,,beschrijving ,,van ,,het ,,planetarium ,,van ,,eisinga4 ,de ,schrijver van dit werkje1 de beroemde geleerde1 ,jan ,hendrik van ,swinden1 geboren den #h ,junij #agdf te 's ,gravenhage1 waar zijn vader ,advokaat voor den ,hove van ,holland was1 had slechts drie jaren aan de ,hoogeschool te ,leiden gestudeerd1 toen hij in #agff1 en dus op slechts twintigjarigen ouderdom1 beroepen werd tot ,hoogleeraar in de ,wijsbegeerte1 ,logica en ,bovennatuurkunde aan ,frieslands ,hoogeschool te ,franeker4 ,met voorbeeldigen ijver legde hij zich dr op de ,wis- en ,natuurkunde toe1 maakte zich verdienstelijk door belangrijke reeksen van waarnemingen1 betreffende meteorologische1 electrische en magnetische verschijnselen1 vormde vele voortreffelijke leerlingen1 en schreef een aantal geleerde werken4 ,voor ,franeker was het dus een groot verlies1 toen hij in #aghe tot ,hoogleeraar aan het ,athenum te ,amsterdam werd beroepen4 ,daar ontwikkelde hij zich in volle grootheid1 en was hij1 bij alle omstandigheden en staatsveranderingen1 voor de geleerde wereld en de belangen des vaderlands hoogst nuttig en als mensch beminnelijk en eerbiedwaardig4 ,geacht als de vierde in de rij der groote ,natuurkundigen1 die ,nerlands roem in de ,natuurkunde bevorderd hebben1 mogt het hem gebeuren aan vreemden1 op hunnen eigen bodem1 de treffendste blijken te geven van vernuft en geleerdheid1 en onder zoo vele beroemde mannen met luister te schitteren4 ,hij overleed den #i ,maart #ahbc1 in den ouderdom van ruim #gf jaren4 ,het getal zijner uitgegevene grootere en kleinere geschriften bedraagt ruim #ij4 ,achttien ,akademin en ,genootschappen hadden hem met het lidmaatschap vereerd4 ,zijne nagedachtenis werd op eene waardige wijze gehuldigd door de ,hoogleeraren ,d4 ,j4 van ,lennep en ,g4 ,moll en onderscheidene ,dichters4 ,j4 ,h4 ,,van ,,swinden1 ,,beschrijving ,,van ,,het ,,rijks-,,planetarium ,,te ,,franeker1 van #aggh tot #aghj ,,uitgedacht ,,en ,,vervaardigd ,,door ,,eise ,,eisinga4 ,,derde1 ,,met ,,bijvoegsels ,,en ,,afbeeldingen ,,vermeerderde1 ,,druk1 ,,voorafgegaan ,,door ,,het ,,leven ,,van ,,eisinga ,,en ,,eene ,,geschiedenis ,,van ,,zijn ,,planetarium1 ,,door ,w4 ,,eekhoff1 ,archivarius der stad ,leeuwarden4 ,te ,,schoonhoven1 bij ,s4 ,e4 van ,,nooten4 #ahea4 ,,voorberigt4 ,de ,heer ,s4 ,e4 van ,nooten te ,schoonhoven1 thans eigenaar van het kopyregt van ,van ,swinden's ,beschrijving van ,eisinga's ,planetarium1 wenschte van dit sedert eenige jaren uitverkochte werkje een nieuwen druk te bezorgen4 ,bij verzocht mij1 om het toezigt over die uitgave te houden en eene historische inleiding daar vr te plaatsen1 ter vervanging der ,voorrede van ,do4 ,j4 ,brouwer1 voor den tweeden druk geplaatst1 welke1 als van tijdelijk belang1 thans kwalijk herdrukt kon worden4 ,uit hoogachting voor den waardigen ,eisinga en zijn beroemd kunststuk1 nam ik dit gaarne op mij1 na mij van de hulp eens deskundigen te hebben verzekerd4 ,aan de volbrenging van die taak was echter veel meer moeite verbonden1 dan ik mij had voorgesteld4 ,ik hoop echter in het volgende ,leven van ,eisinga en ,geschiedenis van zijn ,planetarium alles bijeengebragt te hebben1 wat ons omtrent beide duurzame belangstelling kan inboezemen4 ,bij de voortdurende belangstelling1 welke het ,planetarium mag ondervinden1 moge de uitgave strekken1 om de waarde van het kunststuk en de verdiensten van den vervaardiger meer algemeen en duurzaam te doen kennen en op prijs stellen4 ,leeuwarden1 ,julij #ahea4 ,w4 ,eekhoff4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,het ,leven van ,eise ,eisinga en beknopte ,geschiedenis van zijn ,planetarium4 #a ,opdragt van den eersten druk dezer ,beschrijving aan ,mr4 ,s4 ,p4 van ,swinden1 ,j4 ,u4 ,d4 ,advocaat voor den ,hove van ,holland #aghj4 #df ,beschrijving van een volledig bewegelijk ,hemels-gestel4 #ec ,inleiding4 #ee ,,eerste ,,hoofdstuk4 ,algemeene schets van het geheele kunststuk4 #fc ,,tweede ,,hoofdstuk4 ,beschrijving van het eigenlijk gezegde ,planetarium4 #fi ,,derde ,,hoofdstuk4 ,vergelijking van dit ,planetarium met eenige anderen1 voornamelijk die van ,roemer1 ,huigens1 ,desaguliers1 ,wricht en de beweegbare ,sphaera der bibliotheek te ,leiden4 #hc ,,vierde ,,hoofdstuk4 ,over de zwarigheden1 welke men in het vervaardigen van een ,planetarium ontmoet4 #ic ,,vijfde ,,hoofdstuk4 ,beschrijving van het ,hemelsplein en de ,zonwijzers4 ,i4 ,van het ,hemelsplein4 #ii ,,ii4 ,vergelijking van dit ,hemelsplein met eenige andere4 #aaj ,,iii4 ,van de ,zonwijzers4 #aah ,,zesde ,,hoofdstuk4 ,beschrijving van het derde en laatste gedeelte van het kunststuk1 namelijk1 van de ,maanwijzers4 #aba ,i4 ,aanwijzing van de lichtgestalten der ,maan4 #abb ,,ii4 ,aanwijzing van de beweging der ,maan om de ,aarde4 #abh #a4 ,van de loopbaan der ,maan4 #abi #b4 ,van de breedte der ,maan4 #aca #c4 ,van de lengte der ,maan4 #acd ,,iii4 ,verschijnselen van den op- en ondergang der ,maan4 #ace ,,iv4 ,van de ,eclipsen4 #ada #a4 ,van de ,maan-eclipsen4 #adb #b4 ,van de ,zon-eclipsen4 #adc ,besluit4 #ade ,bijvoegsels tot de voorgaande ,beschrijving1 benevens een ,aanhangsel wegens een klein ,planetarium1 door ,eise ,eisinga1 gevoegd bij den tweeden druk van #ahbd4 #adg ,aanhangsel4 #aef ,bijvoegsels tot den derden druk van #ahea4 #aei ,i4 ,overzigt der ,planeten1 welke sedert het jaar #aghj tot op het einde van #ahej zijn ontdekt4 #afj ,,ii4 ,overzigt der ,bij-planeten of ,wachters1 welke sedert het jaar #aghj tot op het einde van #ahej zijn ontdekt4 #afj ,,iii4 ,overzigt van de ,loopbanen der ,hoofd-planeten4 #afb ,,iv4 ,overzigt van eenige ,hoedanigheden der ,hoofd-planeten4 #afd ,,het ,,leven ,,van ,,eise ,,eisinga ,,en ,,beknopte ,,geschiedenis ,,van ,,zijn ,,planetarium4 ,zoo dikwijls er sprake was van verdienstelijke mannen1 die1 wars van praalzucht1 in stille nederigheid wegschuilen1 pleeg de hoogbejaarde ,professor ,van ,swinden zijnen vrienden dikwijls te verhalen1 dat hij1 omstreeks #dj jaren te voren1 ,hoogleeraar zijnde te ,franeker1 vernomen hebbende1 dat er bij een burgerman aldaar een aardig werktuigje was te zien1--in eene soort van verrukking viel1 toen hij daar op eens een volledig en gangbaar ,planetarium voor zich zag1 waarvan ,europa de weergade niet toonen kon2--een kunststuk1 door een eenvoudig wolkammer in de snipperuren van zes jaren geheel in zijne eenigheid voltooid1 zonder dat hij of zijn collega ,ypeij1 als ,hoogleeraren in de ,natuur-1 ,wis- en ,sterrekunde1 of iemand der andere ,professoren1 die in deze kleine ,akademiestad slechts eenige schreden verder woonden1 iets van 't werk geweten hadden1 veel minder geraadpleegd waren #a4 ,sedert die verrassende ontmoeting bezocht ,prof4 ,van ,swinden bij herhaling het ,planetarium2 hij onderzocht het in al zijne deelen en bestudeerde al de vereischten van zulk een werkstuk4 ,met elk bezoek steeg zijne bewondering van het werktuig en zijn eerbied voor den verdienstelijken vervaardiger1 en het was drom1 dat hij zich gedrongen gevoelde1 hiervan eene uitvoerige beschrijving in het licht te geven1 ten einde der wereld te toonen1 welk overheerlijk schoon en voortreffelijk kunststuk zamengesteld was door een eenvoudig burger1 wiens vernuft en bekwaamheden aanspraak hadden op roem en vereering4 ,zeventig jaren zijn er thans 7in #ahej7 verkopen1 sedert ,van ,swinden deze ,beschrijving uitgaf4 ,voorzeker heeft hij daarmede zijn doel bereikt3 want binnen- en buitenlands werd de hooge waarde van dit ,planetarium erkend2 duizenden1 en daar onder de aanzienlijkste1 zelfs vorstelijke personen1 kwamen het beschouwen en bewonderen1 en ver boven verwachting waren de eerbewijzen1 welke ,eisinga daarvoor bij zijn leven en ook na zijn overlijden ontving4 ,maar opmerkelijk is het vooral1 dat--in weerwil der vorderingen van de kunsten en wetenschappen in die zeventig jaren2 in weerwil de werktuigkunde in ,engeland1 ,duitschland en ,frankrijk sedert zulke reuzenschreden heeft gemaakt en de sterrekunde door talrijke nieuwe ontdekkingen en grondiger onderzoek in omvang en gewigt zeer is toegenomen1--dat dit ,planetarium1 n als vrucht van wetenschappelijk onderzoek n als kunststuk der werktuigkunde1 ng zijne waarde heeft behouden en door geen ander voortreffelijker werkstuk van dien aard is overschaduwd geworden4 ,aangenaam zijn daarom de belangstellende bezoeken1 welke ,franeker 7na bijna alle sporen van zijne vroegere wetenschappelijke grootheid verloren te hebben7 nog bestendig van landgenooten en vreemden mag ontvangen1 als eene hulde aan ,eisinga's kunstgewrocht1 hetwelk ook door de ,friezen steeds op hoogen prijs wordt geschat4 ,daardoor is het mede noodzakelijk geworden1 een derden druk ter perse te leggen van ,van ,swinden's ,beschrijving1 welken wij thans onzen landgenooten aanbieden4 ,wij wenschen dit te doen naar de behoeften van onzen tijd #b4 ,wij durven toch vertrouwen1 dat allen1 die belang stellen in de beschrijving van het werktuig1 behoefte zullen hebben om te weten3 door wien en onder welke omstandigheden het werd vervaardigd2 welke gevolgen daaruit voor den vervaardiger zijn voortgesproten2 hoedanig zijne lotgevallen zijn geweest2 welke veranderingen het ,planetarium sedert #aghj heeft ondergaan1 en welke verder de voornaamste omstandigheden en gebeurtenissen zijn geweest1 die daarop betrekking hadden4 ,door de volgende ,levensschets van ,eisinga en ,beknopte ,geschiedenis van zijn ,planetarium 7beide zoo naauw met elkander vereenigd7 hopen wij aan die behoefte te voldoen1 en daardoor tevens op nieuw een blijk te geven van onze zucht1 om ,frieslands roem in kunsten en wetenschappen1 waartoe ,eisinga zoo veel heeft bijgedragen1 te bevorderen #c4--,slaan wij vooraf het oog op zijne tijd- en kunstgenooten4 ,meermalen is het opgemerkt1 dat in der ,friezen aard eene bijzondere neiging ligt voor de beoefening van de mathematische wetenschappen in het algemeen en voor die van de ,sterre-1 ,meet- en ,werktuigkunde in 't bijzonder4 ,de laatste drie eeuwen hebben daarvan talrijke voorbeelden gegeven1 waarvan vele vermeld zijn in de bekende ,redevoering van den ,hoogleeraar ,c4 ,ekama #d4 ,welligt was er echter geen tijdperk rijker in het voortbrengen van zoodanige vernuften dan de laatste helft der vorige eeuw4 ,de langdurige vrede1 rust en welvaart1 die van #agac tot #aghj bijna onafgebroken werden gesmaakt1 gaven aanleiding1 dat velen voedsel voor den geest zochten in die degelijke studin1 waartoe1 behalve gezond oordeel1 geschiktheid tot afgetrokken nadenken met de zucht om naauwkeurig te toetsen en te overwegen1 en niet minder volharding vereischt worden3--eigenschappen1 welke in vele ,friezen van den echten stempel voorzeker in hooge mate worden aangetroffen4 ,opmerkelijk is het tevens1 dat de neiging tot gezegde studin het meest gevonden werd bij lieden uit den eenvoudigen burgerstand of bij landbouwers1 die in hun bedrijf ter naauwernood eenige aanleiding schijnen te vinden1 om zich juist op die vakken toe te leggen4 ,misschien werkte het voorbeeld en onderwijs van den beroemden ,willem ,lor1 die te ,leeuwarden in een ,weeshuis was opgevoed en zich door groote mathematische bekwaamheden tot buitengewoon ,hoogleeraar te ,franeker wist te verheffen1 nog lang na zijn dood 7#agdd7 op velen gunstig voort #e4 ,evenwel is het bekend1 dat de meeste der volgende ,wis- en ,werktuigkundigen weinig of geen onderwijs van anderen genoten1 maar zich door de kracht van hun eigen genie en door volhardende inspanning uitstekende bekwaamheden verwierven4 ,te ,leeuwarden had de bekende ,hortulanus van ,prinses ,maria ,louisa1 ,johann ,hermann ,knoop1 die in verschillende vakken een aantal werken heeft uitgegeven1 reeds lang onderwijs in de ,wiskunde1 gelijk ,hayke ,haanstra van ,buitenpost in de ,rekenkunde gegeven1 toen de timmerman ,wytse ,foppes ,dongjuma1 naar zijne geboorteplaats ,dongjum bij ,franeker dus genoemd1 onder begunstiging van genoemde ,prinses1 zich hier nederzette1 als ,mathematisch ,instrumentmaker1 ,landmeter en ,wijnroeijer4 ,in #agfc vervaardigde hij een toestel1 door hem ,magnetimeter genaamd1 en gaf verscheidene grondig bewerkte schriften in het licht4 ,hij vormde een kring van leerlingen1 met wie hij vele sterrekundige waarnemingen deed4 ,van sommigen hunner1 als ,jarich ,tjeerds1 ,a4 ,posthumus en ,h4 ,balk1 zijn nog mathematische geschriften in de ,bibliotheek dezer stad voorhanden4 ,de onderwijzer ,tjeerd ,ringneery maakte zich door zijne handboeken voor het boekhouden en den graanhandel verdienstelijk 7#agfc74 ,de schilder ,rienk ,jelgerhuis beoefende mede de ,wiskunde1 blijkens zijne ,aanmerkingen op de ,perspectiva van ,caspar ,philips 7,leeuw4 #agfi74 ,luitjen ,f4 ,wiersma1 van ,wartena geboortig1 had reeds in #aged 7te ,dokkum wonende7 eene ,wiskunstige ,arithmetica uitgegeven1 toen hij zich in #aggg te ,leeuwarden vestigde1 waar hij twee jaren later gevolgd werd door den bekwamen ,lucas ,oling1 van ,weender geboortig1 door zijn belangrijk ,rekenkundig ,exempelboek vermaard4 ,grooten naam verwierf zich mede ,mattheus ,siderius1 die als ,luit4 ,kol4 en ,ingenieur der ,v4 ,ned4 in #agha la ,thorie de la ,fortification en in #aghd ,gronden der ,vestingbouwkunde uitgaf1 en ,j4 ,w4 ,karsten1 die in #agig te ,leiden met goud bekroond werd als schrijver eener ,handleiding tot de kennis der ,meetkunde4 ,ook aan de eertijds bloeijende ,akademie te ,franeker vond de ,wis-1 ,natuur- en ,sterrekunde in dit tijdvak ijverige beoefenaars in de ,hoogleeraren ,anthonius ,brugmans1 van ,hantum1 ,van ,swinden1 ,nicolaas ,ypeij van ,bergum1 ,jacobus ,pierson ,tholen1 van ,leeuwarden en ,adolphus ,ypeij1 van ,franeker4 ,aan deze ,akademie waren mede verbonden1 als ,hortulanus ,david ,meese1 van ,leeuwarden1 bijzonder door kruidkundige schriften vermaard1 en ,jan ,pieters van der ,bildt1 van ,l4 ,vrouwe-,parochie1 als ,amanuensis en verzorger der verzameling physische instrumenten2 een man van geringe afkomst1 die eerst door het maken van uurwerken en daarna van optische instrumenten zich zeer verdienstelijk gemaakt en een grooten naam verworven heeft1 daar vooral zijne teleskopen lang op hoogen prijs werden geschat4 ,in genoemde betrekking werd hij in #agia opgevolgd door ,sybrand ,taekes van der ,fliet1 van ,franeker1 die lang trekschipper was1 doch door vlijt en inspanning1 ten gevolge der verkeering met de zonen van ,van der ,bildt1 het zoo ver bragt1 dat ook hij optische en andere instrumenten vervaardigde4 ,bij zijn dood in #ahjf werd hij opgevolgd door ,bauke ,eisma van der ,bildt1 van ,franeker1 die1 als bekwaam werktuigkundige1 den naam zijns grootvaders ophield en eene menigte teleskopen1 kijkers en andere werktuigen heeft vervaardigd1 welke algemeen geacht zijn #f4 ,bovendien waren er destijds in den eenvoudigen burgerstand te ,franeker verscheidene personen1 die voor zich zelve de mathematische wetenschappen beoefenden1 en van wie dus weinig meer dan hunne namen bekend is4 ,deze waren ,willem ,wytzes1 ,douwe ,wytema1 ,dirk ,dodenga1 ,marten ,claver en ,pieter ,idserds ,portier1 die tevens als een zeer bekwaam teekenaar van schepen en landschappen bekend is4 ,nog was ,wouter ,martens van der ,werff1 van ,woudsend geboortig1 daar als leermeester in de ,wis- en ,sterrekunde zeer geacht2 terwijl ,pibo ,steenstra1 de zoon van een tigchelaarsknecht1 het geluk had1 opgemerkt te worden door ,prof4 ,ypeij1 die zijn gunstigen aanleg dermate ontwikkelde1 dat hij als ,lector in de ,wis-1 ,zeevaart- en ,sterrekunde te ,amsterdam1 verscheidene goede leerboeken uitgaf1 welke bij het publiek lang grooten bijval vonden4 ,ook de scheikundige ,boudewijn ,tieboel en de beroemde wijsgeer ,frans ,hemsterhuis1 beide te ,franeker geboren1 behooren nog bij dit getal genoemd te worden4 ,in de nabijheid van ,franeker1 in de buurt ,salwerd1 woonden toenmaals de broeders ,rients en ,klaas ,piers ,salverda1 die uitmuntten door vernuft1 oordeel en bekwaamheid1 vooral in het maken van fraaije zonnewijzers4 ,uit dit geslacht was mede afkomstig de geleerde ,wybo ,fynje1 ,doopsgezind ,leeraar te ,deventer1 bekend wegens zijne ongemeene bekwaamheden in de hoogere ,wiskunde4 ,te ,harlingen gaf de ,oud-,secretaris ,mathys ,adolph van ,idsinga in #aghg blijken van groote bedrevenheid in de ,sterre- en ,zeevaartkunde in zijne werkjes3 ,aanwijzinge van het seekere ,middel waardoor de zeeman iederen nacht zijne waare langte kan te weeten komen1 met ,vervolg1 en niet minder zijn tegenschrijver ,abe ,jans ,hingst aldaar4 ,te dier stede woonde destijds mede een zeer bekwaam uurwerkmaker1 ,tjeerd ,radsma1 die met veel vernuft een beweegbaar ,planispherium vervaardigde1 waarvan ,prof4 ,van ,swinden in #hb zijner ,beschrijving van ,eisinga's ,planetarium eene korte aanwijzing en vergelijking heeft gegeven1 nadat hij toen reeds acht dezer werkstukken vervaardigd en te ,harlingen en ,amsterdam geleverd had4 ,in het dorp ,achlum bij ,franeker was destijds de landbouwer ,klaas ,gerrits ,wieringa een vernuft1 dat1 zeer bedreven in de ,wis- en ,werktuigkunde1 door het vervaardigen van eene electriseermachine en andere kunststukken1 algemeen opzien baarde4 ,uit het daar bij gelegene dorp ,arum kwam de bekwame ,obbe ,sikkes ,bangma voort1 die1 even als ,henricus ,aeneae van ,oudemirdum1 door hunne bekwaamheden en uitgegevene geschriften in ,holland eervolle wetenschappelijke betrekkingen mogten verwerven4 ,overigens waren er in die laatste helft der #ah;e eeuw nog een aantal stille beoefenaars der ,wis- en ,sterrekunde in ,friesland1 waarvan wij niet de woonplaatsen1 maar alleen de namen kennen1 en die zich1 onder den titel van3 ,mathematicus1 of van3 ,liefhebber der ,mathematische kunsten1 verdienstelijk hebben gemaakt als berekenaars van de ,almanakken der jaren1 achter hunne namen geplaatst4 ,zij zijn3 ,gerrit ,tresling1 #agee1 vermoedelijk te ,leeuwarden2 ,leendert ,holder1 #agfd1 denkelijk onderwijzer te ,arum2 ,h4 ,d4 ,hylkema1 #aggj2 ,hanso ,lemstra van ,buma1 #agge1 later1 in #agia1 ,boekhandelaar te ,sneek2 ,s4 ,sjoerds en ,s4 van der ,werf1 #aghb2 ,popke ,sluiter1 #aghd2 ,gerrit ,hendriks1 #agic2 ,marten ,jonker1 #agid2 ,tiede ,dykstra1 #agie2 ,joris de ,haan1 #agig2 ,johannes ,egberts1 #agii en daarna ,evert ,sjerps ,ferwerda1 timmermansknecht te ,leeuwarden1 dien wij nog gekend hebben4 ,wij zouden nog meerdere namen kunnen noemen1 als3 van ,hendrik ,anjema1 van ,franeker1 die een ,tafel der ,devisoren van alle de natuurl4 getallen 7,leiden #agfg7 uitgaf2 van ,nicolaas ,epkema1 van ,wirdum1 die ,wolff's ,tafelen tot de ,trigonometria 7,amst4 #agfe7 in 't ,ned4 overbragt2 van de voortreffelijkste gebroeders ,pieter1 ,albert en ,arjen ,roelofs1 van ,hijum1 die zich eerlang tot eene verwonderlijke hoogte verhieven2--doch reeds meer dan genoeg1 om aan te toonen1 dat ,friesland1 inzonderheid in de laatste helft der #ah;e eeuw1 vruchtbaar was in het voortbrengen van mathematische vernuften #g4 ,in het aanzienlijke en fraai gelegene dorp ,dronryp1 in ,menaldumadeel1 tusschen ,leeuwarden en ,franeker 7waar eertijds ,riemer ,sybes woonde1 die de eerste leermeester in de ,wiskunde was van den later zoo beroemden ,willem ,lor7 was omstreeks het midden der vorige eeuw1 bovendien1 een geslacht gevestigd1 waarin de zucht en de geschiktheid voor de mathematische wetenschappen en de werktuigkunst erfelijk scheen te zijn4 ,daar woonden de broeders ,jelte ,eises en ,ane ,eises1 van ,oosterlittens in ,baarderadeel afkomstig1 die het beroep uitoefenden van wolkammer4 ,van jongs af hadden beide zich in de uren van uitspanning toegelegd op de ,reken- en ,meetkunst1 en bestendig bleef het hen eene aangename bezigheid zich te oefenen1 en den tijd1 welke hen van hunne kostwinning overschoot1 te besteden tot het zamenstellen van een of ander kunstwerk of aardigheid1 waarbij eene zeldzame handigheid beider vernuft ten dienste stond4 ,van de verschillende stukken1 door ,jelte vervaardigd1 zijn bekend1 dat hij1 in jeugdigen leeftijd1 een tweemast galjootscheepje vervaardigde1 van #i voet lengte1 met alle toebehooren en in juiste evenredigheid1 z zelfs1 dat er twee man me te water konden gaan4 ,als liefhebber van muzyk en zang maakte hij voor huiselijk gebruik een klavier en daarna een kabinetorgel1 waarvan hij de inrigting had gadegeslagen bij gelegenheid der herstelling van het kerkorgel van ,dronryp1 waarover hij als ,kerkvoogd het opzigt had4 ,doch inzonderheid hielden zij zich bezig met het berekenen en zamenstellen van zonnewijzers1 in onderscheidene en soms zonderlinge vormen1 waarvan vele in den omtrek aan de huizen en als tuinsieraden werden geplaatst4 ,eene door ,jelte mede vervaardigde kunst-draaibank1 van bijzondere vinding1 bewees bij al deze werkzaamheden groote diensten4 ,de jongste der broeders1 ,ane1 vertrok eerlang naar ,franeker1 waar hij ,waagmeester en ,ontvanger of ,collecteur van het ,gemaal1 den ,turf enz4 is geworden4 ,jelte bleef bestendig te ,dronryp wonen1 als wolkammer1 en trad in het huwelijk met ,hittje ,steffens1 van het naburige dorp ,winsum1 bij wie hij twee zonen en twee dochters verwekte4 ,de jongste dezer zonen heette ,stephanus ,jeltes1 waarbij hij later den naam van ,eijsinga aannam4 ,hij werd geboren den #bd ,maart #agee en onderscheidde zich1 even als zijn oudere broeder ,eise1 spoedig door een zeldzamen aanleg voor de ,wis- en ,sterrekunde1 welke door het dagelijks onderwijs van den vader werd ontwikkeld en gevoed4 ,de vrucht van zijne ijverige oefeningen bragt hij in #aggf bijeen in een groot boek 7van #beg bladz471 hetwelk hij tot titel gaf3 ,grondbeginselen der ,astronomie of ,sterreloopkunde1 op eene theoretische wijze verhandeld1 waarin hij met keurig schrift en nette teekeningen en berekeningen de gronden dezer wetenschap ontvouwde4 ,in het volgende jaar voegde hij daar achter een kunstwerk1 hetwelk hij noemde3 ,gnomonica of ,sonnewijzers1 ,alle door passer en lijnjaal afgepast op de noorderbreedte van ,dronryp4 ,dit bevat in #agj bladz4 de afbeeldingen en beschrijvingen van #hf verschillende soorten van zonnewijzers1 welke evenzeer van zijne nette manier van werken als van zijnen vindingrijken geest getuigen #h4 ,ook na den dood zijns vaders1 die den #bd ,october #aghe1 oud ruim #fi jaren overleed #i1 bleef hij in het ouderlijk huis en bedrijf werkzaam1 en zijne snipperuren gedurig besteden zoowel aan de ,sterre-1 ,reken- en ,werktuigkunde1 als aan de muzyk en het vervaardigen van fraai teeken- en schrijfwerk4 ,hij overleed den #bg ,januarij #ahad4 ,als vader viel ook hem het geluk te beurt1 den lust en aanleg voor genoemde vakken te ontwikkelen en aan te kweeken in zijn oudsten zoon ,jelte1 die eerlang blijken gaf van groote verwachting4 ,want reeds op zijn zeventiende jaar vervaardigde deze1 bij wijze van uitspanning1 een beweegbaar astronomisch kunststuk1 in den vorm van een staand uurwerk1 waarop de vaste sterren met de zon op- en ondergingen1 met aanwijzing van den waren en middelbaren tijd1 van den ouderdom en de schijngestalten der maan enz4 ,doch die vadervreugde werd eerlang vadersmart1 toen deze jongeling in de ,fransche conscriptie viel1 naar ,rusland trok1 en1 na de groote vermoeienissen van dien veldtogt1 in #ahab1 in een hospitaal te ,kauno in ,polen stierf1 door zijne familie diep betreurd4 ,uit zulk een geslacht1 dat het voorregt bezat van het leven van den geest1 met liefde voor kunst en wetenschap1 in hooge mate te genieten1 is ,eise ,jeltes of1 zoo als hij zich later schreef1 ,eise ,eisinga voortgesproten4 ,den #ba ,februarij #agdd te ,dronrijp in het huis ,no4 #aca in de ,kerkeburen geboren1 werd hij door zijn vader van jongs af opgeleid zoowel in het bedrijf van wolkammer als in die wetenschappen1 kunsten en liefhebberijen1 welke zijnen geest bestendig vervulden en zijne rusturen veraangenaamden4 ,dat die zoon lust1 aanleg en geschiktheid daarvoor betoonde en zich beijverde1 den vader behulpzaam te zijn in al zijne verrigtingen1 was dezen een onbegrijpelijk genot en eene sterke aansporing1 om alles toe te brengen1 wat zijne kennis en bekwaamheid kon vermeerderen4 ,nog zeer jong begaf hij zich nu en dan naar het naburige ,franeker1 ten einde van een burgerman ,willem ,wytses eenig onderwijs te ontvangen in het rekenen en de gronden der wiskunde4 ,hij doorliep bij dezen de zes eerste en de #aa;e en #ab;e boeken van ,euclides en erlangde eenige opleiding in de klootsche driehoeksmeting1 de kennis van het hemelstelsel1 het gebruik van de astronomische tafelen en het berekenen van de eklipsen4 ,hoe onvolkomen dit onderwijs ook ware1 mede wegens gemis aan geschikte leerboeken1--zijn ongemeene aanleg en vernuft hadden genoeg aan enkele vingerwijzingen1 om het gehoorde te bewerken1 uit te breiden en toe te passen1 en alzoo voort te streven langs een eigen pad4 ,op den ouderdom van #ag jaren had hij het geluk1 in kennis te geraken met boven vermelden ,wytse ,foppes ,dongjuma1 zeer geacht ,wiskundige en ,instrumentmaker te ,leeuwarden4 ,toen de aandacht der sterrekundigen bijzonder was gevestigd op het merkwaardige verschijnsel1 dat de planeet ,venus op den #f ,junij #agfa voorbij de schijf der ,zon zou gaan1 had deze instrumenten ontworpen tot het doen van naauwkeurige waarnemingen4 ,zelfs de lands regering trok zich deze zaak aan1 en stond hem toe1 deze werktuigen op staats kosten te vervaardigen en daarmede waarnemingen te doen op het destijds onbewoonde oude kasteel ,camminghaburg bij ,leeuwarden4 ,toen deze observatin gelukkig uitvielen en ,wytse ,foppes daarvan in twee werkjes aan de geleerde wereld mededeeling deed #aj1 behaagde het ,gedeputeerde ,staten hem bovendien een jaargeld van #ajj ,daalders te vereeren1 welke som daarna met nog #dh ,gld4 verhoogd werd4 ,het mogt den jeugdigen ,eisinga gebeuren deze waarnemingen bij te wonen1 en aan den gunstigen en eervollen uitslag daarvan sterke aansporing te ontleenen1 om zich met ijver op zijne lievelings-studin toe te leggen4 ,hij deed dit werkelijk1 en als de vrucht dezer oefeningen is nog lang bewaard een folio geschrift1 bevattende teekeningen en berekeningen van zonnewijzers1 en een dergelijke band van ruim #ajj bladz41 bevattende naauwkeurige berekeningen van alle ,zons- en ,maanverduisteringen1 welke er van #agfc tot #ahjj zouden plaats hebben1 vergezeld van teekeningen dergene1 welke te ,franeker zouden zigtbaar zijn4 ,deze arbeid van een achttienjarig jongeling1 gevoegd bij zijne berekeningen van de standplaatsen der planeten1 waarvan hij bij het begin van elk jaar tafels voor elke maand vervaardigde1 ten einde dienst te bewijzen bij het doen van waarnemingen1 mogten later de bewondering van groote geleerden wegdragen2 aangezien hij dien arbeid had volbragt1 geheel onbekend met het bestaan zelfs van sterrekundige jaarboeken en tafels1 waarin de vooraf berekende standplaatsen der voornaamste hemelligchamen worden opgegeven4 ,zonder eenige aanspraak op lof en eere had ,eisinga dit alles te ,dronrijp in het ouderlijk huis verrigt1 geheel in stilte1 als uitspanning na volbragte dagtaak1 en zonder eenig opzien te baren2 zelfs zonder eenig uitzigt1 dat deze studin hem voor de toekomst van eenig ander nut en voordeel zouden zijn1 dan dat zij hem bevrediging van weetlust aanboden4 ,hij volgde eene natuurlijke aandrift en was verder zich zelven genoeg4 ,dat ouderlijk huis kon evenwel zijne bestemming niet zijn4 ,in vier-en-twintig-jarigen ouderdom trad hij in het huwelijk met ,pietje ,jacobs1 van ,hilaard1 en vestigde zich in #agfh als ,wolkammer te ,franeker in het huis de ,ooijevaar1 tegenover het ,stadshuis4 ,de wolkammerij toch bloeide daar toenmaals ongemeen1 en waren er #ba saaijet-fabrijken in werking1 welke honderden handen werk gaven en tonnen gouds in omloop bragten #aa4 ,als een stil burger1 die zich met geene andere zaken dan met zijn beroep scheen bezig te houden1 en die enkel jaarlijks voor zijn wolhandel eene reis naar ,leiden deed1 leefde hij1 zonder veel verkeering met anderen en zonder door anderen opgemerkt te worden4 ,dit was ook een gevolg van zijn aard en karakter1 dat geheel den rustigen ,fries vertoonde1 die1 in stille ingetogenheid1 bij eene afgetrokkene of geslotene geestgesteldheid1 geene behoefte had aan hulp of lof van anderen4 ,zelfs had hij geen verkeer met personen1 die de zelfde vakken beoefenden1 waaraan hij zijne rusturen bestendig bleef toewijden4 ,niemand kon dus in hem een vernuft vermoeden1 dat tot de stoutste onderneming zou opklimmen4 ,hoe talrijk destijds ook de beminnaren van de ,sterrekunde in ,friesland waren--het gros der bevolking nogtans voedde omtrent den loop der hemelligchamen nog zulke bekrompene en zonderlinge begrippen1 dat ongemeene verschijnselen dikwijls aanleiding gaven tot groote bewegingen4 ,kerkelijke naauwgezetheid voedde dan de kleingeestige vrees voor schrikkelijke gevolgen1 als zoo vele oordeelen ,gods wegens de zonden der menschen4 ,dit bleek ook ten jare #aggd1 toen het merkwaardig verschijnsel verwacht werd1 dat de planeten ,jupiter1 ,mars1 ,venus en ,mercurius1 gelijk ook de ,maan1 zich op den #h ,mei te gelijk in het zelfde hemelteeken de ,ram zouden bevinden4 ,een vroom godgeleerde1 die zich een liefhebber der waarheid noemde1 vond daarin aanleiding tot het schrijven van een werkje1 getiteld3 ,philosophische ,bedenkingen over de ,conjunctie van de planeten ,jupiter enz4 ,hij betoogde hierin op een gemoedelijken toon1 dat deze conjunctie een verderfelijken invloed zou kunnen hebben niet alleen op onzen aardbol1 maar ook op het geheele zonnestelsel1 ja zelfs1 dat dit eene voorbereiding of begin zou kunnen worden van de slooping van het heelal1 zoodat de nadering van den jongsten dag als waarschijnlijk werd gesteld #ab4 ,hoe zouden de gemoederen van onkundigen1 die van elke bevolking de meerderheid uitmaken1 door zulk eene voorspelling niet verontrust zijn geworden8 ,de algemeene vrees1 waarmede de #h ,mei werd te gemoet gezien1 werd gevoed door drukkers en liedjeszangers1 die op openbare straten de goede gemeente tot boete en berouw vermaanden4 ,het liep eindelijk z hoog1 dat de overheid er zich me bemoeide4 ,na de liedjes bij de drukkers te hebben laten ophalen en de zangers vastzetten1 liet de ,regering door een deskundige een berigt in de ,leeuwarder ,courant plaatsen1 dat er op dien dag niets anders zou gebeuren1 dan dat men vr ,zons-opgang1 bij helder weder1 de vier gemelde planeten en de maan in genoemd hemelteeken zou zien1 en dat dit verschijnsel1 even als de reeds voorgevallene conjunctin van ,mercurius en ,mars1 en van de eerste en de ,zon1 geheel geen invloed op de aarde zou hebben #ac4 ,dit had de gewenschte uitwerking3 want de dag1 met zoo veel angst te gemoet gezien1 ging rustig voorbij1 en beschaamde alzoo elke dwaze voorspelling en alle kleingeestige vrees4 ,deze volksbeweging was echter niet geheel nutteloos geweest4 ,integendeel1 zij had een belangrijk gevolg3 want te midden der algemeene onrust bleef ,eisinga bedaard2 hij vreesde niets1 terwijl de door hem vervaardigde tafelen den juisten stand der planeten aanwezen1 gelijk bij de waarneming van het verschijnsel bleek4 ,hij betreurde alleen de onkunde der menigte1 die blijkbaar geen begrip had van den stand en loop der hemelligchamen2 terwijl hij met verwondering had ontwaard1 hoe algemeen nog de voorstelling was ingeworteld1 dat de aarde in het middenpunt des hemelstelsels geplaatst zou zijn1 en dat de zon en de planeten zich rondom haar zouden bewegen4 ,dat ,eisinga dit stelsel van ,ptolemaeus en ,tycho ,brah verwierp1 en dat van den miskenden ,copernicus aankleefde1 was natuurlijk na zoo vele jaren van onderzoek en oefening4 ,de wensch1 om ook anderen daarvan te overtuigen2 de inval1 hoe aangenaam het zou zijn1 een werktuig te bezitten1 waardoor men te allen tijde den waren stand der hemelligchamen zou kunnen gewaar worden en aantoonen2 de mogelijkheid1 om dit op eene eenvoudige wijze ten uitvoer te brengen--dit alles vervulde zijnen geest4 ,na ernstige overpeinzingen1 mat hij zijne krachten1 en--de inval werd een voornemen en dit een vast besluit1 om zelf handen aan het werk te slaan1 ten einde1 tot eigen gemak en genoegen en bij gelegenheid tot voorlichting van anderen1 aan den zolder zijner woonkamer een geregeld bewegend werktuig te vervaardigen1 hetwelk hem den stand des hemels1 de ware plaats en den geregelden gang van zon1 maan en dwaalsterren bestendig voor oogen zou stellen4 ,behalve het genoegen1 dat zulk eene huiselijke werkzaamheid in zijn liefhebberijvak hem scheen aan te bieden1 meende hij door zulk eene aanschouwelijke voorstelling bij den zamenstand of conjunctie der planeten ook de ongegrondheid te zullen kunnen aantoonen van de vrees voor nadeelige gevolgen daarvan voor onze aarde4 ,na zijne huisvrouw het plan medegedeeld en den duur van den arbeid op zeven jaren bepaald te hebben1 werden de handen ijverig aan het werk geslagen1 echter zonder verwaarloozing van zijn beroep1 dat altijd hoofdzaak bleef4 ,het geheele zamenstel werd nu berekend en overwogen1 en vervolgens gewijzigd naar plaatselijke omstandigheden en de bekrompene ruimte1 waarover hij te beschikken had4 ,ten gevolge daarvan deden er zich weldra bezwaren en moeijelijkheden op1 welke hij vooraf kwalijk kon voorzien en die toch door geduld of vernuft moesten overwonnen worden4 ,wij noemen daarvan enkel de belemmering1 welke de bedstede veroorzaakte1 waarop hij zijne nachtrust genoot4 ,deze kon hij niet anders dan met vele moeite overwinnen door de verkorting van den slinger1 welke het gansche uurwerk in beweging moest brengen1 tot op #hj slagen in eene minuut1 dewijl eene meerdere lengte1 voor #fj slagen1 volgens zijn eerste plan1 die bedstede onbruikbaar gemaakt zou hebben4 ,ook de dikte der balken van het gebouw1 waarvan de plankenvloer verhoogd en aan welke een nieuwe zolder1 waarin het werk zich zou bewegen1 verbonden moest worden1 veroorzaakte een bezwaar bij de plaatsing van al de raderen1 zoodat hij zich verpligt zag1 drie assen in plaats van ne te gebruiken4 ,de berekening van de vereischte tanden in een honderdtal raderen en rondsels1 bij zoo verschillende bewegingen1 kostte hem mede groote moeite en zorg1 bijzonder1 omdat hij vervolgens ook een hemelsplein en maanwijzers daarmede in verbinding bragt4 ,alle krachten van geest en ligchaam moesten daarbij ingespannen worden1 dewijl hij zlf alles verrigtte4 ,beurtelings toch was hij wolkammer en rekenaar1 teekenaar en werktuigkundige1 timmerman en uurwerkmaker1 draaijer en schilder en wat dies meer zij1 zonder ooit eenig ,planetarium of plaat daarvan gezien te hebben1 zonder gebruik te maken van de vele hulpmiddelen en geschriften1 welke er destijds reeds bestonden1 en zonder dat hij van iemand eenige andere hulp genoot1 dan dat hij de vier benoodigde koperen raderen naar zijn voorschrift door een klokmaker liet bewerken1 en dat zijn vader1 wien hij over het werk geraadpleegd had1 eenige schijven en assen op de door dezen vervaardigde kunstdraaibank heeft gedraaid4 ,voor elks oog verborgen1 verstoken van alle aanmoediging en de minste vertooning of opspraak vermijdende1 werkte hij rustig voort en vorderde dagelijks in stilte4 ,en dat hem bij dat alles een vrome geest bezielde1 vol van eerbied voor den grooten ,schepper van het bewonderenswaardig heelal1 daarvan getuigt de nog op zijne werkplaats aanwezige spreuk1 die hij dagelijks voor oogen had3 ,,gedenkt ,,dat ,,godt ,,bij ,u ,,altijd ,,hier ,,tegenwoordig ,,is #ad4 ,te midden van dezen ijverigen arbeid deden er zich echter onvoorziene verhinderingen op1 welke hem op het verlies van kostbaren tijd te staan kwamen4 ,hij werd tot verscheidene onvermijdelijke lastposten geroepen1 als3 tot ,collectant voor de armen1 tot ,officier der ,schutterij1 tot ,vroedsman of lid der ,stedelijke ,regering en tot ,armvoogd4 ,bovendien zag hij zich aangesteld tot ,collecteur of ,ontvanger van 's ,lands middelen op den brandewijn en de havenspecin4 ,in deze betrekking vervaardigde hij zeer naauwkeurige lijsten1 waarop men den impost van allerhande waren uitgerekend vond4 ,vermits deze ook voor kooplieden en andere ontvangers zeer dienstig konden zijn1 liet hij ze in #aggh drukken1 en maakte bij die gelegenheid eenige melding van het werktuig1 dat hij onder handen had4 ,dan1 deze lijsten kwamen enkel onder de oogen van hen1 voor wie ze vervaardigd waren1 en zijne mededeeling trok dus geheel niet de aandacht van deskundigen #ae4 ,als blijken van onderscheiding en vertrouwen waren al die betrekkingen hem wel aangenaam en nam hij ze met zorg waar1 doch de uren van werkzame uitspanning1 welke hij zoo gaarne en met liefde aan zijn planetarium besteedde1 zag hij daardoor zeer inkrimpen4 ,met des te meer geestkracht en vlijt werkte hij voort1 en nog waren er in #aggh geene vier jaren verloopen1 of het werktuig was reeds gangbaar en het geheel in ,februarij #aghj nagenoeg voltooid4 ,zie hier een overzigt van het gansche zamenstel3 ,in het midden van de kamer had hij aan den zolder een stilstaande ,zon afgebeeld1 uitschietende #bd stralen1 waarvan om de andere eene zwarte lijn voortkomt1 strekkende tot aan den buitenrand1 welke de ,ecliptica verbeeldt en deelende dezen cirkel in #ab vakken1 welke de hemelteekens of den dierenriem voorstellen4 ,tusschen dezen rand en de zon had hij in het plafond zeven nagenoeg cirkelvormige sleuven aangebragt1 waarin de planeten 7door hangende bolletjes voorgesteld7 hun bepaalden omloopstijd rondom de zon volbrengen2 in beweging gebragt door een uurwerk1 waarvan de slinger zich boven de bedstede en de raderen zich tusschen twee zolders 7op en onder de balken7 bevinden4 ,het bolletje in de eerste sleuf verbeeldt de planeet ,mercurius1 die in #hh dagen haar loop om de zon volbrengt2--dat in de tweede1 ,venus1 de morgen- en avondster1 die #bbe dagen daartoe noodig heeft2--de derde cirkel is de weg1 welke onze ,aarde in #cfe #a_/d dagen om de zon volbrengt1 nevens wier bol eene kleinere de ,maan verbeeldt1 welke in ruim #bg dagen om de ,aarde en tevens om haar eigen as draait1 en met de aarde eens in 't jaar om de zon gevoerd wordt1 waardoor dit maan-bolletje 7dat half verguld en half zwart is7 altijd de vergulden kant naar de zon gekeerd houdt2--de vierde bol is de planeet ,mars1 met #fhg dagen omloopstijd2--de vijfde1 ,jupiter1 met #d kleinere bolletjes1 welke zijne wachters of manen voorstellen1 loopt in #aa jaren en #cae #a_/c dagen rond2--in de zesde sleuf stelt eene bol1 met een platten breeden ring omvangen en van #e manen vergezeld1 ,saturnus voor1 welke in #bi jaren en #afd dagen zijn loop om de zon volbrengt2--de zevende en uiterste sleuf verbeeldt den weg van de ,zon1 waarin een wijzer1 in #cfe dagen ns rond gaande1 aan de binnenzijde de teekens en graden van de lengte der zon op de ecliptica en aan de buitenzijde de maanden en dagen van het jaar en de declinatie der zon aanwijst #af4--,tot aanwijzing van de beweging der ,maan om de ,aarde had hij verder aan den zolder twee en aan de bedschutting twee groote en vier kleine cirkels met wijzers geplaatst2 waar tusschen zich in het midden gelijke aanwijzingen bevonden van den dag der week1 het uur van den dag en het jaartal1 alsmede van de schijnbare beweging der zon en vaste sterren4 ,dit laatste ,hemelsplein en niet minder de ,maanwijzers1 die de ongeregelde beweging der maan zeer naauwkeurig voorstellen1 veroorzaakten ,eisinga bij de zamenstelling de meeste moeite en zorg4 ,zoo verre was het werktuig voltooid1 hoewel nog niet opgeschilderd1 toen zich op den #bb ,februarij #aghj onverwacht drie ,franeker ,hoogleeraren bij ,eisinga aanmeldden1 hem te kennen gevende1 vernomen te hebben1 dat hij een aardig werktuigje had vervaardigd1 hetwelk zij gaarne eens zouden willen zien4 ,het waren de ,proff4 ,j4 ,h4 van ,swinden1 ,g4 ,coopmans en ,e4 ,wigeri4 ,met de hem eigene bescheidenheid en nederigheid antwoordde ,eisinga1 dat hij niet wist of zijn werktuig de belangstelling der ,heeren wel verdiende2 dat het nog lang niet geheel voltooid was1 waartoe hem de tijd had ontbroken1 doch dat hij evenwel bereid was het hun te laten zien4 ,men trad de burger-woonkamer binnen1 hief de oogen op1 en vroeg nu en dan eenige verklaring van den maker4 ,wat de twee laatstgenoemde ,hoogleeraren dachten en gevoelden1 is ons onbekend gebleven2 maar ,prof4 van ,swinden1 die elders onderscheidene ,planetaria had gezien2 die dikwijls over dergelijke werktuigen had nagedacht1 ja1 die zelf eens eene schets van een eenvoudig ,planetarium had ontworpen1--zoodra had deze het geheel niet overzien en begrepen1 of hij werd door eene wezenlijke verrukking over de fraaiheid van dit kunststuk vervoerd1 en1 ofschoon hij twee volle uren aan de bezigtiging besteedde1 twijfelde hij nog1 of hij1 door de verwondering als overstelpt1 alles wel volkomen had ingezien en nagegaan4 ,te huis gekomen1 ging hij alles na1 teekende het voornaamste op1 overwoog de vereischten van zulk een werktuig1 las verscheidene schrijvers1 om zich van de waarde van dit ,planetarium te overtuigen1 en stelde eenige gedachten en vragen tot nader onderzoek op het papier4 ,den #ac ,maart bezocht hij ,eisinga op nieuw in gezelschap van ,prof4 ,schrader1 ,prof4 ,garcin1 ,baron van ,aylva1 ,do4 ,p4 ,stinstra en anderen4 ,bij een onderzoek van eenige uren bleek hem nu1 dat de eerste reis veel zijner aandacht ontglipt was1 en dat het kunststuk meerdere voortreffelijkheden bezat1 dan hij verwacht had4 ,en na eene derde bezigtiging en veelvuldige inlichtingen van den vervaardiger1 was zijne verwondering1 wel verre van door den tijd te slijten1 bij eene naauwkeurige kennis van het geheel1 nog grooter dan zij in den beginne was4 ,verrukkend was het hem1 gewaar te worden1 hoe de grootste zwarigheden voor een groot vernuft als kaf verdwijnen1 en hoe men1 door de eenvoudigste middelen1 wanneer men een daartoe geschikten geest bezit1 de meest zamengestelde stukken kan vervaardigen4 ,naarmate hij ieder stuk in deszelfs wezenlijke waarde leerde kennen1 voelde hij zijne achting voor den vervaardiger groeijen en zijne blijdschap vermeerderen1 van door diens onderrigtingen vorderingen te maken in sommige deelen der werktuigkunde4 ,prof4 van ,swinden gaf zijne ingenomenheid met dit voortreffelijke kunststuk het eerst lucht1 door het ontwerpen van eene korte schets daarvan1 welke hij toezond aan zijnen broeder den ,advokaat ,s4 ,p4 van ,swinden te 's ,hage1 alsmede aan de ,akademie der ,wetenschappen te ,brussel1 aan den ,prins ,van ,gallitzin1 aan de beroemde geleerden ,de ,luc1 destijds te ,londen1 ,cotte te ,montmorenci en ,gaussen te ,montpellier2 en alleen gebrek aan tijd verhinderde hem vooreerst gelijke mededeeling te doen aan zijne correspondenten te ,parijs1 te ,petersburg en in ,duitschland1 ,zwitserland en ,itali4 ,doch ook als burger en geleerde besefte hij zijne verpligting jegens zijn vaderland1 om de verdiensten van een voortreffelijk burger en stadgenoot algemeen bekend te maken4 ,wegens vindingrijk vernuft en bijzondere vermogens voor de werktuigkunde mogten toch de ,friezen zich evenzeer op ,eisinga beroemen als de ,engelschen op ,harrison en ,ferguson1 aan wie uitstekende belooningen ten deel vielen4 ,drom en om ieder voor te lichten1 die het ,planetarium voortaan zou willen beschouwen en in zijne waarde leeren kennen1 doch vooral1 om geringschatting en verkeerde beoordeeling te vermijden1--besloot ,van ,swinden eene uitvoerige beschrijving van het gansche ,planetarium in het licht te geven4 ,hij deed dit in ,junij #aghj en dus nog vr het schilderen en vergulden van het vertrek en van de voorwerpen1 waarmede ,eisinga van ,augustus #aghj tot ,mei #agha is bezig geweest1 waardoor het geheel een veel fraaijer en meer sprekend voorkomen bekwam4 ,hij deed dit met eene vlijt en studie1 welke gevenredigd waren aan de waarde1 welke hij aan het kunststuk hechtte1 en werd daarbij veel uitvoeriger dan hij zich voorstelde1 uit hoofde van het genoegen1 hetwelk hem het opstellen verschafte4 ,hij droeg het werkje1 waarmede hij groote eer behaalde1 op aan zijnen broeder bovengenoemd1 die na verloop van weinige weken in persoon overkwam1 om met eigen oogen het ,planetarium te zien en in de bewondering zijns broeders te deelen4 ,naauwelijks toch was deze beschrijving in het licht verschenen1 en was het algemeen op de hooge waarde van het ,planetarium oplettend gemaakt1 of de stille woning van ,eisinga werd bijna dagelijks door een aantal personen bezocht1 dat1 uit nieuwsgierigheid of belangstelling1 de bezigtiging kwam verzoeken4 ,van den #bb ,februarij tot den #d ,junij was de beschouwing slechts aan een twintigtal personen1 meest ,hoogleeraren en ,doopsgezinde ,predikanten1 veelal onder geleide van ,prof4 van ,swinden1 vergund geworden4 ,doch pas was de beschrijving in het licht1 of het getal groeide dermate aan1 dat van den #bb ,junij tot den #ca ,julij het getal bezoekers1 waaronder vele aanzienlijke personen en geleerden1 ruim honderd bedroeg4 ,hoe aangenaam deze blijken van belangstelling ,eisinga ook waren1 zij hinderden hem1 omdat het werktuig zich zeer onaanzienlijk voordeed1 en nog afgewerkt en geschilderd moest worden4 ,hij moest dus den toegang weldra een tijdlang weigeren1 om zich daarmede bezig te houden4 ,in dien tusschentijd liet hij slechts enkele personen toe4 ,na de voltooijing1 in het laatst van ,mei #agha1 werd de bezigtiging weder opengesteld1 en groot was van nu af aan de toeloop van beschouwers1 uit alle oorden des lands4 ,gansche gezelschappen maakten eene afzonderlijke reis naar ,franeker1 om een kunststuk te zien1 dat sedert als de meest bezienswaardige bijzonderheid dezer stad werd vereerd4 ,algemeen was de bewondering en groot de lof1 welke den eenvoudigen maker daarover 7vaak al te uitbundig7 werd toegezwaaid1 zoodat deze eerbewijzen hem dikwijls meer hinderlijk dan aangenaam waren4 ,vroeger had hij de namen der bezoekers aangeteekend1 doch nu voerde hij het gebruik in1 dat ieder bezoeker zijne handteekening zette in een eenvoudig boekje of album1 hetwelk hij als herinnering bewaarde #ag4 ,een kunstwerk1 dat dermate de algemeene bewondering opwekte1 moest ook wel de aandacht trekken der ,staten van ,friesland1 die weleer door zoo vele eervolle gunstbewijzen de beoefening van wetenschap en kunst in dit gewest hebben aangemoedigd #ah4 ,op den ,landsdag van den #ah ,julij #aghc werd namelijk voorgedragen1 dat door den ,vroedsman ,eisinga te ,franeker uitgevonden en met grooten arbeid en kosten vervaardigd was een uitmuntend ,hemisphrium1 hetwelk meer wereldkundig was geworden door de beschrijving1 welke ,prof4 van ,swinden daarvan in het licht had gegeven1 waardoor het de verwondering en aandacht der geleerden1 zoo binnen- als buitenlands had tot zich getrokken1 en hetwelk wel verdiende de zigtbare blijken van goedkeuring en deelneming der ,hooge ,overheid te ontvangen1 opdat ook 's ,lands ,universiteit aldaar in het toekomende daarvan nut en eere mogt hebben4 ,voorloopig werd hierop1 vooral wegens het laatst aangevoerde1 besloten1 daarop de consideratin te verzoeken van de ,heeren ,curatoren der ,hoogeschool te ,franeker4 ,gelukkig1 dat deze daarin raad en voorlichting vroegen van den man1 die het meest bevoegd was1 over de zaak te oordeelen4 ,zij vroegen de consideratin van ,prof4 van ,swinden en deze voldeed zeer gaarne aan hun verzoek4 ,bij eene uitvoerige missive 7groot #ag bladz4 #ai7 beantwoordde hij den #g ,september #aghc de twee vragen3 of het kunststuk de zigtbare blijken der goedkeuring en deelneming van de ,regering verdiende1 en of die blijken ook zoodanig zouden kunnen worden gegeven1 dat ook de ,universiteit er nut en eere van hebbe4 ,hij stemt de eerste vraag toe1 ten eersten1 omdat dit ,planetarium in zich zelf uitnemend en zonder werga is1 dewijl er geen ander kunststuk bekend was1 waarop de schikking1 bewegingen en verschijnselen der hemelligchamen z talrijk1 z zigtbaar en z naauwkeurig vertoond worden1 gelijk bleek uit de vergelijking met andere werktuigen1 en ook uit den hoogen lof1 door buitenlandsche geleerden van den eersten rang1 zelfs door ,engelsche ,journalisten1 na het uitgeven van zijne ,beschrijving hieraan toegekend4 ,ten tweeden1 omdat de uitvinder eene schranderheid van geest1 een vernuft en verbeeldingskracht had aan den dag gelegd1 welke de meeste bewondering verdienden in eene zaak1 die den oppervlakkigen beschouwer het minst in het oog valt1 namelijk3 de kunstige zamenstelling van het ,raderwerk1 dat alle en zeer ongelijke bewegingen op de eenvoudigste wijze te weeg brengt1 en daardoor de meest moeijelijke bezwaren der mechanica overwonnen heeft4 ,ja1 ,van ,swinden betuigt1 dat hij meermalen verstomd had gestaan bij het beschouwen van het geheele zamenstel der raderen1 hoe zich in een man als ,eisinga 7zonder eenig onderwijs in de werktuigkunde genoten te hebben1 zonder iemand of eenig boek te raadplegen1 zonder te weten1 dat er soortgelijke werktuigen bestonden1 ja die vroeger nimmer op werktuigen had nagedacht7 zich op eens een ongemeene mechanische geest heeft ontwikkeld1 waarvan deze zich zelven niet bewust was4 ,waarlijk1 dus besluit hij dit punt1 hoe meer ik het kunststuk beschouw1 hoe meer ik de eenvoudigheid van het raderwerk en van het geheele zamenstel bewonder1 en deskundigen zijn er met mij over verwonderd geweest4--,vandaar1 dat hij ten derden uitvoerig betoogt1 hoe eervol het voor de ,staten zoowel als voor ,eisinga zou zijn1 als hem 7in navolging van ,frankrijk1 ,engeland enz4 die uitstekende bekwaamheden erkenden en vereerden7 door de ,hooge ,overheid ter belooning1 ter aanmoediging en ter vergoeding der zware onkosten en onbegrijpelijke moeite1 eene som gelds wierd toegekend1 waardoor zijne verdiensten en eere als met het zegel van den ,souverein bestempeld zouden worden1 tot geene geringe aansporing van vele andere ,friezen1 ten einde al hunne krachten en vermogens in te spannen1 om den lande1 de kunsten en de wetenschappen nuttig te zijn1 en den roem en de eere der ,friezen uit te breiden4 ,maar nog grooter blijk van zijne hooge ingenomenheid met het kunststuk gaf ,prof4 van ,swinden1 toen hij1 ter beantwoording van de tweede vraag1 niets minder voorstelde1 dan om ,heeren ,staten te bewegen1 ,eisinga uit te noodigen en in staat te stellen1 om1 tot roem en sieraad van de ,akademie en van de stad ,franeker en tot groot nut van de studenten1 op ,lands kosten in het ,akademiegebouw een geheel nieuw en meer volmaakt ,planetarium te vervaardigen dan dat1 hetwelk hij naar de bekrompene ruimte van zijne woning had moeten schikken en niet wel verplaatst kon worden2 alsmede1 dat daarvan eene uitvoerige en met goede platen verrijkte ,beschrijving op ,lands kosten mogt worden uitgegeven2 waardoor het nut daarvan voor de studerende jeugd bevorderd en de roem der ,akademie1 zoo als ook de milddadigheid en prijzenswaardige ijver der ,hooge ,overheid tot het aankweeken van nuttige kunsten en wetenschappen algemeen ruchtbaar en verspreid zouden worden4 ,zulk een advies van den meest bevoegden beoordeelaar was voor ,eisinga zeker veel meer vereerend dan het ,staatsbesluit1 dat dien ten gevolge den #f ,maart #aghd werd genomen4 ,ondanks de hooge ingenomenheid van ,prof4 van ,swinden met het kunststuk en de krachtigste bewoordingen1 om deszelfs uitstekende verdiensten aan te duiden1 werd zijn laatste voorstel daarin voorbijgegaan1 en1 op vroeger vermelde gronden1 alleen besloten3 de kundigheid en ijver van ,eisinga allezins te lauderen1 en hem1 ten teeken van het genoegen der ,staten in zijn arbeid1 aan te bieden een stuk gewerkt zilvers ter zijner keuze1 ter waarde van ten hoogste honderd zilveren ,dukatons 7f #cae74 ,zeker steekt het bedrag van dit geschenk als blijk der goedkeuring en deelneming van de hooge ,overheid1 sterk af bij de schatting van ,prof4 ,van ,swinden1 en zou ,eisinga drin en in de wijze1 waarop het door hem gekozene zilverwerk 7bestaande in eene koffijkan en theepot7 hem1 zonder eenige opdragt1 toeigening of geleide1 door den knecht van een zilversmid aan hem werd bezorgd1 redenen van kleinachting gevonden hebben1--indien hij mindere zelfgenoegzaamheid had bezeten1 en als hij in de gansche behandeling van deze zaak niet reeds de blijken van den bekrompen geest van den toenmaals reeds smeulenden staatstwist had gemeend te bemerken1 welke hem zoo zeer bedroefden1 en later op zoo vele tranen kwamen te staan4 ,het was er verre af1 dat ,eisinga met de voltooijing van zijn werktuig1 in ,mei #agha1 zijn arbeid als geindigd beschouwd zou hebben4 ,neen1 bestendig bleef hij aan de verbetering en volmaking van het geheel werkzaam4 ,spoedig kwam het hem beter voor1 de wijzers1 welke de lichtgestalten der ,maan voorstellen 7onder op de pilasters van de bedschutting geplaatst71 nog tegen den zolder te brengen1 waar meer ruimte was om de zaak naauwkeurig voor te stellen #bj4 ,daar eene verplaatsing en verschikking van het geheele raderwerk dezer beweging hieraan verbonden was1 volbragt hij deze verbetering met zeer veel moeite4 ,doch hij zette de kroon op zijn werk1 door de zamenstelling van een geschrift1 dat de duurzame waarde van zijn kunststuk1 ook voor het nageslacht1 zou verhoogen4 ,in ,november #aghd vervaardigde hij namelijk eene ,naauwkeurige ,beschrijving en ,afteekeningen van de uitwendige vertooning en de inwendige zamenstelling van het gansche ,planetarium4 ,dit met zorg bewerkte geschrift 7groot #ajj folio bladzijden7 bestemde hij voor zijne zonen1 aan wie hij het opdroeg1 opdat zij en hunne nakomelingen na zijn overlijden in staat mogten zijn het werktuig in orde en gangbaar te houden4 ,in zeven hoofdstukken beschreef hij1 met bijvoeging van afbeeldingen1 de uitwendige vertooning en de inwendige beweging van ieder ring1 rad1 rondsel of as1 met het getal tanden1 staven en bonkels en den tijd van hunnen omloop1 waartoe hij elk stuk met een nommer had voorzien2 hij wees hun aan1 hoe alles uit elkander genomen1 hersteld en ineengezet moest worden1 en onderrigtte hen omtrent het vermogen van den slinger1 de kracht der gewigten1 en hoe sommige gedeelten van de beweging afgesloten en het geheel door het ronddraaijen van een kruk naar verkiezing bewogen kon worden enz4 ,met eene bewonderenswaardige naauwkeurigheid en duidelijkheid legde hij hierin het gansche zamenstel bloot en gaf hij rekenschap wrom hij alles zdanig had ingerigt #ba4 ,naar deze aanwijzingen onderhouden1 vleide hij zich1 dat het werktuig met zeer weinig moeite en kosten gangbaar kon blijven tot eene lengte van jaren1 ja van geslachte tot geslachte4 ,z waande de brave en verdienstelijke man1 die nu alles meende verrigt te hebben wat in zijne magt stond1 om den onafgebroken gang van zijn geliefkoosd en beroemd kunstwerk te verzekeren4 ,maar spoediger dan hij kon vermoeden1 ja nog bij zijn leven1 zou het stilstaan1 om jaren aaneen als in vergetelheid weg te kwijnen4 ,de vrede en rust1 welke ,nederland bij het genot van welvaart en eensgezindheid zoo lang had genoten1 waren sedert #aghj verstoord door staatkundige geschillen en burgerlijke verdeeldheden4 ,ten jare #aghg hadden deze het toppunt bereikt4 ,franeker werd het middelpunt der beroerten1 waarin de gewapende misnoegden tegen het stadhouderlijk gezag zich vereenigd hadden1 en ,eisinga1 de stille1 rustige burger1 bevond zich aan het hoofd der stedelijke burgermagt1 dewijl hem door ,magistraat en ,vroedschap1 bij de jaarlijksche verdeeling van de commissin1 in dt jaar de last was op gedragen van toezigt over de zaken der ,schutterij4 ,weldra herstelde de overmagt der ,pruissische troepen het stadhouderlijk gezag2 het lang versterkte ,franeker werd hernomen1 en--honderden ,friezen vonden het geraden1 huis1 have en vaderland te verlaten1 om alzoo door de vlugt nog grootere bezwaren te ontgaan4 ,ook ,eisinga deelde in dit lot4 ,hoezeer zijner onschuld en goede bedoelingen bewust1 moest ook hij gade en kinderen verlaten1 en1 van zijn geliefd ,planetarium verwijderd1 doelloos in den vreemde rondzwerven4 ,daar moest hij na verloop van weinige maanden den dood zijner beminde huisvrouw beweenen1 zonder dat het hem vergund was geweest haar in de laatste ure bij te staan4 ,de opvoeding van zijne zonen moest hij aan bloedverwanten overlaten4 ,zijn huis werd verhuurd1 zijne meubelen verkocht1 en niemand sloeg acht op het stilstaande kunststuk1 om welks vervaardiging hij nog kort geleden met zoo veel lof en eere gekroond was4 ,een tijdlang hield hij zich te ,steinfort en te ,gronau op1 gebogen onder diepe smart4 ,te ,ensched verzachtte de vriendschap van den bekwamen ,lambertus ,nieuwenhuis1 even als hij beoefenaar van de natuur- en wiskundige wetenschappen1 in wiens familie hij gastvrij werd opgenomen1 eenigen tijd zijn bijna onduldbaar lijden4 ,in ,april #agij waagde hij het1 ,gronau te verlaten1 en over ,koevorden en ,assen naar ,groningen te wandelen1 waar hij wilde rondzien naar eene gelegenheid1 om zich ergens als wolkammer te vestigen4 ,hij meende die te ,visvliet1 aan de ,friesche grenzen1 gevonden te hebben1 en mogt daar bijna een jaar lang veilig wonen en zijn beroep hervatten4 ,doch de vijand1 waarvoor hij gevlugt was1 sliep niet4 ,in het begin van ,april #agia werd hij daar namens het ,hof van ,friesland gevat1 naar het ,blokhuis te ,leeuwarden gevoerd1 en1 na een breedvoerig proces1 op de beschuldiging1 van als lid van het defensiewezen deelgenomen te hebben aan de oproerige bewegingen te ,franeker in #aghg1 eerst den #bg ,april #agib veroordeeld1 om voor vijf jaren uit deze provincie te worden gebannen4 ,hij begaf zich toen weder naar ,visvliet1 en mogt daar vele bewijzen van ondersteunende hulp ontvangen en ook eene tweede gade vinden in ,trijntje ,eelkes ,sickema1 die vervolgens de steun en vreugde van zijn leven bleef en bij welke hij twee dochters verwekte4 ,de omwenteling van #agie maakte een einde aan zijne ballingschap4 ,hij kwam te ,franeker terug1 doch vond zijn huis verhuurd aan vreemden1 zoodat hij voorloopig eene andere woning moest betrekken4 ,eerst in het volgende jaar keerde hij in zijn huis terug1 hervatte hij zijn vorig bedrijf en werd zijn ,planetarium1 na een stilstand en gemis aan toevoorzigt van negen jaren1 weder het groote voorwerp zijner zorgen in de uren van verpoozing4 ,met vernieuwden lust werd het hersteld en gangbaar gemaakt1 zoodat het eerlang weder ter bezigtiging van het algemeen werd opengesteld1 en op nieuw1 als vroeger1 talrijke belangstellende bezoekers vond #bb4 ,onder het genot van huiselijk geluk en de welverdiende hoogachting zijner medeburgers1 sleet ,eisinga nu vele rustige en gelukkige jaren4 ,door het algemeen vertrouwen zag hij zich met de waarneming van verschillende betrekkingen vereerd4 ,in #agig werd hij zelfs benoemd tot ,curator van 's lands ,akademie te ,franeker1 en werkte hij ijverig mede tot herstel van deze beroemde ,hoogeschool uit haren deerlijk vervallen toestand4 ,bestendig hield hij zich als uitspanning met sterrekundige berekeningen en werktuigen bezig4 ,hiervan getuigt nog een in zijne familie bewaard3 ,stereographisch ontwerp der ,sterrenhemel1 van de ,noorderpool tot de #ce graden zuider-afwijking1 van ,j4 ,e4 ,bode1 voor het gebruik gemakkelijk gemaakt4 ,hiertoe had hij deze kaart op eene draaijende schijf geplakt en van een rand voorzien1 waarop de maanden en dagen uitgedrukt zijn4 ,daar vr is een glas1 waarop de horizont1 de hoogte1 de cirkels en #af kompasstreken zijn getrokken2 alles zeer geschikt1 om op een bepaald tijdpunt den stand der vaste sterren te kunnen voorstellen #bc4 ,het laatste stuk1 door hem uitgedacht en geteekend1 was een klein ,planetarium1 waarop de loopbanen van ,mercurius1 ,venus1 de ,aarde met de ,maan1 ,mars1 ,jupiter en ,saturnus waren geplaatst in hare betrekkelijke afstanden van de ,zon1 waarvan de bijzonderheden in het ,aanhangsel tot de ,beschrijving zijn medegedeeld4 ,zijne bestendige zucht1 om het ,planetarium van tijd tot tijd te verbeteren1 werd gevoed door een heimelijken wensch1 welke steeds zijn geest vervulde en scherpte4 ,het was de hoop1 dat het hem in de kracht zijns levens mogt gebeuren1 zich in de gelegenheid gesteld te zien1 om 7zoo als ,prof4 van ,swinden het eerst had voorgesteld7 ergens elders op grootere schaal een veel volmaakter ,planetarium zamen te stellen1 waartoe hij al de vereischte berekeningen gemaakt en de ontwerpen gereed had4 ,hij had dien wensch meermalen te kennen gegeven1 en zelfs eenmaal1 als balling1 zich tot de uitvoering daarvan aangeboden1 slechts tot den prijs van vrij en veilig in zijn vaderlijk gewest te mogen wederkeeren2 maar te vergeefs #bd4 ,die hoop werd verlevendigd1 toen de voortreffelijke ,gerrit ,hesselink1 ,hoogleeraar bij de ,doopsgezinden te ,amsterdam1 het ,planetarium in ,augustus #ahjj met z veel belangstelling en bewondering bezigtigde1 dat hij zich opgewekt vond1 in de maatschappij3 ,felix ,meritis daarover eene verhandeling voor te dragen4 ,deze had ten doel1 om genoegzame belangstelling te verwekken1 dat ,eisinga uitgenoodigd zou worden1 om1 op kosten en in het gebouw dier ,maatschappij1 zulk een kunstwerk met alle gewenschte verbeteringen te vervaardigen4 ,die wensch werd ondersteund door den achtenswaardigen kunstminnaar ,j4 d',amour van ,amsterdam1 die1 in dezelfde maand ,eisinga bezoekende1 hem diep getroffen zijne bewondering en dank betuigde1 en eene som van duizend guldens aanbood1 indien men kon besluiten ,eisinga uit te noodigen1 in ,amsterdam een dergelijk ,planetarium te vervaardigen4 ,doch ook deze zaak had geen gevolg4 ,nog krachtiger werd die hoop verlevendigd1 toen ,eisinga in #ahjh een bezoek ontving van den ,admiraal de ,winter1 ,marschalk van ,holland1 zoo als hij zich in het album betitelde4 ,na met zijn gevolg het kunststuk met ongemeene deelneming bezigtigd te hebben1 was hij voornemens1 om ,koning ,lodewijk1 bij zijne voorgenomene reis naar ,friesland1 de zaak met zoo veel aandrang voor te dragen1 dat de ,vorst overgehaald wierde1 om het vervaardigen van een vollediger ,planetarium en ,hemisphrium1 in het gebouw der ,franeker ,akademie of elders1 aan ,eisinga op te dragen4 ,mogt hij hierin niet slagen1 dan hoopte hij dit plan door vereenigde krachten van vele beminnaars der wetenschappen en het vaderland te verwezenlijken4 ,doch weder te vergeefs3 de reis des ,konings had geen voortgang1 en latere gebeurtenissen bragten dit plan in vergetelheid4 ,drom is het bijzonder vreemd1 dat bij al de bemoeijingen van het toenmalig bewind1 om verdiensten en talenten op te sporen en aan te moedigen1 waaraan ,arjen ,roelofs1 ,sieds ,johannes ,rienks and ,bauke ,eisma van der ,bildt eereblijken en onderscheidingen te danken hadden1 ,eisinga werd voorbijgegaan1 en dat hij zelfs niet genoemd werd in het bekende verslag van den ,heer ,j4 ,meerman1 ,directeur-,generaal der ,wetenschappen en ,kunsten1 van ,zomermaand #ahaj #be4 ,welverre dat dit ,eisinga1 die in zedige nederigheid en zelfgenoegzaamheid zijne grootheid zich zelven bijna onbewust was1 zou gekrenkt hebben4 ,maar aangenaam was het hem nogtans1 na de heugelijke herstelling des vaderlands1 in ,februarij #ahaf vereerd te worden met de benoeming tot ,broeder der orde van den ,nederlandschen ,leeuw en in dat zelfde jaar tot ,lid van den ,stedelijken ,raad2--dat ,koning ,willem ,i1 die hem eerstgenoemde onderscheiding toekende1 met ,prins ,frederik der ,nederlanden den #cj ,junij #ahah zijn ,planetarium met een bezoek vereerde1 en zich alles tot in de minste bijzonderheden liet aanwijzen1 waarbij beide vorsten de moeite niet schroomden1 om in de enge ruimte van het raderwerk te kruipen1 vooral om de ongelijke bewegingen der maanwijzers te bezigtigen2--dat ook de ,kroonprins1 later ,willem ,,ii1 hem den #bi ,julij #ahbj met gelijke belangstelling bezocht1 en dat ,mr4 ,jacobus ,scheltema in #ahah zijne verdiensten openlijk in het licht stelde door de uitgave van zijne ,levensbeschrijving #bf4 ,niet minder verblijdend was het voor ,eisinga1 in #ahbd een herdruk van van ,swinden's ,beschrijving van zijn ,planetarium te beleven4 ,de geleerde en smaakvolle ,jan ,brouwer1 rustend leeraar bij de ,doopsgezinden te ,leeuwarden1 leidde deze nieuwe uitgave bij het publiek in met eene uitvoerige ,voorrede1 welke sommige levensbijzonderheden vermeldde en van zijne warme ingenomenheid zoowel met ,eisinga en ,van ,swinden als met beider arbeid getuigde4 ,de belangrijkheid van dezen druk werd verhoogd1 eensdeels door de bijvoeging van drie groote platen1 het vertrek1 de zoldering en de bedschutting voorstellende1 door ,eisinga en zijnen vriend1 den schranderen ,klaas ,johannes ,sannes1 in #ahbj geteekend en nu in het koper gebragt2 en anderdeels door ,bijvoegsels van ,eisinga zelven1 bevattende eene opgave van de veranderingen en verbeteringen1 welke het kunststuk sedert #aghj had ondergaan1 benevens eene beschrijving van de platen4 ,hij voegde daar achter nog een ,aanhangsel betrekkelijk het kleine ,planetarium1 door hem uitgedacht en geteekend1 en door ,willem ,jans ,jansen1 landbouwer te ,dongjum1 in hout vervaardigd4 ,bovendien werd deze uitgave versierd met het welgelijkend afbeeldsel van den eerbiedwaardigen grijsaard1 door gemelden ,k4 ,j4 ,sannes1 graanhandelaar te ,franeker1 geteekend en door ,do4 ,j4 ,brouwer met een gepast bijschrift voorzien4 ,was het getal bezoekers van het ,planetarium in de laatst voorgaande jaren reeds aanmerkelijk toegenomen1 nog meer was dit het geval1 nu de herdruk van ,van ,swinden's ,beschrijving 7waarop ruim #bjj personen hadden ingeteekend7 in veler handen was gekomen en de algemeene aandacht op nieuw op het kunststuk had gevestigd4 ,streelend was het den waardigen man1 bij voortduring en als bij toeneming zoo vele blijken van belangstelling te ontvangen4 ,deze waren ook inderdaad een opmerkelijk verschijnsel4 ,het tijdstip der uitvinding was ter bevordering van den bijval zeer gunstig geweest4 ,immers1 in het midden der #ah;e eeuw had de beoefening van de natuurkundige wetenschappen1 in het algemeen en in vergelijking van andere tijdvakken1 in een staat van kwijning verkeerd4 't ,was toen de gouden eeuw van natuurkundige aardigheden1 der physique amusante4 ,maar die wetenschappen1 en met name de sterrekunde1 herleefden op het laatst dier eeuw met nieuwe kracht4 ,de mcanique cleste werd beoefend en gaf aan de sterrekunde eene nieuwe rigting en hoogere vlugt4 ,de eischen der wetenschap waren strenger1 de kunst van waar te nemen was eene moeijelijke taak geworden1 naarmate het veld der beschouwing zich meer uitbreidde4 ,want belangrijke en talrijke ontdekkingen volgden elkander op4 ,deze vingen aan met den jare #agha en hielden sedert niet op1 zoodat er in de jongst verloopene #gj jaren alleen #ac nieuwe planeten zijn ontdekt geworden4 ,het jaar #aghj1 waarin ,van ,swinden schreef en den naam van volledig ,planetarium aan ,eisinga's kunstwerk gaf1 was alzoo het laatste jaar1 waarop dit van eenig dergelijk werktuig gezegd kon worden4 't ,was vervolgens toch bijna niet mogelijk1 den zoo ver verwijderden nieuweling ,uranus op behoorlijken afstand in het gelid der oude planeten te brengen1 en nog minder de in het begin dezer eeuw ontdekte vier nieuwe planeten1 wier loopbanen elkander doorkruisen en omslingeren4 ,toen hielden alle nabootsingen van het planetenstelsel1 zouden ze den naam van volledig dragen1 voor altijd op1 en waren de bestaande planetaria zeer onvolledig geworden4 ,ook om die reden was hunne waarde in het oog van kenners zeer gedaald1 en die zelfde reden was eene hinderpaal te meer geweest1 om ,eisinga tot de vervaardiging van een ,planetarium op grootere schaal in staat te stellen4 ,de blijken van duurzame belangstelling1 welke het ,planetarium van ,eisinga1 in weerwil van dat alles1 mogt ondervinden1 waren eensdeels gegrond op den roem1 dien het eens bij zijne voltooijing had verworven1 en anderdeels op het mechanisme van den toestel1 dat altijd belangstelling en bewondering zal verdienen4 ,doch het is alsof het algemeen1 boven de hulde van eerbied voor zulk een kunstgewrocht van menschelijke kennis en bekwaamheid1 dit ,planetarium nog eene schatting van dankbaarheid toebrengt voor de diensten1 welke het eens der volksverlichting heeft bewezen4 ,door dit middel van astronomische verzinnelijking toch heeft het stelsel van ,copernicus bij het publiek gereeder ingang gevonden1 is het een volksgeloof geworden en heeft het wanbegrippen verdrongen4 ,en thans1 nu het vroegere bijgeloof aangaande de betrekking der aarde tot zon en planeten geweken is1 zijn de aanwijzingen van het ,planetarium in volkomene overeenstemming met hetgene ieder geleerd heeft en ieder gelooft2 thans is de vatbaarheid van het algemeen meer dan vroeger geschikt om de voorstelling te begrijpen1 en de hooge waarde van het kunstwerk op prijs te stellen4 ,de kalme tevredenheid van ,eisinga werd echter soms verstoord door eene grievende gedachte4 ,het was de vrees voor het lot van zijn geliefd kunstwerk na zijn verscheiden4 ,dat zijn huis dan verkocht en door vreemden bewoond zou worden1 die1 minder achting voedende voor kunst en wetenschap1 een stuk van zooveel waarde1 door stilstand en roest1 zouden laten bederven1 en1 eenmaal verwaarloosd zijnde1 eens zouden kunnen sloopen1--dit was eene mogelijkheid1 waaromtrent hij1 blijkens de ervaring gedurende zijne verbanning1 de zekere verwachting moest voeden4 ,vele bezoekers deelden in die vrees1 en gaven hun verlangen te kennen1 dat het op eenige wijze voor kunst en wetenschap bewaard en in stand gehouden mogt worden4 ,in genoemde voorrede had ,do4 ,brouwer op zulk een gevreesd verlies1 dat tot oneer en schande van ,friesland en ,nederland zou strekken1 gewezen en de hoop gevoed1 dat de grootmoedige belangstelling van den ,koning het behoud van het kunststuk ten algemeenen nutte mogt verzekeren4 ,die wenk ging niet verloren4 ,jhr4 ,idsert ,aebinga van ,humalda1 zelf smaakvol beoefenaar en nog grooter beschermer van kunst en wetenschap1 was destijds ,gouverneur van ,vriesland4 ,door zijne bemiddeling behaagde het ,koning ,willem ,i1 bij besluit van den #bh ,december #ahbe1 het ,planetarium voor het ,rijk aan te koopen4 ,groot was de vreugde van den waardigen grijsaard over deze eervolle beschikking4 ,op den #d ,october #ahbf begaf de ,gouverneur met een ,notaris en twee getuigen zich naar de woning van ,eisinga1 en werd daar de acte van transport geteekend1 waarbij hij zijn ,huis en ,planetarium voor de som van tien duizend gulden aan het ,rijk overdroeg1 met bepaling1 dat hem daarin vrije woning en #bjj ,gld4 's jaars voor het toezigt werd toegekend1 al hetwelk vervolgens op zijnen zoon ,jacobus ,eisinga zou overgaan4 ,daarbij werd het oppertoezigt aan den tijdelijken ,hoogleeraar in de ,astronomie aan 's ,rijks ,athenum te ,franeker opgedragen4 ,niet lang daarna heeft ,eisinga1 de vader1 een naburig huis betrokken1 en de zoon het huis van het ,planetarium4 ,z was dan de langgevoede vrees geweken en het voortdurend bestaan van het kunststuk ten algemeenen nutte verzekerd4 ,z waren dan bijna al de wenschen van ,eisinga vervuld1 en kon de #ha;jarige man de ure der ontbinding met gerustheid tegengaan4 ,hij had nu geene wenschen meer1 daar hij deze koninklijke gunst als de hoogste hulde beschouwde1 welke hem en zijn kunstgewrocht bij zijn leven kon worden toegebragt4 ,niet alzoo oordeelden zijne stadgenooten1 wier ,regering reeds lang gepeinsd had op het meest gepaste middel1 om den grijsaard1 nog bij zijn leven1 een blijk te geven van hunne hoogachting en vereering4 ,mr4 ,j4 ,scheltema had daartoe in #ahah reeds een wenk gegeven1 en gewenscht1 dat men zulk een bewijs van belangstelling1 deze hulde van dankbaarheid en eerbied1 niet zou verschuiven tot na 's mans overlijden1 maar hem zelven nog mogt toebrengen1 ten einde ook daardoor den stillen avond van den welbesteden dag des levens te veraangenamen en te verhelderen4 ,het geviel dan1 dat de ,burgemeester van ,franeker1 namens den ,stedelijken ,raad1 daarover kwam spreken met den ,gouverneur1 ,jhr4 ,aebinga van ,humalda4 ,deze vernam dit oogmerk met veel genoegen1 en keurde het niet alleen volkomen goed1 maar trachtte het bezwaar1 omtrent het vinden der kosten1 in eens op te heffen1 door te bepalen1 dat de hulde aan ,eisinga zou toegebragt worden door de stad ,franeker1 doch dat hij1 als oudste vriend1 dorpsgenoot en schoolmakker en niet minder als vereerder van den grijsaard1 verzocht of aanbood1 om uit zijne eigene fondsen de kosten daarvan te dragen #bg4 ,volgaarne werd dit aanbod aangenomen1 en bepaald1 dat het blijk van vereering zou bestaan in de vervaardiging van een afbeeldsel van ,eisinga1 hetwelk geplaatst zou worden in de ,raadzaal van het ,stadshuis te ,franeker4 ,de uitvoering daarvan werd opgedragen aan den beroemden schilder ,willem ,bartel van der ,kooi1 den veeljarigen vriend en vereerder van ,eisinga1 die nu al de kracht van zijn uitstekend kunsttalent scheen te ontwikkelen1 om de waarde van dit gedenkstuk te verhoogen4 ,in een levensgroot kniestuk stelde hij den grijzen denker voor1 gezeten in een leuningstoel aan eene tafel1 waarop de door hem vervaardigde teekening ligt van de groote zon-eklips van den #g;den ,september #ahbj2 terwijl het kleine ,planetarium ter linkerzijde nevens hem staat en de achtergrond de afbeelding bevat van de kamer1 waarin zich het groote ,planetarium bevindt1 welks stand juist die is van den #aj;den ,april #ahbg4 ,dit uitvoerig en meesterlijk behandelde tafereel werd gevat in een eenvoudig schoone lijst1 waarboven de smaakvolle schenker de volgende kernachtige woorden van ,horatius liet plaatsen3 ,,arces ,,attigit ,,igneas4 ,hij bereikte de vurige kasteelen des lichts4 ,dit kostelijk gedenkstuk was aan ,eisinga en aan ,franeker toegedacht2 en de #ac;de ,november #ahbg1 de dag1 waarop het hem zou worden toegeigend1 was een feestdag voor deze stad4 ,nadat de schilderij was opgehangen1 vergaderde de ,stedelijke ,raad1 waartoe ook ,eisinga behoorde4 ,door eene commissie1 bestaande uit de heeren ,dr4 ,j4 ,banga en ,mr4 ,j4 ,w4 de ,crane1 werd nu ,jhr4 ,i4 ,aebinga van ,humalda afgehaald en binnengeleid1 waarna hij het pronkstuk1 dat1 nu ontdekt1 zich in al zijn glans vertoonde1 ten geschenke aanbood1 ten einde der ,raadzaal tot een blijvend sieraad en den grooten man ten duurzaam vereerend gedenkteeken voor tijdgenoot en nakomeling te strekken4 ,hij deed dit met de volgende hartelijke en schoone toespraak3 ,edel ,achtbare ,heeren6 ,toen ik ruim een jaar geleden uit den mond van den ,heer ,burgemeester uwer stad het voornemen van ,,uea41 om een duurzaam en openlijk blijk van achting en hulde aan uwen ,eisinga en diens schrander vernuft daar te stellen1 mogt vernemen1 moest natuurlijk bij mij de wensch ontstaan1 om ook het mijne daartoe aan te brengen4 ,niets konde mij derhalve welgevalliger zijn1 dan dat ,,uea4 het voorstel1 te dien einde door mij aan ,zijn ,ed4 gedaan1 gereedelijk tot mijne blijdschap geliefdet aan te nemen4 ,immers1 ik herinnerde mij met een dankbaar gevoel aan de gelukkige jaren1 welke ik ten tijde van een vorig geslacht aan de vermaarde ,hoogeschool in deze stad doorbragt1 werwaarts men niet alleen uit alle hoeken van ons ,nederland1 maar uit de verste streken van ,europa en andere werelddeelen opkwam1 om wetenschap te halen2 en waar ter plaatse de geleerdheid zich nog boven het lot der tijden moedig blijft verheffen4 ,ik dacht aan de gelegenheid1 welke mij nog eens hierdoor stond geboren te worden1 om te toonen1 hoe zeer mij alles1 wat den roem van ons ,friesland verhoogt1 steeds ter harte gaat3 een roem1 waaraan ,franeker zoo rijkelijk toebrengt4 ,ik beschouwde het oogenblik als met verlangen1 wanneer ik uwe ,stad1 plegtig en hartelijk1 de verzekering van de hooge achting zoude geven1 welke mij bezielt4 ,maar waartoe deze verzekering8 ,het is ,u1 ,mijne ,heeren6 bekend1 wat ik gedaan heb ter bevordering van hare belangen4 #bh ,ontvangt dan1 ,edel ,achtbare ,heeren6 dit geschenk van mijne hand tot een aandenken van mijne erkentelijke genegenheid4 ,dat het uwe ,raadzaal versiere1 en dat elk aanschouwer den grooten man bewondere en eerbiedige6 ,een bijzonder genoegen intusschen is het mij1 ,u1 ,eise ,eisinga6 hier te kunnen begroeten4 ,gij zult in de hulde1 ,u nu toegebragt1 geen ijdel droombeeld1 zoo als trotsche grooten gewoon zijn aan te nemen1 vinden4 ,neen1 maar uwe nederigheid zal er toch wel in willen opmerken1 eene innige begeerte van uwe stadgenooten1 om1 nog lang na dezen tijd1 het levendig ,afbeeldsel van eenen beminden en waardigen ,medeburger te bezitten4 ,ik huldig ,u met eerbied1 en ben grootsch op ,u1 als mijn dorpsgenoot en schoolmakker van vroegere jaren4 ,uw leven blijve nog lang gespaard1 totdat gij het geluk zult deelachtig worden van het groote werk der schepping in al zijn omvang van nabij te beschouwen6 ,in het algemeen1 ,mijne ,heeren6 ik bedank ,u voor de menigvuldige blijken van welwillende genegenheid en vertrouwen aan mij bewezen2 ik bewaar die in mijn hart1 en ik zal mijne achting voor ,u voegen bij die1 welke gij met regt van uwe ingezetenen ontvangt4 ,het ga uwe stad altijd voorspoedig6 ,wel mogen ze varen1 die haar beminnen6 ,deze treffende toespraak van den grijzen staatsman werd namens den ,raad1 met welmeenende betuigingen van erkentelijkheid beantwoord door den ,burgemeester ,i4 de ,swart1 die ,jhr4 van ,humalda en den geheelen ,raad vervolgens te zijnen huize onthaalde1 en allen eene aangename gelegenheid schonk1 om dezen feestdag verder door te brengen in gezellige vrolijkheid1 vol gevoel van eerbiedige dankbaarheid jegens den edelen ,frieschen ,maecenas en van hartelijke deelneming in de bedaarde vergenoegdheid des braven grijsaards1 die dezen dag onder de gelukkigste zijns levens telde4 #bi ,dat leven van ,eisinga1 zoo rijk aan zorg en inspanning1 maar nog rijker aan wetenschappelijk genot1 aan eerbetoon en aan de volkomenste bevrediging van al zijne billijke wenschen en verwachtingen1 spoedde nu weldra ten einde4 ,zacht ontsliep hij in den morgen van den #bgsten ,augustus #ahbh1 den ouderdom van #hd jaren en #f maanden bereikt hebbende4 ,naar zijne begeerte werd zijn stoffelijk deel op het kerkhof van zijne geboorteplaats ,dronrijp in de ouderlijke grafstede begraven4 ,die rustplaats werd weder gedekt met den zelfden steen1 welke het vroeger vermelde grafschrift zijns vaders bevatte4 ,vreemd was het echter1 dat men bleef verzuimen1 daarbij een tweede grafschrift voor zijn grooten zoon te voegen4 ,het plan van ,jhr4 van ,humalda1 om hierin te voorzien1 bleef ten gevolge van zijn overlijden1 in #ahcd1 onvolvoerd #cj4 ,nog in #ahda uitte ,prof4 de ,crane den wensch1 dat dr eerlang een eenvoudig schoon gedenkteeken den wandelaar aan zijne rustplaats en zijne verdiensten mogt herinneren4 ,het was voor het ,friesch ,genootschap van geschied-1 oudheid- en taalkunde bewaard1 dit verzuim te herstellen1 en der nagedachtenis van ,eisinga eene hulde toe te brengen1 waarop zijne verdiensten regt hadden4 ,op voorstel van den heer ,j4 van ,leeuwen werd dan op den #ab;den ,april #ahde1 nadat op de vermelde grafzerk alleen den naam tot herkenning was gesteld1 in den muur der schoone dorpskerk van ,dronrijp1 naast den hoofdingang en nevens het familiegraf1 een groote steen geplaatst1 bevattende tusschen eenvoudig lof- en lijstwerk het volgende opschrift3 ,hulde aan ,,eise ,,eisinga1 uitvinder en vervaardiger van het beroemd ,,planetarium te ,franeker2 geboren te ,dronrijp den #ba ,februarij #agdd1 overleden te ,franeker den #bg ,augustus #ahbh1 op dit kerkhof begraven2 toegebragt door het ,friesch ,genootschap van ,geschied-1 ,oudheid- en ,taalkunde1 ,,mdcccxliv4 ,ik heb hiermede de voorgestelde taak1 zoo kort en zakelijk als mij moogelijk was1 ten einde gebragt #ca4 ,baart het altijd een groot genot1 wanneer het ons vergund wordt de verdiensten van een groot man in het licht te stellen en zijner nagedachtenis de hulde onzer vereeniging toe te brengen1--hier ging de vermelding van ,eisinga's leven gepaard met de herinnering aan mannen1 wier nagedachtenis mij dierbaar is als het onvergankelijke gevoel van vriendschap en geestverwantschap4 ,ja1 ,humalda en ,de ,crane1 ,brouwer1 ,sannes en ,van der ,kooi1 ook zij1 die ,eisinga om strijd hunne hulde bragten1 hebben ,friesland tot eer en roem verstrekt1 en wij1 die met allen vriendschappelijk hebben omgegaan en thans tot hunne nakomelingschap behooren1 hebben de denkbeelden en gevoelens van die grijsaards opgevangen1 om die onder een volgend geslacht voort te planten4 ,onbepaald was hun eerbied en lof voor het kunstgewrocht van ,eisinga2 maar zij paarden daaraan eene wijze voorzigtigheid of voorzigtige wijsheid1 die ook wij niet onopgemerkt moeten laten1 willen wij hem naar waarheid vereeren en niet door overdreven lof onteeren4 ,mogten zij het al betreuren1 dat de nige wensch van ,eisinga onvervuld was gebleven1 om elders een meer volkomen ,planetarium te stichten2 zij verloren1 evenmin als ,van ,swinden 7vooral aan het slot der ,opdragt71 uit het oog1 dat voor zijn persoon en dit kunstwerk de grootste eer drin was gelegen3 dat hij1 onder ongunstige omstandigheden en met zeer beperkte middelen1 een grootsch doel had weten te bereiken2--en bijzonder1 dat bekrompenheid van tijd en vooral van ruimte1 bij den ongeschikten toestand van zijn huis1 zijn geest gescherpt en een vernuft en bekwaamheid ontwikkeld had1 welke1 in de vinding en schikking der stukken en de hoogste eenvoudigheid der uitvoering1 groote bezwaren hadden overwonnen4 ,drdoor toch had hij blijken van een bijzonder genie voor de werktuigkunde gegeven en de meeste bewondering verworven4 ,die opvatting werd steeds te veel uit het oog verloren2 en daarom zou ,eisinga zijne eer weinig vermeerderd hebben1 al had hij ook later elders het volkomenste ,planetarium op de grootste schaal mogen tot stand brengen4 ,eene andere opvatting bedreigde zelfs de wetenschappelijke beoefening van de sterrekunde in ,friesland met eene verkeerde rigting4 ,want vele begaafde liefhebbers1 vele bewonderaars van den sterrenhemel1 die ,eisinga1 op grond van den roem van zijn ,planetarium1 voor een groot ,astronoom hielden1 werden daardoor in den waan gebragt1 dat het vervaardigen van een dergelijk werktuig de schoonste eerekroon voor den sterrekundige ware4 ,naar de eer jagende1 welke zij van eene zoodanige zamenstelling verwachtten1 verspilden zij alzoo tijd en vermogen1 en sloegen zij den weg niet in1 die de eenige is1 welke tot de sterrekunde leidt4 ,verscheidene1 anders verdienstelijke personen zou ik kunnen noemen1 die op deze misvatting schipbreuk hebben geleden1 en daardoor verzuimden kunde en waarneming vruchtbaar te maken aan de wetenschap1 waartoe bij zoo velen in deze provincie werkelijk de aanleg aanwezig is4 ,eisinga's kunstgewrocht heeft nu langer dan #gj jaren een gunstigen invloed gehad op veler duizenden voorstelling van den loop der hemelligchamen4 ,dat het dien invloed duurzaam behouden en geene verkeerde opvatting of naijver opwekken moge1 is mijn hartelijke wensch4 ,ook daarom nam ik gaarne laatst vermelde aanmerking op1 welke mij is medegedeeld door dien geachten deskundige1 welke mij ook door zijne hulp en raad bij de bezorging van dezen derden druk verpligt heeft1 doch die verlangde daarbij niet genoemd te worden4 ,op ons allen rust toch de dure verpligting1 om ,eisinga's eer en roem duurzaam tegen miskenning en overdrijving te handhaven en die in het belang der wetenschap te heiligen voor volgende geslachten4 ,leeuwarden1 den #e ,januarij #ahea4 ,w4 ,,eekhoff4 ,,opdragt ,,van ,,den ,,eersten ,,druk ,,dezer ,,beschrijving1 ,,aan ,,den ,,weledelen ,,heer ,mr ,s4 ,p4 ,,van ,,swinden1 ,j4 ,u4 ,d4 ,,advocaat ,,voor ,,den ,,hove ,,van ,,holland4 ,waarde ,broeder6 ,zie hier eene ,beschrijving1 welke1 zoo ik hoop1 de gevoelens van verwondering1 door welke ik1 op het zien van het kunststuk van den ,vroedsman ,eisinga1 ben aangedaan geweest1 en die in de brieven1 welke ik u over dit onderwerp geschreven heb1 zeer sterk doorstraalden1 ten volle zal billijken4 ,die verwondering echter1 welverre van door den tijd te slijten1 is1 daar ik nu het stuk dr en dr ken1 nog grooter1 dan zij in den beginne was4 ,twee redenen hebben mij aangezet1 om deze ,beschrijving in 't licht te geven4 ,vooreerst1 omdat het mij is voorgekomen1 dat ,eisinga ten hoogste verdient1 wegens zijn vindingrijk vernuft en bijzondere vermogens voor de werktuigkunde1 overal bekend te worden4 ,de ,engelschen roemen te regt op eenen ,harrison1 een timmerman1 die eensklaps1 door zijn vernuft1 een der grootste werktuigkundigen geworden is1 en1 tot zijn geluk1 op een stuk viel1 waardoor hij zich verrijkt heeft #cb4 ,zij prijzen hemelhoog eenen ,ferguson1 die1 maar een boer zijnde1 zich op de werktuigkunde toegelegd1 en daarin groote vorderingen gemaakt heeft #cc4 ,waarom dan zouden de ,friezen zich niet1 met evenveel reden1 beroemen op eenen ,fries1 die1 in dergelijke omstandigheden1 niet minder vernuft en kundigheden heeft getoond te bezitten1 en die1 ten opzigte zijner vermogens in die stukken1 voor velen niet behoeft te wijken8 ,geen ander middel1 om dit te weeg te brengen1 was er in mijne magt1 dan het werk te beschrijven1 en den maker door hetzelve aan het algemeen te doen kennen4 ,met dit te doen1 heb ik aan den pligt van een geletterd persoon voldaan1 die niets1 dat tot bevordering van kunsten en wetenschappen dienen kan1 verwaarloozen mag2 en ik meen dien van een goed burger niet te verzuimen1 met iemand1 die tot roem strekt der stad1 in welke ik leef1 zoo veel ik kan bekend te maken4 ,dit doe ik nu1 naar mijne vermogens1 ten opzigte van ons land1 door deze ,beschrijving2 dit heb ik reeds ten opzigte van het buitenland gedaan1 door eene korte schets van dit kunststuk aan de ,akademie der wetenschappen te ,brussel1 aan ,zijne ,excellentie den heer prins van ,gallitzin1 aan den vermaarden heer ,de ,luc te ,londen1 aan den beroemden vader ,copte te ,montmorenci1 en aan den heer ,gaussen te ,montpellier toe te zenden4 ,uit deze ,beschrijving zult gij kunnen opmaken1 of die schetsen1 welke gij voor het afzenden gelezen hebt1 genoegzaam naauwkeurig waren4 ,niets1 dan gebrek aan tijd1 heeft mij belet1 dit overheerlijk stuk1 tot nu toe1 aan mijne correspondenten te ,parijs1 te ,petersburg1 in ,duitschland1 ,zwitserland en ,itali mede bekend te maken4 ,meer te doen tot aankweeking van vernuft en nuttige bekwaamheden1 is buiten mijn bereik4 ,vergeldingen van eenen anderen aard1 hangen van mij niet af4 ,bij deze reden1 die bij mij veel gewigts heeft1 omdat zij met het denkbeeld van pligt gepaard gaat1 voegt zich nog eene andere3 het nut1 namelijk1 dergenen1 die liefhebberij hebben1 om het kunststuk te bezigtigen4 ,mijne eigene ondervinding heeft mij doen besluiten1 dat het niet mogelijk is1 alles grondig na te gaan1 ten zij men eerst wete1 wat men behoort te zien1 en op welke stukken men zijne aandacht vooral behoort te vestigen4 ,gij begrijpt wel1 dat ik hier niet van sterrekundigen spreek3 aangaande deze kan ik uit mijne ondervinding niets besluiten2 ik spreek alleen van dezulken1 die1 zoo als wij beiden1 enkel uit liefhebberij iets van de sterrekunde verstaan1 en voor wien het derhalve noodig is1 dat ieder stuk afzonderlijk ontwikkeld worde om het te beter in zijnen zamenhang te onderscheiden4 ,hoewel ik verscheidene planetaria1 en van verschillende soorten1 gezien heb1 en mijne gedachten weleens over dergelijke stukken heb laten gaan1 zoo als gij u misschien herinneren zult1 dat ik u reeds voor vele jaren eene schets van een zeer eenvoudig planetarium gezonden heb2 hoewel ik ook verscheidene werken over die stof heb doorbladerd1 moet ik echter bekennen1 dat1 toen ik het kunststuk van ,eisinga1 met twee mijner ambtgenooten en vrienden1 op den #bb ,februarij #aghj1 voor de eerstemaal bezigtigde1 ik daartoe wel twee uren besteedde1 en in eene wezenlijke verrukking over deszelfs fraaiheid vervoerd was geworden1 ik echter op verre na niet alles volkomen had ingezien4 ,ik was door de veelvuldigheid der stukken1 en misschien door de verwondering1 als overstelpt4 ,te huis gekomen zijnde1 ging ik alles na2 teekende het aanmerkelijkste op2 liet mijne gedachten over dergelijke werktuigen gaan2 las verscheidene schrijvers1 om1 zoo veel mij doenlijk was1 de innerlijke waardij van het stuk1 naar vereisch1 te overwegen1 zelfs afzonderlijk van de omstandigheden des makers4 ,dit overdenkende1 bleek het mij niet mogelijk te zijn1 dat ik alles volmaakt gezien had3 want ik bevond1 dat hij1 die bekwaam geweest was1 om hetgene1 dat ik wel gezien had1 te maken1 voorzeker vernufts genoeg gehad moest hebben1 om verder te gaan1 en dingen te vervaardigen1 welke ik dacht dat ontbraken1 omdat ik mij niet herinnerde1 dezelve gezien te hebben4 ,ik stelde dan eenige gedachten en vragen op1 ten deele ook1 om mij daardoor in staat te stellen1 om in het vervolg met meerder grond over dit stuk te kunnen spreken4 ,kort daarna1 namelijk den #ac ,maart1 bekwam ik met eenige goede vrienden de gelegenheid1 om hetzelve nader te beschouwen1 waartoe wederom eenige uren besteed werden2 toen vernam ik inderdaad1 dat mij de eerste reize1 niettegenstaande mijne aandacht en oplettendheid1 vrij wat ontglipt was2 ik bespeurde1 wat ik gemeend had te ontbreken2 ik ontdekte nieuwe fraaiheden2 en waarlijk1 toen ik1 eenigen tijd daarna1 het stuk voor de derdemaal bezag1 bevond ik nog niet alles opgemerkt te hebben4 ,het is dus niet dan door herhaalde gesprekken en beschouwingen1 dat ik alles volkomen heb leeren kennen4 ,wat mij gebeurd is1 kan anderen1 die zich1 door hun beroep1 niet meer dan ik op de sterrekunde hebben toegelegd1 ook wel gebeuren1 en dit konde den roem van het kunststuk benadeelen4 ,dit oordeelde ik noodig te voorkomen2 en dit konde ik1 dacht mij1 gevoegelijk doen1 door den staat van het geheele kunststuk naauwkeurig te beschrijven4 ,dit was te meer noodig1 omdat er eenige dingen1 en welverre de vernuftigste1 in gevonden worden1 van welke men het fraaije niet kan opmerken1 zonder vooraf onderrigt te zijn4 ,men ziet1 bij voorbeeld1 de ,maanwijzers2 doch men ziet in den eersten opslag niet1 en dit is het gewigtigste1 dat zij zich1 om de ongeregelde beweging der ,maan te volgen1 met eene zeer ongelijkvormige snelheid bewegen4 ,dit wordt men eerst gewaar1 f met de bewegingen van die wijzers1 als het kunststuk met de kruk bewogen wordt1 zeer aandachtig en opzettelijk na te gaan2 f wanneer men het raderwerk1 hetwelk de maker ook laat zien en geheel uitlegt1 beschouwt1 zoodat men uit deszelfs schikking besluiten moet1 dat de snelheid der wijzers inderdaad ongelijkvormig is4 ,voor het overige1 mijne beschrijving is niet opgesierd4 ,ik heb getrouwelijk beschreven1 wat ik gezien heb4 ,zijn er1 die twijfelen1 of alles wel zoo is2 ik geef hun gerust tot antwoord3 komt en ziet2 en ik houd mij verzekerd1 dat zij1 na eene naauwkeurige en aandachtige beschouwing1 overtuigd zullen zijn1 dat dit kunststuk niet alleen fraai is1 in aanmerking van de omstandigheden des makers2 maar dat het1 in zich zelf en in het afgetrokkene beschouwd1 overheerlijk schoon1 en tot vertooning der verschijnselen ongemeen geschikt is4 ,het kunststuk is1 uitgenomen eenige dingen1 die nog geschilderd en verguld moeten worden1 voltooid4 ,ik heb het beschreven1 alsof het reeds naar het bestek geschilderd ware4 ,de maker1 die niet minder zedig dan vernuftig is1 zal gaarne alle onderrigtingen1 welke men hem zal willen geven1 zoo veel mogelijk1 in acht nemen4 ,de bezigheden van zijn beroep hebben den uitvinder nog niet toegelaten1 het schilderen1 vergulden enz4 in het werk te stellen2 doch hij heeft voorgenomen1 de maanden ,augustus en ,september van dit jaar daartoe te besteden4 ,gedurende dien tijd zal het kunststuk niet wel aan liefhebbers kunnen vertoond worden4 ,mijne beschrijving is veel langer geworden1 dan ik in den beginne gedacht had4 ,de voorname oorzaak daarvan is zekerlijk het vermaak1 hetwelk ik in het opstellen ondervonden heb4 ,hoe aangenaam is het voor iemand1 die niet geheel ongevoelig is1 de vermogens1 door ,gods goedheid aan des menschen verstand geschonken1 na te gaan6 ,hoe verrukkend is het gewaar te worden1 hoe de grootste zwarigheden voor een groot vernuft als kaf verdwijnen6 en hoe men1 door eenvoudige middelen1 wanneer men eenen daartoe geschikten geest bezit1 de meest zamengestelde stukken kan vervaardigen6 ,naarmate ik ieder stuk in zijne wezenlijke waardij leerde kennen1 voelde ik mijne achting voor den maker aangroeijen1 en mijne blijdschap vermeerderen1 van deze gelegenheid1 om vorderingen in eenige deelen der werktuigkunde te maken1 bekomen te hebben3 want ik kan u niet ontveinzen 7en al konde ik1 waarom zou ik het toch doen871 dat ik uit de vinding en schikking der stukken in dit werktuig1 en uit de redeneringen1 die den maker daartoe gebragt hebben1 veel geleerd heb1 vooral in hetgene1 dat men te regt eenvoudigheid1 om iets uit te voeren1 noemen kan4 ,de eenvoudigheid der middelen1 welke men gebruikt1 om zamengestelde uitwerkselen voort te brengen1 is het eigenaardig kenmerk der groote geesten1 even als van de natuur4 ,deze aangename genietingen zijn echter somtijds door n nig denkbeeld wat gestoord geworden4 ,wat is het te beklagen1 zeide ik in mij zelven1 dat die man zich niet van der jeugd af op de werktuigkunde1 en hetgene daarbij behoort1 heeft kunnen toeleggen6 ,wie weet1 hoe ver hij het gebragt zoude hebben6 ,wie weet wat hij nog zoude kunnen doen1 indien hij niet verpligt ware zich met een ander beroep bezig te houden6 indien hij1 even als ,harrison en ,ferguson1 ware in staat gesteld geweest1 om zich geheel op de werktuigkunde toe te leggen6 ,vaarwel1 waarde broeder6 ontvang dit stukje met die toegenegenheid1 waarmede ik het u aanbied1 en wees verzekerd1 dat ik met ongeveinsde achting ben en altijd blijven zal1 ,uw zeer toegenegen broeder1 ,j4 ,h4 van ,,swinden4 ,franeker1 den #ae ,junij #aghj4 ,,beschrijving ,,van ,,een ,,volledig ,,bewegelijk ,,hemels-,,gestel1 ,,door ,,den ,,hoogleeraar ,j4 ,h4 ,,van ,,swinden1 ,,uitgegeven ,,in ,,den ,,jare #aghj4 ,machina haec non contemnendi usus est1 vel ipsis ,astronomis1 qui1 unico oculi jactu1 inde cognoscere possunt omnium planetarum primariorum loca1 eaque1 porrecto baculo1 demonstrare2 ut saepius1 si quid quaestionis habuerint praesentes1 ephemerides1 in hisce minus versatis non intelligendus1 taediose evolvendi et configurationes supputandi labore supersedere queant4 ,majori vero usui est tyronibus1 qui facile ex ,machinae contemplatione non contemnendam ,astronomiae ideam sibi comparere valent3 quae utilitas quoque ad docentem redundat1 cujus labor et taedium in tradendo valde levatur3 non enim facile ex parvis schematibus1 in quibus nihil movetur1 comprehendunt incipientes1 in quo consistant ,planetarum directiones1 stationes1 retrogressiones4 ,praecipuus vero ejus usus est in commendanda ,astronomia ,principibus et ,magnatibus1 quibus plerumque non conceditur tempus libros evolvendi1 atque haec ,sacra1 diu multumque meditando1 expendendi4 ,etc4 ,dus spreekt de vermaarde ,horrebow over het ,planetarium van ,roemer1 ,opera1 t4 ,,iii1 p4 #adi4 ,zie over hetzelve #ci1 #da en volgende van dit werkje4 ,,beschrijving ,,van ,,een ,,volledig ,,bewegelijk ,,hemels-,,gestel4 ,,inleiding4 ,dat alles1 wat in zijne soort uitmunt1 onze achting verdient1 is eene ontegenzeggelijke waarheid2 doch die achting kan en moet toenemen1 ja zelfs in bewondering veranderen1 wanneer de voorwerpen1 welke wij als uitmuntend beschouwen1 uitgedacht en vervaardigd zijn door menschen1 welke men1 wegens hunne omstandigheden1 opvoeding en beroep1 als daartoe1 of in het geheel niet1 of weinig bekwaam mogt aanmerken4 ,dan1 immers1 is het uitvinden en maken dier achtingswaardige stukken geen enkel voortbrengsel meer van verkregene kundigheden1 of van een vernuft1 dat door dezelve beschaafd is geworden2 maar van eenen vindingrijken geest1 die krachts genoeg bezit1 om de zaken uit zich zelven na te vorschen1 naar behooren te beschouwen1 en het uitgevondene1 in werwil van alle zwarigheden1 werkstellig te maken2 welke geesten dus1 door hun eigen vermogen1 dikwijls in ne vlugt tot het zelfde doel geraken1 waartoe anderen het onderwijs van kundige mannen en de hulp van vroegere uitvindingen dubbel noodig hebben4 ,deze redenen doen mij het kunststuk1 hetwelk ik thans beschrijven zal1 niet alleen een zeer schoon1 maar zelfs een verwonderlijk stuk noemen1 zoowel wegens zijne innerlijke fraaiheid1 die den kundigsten wis- en werktuigkundigen eer zoude bijzetten1 als wegens de omstandigheden van hem1 die het uitgedacht en vervaardigd heeft4 ,een planetarium of hemels-gestel is1 in den ruimsten zin genomen1 een werktuig1 waarop de bewegingen der hemelligchamen1 naar waarheid1 nagebootst en vertoond worden1 zoodat men1 op ieder oogenblik1 den waren en betrekkelijken stand en de bewegingen der ,aarde1 der ,maan en der dwaal- en vaste sterren kan gewaar worden4 ,het moet1 in n woord1 in dit opzigt het zelfde zijn1 het werktuig in te zien1 of den sterrenhemel4 ,er wordt daarenboven eene zoodanige naauwkeurigheid in den toestel der bewegingen vereischt1 dat er1 in langen tijd1 geen merkelijk verschil tusschen den loop van de verbeelde ligchamen en dien der wezenlijke sterren plaats hebbe1 opdat men zoowel den vorigen en toekomenden toestand des sterrenhemels als den tegenwoordigen kunne opmaken en vrij naauwkeurig kennen4 ,deze eenvoudige schets van een goed hemels-gestel zij genoeg1 om1 in het algemeen1 aan te toonen1 dat het vervaardigen daarvan niet onder de gemakkelijkste stukken te tellen is1 en dat daartoe1 of vele verkregene kundigheden vereischt worden1 of een vindingrijke geest1 die van zelf de grootste zwarigheden weet te overwinnen4 ,ook hebben de schranderste wiskundigen van vroegere en latere tijden1 een ,archimedes #cd1 een ,posidonius #ce1 een ,copernicus #cf1 een ,rheita #cg1 een ,roemer #ch1 een ,huygens #ci en anderen #dj1 mannen in de wis-1 sterre- en werktuigkunde door en door ervaren1 zich zeer bevlijtigd1 om den loop der hemel-ligchamen door verscheidene werktuigen te vertoonen1 hetwelk zij1 op verschillende wijzen1 met eenen gelukkigen uitslag volbragt hebben4 ,dan1 indien men de kundigheden en den roem der gemelde wiskundigen in acht neemt1 zal het niet vreemd voorkomen1 dat dergelijke kunststukken1 hoe veel vernuft en kundigheid zij in het uitvinden onderstellen1 en hoe veel werks zij in het vervaardigen ook kosten mogen1 indien zij ooit konden gemaakt worden1 door zulke mannen gemaakt zijn4 ,maar1 hoe vreemd1 hoe wonderlijk en misschien ongeloofelijk1 zal het niet voorkomen1 dat een soortgelijk werktuig1 ja een hemels-gestel1 dat in zich bijna alles behelst1 wat al de tot nu toe bekende1 tezamen genomen1 aanwijzen1 en bovendien veel meer dingen1 die misschien nog nooit werkstellig gemaakt waren1 en alle1 zoo veel ik weet1 op geen zoogenaamd planetarium gevonden worden1 door een man n uitgedacht1 n berekend1 n vervaardigd is geworden1 die alleen die kundigheden in de grondbeginselen der wis- en sterrekunde bezit1 welke men somtijds bij liefhebbers dier wetenschappen aantreft2 die nimmer eenige handleiding tot de beschouwende of werkdadige werktuigkunde gehad1 van niemand hoegenaamd1 eenige hulp genoten1 nimmer een planetarium1 of beschrijving of teekening van eenig planetarium gezien1 of boeken1 over deze stof handelende1 gelezen heeft8 ,eise ,eisinga1 thans 7#aghj7 mederaad in de ,vroedschap der stad ,franeker1 die sedert eenige jaren eene neringrijke fabrijk van ,friesche saaijetten bezit1 is de uitvinder en maker van een kunststuk1 dat de opmerking van alle liefhebbers der sterre- en werktuigkunde ten hoogste verdient4 ,eene groote genegenheid tot de wiskunde1 reeds in zijne eerste jeugd1 gevoelende1 besteedde hij1 om daarin eenige vorderingen te maken1 al de uren1 welke hij in zijns vaders huis aan de wolkammerij kon onttrekken1 en begaf zich te dien einde1 ns in de week1 van ,dronrijp1 zijne woonplaats1 naar ,franeker1 om aldaar van ,willem ,wytzes1 een burgerman1 die in de wiskunde vrij wel ervaren was1 eenig onderwijs te halen4 ,bij dezen meester heeft ,eisinga de rekenkunde1 de zes eerste en het elfde en twaalfde boek van ,euclides doorgeloopen1 en iets1 doch zeer weinig1 van de algebra geleerd4 ,vervolgens heeft hij van dezen eenige handleiding in de klootsche driehoeksmeting1 de schikking van het hemels-gestel1 het gebruik van de astronomische tafelen en het berekenen van de eklipsen ontvangen4 ,doch hij heeft dit alles door zijn eigen vernuft verder bewerkt1 als hebbende nimmer eenige gedrukte boeken1 behalve de sinustafelen en de astronomische tafelen van ,van der ,molen en van ,la ,hire1 om de wis- of sterrekunde te leeren1 gelezen1 maar alleen gelegenheid gehad de schriften zijns meesters te gebruiken en na te schrijven4 ,deze zijn mij door hem geleend1 waardoor ik in staat gesteld ben1 om eenigzins te oordeelen1 hoe verre het onderwijs gegaan zij4 ,de liefhebberij wakkerde allengskens bij den jongeling meer en meer op1 en had hij veel vermaak in het berekenen van eklipsen1 zoodat hij eene zeer naauwkeurige uitrekening gemaakt heeft van al de zons- en maansverduisteringen1 die1 tot aan het einde der achttiende eeuw1 te ,franeker zouden plaats hebben #da4 ,bovendien heeft hij er zeer nette afteekeningen bijgevoegd1 zoodat men1 met een opslag van het oog gewaar wordt3 het uur van het begin1 het midden en het einde der verduistering1 hare grootte1 aan welken kant zij beginnen en geschieden zal1 zoo als ook den schijnbaren weg van de ,maan4 ,eisinga had ook liefhebberij om des avonds wel eens naar de dwaalsterren te zien2 en om haar des te gemakkelijker te kunnen vinden1 was hij gewoon1 in het begin des jaars eene tafel der standplaatsen van de planeten in iedere maand te berekenen4 ,hij deed dus in stilte een werk1 hetwelk hij niet wist1 dat jaarlijks door de beroemdste sterrekundigen te ,parijs1 ,londen1 ,berlijn1 ,weenen en in ,itali ter bevordering der sterrekunde gedaan werd #db4 ,zoo ziet men1 hoe de wetenschappen somtijds door menschen1 van wie men het niet verwachten zoude1 op eene zeer opmerkelijke wijze beoefend worden6 ,dit alles geschiedde in het midden der huishoudelijke beslommeringen en der bezigheden van een beroep1 dat veel werks verschaft1 en zoo weinig verband met sterrekundige liefhebberij heeft4 ,nogtans werd dit daarom toch nooit1 zoo als sommigen zich misschien1 maar te onregt1 verbeelden zouden1 verwaarloosd4 ,alleen snipperuren werden hiertoe gebruikt4 ,hoe belangrijk al deze verrigtingen ook zijn mogten1 zou ,eisinga echter1 naar allen schijn1 nimmer op het uitvinden van een planetarium gedacht1 of gelegenheid bekomen hebben1 om zijne vermogens1 als werktuigkundige1 van welke hij zich zelven nog niet bewust was1 te oefenen1 had niet een zonderling geval hem daartoe aangezet4 ,er werd in het voorjaar van #aggd een boekje in het licht gegeven over de gewaande ongelukkige uitwerkselen1 die eene conjunctie van planeten1 den #h ,mei daaraanvolgende voorvallende1 op onzen aardkloot zeer waarschijnlijk zoude te weeg brengen1 hetwelk bij velen eene groote verslagenheid en angst verwekte4 ,dit noopte hem1 om door middel van zijne jaarlijks berekende tafel na te gaan1 wat er op den gemelden dag stond te gebeuren4 ,hij bemerkte ligt1 dat er voor ons niets te vreezen was #dc4 ,deze berekening deed hem invallen1 dat het aangenaam zoude zijn1 een werktuig te hebben1 waarin men1 te allen tijde1 den waren stand der hemel-ligchamen zoude kunnen gewaar worden1 zoodat men daardoor in eens van alle berekening in het toekomende bevrijd zoude zijn4 ,deze gedachte werd aanstonds gevolgd door het besluit1 om zulk een werktuig te vervaardigen4 ,het is grooten geesten alleen eigen1 een zoo grooten stap in ns te doen4 ,de zwarigheden1 die er zich opdeden1 werden wel ingezien1 doch verdwenen spoedig4 ,de handen werden aan het werk geslagen1 en vermits er niet dan snipperuren aan besteed konden worden1 zag men te gemoet1 dat er verscheidene jaren noodig zouden zijn tot het voltooijen van een zoo moeijelijk stuk4 ,hiertoe werd dan1 op het verzoek van des uitvinders huisvrouw1 die bij het begin des werks reeds zeer verlangde het einde te zien1 de tijd van zeven jaren bepaald4 ,het zesde is thans 7#aghj7 verschenen1 en het werktuig is1 uitgenomen eenige kleinigheden1 welke meest de uiterlijke opwerking betreffen1 voltooid4 ,met het vierde jaar was het planetarium reeds gangbaar #dd4 ,de wolkammer werd dan beurtelings in eenen rekenaar1 werktuigkundige1 teekenaar1 uurwerkmaker enz4 hervormd4 ,alles werd eerst wel overdacht1 geschetst1 geteekend1 afgepast en vervolgens gemaakt1 hetwelk alles door ,eisinga zelven geschiedde1 behalve alleen1 dat hij1 geen draaibank bezittende1 zijnen vader #de1 wien hij over het vervaardigen van het kunststuk raadpleegde1 verzocht heeft1 eenige schijven voor hem te draaijen1 en dat hij vier koperen raderen1 volgens zijn bestek1 door eenen uurwerkmaker heeft laten maken4 ,dit zij genoeg van 's mans omstandigheden4 ,zij doen wel niets tot de innerlijke fraaiheid en wezenlijke waarde van het kunststuk zelf1 doch zijn zeer geschikt1 om de achting1 die den uitvinder en maker zoo regtmatig toekomt1 en den roem1 dien hij zich daardoor verworven heeft1 merkelijk te vergrooten4 ,in het beschrijven van dit kunststuk zal ik deze orde volgen3 dat ik vooreerst eene algemeene schets van hetzelve zal voordragen2 vervolgens ieder der drie afzonderlijke stukken1 waaruit het bestaat1 naauwkeurig ontvouwen1 en er tevens eenige aanmerkingen bijvoegen over de zwarigheden1 welke men in het vervaardigen van dergelijke stukken aantreft1 en over de vergelijking van dit stuk met eenige andere stukken van den zelfden aard1 opdat men zal kunnen opmaken1 waarin dit andere overtreft1 of door deze overtroffen wordt4 ,,eerste ,,hoofdstuk4 ,,algemeene ,,schets ,,van ,,het ,,geheele ,,kunststuk4 #a4 ,het vertrek1 waarin het kunststuk staat1 en waartoe het als behoort1 is een langwerpig vierkant1 dertien voeten breed1 en ongeveer zestien lang4 ,de schoorsteen is in het midden van twee schuiframen1 en de zijde over den schoorsteen is net betimmerd1 met eene bedstede in het midden en eene kast aan werskanten4 ,de ruimte boven de deuren der kasten en de bedstede is met drie paneelen voorzien2 het middelste en grootste1 dat boven de bedstede is1 wordt van de twee anderen door twee pilasters gescheiden4 #b4 ,de kamer heeft eene dubbele zoldering3 de eene1 die op de balken ligt en in de kamer niet te zien is2 de andere vijf tot zes duimen van de balken af1 zoodat er zich geene balken in de kamer vertoonen4 ,het eigenlijk gezegd planetarium is daaraan gehecht1 en het raderwerk in de gemelde tusschenruimte1 van vijf of zes duimen1 verborgen4 ,ziehier1 hoe zich alles vertoont1 wanneer men voor den schoorsteen of in het midden der kamer staat4 #c4 ,de oogen naar boven slaande1 ziet men een planeetstelsel1 op hetwelk al de ,planeten zich rondom de ,zon1 in hare ware tijden en betrekkelijke afstanden1 bewegende1 vertoond worden1 en bovendien de ,maan1 die in ne maand1 zoowel om haren as als om de ,aarde draait1 en tevens met de ,aarde in n jaar om de ,zon gevoerd wordt4 ,de ,planeten zijn allen bollen1 van welke de halve oppervlakte verguld is1 welke vergulden zijde naar de ,zon gekeerd is4 ,de stijltjes1 op welke die bollen gevestigd zijn1 gaan door sleuven1 in de zoldering cirkelswijze gesneden4 ,saturnus beweegt zich in eenen cirkel van tien voeten middellijn4 ,deze cirkel wordt door eenen anderen omringd1 op welken een wijzer de schijnbare plaats en beweging der ,zon1 alsmede de hemelteekens1 maanden en dagen aanwijst4 #d4 ,verder naar de bedstede treft men aan deze zoldering drie cirkels aan4 ,op den rand van de middelste1 die twee voeten in middellijn beslaat1 zijn de namen der zeven dagen van de week geteekend1 en ieder dag is in vier-en-twintig uren zeer zigtbaar verdeeld4 ,een wijzer1 die in zeven dagen ns ronddraait1 wijst iederen dag en elk uur aan4 ,in de ruimte tusschen den rand en het middelpunt is eene sleuf1 in welke men het jaargetal ziet4 ,dit getal blijft een geheel jaar staan1 en verandert des nachts van den #ca ,december op den #a ,januarij daaraanvolgende1 zoodat men met het begin des jaars een nieuw getal aantreft4 ,deze cirkel1 niets bijzonders behelzende1 zal in het vervolg geene nadere beschrijving noodig hebben4 #e4 ,aan de regterhand van dezen cirkel 7 #d7 is er een1 waarop de plaats van den klimmenden knoop der ,maan aangewezen wordt2 en aan de linkerhand een ander1 die tot aanwijzing van het verste punt 7apogum7 der ,maan dient4 ,van die twee cirkels zal in het vervolg veel breeder gesproken worden4 #f4 ,boven de bedstede1 in het middelste paneel1 treft men een schoon planisphaerium of hemelsplein aan1 door eenen horizont of gezigteinder van achttien duimen omringd4 ,de rand des horizonts is in uren verdeeld4 ,op het hemelsplein zijn de voornaamste sterren geteekend1 en ook eene in teekenen verdeelde ecliptica1 op welke zich een ,zonnetje beweegt4 ,het hemelsplein doet dagelijks met de ,zon ne omwenteling1 en de ,zon doorloopt bovendien de ecliptica in n jaar4 ,men ziet derhalve op ieder oogenblik des daags de plaats der ,zon aan den hemel1 en des morgens en des avonds de plaats en het uur van haren op- en ondergang4 ,ook wordt men de standplaatsen1 den op- en ondergang der voornaamste sterren1 die te ,franeker gezien kunnen worden1 alle oogenblikken des daags en des nachts gewaar4 ,om de sterren te gemakkelijker aan den hemel1 hetzij door hare regte opklimmingen 7ascensiones rectae71 hetzij door hare afstanden van de acht voornaamste streken van het kompas1 te kunnen vinden1 nadat men ze op het hemelsplein gezocht heeft1 gaan er naar den horizont1 uit het middelpunt van het hemelsplein1 eenige regte uurlijnen1 en uit het toppunt eenige kromme lijnen1 die de gemelde streken verbeelden1 zijnde alleen de meridiaan1 zoo als het behoort1 regt4 #g4 ,op het zelfde paneel1 naast het hemelsplein1 is aan ieder kant een klein cirkelstuk3 dat aan de linkerhand wijst het uur van ,zons-opgang1 het andere dat van ,zons-ondergang aan2 behalve dat beide deze uren op het oogenblik1 dat de ,zon inderdaad op- of ondergaat1 door de nagebootste ,zon op den horizont van het hemelsplein aangewezen worden4 #h4 ,op ieder der twee pilasters1 die het middelste paneel van de twee anderen afscheiden1 zijn twee kleine wijzers4 ,de bovenste aan de regterhand wijst den afstand der ,maan van haren klimmenden knoop aan2 de onderste den afstand der ,maan van ,aries1 of hare lengte langs de ecliptica gerekend2 de bovenste wijzer aan de linkerhand toont aan1 hoe ver de ,maan van haar verste punt 7apogum7 van de ,aarde af is1 en de onderste dient ter aanwijzing van den afstand der ,maan van de ,zon1 waaruit haar ouderdom en hare lichtgestalten 7phases7 kennelijk zijn4 #i4 ,eindelijk is er op ieder der zijpaneelen1 boven de kasten1 een wijzer2 die aan de linkerhand wijst het uur aan van den opgang1 en de andere dat van den ondergang der ,maan4 #aj4 ,ziedaar eene korte schets van alles1 wat door dit schoone werktuig aangewezen wordt4 ,een groot getal bewegingen1 voorwaar6 die alle in en op haren behoorlijken tijd geschieden1 en alle door n uurwerk1 maar uit vier raderen bestaande1 veroorzaakt worden4 ,dit uurwerk1 het raderwerk van het hemelsplein1 dat der maanwijzers en de rondsels1 die de beweging in het planetarium overbrengen1 zijn in de ruimte1 die er boven tusschen de bedstede en kasten en de balken is1 verborgen4 ,het uurwerk wordt eenmaal 's weeks opgewonden1 doch het zoude niet moeijelijk te maken zijn1 dat het langer konde gaan4 ,hoewel al de deelen zoodanig onderling en met het uurwerk verbonden zijn1 dat zij allen te zamen hunne bewegingen volbrengen1 vallen er echter hieromtrent twee dingen aan te merken4 ,het eerste is1 dat ieder stuk gemakkelijk weggenomen kan worden1 zonder dat de beweging der overige gestoord wordt2 hetwelk noodzakelijk is1 om alle wanorde te voorkomen1 wanneer er1 in vervolg van tijd1 aan het eene of andere stuk iets mogt komen te ontbreken1 en om te beletten1 dat alles1 om het gebrek van n stuk1 zoude behoeven stil te staan4 #aa4 ,de andere aanmerking is1 dat1 hoewel het geheele werktuig zijne beweging van een uurwerk ontvangt1 het echter zeer gemakkelijk er van afgezonderd1 en door een ander middel in beweging gebragt kan worden4 ,te dien einde laat men het rad1 dat de beweging van het uurwerk ontvangt en aan alle de overige raderen mededeelt1 door het wegnemen van een paar wiggetjes1 zakken4 ,dan staan al de bewegingen1 behalve dat van het uurwerk1 stil4 ,vervolgens wordt eene as1 die aan het eene einde eene schijf1 waarom een touw loopt1 en aan het andere eene schroef zonder einde draagt1 door het losmaken van een schroefje1 nedergelaten2 de draad van de schroef zonder einde vat alsdan de koperen takken van een rad1 hetwelk met al de overige verbonden is4 ,dit touw loopt beneden in de bedstede over eene schrijf1 welke1 in een der kasten1 door eene kruk bewogen wordt4 ,wanneer men dan de kruk omdraait1 wordt het geheele werktuig met de hand1 even als te voren door het uurwerk1 bewogen4 ,deze afzonderlijke beweging is1 om twee redenen1 zeer dienstig3 vooreerst1 om hetzij aan liefhebbers1 hetzij aan leerlingen1 indien men het werktuig tot onderwijs1 waartoe het zeer geschikt is1 wilde gebruiken1 al de verschijnselen1 die door de beweging van het uurwerk niet dan in verloop van vele jaren plaats kunnen hebben1 in eenen zeer korten tijd aan te toonen2 ten anderen1 om door dit middel den toestand1 die in vorige tijden reeds plaats gehad heeft1 of in volgende jaren plaats staat te hebben1 na te gaan4 #ab4 ,het uiterlijke aanzien van het geheele stuk is reeds zeer net1 en zal sierlijk zijn1 wanneer alles1 volgens het bestek1 geschilderd1 verguld en geteekend zal wezen1 hetgeen in dezen zomer staat te geschieden 7#aghj74 ,de schikking is ook zeer wel uitgedacht1 vermits dit anderzins omslagtig stuk geene plaats wegneemt1 en van alle kanten beter kan beschouwd worden1 dan indien het in eene glazen kast in het midden van het vertrek stond4 ,ook is het zeer aangenaam1 dat men1 in de kamer zittende1 de oogen maar heeft op te heffen1 om den geheelen planetenstand en den ganschen sterrenhemel te overzien4 #ac4 ,het gezegde zij1 tot eene algemeene schets1 genoeg4 ,doch1 hoe voordeelig men ook daaruit over het stuk mogt denken1 zoude men echter slechts een zeer flaauw denkbeeld van zijne innerlijke fraaiheid en van het vernuft des makers hebben4 ,het zal derhalve noodig zijn1 in eenige bijzonderheden te treden1 en sommige dingen wat naauwkeuriger te ontvouwen4 ,een opmerkend lezer heeft reeds kunnen bespeuren1 dat dit kunststuk geen enkel planetarium is1 maar dat het uit drie onderscheidene deelen bestaat4 #ao4 ,het eigenlijk gezegde planetarium1 dat aan de zoldering van de kamer te zien is 7 #c74 #bo4 ,het planisphaerium1 of hemelsplein1 met de daartoe behoorende wijzers van den op- en ondergang der zon 7 #f1 #g74 #co4 ,de maanwijzers1 die op de pilasters 7 #h71 op de zijpaneelen 7 #i7 en aan de zoldering zelve 7 #e7 te zien zijn4 ,deze wijzen allen de ongelijke1 en in schijn ongeregelde1 bewegingen der maan aan4 ,dit zijn de drie stukken1 welke wij thans nader moeten beschouwen en naauwkeuriger beschrijven4 ,,tweede ,,hoofdstuk4 ,,beschrijving ,,van ,,het ,,eigenlijk ,,gezegde ,,planetarium4 #ad4 ,om de beschrijving van het planetarium voor een ieder duidelijker voor te stellen1 en opdat men gemakkelijker zoude kunnen beoordeelen1 wat een dergelijk stuk behoort aan te wijzen1 zal het niet ondienstig zijn1 hier eene algemeene schets van den toestand en de bewegingen der planeten te geven4 ,ons planeetstelsel bestaat uit de ,zon1 uit zes hoofd-dwaalsterren1 en tien kleine dwaalsterren1 satelliten1 wachters of manen geheeten4 ,de hoofd-dwaalsterren draaijen alle om de ,zon1 de satelliten om die hoofd-planeten1 tot welke zij behooren1 en worden tevens met deze om de ,zon gevoerd4 ,de omloopstijden der hoofd-planeten zijn zeer verschillende1 en1 naar de nieuwste en naauwkeurigste waarnemingen1 als volgt3 ,mercurius in #hg d4 #bc u4 #ad m4 #bf s4 of in #baaa4gda u4 #df ,venus 11 #bbd d4 #af u4 #da m4 #cb s4 11 11 #ecib4fib u4 ,de ,aarde 11 #cfe d4 #e u4 #dh m4 #de s4 11 11 #hgfe4hab u4 ,mars 11 #fhf d4 #bb u4 #ah m4 #bg s4 11 11 #afdhf4cjg u4 ,jupiter 11 #aa j #dg #cae d4 #h u4 #eh m4 #bg s4 11 11 #ajcibh4igd u4 ,saturnus 11 #bi j4 #afd d4 #g u4 #ba m4 #ej s4 11 11 #begiha4cfd u4 ,,nb4 ,vergelijk bij deze en verdere opgaven de achter dit werkje gevoegde tabellen4 #ae4 ,de kringen1 welke de planeten om de ,zon beschrijven1 zijn niet cirkelvormig1 maar langrond1 en de ,zon staat niet in het middelpunt derzelve1 maar op een zekeren afstand van het middelpunt van iederen kring4 ,dit noemt men de uitmiddelpuntigheid 7excentricitas7 van iedere planeet4 ,deze uitmiddelpuntigheid is voor iedere planeet zeer verschillende4 ,indien men den gemiddelden afstand der ,aarde van de ,zon gelijk aan #ajjj stelt1 zullen de gemiddelde afstanden en de uitmiddelpuntigheden der planeten zijn als volgt3 ,afstand4 ,uitmiddelpuntigheid4 ,mercurius #ch- #hj of #b_/aj ged4 des afst4 van ,merc4 van de ,zon4 ,venus #gbc- #e 11 #g_/ajjj 11 11 11 11 ,venus 11 11 11 ,de ,aarde #ajjj- #ag 11 #ag_/ajjj 11 11 11 11 de ,aarde 11 11 11 ,mars #aebd- #adb 11 #ic_/ajjj 11 11 11 11 ,mars 11 11 11 ,jupiter #ebja- #bec 11 #di_/ajjj 11 11 11 11 ,jupiter 11 11 11 ,saturnus #ieci- #ecb 11 #ei_/ajjj 11 11 11 11 ,saturnus 11 11 11 ,de uitmiddelpuntigheid van ,mercurius is dan zeer aanmerkelijk1 en verreweg de grootste2 daarop volgt die van ,mars4 ,hoewel de loopbanen der planeten langrond zijn1 verschillen zij echter alle 7uitgenomen die van ,mercurius7 zoo weinig van den cirkel1 dat men gewoon is1 dezelve door cirkels te verbeelden1 welker middelpunt zoo ver van de ,zon af is1 als de uitmiddelpuntigheid van iedere planeet het vereischt4 #af4 ,uit hetgeen wij zoo even 7 #ae7 wegens de gedaante en uitmiddelpuntigheden van de loopbanen der planeten gezegd hebben1 volgt1 dat de afstand eener planeet van de ,zon niet altijd de zelfde1 maar nu grooter1 dan kleiner is4 ,mercurius1 b4v4 is in zijn kleinsten afstand een vijfde gedeelte des geheelen afstands digter bij de ,zon dan bij het middelpunt zijns krings2 en in zijn grootsten afstand een vijfde gedeelte verder van de ,zon dan van het gemelde middelpunt2 en derhalve is ,mercurius in zijn grootsten afstand #b_/e gedeelten verder van de ,zon1 dan in zijn kleinste4 ,iedere planeet is dan ns in zijn omloop in den grootsten1 en ns in den kleinsten afstand van de ,zon3 het eerstgemelde punt wordt het verste punt 7aphelium71 het laatstgemelde het naaste punt 7perihelium7 genaamd4 #ag4 ,vermits de planeten niet altijd even ver van de zon zijn 7 #af71 hebben zij geene eenvormige beweging1 maar zij bewegen zich sneller naarmate zij digter bij1 en trager naarmate zij verder van de ,zon afzijn4 ,de snelheid is de kleinste in het verste punt1 wordt allengskens grooter naarmate de planeet digter bij het naaste punt komt1 en aldaar is zij de grootste2 zij neemt vervolgens hoe langer hoe meer af1 wanneer de planeet van het naaste naar het verste punt gaat4 ,de sterrekundigen zijn gewoon1 hunne rekeningen van het verste punt te beginnen2 zij noemen ware anomalie den afstand eener planeet van het verste punt1 en middelbare anomalie dien afstand1 op welken de planeet zich van het verste punt zoude bevinden1 indien zij met eene eenvormige beweging en hare middelbare snelheid ware voortgegaan4 ,de ware anomalie is kleiner dan de middelbare1 wanneer de planeet van het verste punt 7alwaar de beweging het traagst is7 naar het naaste punt gaat2 en grooter1 wanneer zij van het naaste punt 7waar de beweging het snelst is7 naar het verste punt gaat4 ,in de verste en naaste punten zijn de ware en de middelbare anomalin gelijk4 #ah4 ,de baan1 welke de ,aarde doorloopt1 en in welke de ,zon zich derhalve schijnt te bewegen1 wordt ecliptica of taanrond geheeten1 en in twaalf teekenen1 ,aries1 ,taurus enz41 ieder van #cj gr4 verdeeld #dh4 ,de kringen der overige planeten zijn niet in het vlak van de ecliptica1 of aan de ecliptica evenwijdig1 maar zijn op dezelve hellende1 de eene meer1 de andere minder1 en snijden haar in twee punten1 knoopen genaamd4 ,de planeet bevindt zich dan1 gedurende haren loop1 somtijds boven1 somtijds beneden de ecliptica1 en twee malen in de ecliptica zelve1 of in hare knoopen4 ,de afstand1 op welken de planeet boven of onder de ecliptica is1 wordt hare breedte geheeten3 noorderbreedte1 zoo de planeet boven1 en zuiderbreedte1 zoo de planeet beneden de ecliptica is4 ,klimmende knoop is het punt1 in hetwelk de planeet de ecliptica snijdt1 wanneer zij zich daar boven staat te verheffen1 en dalende knoop het punt der snijding1 wanneer de planeet onder de ecliptica begint te dalen4 #ai4 ,de sterrekundigen zijn gewoon1 al de bewegingen der planeten tot de ecliptica te brengen1 en beginnen hunne telling van het eerste punt1 van het teeken ,aries4 ,zij noemen den afstand der ,zon1 of eener planeet1 van het gemelde punt ,aries1 de lengte der ,zon of der planeet2 die lengten nemen zij op de ecliptica1 en drukken dezelve in teekenen1 graden en minuten uit4 #bj4 ,de planeten zijn niet alle even groot4 ,wanneer men de middellijn der ,aarde door #ajj uitdrukt1 staan de middellijnen der ,zon en verdere planeten in de volgende evenredigheid3 ,de middellijn der ,zon #aabgi4 van ,mercurius #da4 ,venus #ig4 de ,aarde #ajj4 de ,maan #bg4 ,mars #fg4 ,jupiter #aadj4 ,saturnus #ajaj4 ,van den ring van ,saturnus #bceg4 #di ,het is niet mogelijk1 de grootte der planeetbollen1 naar hare onderlinge betrekking1 en tevens naar de evenredigheid van hare afstanden van de ,zon1 te schikken4 ,want1 indien het bolletje1 dat de ,aarde verbeeldt1 maar ne lijn in middellijn beslaat1 dat zekerlijk1 om duidelijk te zijn1 veel te klein is1 zal de ,zon #i #a_/b duimen beslaan1 doch de ,maan maar #a_/d lijn1 en dus bijna onzigtbaar zijn2 en echter1 vermits de middel-afstand der ,zon van de ,aarde #ajg #a_/b malen grooter dan de middellijn van de ,zon is1 zoude die afstand #hd voeten1 en die van ,saturnus #hjj voeten beslaan2 welke grootte aan geen werktuig van deze soort gegeven kan worden4 ,men is dan genoodzaakt hiervan af te zien1 en heeft alleen zorg te dragen1 dat het bolletje van ,mercurius 7in middellijn7 omtrent de helft zij van ,venus2 ,venus iets1 doch de ,maan vier malen1 en ,mars een derde kleiner dan de ,aarde2 en ,jupiter elf1 ,saturnus tien1 en de ring van ,saturnus vier-en-twintig malen grooter dan de ,aarde zij4 #ba4 ,uit hetgeen tot hiertoe gezegd is1 blijkt1 dat men in een goed planetarium de volgende stukken1 de hoofd-planeten betreffende1 in acht moet nemen4 #a4 ,de planeten moeten op hare betrekkelijke afstanden en in hare ware uitmiddelpuntigheden geplaatst zijn 7 #ae74 #b4 ,zij moeten in hare ware tijden om de ,zon draaijen 7 #ad74 #c4 ,men moet te allen tijde hare lengte 7 #ai71 breedte 7 #ah71 knoopen 7 #ah71 verste en naaste punten 7 #af71 duidelijk en gemakkelijk kunnen gewaar worden4 #d4 ,de planeten moeten de wetten der ware anomalie 7 #ag7 volgen1 en dus in gelijke tijden minder ruimte afleggen bij het verste dan bij het naaste punt4 #bb4 ,het planetarium van ,eisinga beantwoordt ten volle aan die vier vereischten4 ,al de kringen1 in welke de planeten zich bewegen1 zijn uitmiddelpuntig1 en ieder zoo veel1 als de waarnemingen het geleerd hebben 7 #ae73 zoodat de planeten nu digter bij de ,zon zijn1 dan verder van haar af1 dan in hare middelafstanden zijn4 ,deze zijn in de evenredigheid1 welke wij hier boven 7 #ae7 bepaald hebben4 #bc4 ,de raderen1 aan welke de stijltjes1 die de planeetbollen dragen1 gehecht zijn1 en de rondsels1 die haar de beweging1 welke zij van het uurwerk 7 #aj7 ontvangen1 mededeelen1 zijn met zoo vele tanden voorzien1 als noodig is1 om de gemelde ware omloopstijden voort te brengen4 ,de raderen bestaan uit houten cirkels1 op rolletjes bewegelijk1 welke met ijzeren staafjes1 die als tanden dienen1 voorzien zijn4 ,eene omslagtige beschrijving van het raderwerk zoude zonder platen niet wel verstaanbaar zijn4 ,het zij genoeg aan te merken1 dat de raderen op de zelfde wijze als in het planetarium van ,huygens ondersteund worden4 ,de sleuven1 in welke de ,aarde1 de vijf hoofd-planeten en de ,zon-wijzer 7 #c7 zich bewegen1 verdeelen de zoldering in zeven uitmiddelpuntige banden of riemen1 die door schroeven aan de balken gehecht zijn1 en des noods er uit geligt kunnen worden1 opdat men bij het raderwerk zoude kunnen komen2 zoo als1 b4v4 vereischt werd1 om de raderen en rondsels op hare behoorlijke plaatsen te stellen4 #bd4 ,de rand van iederen band of riem1 die het naast aan de sleuf komt1 is1 voor de planeten ,saturnus1 ,jupiter1 ,mars en de ,aarde1 netjes in teekenen en graden verdeeld2 doch voor ,venus maar van #e tot #e1 en voor ,mercurius maar van #aj tot #aj graden1 daar deze kringen te klein zijn1 dan dat alle graden duidelijk zouden kunnen zijn4 ,behalve dit1 zijn om den kring der ,aarde1 in den buitenrand1 de namen der maanden en het getal der dagen geschilderd4 ,iedere planeet toont dan onmiddellijk hare lengte op eene zigtbare wijze aan4 ,op ieder dezer verdeelde en zeer net geschilderde cirkels wordt het naaste en verste punt1 door de letters ,n4 ,p4 en ,v4 ,p4 zeer duidelijk aangewezen4 ,die letters zijn op die plaatsen1 waar de gemelde punten zich inderdaad bevinden2 namelijk het verste punt #ej3 van ,mercurius in ,sagittarius #ac gr4 #cc m4 ,venus 11 ,aquarius #h 11 #ac 11 de ,aarde 11 ,capricornus #h 11 #ch 11 ,mars 11 ,virgo #a 11 #bh 11 ,jupiter 11 ,libra #aj 11 #bb 11 ,saturnus 11 ,sagittarius #bi 11 #ec 11 #be4 ,omtrent deze verste en naaste punten dient men aan te merken1 dat zij niet aan den hemel onveranderlijk blijven staan1 maar door eene dubbele oorzaak1 volgens de orde der teekenen1 allengskens voortrukken3 namelijk1 n door den voortgang der nacht-eveningen 7praecessio aequinoctiorum71 n door de onderlinge aantrekking der planeten4 ,volgens de uitkomsten der naauwkeurigste waarnemingen1 door den heer ,la ,lande bijgebragt1 is de snelste voortrukking 7die van ,venus verste punt7 #d gr4 #aj m4 in eene eeuw1 of #b #a_/b minuten 's jaars2 en de traagste 7die voor ,jupiter7 #a gr4 #dc m4 in eene eeuw1 of #a minuut 's jaars4 ,deze bewegingen zijn noch op dit1 noch1 zoo veel ik weet1 op eenig ander planetarium1 werkstellig gemaakt3 niet1 dat dit bezwaarlijk ware2 maar het nut zoude geenszins aan de moeite en kosten beantwoorden4 ,gemakkelijk is het1 de letters ,n4 ,p4 en ,v4 ,p41 die op den kring staan1 alle vijftig of honderd jaren iets te verschuiven4 ,en welk werktuig is er dat niet1 na verloop van zoo vele jaren1 wel eenige herstelling1 ten minste van schildering1 noodig heeft8 #bf4 ,iedere planeet wijst ook hare eigene breedte 7 #ah7 zeer duidelijk aan4 ,te dien einde zijn vooreerst de plaatsen1 zoo van den klimmenden als den dalenden knoop1 door de twee teekenen1 welke daartoe door de sterrekundigen gebruikt worden1 op den reeds beschreven lengte-cirkel 7 #bd7 aangewezen4 ,de plaatsen der knoopen zijn als volgt #ea3 voor ,mercurius in ,taurus #ae gr4 #ba m4 ,venus 11 ,gemini #ad 11 #bf 11 ,mars 11 ,taurus #ag 11 #cf 11 ,jupiter 11 ,cancer #h 11 #af 11 ,saturnus 11 ,cancer #ba 11 #ca 11 ,deze plaatsen zijn ook aan eenige verandering onderhevig1 doch die is te klein1 om hier in eenige aanmerking te komen3 want de grootste 7die van ,jupiter7 bedraagt maar ne minuut in eene eeuw4 #bg4 ,de knoopen dus bepaald zijnde1 is de verdeelde cirkel1 die bij de sleuf van iedere planeet ter aanwijzing der lengte dient 7 #bd71 van den klimmenden tot den dalenden knoop aan den buitenrand1 en van den dalenden tot den klimmenden aan den binnenrand der sleuf geteekend3 zoodat men1 zonder te zoeken1 met n opslag van het oog ziet1 of de breedte van eene planeet noordelijk dan zuidelijk is3 want de buitenrand toont de noordelijke1 de binnenrand de zuidelijke breedte aan4 ,om de grootte der breedte aan te toonen1 gaat er door de knoopen van den lengte-cirkel een andere cirkel1 die voor de noorderbreedte boven den buitenrand1 en voor de zuiderbreedte onder den binnenrand van gemelden lengte-cirkel geteekend is1 en in wiens omtrek de grootte der breedte1 van #e tot #e1 of van #aj tot #aj gr4 lengte1 is aangeteekend4 #bh4 ,wij hebben gezegd 7 #ag71 dat de planeten met eene ongelijke snelheid voortgaan1 en dat hare ware plaatsen verschillen van die1 op welke zij zouden staan1 indien zij met eene eenparige snelheid voortgingen4 ,deze ware standplaatsen1 of anomalin der planeten1 worden ook op dit planetarium aangewezen1 hoewel de planeetbolletjes zelve1 als welke door een gelijkgaand raderwerk voortgedreven worden1 eene bestendige snelheid hebben4 ,te dien einde zijn de graden1 die op den lengte-cirkel van iedere planeet geteekend zijn 7 #bd71 niet even groot1 maar grooter bij het verste1 en kleiner bij het naaste punt2 van het eerstgemelde tot het laatstgemelde in de zelfde evenredigheid afnemende als de snelheid van de planeet toeneemt4 ,weshalve de planeet1 omtrent beide die plaatsen eene ruimte van zes duimen1 b4v4 doorloopende1 zij in de eerste plaats door een minder getal graden dan in de tweede voortrukt3 hetwelk dan1 wat het uitwerksel1 de aanwijzing namelijk1 betreft1 op het zelfde uitkomt1 alsof de planeet inderdaad met eene ongelijke beweging voortgegaan ware4 #bi4 ,dit zoude genoeg zijn1 om aan de vier vereischten1 die wij 7 #ba7 opgegeven hebben1 te voldoen2 doch dit is nog niet alles1 wat op dit planetarium vertoond wordt4 ,want1 hoewel de ,aarde inderdaad om eene stilstaande ,zon gevoerd wordt1 zijn wij echter gewoon de ,aarde als stilstaande1 en de ,zon als zich bewegende1 te beschouwen2 waarom ook de sterrekundigen de verschijnselen1 welke de wezenlijke beweging der ,aarde voortbrengt1 aan eene schijnbare beweging der ,zon toeschrijven4 ,dit heeft ,eisinga genoopt1 deze schijnbare beweging te vertoonen4 ,te dien einde is er buiten den kring van ,saturnus eene zevende sleuf1 die de zelfde uitmiddelpuntigheid als de loopbaan der ,aarde1 of schijnbare weg der ,zon1 heeft4 ,door deze sleuf beweegt zich een wijzer1 die ieder oogenblik den schijnbaren stand der ,zon op de ecliptica aantoont1 dat is1 den schijnbaren weg der ,zon te kennen geeft 7 #c74 ,de buitenrand van deze sleuf is in twee banden verdeeld3 op den eersten zijn de twaalf maanden van het jaar1 en op den tweeden de dagen van iedere maand geteekend2 aan den binnenrand zijn ook twee banden3 op den eersten zijn de graden1 op den tweeden de teekens van de ecliptica geschilderd4 ,deze wijzer staat altijd regtstreeks over de ,aarde1 zoodat1 wanneer b4v4 de ,aarde in den eersten graad van ,aries is1 de wijzer den eersten graad van ,libra aantoont1 en zoo vervolgens4 #cj4 ,een en de zelfde wijzer toont derhalve n de dagen1 n de maanden1 n de graden1 die de ,zon op de ecliptica schijnt door te loopen1 dat is1 de schijnbare lengte der ,zon1 aan4 ,maar1 gelijk de ,aarde hare baan met ongelijke schreden in gelijke tijden doorloopt 7 #ag1 #ah71 zoo schijnt de ,zon het ook te doen1 en hare schijnbare beweging is ongelijkvormig2 daar de dagen1 integendeel1 als alle uit vier-en-twintig gelijke uren bestaande1 met eene gelijkvormige beweging voortgaan4 ,een en de zelfde wijzer moet dan1 om de dagen en maanden aan te wijzen1 eene gelijkvormige beweging hebben1 en tevens het uitwerksel eener ongelijkvormige1 de lengte namelijk der ,zon1 te kennen geven4 ,dit laatste geschiedt op de volgende wijze3 ,de band1 die aan den binnenrand der sleuf geteekend is 7 #bi71 is noch aan de sleuf1 noch aan den band der maanden en dagen evenwijdig1 maar aan beide uitmiddelpuntig4 ,hiervan komt het1 dat de wijzer1 wanneer de ,zon in het verste punt is1 met het achterste einde de graden aanwijst1 doch wanneer zij in het naaste punt is1 met het midden4 ,in dit laatste geval passen de zelfde graden op een boog van een grooter cirkel3 want de cirkel1 dien het midden des wijzers beschrijft1 is grooter dan die1 welke het einde beschrijft2 zoodat die graden hier op den zelfden boog meer in getal passen1 dan wanneer de ,zon in het verste punt is2 dus schijnen er in den zelfden tijd meer graden doorgeloopen te worden2 dat is1 de schijnbare beweging is grooter in het naaste dan in het verste punt4 #ca4 ,de ,zon schijnt zich op de ecliptica te bewegen1 zoo als de ,aarde het inderdaad doet4 ,maar de ecliptica is niet evenwijdig aan de evennachtslijn of aequator der ,aarde1 doch helt op dezelve met eenen hoek van #bc #a_/b gr41 en snijdt den aequator in twee punten1 in ,aries1 namelijk1 en in ,libra4 ,de ,zon bevindt zich dan maar tweemalen des jaars1 met het begin van de lente en van de herfst1 in de evennachtslijn1 en is al den overigen tijd of boven of onder dezelve4 ,deze afstand der ,zon 7of ook van eene ster7 van den aequator wordt hare declinatie of afwijking geheeten1 en deze is noordelijk1 wanneer de ,zon boven1 en zuidelijk1 wanneer zij onder den aequator is4 ,de ,zons-declinatie wordt ook op dit planetarium1 door den zelfden wijzer1 die de schijnbare lengte der ,zon aanteekent1 aangewezen4 ,het is zeer eenvoudig4 ,de cirkel1 die den schijnbaren zonneweg verbeeldt1 is1 zoo als wij gezegd hebben1 de laatste van allen1 en wordt onmiddellijk door de plinten van de zoldering omringd4 ,die plinten maken dus een1 om den cirkel beschreven1 vierkant uit4 ,de getallen1 die de declinatie in graden en minuten uitdrukken1 zijn op die plinten1 van #e tot #e minuten1 zeer zigtbaar geschilderd2 en van #aj tot #aj minuten gaat er eene lijn van de plint naar de verbeelde dagen1 welke de declinatie1 die op dien dag plaats heeft1 te kennen geeft4 ,weshalve de wijzer de declinatie der ,zon1 zoo als ook de dagen en maanden1 met zijn voorst- of buiteneinde aanwijst op den zelfden tijd als hij1 beurtelings met het achterste einde en het midden1 de teekenen en graden aantoont4 #cb4 ,hoewel wij zeker weten1 dat de ,zon1 de ,aarde1 ,jupiter1 ,mars en ,venus #eb op hare assen draaijen1 en het zeer waarschijnlijk is1 dat dit voor al de planeten plaats heeft1 is deze beweging hier echter niet vertoond2 niet omdat het bezwaarlijk was uit te voeren1 maar omdat het van weinig nut zoude geweest zijn4 #cc4 ,dit zij genoeg aangaande de hoofd-planeten4 ,men ziet1 hoe volledig het planetarium te dien opzigte is4--,ik ga tot de manen1 satelliten of wachters1 over4 ,de ,aarde wordt hier van hare ,maan vergezeld4 ,deze beweegt zich #a4 op haar eigen as1 #b4 om de ,aarde1 en wordt #c4 eens des jaars met de ,aarde om de ,zon gevoerd4 ,de ,maan draait op haar eigen as ongeveer in den zelfden tijd1 in welken zij #cfj graden om de ,aarde volbrengt2 dat is1 in #bg d4 #g u4 en #dc m4 ,vandaar komt het1 dat de ,maan ons altijd de zelfde oppervlakte vertoont4 ,deze planeet wordt hier door een bolletje verbeeld1 dat in den gemelden tijd om de ,aarde draait2 doch er verloopen tusschen een conjunctie der ,maan met de ,zon en de naastvolgende #bi d4 #ab u4 #dd m41 omdat de ,aarde niet stil staat1 maar in haren kring om de ,zon voortgaat 7 #hf1 #hg74 ,de vergulde of verlichte zijde is altijd naar de ,zon toegekeerd2 en naar de ,aarde de vergulden of de zwarte zijde1 of een grooter of kleiner gedeelte der vergulde1 naarmate de ,maan of vol1 of nieuw1 of tusschen vol en nieuw is3 zoodat men alle de lichtgestalten der ,maan in hare juiste tijden gewaar wordt4 #cd4 ,om ,jupiter bewegen zich vier satelliten1 en ,saturnus heeft er vijf4 ,zij zijn naar behooren rondom ,jupiter en ,saturnus afgebeeld1 doch bewegen zich op dit planetarium niet afzonderlijk #ec4 #ce4 ,saturnus pronkt hier ook met zijnen ring4 ,de middellijn des rings is twee en een derde malen grooter1 dan die van het ligchaam van ,saturnus2 de breedte is een derde van die zelfde middellijn1 en de ruimte1 tusschen den bol van ,saturnus en den binnensten rand van den ring1 is aan de breedte des rings gelijk4 ,de ring helt op de ecliptica met eenen hoek van #ca gr4 #bc m4 en snijdt de ecliptica in den #ag gr4 van de ,maagd #ed4 #cf4 ,ziedaar eene vrij volledige beschrijving van hetgeen op het eerste gedeelte van ons ,franeker kunststuk1 op het planetarium namelijk1 vertoond wordt1 en op welke wijze4 ,wij hebben reeds gezegd1 dat dit stuk door den maker voltooid was1 alvorens hij iets van dergelijke stukken gezien of gelezen had #ee4 ,het zal derhalve niet onaangenaam zijn1 dit stuk met eenige andere1 van gelijken aard1 en door zeer ervarene wis- en sterrekundigen vervaardigd1 te vergelijken1 en na te gaan1 in hoe verre dit stuk deze vergelijking kan doorstaan4 ,,derde ,,hoofdstuk4 ,,vergelijking ,,van ,,dit ,,planetarium ,,met ,,eenige ,,anderen1 ,,voornamelijk ,,die ,,van ,,roemer1 ,,huigens1 ,,desaguliers1 ,,wright ,,en ,,de ,,beweegbare ,,sphaera ,,der ,,bibliotheek ,,te ,,leiden4 #cg4 ,men kan al de planetaria1 in het algemeen1 tot twee klassen brengen2 de eerste behelst verreweg de talrijke1 die namelijk1 welke slechts de betrekkelijke omloopstijden aanwijzen1 als wordende door geen uurwerk gedreven4 ,tot de tweede klasse behooren die planetaria1 welke door een uurwerk bewogen worden1 en dus de ware omloopstijden en de ware standplaatsen der planeten te kennen geven4 ,onder deze stukken munten het planetarium van ,huigens en de sphaera der ,leidsche bibliotheek #ef uit4 ,doch wij zullen op dit verschil niet blijven stilstaan1 omdat het bijvoegen van een uurwerk aan geene andere zwarigheden1 dan al de berekeningen1 waarvan wij straks zullen spreken1 onderhevig is4 ,alleen merk ik aan1 dat ,huigens zijn planetarium ook in dier voege heeft ingerigt1 dat het door eene kruk1 afgezonderd van het uurwerk1 bewogen kan worden1 hetwelk insgelijks in de sphaera der ,leidsche bibliotheek plaats heeft4 #ch4 ,de werktuigkundigen1 die zich op het vervaardigen van planetaria hebben toegelegd1 hebben de bewegingen der planeten of op het vlak vertoond1 zoo als ,huigens1 ,roemer1 ,desaguliers #eg en de meeste ,engelschen1 of in eene sphaera1 zoo als die der ,leidsche bibliotheek1 die van ,pigeon #eh1 ,castel #ei1 en anderen4 ,het eerste komt mij ruim zoo goed voor als het laatste2 men zal er de redenen van zien1 wanneer wij het ,franeker planetarium met de ,leidsche sphaera zullen vergelijken4 ,thomas ,wright #fj1 een ,engelschman1 heeft een middelweg ingeslagen4 ,de uiterlijke gedaante van zijn planetarium is zoo als bij ,huigens2 doch boven op den rand1 die tot ecliptica dient1 heeft hij de cirkels geplaatst1 welke de evennachtslijn1 den keerkring van den ,kreeft1 den noorder-poolcirkel en de beide kruis-cirkels 7coluri7 verbeelden1 alsmede een bewegelijken horizont4 ,maar ik kan niet zien1 dat die toestel hier van eenig nut is4 ,ook zijn er1 zoo als ,desaguliers en ,nollet #fa1 die hunne planetaria zoo ingerigt hebben1 dat men de verschillende stukken1 die er toe behooren1 naar vereisch van zaken1 er op kan plaatsen of afnemen2 hetwelk zekerlijk tot het onderwijs van eenige dingen ongemeen wel geschikt is2 doch dit lijdt het bestek van een eeuwigdurend planetarium1 zoo als dat van ,huigens1 het onze en de ,leidsche sphaera1 niet4 #ci4 ,het komt mij eindelijk voor1 niet noodig te zijn1 in het breede over de uiterlijke gedaante te spreken4 ,de meeste planetaria1 ook dat van ,huigens en het eerste van ,roemer1 zijn in eene doos besloten1 hebben maar een paar voeten middellijn en kunnen gemakkelijk van de eene plaats naar de andere gebragt worden4 ,dat van ,eisinga is aan den zolder gehecht1 en beslaat over de #ab voeten middellijn4 ,deze beide dingen heeft het met het tweede planetarium #fb van ,roemer gemeen2 dit had de zelfde grootte1 en was aan den zolder van het koninklijk observatorium te ,koppenhagen vastgemaakt4 ,het komt er alleen op aan1 welk stuk het beste is2 en dit oordeel ik het voordeeligst1 waarin de zaken het naast met den wezenlijken staat overeenkomen1 en het gemakkelijkst kunnen beschouwd worden4 ,om dan aan te toonen1 hoe ver het ,franeker planetarium eene vergelijking kan doorstaan1 zal ik het met die van ,huigens1 ,roemer1 ,desaguliers1 ,wright en de ,leidsche sphaera1 welke zeker1 vooral het eerste en de twee laatste1 onder de uitmuntendste stukken van deze soort behooren gesteld te worden1 vergelijken4 #dj4 ,wij hebben gezien1 dat alle de planeetkringen uitmiddelpuntig zijn 7 #ae71 en dat de planeten zich1 op dit planetarium1 alle inderdaad in dusdanige kringen naar waarheid bewegen 7 #bb74 ,het planetarium van ,huigens is het eenigste1 op hetwelk dit ook plaats heeft4 ,op de ,leidsche sphaera1 op het tweede planetarium van ,roemer en op dat van ,wright is de uitmiddelpuntigheid niet eens aangewezen2 maar wel op het eerste van ,roemer en op dat van ,desaguliers4 ,de cirkels1 namelijk1 die de uitmiddelpuntigheden aanwijzen1 zijn naast de nmiddelpuntige sleuven1 in welke de planeten zich bewegen1 geteekend2 doch dit is1 buiten twijfel1 zeer onvolmaakt4 #da4 ,de planeten behooren op eene gemakkelijke wijze hare lengte aan te wijzen 7 #ba74 ,deze is tweederlei3 ,zon-middelpuntige 7heliocentrica7 en ,aarde-middelpuntige 7geocentrica74 ,de eerste1 die de ware is1 heeft plaats1 wanneer men zich verbeeldt1 dat de planeten uit de ,zon gezien worden2 de tweede1 die maar betrekkelijk is1 is het punt der ecliptica1 in hetwelk de planeten schijnen te zijn1 wanneer men ze uit de ,aarde beschouwt4 ,de ,zon-middelpuntige lengte wordt hier door iedere planeet1 op den verdeelden cirkel1 die iedere sleuf omringt 7 #bd71 onmiddellijk aangetoond4 ,dit heeft1 noch bij ,roemer1 noch bij ,huigens1 noch bij ,wright1 noch op de ,leidsche sphaera plaats #fc4 ,deze planeetstelsels worden allen door maar ne ecliptica omringd2 weshalve men1 om de ,zon-middelpuntige lengte van eene planeet te vinden1 f eenen draad over de ,zon en de planeet spreiden moet1 welke de lengte op de ecliptica aanwijst1 zoo als ,huigens en ,roemer willen1 f langs de ,zon en de planeet te gelijk2 als door de vizieren van een astrolabium ziende1 moet men op de ecliptica den graad zoeken1 die door de verlengde lichtstraal aangewezen wordt1 zoo als op de ,leidsche sphaera noodig is #fd4 #db4 ,de ,aarde-middelpuntige lengte 7latitudo geocentrica71 of den stand eener planeet uit onze ,aarde beschouwd1 kent men ongeveer1 wanneer men zijn oog langs de bolletjes van die planeet en van de ,aarde rigt1 om te onderscheiden1 op welk punt der ecliptica de gezigtstraal eindigt4 ,dit is zeer gemakkelijk te verrigten op dit werktuig1 omdat men zich vlak onder het bolletje der ,aarde plaatsen kan4 ,doch het gemelde punt toont de begeerde lengte maar ten naasten bij aan2 hetwelk door niemand dergenen1 die planetaria beschreven hebben1 is aangemerkt1 dan alleen door ,huigens1 die dit stuk1 zoo als andere1 zeer wel heeft ingezien #fe4 ,om de ware begeerde ,aarde-middelpuntige lengte te hebben1 moet men zich eene lijn verbeelden1 uit de ,zon1 evenwijdig aan de eerstgemelde getrokken1 of men moet deze met een draad inderdaad trekken2 het punt1 waar die tweede lijn de ecliptica snijdt1 is de begeerde lengte4 ,bode heeft de reden van deze tweede verrigting zeer duidelijk opgegeven #ff3 deze1 namelijk1 dat de ,aarde niet1 zoo als in de eerste verrigting stilzwijgend ondersteld wordt1 het middelpunt van de geteekende ecliptica is1 maar de ,zon4 ,doch hieruit volgt1 dat1 hoe kleiner de loopbaan der ,aarde naarmate van den omtrek der ecliptica is1 hoe geringer ook het verschil tusschen de twee verrigtingen zal zijn3 en dus is het ongemeen weinig aanmerkelijk in dit planetarium4 ,doch niets belet1 om op hetzelve de twee verrigtingen in het werk te stellen4 #dc4 ,de knoopen en de verste en naaste punten zijn hier1 zoo als wij gezegd hebben 7 #bd1 #bf1 #bg71 op de cirkels1 die elke sleuf omringen1 aangeteekend4 ,dit heeft ook bij ,huigens en ,desaguliers plaats2 doch lang zoo duidelijk niet omtrent de knoopen1 vermits deze hier terstond door de plaatsen1 waar de cirkel van den binnen- naar den buitenrand1 of van den buiten- naar den binnenrand gaat1 onderscheiden worden 7 #bg74 ,noch knoopen1 noch verste1 noch naaste punten worden er op de ,leidsche sphaera en het planetarium van ,roemer1 of dat van ,wright aangewezen4 #dd4 ,wij hebben reeds gezegd1 op welke wijze de breedte der planeten hier zeer naauwkeurig vertoond wordt 7 #bg74 ,zij wordt in het geheel niet aangewezen bij ,roemer1 bij ,desaguliers en ,wright1 maar op de zelfde wijze bij ,huigens2 doch lang zoo volkomen niet3 #ao4 omdat het gedeelte der loopbaan1 in hetwelk de breedte zuidelijk is1 lang zoo gemakkelijk niet van het gedeelte1 alwaar zij noordelijk is1 te onderscheiden is als hier 7 #bg72 #bo4 omdat ,huigens enkel de grootte der grootste breedte heeft uitgedrukt1 maar niet de breedte1 welke de planeet op verschillende plaatsen van hare loopbaan heeft1 hetwelk hier in acht genomen is geworden4 #de4 ,de strekking en de grootte der breedte1 dat is de klimming der planeten boven de ecliptica1 of hare daling onder dezelve1 wordt dan hier zeer naauwkeurig aangewezen1 hoewel de planeten zich hier alle in het vlak der ecliptica bewegen4 ,men heeft door het vlak zelve vertoond1 wat de natuur inderdaad door eene wezenlijke klimming en daling verrigt4 ,doch wie ziet niet1 dat dit1 wat de zaak zelve betreft1 voor den beschouwer op het zelfde uitkomt8 ,in de ,leidsche sphaera heeft men echter de natuur stipter gevolgd3 want de planeten rijzen en dalen er wezenlijk1 zooveel als hare noorder- of zuiderbreedte het vereischt4 ,dit had men hier ook1 zonder eenige moeite1 kunnen doen2 doch het is niet mogelijk1 op die wijze de ware grootte der breedte te kennen2 alwat men doen kan1 is1 het oog naauwkeurig in het vlak der ecliptica houdende1 te bespeuren1 of de planeet in1 of boven1 of beneden de ecliptica is1 en dus of geene1 of eene noorder- of eene zuiderbreedte heeft4 ,maar de hoek van helling1 of de breedte1 waar het eigenlijk op aankomt1 kan1 op die wijze1 niet opgemaakt worden4 ,hoewel dan deze wijze1 in den eersten schijn1 nader met de natuur overeenkomt1 is zij echter1 om de verrigtingen der natuur voldoende te verbeelden1 minder geschikt dan de eerstgemelde4 #df4 ,de hoofd-planeten draaijen alle om hare as 7 #cb74 ,die beweging heeft hier1 noch bij ,huigens1 noch bij ,roemer1 noch bij ,desaguliers omtrent geene der hoofd-planeten plaats2 doch wel bij ,wright1 ten aanzien der ,zon1 van ,venus1 de ,aarde1 ,mars en ,jupiter1 van welke de omloopstijden bekend zijn2 en op de ,leidsche sphaera alleen ten aanzien der aarde4 ,deze beweegt daar in #bd uren op hare as1 en derwijze1 dat die as altijd aan zich zelve evenwijdig blijft4 ,dit is dan op die sphaera eene volmaaktheid meer2 doch die van zoo veel nut niet is1 als het in het eerste opzigt wel schijnt1 omdat het aardbolletje1 hoewel met eenen beweegbaren gezigteinder en meridiaan voorzien1 te klein is1 om met vrucht eenige astronomische vraagstukken op te lossen4 ,daartoe is het planetarium van ,nollet1 of dat gedeelte van het planetarium van ,desaguliers1 hetwelk tot ontvouwing der bewegingen van de ,aarde ingerigt is1 veel geschikter4 ,doch1 hoe men de zaak ook beschouwe1 is het niet vertoonen van deze beweging geen gebrek in het ,franeker planetarium1 vermits dezelve met de verschijnsels1 die er uit voortspruiten1 zeer naauwkeurig op het hemelsplein verbeeld worden4 ,in het groote planetarium van ,desaguliers blijft ook de ring van ,saturnus altijd evenwijdig aan zich zelven1 dat hier1 noch1 zooveel ik weet1 ergens plaatsheeft1 en echter1 om de verschijnselen van de verdwijning en de verscheidene gestalten van ,saturnus ring1 zoo als die uit de ,aarde gezien wordt1 duidelijk aan te toonen1 zeer dienstig zijn kan4 ,het zoude niet moeijelijk zijn1 beide deze dingen ook op dit planetarium te vertoonen4 #dg4 ,op het planetarium van ,huigens is nog een stuk1 hetwelk daar en op het onze alleen vertoond wordt1 en van veel gewigt is3 dit1 namelijk1 dat de planeten zich met ongelijke snelheden in de verschillende perken harer loopbanen bewegen1 en de wetten der ware anomalie 7 #bh7 volgen4 ,dit heeft ,huigens op eene zeer schrandere1 doch eenvoudige1 wijze verrigt1 met1 namelijk1 het rad1 dat de planeet beweegt1 niet nmiddelpuntig met de loopbaan der planeet te leggen1 maar zoo veel uitmiddelpuntig aan den anderen kant der ,zon1 als de evenredigheid van de grootte des rads en die der ware uitmiddelpuntigheid der loopbaan het vereischen4 ,wij hebben te voren 7 #bh7 gezien1 hoe ,eisinga het zelfde uitwerksel verbeeld heeft1 niet door aan de planeten zelve eene onregelmatige snelheid te geven1 maar door de ongelijkheid der beweging op de graden1 welke zij aantoont1 te brengen1 dat voor den beschouwer op het zelfde uitkomt4 #dh4 ,het blijkt uit het gezegde1 dat ons ,franeker planetarium1 wat de hoofd-planeten betreft1 voor de andere niet behoeft te wijken2 dat het in eenige opzigten vollediger is1 en dat er op de ,leidsche sphaera niets meer dan de beweging der ,aarde om hare as1 op het planetarium van ,desaguliers niets meer dan de evenwijdige stand van ,saturnus ring1 en op dat van ,wright niets meer dan enkel de omwentelingen der planeten om hare assen1 vertoond worden4 ,waarbij komt1 dat de schijnbare weg der ,zon en hare declinatie op geen der gemelde stukken aangewezen worden1 doch hier integendeel zeer naauwkeurig4--,ik ga tot de satelliten over4 #di4 ,de ,maan is de eenigste satelliet1 wiens beweging hier gezien wordt1 hetwelk ook op het planetarium van ,huigens en het eerste van ,roemer plaats heeft1 en wel op de zelfde wijze4 ,op de ,leidsche sphaera en het planetarium van ,wright beweegt zich de ,maan1 daarenboven1 volgens hare ware helling op de ecliptica1 en toont dus hare breedte aan4 ,doch dit1 hoe fraai het ook in den eersten opslag moge voorkomen1 is van weinig belang1 omdat die breedte even weinig als die der hoofdplaneten kan waargenomen worden 7 #de74 ,bovendien zijn de ,maansknoopen aan eene zeer snelle beweging onderworpen1 die1 vermits er in de beschrijving niets van te vinden is1 zekerlijk in de ,leidsche sphaera niet aangetoond wordt1 maar wel bij ,wright1 bij wien ook de helling der ,maan veel duidelijker dan op de ,leidsche sphaera vertoond wordt4 ,doch de beweging van het verste en naaste punt is bij ,wright geheel achtergelaten4 ,maar al die ongeregeldheden van de beweging der ,maan worden op het derde gedeelte van het ,franeker planetarium zeer naauwkeurig aangewezen4 #ej4 ,maar hierin overtreft de ,leidsche sphaera het ,franeker planetarium1 dat1 namelijk1 de satelliten van ,jupiter zich daarop in hunne ware tijden om ,jupiter bewegen1 en tevens met dezen om de ,zon gevoerd worden2 en het is ook1 zoo veel ik weet1 het eerste stuk van dien aard1 waarop deze vertooning plaats gehad heeft #fg4 ,wright heeft de ,leidsche sphaera hierin gevolgd1 en bovendien de betrekkelijke bewegingen der satelliten van ,saturnus ook verbeeld2 hoewel deze vertooning1 wegens de groote helling van vier dezer satelliten1 onvolmaakt is1 omdat die helling hier niet vertoond is4 ,het zoude niet bezwaarlijk zijn1 deze bewegingen nog op het ,franeker planetarium aan te brengen2 maar de afstanden der satelliten van ,jupiter1 en nog minder die van ,saturnus1 zouden er1 even weinig als op de ,leidsche sphaera1 hunne ware betrekkingen met de grootte van hunne hoofd-planeten kunnen behouden4 ,,vierde ,,hoofdstuk4 ,,over ,,de ,,zwarigheden1 ,,welke ,,men ,,in ,,het ,,vervaardigen ,,van ,,een ,,planetarium ,,ontmoet4 #ea4 ,daar het mij meer dan eens is voorgekomen1 dat sommige menschen zich verbeelden1 dat er in het bestek van een planetarium te maken niet meer zwarigheden zijn1 dan in dat van een uurwerk1 vermits de uitwerksels1 in beide gevallen1 door een zeker getal raderen worden voortgebragt1 zal het niet ondienstig zijn1 kortelijk aan te toonen1 welke de wezenlijke zwarigheden zijn1 welke men in het vervaardigen van dergelijke werken aantreft4 ,ik versta hierdoor die zwarigheden1 die het werk eigen zijn1 en niet die1 welke van plaatselijke omstandigheden afhangen4 ,eisinga1 die zijn planetarium naar zijn vertrek schikken moest1 heeft de zwarigheden van de laatstgemelde soort zeer dikwijls ondervonden4 ,dan was er een balk in den weg1 dan weder iets anders4 ,dus had hij1 bij voorbeeld1 gaarne alle de planeten door middel van nen as1 met zes rondsels voorzien1 doen bewegen1 zoo als ,huigens het ook gedaan heeft2 doch de balken hebben hem daarin verhinderd2 weshalve hij drie assen heeft moeten gebruiken4 ,hij had het uurwerk zoo ingerigt1 dat het traagste rad ns in #bd uren zoude omloopen1 maar de zoldering der bedstede belette den slinger de noodige lengte te geven1 om de seconden te slaan1 waarom men een korter slinger heeft moeten gebruiken1 en den bestemden toestel een weinig veranderen4 ,in andere omstandigheden zal men dergelijke zwarigheden niet aantreffen4 #eb4 ,doch de wezenlijke zwarigheden1 welke het werk zelf eigen zijn1 bestaan voornamelijk hierin1 dat men aan ieder rad het getal takken geven moet1 hetwelk noodig is1 om de beweging in den vereischten tijd te volbrengen4 ,die getallen worden door de omloopstijden1 of hunne evenredigheid1 uitgedrukt2 doch deze zijn meest alle groote en gebrokene getallen1 terwijl men echter aan de raderen noch eene onbepaalde grootte1 noch een getal takken1 dat een gebroken is1 geven kan4 ,een voorbeeld zal de zaak ophelderen4 ,de ,aarde loopt ns rond in #h1gfe4hab u4 7 #ad71 de ,maan1 in haren koppel-omloopstijd 7revolutio synodica7 ns in #gjh4gcc u4 7 #cc1 #hg74 ,dus staan die omloopstijden tot elkander als #h1gfe1hab tot #gjh1gcc4 ,maar men kan aan geen rad een getal van over de acht millioen1 of over de zeven maal honderd duizend tanden geven1 waarom er twee kleine en geheele getallen moeten gevonden worden1 die de zelfde evenredigheid als #h1gfe1hab en #gih1gcc hebben2 dat is1 de evenredigheid van #ab1cfhbh tot #a4 ,eisinga heeft de getallen #ii en #h gebruikt #fh1 die1 inderdaad1 vrij naauwkeurig zijn3 want zij staan tot elkander als #ab4cgejj tot #a4 ,dus zoude1 volgens die rekening1 de ,maan op het planetarium1 in honderd duizend jaren #a1bcg1ejj malen omloopen2 doch volgens de waarheid maar #a1bcf1hbh malen2 dus #fgb malen te veel in honderdduizend jaren1 of #fgb_/ajjjjj gedeelten van eenen omloop te veel in een jaar4 ,doch iedere omloop geschiedt in #gjh4gcc u41 zoodat de ,maan hier ieder jaar ongeveer #d u4 #de m4 #df s4 vervroegt1 of in iederen omloop ongeveer #bc m4 tijds4 ,de getallen #acf en #aa zijn ruim #a_/b naauwkeuriger dan #ii en #h #fi2 ook heeft ,eisinga die in een der maanwijzers gebruikt4 ,eindelijk zouden de getallen #bce en #ai zoo naauwkeurig zijn1 dat de ,maan in iederen omloop naauwelijks eene halve minuut tijds verachteren zoude1 en in twee honderd veertien jaren naauwelijks een dag4 #ec4 ,de geheele zaak komt dan op dit vraagstuk uit4 ,in plaats van twee groote en gebrokene getallen1 twee kleine en geheele te vinden1 die in de zelfde evenredigheid f naauwkeurig staan1 f zoo ten naasten bij1 dat er in langen tijd geen merkelijk verschil plaats hebbe4 ,een moeijelijk vraagstuk1 voorwaar6 tot oplossing van hetwelk ,huigens1 de groote ,huigens1 zich van eene nieuwe vinding1 die der gedurige breuken 7fractiones continuae7 bediend heeft #gj1 en ,roemer en ,cassini 7welke mannen67 van de grootste naauwkeurigheid afgeweken zijn4 ,want daar ,roemer die getallen in zijn eerste planetarium berekend1 en in het tweede onveranderd gelaten1 en ,cassini aangetoond had1 dat de bewegingen door dezelve voortgebragt zeer wel met die der planeten overeenkwamen #ga1 heeft echter ,horrebow aangetoond1 dat de omloopstijd van ,mercurius #ee m4 tekort2 die van ,venus #a u4 en #ej m4 te lang was1 en zoo voorts ten aanzien der overige planeten2 weshalve hij andere getallen van ,roemer berekend1 en in de plaat1 naast de eerstgemelde1 gesteld heeft4 ,ja ,huigens zelf1 die op zijn planetarium de getallen #cb en #eb voor het rad en het rondsel van ,venus gebruikt had1 heeft naderhand gevonden1 dat deze in ,venus1 in twintig jaren1 eene vertraging van #c gr4 #cg m4 te weeg brengen1 daar de getallen #dc en #gj in dien zelfden tijd geen #ae minuten van de waarheid zouden afwijken4 #ed4 ,dit zij genoeg om aan te toonen1 hoe moeijelijk het is1 deze getallen met de vereischte naauwkeurigheid te vinden4 ,doch die moeite wordt merkelijk grooter1 wanneer het werktuig door een uurwerk bewogen wordt2 vermits men dan geen meester meer is1 om aan het rad der ,aarde1 of aan het rondsel1 dat dit rad in beweging brengt1 een willekeurig getal tanden te geven2 maar men dan dit getal zoodanig met de raderen van het uurwerk paren moet1 dat dit de ,aarde in #cfe d4 #e4 u4 #dh m4 #de s4 ns doe omgaan #gb1 dat zeer moeijelijk is1 omdat het getal #cfe4bdbahg1 dat den omloopstijd der ,aarde in dagen uitdrukt1 niet gemakkelijk in andere1 vooral geheele1 getallen deelbaar is4 ,men stelle1 dat het rad van het uurwerk1 dat de beweging aan de ,aarde mededeelt1 in #bd uren ns omgaat1 zoo zal de omloopstijd van dat rad tot dien van de ,aarde staan1 als #a tot #cfe4bdbahg4 ,er moet dan een rad en een rondsel1 of liever1 vermits dit onmogelijk is1 een zoodanig zamenstel van raderen en rondsels gevonden worden1 dat de omloopstijd van het eerste rad tot dien van het laatste zij1 als #a tot #cfe4bdbahg2 dat is1 dit getal moet in eenige geheele getallen gedeeld worden1 die met elkander vermenigvuldigd1 of #cfe4bdbahg1 of eene vermenigvuldiging daarvan uitmaken1 hetgeen niet gemakkelijk is #gc4 #ee4 ,het blijkt dan uit het gezegde1 dat die berekeningen vrij moeijelijk zijn1 en dat zij1 in haren aard1 vrij wat verschillen van die1 welke noodig zijn1 om een gewoon uurwerk1 dat de uren1 minuten1 sekonden1 dagen1 de ,maan enz4 aanwijst1 te berekenen1 vermits al de getallen alsdan geheel en gemakkelijk te deelen zijn4 #ef4 ,eindelijk dient men aan te merken1 dat al die berekeningen op dit kunststuk veel moeijelijker geweest zijn1 dan op eenig ander planetarium1 vermits dit stuk niet afzonderlijk staat1 maar nog met een ,hemelsplein en met ,maanwijzers verbonden is3 want daar men1 om zoo weinig raderen als mogelijk was te gebruiken1 eenige derzelve z ingerigt heeft1 dat zij de beweging1 n naar het planetarium n tot het hemelsplein1 n tot de ,maanwijzers overbrengen1 heeft men het getal takken zoo moeten uitzoeken1 dat het tot alle die einden voldoende was4 ,,vijfde ,,hoofdstuk4 ,,beschrijving ,,van ,,het ,,hemelsplein ,,en ,,de ,,zonwijzers4 ,i4 ,,van ,,het ,,hemelsplein4 #eg4 ,gelijk een eigenlijk gezegd planetarium de bewegingen der planeten vertoont1 en zeer dienstig is1 om zich een waar denkbeeld van dezelve te vormen1 zoo ook vertoont een hemelsplein de bewegingen der vaste sterren1 den schijnbaren loop der zon en het achtereenvolgend lengen en korten der dagen1 waarvan de jaargetijden afhangen4 ,het is dan een onafscheidelijk stuk van de volmaakte vertooning van het hemelsgestel1 en echter is het1 zoo veel ik weet1 bij geen planetarium gevoegd1 dan alleen1 en dat nog zeer onvolmaakt1 bij het eerste planetarium van ,roemer1 zoo als wij het straks nader zullen aantoonen4 ,doch1 om de fraaiheid van dit hemelsplein duidelijker voor te stellen1 is het volstrekt noodzakelijk1 eenige algemeene bedenkingen1 over de verschijnselen des sterrenhemels1 te laten voorafgaan4 #eh4 ,wanneer wij den sterrenhemel1 bijna als een halve kloot1 van de kimmen af tot boven ons hoofd uitgestrekt1 beschouwen1 schijnen alle de sterren zich van het oosten1 door het zuiden1 waar zij hare grootste hoogte boven de kimmen verkrijgen1 naar het westen te bewegen4 ,die beweging is enkel schijnbaar1 en toe te schrijven aan de omwenteling der ,aarde om hare as4 ,wij schrijven aan de sterren eene beweging toe1 welke wij zelve hebben1 maar niet gevoelen2 en het komt1 ten aanzien der verschijnselen1 op het zelfde uit1 of de sterrenhemel zich in vier-en-twintig uren eens omwentele1 en de ,aarde stil sta1 dan of de hemel onbewegelijk blijve en de ,aarde zich bewege4 #ei4 ,dit is dan het eerste verschijnsel1 dat wij1 alle nachten de sterren cirkels om het aspunt der ,aarde zien beschrijven1 en1 of altijd boven de kimmen blijven1 of1 op eenen bepaalden tijd1 in het oosten zien opkomen1 en in het westen ondergaan4 ,de ,zon zelve1 de ,maan en al de planeten leveren de zelfde verschijnselen op1 met dit eenig verschil1 dat zij niet1 zoo als de vaste sterren1 bestendig de zelfde plaats van den hemel behouden4 ,indien de ,aarde zich niet jaarlijks om de ,zon bewoog1 of1 dat op het zelfde uitkomt1 de ,zon zich niet om de ,aarde scheen te bewegen1 zoude het gemelde eerste verschijnsel nimmer aan eenige verandering onderhevig zijn3 de ,zon en de vaste sterren zouden alle dagen op den zelfden tijd opkomen en ondergaan1 en de zelfde plaatsen aan den hemel beslaan2 wij zouden altijd de zelfde sterren zien4 ,maar1 vermits de ,aarde zich om de ,zon beweegt1 schijnt de ,zon van standplaats te veranderen1 en hieruit spruiten nieuwe en gewigtige verschijnsels voort4 #fj4 ,de tijd1 die tusschen twee middagen verloopt1 dat is1 tusschen twee achtereenvolgende verschijningen der ,zon in den meridiaan of middaglijn1 wordt een dag genoemd1 en in #bd gelijke deelen1 of ,zonne-uren1 verdeeld4 ,gedurende dien tijd gebeuren er twee dingen4 ,vooreerst heeft de ,aarde zich ns om hare as gewenteld1 of1 dat op het zelfde uitkomt1 de ,zon heeft in schijn #cfj gr4 doorgeloopen2 ten tweeden is de ,aarde zelve1 of in schijn de ,zon1 in hare jaarlijksche loopbaan voortgegaan3 en vermits deze in #cfe dagen en #f u4 ongeveer volbragt wordt1 heeft de ,zon1 in die #bd uren1 #ei m4 #h s4 afgelegd4 ,dus schijnt de ,zon in die #bd uren doorgeloopen te hebben #cfj gr4 7voortspruitende uit de omwenteling der ,aarde om haren as71 en dan nog #ei m4 #h s4 7voortspruitende uit de jaarlijksche beweging der ,aarde om de ,zon71 dat is in het geheel #cfj gr4 #ei m4 #h s4 ,waaruit volgt1 dat de #cfj gr4 doorgeloopen geweest zijn in #bc u4 #ef m4 #d s41 en dat dus de ,aarde zich om hare as omwentelt1 en al de vaste sterren tot hare zelfde standplaatsen terugkeeren1 in #bc gemiddelde ,zonne-uren1 #ef m4 #d s4 en dus in #c m4 #ef s4 tijds minder1 dan de ,zon noodig heeft1 om van den eenen middag tot den anderen te komen4 ,dit is dan het tweede verschijnsel1 dat1 daar er #bd gemiddelde ,zonne-uren verloopen tusschen twee achtereenvolgende verschijningen der ,zon in den meridiaan1 er maar #bc dergelijke uren met #ef m4 #d s4 verloopen1 tot aan de terugkomst der vaste sterren op de zelfde plaats als des daags te voren4 #fa4 ,het derde verschijnsel1 dat onmiddellijk uit het tweede volgt1 is1 dat de komst der vaste sterren tot den meridiaan1 het tijdstip van haren op- en ondergang1 dagelijks #c m4 #ef s4 vervroegt1 en dat wij derhalve niet altijd de zelfde sterren zien4 ,want wij zien alleen die sterren1 welke door den glans der ,zon niet verdoofd worden1 dat is1 die1 welke1 ten opzigte der ,zon1 aan den anderen kant des ,aardbols zijn2 doch zoo eene ster in ,december b4v4 ten #f u4 des avonds opkomt1 en ten #f u4 des morgens ondergaat1 en dus den geheelen nacht door zigtbaar is1 zal zij na #ahc dagen1 dat is in ,junij1 #ahc maal #c m4 #ef s41 of #ab uren1 vroeger opkomen en ondergaan1 dat is1 ten #f u4 des morgens opkomen en ten #f u4 des avonds ondergaan1 en bij gevolg1 ter oorzaak van de tegenwoordigheid der ,zon boven de kimmen1 geheel onzigtbaar zijn4 #fb4 ,het vierde verschijnsel is het lengen en korten der dagen4 ,dit hangt van twee oorzaken af3 #a4 van de verschillende declinatie der ,zon 7 #ca7 op verscheidene tijden des jaars2 #b4 van de verschillende ligging der plaatsen op den aardkloot zelven4 ,indien de ,zon altijd in den aequator of evennachtslijn was1 zouden de dagen en nachten altijd gelijk zijn1 zoo als inderdaad in het begin van de lente en van den herfst plaats heeft4 ,maar de ,zon beweegt zich in eene op den aequator hellende baan1 de ecliptica 7 #ca72 dus is de ,zon in de lente en zomer boven den aequator verheven1 en in den herfst en winter onder dezen gedaald2 voor zoo verre hangt de zaak van de ,zon af4 #fc4 ,de breedte eener plaats op den ,aardkloot is haar afstand van de evennachtslijn2 dus is de breedte van ,franeker #ec gr4 #ae m4 en die der pool1 of van het aspunt1 #ij gr41 omdat de cirkelboog1 die door het aspunt en ,franeker loodregt op de evennachtslijn getrokken wordt1 van den aequator af1 maar #ec gr4 #ae m4 tot ,franeker1 en #ij gr4 tot de pool toe1 beslaat4 #fd4 ,het toppunt 7zenith7 is het punt1 dat loodregt boven ons verheven1 en dus #ij gr4 van den gezigteinder af is2 maar het toppunt van ,franeker is #ec4 gr4 #ae m4 ten noorden van de evennachtslijn gelegen 7 #fc72 dus ligt onze gezigteinder #cf gr4 #de m4 ten zuiden van de evennachtslijn1 en bij gevolg is het noorderaspunt der ,aarde aan den zuidkant #cf gr4 #de m4 plus #ij gr4 of #abf gr4 #de m4 en aan den noordkant maar #ec gr4 #ae m41 boven den gezigteinder verheven4 ,de gezigteinder van ,franeker 7en zoo ook van alle plaatsen1 die tusschen de evennachtslijn en het aspunt zijn7 ligt dan schuins ten aanzien van de evennachtslijn2 maar vermits al de sterren zich evenwijdig aan de evennachtslijn bewegen1 bewegen zij zich schuins ten opzigte van den gezigteinder1 dat is1 zij beschrijven cirkels1 die met den gezigteinder schuinsche hoeken maken4 #fe4 ,hoe meer nu eene ster in hare standplaats boven de evennachtslijn verheven is1 hoe hooger zij boven den gezigteinder staat2 hoe grooter boog zij dus moet beschrijven1 om van den gezigteinder weder tot den gezigteinder te geraken2 hoe langer zij bij gevolg daarboven blijft of langer zigtbaar is4 ,maar de ,zon is des zomers #bc gr4 #bh m4 boven1 en des winters #bc gr4 #bh m4 beneden de evennachtslijn2 dus blijft de ,zon hier des zomers langer boven de kimmen dan des winters en de dagen zijn in den zomer langer dan in den winter4 #ff4 ,hieruit blijkt ook1 dat al de sterren1 die meer dan #cf gr4 #de m4 boven de evennachtslijn verheven zijn1 te ,franeker den gezigteinder nimmer raken1 en dus nooit ondergaan2 zoo als b4v4 de groote en kleine ,beer1 ,cassiopoea enz41 en dat de sterren1 die meer dan #cf gr4 #de m4 beneden de evennachtslijn zijn1 nooit boven onzen gezigteinder verschijnen1 maar altijd onzigtbaar blijven4 #fg4 ,ons toppunt is #ec gr4 #ae m4 boven de evennachtslijn verheven2 des winters is de ,zon #bc gr4 #bh m4 beneden die lijn1 dus #gf gr4 #dc m4 van het toppunt af2 maar des zomers is zij #bc gr4 #bh m4 boven de evennachtslijn1 dus maar #bi gr4 #dg m4 van het toppunt verwijderd4 ,de ,zon nadert dan het toppunt allengskens1 van den #ba ,december tot den #ba ,junij2 en verwijdert zich dan van daar1 van den #ba ,junij tot den #ba ,december4 ,dit is het vijfde verschijnsel4 #fh4 ,ziedaar de vijf voornaamste verschijnselen1 welke de beweging der vaste sterren en der ,zon ons opleveren4 ,ik zal ze hier beknoptelijk in een tafereel voordragen4 ,i4 ,de sterren beschrijven dagelijks bepaalde cirkels om den as des ,aardkloots1 en komen1 op bepaalde tijden1 op bepaalde standplaatsen 7 #ei74 ,,ii4 ,de tijd1 die tusschen twee achtereenvolgende middagen1 of komsten der ,zon in den meridiaan1 verloopt1 is #bd uren2 maar de vaste sterren komen in #bc gemiddelde ,zonne-uren #ef m4 en #d s4 op de zelfde plaatsen 7 #fj74 ,,iii4 ,de tijd der verschijning van iedere ster op eene bepaalde plaats vervroegt dagelijks #c m4 #ef s41 en dus zien wij niet altijd de zelfde sterren op alle tijden des jaars 7 #fa74 ,,iv4 ,de dagen worden allengskens langer van het begin des winters tot het begin des zomers1 gedurende den tijd1 dat de ,zon de teekenen ,capricornus enz4 tot ,cancer doorloopt2 maar zij korten van het begin des zomers tot het begin des winters1 of gedurende dat de ,zon de teekenen ,cancer enz4 tot ,capricornus beschrijft 7 #fe74 ,v4 ,gedurende den eerstgemelden tijd nadert de ,zon ons toppunt allengskens2 gedurende den laatstgemelden verwijdert zij zich van hetzelve1 en komt nader aan den gezigteinder 7 #fg74 ,dit zijn de vijf verschijnsels1 welke een bewegelijk hemelsplein op derzelver behoorlijke tijden1 moet aanwijzen2 en hieraan voldoet het stuk1 hetwelk wij thans nader beschrijven zullen1 ten volle4 #fi4 ,het hemelsplein is een cirkelvlak van ongeveer #bh duimen in middellijn4 ,de voornaamste sterren1 die ooit te ,franeker kunnen gezien worden 7 #ff71 zijn er op geteekend4 ,de evennachtslijn is in graden verdeeld4 ,de ecliptica1 die hier1 zoo als het op een dergelijk stuk behoort1 uitmiddelpuntig aan de evennachtslijn is1 snijdt haar in de teekens ,aries en ,libra1 en is in teekenen verdeeld2 doch zij maakt eene sleuf in het hemelsplein1 zoodat hetzelve uit twee stukken bestaat3 het buitenste1 dat van den rand tot aan de ecliptica komt2 het binnenste1 dat aan de ecliptica begint1 en het overige1 tot aan het middelpunt1 behelst4 ,deze twee stukken zijn wederom aan elkander gehecht1 om maar n bord uit te maken2 maar de sleuf is voor de beweging der ,zon1 die op een stijltje1 dat door de sleuf gaat1 gehecht is1 noodzakelijk4 ,vervolgens is het aspunt der ecliptica ook op dit plein #bc #a_/b gr4 uit het middelpunt1 naar ,capricornus of de ,steenbok1 geplaatst2 uit hetzelve gaat1 naar het begin van ieder teeken1 eene kromme lijn2 dus wordt het plein door die lijnen1 welke de lengte der ,zon en der sterren te kennen geven1 in twaalf deelen gedeeld4 ,de lijn1 die door den ,kreeft en den ,steenbok gaat1 is alleen regt1 en gaat1 zoo als het behoort1 door het middelpunt van het plein4 ,eindelijk zijn de beide keerkringen 7tropici7 en de noorder-poolcirkel op het plein geschilderd4 #gj4 ,het hemelsplein wordt door een cirkelvlak van #ai duimen omringd2 dit vlak verbeeldt den gezigteinder1 zoodat men alleen die sterren ziet1 welke op het oogenblik1 dat men het stuk beschouwt1 boven de kimmen zijn4 ,de rand van die vlakte1 of van den gezigteinder1 is in #bd uren verdeeld2 doch er zijn er maar #ag geschilderd1 omdat de ,zon nimmer meer dan #ag uren boven de kimmen is4 ,de uren van den middag tot middernacht zijn met ,romeinsche letters1 van boven1 of van het zuider gedeelte af1 aan de regterhand geteekend2 die van middernacht tot den middag staan aan de linkerhand1 van het noorder gedeelte van den meridiaan1 tot boven1 of tot den middag4 #ga4 ,het middelpunt van den gezigteinder verbeeldt ons toppunt2 dit is derhalve #cf gr4 #de m4 boven het middelpunt van het hemelsplein1 of het aspunt der ,aarde1 geplaatst1 opdat dit aspunt aan den noordkant maar #ec gr4 #ae m4 en aan den zuidkant wel #abf gr4 #de m4 van den gezigteinder zoude af zijn1 zoo als de standplaats van ,franeker zulks vereischt 7 #fd74 #gb4 ,door het toppunt gaat1 van #ab u4 des middags tot #ab u4 middernacht1 eene regte lijn1 die den meridiaan verbeeldt2 uit hetzelve gaan naar den gezigteinder eenige kromme lijnen1 die de acht hoofdstreken van het kompas aanduiden1 opdat men gemakkelijk zoude weten1 in welk gedeelte des hemels de ,zon of de sterren1 op verschillende tijden des daags of des nachts1 zijn4 ,eindelijk gaan er uit dat punt van den meridiaan1 hetwelk met het middelpunt van het hemelsplein1 of het aspunt der ,aarde1 overeenkomt1 #ag regte lijnen naar de uren1 die op den gezigteinder geteekend zijn4 ,doch1 vermits de ,zon nooit digter dan #ff #a_/b gr4 aan het aspunt komt1 gaan al die lijnen niet verder dan tot den #fjsten graad van het aspunt af1 en rusten alle op eenen cirkelboog4 ,de uurlijnen geven te kennen1 hoe laat het is1 als de ,zon zich achter dezelve bevindt4 ,deze lijnen1 het zij regte1 het zij kromme1 worden alle door zeer dunne koperdraadjes verbeeld1 die het plein niet raken1 om zijne bewegingen niet te belemmeren4 #gc4 ,het hemelsplein draait eens rond in #bc u4 #ef m4 #d s43 dus ziet men al de sterren in haren waren tijd bewegen1 opkomen en ondergaan1 of in den meridiaan komen1 zoo als de hierboven aangestipte verschijnselen het vereischen4 ,het bord1 op hetwelk het stijltje1 dat1 door de sleuf van de ecliptica gaande1 de ,zon draagt1 vast is1 beweegt zich in #bd u4 ,dus schijnt de ,zon zich dagelijks met den sterrenhemel te bewegen1 haren dagboog af te leggen1 naar mate der standplaats1 waarin zij zich bevindt2 komt op den behoorlijken tijd op1 vervolgens in den meridiaan en gaat onder4 ,ten tweeden gaan de sterren dagelijks #c m4 #ef s4 rasser dan de ,zon1 en vervroegen zoo veel2 hetwelk het zelfde is alsof de ,zon zich1 in den tegengestelden zin1 van het westen naar het oosten1 dagelijks gedurende #c m4 #ef s1 bewoog2 vermits zij zich1 door die vervroeging der sterren1 dagelijks #ei m4 #h s4 verder1 volgens de orde der teekenen1 op de ecliptica bevindt1 en dus dezelve in n jaar doorloopt4 ,men ziet dan1 hoe de schijnbare dagelijksche beweging der sterren en der ,zon1 en bovendien de jaarlijksche beweging der ,zon te gelijk1 naauwkeurig op dit hemelsplein vertoond worden4 #gd4 ,de ecliptica is1 zoo als wij gezegd hebben 7 #fi71 uitmiddelpuntig aan de evennachtslijn op het plein geteekend1 en het plein uitmiddelpuntig aan den gezigteinder1 of het toppunt1 bewegelijk2 dus bevinden de verschillende teekens der ecliptica zich1 in hunne dagelijksche omwentelingen1 op verschillende afstanden van het toppunt4 ,het teeken ,capricornus is er het verst van af1 en dus het digtst aan den zuidelijken rand van den gezigteinder2 integendeel is ,cancer het naast aan het toppunt1 en het meest van den gemelden rand verwijderd4 ,wanneer dan de ,zon1 in het einde van ,junij1 in ,julij enz4 tot het einde van ,december1 van ,cancer naar ,capricornus gaat1 verwijdert zij zich van het toppunt2 doch nadert hetzelve1 als zij zich in het einde van ,december1 in ,januarij enz4 tot het einde van ,junij1 van ,capricornus naar ,cancer begeeft4 ,zij beschrijft dan in het eerste geval kortere en in het tweede langere dagboogen4 ,het lengen en korten der dagen en de jaargetijden worden dus ook1 op hunnen behoorlijken tijd1 aangewezen 7 #fg1 #fh74 #ge4 ,wanneer de ,zon opkomt1 of ondergaat1 wijst zij op den oostelijken1 of westelijken1 rand van den gezigteinder het uur van haren op- of ondergang2 vervolgens wijst zij1 door de verschillende uurlijnen1 het uur des dags4 ,doch1 om ook des nachts den tijd der verschijnselen te onderscheiden1 is er vlak over de ,zon een wijzertje1 dat1 zoodra de ,zon onder is1 boven den gezigteinder komt1 en boven denzelven de plaats en de beweging aantoont1 welke de ,zon onder den gezigteinder heeft1 en bij gevolg ook het uur des nachts op de uurlijnen aanwijst4 ,men weet derhalve altijd1 hetzij des daags1 hetzij des nachts1 hoe laat het is1 en dus op welk uur iedere ster op- of ondergaat1 of in den meridiaan komt1 of op eene bepaalde plaats is4 #gf4 ,uit het bijgebragte blijkt1 hoe vernuftig hier alles vervaardigd is1 om de verschijnselen des sterrenhemels naauwkeurig aan te toonen4 ,ik kan echter niet voorbij aan te merken1 dat al de uren1 welke hier aangewezen worden1 gemiddelde ,zonne-uren zijn1 omdat de ,zon hier eene nvormige beweging1 volgens hare middelbare snelheid1 heeft4 ,doch de ,zon beweegt zich sneller1 wanneer zij in haar naaste1 dan wanneer zij in haar verste punt is2 in het eerstgemelde geval doorloopt zij wel #fa m4 #aa s4 op de ecliptica1 in het tweede maar #eg m4 #aa s41 in plaats van #ei m4 #h s41 zoo als wij1 volgens de middelbare snelheid1 ondersteld hebben 7 #fj74 ,doch men telt in de zamenleving altijd maar #bd u4 tusschen den eenen middag en den anderen1 hetzij dat de ,zon #fa m4 #aa s41 hetzij dat zij #eg m4 #aa s4 in dien tijd doorloope2 en men zegt altijd1 dat het #ab u4 is1 wanneer de ,zon in den meridiaan komt4 ,dit noemt men den waren tijd4 ,wanneer de ,zon #fa m4 #aa s4 doorloopt1 verloopen er meer dan #bd gemiddelde ,zonne-uren2 in deze1 immers1 legt de ,zon maar #ei m4 #h s4 af2 en bij gevolg is het reeds meer dan #ab u4 gemiddelde tijd1 wanneer de ,zon in den meridiaan komt1 of wanneer het #ab u4 ware tijd is2 dus verachtert de ,zon ten opzigte van den gemiddelden tijd4 ,maar1 wanneer de ,zon maar #eg m4 #aa s4 doorloopt1 verloopen er minder dan #bd gemiddelde ,zonne-uren1 en bij gevolg is het nog geen #ab u4 gemiddelde tijd1 wanneer de ,zon in den meridiaan komt2 dus vervroegt dan de ,zon op den gemiddelden tijd4 ,waaruit blijkt1 dat de ware en de gemiddelde tijd meest altijd van elkander verschillen4 ,bij deze eerste oorzaak van het verschil tusschen den waren en den gemiddelden tijd1 voegt zich eene tweede3 de helling van de ecliptica op de evennachtslijn3 want de weg1 dien de ,zon aflegt1 wordt op de ecliptica1 en de tijd op de evennachtslijn gerekend2 dus moet de gemelde ,zonneweg tot de evennachtslijn overgebragt worden2 maar uit oorzaak der helling van de ecliptica1 zal het zelfde getal graden van dezen cirkel dan eens een grooter 7zoo als in ,capricornus en ,cancer71 dan eens 7zoo als in ,aries en ,libra7 een kleiner getal graden op de evennachtslijn uitmaken1 dus eenen grooteren of kleineren boog op dezelve beslaan1 en bij gevolg1 zelfs met uitsluiting van de reeds gemelde eerste oorzaak1 den tijd van den eenen middag tot den volgenden grooter of kleiner doen zijn1 en een verschil tusschen den waren en den gemiddelden tijd te weeg brengen4 ,dit zijn de twee te zamen1 doch somtijds tegenstrijdig werkende oorzaken van het verschil1 hetwelk meest altijd tusschen den waren en den gemiddelden tijd plaats heeft1 en van de gelijkheid1 die viermaal in het jaar1 namelijk tegen den #bc ,december1 #ad ,april1 #ae ,junij en #ca ,augustus1 tusschen dezelve gevonden wordt4 #gg4 ,de sterrekundigen zijn gewoon tafels te gebruiken1 in welke het verschil tusschen den waren en den gemiddelden tijd1 hetwelk men vereffening des tijds 7aequatio temporis7 noemt1 voor iederen dag1 in minuten en seconden1 berekend is1 omdat alle de uurwerken1 eenige kunststukken uitgezonderd1 niet dan den gemiddelden tijd kunnen aanwijzen #gd4 ,er moet dan ook1 om den waren tijd der verschijnselen door dit hemelsplein te kennen1 eene dergelijke tafel gebruikt worden1 ten zij dat ,eisinga te eeniger tijd goedvond1 middelen te beramen1 om de ,zon op zijn hemelsplein den waren tijd te doen aanwijzen4 ,en waarlijk1 hij heeft reeds zoo vele zwarigheden1 welke mij veel aanmerkelijker voorkomen1 overwonnen1 dat ik niet twijfel1 of hij zal die1 welke zich hier mogten opdoen1 ook gemakkelijk te boven komen1 zoodra hij er maar op denken zal4 ,,ii4 ,,vergelijking ,,van ,,dit ,,hemelsplein ,,met ,,eenige ,,andere4 #gh4 ,wanneer men dit hemelsplein met eenige andere wil vergelijken1 dient men op de teekening daarvan niet te letten2 deze1 immers1 behelst niets nieuws1 en dergelijke treft men veelvuldig aan4 ,op een hemelsplein vertoont men op een vlak1 wat wij inderdaad binnen eenen halven kloot zien4 ,dit kan niet geschieden1 zonder de gedaanten1 afstanden enz4 der voorwerpen meer of min te vervormen2 en deze vervorming1 welke men1 in dit geval1 projectio stereographica noemt1 geschiedt volgens wiskundige regelen1 welke men bij vele schrijvers1 en naar het mij voorkomt1 zeer bevattelijk bij ,varenius1 voorgesteld vindt #ge4 ,maar ik kan tevens niet voorbij aan te merken1 dat ,eisinga1 dit hemelsplein zullende vervaardigen1 zelfs van het bestaan dier regelen niets wist1 en dat hij zich echter1 met behulp van eene globe en herhaalde passingen1 zoo heeft weten te redden1 dat het hem gelukt is de waarheid voor te stellen4 ,wanneer men de geschiedenis der wetenschappen nagaat1 ziet men de uitvinders dus trapswijze1 en dikwerf onwis1 voortgaan4 ,door de herhaalde vragen1 welke ik ,eisinga hieromtrent gedaan heb1 heb ik het vermaak genoten van de geheele reeks der trapswijze ontwikkeling zijner gedachten over dit stuk te leeren kennen2 en ik heb meermalen de zelfde verrukking ondervonden1 als in het lezen van de geschiedenis der sterrekunde van ,bailly1 in welke die vermaarde en kundige schrijver het tafereel van des menschen verstand1 in het uitvinden der sterrekunde1 overheerlijk1 en1 zoo als ik nu uit ondervinding zie1 naar waarheid1 ontvouwt4 #gi4 ,maar1 wat dit hemelsplein boven alle andere1 mij bekende1 doet uitmunten1 is de dubbele beweging der ,zon2 vooreerst1 in #bd u41 met den sterrenhemel1 en dan nog1 bovendien1 in n jaar op de ecliptica1 waaruit al de bovengemelde verschijnselen ontstaan 7 #fh74 ,een dergelijk stuk is1 zoo veel ik weet1 nimmer bij een planetarium gevoegd4 ,roemer had wel zijn eerste planetarium zoo ingerigt1 dat de planeten zich op de eene oppervlakte van de doos1 waarin het raderwerk besloten was1 bewogen1 en er een hemelsplein op de andere geteekend was2 maar #ao was het hemelsplein onbewegelijk2 #bo had het niets met de beweging der planeten gemeen2 #co konde de cirkel1 die den gezigteinder verbeeldde1 op de as van het plein draaijen1 en in den zelfden tijd draaide de ,aarde op het planetarium ns om3 zoodat een jaar op het planetarium een dag op het hemelsplein verbeeldde1 daar hier1 integendeel1 een dag een dag is2 #do om iets op het hemelsplein van ,roemer te kunnen zien1 moest men eerst den uurcirkel1 welke1 afzonderlijk bewogen konde worden1 op den graad plaatsen1 in welken de ,zon1 op den dag1 dien men verkiest1 is1 om vervolgens1 door de beweging des gezigteinders1 de sterren1 welke men op deze of gene uren zien kan1 gewaar te worden4 ,er wordt dan1 inderdaad1 door dit hemelsplein niets meer1 dan door alle andere1 die bekend zijn1 aangewezen1 onder welke dat van ,bode1 een vermaard sterrekundige te ,berlijn1 zekerlijk uitmunt #gf1 dat in geen opzigt voor het schoone planisphaerium van ,cassini behoeft te wijken1 en1 tot oplossing van al de vraagstukken1 ruim zoo gemakkelijk kan gebruikt worden #gg4 ,ons bewegelijk hemelsplein kan even gemakkelijk tot die zelfde oplossing dienen1 wanneer men het geheele werktuig met de hand1 zoo als boven gezegd is 7 #aa71 laat bewegen4 #hj4 ,dit hemelsplein overtreft dan al1 en verre weg al1 wat mij van dien aard door boeken bekend is2 en ik zoude durven zeggen1 dat dit stuk1 in zijne eenvoudigheid1 en de natuurlijke wijze1 op welke alles vertoond wordt1 een geheel nieuw stuk is1 indien ik mij zelven niet bewust ware1 te weinig gelezen te hebben1 om over hetgene1 dat volstrekt nieuw of niet nieuw is1 in het stuk van uitvindingen1 behoorlijk te kunnen oordeelen2 en indien ik daarenboven niet wist1 dat de loop der ,zon ook wel eens1 op het een of ander kunststuk is verbeeld geworden #gh1 en dat er op de astronomische uurwerken van ,straatsburg en ,lyon iets dergelijks1 als hier1 plaats heeft4 ,ik zal opgeven1 wat er mij van bekend is4 ,op het astronomisch uurwerk van ,straatsburg is1 volgens de beschrijving van ,du ,mont1 eene globe1 waarop de ,zon en ,maan haren dagelijkschen loop om den zodiak 7of dierenriem7 volbrengen2 maar er wordt niet bijgevoegd1 of zij tevens haren jaarlijkschen en maandelijkschen loop afleggen4 ,verder is er een groot tafereel1 waar zich een sterrewijzer vertoont1 die den loop des hemels aanwijst4 ,uit de teekening blijkt1 dat het een hemelsplein is1 waarop een horizont afgebeeld is2 doch ik kan1 noch uit de teekening1 noch uit de beschrijving opmaken1 of de ,zon er zich in #bd u4 met den hemel1 en bovendien in een jaar afzonderlijk op de ecliptica beweegt4 #ha4 ,het astronomisch uurwerk van de stad ,lyon is in dit opzigt vollediger4 ,zie hier1 wat ,du ,mont er van zegt1 voor zoo verre het ons betreft #gi3 ,het eerste1 dat men beschouwt1 is een groot hemelsplein1 op hetwelk de bewegingen des hemels zoo wel verbeeld zijn1 dat men er den loop der sterren1 en1 in het algemeen1 den staat des hemels1 op ieder uur des daags1 duidelijk en naauwkeurig kennen kan4 ,de ,zon verschijnt er op den dierenriem1 in den graad des teekens1 waar zij zijn moet1 en toont1 alle dagen1 haren op- en ondergang1 de lengte der dagen en der nachten1 en zelfs van het schemerlicht1 met eene verwonderlijke naauwkeurigheid aan4 ,de ,maan1 die er nooit verlicht schijnt1 dan aan den kant1 welke naar de ,zon gekeerd is1 wijst daardoor1 even als door den wijzer1 haren ouderdom1 ongevoeligen aanwas en afgang1 en eindelijk hare volheid aan4 ,een groote wijzer 7alidade71 welke over het geheele plein ligt1 verbeeldt de beweging des hemels 7le premier mobile71 geeft de beweging der ,zon op de ecliptica te kennen #hj1 en met hare uitersten de #bd uren des dags aan wijzende1 toont zij tevens de maand1 den loopenden dag en den graad des teekens1 welken de ,zon op dien dag doorloopt1 aan4 ,maar het verwonderlijkste is1 dat1 terwijl die wijzer zijne beweging van het oosten naar het westen in #bd uren volbrengt1 het geheele zamenstel en al deszelfs deelen hunne bijzondere bewegingen behouden1 en dat al de bijzondere omwentelingen1 ieder op haren tijd1 zonder wanorde of verwarring1 volbragt worden4 ,het grootste gedeelte der vaste sterren zijn op hare ware standplaatsen gesteld1 zoodat men ieder uur kan zien1 welke boven of beneden den horizont zijn4 ,hoe uitvoerig dit alles ook zij1 het blijkt1 dat daar niets1 uitgezonderd de tijd van het schemerlicht1 vertoond wordt1 dan hetgeen op ons kunststuk1 hetzij op het hemelsplein zelf1 hetzij op het planetarium1 hetzij op de ,maanwijzers1 van welke wij straks spreken zullen1 even goed1 en1 zoo veel men uit de teekening en beschrijving van ,du ,mont oordeelen kan1 duidelijker1 naauwkeuriger en natuurlijker aangewezen wordt4 #hb4 ,dit werkje was niet alleen geheel opgesteld1 maar zelfs tot aan deze bladzijde toe gedrukt1 wanneer ik1 den eersten dezer maand ,junij1 het kunststuk met eenige liefhebbers uit ,leeuwarden en ,harlingen beschouwende1 door een derzelver onderrigt werd1 dat de kundige horologiemaker ,tjeerd ,radsma1 te ,harlingen1 eenige uurwerken vervaardigd had1 op welke de dagelijksche en jaarlijksche bewegingen der ,zon vertoond worden4 ,er werd mij tevens gelegenheid gegeven1 om twee dezer stukken te zien1 hetwelk ik niet in gebreke gebleven ben zoo spoedig mogelijk te doen4 ,deze stukken komen zeer na met ons hemelsplein overeen4 ,boven de gewone uurplaat is er een ring1 die1 even als de horizont van ons hemelsplein 7 #gj71 in uren verdeeld is4 ,in denzelven beweegt zich een hemelsplein1 op hetwelk de sterren en de ecliptica1 naar behooren1 geteekend zijn4 ,op den rand van hetzelve zijn de namen der maanden en der teekenen1 zoo als ook de graden en dagen1 gesneden4 ,een ,zonnetje1 dat op een stijltje gehecht is1 draait alle #bd u4 ns rond2 maar1 vermits het met het stijltje rijzen en dalen kan1 derwijze1 dat het altijd op de ecliptica blijft4 ,vermits nu het plein eene beweging heeft1 waardoor het alle #bd u4 ns ronddraait1 en bovendien eene andere1 door welke het nog dagelijks ongeveer een graad doorloopt1 blijkt het1 dat het ,zonnetje dagelijks met den sterrenhemel op- en ondergaat1 en1 bovendien1 de ecliptica in een jaar beschrijft4 ,het midden van het hemelsplein wordt door een vlak1 van eene bepaalde grootte en gedaante1 tot op eenen zekeren afstand van het middelpunt bedekt4 ,dit vlak verbeeldt den gezigteinder4 ,het ,zonnetje is er1 op den middag1 des ,zomers meer van verwijderd1 dan des winters2 raakt hetzelve dagelijks1 zoo des morgens als des avonds1 in eene1 naar de verschillende jaargetijden1 meer of min van den middag verwijderde1 plaats2 en komt dus op1 en gaat onder1 op den behoorlijken tijd4 ,in dit vlak is een gat1 waardoor men de lichtgestalten der ,maan gewaar wordt4 ,ziedaar eene zeer korte beschrijving1 of liever aanwijzing1 van een stuk1 hetwelk ik met zeer veel vermaak gezien heb1 en dat den uitvinder en maker eer aandoet4 ,het verschilt van ons ,franeker hemelsplein voornamelijk in de vier volgende stukken3 #ao ,door de plaatsing en gedaante van den gezigteinder op het uurwerk zijn aldaar de sterren1 die de pool omringen1 en inderdaad hier te lande nimmer ondergaan1 altijd onder den gezigteinder verborgen2 daar zij1 integendeel1 op het ,franeker hemelsplein1 even als in den hemel1 altijd boven denzelven zijn4 #bo ,vermits het toppunt met het middelpunt van den gezigteinder overeenkomt 7 #fd71 en het ,zonnetje zich op het bewuste uurwerk niet1 zoo als op het ,franeker hemelsplein1 binnen den hollen rand van den gezigteinder1 maar buiten om het vlak dat denzelven verbeeldt1 beweegt1 blijkt het1 dat1 wanneer het ,zonnetje des winters den gezigteinder nadert1 het ook nader aan het toppunt komt1 en zich des zomers1 integendeel1 van hetzelve1 even als van den gezigteinder1 verwijdert2 daar echter de ware ,zon des zomers digter bij het toppunt1 en verder van den gezigteinder af is1 dan des winters 7 #fg71 zoo als het ook op het ,franeker plein1 overeenkomstig met de natuur1 vertoond wordt 7 #gd74 ,men diende zich dan te verbeelden1 dat het toppunt op het uurwerk buiten het middelpunt van het vlak1 dat als gezigteinder dient1 valt2 doch dit kan met de teekening van het plein niet overeenkomen4 #co ,de hoofdstreken van het kompas worden op het uurwerk niet gevonden1 maar wel op het ,franeker hemelsplein 74 #gb71 alwaar ook #ag uurlijnen geplaatst zijn2 doch het stijltje1 op hetwelk het ,zonnetje gehecht is1 kan1 in het uurwerk1 als eene bewegelijke uurlijn aangezien worden4 #do ,eindelijk is het raderwerk1 dat de beweging van het hemelsplein en van de ,zon voortbrengt1 en hetwelk ,radsma de vriendelijkheid gehad heeft mij uit te leggen1 verschillend van hetgene1 dat de zelfde beweging op het ,franeker hemelsplein veroorzaakt2 het komt mij voor1 op het laatstgemelde stuk eenvoudiger dan op het eerstgemelde te zijn4 ,het is mij ongemeen aangenaam geweest1 gelegenheid gehad te hebben1 om met elkander twee stukken van den zelfden aard te kunnen vergelijken1 welke beide uitgedacht en vervaardigd zijn geworden door menschen1 die1 zonder eenige hulp1 en zonder kennis te hebben van hetgene door anderen reeds gedaan was1 tot het uitvinden derzelve gekomen zijn1 en in het vervaardigen zeer verschillende wegen ingeslagen hebben4 ,eisinga had1 even weinig als ik1 ooit iets van die kunststukken van ,radsma gehoord1 of eenige derzelve gezien2 hoewel deze kundige horologiemaker er sedert vele jaren reeds acht gemaakt en1 zoo te ,harlingen als te ,amsterdam1 geleverd heeft4 ,schoone uitvindingen hebben somtijds het ongeluk van lang onbekend te blijven6 ,,iii4 ,,van ,,de ,,zonwijzers4 #hc4 ,dit zij genoeg aangaande het hemelsplein1 op hetwelk de beweging der sterren en der ,zon z natuurlijk vertoond worden1 dat ik twijfel1 of men ligt iets eenvoudigers zal kunnen vinden4 ,tot het hemelsplein heb ik de twee ,zonwijzers1 die er naast zijn 7 #g71 gebragt2 weshalve het aanmerkelijke daarvan ook aangeroerd behoort te worden4 ,het nagebootste ,zonnetje komt op en gaat onder op den zelfden tijd als de ware ,zon1 en wijst op het oogenblik1 waarin het op- of ondergaat1 den tijd van zijnen op- en ondergang1 op den rand des gezigteinders1 zeer duidelijk aan 7 #ge72 doch dit uur wordt men er niet1 dan op de gemelde oogenblikken1 gewaar4 ,de twee wijzers1 waarvan wij spreken1 vervullen dit gebrek4 ,de eene wijst1 den geheelen dag door1 op welk uur de ,zon opkomt1 de andere op welk uur zij ondergaat4 #hd4 ,op den langsten dag komt de ,zon bij ons ten #c u4 #ch m4 op1 en gaat ten #h u4 #bb m4 onder2 op den kortsten dag komt zij ten #h u4 #bb m4 op1 en gaat ten #c u4 #ch m4 onder4 ,weshalve de uren op den rand van iederen wijzer alleen van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m4 aangeteekend staan2 en ieder wijzer beschrijft maar eene boog van #d u4 #dd m4 ,ieder dezer wijzers loopt dan nimmer rond1 maar beschrijft den gemelden boog als zeer langzaam heen en weder slingerende1 eerst vooruitgaande1 en dan1 door den zelfden weg1 terugkeerende4 ,bij voorbeeld1 van den #ba ,junij tot den #ba ,december gaat de wijzer1 die den opgang der ,zon aanduidt1 van de regter- tot de linkerhand1 van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m41 en vermits dan de dagen weder lengen1 gaat dezelve1 van den #ba ,december tot den #ba ,junij1 weder van #h u4 #bb m4 allengskens tot #c u4 #ch m41 wijzende dat de ,zon iederen dag vroeger opkomt dan den voorgaanden4 ,integendeel1 van den #ba ,junij tot den #ba ,december gaat de wijzer1 welke den ondergang der ,zon aantoont1 van #h u4 #bb m4 tot #c u4 #ch m41 wijzende1 dat de ,zon iederen dag vroeger1 dan den vorigen1 ondergaat2 en van den #ba ,december tot den #ba ,junij keert de wijzer van #c u4 #ch m4 tot #h u4 #bb m4 terug1 aanduidende1 dat de ,zon iederen dag later1 dan den vorigen1 aan de kimmen komt4 #he4 ,dit is dan de eerste merkwaardige bijzonderheid1 welke in deze wijzers plaats heeft2 dat zij namelijk niet1 zoo als alle andere1 rondgaan1 maar enkel1 dan voorwaarts1 dan teruggaande1 hunnen boog beschrijven4 ,maar1 er is nog eene tweede niet minder aanmerkelijke bijzonderheid2 dat1 namelijk1 die wijzers zich niet met eene eenvormige snelheid bewegen1 maar dan zeer langzaam1 dan veel sneller2 en dit moest ook zoo zijn1 want #ha3 ,van #ba ,dec4 tot #ba ,jan4 lengen de dagen des morg4 #bd m4 #ba ,jan4 #ba ,febr4 #ef #ba ,febr4 #ba ,maart #eg #ba ,maart #ba ,april #fb #ba ,april #ba ,mei #ej #ba ,mei #ba ,junij #bc #ba ,junij #ba ,julij korten de dagen des morg4 #bj #ba ,julij #ba ,aug4 #ea #ba ,aug4 #ba ,sept4 #fa #ba ,sept4 #ba ,oct4 #fj #ba ,oct4 #ba ,nov4 #ee #ba ,nov4 #ba ,dec4 #be ,waaruit blijkt1 dat de wijzers zich van den #ba ,maart tot den #ba ,april wel driemaal sneller moeten bewegen1 dan van den #ba ,junij tot den #ba ,julij4 ,het middel1 dat ,eisinga uitgedacht en gebruikt heeft1 om deze twee bijzonderheden uit te voeren1 is ongemeen vernuftig1 eenvoudig en naauwkeurig4 #hf4 ,dit hemelsplein geeft dan1 in al zijne stukken1 eene duidelijke kennis van de verschijnselen der ,zon en der vaste sterren2 is zeer geschikt1 om deze1 te allen tijde1 bij dag en bij nacht1 na te gaan1 en behoort volstrekt bij een planetarium gevoegd te worden1 om een volmaakt denkbeeld van den geheelen sterrenhemel te verkrijgen1 hoewel al de mij bekende planetaria van dit gewigtig stuk ontbloot zijn4 ,,zesde ,,hoofdstuk4 ,,beschrijving ,,van ,,het ,,derde ,,en ,,laatste ,,gedeelte ,,van ,,het ,,kunststuk1 ,,namelijk1 ,,van ,,de ,,maanwijzers4 #hg4 ,de ,maan is voor de inwoners der ,aarde1 na de ,zon1 het voortreffelijkste der hemellichten1 hetwelk op de zamenleving den meesten invloed heeft1 en welker verschijnsels derhalve dubbel verdienen naauwkeurig vertoond te worden4 ,de ,maan is hier wel op het planetarium zelve gebragt 7 #cc71 en beweegt zich aldaar zoodanig om de ,aarde1 dat zij in #bi d4 #ab u4 #dd m4 weder in conjunctie met de ,zon komt2 doch al hare verschijnsels en bewegingen konden aldaar zoo naauwkeurig niet verbeeld worden1 als het wel behoort1 deels om de kleinheid1 deels om andere redenen1 die in de ongelijkheid van den loop der ,maan gelegen zijn4 ,eisinga heeft dan verscheidene ,maanwijzers uitgedacht en vervaardigd1 om de aanmerkelijkste verschijnselen der ,maan naauwkeurig te verbeelden1 hetgeen ik niet weet1 dat op een eenig ander planetarium of werktuig ooit werkstellig gemaakt is2 weshalve dit derde gedeelte van ons kunststuk1 zoo niet volstrekt1 ten minste ten opzigte van mij1 geheel nieuw is4 ,men zal ras bemerken1 dat het het meeste vernuft vooronderstelt1 en de meeste moeite moet gekost hebben1 zoo men aanmerkt1 dat al de bewegingen der ,maan zeer ongelijkvormig1 en1 als het ware1 ongeregeld zijn4 ,men kan de verschijnselen van den loop der ,maan tot vier algemeene klassen brengen3 ,i4 ,de verschijnselen met betrekking tot de ,zon1 of de lichtgestalten der ,maan4 ,,ii4 ,de verschijnselen van den loop der ,maan om de ,aarde4 ,,iii4 ,die van den op- en ondergang der ,maan4 ,,iv4 ,de eclipsen of ,zon- en ,maanverduisteringen4 ,dit alles zullen wij in het breede beschrijven1 en aantoonen1 hoe het door de ,maanwijzers1 van welke wij te voren gewag gemaakt hebben 7 #e1 #h71 verbeeld wordt4 ,i4 ,,aanwijzing ,,van ,,de ,,lichtgestalten ,,der ,,maan4 ,onderste wijzer op de linker pilaster 7 #h74 #hh4 ,de verschillende lichtgestalten der ,maan hangen af van hare verschillende standplaatsen met betrekking tot de ,zon4 ,men verbeelde zich voor een oogenblik1 dat de ,aarde in hare loopbaan stilsta1 en de ,maan zich1 even als nu1 om dezelve bewege4 ,de ,zon verlicht de helft van de oppervlakte der ,maan en van de ,aarde2 die verlichte zijden zijn altijd naar de ,zon gekeerd4 ,wanneer de ,zon1 de ,aarde en de ,maan in eene regte lijn staan1 zoodat de ,maan tusschen de ,aarde en de ,zon is1 zegt men1 dat de ,maan in conjunctie met de ,zon is2 hare verlichte oppervlakte is naar de ,zon1 en de duistere naar de ,aarde toegekeerd4 ,wij zien dan de ,maan niet1 en men zegt1 dat het nieuwe ,maan is4 ,wanneer de ,maan in hare loopbaan om de ,aarde vordert1 wordt de verlichte zijde allengskens zigtbaar2 wij zien er de helft van1 als de ,maan het vierde gedeelte van hare loopbaan afgelegd heeft1 en het is dan eerste kwartier4 ,vervolgens zien wij er al langer hoe meer van1 totdat de ,maan1 de helft van haren kring volbragt hebbende1 zich vlak over de ,zon bevindt1 of met deze in oppositie is2 dan is de geheele verlichte zijde naar ons toegekeerd1 en het is volle ,maan4 ,hetgeen wij van de ,maan zien1 neemt allengskens af2 en wanneer zij drie vierde gedeelten van haren weg heeft afgelegd1 zien wij wederom maar de helft van de verlichte oppervlakte1 of het is laatste kwartier4 ,en eindelijk vermindert het licht nog meer1 tot dat de ,maan1 hare loopbaan doorgeloopen hebbende1 zich weder met de ,zon in conjunctie bevindt1 of nieuw en voor ons geheel onzigtbaar is4 #hi4 ,de beweging der ,aarde om de ,zon brengt hier geen ander verschil te weeg1 dan dat de verschijnsels eerst na eenen langeren tijd plaats hebben1 dan indien de ,aarde stil stond4 ,want er verloopen nu #bi d4 #ab u4 #dd m4 #c s41 om de zelfde lichtgestalten te zien2 in dien tijd doorloopt de ,aarde ongeveer #bi gr4 #f m4 #bd s4 7 #fj71 welke de ,maan dus ook doorgeloopen heeft1 om weder1 ten opzigte van de ,aarde1 in conjunctie1 bij voorbeeld1 met de ,zon te zijn4 ,de ,maan heeft dan niet alleen den geheelen cirkel1 of #cfj gr41 maar inderdaad #chi gr4 #f m4 #bd s4 in den gemelden tijd afgelegd2 weshalve zij den cirkel om eene stilstaande ,aarde1 met de zelfde snelheid1 in #bg d4 #g u4 #dc m4 #d #a_/b s4 zoude doorloopen4 ,dit is de ware of periodische omloopstijd1 in welken de ,maan1 met hare middelbare snelheid1 tot het zelfde punt des hemels wederkeert2 daar de #bi d4 #ab u4 #dd m4 #c s4 die tijd is1 welke de ,maan noodig heeft1 om weder tot conjunctie met de ,zon te komen1 en daarom ook de koppelomloopstijd 7revolutio synodica7 genoemd wordt4 #ij4 ,de lichtgestalten der ,maan hangen dan van de gedeelten harer loopbaan1 welke zij afgelegd heeft1 af3 deze noemt men de afstanden der ,maan van de ,zon2 en vermits de sterrekundigen den cirkel in #ab teekenen1 en ieder teeken in #cj gr4 verdeelen1 worden die afstanden door teekenen en graden uitgedrukt4 ,dus in het eerste kwartier1 wanneer de ,maan een vierde gedeelte van hare baan doorgeloopen heeft1 is haar afstand van de ,zon #ij gr4 of drie teekens2 in de volle ,maan #ahj gr4 of zes teekens2 in het laatste kwartier #bgj gr4 of negen teekens2 in de nieuwe ,maan nul teekens4 ,omdat nu de ,maan omtrent alle #bi #a_/b dagen de zelfde lichtgestalten vertoont1 noemt men deze dagen dagen van den ouderdom der ,maan #hb4 #ia4 ,deze afstanden1 lichtgestalten en ouderdom der ,maan worden alle zeer naauwkeurig door eenen wijzer1 dien wij thans beschrijven zullen1 aangetoond2 en vermits hier alles van de gemelde afstanden afhangt1 draagt deze wijzer1 met letters1 die er boven staan1 den naam van afstand der ,maan van de ,zon4 ,zie hier1 hoe het ingerigt is4 ,er zijn1 even als op een uurwerk1 twee wijzers2 de kleinste wijst de teekenen1 de grootste de graden aan4 ,de eerstgemelde gaat alle #bi d4 #ab u4 #dd m4 eens rond4 ,de rand1 die de wijzers omringt1 is in drie banden verdeeld4 ,op de middelste1 die de breedste is1 zijn1 met ,romeinsche letters1 de twaalf teekens1 even als de #ab uren op eene horologieplaat1 geteekend4 ,o staat boven in het midden1 vervolgens ,i1 ,,ii1 ,,iii enz4 tot ,,xi1 en dan de ,o in plaats van ,,xii1 zoo als het bij de sterrekundigen gebruikelijk is4 ,op den buitensten smallen rand staan1 op gelijke afstanden1 de getallen van #a tot #cj1 met gewone cijferletters1 even als de minuten op eene horologieplaat4 ,die #cj cijfers zijn de #cj gr41 die in ieder teeken zijn1 en zij worden door den langsten wijzer aangewezen2 deze gaat dan twaalfmaal om1 terwijl de kleine wijzer ns omloopt4 ,op den binnensten smallen rand zijn de getallen van #a tot #bi #a_/b geteekend2 deze worden door den kleinen wijzer aangetoond1 en zijn de dagen van den ouderdom der ,maan4 ,eindelijk worden de lichtgestalten der ,maan1 tusschen dien derden rand en het middelpunt1 aangewezen4 #ib4 ,wanneer dan1 bij voorbeeld1 de kleine wijzer op ,,iii1 en de groote op #cj staat1 is de afstand der ,maan van de ,zon ,,ii teekens en #cj gr4 of drie teekens1 en het is eerste kwartier4 ,de dag en het uur worden door den dagwijzer 7 #d7 en het hemelsplein 7 #gb1 #ge7 aangetoond4 ,de dag van den ouderdom der ,maan wordt1 zoo als wij gezegd hebben1 door den kleinen wijzer1 onder ieder teeken1 aangewezen4 ,ook kan men zeer gemakkelijk weten1 op welken dag en uur omtrent de ,maan op eenen zekeren afstand van de ,zon zijn zal4 ,stel1 bij voorbeeld1 dat heden ten #ab u4 de afstand zij ,i teeken en #aa gr4 ,vrage3 ,wanneer de ,maan in het eerste kwartier zijn zal1 dat is1 op den afstand van drie teekenen4 ,hiertoe ontbreken nog ,i teeken en #ai gr4 of #di gr4 ,de ,maan legt dagelijks omtrent #ac gr4 #aj m4 af2 dus #di gr4 in #c d4 en omtrent #ae u4 ,men kan dit voor al de toekomende en verledene tijden zeer gemakkelijk verrigten1 wanneer men het geheele kunststuk1 afzonderlijk van het uurwerk1 door de hand laat omgaan 7 #aa74 #ic4 ,wat de lichtgestalten betreft1 het eerste bestek van ,eisinga was1 onder ,o teekenen eene donkere1 onder het ,,iii teeken een eerste kwartier1 onder het ,,vi eene volle1 onder het ,,ix eene laatste kwartier ,maan te teekenen2 doch naderhand gelegenheid gehad hebbende1 om de ,cosmographia van ,apianus #hc te zien1 heeft hij niet getwijfeld1 om de zeer eenvoudige1 natuurlijke en gemakkelijke wijze van dezen sterrekundigen1 voor zoo verre zijn bestek het vereischte1 te volgen4 ,dit geschiedt aldus3 ,de ruimte1 die er binnen den innerlijken rand van de dagen van des ,maans ouderdom is1 wordt geheel met een plaatje bedekt1 aan hetwelk de kleine wijzer gehecht is1 en dat1 ns ter maand1 met dien kleinen wijzer draait4 ,in die plaat is een rond gat1 van eene bepaalde grootte1 waardoor men de lichtgestalten der ,maan gewaar wordt4 ,wanneer dan de wijzer van ,o teekenen naar ,,iii teekenen enz4 gaat1 ziet men de ,maan allengskens aanwassen1 dat is1 er vertoont zich een verguld plekje1 met de bolle zijde naar de ,zon gekeerd1 dat allengskens aangroeit1 en op ,,iii teekens het eerste kwartier1 op ,,vi teekens de volle ,maan1 of eene geheele vergulden cirkelvlakte1 vertoont2 hetwelk vervolgens weder afneemt1 op ,,ix teekens het laatste kwartier verbeeldt1 en op ,o teekenen1 dat is1 bij nieuwe ,maan1 geheel onzigtbaar is4 ,de lichtgestalten worden dan alle op hare ware tijden en wijze vertoond4 #id4 ,uit het gezegde blijkt1 hoe de afstanden der ,maan van de ,zon1 haar ouderdom en hare lichtgestalten te gelijk afgebeeld worden4 ,doch1 wat verre weg het aanmerkelijkste is1 is1 dat dit alles op den waren tijd vertoond wordt1 en niet enkel volgens de gemiddelde beweging der ,maan en der ,zon4 ,om dit bevattelijk voor te stellen1 dienen wij de zaken een weinig dieper in te zien4 ,de lichtgestalten der ,maan hangen af1 zoo als wij gezien hebben1 van twee oorzaken3 #ao ,van de afstanden der ,maan van de ,zon1 dat is1 van den omloop der ,maan om de ,aarde2 #bo ,van de beweging der ,aarde zelve1 die te weeg brengt1 dat1 hoewel de ,maan in #bg d4 #g u4 #dc m4 omloopt1 de conjunctie met de ,zon echter eerst na #bi d4 #ab u4 #dd m4 plaats heeft4 ,indien beide die bewegingen1 die1 namelijk1 der ,maan om de ,aarde1 en der ,aarde om de ,zon1 nvormig waren1 zou de voortgang der lichtgestalten ook nvormig zijn1 en het was dan genoeg1 dat de wijzer1 die dezelve aantoont1 eene nvormige snelheid had4 ,doch beide die bewegingen zijn ongelijkvormig3 zij zijn nu sneller1 dan trager2 weshalve het noodzakelijk is1 dat deze wijzer ook eene ongelijkvormige snelheid hebbe1 welke z ingerigt is1 dat zij zich naar de twee oorzaken1 van welke zij afhangt1 schikt4 #ie4 ,de eerste oorzaak is de ongelijkvormige beweging der ,maan om de ,aarde4 ,de ,maan1 immers1 beweegt zich om de ,aarde in eenen uitmiddelpuntigen kring #hd1 en heeft derhalve eene grootere snelheid in het naaste1 dan in het verste punt4 ,wanneer dan de ,maan van haar verste punt naar het naaste punt gaat1 is hare beweging trager1 dan de gemiddelde2 en hierom verachtert zij wel #f gr4 ten opzigte van die gemiddelde beweging1 als zij drie teekenen doorgeloopen heeft4 ,doch1 de snelheid hoe langer hoe grooter wordende1 haalt de ,maan die verachtering weder in1 wanneer zij zes teekenen doorgeloopen heeft1 dat is1 in het naaste punt is4 ,de beweging aldaar de snelste zijnde1 vervroegt de ,maan dan op de gemiddelde beweging1 en het verschil is wel #f gr41 als er drie teekenen1 dat is negen in het geheel1 doorgeloopen zijn2 de snelheid vervolgens hoe langer hoe meer afnemende1 verdwijnt die vervroeging weder in het verste punt4 ,dit is de eerste ongelijkheid van den loop der ,maan1 door de sterrekundigen vereffening van het middelpunt 7aequatio centri7 geheeten1 en welke door dezen wijzer naar waarheid gevolgd wordt4 #if4 ,de tweede oorzaak is de ongelijkvormige beweging der ,aarde1 die sneller is omtrent het naaste punt1 dat is1 in ,december en ,januarij1 dan omtrent het verste punt1 dat is1 in ,junij en ,julij4 ,in het eerste geval is de ,aarde nader bij de ,zon1 dan in het tweede2 hierdoor wordt de zwaartekracht der ,maan op de ,aarde verminderd1 zoodat de snelheid der ,maan kleiner wordt1 en de omloopstijd grooter zijn moet4 ,hierom is het1 dat die omloopstijd in de verschillende jaargetijden ongelijk is2 de langste in ,december en ,januarij2 de kortste in ,junij en ,julij4 ,de wijzer is dan zoodanig vervaardigd1 dat hij ook in de verschillende jaargetijden ongelijk snel beweegt4 #ig4 ,men ziet dus1 dat niet de gemiddelde1 maar de ware tijden van de lichtgestalten der ,maan aangewezen worden2 omdat de beweging des wijzers z ingerigt is1 dat hij de ongelijkheden1 die uit de uitmiddelpuntigheid van de loopbanen1 zoo der ,maan als der ,aarde1 voortspruiten1 volgt4 ,de wijze1 op welke dit geschiedt1 is ongemeen eenvoudig en vernuftig uitgedacht1 en voldoet ten naauwkeurigste aan het bedoelde einde4 ,het was moeijelijk1 aan de ,zonwijzers eene ongelijkvormige beweging1 die van ne oorzaak afhing1 te geven 7 #he72 het is nog veel moeijelijker geweest1 een te vervaardigen1 die van twee zeer verschillende1 en op verscheidene tijden zeer verschillend werkende1 oorzaken afhangt4 ,hoe veel vernuft steekt er niet in dit stukje alleen6 ,,ii4 ,,aanwijzing ,,van ,,de ,,beweging ,,der ,,maan ,,om ,,de ,,aarde4 ,hiertoe behooren vijf ,maanwijzers4 ,de twee groote aan de zoldering 7 #e71 de twee kleine op de regter pilaster1 en de bovenste op de linker pilaster 7 #h74 #ih4 ,de ,maan beweegt zich om de ,aarde in een uitmiddelpuntig1 en op de ecliptica nerhellend1 langrond1 volgens de zelfde wetten als de hoofdplaneten om de ,zon4 ,er hebben dan ook lengte 7 #ai7 en breedte 7 #ah71 klimmende en dalende knoopen 7 #ah71 verste en naaste punten 7 #af7 te haren opzigte plaats4 ,wij hebben gezien1 hoe al die dingen op het planetarium naauwkeurig omtrent de hoofdplaneten aangewezen worden2 zulks kon aldaar ten opzigte van de ,maan niet geschieden1 omdat deze1 met de ,aarde om de ,zon gevoerd wordende1 telkens van plaats verandert1 en ook dat de knoopen1 het verste en naaste punt der ,maan1 aan zeer spoedige veranderingen onderhevig zijn4 #a4 ,,van ,,de ,,loopbaan ,,der ,,maan4 #ii4 ,wanneer de plaatsen van het verste en naaste punt1 of der knoopen1 ns omtrent de hoofdplaneten bepaald zijn1 is hare verandering1 vooral die der knoopen1 zeer langzaam 7 #be1 #bf73 zij is niet dan na eene eeuw of langer eenigzins aanmerkelijk4 ,de hoofdplaneten hebben dus alleenlijk hare lengte en breedte aan te wijzen2 maar hier is de zaak geheel anders4 ,het verste1 en dus ook het naaste punt der ,maan van de ,aarde1 verandert gedurig van plaats1 en wel ongeveer drie graden in iedere ,maans-omwenteling1 en doorloopt de geheele loopbaan der ,maan om de ,aarde in #h gemeene jaren #caa d4 #h u4 #cd m4 #eg #a_/b s4 #he4 ,het is dus niet genoeg1 aan te wijzen1 dat de ,maan in haar verste of naaste punt is1 of hoe veel zij er van af is1 maar men dient ook te weten1 waar het verste of naaste punt zelf is4 ,te dien einde zijn hier twee wijzers vervaardigd2 de eene1 aan de zoldering 7 #e71 draagt den naam van ,maans verste punt2 de andere1 op de pilaster 7 #h71 dien van afstand der ,maan van het verste punt4 #ajj4 ,de eerstgemelde wijzer1 die1 namelijk1 welke den stand van het verste punt der ,maan aanwijst1 is om den rand alleen in teekenen verdeeld1 en ieder teeken daarenboven in graden1 dat gemakkelijk heeft kunnen geschieden1 omdat die wijzer wel #ae duim in middellijn beslaat4 ,de wijzer gaat ns rond in #h j4 #caa d4 #h u4 enz4 en wel volgens de orde der teekenen ,aries1 ,taurus enz41 omdat het verste punt in den hemel inderdaad die orde volgt4 ,het spitse einde des wijzers duidt de plaats van het verste1 het andere die van het naaste punt aan4 #aja4 ,de laatstgemelde wijzer 7 #ii71 die1 welke aantoont1 hoe ver de ,maan van haar verste punt af is1 wijst1 even als hier boven gezegd is 7 #ia71 de teekenen met een kleinen1 en de graden met een grooteren wijzer aan1 zoo als de uren en minuten op eene horologieplaat4 ,wanneer dan de kleine wijzer op ,,vi teekenen staat1 is de ,maan zes teekenen van het verste punt af1 dat is1 zij is in het naaste punt2 wanneer de wijzer op ,,iii of ,,ix teekenen staat1 is de ,maan drie of negen teekenen van het verste punt af1 en dus ongeveer in hare gemiddelde afstanden enz4 #ajb4 ,deze wijzer doorloopt de twaalf teekenen1 of gaat ns rond in #bg d4 #ac u4 #ah m4 #cd s43 want1 daar de wezenlijke omloopstijd der ,maan #bg d4 #g u4 #dc m4 #d s4 bedraagt 7 #hi71 en het verste punt1 volgens de orde der teekenen1 in #h j4 #caa d4 enz4 7 #ajj7 den geheelen cirkel beschrijft1 blijkt het1 dat dit punt in die #bg d4 #g u4 #dc m4 reeds #c gr4 #b m4 #ch s4 afgelegd heeft1 welke de ,maan derhalve nog moet doorloopen1 eer zij tot het verste punt komt1 en daartoe heeft zij #e u4 #ce m4 #cj s4 noodig2 weshalve de tijd1 dien de ,maan noodig heeft1 om van het verste punt weder tot het verste punt te komen1 #e u4 #ce m4 #cj s4 langer is dan de omloopstijd der ,maan2 er worden dus daartoe #bg d4 #ac u4 #ah m4 #cd s4 besteed1 en dit is ongeveer de omloopstijd van dezen wijzer4 #ajc4 ,wij hebben reeds iets gezegd van de ongelijkvormige beweging der ,maan 7 #id1 #ih74 ,de sterrekundigen weten1 hoe deze afhangt n van de uitmiddelpuntigheid van de loopbaan der ,maan1 n van de standplaats der ,zon ten opzigte van het verste en naaste punt der ,maan1 of liever van de groote as harer loopbaan1 n van de afstanden der ,maan van de ,zon1 n van de jaargetijden4 ,de wijzer1 die de afstanden der ,maan van haar verste punt aanwijst1 heeft dan ook eene ongelijkvormige snelheid1 kleiner omtrent het verste1 grooter omtrent het naaste punt4 #b4 ,,van ,,de ,,breedte ,,der ,,maan4 #ajd4 ,de loopbaan der ,maan is1 zoo als die van al de overige planeten1 hellende op de ecliptica1 en snijdt deze in twee punten of knoopen1 zoodat men1 om den loop der ,maan te kennen1 de plaatsen der beide knoopen1 den afstand der ,maan van een derzelve1 bij voorbeeld van den klimmenden knoop1 en eindelijk de breedte der ,maan kennen moet4 ,ter aanwijzing dezer drie dingen dienen twee wijzers4 #aje4 ,de eerste wijzer is een groote wijzer aan de zoldering 7 #e71 die den naam draagt van ,maans klimmende knoop4 ,ten opzigte van de overige planeten zijn de knoopen bijna onbewegelijk 7 #bf71 doch voor de ,maan is het geheel anders gelegen2 zij zijn aan eene vrij snelle verandering onderhevig1 en doorloopen den hemel1 of den geheelen cirkel1 in #ah gemeene jaren #bbh d4 #d u4 #eb m4 #c s4 #hf2 doch tegen de orde der teekenen1 dat is3 zoo de klimmende knoop b4v4 thans in ,taurus is1 zal zij over anderhalf jaar niet in ,gemini zijn1 maar in ,aries1 over drie jaar in ,pisces enz4 ,deze wijzer doorloopt dan de teekenen1 die op den rand geschilderd zijn1 in #ah j4 #bbh d4 enz41 tegen derzelver orde1 en wijst dus met zijn voorste einde de ware plaats des klimmenden1 en met het achterste einde de ware plaats des dalenden knoops aan4 #ajf4 ,van den klimmenden tot den dalenden knoop is de ,maan1 zoo als al de planeten1 boven de ecliptica verheven1 en van den dalenden tot den klimmenden is zij er onder gedoken4 ,in het eerste geval heeft zij eene noordelijke1 in het andere eene zuidelijke breedte2 en deze is1 in beide gevallen1 grooter of kleiner1 naarmate van den afstand der ,maan van den knoop4 ,deze afstanden1 en de breedte zelve1 worden door den wijzer1 die boven op de regter pilaster staat 7 #h71 aangewezen4 ,deze wijzer heeft den naam van afstand der ,maan van den klimmenden knoop1 en wijst op den rand de twaalf teekenen aan1 en boven deze de #cj graden door eenen langeren wijzer1 zoo als te voren gezegd is 7 #ia71 en op horologieplaten omtrent uren en minuten plaats heeft4 ,wanneer dus de wijzer1 bij voorbeeld1 op ,,iii teekenen staat1 is de ,maan drie teekenen van den klimmenden knoop af1 of heeft hare grootste noorderbreedte2 wanneer de wijzer op ,,vi teekenen staat1 is de ,maan zes teekenen van den klimmenden knoop af1 of is in den dalenden knoop1 en heeft geene breedte2 wanneer de wijzer op ,,ix teekenen staat1 is de ,maan negen teekenen van den klimmenden1 of drie teekenen van den dalenden knoop af1 en is op hare grootste zuidelijke breedte4 #ajg4 ,vermits de knoopen zich tegen de orde der teekenen bewegen1 komen zij de ,maan in haren omloop te gemoet2 dus is de tijd1 dien de ,maan noodig heeft1 om van den klimmenden knoop1 bij voorbeeld1 weder tot denzelven te komen1 kleiner dan de omloopstijd1 en wel #b u4 #cg #a_/b m42 de ,maan gebruikt dan maar #bg d4 #e u4 #e #a_/b m4 om eene knoopsomwenteling te doen1 dat is1 om weder tot den zelfden knoop te keeren4 #ajh4 ,de breedte hangt af van den afstand der ,maan van den knoop2 zij is de grootste op drie teekenen1 hetzij van den noorder-1 hetzij van den zuiderknoop1 en is de zelfde op gelijke afstanden van beide2 dat is3 ,op ,o of ,,xii en op ,,vi teekenen is de breedte nul4 ,op ,i en op ,v teek4 is de breedte noordelijk gelijk4 ,,vii 11 11 ,,xi 11 11 11 11 zuidelijk ,op ,,ii en op ,,iv teek4 is de breedte noordelijk gelijk4 ,,viii 11 11 ,x 11 11 11 11 zuidelijk ,op ,,iii teekenen grootste noorderbreedte gelijk4 ,,ix 11 11 zuider 11 ,om de breedte aan te wijzen1 is er binnen den rand1 op welken de teekens met ,romeinsche letters geschilderd zijn1 een kleiner rand1 in welken1 onder ieder teeken1 met gewone cijferletters1 die breedte uitgedrukt staat1 welke de ,maan heeft1 wanneer zij op dien afstand van den knoop is4 ,de breedte is noordelijk van ,o tot ,,vi teekenen1 dat is1 aan de linkerhand2 en zuidelijk van ,,vi tot ,o teekenen1 dat is1 aan de regterhand4 #aji4 ,deze wijzer heeft ook eene ongelijkvormige beweging1 en gaat rasser of trager1 naarmate de ,maan digter bij het naaste of bij het verste punt is4 #aaj4 ,omtrent de breedte der ,maan valt er nog aan te merken1 dat zij1 op de zelfde afstanden der knoopen1 niet bestendig de zelfde is1 zoo als ten aanzien der andere planeten plaats heeft1 en wij zoo even 7 #ajh7 voorondersteld hebben1 maar dan grooter1 dan kleiner2 hetwelk daardoor veroorzaakt wordt1 dat de ,maan niet door eene nige kracht1 die der ,aarde namelijk1 om welke zij draait1 geregeerd wordt1 maar bovendien door de ,zon1 om welke zij met de ,aarde gevoerd wordt4 ,de ,zon werkt wel veel minder sterk op de ,maan1 dan de ,aarde1 omdat zij er veel verder van af is2 maar haar invloed is echter merkelijk4 ,wanneer de ,zon regtstreeks met de ,aarde werkt1 hetwelk in conjunctie en oppositie plaats heeft1 dat is1 wanneer de ,maan nieuw of vol is1 werkt zij het sterkst1 en het minst sterk1 wanneer de ,maan in de kwartieren is4 ,hier van daan is het1 dat1 daar de helling van de loopbaan der ,maan1 en dus de grootste breedte maar #e gr4 is1 wanneer de ,maan tevens vol of nieuw is1 zij wel #e gr4 #ah m4 bedraagt1 wanneer de ,maan op dien tijd in het eerste of laatste kwartier is3 omdat in het eerste geval de kracht der ,zon1 om de loopbaan der ,maan naar het vlak der ecliptica te persen1 veel sterker is dan in het tweede4 ,de grootte der breedte hangt dan niet alleen af van den afstand der ,maan van haren knoop1 maar bovendien van haren afstand van de ,zon4 ,doch deze wordt hier ook ieder oogenblik door eenen wijzer aangetoond 7 #ib72 weshalve men ook gemakkelijk weet1 wat men bij de aangewezene breedte voegen of er van aftrekken moet1 om de ware breedte te hebben #hg4 #c4 ,,lengte ,,van ,,de ,,maan4 #aaa4 ,de lengte eener ster is1 zoo als wij gezegd hebben 7 #ai71 de afstand derzelve van het begin des teekens ,aries1 op de ecliptica gerekend4 ,daarom draagt de wijzer1 die de lengte der ,maan aanwijst1 en beneden op de pilaster aan de regterhand staat 7 #h71 den naam van afstand der ,maan van ,aries4 ,op den rand zijn met ,romeinsche letters de teekenen1 en daarboven de graden met gewone cijferletters geschilderd2 welke laatste door eenen tweeden wijzer aangeduid worden1 gelijk de minuten op een horologie4 ,de ,maan beweegt zich in hare baan volgens de orde der teekenen2 waarom ook deze wijzers volgens die orde voortgaan1 en den cirkel1 zoo als het behoort1 in #bg d4 #g u4 #dc m4 doorloopen4 ,men kent dan door dezelve de lengte1 welke de ,maan ieder oogenblik heeft1 dat is1 hare plaats op de ecliptica4 ,het is bijna overtollig1 hier aan te merken1 dat deze wijzer ook eene ongelijkvormige beweging heeft2 dit is immers noodig1 om de ware beweging der ,maan te volgen4 ,,iii4 ,,verschijnsels ,,van ,,den ,,op- ,,en ,,ondergang ,,der ,,maan4 #aab4 ,de opgang wordt door eenen wijzer aangetoond1 die op het linker paneel1 naast het hemelsplein is2 de ondergang door eenen dergelijken1 die op het regter paneel geschilderd is 7 #i74 ,boven den eerstgemelden staat1 tot onderscheiding1 geschreven3 de ,maan komt op2 boven den laatstgemelden3 de ,maan gaat onder4 ,de rand van beide de wijzers is in ,,xii uren verdeeld1 en ieder uur in vier deelen of kwartieren4 ,dit is genoeg1 omdat men1 zoo als straks blijken zal 7 #aad71 uit de lichtgestalten der ,maan1 die door eenen wijzer bekend zijn 7 #ia71 altijd weet1 of die uren voor- of namiddag zijn4 ,beide wijzers volgen de orde der uren1 vermits de tijd van den op- en ondergang der ,maan dagelijks verachtert1 en dus1 zoo de ,maan heden ten #ab u41 bij voorbeeld1 opkomt1 zij morgen ten #ab u4 #dh m41 overmorgen ten #a u4 #bf m4 enz4 7naar den gemiddelden loop7 zal opkomen2 weshalve de wijzers van ,,xii naar ,i1 ,,ii1 ,,iii gaan1 dat is1 volgens de orde der uren voortrukken4 #aac4 ,indien de ,maan 7even als de ,zon7 zich in eenen bestendigen1 of ongeveer bestendigen1 kring1 wiens helling1 knoopen1 verste en naaste punten altijd ongeveer de zelfde bleven1 om de ,aarde bewoog1 zou de ,maan ons1 in iederen omloop1 de zelfde verschijnselen opleveren1 en1 op de zelfde dagen van haren ouderdom1 op de zelfde uren opkomen en ondergaan4 ,doch daar het tegendeel plaats heeft1 zijn ook de tijden van den op- en ondergang der ,maan zeer verschillende2 zij hangen af van de afstanden der ,maan van de ,zon en van de declinatie der ,maan1 of 7 #ca7 haren stand boven of onder de evennachtslijn4 #aad4 ,indien men voor een oogenblik alle andere omstandigheden daar laat1 zal de ,maan1 wanneer zij met de ,zon in conjunctie of nieuw is1 met de ,zon opkomen en ondergaan1 en in den meridiaan zijn4 ,wanneer zij drie teekenen van de ,zon af1 of in het eerste kwartier is1 komt zij #f u4 later dan de ,zon in den meridiaan4 ,wanneer zij er zes teekenen van af is1 of in oppositie1 dat is vol is1 komt zij op als de ,zon ondergaat1 dus in de namiddaguren1 en gaat onder als de ,zon opkomt1 dus in de morgenuren1 en komt ter middernacht in den meridiaan4 ,wanneer zij negen teekenen van de ,zon af1 of in het laatste kwartier is1 komt zij #ah u4 later1 of1 omdat wij in de zamenleving maar tot #ab u4 toe tellen1 #f u4 vroeger dan de ,zon in den meridiaan4 ,eindelijk1 wanneer zij twaalf teekenen van de ,zon af1 dat is1 weder in conjunctie of nieuw is1 komt zij #bd u4 later dan de ,zon1 dat is1 wederom met de ,zon op4 ,dit alles zoude dus plaats hebben1 indien de ,maan altijd de zelfde declinatie had als de ,zon2 doch het verschil en de verandering van declinatie brengen hier vrij wat vervroeging of verachtering te weeg2 maar de zaak blijft over het algemeen1 ongeveer zoo1 en er volgt uit1 dat de tijden van den op- en ondergang der ,maan1 in nen omloop om de ,zon1 of in #bi d4 #ab u4 #dd m41 tweemaal den wijzer van #ab uren rondgaan2 en dat derhalve de wijzers1 die hiertoe dienen1 niet1 zoo als die voor de ,zon1 eene dan voorwaarts1 dan terug gaande beweging hebben mogen 7 #hd71 maar inderdaad den cirkel in den tijd van #bi d4 #ab u4 #dd m4 tweemaal1 volgens de orde der uren1 moeten beschrijven1 zoo als het hier geschiedt4 #aae4 ,de ,maan legt1 volgens hare gemiddelde beweging1 dagelijks ongeveer #ac gr4 #aj #a_/b m4 af4 ,dit brengt dagelijks eene vertraging van ongeveer #dh m4 in het uur van haren op- en ondergang en van hare komst in den meridiaan te weeg4 ,maar de ,maan heeft eene zeer ongelijke snelheid in de verschillende punten van hare loopbaan1 welke nog grooter of kleiner wordt1 naarmate de verste of naaste punten op dezen of genen afstand van de ,zon zijn1 en dit alles heeft op den tijd van den op- of ondergang der ,maan eenen of grooteren kleineren invloed1 naarmate de ,maan sneller of trager in hare baan voortgaat1 dat is zich in verschillende perken dezer baan bevindt 7 #ie72 naarmate zij meer of min boven of beneden de ecliptica staat1 en eene grootere of kleinere declinatie heeft4 ,al deze veranderingen1 die eindelijk op eene onregelmatige verandering van declinatie uitkomen1 maken1 dat de tijdstippen van ,maans op- en ondergang zeer onregelmatig veranderen4 #aaf4 ,een voorbeeld zal de zaak ophelderen #hh3 ,den #a ,julij #aggi kwam de ,maan te ,parijs op ten #aj u4 #ae m4 des avonds1 verschil #bf minuten4 #b #aj u4 #da m4 #bj #c #aa u4 #a m4 #ah #d #aa u4 #ai m4 #ah #e #aa u4 #cg m4 en zoo voorts4 ,den #ad ,julij #aggi #d u4 #cf m4 des morgens1 verschil #hc minuten4 #ae #e u4 #ei m4 #he #af #g u4 #bd m4 #hc #ag #h u4 #dg m4 #gi #ah #aj u4 #f m4 ,de ,maan ging onder den #a ,julij #aggi ten #e u4 #ee m4 des morgens1 verschil #fe minuten4 #b #g u4 #fh #c #h u4 #h m4 #fh #d #i u4 #af m4 #fh #e #aj u4 #bd m4 -------------- #g #j u4 #df m4 des avonds1 #h #b u4 #gd #i #c u4 #ai m4 #gi #aj #d u4 #da m4 #hb -------------- #ae #i u4 #ci m4 #bh #af #aj u4 #g m4 #bj #ag #aj u4 #bg m4 #ba #ah #aj u4 #dh m4 #aag4 ,men ziet dan1 dat het verschil der tijden van op- en ondergang dan eens #ah minuten1 dan eens #he minuten bedraagt2 en dat dus de wijzers op sommige dagen vijfmaal meer ruimte in den zelfden tijd moeten afleggen1 dan op andere dagen4 ,de wijze1 op welke ,eisinga eene zoodanige onregelmatige beweging aan deze wijzers gegeven heeft1 is zeer eenvoudig en naauwkeurig2 zij volgen de ware tijden nagenoeg1 en het kleine verschil dat er is1 verdwijnt alle halve ,maansomloopen4 ,wij hebben te voren 7 #ig7 reeds gezegd1 dat het moeijelijk was1 aan eenen wijzer eene ongelijkvormige beweging te geven1 welke van twee oorzaken afhangt2 hoe veel moeite moet het dan niet gekost hebben1 de ongelijkvormige beweging dezer twee wijzers te vervaardigen1 vermits zij van drie zeer verschillende oorzaken afhangt8 #ao ,van den grooteren of kleineren boog1 dien de ,maan dagelijks in hare eigene loopbaan aflegt1 bij gevolg van haren afstand van het verste punt1 en de uitmiddelpuntigheid der baan 7 #ie72 #bo van de breedte der ,maan1 en eindelijk van de verandering van declinatie1 of stand boven of beneden den aequator4 ,deze drie oorzaken zijn echter alle hier1 volgens de grootte harer uitwerkselen1 en hetgene1 dat uit hare zeer verscheidene zamenstellingen ontstaat1 naauwkeurig en op eene eenvoudige wijze in acht genomen4 #aah4 ,wanneer men den tijd van ,maans opgang met den tijd1 op welken de naastvolgende ondergang plaats heeft1 vergelijkt1 kent men den tijd1 dien de ,maan boven de kimmen blijft1 en die tijd is ook zeer ongelijk4 ,bij voorbeeld1 die tijd was te ,parijs1 in #aggi1 van den #a tot den #b ,julij #h u4 #de m4 #b #c #i u4 #bg m4 #c #d #aj u4 #ae m4 #d #e #aa u4 #e m4 #e #f #aa u4 #eh m4 ,den #f ,l4,k4 #f #g #ab u4 #eb m4 ,den #h #ac u4 #dh m4 #i #ad u4 #db m4 #aj #ae u4 #da m4 #aa #af u4 #bi m4 #ab #af u4 #ed m4 #ac #af u4 #ee m4 ,den #ac ,n4,m4 #ad #af u4 #bg m4 #ae #ae u4 #bj m4 enz4 #bj #aj u4 #di m4 #ba #i u4 #eh m4 van den #bb tot den #bc #i u4 #ab m4 11 11 #bc 11 11 #bd ,julij #h u4 #ca m4 #bd #be #h u4 #a m4 #be #bf #g u4 #df m4 #bf #bg #g u4 #dg m4 ,dus ziet men1 dat de ,maan1 op eene en de zelfde plaats1 in nen omloop1 dan eens nog geen #h u4 en dan eens bijna #ag u4 boven den gezigteinder zijn kan4 ,die tijd wordt door de beide wijzers aangewezen1 wanneer men namelijk de uren1 die zij aanduiden1 zamenvoegt4 #aai4 ,indien de declinatie der ,maan1 tusschen den tijd van haren opgang en den volgenden ondergang1 niet veranderde1 zoude de helft des tijds1 dien de ,maan boven den gezigteinder blijft1 dat is1 de halve dagboog 7 #aah71 gevoegd bij het uur van den opgang 7 #aaf71 het uur te kennen geven1 op hetwelk de ,maan in den meridiaan komt4 ,bij voorbeeld1 de halve dagboog was den #a ,julij #aggi1 te ,parijs1 #d u4 #bb #a_/b m4 7 #aah72 den #a ,julij is er de ,maan ten #aj u4 #ae m4 des avonds opgekomen 7 #aae72 de som is #ad u4 #cg #a_/b m41 dat is1 den #b ,julij ten #b u4 #cg #a_/b m4 des morgens4 ,doch1 daar de declinatie der ,maan gedurig verandert1 is die rekening niet altijd naauwkeurig genoeg2 bij voorbeeld1 den #ae ,julij was de halve dagboog #g u4 #dj m42 de ,maan kwam op ten #e u4 #i m4 des morgens2 som #ac u4 #i m4 of #a u4 #i m4 na den middag2 maar de ware tijd van de komst in den meridiaan was #a u4 #eh m4 ,die tijd hangt af1 zoo als boven gezegd is1 van de afstanden der ,maan van de ,zon2 en de vervroeging of vertraging is van de onregelmatige verandering van de declinatie der ,maan herkomstig4 ,maar1 het hemelsplein wijst altijd aan1 op welk uur de ,maan in den meridiaan komt3 want1 men weet door een der maanwijzers 7 #aaa71 welke de lengte der ,maan op ieder oogenblik zij1 dat is1 in welk punt der ecliptica zij zich bevindt4 ,wanneer dat punt op het hemelsplein door den meridiaan gaat1 komt de ,maan in den meridiaan2 en het uur wordt of door de ,zon1 of door het wijzertje1 dat over de ,zon is 7 #gb1 #ge71 aangewezen4 ,,iv4 ,,van ,,de ,,eclipsen4 #abj4 ,indien de ,maan zich in de ecliptica bewoog1 zoude men alle maanden ne ,zon- en ne ,maan-eclips hebben2 doch dit heeft niet plaats1 omdat de loopbaan der ,maan op de ecliptica helt1 en het dus veelmalen gebeurt1 dat de ,maan1 wanneer zij vol of nieuw is1 eene te groote breedte heeft1 dan dat zij zich in de schaduw der ,aarde kan bevinden1 of dat de schaduw der ,maan de ,aarde kan raken4 ,er kunnen dan geene eclipsen plaats hebben1 of de ,maan moet1 ten tijde dat zij vol of nieuw is1 omtrent in hare knoopen zijn2 weshalve men1 door middel van dit kunststuk1 altijd kan weten1 of er eene eclips is dan niet4 ,want1 op nen wijzer ziet men1 of de ,maan nieuw of vol is 7 #ic7 en op eenen anderen1 of zij in de knoop is of niet 7 #aje72 zoo ja1 zal er eene eclips zijn2 zoo neen1 en zoo de ,maan vrij wat van de knoopen1 bij voorbeeld #ah graden of meerder1 af is1 kan er geene eclips plaats hebben #hi4 ,maar die zelfde wijzers geven nog veel naauwkeuriger bepaling op4 #a4 ,,van ,,de ,,maan-,,eclipsen4 #aba4 ,de oorzaak eener ,maan-eclips is1 dat de schaduw der ,aarde op de ,maan valt1 en dus dezelve van haar1 uit de ,zon ontleend1 licht of geheel of ten deele berooft4 ,die schaduw der ,aarde is kegelvormig4 ,de halve middellijn van dat gedeelte des kegels1 dat de loopbaan der ,maan raakt1 beslaat er nooit meer dan #dg minuten #ij2 de halve middellijn der ,maan is op het hoogst #ag minuten2 de som dezer beide hoeveelheden is #fd minuten4 ,zoo dan de ,maan1 dat is het middelpunt der ,maan1 ten tijde dat zij vol is1 #fd minuten of meerder breedte heeft1 dat is1 ongeveer #ab graden van den knoop af is1 kan er geene eclips zijn2 zoo de ,maan eene kleiner breedte heeft1 is er eene eclips1 en de verduistering zal aanmerkelijker zijn1 naarmate de breedte geringer is4 ,maar de grootte der breedte en des afstands van den knoop1 wordt door eenen wijzer aangetoond 7 #ajf1 #ajh72 zoodat men altijd1 door de vergelijking van twee wijzers1 weet1 of er eene ,maan-eclips zijn zal1 en zoo ja1 of zij aanmerkelijk zal wezen of niet4 #b4 ,,van ,,de ,,zon-,,eclipsen4 #abb4 ,insgelijks kan men1 door middel van de twee gemelde wijzers1 weten1 of er1 op den tijd eener bepaalde nieuwe ,maan1 eene ,zon-eclips zal zijn of niet4 ,want er kan geene ,zon-eclips zijn1 of de breedte der ,maan moet minder zijn dan de som van het horizontaal verschilzigt #ia der ,maan1 en van de halve middellijnen van de ,zon en van de ,maan2 welke som nooit grooter zijn kan dan #id #c_/d minuten4 ,zoo men dan op den wijzer van den afstand der ,maan van de ,zon 7 #ib71 ziet1 dat de ,maan nieuw is1 en op den wijzer des afstands der ,maan van den knoop 7 #ajf1 #ajh71 dat de breedte der ,maan grooter is dan #a gr4 #cd #c_/d m41 of haar afstand van den knoop grooter dan ongeveer #ag gr41 weet men1 dat er geene eclips zijn kan4 ,zoo die breedte of die afstand kleiner is1 valt er zeker ergens eene eclips voor2 en dan moet er berekend worden waar en hoe dezelve zigtbaar zijn zal2 daar integendeel eene ,maan-eclips overal zigtbaar is1 waar de ,maan1 gedurende dat hare verduistering voorvalt1 boven de kimmen is4 ,in het algemeen echter weet men1 zonder berekening1 of de ,zon-eclips ten noorden of ten zuiden van de evennachtslijn zigtbaar zal zijn4 ,want1 zoo de ,maan1 op den tijd1 dat er eene ,zon-eclips kan voorvallen1 omtrent den klimmenden knoop1 en denzelven reeds voorbij is 7hetwelk op den wijzer 7 #ajf7 te zien is71 is de eclips ten noorden van den evennachtslijn zigtbaar2 doch ten zuiden1 zoo de ,maan dien knoop nog niet voorbij is4 ,integendeel1 zoo de eclips voorvalt1 wanneer de ,maan omtrent den dalenden knoop is1 hetwelk men door den wijzer 7 #ajf7 weet1 zal die eclips benoorden de evennachtslijn zigtbaar zijn1 zoo de ,maan den knoop niet voorbij is2 en bezuiden de evennachtslijn1 zoo de ,maan den knoop reeds doorgegaan is4 #abc4 ,het spreekt van zelf1 dat men op dit kunststuk de eclipsen van alle verledene en toekomende tijden kan nagaan1 wanneer men1 hetzelve met de hand bewegende 7 #aad71 in iederen ,maansomloop acht geeft3 #ao of bij de volle en nieuwe ,maan de ,maan op dien afstand der knoopen is1 dat er eene eclips kan voorvallen 7 #aba1 #abb72 en1 zoo ja1 #bo het jaargetal en den dag 7 #d7 en het uur gadeslaat2 welke proefneming somtijds ter opheldering der tijdrekening van zeer veel nut kan zijn4 ,,besluit4 ,de lezer oordeele thans1 uit deze beschrijving1 uit al de bijzonderheden1 die ik aangevoerd heb1 en uit de vergelijking van dit stuk met eenige andere van den zelfden aard1 of ik dit kunststuk niet te regt een volledig hemelsgestel genoemd heb4 ,het zoude zekerlijk der moeite overwaardig zijn1 de schikking van al de raderen en rondsels1 welke zoo vele verschillende bewegingen in dit kunststuk veroorzaken1 naauwkeurig te ontvouwen2 en tevens in het breede uit te leggen1 welke de eenvoudige middelen zijn1 die de uitvinder gebruikt heeft1 om de ongelijkvormige bewegingen1 naar vereisch van zaken1 na te bootsen2 doch zulks kan1 zonder behulp van een aantal platen1 van welke men voor het tegenwoordige heeft moeten afzien1 niet geschieden4 ,ik zal dan enkel hier nog bijvoegen1 dat een getal van honderd en drie raderen1 of rondsels1 of ringen1 gebruikt is1 die alle te zamen iets over de vijf duizend negen honderd tanden bedragen4 ,deze zamenstelling1 de uitwerksels van dezelve1 de naauwkeurigheid der bewegingen1 het uitvinden en vervaardigen van dit alles1 toonen genoeg aan1 welk het vernuft des makers zij1 en hoe gevoegelijk1 hoe billijk1 ja1 hoe pligtmatig het was1 hem1 zijn werk en zijne verdiensten bekend te maken4 ,gelukkig1 zoo ik door dit werkje1 dit mijn oogmerk naar wensch bereikt heb4 ,voor het overige1 hoewel ik ten volle overtuigd ben1 en1 naar ik oordeel1 bewezen heb1 dat dit kunststuk veel vollediger is1 dan een eenig1 zoo ver ik weet1 van den zelfden aard1 houd ik het echter1 in overeenkomst met de begrippen des vernuftigen uitvinders zelven1 niet in alle opzigten voor geheel onverbeterlijk4 ,want1 behalve dat wij te voren gezien hebben1 dat er eenige stukken zijn1 zoo als de bewegingen der planeten om hare assen1 en die der satelliten van ,jupiter en van ,saturnus2 de evenwijdige stand van de1 op de ecliptica hellende1 as der ,aarde1 en van den ring van ,saturnus1 die op een of ander der planetaria1 van welke wij gesproken hebben1 en niet op het onze1 vertoond worden1--weet ik1 dat de uitvinder nog dagelijks zijne gedachten laat gaan over nieuwe bijvoegsels en verbeteringen1 en dat hij1 met die opregte zedigheid1 welke aan groote geesten een nieuw sieraad bijzet1 rondborstig verklaart1 dat1 indien hij op nieuw een dergelijk stuk had te vervaardigen1 hij met minder moeite eenige dingen tot meerdere volkomenheid zoude kunnen brengen1 dan waarin zij thans zijn2 en andere1 welke op dit stuk niet vertoond worden1 enkel1 omdat zij op den behoorlijken tijd niet in de gedachten gekomen zijn1 zeer gemakkelijk zoude bijvoegen4 ,eindelijk ben ik er ver af van aan het menschelijk vernuft eenige palen te willen stellen1 en te denken1 dat men in vervolg van tijd nimmer verder zal kunnen komen1 dan wij thans zijn1 zelfs in die stukken1 welke ons het naast aan de volmaaktheid gebragt schijnen4 ,ik houd mij bestendig aan de verstandige en gegronde spreuk van ,plinius3 ,ne quis desperet saecula proficere semper #ib4 ,,bijvoegsels ,,tot ,,de ,,voorgaande ,,beschrijving1 ,,benevens ,,een ,,aanhangsel ,,wegens ,,een ,,klein ,,planetarium1 ,,door ,,eise ,,eisinga1 ,,gevoegd ,,bij ,,den ,,tweeden ,,druk ,,van #ahbd4 ,de beschrijving van den hoogleeraar ,van ,swinden1 in den jare #aghj in het licht gegeven1 is bij dezen herdruk bijna woordelijk in zijn geheel gelaten #ic4 ,ik zal de veranderingen en verbeteringen1 welke het kunststuk ondergaan heeft1 naar de volgorde der opgeven4 #d4 ,in den eersten druk staat3 ,verder naar de ,bedsteede1 treft men op dezelfde zoldering drie ,cirkels aan4 ,aldaar zijn nu vijf cirkels of wijzers4 ,zie de plaat4 #e4 ,het woord klimmende knoop is nu verwisseld met ,maans noordknoop1 dat de zelfde beteekenis heeft4 ,zie de plaat4 #h4 leest men3 ,op ieder der twee pilasters1 die het middelste paneel van de twee anderen afscheiden1 zijn twee kleine wijzers4 ,dit is nu een op ieder pilaster4 ,zie de plaat4 ,de beide bovenste wijzers heb ik laten zakken tot op het midden van de pilasters1 en de beide onderste zijn van daar weggenomen1 en aan den zolder geplaatst4 ,de overige veranderingen1 die deze ondergaan heeft1 ziet men in het zesde hoofdstuk1 over de ,maanwijzers1 #hh en vervolgens4 #ab4 ,het uiterlijke aanzien was in #aghj1 toen de hoogleeraar de beschrijving in het licht gaf1 maar met krijt afgeteekend1 en is in #agha door mij zelven1 met eenige hulp van mijnen thans overledenen broeder ,s4 ,eisinga1 naar eisch volbragt1 en er is in de sedert verloopene drie en veertig jaren niets aan verbeterd4 ,zelfs de verplaatste ,maanwijzersplaten zijn nog maar op papier afgeteekend4 ,alleen het bordje of plankje met jaargetallen is reeds tweemaal vervolgd1 omdat er maar #bc jaargetallen op kunnen geplaatst worden4 ,met het vierde jaar na #aggd was het planetarium reeds gangbaar4 7,zie de inleiding tot de beschrijving van ,van ,swinden47 ,in #aggf was de verzetting der jaargetallen klaar1 en geschilderd tot #agih2 de tweede #bc jaargetallen liepen van #agii tot #ahba ingesloten2 die1 welke thans op het bordje geschilderd staan1 loopen van #ahbb tot #ahdd ingesloten4 ,door deze lange reeks van jaren is de uiterlijke glans al vrij wat verdonkerd1 voornamelijk de hemelsblaauwe grondkleur en het wit2 misschien wordt hetzelve binnen kort weder in zijnen vorigen luister opgeschilderd en verguld4 ,dit is thans des te noodiger1 omdat bij de tweede uitgave drie in koper gegraveerde en gekleurde platen gevoegd zijn1 welke anders het werk zelve in uiterlijk aanzien zouden overtreffen2 waardoor de liefhebbers1 die1 in vervolg van tijd1 het werktuig komen bezigtigen1 zich te leur gesteld zouden kunnen rekenen1 omdat de platen het werk zelve in uiterlijken glans verre te boven gaan4 #db4 ,om de ,aardemiddelpuntige lengte van iedere planeet vrij naauwkeurig te kunnen vinden1 heb ik1 na de uitgave der beschrijving van den heer ,van ,swinden1 benevens den draad uit het middelpunt der ,zon1 waaraan eene groote vergulde bal hangt1 ook eenen draad van het ,aardbolletje laten afhangen1 waaraan een kleiner balletje is vast gemaakt1 hetwelk dus met onze ,aarde1 eens in het jaar1 om de bal1 die van de ,zon afhangt1 beweegt4 ,deze beide vergulden ballen1 waarvan de groote of ,zonnebal van hout1 en de kleine of ,aardbal van lood is1 dienen alleen1 om1 door hunne zwaarte1 de beide draden of touwtjes regt te houden4 ,door middel van deze beide touwtjes kan men de schijnbare of ,aardemiddelpuntige plaatsen van al de planeten zoeken1 op deze wijze3 ,men gaat aan den kant van de kamer1 zoodanig1 dat de planeet1 welker schijnbare of ,aardemiddelpuntige lengte men begeert te weten1 achter den graad van onze ,aarde komt2 dan ziet men te gelijk1 waar de draad van de ,zon op de ecliptica of zevende sleuf valt3 het teeken en de draad van dezelve is de plaats van die planeet1 uit onze ,aarde beschouwd4 ,als de planeet met de ,zon en de ,aarde in eene regte lijn staat1 is de ware plaats ook de schijnbare2 is de planeet aan de regterhand van de ,zon1 dan is de schijnbare lengte altijd minder dan de ware lengte2 integendeel1 de planeet aan de linkerhand zijnde1 is de schijnbare lengte altijd meer dan de ware lengte4 ,in het eerste geval komt de planeet voor de ,zon op1 en gaat voor dezelve onder2 en in het tweede gaat zij na de ,zon op en onder4 #hf 7nu #hh74 ,de lichtgestalten der ,maan werden bij de eerste uitgave van dit werk vertoond op de pilaster aan de linkerhand1 door den ondersten wijzer op dezelve1 met name afstand der ,maan van de ,zon1 volgens het laatste gedeelte van #h4 ,zij worden nu vertoond aan den zolder aan de regterhand 7zie de plaat71 door eenen langen wijzer1 die in #bi dagen #ab uren en #dd minuten ns rondgaat4 ,de plaat voor dezen wijzer is verdeeld in #bd wassende en afnemende lichtgestalten1 zoodat men dagelijks de phasis der ,maan ziet aangewezen4 ,binnen de wassende en afnemende lichtgestalten is nog een cirkel1 in #bi #a_/b dagen verdeeld1 verbeeldende den ouderdom der ,maan 7dat is1 het getal van de dagen1 die verloopen zijn na de laatste nieuwe ,maan71 veel duidelijker dan te voren op de pilaster1 omdat de cirkel1 waarin de #bd verschillende lichtgestalten worden aangewezen1 #bb duim in diameter is1 daar de opening in de plaat1 waarvan #ia 7nu #ic7 gehandeld wordt1 maar #a duim middellijn had4 ,de wijzer draagt nu tot opschrift lichtgestalten der ,maan4 ,de afstand der ,maan van de ,zon is voor ieder der afgebeelde #bd lichtgestalten #ae graden of een half teeken4 ,met de nieuwe ,maan staat de wijzer op eene geheel duistere plek2 in den eerstvolgenden stand is een klein strookje verlicht2 verder teekent de wijzer op het zesde vak1 dat is drie teekens van de ,zon1 het eerste kwartier1 half verlicht2 wast verder aan1 tot dat de wijzer de twaalfde plek aanwijst1 dan is het volle ,maan2 neemt vervolgens weder af1 tot dat het licht gedeelte half verdwenen is1 dan is het laatste kwartier2 neemt vervolgens af1 tot dat het licht gedeelte geheel verdwenen is1 dan is het weder nieuwe ,maan4 ,de ongelijke lengte der ,maneschijnen1 dat is1 de tijd van de eene nieuwe ,maan tot de andere1 neemt deze wijzer naauwkeurig in acht1 volgens de beschrijving van ,van ,swinden1 #ib tot #ie4 7nu #id tot #ig7 ingesloten4 ,tot de aanwijzing van de beweging der ,maan om de ,aarde 7zie bl4 #ajj van den #asten1 bl4 #aac van den #b;den en bl4 #abh van den #c;den druk7 behooren vijf ,maanwijzers4 ,er waren1 bij de eerste uitgave van de beschrijving1 twee groote aan de zoldering 7 #e71 de twee kleine op de regter pilaster1 en de bovenste op de linker pilaster 7 #h72 nu heeft men drie groote aan den zolder1 genaamd lengte der ,maan op de ecliptica1 het verste punt der ,maan1 en de ,maans noordknoop1 en op ieder pilaster een kleine2 die aan de regterhand voor den afstand der ,maan van den noordknoop1 en die aan de linkerhand voor den afstand van het verste punt 7zie de ,plaat74 #aji 7nu #aaa74 ,de wijzer onder op de regter pilaster1 die de lengte der ,maan aanwijst1 is nu van de pilaster aan den zolder gebragt1 aan de linkerhand1 op de plaat genaamd lengte der ,maan op de ecliptica4 ,de redenen1 welke mij bewogen hebben1 om de beide onderste wijzers van de pilasters weg te nemen en aan de zoldering te plaatsen1 was1 omdat aan den zolder meer ruimte was1 om de wijzers te verlengen1 daardoor grootere cirkels te beschrijven1 en de teekens en lichtgestalten naauwkeuriger te kunnen doen zien2 ook had ik tot de beweging van die beide wijzers nog andere tanden berekend1 die nog iets nader bij de waarheid kwamen4 ,hierdoor ontstond eene geheele verschikking en verplaatsing in meest al het raderwerk voor de ,maanwijzers1 ,de beide bovenste wijzers moesten zakken tot in het midden1 en voor de aan den zolder overgebragte moesten nieuwe assen en verscheidene nieuwe raderen worden gemaakt4 ,over de ,platen1 bij den tweeden druk gevoegd4 ,de drie1 bij den tweeden druk gevoegde1 platen kunnen dienen1 om aan liefhebbers1 die1 wegens verafgelegene woonplaats1 ouderdom of beroep1 niet1 of althans bezwaarlijk1 in de gelegenheid zijn1 om het werk1 door den ,hoogleeraar ,van ,swinden zoo naauwkeurig beschreven1 in natura te komen bezigtigen1 nog klaarder denkbeeld te geven van de uiterlijke vertooning van het geheele werktuig4 ,ook kunnen ze dienen1 om de betrekkelijke of uitgestrekte grootte van iedere loopbaan der planeten aan te toonen3 want ze zijn naar het werk zelf in mijne kamer afgeteekend1 volgens de schaal op plaat ,no4 #a1 welke schaal ieder voet in #a #a_/b duim oude ,friesche maat bevat1 en dus zijn de afteekeningen net #a_/h van de grootte van het eigenlijke werk4 ,dit is almede de betrekkelijke grootte van de wijzerplaten1 op de platen ,no4 #a en #b afgeteekend4 ,de platen ,no4 #a en #b zijn door mij zelven1 met behulp van mijnen vriend1 den koopman ,klaas ,joh4 ,sannes1 in de maanden ,maart en ,april #ahbj gemaakt1 en de standplaatsen der planeetbollen1 ,zon- en ,maanwijzers zijn gesteld1 zoo als het werktuig1 hetwelk door de schommeling van eenen slinger bewogen wordt1 dezelve aanwees op ,vrijdag den #bd ,maart #ahbj1 des morgens om #g #a_/b uur4 ,toen stond de ,zon- en ,datumwijzer1 die langs de grootste of buitenste sleuf aan den zolder beweegt1 en op de plaat ,no4 #a is afgeteekend1 op #c #c_/d graad in ,aries1 voor de lengte van de ,zon1 met het binneneinde1 en op het #a_/c gedeelte van den #bd dag der maand ,maart1 en wees #a #a_/c graad noorder declinatie der ,zon met het buiteneinde aan4 ,de planeet ,saturnus was ook #c #c_/d graad in ,aries1 en dus in conjunctie met de ,zon4 ,jupiter was bijna #c graden in ,pisces4 ,mars #bf graden in ,leo4 ,de ,aarde #c #c_/d graden in ,libra4 ,de ,maan #aa graden in ,leo4 ,venus #aa en ,mercurius #bf graden in ,cancer4 ,het verste punt van de ,maan was #bh graden in ,leo1 en de noorder knoop van dezelve was #b graden in ,aries4 ,de wijzer voor de lichtgestalten der ,maan teekende deszelfs ouderdom #aj #a_/b dagen4 ,de dagwijzer ,vrijdag morgen tusschen #g en #h uur1 en het jaargetal binnen den cirkel der dagen #ahbj4 ,de plaat ,no4 #b verbeeldt dat gedeelte van het werktuig1 dat aan de schutting is te zien4 ,zij is naar de zelfde schaal als de plaat ,no4 #a afgeteekend1 en het hemelsplein1 met de ,zon en vaste sterren 7voor zoo veel de kleinheid der teekening toeliet71 benevens de ,zon- en ,maanwijzers zijn ook volgens aanwijzing van het originele werk geteekend1 op ,vrijdag den #bd ,maart #ahbj1 des morgens om #g #a_/b uur4 ,de wijzer boven de kast aan de linkerhand1 die tot opschrift heeft3 de ,maan komt op1 teekende toen een half kwartier over #ab uur2 dat dit op den middag1 en niet na middernacht was1 blijkt uit den stand des wijzers1 op plaat ,no4 #a1 die de lichtgestalten der ,maan aanwijst1 met haren ouderdom1 zijnde toen tusschen het eerste kwartier en de volle ,maan1 of #aj #a_/b dagen na de nieuwe2 dus kwam zij bij dag op4 ,het wijzertje op de pilaster aan de linkerhand1 dat den afstand der ,maan van het verste punt aanwijst1 teekende ,o teekens en #ag #a_/b graden4 ,het wijzertje op het middelste paneel aan de linkerhand wees den ,zons-opgang iets voor #f uur4 ,het hemelsplein1 waarop de schijnbare beweging der ,zon en vaste sterren vertoond wordt1 teekende op gemelden tijd de plaats der ,zon op de ecliptica #c #c_/d graad in ,aries1 in het oost-zuid-oosten1 #ad graden boven den horizont4 ,de voornaamste sterren1 die destijds boven den horizont waren1 zijn3 ,capella1 in het noord-noord-oosten1 #ab graden hoog2 ,pleiades1 noord-oost ten oosten1 #c graden hoog2 ,alamak ,mirach1 het hoofd van ,andromeda en de ,ram1 in het oost-noord-oosten2 de ,zwaan1 in het zuid-oosten1 #gj graden hoog2 ,atiar1 de heldere in den ,arend1 in het zuiden1 #df graden hoog2 ,wega1 of de heldere in de ,lier1 in het zuid-westen1 #gc graden hoog2 ,hercules en de noorder ,kroon1 in het westen2 ,bootes1 de helderste in dezelve1 ,arcturus1 in het westen ten noorden1 #bj graden hoog2 de groote ,beer in het noord-westen1 en de kleine ,beer in het noord-noord-westen enz4 ,deze standplaatsen van eenige vaste sterren zijn hier aangeteekend1 omdat dezelve op de plaat ,no4 #b1 wegens de kleinheid van het hemelsplein1 niet wel duidelijk konden vertoond worden4 ,het wijzertje aan de regterhand1 naast het hemelsplein1 wees den ondergang der ,zon1 op gemelden #bd ,maart1 iets na #f uur4 ,het wijzertje op de regter pilaster1 dat den afstand der ,maan van den noorder-knoop aanwijst1 teekende ,,iv teekens en #aa graden1 zoodat de teeken- en de graadwijzer bijna regt boven elkander waren #id4 ,de wijzer boven de kast aan de regterhand1 die tot opschrift heeft de ,maan gaat onder1 teekende #d #a_/b uur2 dat dit in den morgenstond was1 blijkt uit de vergelijking van den wijzer1 die de lichtgestalten der ,maan1 of haren ouderdom1 zie plaat ,no4 #a1 aanwijst1 zijnde toen tusschen het eerste kwartier en de volle ,maan4 ,de plaat ,no4 #c is eene perspective afteekening van het geheele vertrek1 waarin het werktuig geplaatst is1 uit het oogpunt te zien voor den schoorsteen1 #c voet boven den vloer1 geteekend door den koopman ,klaas ,joh4 ,sannes4 ,de planeetbollen en ,zon- en ,maanwijzers zijn aldaar afgebeeld1 zoo als zij zich vertoonden op meergemelden #bd ,maart #ahbj1 des morgens om #g #a_/b uur4 ,de beide vergulden ballen1 die uit de ,zon en van onzen ,aardbol afhangen1 zijn op deze plaat1 naar hunne betrekkelijke grootte1 afgeteekend4 ,de voor liefhebbers zeer aangename dienst1 welke door de dagelijksche beweging van den kleinen bal om den ,zonnebal wordt te weeg gebragt1 is alhier1 in de verandering op #db van de beschrijving1 naauwkeurig aangewezen4 ,voor het overige1 daar men de binnenkamer moest afteekenen1 gelijk zij bij de bezigtiging van het werktuig zich vertoont1 vindt men haar betimmerd en gemeubileerd1 gelijk zij was sedert het jaar #aggd4 ,alleen het zilver1 dat in het vertrek gewoonlijk staat op eene tafel1 is een present van de ,staten van ,friesland1 in #aghd ontvangen1 en onder op deze plaat1 aan de regterhand1 afgeteekend4 ,het overige1 dat tot den toenmaligen smaak van betimmering eener burgerlijke kamer behoorde1 is op de beide laatste platen1 ,no4 #b en #c1 afgebeeld2 en ik vond geene reden1 om niet in mijne hooge jaren voor de wereld1 of beter voor liefhebbers der wetenschappen1 mij niet ongenegen1 openlijk aan den dag te leggen1 dat de betimmering en meubilering van mijne kamer eene halve eeuw ten achteren zijn bij den hedendaagschen smaak4 ,ik sluit mijne ,bijvoegsels in de hoop1 dat deze tweede druk van des hoogleeraars beschrijving goeden aftrek vinden moge1 en dat behalve de inteekenaars1 ook andere liefhebbers zich dien mogen aanschaffen4 ,mag het mij1 door gunst van den ,albestuurder1 gebeuren1 de jaren mijns levens verlengd te zien1 en die zielsvermogens in mijnen ouderdom te behouden1 welke zijne liefde mij nog schenkt1 ik wensch dan opregtelijk aan het verzoek en de uitnoodiging van velen1 bijzonder van den hooggeleerden heer ,c4 ,ekama1 professor te ,leiden1 te voldoen2 en vlei mij1 onder medehulp van deskundigen1 in staat te zullen zijn1 om eene naauwkeurige ,beschrijving van het inwendige zamenstel van het werkstuk1 door mij vervaardigd1 en door de vereischte platen toegelicht1 te kunnen uitgeven4 ,alleen1 hoe ligt deze wensch1 vooral in mijnen ouderdom1 kan uitblijven1 gevoel ik ten volle1 en laat het ,gode aanbevolen1 of de nakomelingschap zulk eene beschrijving1 althans onder mijn eigen toezigt1 zal mogen ontvangen4 ,om echter iets van mijne latere werkzaamheden nog aan de lezers mede te deelen1 ontvangen zij nog van mijne hand het volgende ,aanhangsel4 ,,aanhangsel4 ,het laatste stuk1 door mij uitgedacht en afgeteekend1 is een planetarium1 waarop de loopbanen van ,mercurius1 ,venus1 de ,aarde1 met de ,maan1 ,mars1 ,jupiter en ,saturnus zijn geplaatst1 in hare betrekkelijke afstanden van de ,zon en hare uitmiddelpuntigheden en knoopen4 ,saturnus loopbaan1 in derzelver middelbaren afstand van de ,zon1 is gesteld op #dc duim 7oude ,friesche maat72 de andere planeten in evenredigheid1 als #d ,mercurius1 #g ,venus1 #aj ,aarde1 #ae ,mars1 #eb ,jupiter en #ie ,saturnus4 ,deze afteekening is gezien door ,willem ,jans ,jansen1 landbouwer te ,dongjum1 een buitengewoon natuur- en werktuigkundige onderzoeker en liefhebber 7deszelfs stand in de maatschappij in aanmerking genomen zijnde71 en net werkman in hout1 koper1 ivoor1 ijzer enz41 die ook zich zelven eene draaibank en meer andere gereedschappen had vervaardigd1 waarmede hij1 door zijn vindingrijk vernuft1 in staat is1 om velerhande kunstwerk te maken4 ,na het zien van dit mijn afgeteekend planetarium1 werd deze opgewekt1 om hetzelve te vervaardigen4 ,hiertoe werd verkozen een vlak bord1 groot #bj duim in middellijn1 verbeeldende de ecliptica4 ,hetzelve is aan den buitenrand verdeeld in teekens en graden van den zodiak1 en in maanden en dagen1 ons jaar uitmakende4 ,de wegen der genoemde planeten zijn daarop van #e tot #e graden doorboord1 om de bolletjes1 die op koperen laafjes geplaatst zijn1 te kunnen zetten1 waar ze behooren 7voorondersteld zijnde1 de plaats1 waar ze op zekeren tijd moeten staan1 bekend te zijn72 ze worden van onderen op het bord met een schroefje vastgezet4 ,jupiter en ,saturnus zijn ieder op een stokje geplaatst1 omdat hun afstand ver buiten het bord valt4 ,onze ,aardbol is omringd door eenen meridiaan1 waarin hij om zijne aspunten kan draaijen4 ,binnen dezen meridiaanring is een platte ring1 verbeeldende den horizont2 op dezen zijn de zestien hoofdstreken van het kompas geteekend4 ,op het ,aardbolletje zelf zijn de hoofdcirkels1 als de aequator1 ecliptica1 keerkringen en poolcirkels1 alsmede de hoofdsteden van ieder keizer- of koningrijk1 en land en zee1 door mijnen neef ,sipke ,eisinga netjes afgeteekend1 voor zoo veel de kleinheid van het bolletje dit toeliet4 ,de horizont kan1 door het losmaken van een schroefje1 op alle poolshoogten geplaatst worden4 ,de aspunten der ,aarde gaan door den meridiaan2 op het eene aspunt is een koperen plaatje geschroefd1 waardoor men het bolletje met de hand kan ronddraaijen2 op het andere aspunt wordt een wijzertje tusschen een borstje en een plaatje vast bekneld1 en op den meridiaanring is om de as eene koperen plaat vastgemaakt1 welker buitenrand verdeeld is in maanden en dagen van ons jaar4 ,binnen dezen jaarcirkel is nog een cirkel1 in #b maal #ab uren verdeeld2 deze uurcirkel kan in den jaarcirkel ronddraaijen4 ,als men nu dit werktuig gebruiken wil1 plaatst men de planeetbollen ieder op zijne plaats op het bord1 alsmede onzen ,aardbol1 met zijne aspunten paralel met de lijnen1 die op het bord getrokken zijn4 ,de horizont om den ,aardbol kan men plaatsen1 op welke poolshoogte men verkiest2 men draait de verkozene plaats onder den meridiaan1 en zet den uurcirkel met het middaguur op de maand en den dag van het jaar1 en het wijzertje op #ab uur2 dan ziet men de ,zon1 de ,maan en de planeten1 door het ronddraaijen van de ,aarde1 op- en ondergaan en in welke streek van het kompas ze staan1 alsmede den tijd1 wanneer ze opkomen1 door den meridiaan gaan en ondergaan1 op die poolshoogte en meridiaan1 waarop men den horizont gesteld heeft4 ,het werktuig is geplaatst op een langwerpig vierkant stoeltje1 op welks langste hoeken twee pilaartjes zijn1 waarin het bord in ,aries en ,libra kan draaijen4 ,aan het bord is een halve cirkel van hout1 #c #a_/b duim breed1 vastgemaakt1 en schuift langs eene sleuf in een voetje1 dat in het midden van het langwerpig vierkant stoeltje staat4 ,deze halve cirkel is aan den eenen kant1 van de evennachtslijn tot aan de noordpool1 verdeeld in #ij graden1 en aan den anderen kant1 van de evennachtslijn tot aan de zuidpool1 ook in #ij graden1 om het bord1 dat de ecliptica verbeeldt1 te kunnen stellen1 op wat poolshoogte men verkiest4 ,de #ff #a_/b graden zijn aan werskanten het middelpunt van den halven cirkel1 omdat onder de poolcirkels de ecliptica in ,cancer en ,capricornus horizontaal ligt3 want onder den noorder-poolcirkel komt de ,zon in ,capricornus op den middag wel in1 maar niet boven den horizont1 en in ,cancer komt zij te middernacht wel in den horizont1 maar gaat er niet onder4 ,bij den zuider-poolcirkel is het regt omgekeerd4 ,,bijvoegsels ,,tot ,,den ,,derden ,,druk ,,van #ahea4 ,sedert de hoogl4 ,j4 ,h4 van ,swinden het kunstig planetarium van ,eisinga beschreef1 zijn ruim #gj jaren verloopen1--jaren1 waarin door sterrekundige waarneming en navorsching eene meer volledige en naauwkeurige kennis aangaande het zonnestelsel is verkregen4 ,het is derhalve niet te verwonderen1 dat in de voorgaande1 op nieuw in het licht gegevene ,beschrijving eenige opgaven voorkomen1 waarvoor de hedendaagsche1 meer volmaakte sterrekunde andere in de plaats heeft te stellen4 ,die verouderde opgaven betreffen inzonderheid het aantal der bekende hoofd- en bijplaneten1 de hoedanigheden 7elementen71 waardoor de eene planetarische loopbaan van de andere onderscheiden is1 alsmede eenige eigenschappen1 welke de planeten zelven aan den dag leggen4 ,evenmin als wij vrijheid vonden1 wezentlijke veranderingen aan te brengen in ,van ,swinden's ,beschrijving1 en hem in de uitlegging van het zonnestelsel op een standpunt te plaatsen1 't welk eerst #gj jaren na de vervaardiging van ,eisinga's kunstgewrocht bereikt is2 evenmin meenen wij eenige voorname opgaven te mogen achterhouden1 welke soortgelijke1 minder naauwkeurige1 in den tekst of in de noten voorkomende1 zouden behooren te vervangen4 ,wij zullen deze verbeteringen aanbrengen in eenige beknopte overzigten1 en daarmede hopen wij menigen lezer van dit werkje1 die belang stelt te vernemen1 wat thans van het zonnestelsel bekend is1 eenigermate te gemoet te komen4 ,i4 ,,overzigt ,,der ,,planeten1 ,,welke ,,sedert ,,het ,,jaar #aghj ,,tot ,,op ,,het ,,einde ,,van #ahej ,,zijn ,,ontdekt4 ,uranus #ac ,maart #agha ontdekt door ,w4 ,herschel4 ,ceres #a ,jan4 #ahja ,j4 ,piazzi4 ,pallas #bh ,maart #ahjb ,h4 ,m4 ,w4 ,olbers4 ,juno #a ,sept4 #ahjd ,c4 ,l4 ,harding4 ,vesta #bi ,maart #ahjg ,h4 ,m4 ,w4 ,olbers4 ,astraea #h ,dec4 #ahde ,k4 ,c4 ,hencke4 ,neptunus #bd ,sept4 #ahdf ,g4 ,galle #ie4 ,hebe #a ,julij #ahdg ,k4 ,c4 ,hencke4 ,iris #ac ,aug4 #ahdg ,j4 ,r4 ,hind4 ,flora #ah ,oct4 #ahdg ,j4 ,r4 ,hind4 ,metis #bf ,april #ahdh ,a4 ,graham4 ,hygiea #ad ,april #ahdi ,de ,gasparis4 ,parthenope #aa ,mei #ahej ,de ,gasparis4 ,clio 7,victoria7 #ac ,sept4 #ahej ,j4 ,r4 ,hind4 ,egeria #b ,nov4 #ahej ,de ,gasparis4 ,buitendien is den #bj ,mei #ahea door ,hind nog eene planeet ontdekt1 welke ,irene wordt genoemd4 ,eindelijk heeft ,de ,gasparis den #bi ,julij #ahea er nog eene ontdekt4 ,,ii4 ,,overzigt ,,der ,,bij-,,planeten ,,of ,,wachters1 ,,welke ,,sedert ,,het ,,jaar #aghj ,,tot ,,op ,,het ,,einde ,,van #ahej ,,zijn ,,ontdekt4 ,in #aghj waren er vijf wachters van ,saturnus bekend2 een van hen was reeds in #afee door ,christiaan ,huygens ontdekt3 de vier andere van #afga tot #afhg door ,cassini4 ,sedert1 en wel het eerst in #aghh en #aghi door ,w4 ,herschel1 zijn nog twee andere ,saturnus-manen waargenomen4 ,om verwarring te vermijden of te doen ophouden1 heeft ,j4 ,herschel aan die zeven satellieten eigene namen gegeven4 ,zij heeten nu1 in volgorde der afstanden van de hoofd-planeet1 te beginnen met den naasten3 ,mimas1 ,enceladus1 ,tethys1 ,dione1 ,rhea1 ,titan1 ,japetus4 ,tusschen ,titan 7den door ,huygens ontdekten7 en ,japetus heeft ,lassell onlangs nog een achtsten ontdekt1 die ,hyperion wordt genoemd4 ,de ring1 welke ,saturnus omgeeft1 is niet enkelvoudig1 maar bestaat uit eenige1 van elkander afgezonderde1 concentrische deelen4 ,de voornaamste kring van afscheiding in den ring werd het eerst in #aghg door ,w4 ,herschel ontdekt4 ,later werd eene tweede dergelijke1 doch minder breede tusschenruimte door ,kater en ,encke opgemerkt2 en naar luidt van 't geen gemeld wordt1 zou aan de sterrekundigen te ,rome gebleken zijn1 dat de gordel1 welken men voor het uiterste gedeelte van den ring hield1 zelf voor een drieledig ringen-stelsel was te houden4 ,nopens het aantal der wachters1 die om ,uranus omloopen1 heerscht groote onzekerheid4 ,twee althans zijn op voldoende wijze bekend4 ,zij zijn die1 welke ,w4 ,herschel den #aa;den ,januarij #aghg ontdekte4 ,van #agij tot #agid kwamen in den telescoop van denzelfden sterrekundige nu en dan lichtpunten te voorschijn1 die insgelijks ,uranus-wachters schenen te zijn4 ,latere waarnemingen hebben het bestaan dier wachters niet buiten twijfel gesteld2 alleen meent ,lamont een hunner op nieuw te hebben gezien1 't welk aan geen anderen sedert ,herschel had mogen gelukken4 ,onlangs hebben zich echter ,lassell en ,o4 ,struve overtuigd1 dat1 behalve de twee wel bekende1 nog twee andere wachters hunne loopbanen om ,uranus beschrijven4 ,ook om ,neptunus beweegt zich ten minste ne maan4 ,zij werd het eerst door ,lassell1 den #aj;den ,october #ahdf1 gezien en later door ,bond en ,a4 ,struve vlijtig waargenomen4 ,een tweede satelliet zou den #ag;den ,october #ahdg door ,bond ontdekt zijn4 ,buitendien meenen ,lassell en ,challis bespeurd te hebben1 dat ,neptunus1 even als ,saturnus1 omgeven is door een ring4 ,,iii ,,overzigt ,,van ,,de ,,loopbanen ,,der ,,hoofd-,,planeten4 ,,omloopstijd4 ,,lengte ,,van ,,het ,,lengte ,,des ,,helling ,,der ,,baan4 ,,namen4 ,,gemidd4 ,,afstand,,excentriciteit4 ,,perihelium4 ,,klimmenden ,,knoops4 ,,van ,,de ,,zon4 ,,ware4 ,,tropische4 c c c a b d4 u4 m4 s4 d4 u4 m4 s4 gr4 m4 s4 s4 gr4 m4 s4 s4 gr4 m4 s4 s4 ,mercurius #j1chgaj #j1bjefb #hg #bc #ae #df #hg #bc #ad #ce #gd #eg #bg #e1ha #df #bc #ee - #aj1jg #g #j #ac #j1ah ,venus #j1gbccc #j1jjfhb #bbd #af #di #g #bbd #af #da #be #abd #ad #bf - #c1bd #ge #aa #cj - #bj1ej #c #bc #ca - #j1jg ,aarde #a1jjjjj #j1jafgh #cfe #f #i #aj4gdif #cfe #e #dh #dg4egaa #ajj #aa #bg #aa1bd ,mars #a1ebcfi #j1jicbe #fhf #bc #cj #be #fhf #bb #ah #ah #ccc #f #ch #ae1df #dh #af #ah - #be1bb #a #ea #f - #j1ja ,flora #b1bjjgb #j1aefch #aaib #aa #ch #aaib #g #bg #cc #c #ec #aaj #ah #eg #e #eb #ed ,vesta #b1cfbjj #j1jhhef #acbe #bb #e #acbe #af #ee #bdi #aa #cg #ajc #bj #bh #g #g #eg ,iris #b1cgbdg #j1bbfgi #accd #ah #accd #ab #de #da #df #af #bei #ej #bf #e #bg #ei ,hebe #b1djbbj #j1aibdj #acfj #acei #ah #cc #af #ef #bb #ach #di #ad #ad #db #bb ,astraea #b1egebe #j1ahgfg #aeji #aa #ca #aeji #d #di #ace #cj #bc #ada #bf #da #e #ai #ah ,juno #b1fgjej #j1beeef #aeic #bc #df #aeic #af #ah #ed #ag #ac #agj #eb #ce #ac #b #aj ,ceres #b1gfecf #j1jgfgd #afgi #af #bb #afgi #i #aa #adg #da #bd #hj #ec #ej #aj #cf #ef ,pallas #b1ggaad #j1bdbjj #afhd #bb #cd #afhd #ae #bj #aba #e #a #agb #ch #cj #cd #ce #ai ,jupiter #e1bjbgg #j1jdhbb #dccb #ad #b #g #dccj #ad #ad #aj #aa #de #cc #f1fe #ih #dh #ch - #ae1ij #a #ah #db - #j1bc ,saturnus #i1echhe #j1jefjc #ajgei #e #af #bc #ajgdf #bb #cj #aj #hi #ed #da #ai1ca #aab #af #cd - #ai1ed #b #bi #cj - #j1ae ,uranus #ai1ahbci #j1jdffj #cjfhf #ai #da #cf #cjehf #ba #dh #e #afh #e #bd #b1bh #gc #h #dh - #cf1je #j #df #bi #j1jc ,neptunus #cj1bjbf #j1jjhch #fjfbd #ai #fjbch #aa #aa #ac #da #acj #e #ci #a #dg #b ,aanmerking4 ,deze tafel is met eenige verkorting overgenomen uit ,populre ,astronomie von ,j4 ,h4 ,mdler1 ,berlin #ahdi ,de daarin voorkomende opgaven gelden voor het jaar #ahdj1 wat de #aa planeten betreft1 die destijds bekend waren4 ,de nieuwste berekeningen der loopbanen van ,flora1 ,iris1 ,hebe1 ,astraea en ,neptunus hebben getallen-waarden opgeleverd1 die eenigzins van de bovenstaande verschillen4 ,dit is almede het geval voor sommige der planeten1 die in het begin dezer eeuw ontdekt zijn4 ,jahn geeft in zijn sterrekundig weekblad 7,wchentliche ,unterhaltungen7 van #ag ,augustus #ahej1 als slotsom der jongste baan-berekeningen1 de navolgende tafel1 betrekking hebbende tot #ai der #bc thans bekende planeten4 ,,gemidd4 ,,afstand ,,van ,,de,,siderische ,,of ,,ware ,,namen4 ,,zon1 ,,of ,,halve ,,omloopstijd ,,in ,,groote ,,as4 ,,dagen4 ,mercurius #j1chg #hh ,venus #j1gbc #bbe ,aarde #a1jjj #cfe ,mars #a1ebd #fhg ,flora #b1bjb #a1cba ,vesta #b1cfa #a1cbe ,iris #b1chd #a1cdd ,metis #b1chf #a1cdf ,hebe #b1dbf #a1chj ,parthenope #b1ddb #a1cib ,astraea #b1egg #a1eaa ,juno #b1ffi #a1eic ,ceres #b1gga #a1fhe ,pallas #b1ggc #a1fhf ,hygiea #c1abb #b1jae ,jupiter #e1bjc #d1ccc ,saturnus #i1eci #aj1gei ,uranus #ai1ahb #cj1fhf ,neptunus #cj1agd #afe-a_/b jaar4 ,dienaangaande is o4a4 aan te merken1 dat in plaats van #acba voor den omloopstijd van ,flora behoort gelezen te worden #aaic2 alsmede1 dat volgens latere berekeningen van ,luther1 de halve groote as van ,parthenope gelijk #b1dea1 en de omloopstijd dier planeet gelijk #adja moet gesteld worden2 eindelijk1 dat1 volgens de berekening van ,goldschmidt1 de halve baan-as van ,clio 7,victoria7 #b1ccc en hare omloopstijd #acjb bedraagt4 ,,iv4 ,,overzigt ,,van ,,eenige ,,hoedanigheden ,,der ,,hoofd-,,planeten4 ,,middellijn4 ,,namen4 ,,omwentelingstijd4_/--------------_/--- --------------,,afplatting4,,betrekkelij ke ,,schijnbare4 ,,ware4 ,,betrekkelijke4 ,,volumen4 u4 m4 s4 m4 ,mercurius #bd #e #f1fi #fga #j1ci #a 3 #af1h ,venus #bc #ba #ba #ag1aj #a1gae #j1ii #a 3 #a1jjd ,aarde #bc #ef #d #a1gai #a1jj #a_/bii ,mars #bd #cg #bb #e1h #hhd #j1ea #a 3 #g1cc ,vesta #j1bi #ff #j1jc #a 3 #agfhh ,pallas #j1ee #ade #j1jh #a 3 #affa ,jupiter #i #ee #bf #ch1d #bj1jah #aa1fe #a_/ag #adia 3 #a ,saturnus #aj #bi #ag #ag1a #af1cje #i1di #a_/aj #ggb 3 #a ,uranus #d1a #g1hff #d1eg #a_/i #hg 3 #a ,neptunus #b1d #g1cjj #d1be #gg 3 #a ,zon #faj u4 #aibj1h #aib1fjh #aab1je #adjigbe 3 #a ,,einde4 ,,aanteekeningen #a ,j4 ,h4 ,halbertsma1 ,hulde aan ,gysbert ,japiks1 ,leeuw4 #ahbg1 ,,ii #cje4 #b ,behoudens eenige taalkundige wijzigingen1 is de tekst der ,beschrijving onveranderd gelaten4 ,daar zij echter door velen vereerd wordt als een nuttig ,leesboek over het ,zonne- en ,planetenstelsel1 zoo heeft een deskundige bij deze uitgave eenige opgaven en tabellen gevoegd1 welke de hoofd-elementen van het ,planetenstelsel1 naar den tegenwoordigen stand der wetenschappen1 bevatten4 #c ,om verdere bijzondere aanhalingen te vermijden1 zij het mij vergund1 de bronnen hier in eens aan te wijzen1 waaruit het volgende is geput3 #a4 ,de opdragt en ,beschrijving van ,prof4 ,van ,swinden1 waarin verscheidene bijzonderheden voorkomen2 #b4 de ,voorrede van ,do4 ,jan ,brouwer voor de #b;e uitgave dezer ,beschrijving1 van #ahbd2 #c4 ,mr4 ,jac4 ,scheltema1 ,leven van ,eisinga1 in zijn ,geschied- en ,letterkundig ,mengelwerk1 ,amst4 #ahah1 #b;e dl4 #b;e st4 #ahf2 #d4 ,prof4 ,j4 ,w4 de ,crane1 ,letter- en ,geschiedkundige ,verzameling van eenige ,biographische ,bijdragen en ,berigten1 ,leeuw4 #ahda1 #gi en verv42 #e4 ,j4 van ,leeuwen1 ,hulde aan ,e4 ,eisinga1 in de ,vrije ,fries1 #ahdg1 ,v #hf4 ,verder hebben ,jacobus ,eisinga1 de tegenwoordige bewoner van het ,planetarium1 en zijn neef ,ane ,stephanus ,eijsinga te ,dronryp mij eenige berigten omtrent hunne vaders 7,eise en ,stephanus7 medegedeeld en de verder verlangde hulp bewezen4 ,de eerste heeft mij bovendien verpligt door mij de verklarende beschrijving van het raderwerk1 benevens de albums ten gebruike te verleenen4 #d ,corn4 ,ekama ,oratio de ,frisia ingeniorum ,mathematicorum inprimis fertili1 dicta ,fran4 #ahji4 ,dikwijls heb ik het mijn hooggeachten vriend ,prof4 ,j4 ,w4 de ,crane hooren betreuren1 dat hij het plan niet volbragt had1 om van deze rede1 waartoe hij de historische bouwstoffen verschaft had1 eene vertaling te geven1 met bijvoeging van levensschetsen der daarin vermelde personen1 gelijk ,prof4 ,g4 de ,wal zijne oratie over de ,friesche ,regtsgeleerden in #ahbe vermeerderd heeft uitgegeven4 #e ,zie over dezen voortreffelijken man het werkje3 ,willem ,lor en zijne ,dijken en ,sluizen1 in #ahce door ,prof4 ,de ,crane en mij uitgegeven4 #f ,zie uitvoeriger berigten over laatstgenoemde personen in ,scheltema1 ,mengelwerk1 #c;e dl4 #c;e st4 bl4 #bbe1 en ,de ,crane1 ,verzameling1 #ig1 #aje2 ,n4 ,mulder1 ,oratio1 de meritis ,dav4 ,meese1 ,gron4 #ahbc4 #g ,meest al de vermelde werken zijn door mij verzameld in eene reeds vrij talrijke bibliotheek van ,werken van ,friezen1 in verschillende vakken1 welke1 als letterkundige bronnen1 mij hier voor het eerst zeer te stade kwamen4 #h ,dit voortreffelijk handschrift in folio berust thans in de ,bibliotheek van het ,friesch ,genootschap van ,geschied-1 ,oudheid- en ,taalkunde te ,leeuwarden4 #i ,hij werd begraven nevens den hoofdingang der kerk van ,dronrijp4 ,nog is daar op de zerk het grafschrift leesbaar1 waarmede de zoon den vader vereerde1 en hetwelk een zeldzaam blijk draagt van beider geestrigting4 ,het luidt3 ,,jelte ,,eises ,,eisinga ,was in den tijd van dit noodlottig leven ,van ,god een wonderbaar vernuft gegeven1 ,die door zijn eigen vinding dingen wrocht1 ,en door zijn eigen hand tot rijpheid brogt1 ,zoodat men boven zijn ,natuurgenoten ,den lof en roem van vele zag vergroten4 't ,ligchaam is hier ter ruste neergeleid ,tot dat de ,heer het wekt tot d' eeuwigheid4 ,zijn ouderdom doe hij stierf met de jaren ,christy geaddeerd maakt #ahed #bjd_/cfe4 ,en de jaren ,christy met het #a_/d van zijne jaren gemultipliceert komt #ca1abj #bibhdi_/ccbijj4 #aj ,het eerste werkje was getiteld3 de ,conjunctie van ,venus met de ,zon in #agfa1 waar bij aangetoont wort1 de grote ,nuttigheid van deze zo aanmerkelijke verschijning op de aarde4 ,met bijvoeging wegens de ,conjunctie van ,saturnus met ,jupiter in #agfb1 met #g ,platen2 en het tweede3 ,korte dog zakelijke ,aantekening1 wegens de vinding der ,zons ,paralaxis1 grootheit der ,zonne1 en afstand van de aarde enz4 met eene plaat van ,venus voor de ,zon4 ,uit dankbaarheid droeg hij dit geschrift aan ,gedep4 ,staten op1 en noemt al de personen1 welke de berekeningen mede hebben opgemaakt1 als zijne leerlingen3 ,pieter ,christoffels1 ,rinnert ,johannis1 ,joh4 ,loyenga1 ,reiner ,buising1 ,albartus ,bloem1 ,joh4 ,sardor en zijne twee zonen ,w4 ,w4 en ,t4 ,w4 ,foppes4 ,in de ,leeuw4 ,courant van #aj ,junij #agfa komt een kort verslag van deze waarnemingen voor4 #aa ,deze hoofdnering van ,franeker1 welke toen jaarlijks #bjj1jjj ponden wol1 tegen #aj #ad stuivers het pond1 meest door vrouwen en kinderen liet verdienen1 is van lieverlede dermate achteruit gegaan1 dat er thans geene of nog eene halve wolkammerij meer in werking is4 ,men is voor buitenlandsche mededinging bezweken1 daar de ,friesche wol thans1 als grondstof1 over de grenzen wordt uitgevoerd4 #ab ,dit werkje1 te ,leeuwarden door ,a4 ,ferwerda en ,g4 ,tresling uitgegeven1 begint3 ,van de ,aarde1 derzelver ,verbranding1 de wijze op welke1 over de tijd wanneer deze grote gebeurtenis zal zijn enz4 ,de in de ,leeuw4 ,courant breed aangekondigde uitgave werd echter opgehouden tot na #h ,mei1 toen de vrees geweken was4 #ac ,zie over het deswege voorgevallene de ,nieuwe ,nederl4 ,jaarboeken1 #aggd1 #a;e st4 bl4 #dab2 het #ab;e dl4 van het ,tijdschrift de ,denker1 en de ,leeuw4 ,cour4 van #af ,april4 #ad ,deze spreuk1 welke ook boven den ingang der voormalige ,schepenskamer op het ,raadhuis te ,franeker gevonden wordt1 had hij geschilderd op eene smalle plank1 welke nog bewaard is4 ,zoo had ook mijn vriend ,arjen ,roelofs eene spreuk1 die hij bij zijne oefeningen in de graveerkunst herhaaldelijk in het koper sneed1 en als levensgids trachtte op te volgen3 ,laat geen dag voorbij gegaan1 ,of gij hebt iets goeds gedaan4 #ae ,de titel van dit werkje was3 de ,vriesche ,koopman1 zijnde een uitreekening van alle ,impositin en ,binnenl4 ,middelen1 vervat in 's ,lands ,lijst of ,placaat enz41 benevens een ,aanhangzel van de ,verhooging op die ,waaren enz4 in smal folio of lang #do4 #adj bl4 #bb stuiv4 ,in #aghj verscheen daarvan eene tweede verbeterde uitgave4 #af ,deze korte beschrijving van den toestand en uitwendige vertooning van het kunststuk1 toen ,prof4 van ,swinden het voor het eerst zag1 is genomen uit het hierna te vermelden ,,hs4 van ,eisinga3 beschrijving van het zamenstel1 raderwerk enz4 #ag ,thans reeds bestaat dat ,album uit zes banden en bevat het1 volgens eene globale berekening1 een getal van #fj #gj duizend namen van personen1 die gedurende #gj jaren het ,planetarium hebben bezocht4 ,daaronder bevinden zich handteekeningen van zeer gewigtige en beroemde mannen1 wier namen wij hier gaarne zouden vermelden1 als wij wisten wrmede wij zouden beginnen en wr eindigen4 #ah ,de menigvuldige blijken daarvan heb ik voor eenige jaren bijeenverzameld en medegedeeld in eene ,voorlezing bij het ,friesch ,genootschap4 #ai ,deze missive bezit ik in originali onder mijne groote ,verzameling oorspronkelijke stukken betreffende de ,franeker ,akademie uit de #ag;e en #ah;e eeuw1 voor een groot deel uitmakende het ,archief der ,heeren ,curatoren dier ,akademie1 welke mij voor eenige jaren1 uit den boedel van een aanzienlijk en uitgestorven geslacht1 zijn vereerd4 #bj ,op bl4 #g van het hierna te melden ,,hs4 en bij ,scheltema1 bl4 #bad worden deze en meerdere verbeteringen uitvoeriger vermeld1 en vooral in de ,bijvoegsels tot deze ,beschrijving4 #ba ,volgens het slot der ,bijvoegsels tot deze ,beschrijving1 was ,eisinga1 op uitnoodiging van velen1 bijzonder van den ,leidschen ,hoogleeraar ,c4 ,ekama1 voornemens deze ,beschrijving en ,afbeeldingen te laten drukken1 waaraan echter geen gevolg is gegeven4 #bb ,volgens het ,album hebben van ,september #aghg tot ,junij #agig alleen ,lodewijk1 ,graaf van ,bentheim en drie andere personen het kunststuk bezigtigd en zich ingeschreven4 #bc ,dit stuk is nog aanwezig bij 's mans schoonzoon ,j4 ,b4 ,hoffman1 ,koek- en ,banketbakker te ,franeker4 ,later zijn daarvan nog twee ex4 vervaardigd1 welke de ,heer ,o4 ,w4 ,roelofs te ,amsterdam en ,paulus ,everts ,scheltema te ,franeker hebben bezeten4 #bd ,eisinga's eigene denkbeelden1 over aan te brengen verbeteringen in een lokaal drie maal zoo lang als breed1 heeft ,scheltema1 #bbb medegedeeld4 ,in brieven aan zijne familie uit ,gronau1 van ,jan4 en ,maart #agij1 heeft hij het plan medegedeeld van een op nieuw door hem uitgevonden uitmuntend schoon en nuttig ,hemisphrium en ,planetarium1 veel eenvoudiger1 veel volmaakter en met de natuur meer overeenkomstig dan het bestaande4 ,hij wilde dit plaatsen in een rond gebouw van #bh voet middellijn of meer1 met koepeldak1 en de bol der zon in het midden daarvan op een kolom1 omgeven met een trap1 waaronder zich het uurwerk zou bevinden4 ,de zich daar om heen bewegende planeten wenschte hij z te plaatsen1 dat1 als hij op den bovensten trap stond en het oog hield bij het bolletje der aarde1 hij dan van daar den geheelen sterrenhemel met zon1 maan en planeten ieder op zijn tijd en plaats kun zien op- en ondergaan1 en door den meridiaan en verdere streken van het kompas passeren4 ,het is dit plan1 dat hij in #agij aan ,curatoren heeft medegedeeld1 echter zonder gevolg4 #be ,zie dat ,verslag in de ,kon4 ,courant1 #ahaj1 #add1 #ade2 ,jaarboeken van ,wetenschappen en ,kunsten1 ,,ii #ahg2 ,konst- en ,letter-bode1 #ahaj1 ,,ii #d en #ai2 ,de ,crane1 ,verzameling1 #ih4--;,in #ahji onderging ,eisinga een grievend verlies door het overlijden van zijn oudsten zoon ,jelte1 die1 door zijn vader gevormd1 in lust en geschiktheid voor de ,wis- en ,werktuigkunde aan dezen gelijk was4 #bf ,daar hij als ,wolkammer ijverig zijn beroep bleef waarnemen1 viel hem in #ahbj de onderscheiding te beurt1 dat de monsters saaijet1 door hem uit zijne fabriek op de tentoonstelling te ,gent ingezonden1 met eene medaille van brons vereerd werden4 ,reeds toen was dit bedrijf zeer in vertier gedaald4 #bg ,zoodanig was de toedragt der zaak1 gelijk ik mij levendig herinner die vernomen te hebben uit den mond van den edelen ,jhr4 van ,humalda1 in die gelukkige uren van de jaren #ahbh tot #ahcd1 toen hij mij wekelijks een dag bij zich noodigde1 en hij mij met vaderlijke goedheid in altijd leerzame gesprekken onderhield over dichtkunst1 geschiedenis en andere wetenschappen1 waarin hij een schat van kennis bezat4 ,uit de voorstelling van den ,hoogl4 de ,crane1 ,verz4 #he1 zou toch kunnen afgeleid worden1 alsof het denkbeeld der hulde van ,jhr4 van ,humalda was uitgegaan1 terwijl het der ,regering van ,franeker toekomt4 ,genoemde ,jhr4 te ,leeuwarden den #ab ,sept4 #aged geboren1 was op ,hobbema-state te ,dronryp opgevoed1 en had daar te gelijk met ,eisinga op de dorpsschool onderwijs ontvangen4 #bh ,de edele spreker had hierbij vooral op het oog zijne pogingen1 om 7toen ,a4 ,g4 ,camper's overdrevene aanzoeken tot herstel van de ,akademie in #ahae mislukten7 te ,franeker een ,rijks ,athenum te stichten1 ten einde niet alles te verliezen4 ,dat hij daartoe geene moeite1 geene pogingen had onbeproefd gelaten1 daarvoor bedankte ,camper hem openlijk in zijne ,redevoering bij de inwijding van het ,athenum1 bl4 #dh4 #bi ,ook de hoogbejaarde voortreffelijke ,hoogleeraar de ,crane deed dit1 zoo als ik dikwijls uit zijnen mond mogt vernemen1 toen ik1 na den dood van ,jhr4 van ,humalda 7#ahcd71 in hem een dergelijken vaderlijken vriend mogt vinden1 bij wien ik vele dagen1 vol van wetenschappelijk genot1 doorbragt4 ,in zijne belangrijke ,verzameling van ,biographische ,bijdragen1 #he1 beeft hij dezen feestdag uitvoeriger beschreven4 ,zelden zag men in iemand zoo veel humaniteit en geleerdheid vereenigd als in dezen beminnelijken man4 ,ook drom verlangen wij zoo zeer naar de ,levensbeschrijving1 welke zijn kleinzoon1 de ,heer ,mr4 ,a4 ,telting1 van hem zou geven4 #cj ,niet lang na ,eisinga's dood werd zijn kunststuk met veel lof vermeld door ,bowring in zijn ,iets over de ,friesche ,letterkunde1 bl4 #dh1 eerst geplaatst in de ,foreign ,review en door ,mr4 ,a4 ,telting vertaald vr zijne ,brieven1 in #ahbi uitgegeven2 alsmede door ,w4 van den ,hull1 ,over de belangrijkheid eens zestigjarigen ouderdoms1 in #ahcb1 bl4 #acb4 ,ook in ,collot d' ,escury1 ,hollands ,roem1 ,,vi #bfj en in het ,aanhangsel op ,nieuwenhuis ,woordenboek1 ,,ii #eaf1 wordt hij naar waarde vermeld4 #ca ,als latere bijzonderheden1 het ,planetarium betreffende1 zouden hier nog melding verdienen1 dat het in #ahbh geheel nieuw is opgeschilderd2--dat van den tweeden druk dezer ,beschrijving in #ahca bij ,g4 ,ypma te ,franeker eene ,nieuwe ,uitgave is verschenen1 welke alleen een anderen titel heeft2--dat in #ahch de toegang tot het raderwerk veel verbeterd is1 evenwel met opoffering van het kleine en karakteristieke studeervertrekje van den maker2--dat ,z4 ,m4 ,willem ,,ii den #bj ,julij #ahda het kunststuk andermaal heeft bezocht1 toen met ,h4 ,m4 de ,koningin en ,prinses ,sophia1 benevens aanzienlijk gevolg2--dat het gebouw in #ahdc is overgenomen door den ,gouverneur van ,friesland met al het materieel van het opgeheven ,athenum2--dat in #ahdh door het wegnemen van den schoorsteen het vertrek een ruimer aanzien en tevens grootere vensters en glazen bekomen heeft1 terwijl boven het raderwerk losse planken gelegd zijn1 om het te beter te kunnen naderen2--dat dit raderwerk jaarlijks door ,eisinga1 den zoon1 wordt uit elkander genomen1 schoon gemaakt en ineengezet1 zonder ooit eenige noemenswaardige herstelling te behoeven1 en dat het ,planetarium verder zijn geregelden loop behoudt en bij voortduring door talrijke bezoekers beschouwd wordt4 #cb ,namelijk1 op het vervaardigen van tijdmeters of zee-horologin1 om de lengte op zee te bepalen4 ,harrison heeft eene belooning van tien duizend pond sterling1 meer dan eene ton gouds uitmakende1 ontvangen4 ,zie de geschiedenis van deze merkwaardige uitvinding in de ,uitgelezene ,filozofische ,verhandelingen1 deel ,,iii1 bladz4 #cee-cig4 ,die geschiedenis wordt aldaar tot het jaar #agfb beschreven2 het overige vindt men in de ,uitgezochte ,verhandelingen1 deel ,,ix1 bladz4 #cji-cca1 en vooral bij ,pezenas1 ,principes de la montre de ,m4 ,harrison1 p4 #bj4 ,in dit werkje treft men de beschrijving en teekening van ,harrisons tijdmeter aan4 ,de heer ,mudge1 van wien ik in de noot van #eb gesproken heb1 heeft ook onlangs eene belooning van vijfhonderd pond sterling ontvangen1 als eene aanmoediging1 om zijne zee-horologin verder te volmaken4 ,zie ,journal de ,physique1 t4 ,,xi1 p4 #ecg4 #cc ,deze ,ferguson is door vele werken en vernuftige uitvindingen zeer beroemd geworden4 ,onder de laatstgemelde is ook een planetarium1 van hetwelk men eene plaat en beschrijving aantreft in het werk van den uitvinder1 dat ten titel voert3 ,astronomy explained upon sir ,isaac ,newton's ,principles etc41 #do4 ,london #ageg1 #dcd1 #dce1 #dcf4 ,hoewel de twee planetaria1 aldaar door den heer ,ferguson beschreven1 zeer vernuftig uitgedacht1 en tot aanwijzing der bewegingen van de ,aarde en van de ,maan wel geschikt zijn1 zijn zij echter1 als planetaria beschouwd1 veel minder volledig1 dan dat van ,wright 7zie het derde hoofdstuk van dit werkje1 #ch74 ,ik oordeel het bijgevolg niet noodig1 breeder over die van ,ferguson te handelen4 ,alleen zal ik aanmerken1 dat er op het planetarium van ,ferguson1 even als op dat van ,eisinga1 een wijzer vlak over de ,aarde is1 die den schijnbaren weg en de plaats der ,zon aantoont4 ,ferguson heeft ook 7 #dcg71 in navolging van ,desaguliers1 een cometarium1 of werktuig om den loop der kometen te verklaren1 geschreven4 ,wat hieromtrent door onzen landgenoot1 den heer ,struik1 gedaan is1 vindt men uitvoerig behandeld in deszelfs ,vervolg op de beschrijving der ,staartsterren1 vijfde afdeel4 bl4 #aac4 #cd ,deze uitmuntende man1 die derdehalve eeuw vr de geboorte van ,christus leefde1 heeft een werktuig vervaardigd1 dat door ,cicero 7de nat4 ,deorum1 lib4 ,,ii1 cap4 #ce7 eene sphra genoemd wordt1 waarop1 zoo als uit den zelfden schrijver 7,tusc4 ,quaes41 lib4 ,i4 c4 #be7 en het bekende vers van ,claudianus blijkt1 de bewegingen van ,zon1 ,maan en van de vijf overige hoofddwaalsterren aangewezen werden4 ,meer kan er van dit werktuig1 omdat er geene beschrijving van tot ons is gekomen1 niet gezegd worden4 ,proclus1 een ,grieksch wiskundige van de vijfde eeuw1 telt onder de deelen der werktuigkunde de kunst1 om sphra's1 ter nabootsing der hemelsche omwentelingen1 te maken1 zoo als1 voegt hij er bij1 ,archimedes er eene gemaakt heeft4 ,comment4 in prim4 lib4 ,euclides lib4 ,i1 cap4 #ac1 in fine1 p4 #bd1 ed4 lat4 ,baroccii4 #ce ,posidonius1 een tijdgenoot en vriend van ,cicero1 heeft1 volgens het verhaal des laatstgemelden1 eene sphra vervaardigd1 wier omwentelingen datgene1 wat ieder dag en nacht omtrent de ,zon1 de ,maan en de vijf hoofddwaalsterren plaats heeft1 aanwezen4 ,de nat4 ,deorum1 lib4 ,,ii1 c4 #ce4 #cf ,copernicus heeft in het jaar #aegc het overheerlijk astronomisch uurwerk der domkerk te ,straatsburg vervaardigd4 ,men vindt eene afbeelding en zeer gebrekkige beschrijving van hetzelve1 zoo als ook van dat der stad ,lyon1 in de ,reizen van ,du ,mont door ,frankrijk1 ,duitschland enz4 bl4 #cj en #de der ,nederduitsche vertaling4 #cg ,rheita1 een ,hoogduitsch sterrekundige1 heeft in het jaar #afde1 in zijn werk1 getiteld3 ,oculus ,enoch et ,eliae1 een werktuig beschreven1 waarin1 door verscheidene wijzers1 de bewegingen der ,zon1 ,maan en vijf hoofddwaalsterren aangewezen worden4 ,er is eene duidelijke beschrijving en eene afbeelding van te vinden in de ,technica ,curiosa van ,schottus1 het #f;e boek1 #aj hoofd4 bl4 #cig4 #ch ,zie eene korte beschrijving en nette teekening van dit schoone stuk1 te ,parijs in het jaar #afhj vervaardigd1 in de ,machines approuves par l' ,acadmie de ,paris1 tom4 ,i1 pag4 #ha4 ,horrebow heeft eene naauwkeurige beschrijving en afbeelding1 met bijvoegselen en verbeteringen1 gegeven van een dergelijk planetarium1 door ,roemer te ,koppenhagen vervaardigd1 in zijne ,basis ,astronomia1 cap4 #ae1 tweede druk1 te vinden in zijne ,opera ,omnia1 tom4 #c1 pag4 #adb sqq4 #ci ,deze uitmuntende ,nederlander heeft in het jaar #afhb een overheerlijk planetarium gemaakt1 hetwelk door een uurwerk bewogen wordt4 ,het schijnt gediend te hebben tot model aan dat van ,dr4 ,desaguliers1 en aan vele andere1 die men naderhand in ,engeland gemaakt heeft4 ,zie de beschrijving en teekening in ,hugenii ,opera ,posthuma1 en in de ,opera ,reliqua4 #dj ,het zoude overtollig zijn1 die alle op te noemen4 ,men vindt eene optelling der voornaamste planetaria bij ,weidler1 ,hist4 ,astron4 cap4 #ae1 #afc1 #afd4 ,zie ook bij denzelven1 cap4 #g1 #cc4 ,de heer ,b4 ,martin1 een ,engelschman1 heeft in zijne ,philosophia ,brittannica1 #c deel1 bl4 #afe1 noot #ada1 eene korte geschiedenis der planetaria gegeven1 doch alles1 wat door ,nederlanders of ,franschen op dit stuk gedaan is1 geheel verzwegen4 #da ,eisinga heeft de goedheid gehad1 mij deze verhandeling1 over de honderd bladzijden in folio beslaande1 ter leen te geven4 ,de heer ,du ,vaucel1 een ,fransch sterrekundige1 leerling van den vermaarden ,la ,lande1 heeft alleen die zon-eklipsen1 welke tot aan het jaar #aijj te ,parijs zigtbaar zullen zijn1 berekend en afgeteekend4 ,de akademie van ,parijs heeft deze verhandeling met zeer veel graagte ontvangen1 en in het vijfde deel der ,mmoires prsents l',acadmie laten drukken4 ,de heer ,de ,fouchy1 secretaris dier akademie1 merkte bij deze gelegenheid te regt aan1 dat dit werk van veel belang is1 en dat men den heer ,du ,vaucel1 die de moeite en zorg1 om het algemeen de vruchten van dezen arbeid bij voorraad te doen genieten1 op zich genomen heeft1 veel te danken heeft4 ,maar is deze lofspraak niet met even veel1 ja met meer regt op ,eisinga toepasselijk1 wegens het verschil van de omstandigheden der beide personen1 van hun beroep en van het onderwijs1 dat zij ontvangen hebben8 ,eisinga heeft deze verhandeling in het achttiende jaar zijns ouderdoms opgesteld4 #db ,het was ,eisinga nog den #af ,maart #aghj onbekend1 dat er boeken1 zoo als de ,connoissance des temps1 in de wereld zijn4 ,ik had toen gelegenheid1 hem dit werk te toonen1 ter oorzake1 dat hij1 met eenige liefhebbers aan mijn huis zijnde1 mij vroeg1 of ook den #bb ,maart eene conjunctie van ,jupiter en de ,maan plaats zoude hebben1 zoo als zijn planetarium het scheen te zullen aantoonen4 ,mijn antwoord was1 dat ik het aanstonds in zijne tegenwoordigheid in het gemelde boek zoude nazien1 alwaar dit verschijnsel inderdaad op den #bb1 des morgens te half zeven uur1 aangeteekend staat4 #dc ,het verschijnsel bestond enkel hierin1 dat ,jupiter1 ,mars1 ,venus1 ,mercurius en de ,maan zich toen alle in het hemelteeken de ,ram bevonden4 #dd ,in het jaar #aggh gaf ,eisinga eenige zeer naauwkeurige1 en den kooplieden en collecteurs zeer dienstige1 lijsten in het licht1 waarin men de impositin van allerhande waren en binnenlandsche middelen op het naauwkeurigst berekend vindt4 ,de schrijver had de liefhebberij1 de dagteekening door de standplaatsen der voornaamste planeten uit te drukken1 zoo als dezelve1 zeide hij1 door mijn thans onder handen zijnde half gemaakt beweeglijk planetarium aangetoond worden4 ,dit boek1 waarvan ik nooit iets gehoord had1 dan in de laatstleden maand ,maart1 viel denkelijk alleen in handen dergenen1 voor wie het geschikt was1 en het planetarium bleef onbekend4 ,hij werkte in stilte1 en voltooide zijn kunststuk allengskens1 zonder eenige vreemde hulp4 ,zijne verrigtingen waren mij bijna geheel onbekend1 totdat ik in ,februarij laatstleden gelegenheid kreeg1 om dezelve te zien4 ,het werktuig zoude denkelijk al voorlang voltooid geweest zijn1 ware niet de uitvinder door vele tusschenkomende omstandigheden merkelijk verhinderd geworden3 in #aggf door zijne aanstelling tot voorstander der stads armen1 wegens het kollekteren der bekkengelden2 in het einde van #aggf door zijne aanstelling tot burger-vaandrig dezer stad2 in ,januarij #aggg door die tot mederaad in de ,vroedschap2 vervolgens tot collecteur van den brandewijn en de havenspecin1 en eindelijk1 in ,mei #aggh1 door die tot armvoogd dezer stad3 alle welke omstandigheden de snipperuren vrij wat verminderden1 voornamelijk de laatstgemelde1 welke bediening1 in de jaarlijksche tweemaandsche administratie1 bijna een ledig mensch vereischt4 #de ,deze vader1 ,jelte ,eisinga1 wolkammer te ,dronrijp1 ook een liefhebber der schoone kunsten1 heeft den tijd1 dien de bezigheden der wolkammerij hem overlaten1 besteed tot het maken van eene draaibank1 op welke de noodige schijven1 somtijds van #bh duim middellijn1 tot dit kunststuk behoorende1 als ook de assen1 van negen tot elf voet lengte1 voor de rondsels enz4 gedraaid zijn1 en ook schroeven1 ovalen en slingerwerk gedraaid kunnen worden4 ,ook maakte hij een fraai clavecimbaal staartstuk1 en is thans 7#aghj7 bezig met het voltooijen van een kabinetorgel4 ,in vroeger jaren had deze man reeds een tweemast galjootscheepje1 van negen voeten lang1 met al zijn toebehooren gemaakt4 ,zijne liefhebberij valt ook op het vervaardigen van ,zonnewijzers1 in welke kunst ook zijn zoon door en door ervaren is4 ,getuige hiervan een geschrift in folio1 door hem opgesteld1 waarin de zonnewijzers1 voor alle mogelijke gelegenheden berekend en afgeteekend1 te vinden zijn4 #df ,zie ,la ,lande1 ,abrg d',astronomie1 #dej1 #eje4 ,wie eenigzins in de wiskunde ervaren is1 weet1 dat de cijfers achter het stipje 747 tiendeelige breuken aanduiden4 ,voor anderen zij het genoeg aan te merken1 dat ne letter achter het stipje tiende1 twee honderdste1 drie duizendste gedeelten te kennen geven3 dus is #baaa4gda1 #baaa en #gda duizendste gedeelten4 #dg ,het jaar wordt hier op #cfe dagen gesteld1 aldaar1 bl4 #ejc4 #dh ,de twaalf teekens zijn3 #a4 ,aries1 de ,ram4 #b4 ,taurus1 de ,stier4 #c4 ,gemini1 de ,tweelingen4 #d4 ,cancer1 de ,kreeft #e4 ,leo1 de ,leeuw4 #f4 ,virgo1 de ,maagd4 #g4 ,libra1 de ,weegschaal4 #h4 ,scorpius1 de ,schorpioen4 #i4 ,sagittarius1 de ,schutter4 #aj4 ,capricornus1 de ,steenbok4 #aa4 ,aquarius1 de ,waterman4 #ab4 ,pisces1 de ,visschen4 #di ,indien men de ligchamelijkheden begeert te kennen1 zijn deze als de teerlingen der middellijnen3 dat is1 de ,zon is een millioen vierhonderd vijf-en-dertig duizend malen dikker dan de ,aarde4 ,de ,maan is het negen en veertigste gedeelte van de ,aarde4 ,mercurius is zeven honderdste gedeelten van de ,aarde4 ,venus elf twaalfde1 en ,mars drie tiende gedeelten van de ,aarde4 ,jupiter is #adgi1 en ,saturnus #ajcj malen dikker dan de ,aarde4 ,zie ,la ,lande1 laatste bladzijde4 #ej ,dus waren zij in #agej1 zie ,la ,lande1 #ead4 ,eisinga heeft de tafels van ,la ,hire gevolgd1 doch ieder punt zoo veel naar voren geschoven1 als het voor den sedert het jaar #agjj verloopen tijd noodig was4 ,in het schilderen zullen die letters overeenkomstig met het jaar #ahjj geplaatst worden4 #ea ,la ,lande1 #eah4 #eb ,de ,zon1 namelijk1 in #be d4 #ad u4 #h m4 ,de ,aarde in #bd u4 ,jupiter in #i u4 #ef m4 ,mars in #bd u4 #dj m4 ,venus in #bc u4 #bj m4 volgens ,cassini1 en in #bd d4 #h u4 volgens ,blanchini2 doch de eerstgemelde bepaling is de waarschijnlijkste4 ,zie ,la ,lande1 #iei en #igj4 #ec ,om de schets1 welke ik van de hemelsche ligchamen gegeven heb1 te voltooijen1 zal ik er hier de omloopstijden en afstanden der satelliten bijvoegen4 ,,satelliten ,,van ,,jupiter4 ,omloopstijden4 ,afstanden in ,jupiters halve middellijnen4 ,i4 #a d4 #ah u4 #bg m4 #cc s4 #e4ife4 ,,ii4 #c d4 #ac u4 #ac m4 #db s4 #i4did4 ,,iii4 #g d4 #c u4 #db m4 #cc s4 #ae4ada4 ,,iv4 #af d4 #af u4 #cb m4 #h s4 #bf4fcj4 ,,satelliten ,,van ,,saturnus4 ,omloopstijden4 ,afstanden in halve middellijnen van den ring4 ,i4 #a d4 #ba n4 #ah m4 #bg s4 #b4jig4 ,,ii4 #b d4 #ag u4 #dd m4 #bb s4 #b4fhf4 ,,iii4 #d d4 #ab u4 #be m4 #ab s4 #c4geb4 ,,iv4 #ae d4 #bb u4 #cd m4 #ch s4 #h4fih4 ,v4 #gi d4 #g u4 #dg m4 #be4cdh4 ,zie ,la ,lande1 #hfj1 #hfh1 #hfi4 #ed ,la ,lande1 #igb4 #ee ,toen het planetarium reeds aan den gang was1 werd aan ,eisinga1 door een goed vriend1 de plaat van het planetarium van ,desaguliers vertoond4 ,het eerste planetarium1 dat hij ooit gezien heeft1 is dat van ,nollet1 waarvan ik in mijne lessen gewoon ben gebruik te maken1 en dat ik hem voor het eerst den #af ,maart dezes jaars vertoond heb4 ,hoewel ,eisinga doorgaans eens des jaars naar ,leiden1 uit hoofde zijner wolnegotie1 reisde1 had hij nimmer gehoord1 dat de bibliotheek van de ,akademie dier stad met eene sierlijke beweegbare sphaera pronkt2 veel min had hij dezelve ooit gezien4 #ef ,men treft er eene plaat en eene zeer korte beschrijving van aan achter den ,catalogus van de ,leidsche ,bibliotheek4 ,de beschrijving wordt herhaald bij ,weidler1 ,hist4 ,astron4 p4 #efc4 #eg ,het planetarium van ,desaguliers is beschreven in een daartoe geschikt boekje1 dat in het jaar #agcg te ,amsterdam1 als een vervolg op den ,korten ,inhoud der lessen van gemelden schrijver1 uitgegeven is1 en daarna1 met eenige veranderingen1 achter het eerste deel van zijne ,natuurkunde4 #eh ,zie de beschrijving van dit werktuig in het werk van ,vallemont1 ,description de la ,sphre1 suivant les principes de ,copernic2 waarvan een uittreksel te vinden is in de ,acta ,lipsiensia1 #agjh1 p4 #hj4 #ei ,zie ,hist4 de l' ,acad4 #agff1 p4 #afb4 #fj ,zie de plaat en beschrijving in the ,description and use of the globes and the ,orrery1 by ,joseph ,harris1 the eighth edit4 ,london #ageg1 #hvo4 p4 #aeb-ahe4 #fa ,zie het laatste deel der ,natuurkundige ,lessen van dezen schrijver1 alwaar eene zeer volledige beschrijving en afbeelding van dit werktuig te vinden is4 ,met planetarium van ,martin1 waarop deze ,engelschman zoo zeer roemt1 was ook voornamelijk ingerigt1 om de verschijnselen van de beweging der ,aarde aan te wijzen4 ,zie het beschreven in de ,philos4 ,brittann4 vol4 #c1 p4 #aff4 #fb ,ik noem het planetarium1 dat ,roemer te ,parijs gemaakt heeft1 het eerste2 het tweede1 hetwelk hij na zijne terugkomst te ,koppenhagen gemaakt heeft1 is door ,horrebow beschreven4 ,zie hier vr bl4 #eg1 noot 774 #fc ,gedeeltelijk maar bij ,desaguliers1 doch onvolkomen1 waarom hij wijzers gebruikt1 die1 op de bolletjes der planeten gehecht1 de lengte op de ecliptica aanwijzen4 #fd ,zie ,weidler1 p4 #efe1 in fine #afc4 #fe ,descript4 autom41 in ,opp4 ,reliq4 t4 #b1 p4 #aei4 #ff ,anleiting zur ,kenntnis des gestirnten ,himmels1 sect4 #c1 #b;de snede1 p4 #eji4 #fg ,ik spreek niet van werktuigen1 die enkel en alleen tot aanwijzing der verschijnselen van ,jupiters satelliten ingerigt zijn4 ,desaguliers heeft er een van dien aard vervaardigd1 hetwelk op zijn planetarium kan gevoegd worden2 doch hij heeft niet gemeld1 dat ,roemer1 reeds vijftig jaren te voren1 een veel fraaijer en nuttiger werktuig van dien zelfden aard uitgevonden en gemaakt had4 ,zie de beschrijving en de teekening in de ,basis ,astronomiae van ,horrebow1 cap4 #ad1 in het derde deel zijner ,opera ,omnia1 p4 #aae-acf4 #fh ,roemer1 van wiens verrigtingen1 zoo als gezegd is1 ,eisinga niets wist1 heeft de zelfde getallen gebezigd4 #fi ,de getallen1 door ,huigens gebezigd1 zijn nog naauwkeuriger2 maar ,huigens heeft tot de beweging der ,maan vijf raderen1 een groot en vier kleine1 gebruikt2 doch naderhand een eenvoudiger zamenstel van maar vier raderen uitgevonden4 ,mudge1 een der beroemdste en kundigste ,engelsche horologiemakers dezer eeuw1 heeft eene zeer vernuftige wijze uitgevonden1 om raderen in bepaalde omloopstijden1 met de grootste naauwkeurigheid te doen bewegen4 ,maggellan heeft deze beschreven en op het voorbeeld van de gemiddelde beweging der ,maan toegepast1 in zijne beschrijving van het zeehorologie van ,mudge1 welke te vinden is in het ,journal de ,physique de l'abb ,rozier1 ,juin #aggh1 tom4 #aa1 p4 #eda4 ,doch vermits er2 om de gemiddelde beweging der ,maan voort te brengen1 #f raderen1 #d rondsels en #b schroeven zonder eind gebruikt worden1 blijkt het1 dat het planetarium1 het hemelsplein en de maanwijzers ongemeen zamengesteld zouden moeten zijn1 indien men voor al deze stukken te zamen1 en ieder der planeten in het bijzonder1 de gemelde wijze gebruikte4 #gj ,gedurige breuken zijn dusdanige1 waarin de noemer altoos uit een geheel getal en breuk bestaat1 bij voorbeeld #a _/ 7#b 7#a _/ 7#c #a_/d7774 #ga ,du ,hamel1 ,histor4 ,acad4 #afhj1 p4 #aib4 #gb ,hoewel ,huigens1 in het berekenen der evenredigheden van de omloopstijden der planeten met dien van de ,aarde1 dezen altijd op #cfe d4 #e u4 #ej m4 gesteld heeft1 voleindt echter de ,aarde hare loopbaan op zijn planetarium in #cfe dagen3 want 7p4 #aff1 plaat #c7 het rad ,p1 dat in #d dagen omgaat1 werkt met #d tanden op bet rad ,o van #de tanden2 het rondsel ,q van het rad ,o werkt met #i tanden op het rad ,l van #gc tanden4 ,wanneer ,l ns rond gaat1 gaat de ,aarde ns rond3 dus is de omloopstijd van ,p tot dien van ,l1 zoo als #d maal #i lot #de maal #gc1 of #d tot #e maal #gc1 of #d tot #cfe4 ,maar ,p loopt ns rond in #d dagen3 dus ,l1 en bij gevolg de ,aarde1 ns in #cfe dagen4 ,waarom ,huigens dit liever dan #cfe d4 #e u4 #ej m4 verkozen heeft1 is mij onbekend4 ,op de ,leidsche sphaera is de omloopstijd #cfe d4 #f u4 ongeveer4 #gc ,ziehier tot voorbeeld1 om het gezegde op te helderen1 hoe men het1 onder anderen1 zoude kunnen doen4 ,aan het rad ,a1 dat in #bd u4 eens omgaat1 voegt men een rondsel a van #ac tanden2 dit werkt op het rad ,b van #di tanden1 waarvan het rondsel b met #aj tanden op het rad ,c van #ea tanden werkt2 dit heeft een rondsel c van #e tanden1 dat op het rad ,d van #ie tanden werkt2 dan zeg ik1 dat de omloopstijden van ,a en ,d ongeveer zullen zijn als #a tot #cfe4bdbahg3 want die tijden zijn zoo als het product der rondselen tot dat der raderen2 die producten zijn als #ac maal #aj maal #e tot #di maal #ea maal #ie1 of als #ac maal #aj tot #di maal #ea maal #ai1 of als #acj lot #dgdha1 of als #a tot #cfe4bchdfj1 hetwelk #cgbg_/ajjjjjj gedeelten van de waarheid verschilt1 of ieder jaar #cgbg_/ajjjjjj gedeelten van eenen dag1 dat is #e m4 #bb s41 te klein zoude zijn1 en dus in #cjj jaren iets meer dan een dag van het ware zoude verschillen4 ,deze rekening strekke alleen tot een voorbeeld3 want men kan zekerlijk nog nader bij de waarheid komen4 #gd ,zie hier eene verkorte tafel1 alleen in minuten1 hetwelk voor het dagelijksch gebruik1 om horologin te stellen1 genoeg is4 #aj ,jan4 ,zon achter #h m4 #bj 11 11 11 #aa 11 #ca 11 11 11 #ad 11 #aj ,febr4 11 11 #ae 11 #bj 11 11 11 #ad 11 #bh 11 11 11 #ac 11 #aj ,maart 11 11 #aj 11 #bj 11 11 11 #g 11 #ca 11 11 11 #d 11 #aj ,april 11 11 #a 11 #ad 11 11 11 #j 11 #cj 11 ,zon voor #c 11 #aj ,mei 11 11 #d 11 #bj 11 11 11 #d 11 #ca 11 11 11 #c 11 #aj ,junij 11 11 #a 11 #ae 11 11 11 #j 11 #cj 11 ,zon achter #c 11 #aj ,julij 11 11 #e 11 #bj 11 11 11 #f 11 #ca 11 11 11 #f 11 #aj ,aug4 11 11 #e 11 #bj 11 11 11 #c 11 #ca 11 11 11 #j 11 #aj ,sept4 ,zon voor #c 11 #bj 11 11 11 #g 11 #cj 11 11 11 #aj 11 #aj ,oct4 11 11 #ac 11 #bj 11 11 11 #ae 11 #ca 11 11 11 #af 11 #aj ,nov4 11 11 #af 11 #bj 11 11 11 #ad 11 #cj 11 11 11 #aa 11 #aj ,dec4 11 11 #f 11 #bc 11 11 11 #j 11 #ca 11 ,zon achter #d 11 ,zon achter 7bij voorbeeld #h m47 is te zeggen1 dat het eerst #ab u4 ware tijd is1 wanneer het reeds #ab u4 #h m4 op den gemiddelden tijd is2 dat men dus #h m4 van den gemiddelden tijd moet aftrekken1 om den waren te hebben4 ,zon voor 7bij voorbeeld #c m47 is te zeggen1 dat het reeds #ab u4 ware tijd1 of op de ,zon1 is1 wanneer het nog #c m4 voor #ab u4 of maar #aa u4 #eg m4 gemiddelde tijd is2 dus moet men #c m4 bij den gemiddelden tijd voegen1 om den waren tijd te hebben4 ,deze tafel is getrokken uit ,berthoud1 ,art de conduite et de regler les ,pendules et les ,montres4 #ge ,varenius1 ,geographia ,generalis1 lib4 ,,iii1 prop4 #f4 ,dit boek is ook in het ,nederduitsch vertaald4 #gf ,men vindt er eene plaat en beschrijving van in zijne ,anleiting zur ,kenntnis des gestirnten ,himmels1 die ook in het ,nederduitsch vertaald is4 ,ik ken weinige boeken1 welke1 in hunne soort1 zoo overheerlijk en bevattelijk geschreven zijn1 als dit4 ,men behoort de eerste en tweede plaat1 naar het voorschrift van ,bode1 op te plakken2 dan is het hemelsplein zeer geschikt1 om de sterren gemakkelijk te leeren kennen4 ,in de ,nederduitsche vertaling is de eerste plaat niet doorschijnend1 zoo als zij het in het ,hoogduitsch is1 en1 om nuttig te wezen1 behoort te zijn4 ,men heeft dan in de vertaling een der schoonste stukken van het boek geheel nutteloos gemaakt1 ten zij dat iedereen dien misslag in zijn eigen exemplaar1 zoo als de vertaler het begeert1 verbetere2 dat zekerlijk voor velen moeijelijk zijn zoude4 ,een liefhebber in deze stad heeft de lijnen van de eerste plaat op een stuk glas gesneden1 hetwelk zeer duidelijk en gemakkelijk in het gebruik is4 ,doch ik weet uit ondervinding1 dat het gebruik van de verniste eerste plaat van ,bode geenszins moeijelijk valt1 zoo als de vertaler voorgeeft4 #gg ,zie er de teekening en beschrijving van in de ,machines approuves par l',acadmie1 tome ,i1 p4 #acf4 ,cassini heeft om den rand der onderste plaat van dit schoone werktuig de maanden en dagen geteekend1 dat wel op de kaart van ,bode geene plaats heeft2 doch1 dewijl de graden van regte opklimmingen 7ascensiones rectae7 op deze geteekend zijn1 heeft men maar in de vijfde tafel1 bl4 #ejj 7in het ,hoogduitsch71 te zien1 welke graad voor den dag1 dien men begeert1 plaats hebbe4 ,ik heb mij zeer wel bevonden met op den rand van de kaart de gemelde vijfde tafel over te schrijven1 zoo als ook de namen der sterren1 welke door iedere letter aangeteekend worden1 en op bl4 #dig te vinden zijn1 en er eindelijk de ,grieksche letters en de grootte der sterren 7welke men op p4 #dfg en volg4 en p4 #dib en volg4 aantreft7 bij te voegen4 #gh ,in een klein werkje1 dat tot titel voert3 ,description et usage des ,tlescopes1 microscopes1 ouvrages et inventions de ,passemant1 ingnieur du roi1 au ,louvre1 ,paris1 vindt men1 p4 #gc1 de beschrijving van een schoon uurwerk1 op hetwelk eene bewegelijke sphaera geplaatst is4 ,nadat gemeld was1 hoe naauwkeurig de omloopstijden der planeten daarop verbeeld worden1 zegt men3 ,men ziet den op- en ondergang der ,zon voor al de landen der ,aarde2 de dagen lengen en korten regelmatig2 de jaargetijden volgen op elkander2 de ,maan wast en neemt af2 de eclipsen gebeuren in den zelfden tijd1 als aan den hemel2 men ziet er de stilstanden en teruggangen der planeten en haren regten loop2 zoodat dit stuk den staat des hemels op ieder oogenblik te kennen geeft4 ,eene breedere beschrijving of plaat heb ik nergens aangetroffen1 weshalve ik niet weet1 of de vertooning eenvoudiger dan zamengestelder is dan hier1 waar dit alles ook vertoond wordt4 ,p4 #ha vindt men ook de beschrijving van eene hemelglobe1 die in #bc u4 #ef m4 #d s4 op zijne as draait1 en om welke eene ,zon zich in een jaar beweegt4 ,dergelijke globen zijn meermalen vervaardigd4 #gi ,dit heb ik zelf uit het ,fransch moeten vertalen1 omdat er eenige duisterheid in de gedrukte ,nederduitsche vertaling van deze plaats gevonden wordt4 #hj ,het komt mij1 zoo uit de beschrijving als uit de afbeelding1 zeker voor1 dat de ,zon zich op dit kunststuk niet1 zoo als op het onze1 in de ware ecliptica van het hemelsplein beweegt1 maar dat hare beweging enkel door den wijzer verbeeld wordt2 ongeveer op de zelfde wijze1 als het in het jaar #agbc door den heer ,meynier1 op een zeer kunstig uurwerk1 werkstellig gemaakt is4 ,zie de beschrijving en afbeelding van dit stuk in de ,machines approuves par l',acadmie1 tom4 ,,iv1 p4 #ei4 ,de uitvinder had er ook eenen wijzer bijgevoegd1 om de plaats der ,maan in den dierenriem1 hare lichtgestalten enz4 te vertoonen2 doch die wijzer is noch beschreven1 noch afgebeeld1 noch aan de akademie van ,parijs vertoond geworden4 #ha ,ik volg hier de tafels1 door ,cruquius voor de hofstede van den vermaarden ,boerhaave1 ,oud-,poelgeest1 nabij ,leyden1 op #eb gr4 #ab m4 noorder breedte gelegen1 berekend2 zie p4 #ae4 ,bij ons is het verschil nog iets grooter4 #hb ,omdat men in de zamenleving met geene halve dagen tellen kan1 maakt men de ,maans-maanden1 wanneer men daarmede rekent1 zoo als de ,arabieren1 bij voorbeeld1 en de ,turken1 beurtelings van #bi en #cj dagen2 zoodat #ab dergelijke maanden #ced dagen1 of een ,maan-jaar1 uitmaken4 ,doch1 vermits #ab zulke maanden inderdaad ongeveer #h u4 #dh m4 korter zijn1 dan #ab ,maansomloopen 7wegens de #dd m41 die er boven de #bi #a_/b dagen zijn71 zijn #cj zulke ,maan-jaren #aa dagen te kort2 weshalve men in #cj jaren #aa schrikkeljaren1 van #cee dagen1 gebruikt4 #hc ,cosmographia ,petri ,appiani et ,gemmae ,frisii4 ,antverpiae #aehd1 p4 #ahi4 #hd ,de uitmiddelpuntigheid der ,maan is #edg_/ajjjj gedeelten van haren gemiddelden afstand van de ,aarde4 #he ,la ,lande1 #eei4 #hf ,la ,lande1 #efh4 #hg ,de gemiddelde grootste breedte wordt ongeveer op #e gr4 #i m4 gesteld4 ,de sterrekundigen weten1 dat hetgene1 dat bij die gemiddelde breedte1 tot vereffening1 gevoegd1 of er van afgetrokken moet worden1 om de ware breedte te verkrijgen1 afhangt van het verschil1 dat er is tusschen den dubbelen afstand der ,maan van de ,zon1 en den afstand der ,maan van den klimmenden knoop2 welke beide afstanden hier1 door hunne wijzers 7 #ib1 #ajf71 aangewezen worden4 ,de sterrekundigen weten verder1 dat die vereffening op het hoogst1 wanneer1 namelijk1 het gemelde verschil drie teekenen bedraagt1 ongeveer #i m4 uitmaakt1 en in alle andere gevallen gelijk is aan de vermenigvuldiging van die #i m4 door de hoekmaat 7sinus7 van het gemelde verschil4 ,waaruit volgt1 dat men door dit kunststuk de ware breedte der ,maan te allen tijde1 zonder behulp van berekende ,maantafels1 zeer gemakkelijk vinden kan4 #hh ,dit voorbeeld is uit de ,connoissance des temps getrokken2 en omdat het maar een voorbeeld is1 heb ik het onnoodig geoordeeld1 de tijden tot den meridiaan en de breedte van ,franeker over te brengen4 ,het zij genoeg1 aan te merken1 dat de verschillen bij ons nog iets grooter zijn dan te ,parijs4 #hi ,dr4 ,desaguliers1 en na hem ,wright1 verbeelden de eclipsen met een daartoe geschikt lantaarntje in de plaats der ,zon te plaatsen1 opdat de ,maan in de schaduw der ,aarde zoude kunnen komen1 of hare schaduw1 wanneer zij nieuw is1 op de ,aarde werpen1 en dus eene ,maan- of ,zon-eclips te weeg brengen2 doch1 zoo als ,dr4 ,desaguliers te regt aanmerkt 7p4 #dgi73 ,schoon deze gesteldheid van het planetarium toont1 wat eene ,zon- en ,maan-eclips zij1 vertoont zij echter niet1 wat er waarlijk geschiedt in opzigt van den tijd der eclipsen3 want zij vertoont eene eclips elke nieuwe en volle ,maan enz4 ,om de zaak op die wijze naar waarheid te verbeelden1 moeten de betrekkelijke grootte van de ,aarde1 de ,maan1 den afstand der ,maan van de ,aarde1 en van de schaduw der ,aarde1 de zelfde onderlinge evenredigheid hebben als in de natuur1 hetwelk op een planetarium niet wel mogelijk is te vertoonen4 ,waaruit blijkt1 hoe veel naauwkeuriger en voldoender de wijze is1 welke door ,eisinga gebruikt is2 te meer1 daar hier de ware ongelijkvormige beweging der ,maan plaats heeft1 en in het andere geval alleen de middelbare2 hetwelk1 al ware al het overige ingerigt1 zoo als wij gezegd hebben1 nog eene afwijking van de waarheid te weeg zoude brengen4 ,mijn bestek laat niet toe1 dat ik hier over werktuigen handelen zoude1 welke men1 om den tijd en omstandigheden der eclipsen na te gaan of uit te leggen1 gemaakt heeft4 ,de hoogleeraar ,segner heeft er een van dien aard voor de ,zon-eclipsen uitgevonden1 en beschreven in de ,phil4 ,trans4 ,no4 #dfa1 vol4 ,,xli1 p4 #gha4 ,ferguson heeft ook een soortgelijk werktuig1 voor de ,zon-eclipsen1 uitgevonden en beschreven in dat werk1 vol4 ,,xlviii1 p4 #ebj1 en naderhand1 onder den naam van eclipsareon1 in zijne ,astronomy explained1 #ddb4 ,om nu van het schoone werktuig1 reeds in den jare #afhj door ,roemer vervaardigd 7zie ,machines approuves par l',acadmie1 t4 ,i1 p4 #he71 en van dat van ,la ,hire1 hetwelk men in de uitlegging zijner astronomische tafels beschreven vindt1 te zwijgen4 #ij ,want die halve middellijn der schaduw is gelijk aan het verschil1 dat er is1 tusschen de halve middellijn der ,zon 7die op het minst #ae #c_/d m4 bedraagt7 en de som van de verschilzigten der ,zon en der ,maan1 die op het hoogst #fa #c_/d m4 uitmaakt2 dit verschil is dan #df m41 waarbij nog #df s4 voor de schaduw des dampkrings moeten gevoegd worden2 men heeft dan ongeveer #dg m4 op het hoogst4 #ia ,het verschilzigt is de hoek1 welke twee lijnen1 uit het middelpunt der planeet1 de eene naar het middelpunt der ,aarde1 de andere naar de plaats van hare oppervlakte1 waar de waarnemer zich bevindt1 getrokken1 tusschen haar beide bevatten4 ,het horizontaal verschilzigt heeft plaats1 wanneer de planeet in de kimmen is4 #ib ,histor4 ,natur4 lib4 ,,ii1 sect4 ,,xiii4 #ic ,alleen heeft er eene geringe verschikking plaats gehad in de nummers der 4 ,in den eersten druk vindt men de #gf1 #hj en #aaj tweemaal1 en door een teeken 7997 onderscheiden2 in dezen herdruk zijn de nummers geregeld vervolgd4 ,omtrent die 1 welke in dit bijvoegsel voorkomen1 en van dezen herdruk verschillen1 wordt dit verschil aangewezen4 #id ,de buitenste rand van deze wijzerplaat1 alsmede die op de linker pilaster1 die den afstand der ,maan van het verste punt aanwijst1 is in #cj graden verdeeld2 welke graden1 wegens de kleinheid dier wijzerplaten1 niet duidelijk konden worden afgeteekend op de plaat ,no4 #b4 #ie ,nadat de vermoedelijke plaats van het onbekend hemelligchaam door ,leverrier was aangewezen4 ,de loopbaan dezer planeet was ook reeds door ,adams berekend geworden4 #if ,de hier aangenomene eenheid1 te weten3 de gemiddelde afstand der ,aarde van de ,zon1 heeft eene lengte van #bjfhbddj geogr4 mijlen4 #ig ,onder excentriciteit verstaat men hier1 het verschil van den grootsten en kleinsten afstand1 gedeeld door het dubbelde van den gemiddelden afstand4 #ih ,deze tweede kolom geeft de verandering te kennen1 die de bovenstaande grootheid in n jaar ondergaat4