij talrijke biblio!ek van ,w]k5 van ,friez51 9 v]s*ill5de vakk51 welke1 als lett]kundige bronn51 mij hi] voor het e]/ ze] te /ade kwam54 #h ,dit voortreffelijk h&s*rift 9 folio b]u/ ?ans 9 de ,biblio!ek van het ,fries* ,g5oots*ap van ,ges*i$-1 ,oudheid- en ,taalkunde te ,leeuw>d54 #i ,hij w]d begrav5 nev5s d5 ho(d+ang d] k]k van ,dronrijp4 ,nog is da> op de z]k het grafs*rift leesba>1 wa>m$e de zoon d5 vad] v]e]de1 en hetwelk e5 zeldzaam blijk draagt van beid] gee/rigt+4 ,het luidt3 ,,jelte ,,eises ,,eis+a ,0 9 d5 tijd van dit noodlottig lev5 ,van ,god e5 wond]ba> v]nuft gegev51 ,die door zijn eig5 v9d+ d+5 wro*t1 ,en door zijn eig5 h& tot rijpheid brogt1 ,zoodat m5 bov5 zijn ,natuurg5ot5 ,d5 l( en roem van vele zag v]grot54 't ,lig*aam is hi] t] ru/e ne]geleid ,tot dat de ,he] het wekt tot d' eeuwigheid4 ,zijn oud]dom doe hij /i]f met de j>5 ,*ri/y geadde]d maakt #ahed #bjd_/cfe4 ,en de j>5 ,*ri/y met het #a_/d van zijne j>5 gemultiplice]t komt #ca1abj #bibhdi_/ccbijj4 #aj ,het e]/e w]kje 0 getiteld3 de ,conjunctie van ,v5us met de ,zon 9 #agfa1 wa> bij aangetoont wort1 de grote ,nuttigheid van deze zo aanm]kelijke v]s*ijn+ op de a>de4 ,met bijvoeg+ weg5s de ,conjunctie van ,saturnus met ,jupit] 9 #agfb1 met #g ,plat52 en het twe$e3 ,korte dog zakelijke ,aantek5+1 weg5s de v9d+ d] ,zons ,p>alaxis1 groo!it d] ,zonne1 en af/& van de a>de enz4 met e5e plaat van ,v5us voor de ,zon4 ,uit dankba>heid droeg hij dit ges*rift aan ,g$ep4 ,/at5 op1 en noemt al de p]son51 welke de b]ek5+5 m$e hebb5 opgemaakt1 als zijne le]l+53 ,piet] ,*ri/(fels1 ,r9n]t ,johannis1 ,joh4 ,loy5ga1 ,re9] ,buis+1 ,alb>tus ,bloem1 ,joh4 ,s>dor en zijne twee zon5 ,w4 ,w4 en ,t4 ,w4 ,foppes4 ,9 de ,leeuw4 ,c\rant van #aj ,junij #agfa komt e5 kort v]slag van deze wa>nem+5 voor4 #aa ,deze ho(dn]+ van ,franek]1 welke to5 ja>lijks #bjj1jjj pond5 wol1 teg5 #aj #ad /uiv]s het pond1 mee/ door vr\w5 en k9d]5 liet v]di551 is van liev]l$e d]mate a*t]uit gegaan1 dat er ?ans ge5e ( nog e5e halve wolkamm]ij me] 9 w]k+ is4 ,m5 is voor buit5l&s*e m$$++ bezwek51 da> de ,fries*e wol ?ans1 als grond/(1 ov] de gr5z5 wordt uitgevo]d4 #ab ,dit w]kje1 te ,leeuw>d5 door ,a4 ,f]w]da en ,g4 ,tresl+ uitgegev51 beg9t3 ,van de ,a>de1 d]zelv] ,v]br&+1 de wijze op welke1 ov] de tijd wanne] deze grote gebeurt5is zal zijn enz4 ,de 9 de ,leeuw4 ,c\rant bre$ aangekondigde uitgave w]d e*t] opgeh\d5 tot na #h ,mei1 to5 de vrees gewek5 04 #ac ,zie ov] het deswege voorgevall5e de ,nieuwe ,n$]l4 ,ja>boek51 #aggd1 #a;e /4 bl4 #dab2 het #ab;e dl4 van het ,tijds*rift de ,d5k]1 en de ,leeuw4 ,c\r4 van #af ,april4 #ad ,deze spreuk1 welke ook bov5 d5 +ang d] voormalige ,s*ep5skam] op het ,raadhuis te ,franek] gevond5 wordt1 _h hij ges*ild]d op e5e smalle plank1 welke nog bewa>d is4 ,zoo _h ook mijn vri5d ,arj5 ,roel(s e5e spreuk1 die hij bij zijne oef5+5 9 de grave]kun/ h]haaldelijk 9 het kop] sne$1 en als lev5sgids tra*tte op te volg53 ,laat ge5 dag voorbij gegaan1 ,( gij hebt iets go$s g$aan4 #ae ,de titel van dit w]kje 03 de ,vries*e ,koopman1 zijnde e5 uitreek5+ van alle ,impositin en ,b9n5l4 ,middel51 v]vat 9 's ,l&s ,lij/ ( ,placaat enz41 b5ev5s e5 ,aanhangzel van de ,v]hoog+ op die ,wa>5 enz4 9 smal folio ( lang #do4 #adj bl4 #bb /uiv4 ,9 #aghj v]s*e5 da>van e5e twe$e v]bet]de uitgave4 #af ,deze korte bes*rijv+ van d5 toe/& en uitw5dige v]toon+ van het kun//uk1 to5 ,pr(4 van ,sw9d5 het voor het e]/ zag1 is g5om5 uit het hi]na te v]meld5 ,,hs4 van ,eis+a3 bes*rijv+ van het zam5/el1 rad]w]k enz4 #ag ,?ans re$s be/aat dat ,album uit zes b&5 en bevat het1 volg5s e5e globale b]ek5+1 e5 getal van #fj #gj duiz5d nam5 van p]son51 die g$ur5de #gj j>5 het ,planet>ium hebb5 bezo*t4 ,da>ond] bev9d5 zi* h&teek5+5 van ze] gewigtige en b]oemde mann51 wi] nam5 wij hi] ga>ne z\d5 v]meld51 als wij wi/5 wrm$e wij z\d5 beg9n5 en wr e9dig54 #ah ,de m5igvuldige blijk5 da>van heb ik voor e5ige j>5 bije5v]zameld en m$eg$eeld 9 e5e ,voorlez+ bij het ,fries* ,g5oots*ap4 #ai ,deze missive bezit ik 9 orig9ali ond] mijne groote ,v]zamel+ oorspronkelijke /ukk5 betreff5de de ,franek] ,akademie uit de #ag;e en #ah;e eeuw1 voor e5 groot deel uitmak5de het ,ar*ief d] ,he]5 ,curator5 di] ,akademie1 welke mij voor e5ige j>51 uit d5 bo$el van e5 aanzi5lijk en uitge/orv5 gesla*t1 zijn v]e]d4 #bj ,op bl4 #g van het hi]na te meld5 ,,hs4 en bij ,s*eltema1 bl4 #bad word5 deze en me]d]e v]bet]+5 uitvo]ig] v]meld1 en vooral 9 de ,bijvoegsels tot deze ,bes*rijv+4 #ba ,volg5s het slot d] ,bijvoegsels tot deze ,bes*rijv+1 0 ,eis+a1 op uitnoodig+ van vel51 bijzond] van d5 ,leids*5 ,hoogle]a> ,c4 ,ekama1 voornem5s deze ,bes*rijv+ en ,afbeeld+5 te lat5 drukk51 wa>aan e*t] ge5 gevolg is gegev54 #bb ,volg5s het ,album hebb5 van ,septemb] #aghg tot ,junij #agig alle5 ,lodewijk1 ,graaf van ,b5!im en drie &]e p]son5 het kun//uk bezigtigd en zi* +es*rev54 #bc ,dit /uk is nog aanwezig bij 's mans s*oonzoon ,j4 ,b4 ,h(fman1 ,koek- en ,banketbakk] te ,franek]4 ,lat] zijn da>van nog twee ex4 v]va>digd1 welke de ,he] ,o4 ,w4 ,roel(s te ,am/]dam en ,paulus ,ev]ts ,s*eltema te ,franek] hebb5 bezet54 #bd ,eis+a's eig5e d5kbeeld51 ov] aan te br5g5 v]bet]+5 9 e5 lokaal drie maal zoo lang als bre$1 heeft ,s*eltema1 #bbb m$eg$eeld4 ,9 briev5 aan zijne familie uit ,gronau1 van ,jan4 en ,ma>t #agij1 heeft hij het plan m$eg$eeld van e5 op nieuw door hem uitgevond5 uitmunt5d s*oon en nuttig ,hemisphrium en ,planet>ium1 veel e5v\dig]1 veel volmaakt] en met de natuur me] ov]e5kom/ig dan het be/a&e4 ,hij wilde dit plaats5 9 e5 rond geb\w van #bh voet middellijn ( me]1 met koepeldak1 en de bol d] zon 9 het midd5 da>van op e5 kolom1 omgev5 met e5 trap1 wa>ond] zi* het uurw]k z\ bev9d54 ,de zi* da> om he5 beweg5de planet5 w5s*te hij z te plaats51 dat1 als hij op d5 bov5/5 trap /ond en het oog hield bij het bolletje d] a>de1 hij dan van da> d5 geheel5 /]r5hemel met zon1 maan en planet5 i$] op zijn tijd en plaats kun zi5 op- en ond]gaan1 en door d5 m]idiaan en v]d]e /rek5 van het kompas pass]54 ,het is dit plan1 dat hij 9 #agij aan ,curator5 heeft m$eg$eeld1 e*t] zond] gevolg4 #be ,zie dat ,v]slag 9 de ,kon4 ,c\rant1 #ahaj1 #add1 #ade2 ,ja>boek5 van ,wet5s*app5 en ,kun/51 ,,ii #ahg2 ,kon/- en ,lett]-bode1 #ahaj1 ,,ii #d en #ai2 ,de ,crane1 ,v]zamel+1 #ih4--;,9 #ahji ond]g+ ,eis+a e5 griev5d v]lies door het ov]lijd5 van zijn oud/5 zoon ,jelte1 die1 door zijn vad] gevormd1 9 lu/ en ges*ik!id voor de ,wis- en ,w]ktuigkunde aan dez5 gelijk 04 #bf ,da> hij als ,wolkamm] ijv]ig zijn b]oep bleef wa>nem51 viel hem 9 #ahbj de ond]s*eid+ te beurt1 dat de mon/]s saaijet1 door hem uit zijne fabriek op de t5toon/ell+ te ,g5t +ezond51 met e5e m$aille van brons v]e]d w]d54 ,re$s to5 0 dit b$rijf ze] 9 v]ti] g$aald4 #bg ,zoodanig 0 de to$ragt d] zaak1 gelijk ik mij lev5dig h]9n] die v]nom5 te hebb5 uit d5 mond van d5 edel5 ,jhr4 van ,humalda1 9 die gelukkige ur5 van de j>5 #ahbh tot #ahcd1 to5 hij mij wekelijks e5 dag bij zi* noodigde1 en hij mij met vad]lijke go$heid 9 altijd le]zame gesprekk5 ond]hield ov] di*tkun/1 ges*i$5is en &]e wet5s*app51 wa>9 hij e5 s*at van k5nis bezat4 ,uit de voor/ell+ van d5 ,hoogl4 de ,crane1 ,v]z4 #he1 z\ to* kunn5 afgeleid word51 als( het d5kbeeld d] hulde van ,jhr4 van ,humalda 0 uitgegaan1 t]wijl het d] ,reg]+ van ,franek] toekomt4 ,g5oemde ,jhr4 te ,leeuw>d5 d5 #ab ,sept4 #aged gebor51 0 op ,hobbema-/ate te ,dronryp opgevo$1 en _h da> te gelijk met ,eis+a op de dorpss*ool ond]wijs ontvang54 #bh ,de edele sprek] _h hi]bij vooral op het oog zijne pog+51 om 7to5 ,a4 ,g4 ,camp]'s ov]drev5e aanzoek5 tot h]/el van de ,akademie 9 #ahae mislukt57 te ,franek] e5 ,rijks ,a!num te /i*t51 t5 e9de niet alles te v]liez54 ,dat hij da>toe ge5e moeite1 ge5e pog+5 _h onbeproefd gelat51 da>voor b$ankte ,camp] hem op5lijk 9 zijne ,r$evo]+ bij de inwijd+ van het ,a!num1 bl4 #dh4 #bi ,ook de hoogbeja>de voortreffelijke ,hoogle]a> de ,crane de$ dit1 zoo als ik dikwijls uit zijn5 mond mogt v]nem51 to5 ik1 na d5 dood van ,jhr4 van ,humalda 7#ahcd71 9 hem e5 d]gelijk5 vad]lijk5 vri5d mogt v9d51 bij wi5 ik vele dag51 vol van wet5s*appelijk g5ot1 doorbragt4 ,9 zijne belangrijke ,v]zamel+ van ,biographis*e ,bijdrag51 #he1 beeft hij dez5 fee/dag uitvo]ig] bes*rev54 ,zeld5 zag m5 9 iem& zoo veel humaniteit en gele]dheid v]e5igd als 9 dez5 bem9nelijk5 man4 ,ook drom v]lang5 wij zoo ze] na> de ,lev5sbes*rijv+1 welke zijn kle9zoon1 de ,he] ,mr4 ,a4 ,telt+1 van hem z\ gev54 #cj ,niet lang na ,eis+a's dood w]d zijn kun//uk met veel l( v]meld door ,b[r+ 9 zijn ,iets ov] de ,fries*e ,lett]kunde1 bl4 #dh1 e]/ geplaat/ 9 de ,=eign ,review en door ,mr4 ,a4 ,telt+ v]taald vr zijne ,briev51 9 #ahbi uitgegev52 alsm$e door ,w4 van d5 ,hull1 ,ov] de belangrijkheid e5s ze/igj>ig5 oud]doms1 9 #ahcb1 bl4 #acb4 ,ook 9 ,collot d' ,escury1 ,holl&s ,roem1 ,,vi #bfj en 9 het ,aanhangsel op ,nieuw5huis ,woord5boek1 ,,ii #eaf1 wordt hij na> wa>de v]meld4 #ca ,als lat]e bijzond]h$51 het ,planet>ium betreff5de1 z\d5 hi] nog meld+ v]di551 dat het 9 #ahbh geheel nieuw is opges*ild]d2--dat van d5 twe$5 druk dez] ,bes*rijv+ 9 #ahca bij ,g4 ,ypma te ,franek] e5e ,nieuwe ,uitgave is v]s*551 welke alle5 e5 &]5 titel heeft2--dat 9 #ahch de toegang tot het rad]w]k veel v]bet]d is1 ev5wel met op(f]+ van het kle9e en k>akt]i/ieke /ude]v]trekje van d5 mak]2--dat ,z4 ,m4 ,willem ,,ii d5 #bj ,julij #ahda het kun//uk &]maal heeft bezo*t1 to5 met ,h4 ,m4 de ,kon+9 en ,pr9ses ,sophia1 b5ev5s aanzi5lijk gevolg2--dat het geb\w 9 #ahdc is ov]g5om5 door d5 ,g\v]neur van ,friesl& met al het mat]ieel van het opgehev5 ,a!num2--dat 9 #ahdh door het wegnem5 van d5 s*oor/e5 het v]trek e5 ruim] aanzi5 en tev5s groot]e v5/]s en glaz5 bekom5 heeft1 t]wijl bov5 het rad]w]k losse plank5 gelegd zijn1 om het te bet] te kunn5 nad]52--dat dit rad]w]k ja>lijks door ,eis+a1 d5 zoon1 wordt uit elk&] g5om51 s*oon gemaakt en ine5gezet1 zond] ooit e5ige noem5swa>dige h]/ell+ te behoev51 en dat het ,planet>ium v]d] zijn g]egeld5 loop beh\dt en bij voortdur+ door talrijke bezoek]s bes*\wd wordt4 #cb ,namelijk1 op het v]va>dig5 van tijdmet]s ( zee-horologin1 om de l5gte op zee te bepal54 ,h>rison heeft e5e beloon+ van ti5 duiz5d pond /]l+1 me] dan e5e ton g\ds uitmak5de1 ontvang54 ,zie de ges*i$5is van deze m]kwa>dige uitv9d+ 9 de ,uitgelez5e ,filoz(is*e ,v]h&el+51 deel ,,iii1 bladz4 #cee-cig4 ,die ges*i$5is wordt alda> tot het ja> #agfb bes*rev52 het ov]ige v9dt m5 9 de ,uitgezo*te ,v]h&el+51 deel ,,ix1 bladz4 #cji-cca1 en vooral bij ,pez5as1 ,pr9cipes de la montre de ,m4 ,h>rison1 p4 #bj4 ,9 dit w]kje treft m5 de bes*rijv+ en teek5+ van ,h>risons tijdmet] aan4 ,de he] ,mudge1 van wi5 ik 9 de noot van #eb gesprok5 heb1 heeft ook onlangs e5e beloon+ van vijfhond]d pond /]l+ ontvang51 als e5e aanmo$ig+1 om zijne zee-horologin v]d] te volmak54 ,zie ,j\rnal de ,physique1 t4 ,,xi1 p4 #ecg4 #cc ,deze ,f]guson is door vele w]k5 en v]nuftige uitv9d+5 ze] b]oemd geword54 ,ond] de laat/gemelde is ook e5 planet>ium1 van hetwelk m5 e5e plaat en bes*rijv+ aantreft 9 het w]k van d5 uitv9d]1 dat t5 titel vo]t3 ,a/ronomy expla9$ ^u sir ,isaac ,newton's ,pr9ciples etc41 #do4 ,london #ageg1 #dcd1 #dce1 #dcf4 ,hoewel de twee planet>ia1 alda> door d5 he] ,f]guson bes*rev51 ze] v]nuftig uitg$a*t1 en tot aanwijz+ d] beweg+5 van de ,a>de en van de ,maan wel ges*ikt zijn1 zijn zij e*t]1 als planet>ia bes*\wd1 veel m9d] voll$ig1 dan dat van ,wright 7zie het d]de ho(d/uk van dit w]kje1 #ch74 ,ik oordeel het bijgevolg niet noodig1 bre$] ov] die van ,f]guson te h&el54 ,alle5 zal ik aanm]k51 dat er op het planet>ium van ,f]guson1 ev5 als op dat van ,eis+a1 e5 wijz] vlak ov] de ,a>de is1 die d5 s*ijnb>5 weg en de plaats d] ,zon aantoont4 ,f]guson heeft ook 7 #dcg71 9 navolg+ van ,desaguli]s1 e5 comet>ium1 ( w]ktuig om d5 loop d] komet5 te v]kl>51 ges*rev54 ,wat hi]omtr5t door onz5 l&g5oot1 d5 he] ,/ruik1 g$aan is1 v9dt m5 uitvo]ig beh&eld 9 deszelfs ,v]volg op de bes*rijv+ d] ,/a>t/]r51 vijfde afdeel4 bl4 #aac4 #cd ,deze uitmunt5de man1 die d]dehalve eeuw vr de geboorte van ,*ri/us leefde1 heeft e5 w]ktuig v]va>digd1 dat door ,cic]o 7de nat4 ,deorum1 lib4 ,,ii1 cap4 #ce7 e5e sphra g5oemd wordt1 wa>op1 zoo als uit d5 zelfd5 s*rijv] 7,tusc4 ,quaes41 lib4 ,i4 c4 #be7 en het bek5de v]s van ,claudianus blijkt1 de beweg+5 van ,zon1 ,maan en van de vijf ov]ige ho(ddwaal/]r5 aangewez5 w]d54 ,me] kan er van dit w]ktuig1 omdat er ge5e bes*rijv+ van tot ons is gekom51 niet gezegd word54 ,proclus1 e5 ,grieks* wiskundige van de vijfde eeuw1 telt ond] de deel5 d] w]ktuigkunde de kun/1 om sphra's1 t] naboots+ d] hemels*e omw5tel+51 te mak51 zoo als1 voegt hij er bij1 ,ar*im$es er e5e gemaakt heeft4 ,comm5t4 9 prim4 lib4 ,euclides lib4 ,i1 cap4 #ac1 9 f9e1 p4 #bd1 ed4 lat4 ,b>occii4 #ce ,posidonius1 e5 tijdg5oot en vri5d van ,cic]o1 heeft1 volg5s het v]haal des laat/gemeld51 e5e sphra v]va>digd1 wi] omw5tel+5 datg5e1 wat i$] dag en na*t omtr5t de ,zon1 de ,maan en de vijf ho(ddwaal/]r5 plaats heeft1 aanwez54 ,de nat4 ,deorum1 lib4 ,,ii1 c4 #ce4 #cf ,cop]nicus heeft 9 het ja> #aegc het ov]he]lijk a/ronomis* uurw]k d] domk]k te ,/raatsburg v]va>digd4 ,m5 v9dt e5e afbeeld+ en ze] gebrekkige bes*rijv+ van hetzelve1 zoo als ook van dat d] /ad ,lyon1 9 de ,reiz5 van ,du ,mont door ,frankrijk1 ,duits*l& enz4 bl4 #cj en #de d] ,n$]duits*e v]tal+4 #cg ,rheita1 e5 ,hoogduits* /]rekundige1 heeft 9 het ja> #afde1 9 zijn w]k1 getiteld3 ,oculus ,eno* et ,eliae1 e5 w]ktuig bes*rev51 wa>91 door v]s*eid5e wijz]s1 de beweg+5 d] ,zon1 ,maan en vijf ho(ddwaal/]r5 aangewez5 word54 ,er is e5e duidelijke bes*rijv+ en e5e afbeeld+ van te v9d5 9 de ,te*nica ,curiosa van ,s*ottus1 het #f;e boek1 #aj ho(d4 bl4 #cig4 #ch ,zie e5e korte bes*rijv+ en nette teek5+ van dit s*oone /uk1 te ,p>ijs 9 het ja> #afhj v]va>digd1 9 de ,ma*9es appr\ves p> l' ,acadmie de ,p>is1 tom4 ,i1 pag4 #ha4 ,horreb[ heeft e5e naauwkeurige bes*rijv+ en afbeeld+1 met bijvoegsel5 en v]bet]+51 gegev5 van e5 d]gelijk planet>ium1 door ,roem] te ,kopp5hag5 v]va>digd1 9 zijne ,basis ,a/ronomia1 cap4 #ae1 twe$e druk1 te v9d5 9 zijne ,op]a ,omnia1 tom4 #c1 pag4 #adb sqq4 #ci ,deze uitmunt5de ,n$]l&] heeft 9 het ja> #afhb e5 ov]he]lijk planet>ium gemaakt1 hetwelk door e5 uurw]k bewog5 wordt4 ,het s*ijnt g$i5d te hebb5 tot model aan dat van ,dr4 ,desaguli]s1 en aan vele &]e1 die m5 nad]h& 9 ,engel& gemaakt heeft4 ,zie de bes*rijv+ en teek5+ 9 ,hug5ii ,op]a ,po/huma1 en 9 de ,op]a ,reliqua4 #dj ,het z\de ov]tollig zijn1 die alle op te noem54 ,m5 v9dt e5e optell+ d] voornaam/e planet>ia bij ,weidl]1 ,hi/4 ,a/ron4 cap4 #ae1 #afc1 #afd4 ,zie ook bij d5zelv51 cap4 #g1 #cc4 ,de he] ,b4 ,m>t91 e5 ,engels*man1 heeft 9 zijne ,philosophia ,brittannica1 #c deel1 bl4 #afe1 noot #ada1 e5e korte ges*i$5is d] planet>ia gegev51 do* alles1 wat door ,n$]l&]s ( ,frans*5 op dit /uk g$aan is1 geheel v]zweg54 #da ,eis+a heeft de go$heid gehad1 mij deze v]h&el+1 ov] de hond]d bladzijd5 9 folio besla&e1 t] le5 te gev54 ,de he] ,du ,vaucel1 e5 ,frans* /]rekundige1 le]l+ van d5 v]ma>d5 ,la ,l&e1 heeft alle5 die zon-eklips51 welke tot aan het ja> #aijj te ,p>ijs zigtba> zull5 zijn1 b]ek5d en afgeteek5d4 ,de akademie van ,p>ijs heeft deze v]h&el+ met ze] veel graagte ontvang51 en 9 het vijfde deel d] ,mmoires prs5ts l',acadmie lat5 drukk54 ,de he] ,de ,f\*y1 secret>is di] akademie1 m]kte bij deze geleg5heid te regt aan1 dat dit w]k van veel belang is1 en dat m5 d5 he] ,du ,vaucel1 die de moeite en zorg1 om het algeme5 de vru*t5 van dez5 arbeid bij voorraad te do5 g5iet51 op zi* g5om5 heeft1 veel te dank5 heeft4 ,ma> is deze l(spraak niet met ev5 veel1 ja met me] regt op ,eis+a toepasselijk1 weg5s het v]s*il van de om/&igh$5 d] beide p]son51 van hun b]oep en van het ond]wijs1 dat zij ontvang5 hebb58 ,eis+a heeft deze v]h&el+ 9 het a*tti5de ja> zijns oud]doms opge/eld4 #db ,het 0 ,eis+a nog d5 #af ,ma>t #aghj onbek5d1 dat er boek51 zoo als de ,connoissance des temps1 9 de w]eld zijn4 ,ik _h to5 geleg5heid1 hem dit w]k te toon51 t] oorzake1 dat hij1 met e5ige liefhebb]s aan mijn huis zijnde1 mij vroeg1 ( ook d5 #bb ,ma>t e5e conjunctie van ,jupit] en de ,maan plaats z\de hebb51 zoo als zijn planet>ium het s*e5 te zull5 aantoon54 ,mijn antwoord 01 dat ik het aan/onds 9 zijne teg5woordigheid 9 het gemelde boek z\de nazi51 alwa> dit v]s*ijnsel ind]daad op d5 #bb1 des morg5s te half zev5 uur1 aangeteek5d /aat4 #dc ,het v]s*ijnsel be/ond enkel hi]91 dat ,jupit]1 ,m>s1 ,v5us1 ,m]curius en de ,maan zi* to5 alle 9 het hemelteek5 de ,ram bevond54 #dd ,9 het ja> #aggh gaf ,eis+a e5ige ze] naauwkeurige1 en d5 koopli$5 en collecteurs ze] di5/ige1 lij/5 9 het li*t1 wa>9 m5 de impositin van all]h&e w>5 en b9n5l&s*e middel5 op het naauwkeurig/ b]ek5d v9dt4 ,de s*rijv] _h de liefhebb]ij1 de dagteek5+ door de /&plaats5 d] voornaam/e planet5 uit te drukk51 zoo als dezelve1 zeide hij1 door mijn ?ans ond] h&5 zijnde half gemaakt beweeglijk planet>ium aangetoond word54 ,dit boek1 wa>van ik nooit iets gehoord _h1 dan 9 de laat/l$5 ma& ,ma>t1 viel d5kelijk alle5 9 h&5 d]g551 voor wie het ges*ikt 01 en het planet>ium bleef onbek5d4 ,hij w]kte 9 /ilte1 en voltooide zijn kun//uk all5gsk5s1 zond] e5ige vreemde hulp4 ,zijne v]rigt+5 w>5 mij bijna geheel onbek5d1 totdat ik 9 ,febru>ij laat/l$5 geleg5heid kreeg1 om dezelve te zi54 ,het w]ktuig z\de d5kelijk al voorlang voltooid gewee/ zijn1 w>e niet de uitv9d] door vele tuss*5kom5de om/&igh$5 m]kelijk v]h9d]d geword53 9 #aggf door zijne aan/ell+ tot voor/&] d] /ads arm51 weg5s het kollekt]5 d] bekk5geld52 9 het e9de van #aggf door zijne aan/ell+ tot burg]-va&rig dez] /ad2 9 ,janu>ij #aggg door die tot m$]aad 9 de ,vro$s*ap2 v]volg5s tot collecteur van d5 br&ewijn en de hav5specin1 en e9delijk1 9 ,mei #aggh1 door die tot armvoogd dez] /ad3 alle welke om/&igh$5 de snipp]ur5 vrij wat v]m9d]d51 voornamelijk de laat/gemelde1 welke b$i5+1 9 de ja>lijks*e tweema&s*e adm9i/ratie1 bijna e5 l$ig m5s* v]eis*t4 #de ,deze vad]1 ,jelte ,eis+a1 wolkamm] te ,dronrijp1 ook e5 liefhebb] d] s*oone kun/51 heeft d5 tijd1 di5 de bezigh$5 d] wolkamm]ij hem ov]lat51 be/e$ tot het mak5 van e5e draaibank1 op welke de noodige s*ijv51 somtijds van #bh duim middellijn1 tot dit kun//uk behoor5de1 als ook de ass51 van neg5 tot elf voet l5gte1 voor de rondsels enz4 g$raaid zijn1 en ook s*roev51 oval5 en sl+]w]k g$raaid kunn5 word54 ,ook maakte hij e5 fraai clavecimbaal /a>t/uk1 en is ?ans 7#aghj7 bezig met het voltooij5 van e5 kab9etorgel4 ,9 vroeg] j>5 _h deze man re$s e5 tweema/ galjoots*eepje1 van neg5 voet5 lang1 met al zijn toebehoor5 gemaakt4 ,zijne liefhebb]ij valt ook op het v]va>dig5 van ,zonnewijz]s1 9 welke kun/ ook zijn zoon door en door erv>5 is4 ,getuige hi]van e5 ges*rift 9 folio1 door hem opge/eld1 wa>9 de zonnewijz]s1 voor alle mogelijke geleg5h$5 b]ek5d en afgeteek5d1 te v9d5 zijn4 #df ,zie ,la ,l&e1 ,abrg d',a/ronomie1 #dej1 #eje4 ,wie e5igz9s 9 de wiskunde erv>5 is1 weet1 dat de cijf]s a*t] het /ipje 747 ti5deelige breuk5 a&uid54 ,voor &]5 zij het g5oeg aan te m]k51 dat ne lett] a*t] het /ipje ti5de1 twee hond]d/e1 drie duiz5d/e g$eelt5 te k5n5 gev53 dus is #baaa4gda1 #baaa en #gda duiz5d/e g$eelt54 #dg ,het ja> wordt hi] op #cfe dag5 ge/eld1 alda>1 bl4 #ejc4 #dh ,de twaalf teek5s zijn3 #a4 ,aries1 de ,ram4 #b4 ,taurus1 de ,/i]4 #c4 ,gem9i1 de ,tweel+54 #d4 ,canc]1 de ,kreeft #e4 ,leo1 de ,leeuw4 #f4 ,virgo1 de ,maagd4 #g4 ,libra1 de ,weegs*aal4 #h4 ,scorpius1 de ,s*orpio54 #i4 ,sagitt>ius1 de ,s*utt]4 #aj4 ,capricornus1 de ,/e5bok4 #aa4 ,aqu>ius1 de ,wat]man4 #ab4 ,pisces1 de ,viss*54 #di ,indi5 m5 de lig*amelijkh$5 bege]t te k5n51 zijn deze als de te]l+5 d] middellijn53 dat is1 de ,zon is e5 millio5 vi]hond]d vijf-en-d]tig duiz5d mal5 dikk] dan de ,a>de4 ,de ,maan is het neg5 en ve]tig/e g$eelte van de ,a>de4 ,m]curius is zev5 hond]d/e g$eelt5 van de ,a>de4 ,v5us elf twaalfde1 en ,m>s drie ti5de g$eelt5 van de ,a>de4 ,jupit] is #adgi1 en ,saturnus #ajcj mal5 dikk] dan de ,a>de4 ,zie ,la ,l&e1 laat/e bladzijde4 #ej ,dus w>5 zij 9 #agej1 zie ,la ,l&e1 #ead4 ,eis+a heeft de tafels van ,la ,hire gevolgd1 do* i$] punt zoo veel na> vor5 ges*ov51 als het voor d5 s$]t het ja> #agjj v]loop5 tijd noodig 04 ,9 het s*ild]5 zull5 die lett]s ov]e5kom/ig met het ja> #ahjj geplaat/ word54 #ea ,la ,l&e1 #eah4 #eb ,de ,zon1 namelijk1 9 #be d4 #ad u4 #h m4 ,de ,a>de 9 #bd u4 ,jupit] 9 #i u4 #ef m4 ,m>s 9 #bd u4 #dj m4 ,v5us 9 #bc u4 #bj m4 volg5s ,cass9i1 en 9 #bd d4 #h u4 volg5s ,blan*9i2 do* de e]/gemelde bepal+ is de wa>s*ijnlijk/e4 ,zie ,la ,l&e1 #iei en #igj4 #ec ,om de s*ets1 welke ik van de hemels*e lig*am5 gegev5 heb1 te voltooij51 zal ik er hi] de omloop/ijd5 en af/&5 d] satellit5 bijvoeg54 ,,satellit5 ,,van ,,jupit]4 ,omloop/ijd54 ,af/&5 9 ,jupit]s halve middellijn54 ,i4 #a d4 #ah u4 #bg m4 #cc s4 #e4ife4 ,,ii4 #c d4 #ac u4 #ac m4 #db s4 #i4did4 ,,iii4 #g d4 #c u4 #db m4 #cc s4 #ae4ada4 ,,iv4 #af d4 #af u4 #cb m4 #h s4 #bf4fcj4 ,,satellit5 ,,van ,,saturnus4 ,omloop/ijd54 ,af/&5 9 halve middellijn5 van d5 r+4 ,i4 #a d4 #ba n4 #ah m4 #bg s4 #b4jig4 ,,ii4 #b d4 #ag u4 #dd m4 #bb s4 #b4fhf4 ,,iii4 #d d4 #ab u4 #be m4 #ab s4 #c4geb4 ,,iv4 #ae d4 #bb u4 #cd m4 #ch s4 #h4fih4 ,v4 #gi d4 #g u4 #dg m4 #be4cdh4 ,zie ,la ,l&e1 #hfj1 #hfh1 #hfi4 #ed ,la ,l&e1 #igb4 #ee ,to5 het planet>ium re$s aan d5 gang 01 w]d aan ,eis+a1 door e5 go$ vri5d1 de plaat van het planet>ium van ,desaguli]s v]toond4 ,het e]/e planet>ium1 dat hij ooit gezi5 heeft1 is dat van ,nollet1 wa>van ik 9 mijne less5 gewoon b5 gebruik te mak51 en dat ik hem voor het e]/ d5 #af ,ma>t dezes ja>s v]toond heb4 ,hoewel ,eis+a doorgaans e5s des ja>s na> ,leid51 uit ho(de zijn] wolnegotie1 reisde1 _h hij nimm] gehoord1 dat de biblio!ek van de ,akademie di] /ad met e5e si]lijke beweegb>e spha]a pronkt2 veel m9 _h hij dezelve ooit gezi54 #ef ,m5 treft er e5e plaat en e5e ze] korte bes*rijv+ van aan a*t] d5 ,catalogus van de ,leids*e ,biblio!ek4 ,de bes*rijv+ wordt h]haald bij ,weidl]1 ,hi/4 ,a/ron4 p4 #efc4 #eg ,het planet>ium van ,desaguli]s is bes*rev5 9 e5 da>toe ges*ikt boekje1 dat 9 het ja> #agcg te ,am/]dam1 als e5 v]volg op d5 ,kort5 ,inh\d d] less5 van gemeld5 s*rijv]1 uitgegev5 is1 en da>na1 met e5ige v]&]+51 a*t] het e]/e deel van zijne ,natuurkunde4 #eh ,zie de bes*rijv+ van dit w]ktuig 9 het w]k van ,vallemont1 ,description de la ,sphre1 suivant les pr9cipes de ,cop]nic2 wa>van e5 uittreksel te v9d5 is 9 de ,acta ,lipsi5sia1 #agjh1 p4 #hj4 #ei ,zie ,hi/4 de l' ,acad4 #agff1 p4 #afb4 #fj ,zie de plaat en bes*rijv+ 9 ! ,description & use ( ! globes & ! ,orr]y1 by ,joseph ,h>ris1 ! eigh? edit4 ,london #ageg1 #hvo4 p4 #aeb-ahe4 #fa ,zie het laat/e deel d] ,natuurkundige ,less5 van dez5 s*rijv]1 alwa> e5e ze] voll$ige bes*rijv+ en afbeeld+ van dit w]ktuig te v9d5 is4 ,met planet>ium van ,m>t91 wa>op deze ,engels*man zoo ze] roemt1 0 ook voornamelijk +]igt1 om de v]s*ijnsel5 van de beweg+ d] ,a>de aan te wijz54 ,zie het bes*rev5 9 de ,philos4 ,brittann4 vol4 #c1 p4 #aff4 #fb ,ik noem het planet>ium1 dat ,roem] te ,p>ijs gemaakt heeft1 het e]/e2 het twe$e1 hetwelk hij na zijne t]ugkom/ te ,kopp5hag5 gemaakt heeft1 is door ,horreb[ bes*rev54 ,zie hi] vr bl4 #eg1 noot 774 #fc ,g$eeltelijk ma> bij ,desaguli]s1 do* onvolkom51 wa>om hij wijz]s gebruikt1 die1 op de bolletjes d] planet5 gehe*t1 de l5gte op de ecliptica aanwijz54 #fd ,zie ,weidl]1 p4 #efe1 9 f9e #afc4 #fe ,descript4 autom41 9 ,opp4 ,reliq4 t4 #b1 p4 #aei4 #ff ,anleit+ zur ,k5ntnis des ge/irnt5 ,himmels1 sect4 #c1 #b;de sn$e1 p4 #eji4 #fg ,ik spreek niet van w]ktuig51 die enkel en alle5 tot aanwijz+ d] v]s*ijnsel5 van ,jupit]s satellit5 +]igt zijn4 ,desaguli]s heeft er e5 van di5 a>d v]va>digd1 hetwelk op zijn planet>ium kan gevoegd word52 do* hij heeft niet gemeld1 dat ,roem]1 re$s vijftig j>5 te vor51 e5 veel fraaij] en nuttig] w]ktuig van di5 zelfd5 a>d uitgevond5 en gemaakt _h4 ,zie de bes*rijv+ en de teek5+ 9 de ,basis ,a/ronomiae van ,horreb[1 cap4 #ad1 9 het d]de deel zijn] ,op]a ,omnia1 p4 #aae-acf4 #fh ,roem]1 van wi5s v]rigt+51 zoo als gezegd is1 ,eis+a niets wi/1 heeft de zelfde getall5 gebezigd4 #fi ,de getall51 door ,huig5s gebezigd1 zijn nog naauwkeurig]2 ma> ,huig5s heeft tot de beweg+ d] ,maan vijf rad]51 e5 groot en vi] kle9e1 gebruikt2 do* nad]h& e5 e5v\dig] zam5/el van ma> vi] rad]5 uitgevond54 ,mudge1 e5 d] b]oemd/e en kundig/e ,engels*e horologiemak]s dez] eeuw1 heeft e5e ze] v]nuftige wijze uitgevond51 om rad]5 9 bepaalde omloop/ijd51 met de groot/e naauwkeurigheid te do5 beweg54 ,maggellan heeft deze bes*rev5 en op het voorbeeld van de gemiddelde beweg+ d] ,maan toegepa/1 9 zijne bes*rijv+ van het zeehorologie van ,mudge1 welke te v9d5 is 9 het ,j\rnal de ,physique de l'abb ,rozi]1 ,ju9 #aggh1 tom4 #aa1 p4 #eda4 ,do* v]mits er2 om de gemiddelde beweg+ d] ,maan voort te br5g51 #f rad]51 #d rondsels en #b s*roev5 zond] e9d gebruikt word51 blijkt het1 dat het planet>ium1 het hemelsple9 en de maanwijz]s ongeme5 zam5ge/eld z\d5 moet5 zijn1 indi5 m5 voor al deze /ukk5 te zam51 en i$] d] planet5 9 het bijzond]1 de gemelde wijze gebruikte4 #gj ,g$urige breuk5 zijn dusdanige1 wa>9 de noem] altoos uit e5 geheel getal en breuk be/aat1 bij voorbeeld #a _/ 7#b 7#a _/ 7#c #a_/d7774 #ga ,du ,hamel1 ,hi/or4 ,acad4 #afhj1 p4 #aib4 #gb ,hoewel ,huig5s1 9 het b]ek55 d] ev5r$igh$5 van de omloop/ijd5 d] planet5 met di5 van de ,a>de1 dez5 altijd op #cfe d4 #e u4 #ej m4 ge/eld heeft1 vole9dt e*t] de ,a>de h>e loopbaan op zijn planet>ium 9 #cfe dag53 want 7p4 #aff1 plaat #c7 het rad ,p1 dat 9 #d dag5 omgaat1 w]kt met #d t&5 op bet rad ,o van #de t&52 het rondsel ,q van het rad ,o w]kt met #i t&5 op het rad ,l van #gc t&54 ,wanne] ,l ns rond gaat1 gaat de ,a>de ns rond3 dus is de omloop/ijd van ,p tot di5 van ,l1 zoo als #d maal #i lot #de maal #gc1 ( #d tot #e maal #gc1 ( #d tot #cfe4 ,ma> ,p loopt ns rond 9 #d dag53 dus ,l1 en bij gevolg de ,a>de1 ns 9 #cfe dag54 ,wa>om ,huig5s dit liev] dan #cfe d4 #e u4 #ej m4 v]koz5 heeft1 is mij onbek5d4 ,op de ,leids*e spha]a is de omloop/ijd #cfe d4 #f u4 ongeve]4 #gc ,ziehi] tot voorbeeld1 om het gezegde op te held]51 hoe m5 het1 ond] &]51 z\de kunn5 do54 ,aan het rad ,a1 dat 9 #bd u4 e5s omgaat1 voegt m5 e5 rondsel a van #ac t&52 dit w]kt op het rad ,b van #di t&51 wa>van het rondsel b met #aj t&5 op het rad ,c van #ea t&5 w]kt2 dit heeft e5 rondsel c van #e t&51 dat op het rad ,d van #ie t&5 w]kt2 dan zeg ik1 dat de omloop/ijd5 van ,a en ,d ongeve] zull5 zijn als #a tot #cfe4bdbahg3 want die tijd5 zijn zoo als het product d] rondsel5 tot dat d] rad]52 die product5 zijn als #ac maal #aj maal #e tot #di maal #ea maal #ie1 ( als #ac maal #aj tot #di maal #ea maal #ai1 ( als #acj lot #dgdha1 ( als #a tot #cfe4bchdfj1 hetwelk #cgbg_/ajjjjjj g$eelt5 van de wa>heid v]s*ilt1 ( i$] ja> #cgbg_/ajjjjjj g$eelt5 van e55 dag1 dat is #e m4 #bb s41 te kle9 z\de zijn1 en dus 9 #cjj j>5 iets me] dan e5 dag van het w>e z\de v]s*ill54 ,deze rek5+ /rekke alle5 tot e5 voorbeeld3 want m5 kan zek]lijk nog nad] bij de wa>heid kom54 #gd ,zie hi] e5e v]korte tafel1 alle5 9 m9ut51 hetwelk voor het dagelijks* gebruik1 om horologin te /ell51 g5oeg is4 #aj ,jan4 ,zon a*t] #h m4 #bj 11 11 11 #aa 11 #ca 11 11 11 #ad 11 #aj ,febr4 11 11 #ae 11 #bj 11 11 11 #ad 11 #bh 11 11 11 #ac 11 #aj ,ma>t 11 11 #aj 11 #bj 11 11 11 #g 11 #ca 11 11 11 #d 11 #aj ,april 11 11 #a 11 #ad 11 11 11 #j 11 #cj 11 ,zon voor #c 11 #aj ,mei 11 11 #d 11 #bj 11 11 11 #d 11 #ca 11 11 11 #c 11 #aj ,junij 11 11 #a 11 #ae 11 11 11 #j 11 #cj 11 ,zon a*t] #c 11 #aj ,julij 11 11 #e 11 #bj 11 11 11 #f 11 #ca 11 11 11 #f 11 #aj ,aug4 11 11 #e 11 #bj 11 11 11 #c 11 #ca 11 11 11 #j 11 #aj ,sept4 ,zon voor #c 11 #bj 11 11 11 #g 11 #cj 11 11 11 #aj 11 #aj ,oct4 11 11 #ac 11 #bj 11 11 11 #ae 11 #ca 11 11 11 #af 11 #aj ,nov4 11 11 #af 11 #bj 11 11 11 #ad 11 #cj 11 11 11 #aa 11 #aj ,dec4 11 11 #f 11 #bc 11 11 11 #j 11 #ca 11 ,zon a*t] #d 11 ,zon a*t] 7bij voorbeeld #h m47 is te zegg51 dat het e]/ #ab u4 w>e tijd is1 wanne] het re$s #ab u4 #h m4 op d5 gemiddeld5 tijd is2 dat m5 dus #h m4 van d5 gemiddeld5 tijd moet aftrekk51 om d5 w>5 te hebb54 ,zon voor 7bij voorbeeld #c m47 is te zegg51 dat het re$s #ab u4 w>e tijd1 ( op de ,zon1 is1 wanne] het nog #c m4 voor #ab u4 ( ma> #aa u4 #eg m4 gemiddelde tijd is2 dus moet m5 #c m4 bij d5 gemiddeld5 tijd voeg51 om d5 w>5 tijd te hebb54 ,deze tafel is getrokk5 uit ,b]?\d1 ,art de conduite et de regl] les ,p5dules et les ,montres4 #ge ,v>5ius1 ,geographia ,g5]alis1 lib4 ,,iii1 prop4 #f4 ,dit boek is ook 9 het ,n$]duits* v]taald4 #gf ,m5 v9dt er e5e plaat en bes*rijv+ van 9 zijne ,anleit+ zur ,k5ntnis des ge/irnt5 ,himmels1 die ook 9 het ,n$]duits* v]taald is4 ,ik k5 we9ige boek51 welke1 9 hunne soort1 zoo ov]he]lijk en bevattelijk ges*rev5 zijn1 als dit4 ,m5 behoort de e]/e en twe$e plaat1 na> het voors*rift van ,bode1 op te plakk52 dan is het hemelsple9 ze] ges*ikt1 om de /]r5 gemakkelijk te le]5 k5n54 ,9 de ,n$]duits*e v]tal+ is de e]/e plaat niet doors*ijn5d1 zoo als zij het 9 het ,hoogduits* is1 en1 om nuttig te wez51 behoort te zijn4 ,m5 heeft dan 9 de v]tal+ e5 d] s*oon/e /ukk5 van het boek geheel nutteloos gemaakt1 t5 zij dat i$]e5 di5 misslag 9 zijn eig5 exempla>1 zoo als de v]tal] het bege]t1 v]bet]e2 dat zek]lijk voor vel5 moeijelijk zijn z\de4 ,e5 liefhebb] 9 deze /ad heeft de lijn5 van de e]/e plaat op e5 /uk glas gesn$51 hetwelk ze] duidelijk en gemakkelijk 9 het gebruik is4 ,do* ik weet uit ond]v9d+1 dat het gebruik van de v]ni/e e]/e plaat van ,bode ge5sz9s moeijelijk valt1 zoo als de v]tal] voorgeeft4 #gg ,zie er de teek5+ en bes*rijv+ van 9 de ,ma*9es appr\ves p> l',acadmie1 tome ,i1 p4 #acf4 ,cass9i heeft om d5 r& d] ond]/e plaat van dit s*oone w]ktuig de ma&5 en dag5 geteek5d1 dat wel op de ka>t van ,bode ge5e plaats heeft2 do*1 dewijl de grad5 van regte opklimm+5 7asc5siones rectae7 op deze geteek5d zijn1 heeft m5 ma> 9 de vijfde tafel1 bl4 #ejj 79 het ,hoogduits*71 te zi51 welke graad voor d5 dag1 di5 m5 bege]t1 plaats hebbe4 ,ik heb mij ze] wel bevond5 met op d5 r& van de ka>t de gemelde vijfde tafel ov] te s*rijv51 zoo als ook de nam5 d] /]r51 welke door i$]e lett] aangeteek5d word51 en op bl4 #dig te v9d5 zijn1 en er e9delijk de ,grieks*e lett]s en de grootte d] /]r5 7welke m5 op p4 #dfg en volg4 en p4 #dib en volg4 aantreft7 bij te voeg54 #gh ,9 e5 kle9 w]kje1 dat tot titel vo]t3 ,description et usage des ,tlescopes1 microscopes1 ouvrages et inv5tions de ,passemant1 +nieur du roi1 au ,l\vre1 ,p>is1 v9dt m51 p4 #gc1 de bes*rijv+ van e5 s*oon uurw]k1 op hetwelk e5e bewegelijke spha]a geplaat/ is4 ,nadat gemeld 01 hoe naauwkeurig de omloop/ijd5 d] planet5 da>op v]beeld word51 zegt m53 ,m5 ziet d5 op- en ond]gang d] ,zon voor al de l&5 d] ,a>de2 de dag5 l5g5 en kort5 regelmatig2 de ja>getijd5 volg5 op elk&]2 de ,maan wa/ en neemt af2 de eclips5 gebeur5 9 d5 zelfd5 tijd1 als aan d5 hemel2 m5 ziet er de /il/&5 en t]uggang5 d] planet5 en h>5 regt5 loop2 zoodat dit /uk d5 /aat des hemels op i$] oog5blik te k5n5 geeft4 ,e5e bre$]e bes*rijv+ ( plaat heb ik n]g5s aangetr(f51 we%alve ik niet weet1 ( de v]toon+ e5v\dig] dan zam5ge/eld] is dan hi]1 wa> dit alles ook v]toond wordt4 ,p4 #ha v9dt m5 ook de bes*rijv+ van e5e hemelglobe1 die 9 #bc u4 #ef m4 #d s4 op zijne z draait1 en om welke e5e ,zon zi* 9 e5 ja> beweegt4 ,d]gelijke glob5 zijn me]mal5 v]va>digd4 #gi ,dit heb ik zelf uit het ,frans* moet5 v]tal51 omdat er e5ige dui/]heid 9 de g$rukte ,n$]duits*e v]tal+ van deze plaats gevond5 wordt4 #hj ,het komt mij1 zoo uit de bes*rijv+ als uit de afbeeld+1 zek] voor1 dat de ,zon zi* op dit kun//uk niet1 zoo als op het onze1 9 de w>e ecliptica van het hemelsple9 beweegt1 ma> dat h>e beweg+ enkel door d5 wijz] v]beeld wordt2 ongeve] op de zelfde wijze1 als het 9 het ja> #agbc door d5 he] ,meyni]1 op e5 ze] kun/ig uurw]k1 w]k/ellig gemaakt is4 ,zie de bes*rijv+ en afbeeld+ van dit /uk 9 de ,ma*9es appr\ves p> l',acadmie1 tom4 ,,iv1 p4 #ei4 ,de uitv9d] _h er ook e55 wijz] bijgevoegd1 om de plaats d] ,maan 9 d5 di]5riem1 h>e li*tge/alt5 enz4 te v]toon52 do* die wijz] is no* bes*rev51 no* afgebeeld1 no* aan de akademie van ,p>ijs v]toond geword54 #ha ,ik volg hi] de tafels1 door ,cruquius voor de h(/$e van d5 v]ma>d5 ,bo]haave1 ,oud-,poelgee/1 nabij ,leyd51 op #eb gr4 #ab m4 noord] bre$te geleg51 b]ek5d2 zie p4 #ae4 ,bij ons is het v]s*il nog iets groot]4 #hb ,omdat m5 9 de zam5lev+ met ge5e halve dag5 tell5 kan1 maakt m5 de ,maans-ma&51 wanne] m5 da>m$e rek5t1 zoo als de ,arabi]51 bij voorbeeld1 en de ,turk51 beurtel+s van #bi en #cj dag52 zoodat #ab d]gelijke ma&5 #ced dag51 ( e5 ,maan-ja>1 uitmak54 ,do*1 v]mits #ab zulke ma&5 ind]daad ongeve] #h u4 #dh m4 kort] zijn1 dan #ab ,maansomloop5 7weg5s de #dd m41 die er bov5 de #bi #a_/b dag5 zijn71 zijn #cj zulke ,maan-j>5 #aa dag5 te kort2 we%alve m5 9 #cj j>5 #aa s*rikkelj>51 van #cee dag51 gebruikt4 #hc ,cosmographia ,petri ,appiani et ,gemmae ,frisii4 ,antv]piae #aehd1 p4 #ahi4 #hd ,de uitmiddelpuntigheid d] ,maan is #edg_/ajjjj g$eelt5 van h>5 gemiddeld5 af/& van de ,a>de4 #he ,la ,l&e1 #eei4 #hf ,la ,l&e1 #efh4 #hg ,de gemiddelde groot/e bre$te wordt ongeve] op #e gr4 #i m4 ge/eld4 ,de /]rekundig5 wet51 dat hetg5e1 dat bij die gemiddelde bre$te1 tot v]eff5+1 gevoegd1 ( er van afgetrokk5 moet word51 om de w>e bre$te te v]krijg51 afhangt van het v]s*il1 dat er is tuss*5 d5 dubbel5 af/& d] ,maan van de ,zon1 en d5 af/& d] ,maan van d5 klimm5d5 knoop2 welke beide af/&5 hi]1 door hunne wijz]s 7 #ib1 #ajf71 aangewez5 word54 ,de /]rekundig5 wet5 v]d]1 dat die v]eff5+ op het hoog/1 wanne]1 namelijk1 het gemelde v]s*il drie teek55 b$raagt1 ongeve] #i m4 uitmaakt1 en 9 alle &]e gevall5 gelijk is aan de v]m5igvuldig+ van die #i m4 door de hoekmaat 7s9us7 van het gemelde v]s*il4 ,wa>uit volgt1 dat m5 door dit kun//uk de w>e bre$te d] ,maan te all5 tijde1 zond] behulp van b]ek5de ,maantafels1 ze] gemakkelijk v9d5 kan4 #hh ,dit voorbeeld is uit de ,connoissance des temps getrokk52 en omdat het ma> e5 voorbeeld is1 heb ik het onnoodig geoordeeld1 de tijd5 tot d5 m]idiaan en de bre$te van ,franek] ov] te br5g54 ,het zij g5oeg1 aan te m]k51 dat de v]s*ill5 bij ons nog iets groot] zijn dan te ,p>ijs4 #hi ,dr4 ,desaguli]s1 en na hem ,wright1 v]beeld5 de eclips5 met e5 da>toe ges*ikt lanta>ntje 9 de plaats d] ,zon te plaats51 opdat de ,maan 9 de s*aduw d] ,a>de z\de kunn5 kom51 ( h>e s*aduw1 wanne] zij nieuw is1 op de ,a>de w]p51 en dus e5e ,maan- ( ,zon-eclips te weeg br5g52 do*1 zoo als ,dr4 ,desaguli]s te regt aanm]kt 7p4 #dgi73 ,s*oon deze ge/eldheid van het planet>ium toont1 wat e5e ,zon- en ,maan-eclips zij1 v]toont zij e*t] niet1 wat er wa>lijk ges*i$t 9 opzigt van d5 tijd d] eclips53 want zij v]toont e5e eclips elke nieuwe en volle ,maan enz4 ,om de zaak op die wijze na> wa>heid te v]beeld51 moet5 de betrekkelijke grootte van de ,a>de1 de ,maan1 d5 af/& d] ,maan van de ,a>de1 en van de s*aduw d] ,a>de1 de zelfde ond]l+e ev5r$igheid hebb5 als 9 de natuur1 hetwelk op e5 planet>ium niet wel mogelijk is te v]toon54 ,wa>uit blijkt1 hoe veel naauwkeurig] en voldo5d] de wijze is1 welke door ,eis+a gebruikt is2 te me]1 da> hi] de w>e ongelijkvormige beweg+ d] ,maan plaats heeft1 en 9 het &]e geval alle5 de middelb>e2 hetwelk1 al w>e al het ov]ige +]igt1 zoo als wij gezegd hebb51 nog e5e afwijk+ van de wa>heid te weeg z\de br5g54 ,mijn be/ek laat niet toe1 dat ik hi] ov] w]ktuig5 h&el5 z\de1 welke m51 om d5 tijd en om/&igh$5 d] eclips5 na te gaan ( uit te legg51 gemaakt heeft4 ,de hoogle]a> ,segn] heeft er e5 van di5 a>d voor de ,zon-eclips5 uitgevond51 en bes*rev5 9 de ,phil4 ,trans4 ,no4 #dfa1 vol4 ,,xli1 p4 #gha4 ,f]guson heeft ook e5 soortgelijk w]ktuig1 voor de ,zon-eclips51 uitgevond5 en bes*rev5 9 dat w]k1 vol4 ,,xlviii1 p4 #ebj1 en nad]h&1 ond] d5 naam van eclips>eon1 9 zijne ,a/ronomy expla9$1 #ddb4 ,om nu van het s*oone w]ktuig1 re$s 9 d5 j>e #afhj door ,roem] v]va>digd 7zie ,ma*9es appr\ves p> l',acadmie1 t4 ,i1 p4 #he71 en van dat van ,la ,hire1 hetwelk m5 9 de uitlegg+ zijn] a/ronomis*e tafels bes*rev5 v9dt1 te zwijg54 #ij ,want die halve middellijn d] s*aduw is gelijk aan het v]s*il1 dat er is1 tuss*5 de halve middellijn d] ,zon 7die op het m9/ #ae #c_/d m4 b$raagt7 en de som van de v]s*ilzigt5 d] ,zon en d] ,maan1 die op het hoog/ #fa #c_/d m4 uitmaakt2 dit v]s*il is dan #df m41 wa>bij nog #df s4 voor de s*aduw des dampkr+s moet5 gevoegd word52 m5 heeft dan ongeve] #dg m4 op het hoog/4 #ia ,het v]s*ilzigt is de hoek1 welke twee lijn51 uit het middelpunt d] planeet1 de e5e na> het middelpunt d] ,a>de1 de &]e na> de plaats van h>e opp]vlakte1 wa> de wa>nem] zi* bev9dt1 getrokk51 tuss*5 ha> beide bevatt54 ,het horizontaal v]s*ilzigt heeft plaats1 wanne] de planeet 9 de kimm5 is4 #ib ,hi/or4 ,natur4 lib4 ,,ii1 sect4 ,,xiii4 #ic ,alle5 heeft er e5e g]+e v]s*ikk+ plaats gehad 9 de numm]s d] 4 ,9 d5 e]/5 druk v9dt m5 de #gf1 #hj en #aaj tweemaal1 en door e5 teek5 7997 ond]s*eid52 9 dez5 h]druk zijn de numm]s g]egeld v]volgd4 ,omtr5t die 1 welke 9 dit bijvoegsel voorkom51 en van dez5 h]druk v]s*ill51 wordt dit v]s*il aangewez54 #id ,de buit5/e r& van deze wijz]plaat1 alsm$e die op de l9k] pila/]1 die d5 af/& d] ,maan van het v]/e punt aanwij/1 is 9 #cj grad5 v]deeld2 welke grad51 weg5s de kle9heid di] wijz]plat51 niet duidelijk kond5 word5 afgeteek5d op de plaat ,no4 #b4 #ie ,nadat de v]mo$elijke plaats van het onbek5d hemellig*aam door ,lev]ri] 0 aangewez54 ,de loopbaan dez] planeet 0 ook re$s door ,adams b]ek5d geword54 #if ,de hi] aang5om5e e5heid1 te wet53 de gemiddelde af/& d] ,a>de van de ,zon1 heeft e5e l5gte van #bjfhbddj geogr4 mijl54 #ig ,ond] exc5triciteit v]/aat m5 hi]1 het v]s*il van d5 groot/5 en kle9/5 af/&1 g$eeld door het dubbelde van d5 gemiddeld5 af/&4 #ih ,deze twe$e kolom geeft de v]&]+ te k5n51 die de bov5/a&e groo!id 9 n ja> ond]gaat4