,,la ,,kialo ,,de ,,la ,,vivo ,,tradukita ,,el ,,la ,,franca ,,l+vo ,,p>is ,,presejo ,,de ,,la ,,presa ,,esp]anti/a ,,societo #aijg ----------------------- ,,anta,,p>olo ,,de ,,la ,,transskribanto iuj anoj de la transskribanto e/as regi/ritaj p] pi$notoj4 7,,tr#a1 ,,tr#b1 ktp47 ----------------------- ,la ,kialo de la ,vivo ,en tiu i j>c5to de pozitivismo s5lima1 la religio tia1 kia i e/as al ni te/am5tita de niaj prapatroj1 plu ne tagas por niaj deziroj4 ,la homo in/ruita1 la p5sulo1 s5tas la vanecon de la dogmoj1 kaj li kon/atas kun timego la pr(undegaon fositan de la eltrovoj de la sci5co1 pr(undegao kiu l9 =igas por iam de la sanktaj tek/oj1 se li amas iom la v]on4 ,la homo simpla1 tiu kiu p5adas1 tiu kiu suf]adas1 pli kaj pli ribelas kontra la neegalecoj socialaj1 kaj li s9 deturnas de religio1 kiu donas al li nur malprecizajn esp]ojn1 nec]tajn konsolaojn1 kaj precipe e/ontajn punojn kaj et]najn elpagojn4 ,la homo in/ruita kaj la homo simpla ne =etas el sia koro la ideon pri ,dio1 s$ ili alie imagas tiun ,dion4 ,ili konsid]as l9 kiel patro1 ,dio bona1 kaj ne kiel ,dio =ta kaj aluza1 kiu punas is la kv9an g5]acion444 ,tiel1 ne povante akordigi sian koron kun sana religio1 s5 dogmoj kaj rid9daj antajuoj1 religio1 kiun ili povus krei kaj va/igi en si mem1 ili s9 lasas =porti de la fluo1 kaj vivadas kun pli a malpli da maldoleco kaj rezignacio4 ,n5ia problemo e/as pli int]esa ol tiu de la ,kialo de la vivo1 kaj la religio1 an/ata s9 limigi la la mall>eco de siaj dogmoj1 kaj la malkl>eco de la simboloj1 havus belan kaj noblan rolon por ludi1 lumigante al la homamasoj pri tiu dem&o1 tiel konfuzanta4 ,kion la religio ne f>as1 tion la filoz(io devas f>i4 ,homo povas vivi s5 religio1 s$ li ne e/us homo1 se li ne havus en si mem fondon naturan de filoz(io4 e la unuj1 tiu filoz(io e/as embria1 e la aliaj1 i e/as pli va/igita1 s$ e iuj1 i e/as kapabla progresi4 ,la filoz(io de iu e/as la elradiio de sia konsci5co1 kaj la homa konsci5co nepre devas evolucii4 ,kial ni ne s]u int] la multaj filoz(ioj1 kiujn naskis la kl]aj c]boj,,tr#a de la tempo kiam la mondo e/as mondo1 tiujn1 kiuj s9 apogante sur la ezot]ismo malkaita de la antikvaj religioj1 s]z pli ol aliaj funde eldif9i la kialon de la vivo1 /imuli racionalmani]e nian konsci5con subpremitan de la suf]oj1 plifirmigi p] nev5kebla logiko nian kr$on al ,dio ju/a kaj bona1 kl>igi metode la e/9tecon1 la e/antecon1 kaj la e/ontecon1 elmontrante la diajn leojn1 kiuj regas la tutan univ]son4 ,la teoz(io subt5as plej speciale siajn c]tigojn 7kaj ne siajn dogmojn1 ar i ne havas dogmojn7 p] la pr9cipoj konataj de la kl]uloj de la antikvaj religioj1 pr9cipoj kiujn oni tiam devis kai por iaj mortemuloj1 en la antikvaj tempoj1 kiam oni uzis la religion kvaza levilon por in/igi kaj regi la homamasojn4 ,la naturo pruvas al ni1 ke io en la univ]so e/as metode reguligita1 ke ekzi/as leoj neaneblaj1 kiujn nur sup]ega intelig5to povis krei4 ,se ni esploras la a/ran mondon1 ni e/as mirigitaj1 vidante la h>monion1 kiu sup]regas la milojn da plan$aj si/emoj1 ruligantaj siajn gr&egajn globojn en la s5limo4 ,tiuj sunoj1 tiuj /eloj1 tiuj plan$oj1 naskiz1 brilas1 e/+iz1 mortas1 por s9 re=mi1 d5ove brili kaj e/+ii tra la sekvo de la j>c5toj1 el kiuj iu dekalkulas ap5a unu sekundon de l' et]neco4 ,se ni ekzam5as nian t]globon kaj la tutan pot5con de vivo1 kiun i turniigadas kun si en la spaco1 ni kon/atas la saman ordon1 la saman precizecon2 ni s5tas1 ke sama mano direktas la tutan univ]son al celo dif9ita4 ,tiu celo e/as la p]fekteco1 kaj la leo kiu kondukas la tutan univ]son al tiu celo e/as la leo de evolucio4 e la kom5co1 nia t]o1 s5ese elr5v]sigita de la kataklismoj kiujn kazis ia d5siado1 e/is neloebla1 a pliu/$ire1 ne taganta por la vivo4 ,iom po/ iom1 kaj tiu p]iodo daris milojn da j>c5toj1 la malv>miado de la t]a tavolo p]mesis la elmontron de la vivo tia1 kia i e/as la plej simpla4 ,de la protozo>ioj is la homo1 la evoluciado e/is malrapida1 la j>c5toj sekvis la j>c5tojn1 kaj nia globo1 f>ante sian h>monian vojaadon irka la suno1 kvietege vidis la anegon1 kiun al i e/is altrud9ta sup]ega volo4 u la homo reprez5tas la la/an fazon de la evolucio sur la plano fizika8 io in/igas n9 ne kr$i tion4 ,tiel p]fekta kaj tiel mir9da kiel ajnas al ni la maino homa1 i ne e/as at+9ta sian apogeon4 ,niaj s5toj1 tagantaj por niaj nunaj bezonoj1 e/as plip]fekteblaj3 ni ne ion vidas1 ne ion adas1 ne ion s5tas4 ,la koloro violega ne e/as videbla p] nia vida organo1 la vibradoj de la akutegaj sonoj ne at+as nian adan organon4 io kr$igas1 ke la hom>o kiu sekvos1 havos s5tojn pli delikatajn ol ni1 kaj 7kiu scias87 eble novajn s5tojn1 kiel pret5das kelkaj filoz(oj antadiv5antaj4 ,la evolucio tia1 kia ni 9 kon/atas1 dariz samtempe sur du planoj1 div]saj1 la plano mat]ia kaj la plano morala4 e la kom5co1 la homo sovaa e/is preska be/o kaj vivis same kiel la bruto1 gvidata de siaj maldelikataj in/9ktoj4 ,iom po/ iom1 li p5adis por delikatigi sian mat]ian vivon1 kaj iom po/ iom anka1 s5tante ke ne nur ekzi/as en li la homa be/o1 li1 va/igante sian intelig5ton1 altigis sian animon al io1 kio e/as gr&a1 bela kaj bona1 altegaj regionoj kie sup]flugas la plej puraj virtoj4 ,tiu evolucio de l' homo,,tr#b e/is logika kaj racionala konsekv5co de la evolucio be/a kaj vegeta4 ,la be/oj sovaegaj pli kaj pli malap]as el la t]a suprao2 la sovaaj be/oj1 sklavigitaj de la homo1 vidis sian in/9kton va/iintan kaj an/ataigitan de reala intelig5teco4 ,la sovaaj kreskaoj anka ricevis influon de la homo1 kaj dank' al elektado rezonita1 kons]vado kon/anta1 ili ludas hodia sup]regan rolon en la hom>a vivo4 ,se la leo de altiro al ni p]mesas kompr5i la =ton1 kiu subt5as la mondojn en la spaco1 la leo de evolucio kompr5igos al ni la kialon de la vivo kaj sciigos n91 kun la tuta ajno de s]ioza logiko1 pri la problemo de la e/ado4 ,la homo1 diras al ni la teoz(oj1 e/as peceto de ,dio1 kiu1 el sia absoluteco1 e/as elmontriinta en la univ]so por p]fektigi sian kreitaaron4 ,dio nep]sona e/as p]soniinta4 ,ja ,dio bona povis krei nur e/aon bonan4 ,efektive iu homo1 e sia unua ap]io sur la t]o1 ricevis1 kiel nova animo1 la samajn donacojn1 kaj kun tiuj i la uadon de la lib]a decideco kaj la kapablecon e/i gvidata kaj subt5ata de sia si individua a sia ,ego1 p>olante p] la voo de la konsci5co4 ,s5 la lib]a decideco1 la kreito e/us e/9ta nur maino2 kun la lib]a decideco i f>iis tutao kapabla pligr&igi1 en si mem1 iujn virtojn1 kiujn i pos$as kaj briligi belege la dian fajr]on1 kiun i havas en sia animo4 ,dio kreis la homon bona1 ni diris1 s$ li donis al i la taskon akiri la p]fektecon1 kiun la tuta kreit>o e/is pr(itonta1 kaj kiu devas supre trovi sian rekomp5con f9an en la et]na kunio kun li4 ,la lib]a decideco p]mesas al la homo reguli sian vivadon la sia volo2 i donis al li la eblon elekti tute lib]e la vojetojn1 kiuj e/is kondukontaj l91 po/ la necesa tempo1 al la celo montrita de ,dio mem4 ,tiu lib]eco1 same kiel iu lib]eco malbone kompr5ata1 e/is fatale naskonta la trolib]econ kaj la trolib]eco siavice e/is c$onta la lokon al la malvirtoj kaj elenigonta la pasiojn4 ,dio kreis la homon bona2 la homo bona1 tr\zante sian lib]econ1 kreis la malbonon1 kiu e/as la fonto de iuj suf]oj4 ,reale1 nur la bono ekzi/as4 ,la malbono e/as t]m9o int]kons5ta1 kiun oni uzas por esprimi la gradon de malgr&io de la bono1 same kiel la malv>mo tagas por esprimi la gradon de malpliio de la v>mo1 ar sci5ce nur la v>mo ekzi/as4 ,e tiu grado de malpliio de v>mo kaj de malgr&io de la bono e/as tute rilata2 i aniz1 pri la malv>mo1 la la lokoj kaj la kondioj atmosf]aj1 kaj pri la malbono la la grado de evolucio1 a se vi pref]as1 de civilizacio de la e/antoj4 ,ni ekzam5u tiun rilaton int] la malbono kaj la malv>mo4 ,ni konsid]u sovaulon1 kiu kutimas mortigi homon1 kiel ni mortigas kokidon2 tio e/as kutimo e lia g5to1 n5iu el lia irkaant>o p5sas rig>di tiun f>on1 tiel simplan1 malbonao2 tam51 la op9io de la homo civilizita1 kiu vidas la mortigon1 e/as krimo1 kiu elf>iz4 ,af]o de civilizacio a de grado de evolucio4 ,ni konsid]u mahometanon4 ,al li ajnas tute nature havi s5liman nombron da vir9oj2 cet]e lia religio tion al li p]mesas4 ,la moralo de kri/ano1 kiu vivas kvazaedze kun multaj vir9oj1 e/as mala/ulo1 p]diulo4 ,la malbono1 tie i1 e/as af]o int]kons5ta4 ,ni rig>du nun tion1 kio okazas irka ni4 ,ni konsid]u homon kiu mortigis iun1 homon kiu telis1 homon kiu dr9kas1 kaj homon bonf>anteman4 ,tiu i la/a homo op9ios nature1 ke la tri aliaj agas malbone4 ,kontrae1 al la dr9kulo n5io ajnas malbona en la ago1 kiu s5idigas l91 s$ li male/imos tiun1 kiu telas1 kaj tiun1 kiu mortigas4 ,al tiu1 kiu telas1 ajnas tute nature1 ke li proprigas al si la propraon de aliulo1 s$ li s9 kr$os multe pli valora ol la fripono1 kiu mortigis sian samulon2 kaj tiu fripono mem1 tute pos$ata de la s5to de sia v5o1 p5sos ke li agis tute rajte4 ,en tiuj i tri ekzemploj1 la malbono povas e/i dif9ita nur de tiuj1 kies grado de evolucio s5p]e sup]as tiun de la kulpuloj4 ,la rilato ekzi/as same pri la malv>mo3 ,por ,lapl&ano1 kutimita je tridek a kv>dek gradoj da malv>mo1 la temp]aturo de niaj ,alpoj1 kiu ajnas al ni nesuf]ebla1 e/os por li temp]aturo de v>ma kreskaejo4 ,proksime de la nula grado1 ni s5tas malv>mon2 tam51 se ni prom5adas dum la malv>mo e/as dekkv9 grada sub nulo1 kaj po/e ni eniras en ambron1 kie la temp]aturo e/as nulgrada1 ni subite s5tas kvazav>mon4 ,d1 ni notu bone tiun es5can punkton1 tio1 kion oni nomas malbono1 ne e/as f>itao de ,dio1 s$ de la homo4 ,dio tol]as la malbonon1 tial ke i utilas al la leo de evolucio1 alportante al la kreito sian p>ton de sp]to kaj in/ruo1 kiu tagas por igi l9 prip5si kaj askulti la voon de sia konsci5co4 ,infano1 kiu tuz ruan,,tr#c f]on bruliz kaj suf]as4 ,de tiam1 la memoro,,tr#d pri suf]o malhelpos l9 alproksimii al kio e/as brulanta4 ,same1 la homo1 se li s]z la kazon de sia suf]ado1 tre (te trovos tiun kazon en la malobeo al la leo4 ,ni diras tre (te1 ar ekzi/as malbonaoj1 kies dev5on ni ne konas1 a ajnas nekl>igebla1 kaj kiuj e/as konsekv5co1 kiel ni vidos en la sekvo1 de kulpoj f>itaj en antaaj ekzi/adoj4 ,de kio e/as sup]skribita1 la s9tezo lib]iz nete kaj kl>e3 la homo pos$as1 je sia unua ap]io1 iujn virtojn1 s$ kaate2 li povas il9 va/igi1 p] kia ajn mani]o1 por at+i vole nevole1 la p]fektecon kiujn li devas trafi frue a malfrue4 ,ju pli li =lasas la rektan vojon1 des pli li e/as suf]onta1 kaj ju pli li suf]as1 des pli li akiras la sp]ton dif9itan por rekonduki l9 sur la bonan vojon4 u tiu evolucio1 ajnante tiel malrapida al ni1 e/as ebla dum la mallonga vivo de iu homo6 ,tute c]te ne1 se ni konsid]as1 ke individuo ne ekzi/as plu1 kiam la morto pl5umis sian taskon4 ,s$ se1 kontrae1 ni akceptas la pr9cipon logikan kaj u/an de la int]sekvaj vivadoj1 ni povas kompr5i la gr&econ kaj la belecon de tiu evolucio darigante sian agadon kun saa malrapideco1 p]fekta ordo1 altega h>monio kaj p]fektega ju/eco4 ,nur kiuj ne kr$as al la nemortebleco de la animo1 povas dubi pri la rekorpio de la e/uloj1 s$ kiel d ili kompr5igas la neegalecojn sociajn1 kiel d ili povas akordigi la ju/econ kun la kon/anta suf]ado dum la tuta vivo de e/ulo kiu1 iuajne1 n5ion f>is por 9 m]iti8 ,kiel kl>igi la g5ion1 kiel kompr5igi la gr&ajn homojn1 kiuj gvidis la,,tr#e hom>on je div]saj epokoj8 ,la rekorpio ekzi/as1 i e/as la helpanto1 la devigata pl5umigo de la evolucia leo4 ,por plibone kompr5i la vivojn int]sekvajn1 ni el/udu at5te la homon4 ,ni u diris1 kun la filoz(oj1 ke la homo e/as peceto de ,dio4 ,la homo e/as d individuao1 tiu si1 tiu ,ego1 e/ante el dia es5co1 ne povas e/i mat]io1 s$ spirito4 ,la individuao1 anta ol naskii sur tiu i t]o1 ekzi/as ja kiel e/ulo spirita4 ,sekve la gepatroj de infano liv]is al tiu individuao korpiinta nur la mat]iajn elem5tojn por la f>igo de ia fizika korpo1 kiu ne e/as io alia ol unu el la provizoraj eloj de tiu individuao1 alvokita por vivi1 por s9 va/igi1 kaj akiri la p]fektecon1 kiu e/as la komuna bi5o por iuj e/aoj4 ,ni u diris unu el la provizoraj eloj2 efektive1 la teoz(oj sciigas al ni ke la ,ego havas multajn elojn1 el kiuj unu mat]ian kiu disiz po/ la morto1 kaj aliajn pli subtilajn kiuj po/vivas pli malpli longatempe1 la la grado de spirita antaenirado de la e/ao4 ,d la gepatroj donis al la infano kiu u naskiis1 nur la mat]ian elon de ia spirito jam ekzi/anta1 ili ne donis al i e la vivon1 ar la viva =teco e/as =to kaata1 kiun disponas nur la intelig5to sup]ega kaj dia4 ,n5iam la homo havis la povon vivigi la mat]ion4 ,tiu infano1 ni diris1 pos$as en si iujn virtojn kaate2 li ricevas1 tuj kiam li ekvidas la influojn de la irkaaaro1 en kiu li devas trovi sian vojon1 kaj kiu e/as altrudata al li por lia antaenirado4 ,tio e/as la /udado de la vivo1 kiu kom5ciz1 tio e/as la irado al la celo1 kiu dif9iz1 kun sia tuta malrapideco1 siaj ancelioj2 siaj haltoj4 ,al li ap>t5as la kapablo jui la bonon kaj la malbonon1 pligr&igi siajn virtojn2 e/as li1 kiu povas v5ki siajn malbonecojn1 a e/i v5kota de ili4 ,se tiu infano1 homiinte1 eniras kaj iradas la malbonan vojon1 malgra la riprooj1 la av]toj de siaj proksimuloj1 malgra la int]naj alvokoj1 kiujn li malatas kaj ne volas adi1 u vi s9c]e kr$as ke sufios ke li kr$u je la horo de sia morto1 por e/i savota2 u vi kr$as ke p5ta horo akirigos al li la ielon s5 p>tigo1 u vi kr$as f9e ke nur la inf]o e/as al li rez]vata dum la et]neco8 ,ne6 ,same kiel vi n5iam kompr5os ke infano1 kiu ne laboras1 kiu ne volas /udi1 kiu lasas s9 delogi de siaj devoj1 gajnu siajn univ]sitatajn rangojn anta ol li e/u duobl9ta siajn klasojn1 repl5um9ta siajn ekzam5ojn1 tiel vi n5iam povos kons5ti1 se vi havas la plej malgr&an s5ton pri ju/eco1 kaj se vi iom prip5sas1 ke e/ulo tute malbonema1 va/ig9te en si is la plej alta grado iujn plej hont9dajn pasiojn1 povu1 p] la sola faleto de la ,diahelpo a p] la volo de pa/ro1 gajni la et]nan feliecon1 kiel e/ulo kies la gvido dum la vivo e/is praktiko de la bonf>ado1 de la amo kaj de la disdonemo4 ,la e/ulo malbonema d devos duobligi1 triobligi1 kv>obligi siajn klasojn a1 pli u/$ire1 s9 rekorpigi is la tago kiam li kompr5os 7la sp]to l9 helpante7 ke li devas labori por antaeniri1 kaj la sp]to1 ho ve6 e/as en tiu i mondo 7u ni bezonas rememori pri tio87 nur la frukto de suf]ado4 ,la inf]o1 kiel loko1 ne ekzi/as2 i e/as nur provizora /ato de animo1 kazita de konsci5caj riprooj4 ,la leo pri evolucio povas d s5tigi al hom>o sian agadon1 nur se i e/as apogata1 helpata kaj pli=tigata de la rekorpio de la e/uloj4 ,tiu rekorpio e/as ne nur la rim$o1 kiun uzas la evolucio por trafi sian celon1 i enhavas en si mem preciozan leon3 la dian ju/econ4 ,en iu societo =mita1 la ju/eco ludas en tiu i mondo la sup]altan rolon1 i e/as la fundam5to de la homaj aroj1 la g>antio de la in/itucioj1 la c]tigo pri la moralo de leoj4 ,la diaj leoj same e/as g>antataj de dia ju/eco1 kaj tiu i ju/eco elmontriz kun sia tuta maje/eco1 sia belegeco en la rekorpio de la e/uloj4 ,efektive1 se ni akceptas ke unu sola homa vivo e/as tro mallonga por alkonduki la homon al la p]fekteco1 ni same devas akcepti ke tiu sama vivo e/as tro mallonga por ke la homo elpagu iujn kulpojn siajn1 gravajn a negravajn1 kaj ke li akiru tiele la necesan sp]ton por sia antaenirado4 ,se ni kreas kaj pligr&igas niajn malvirtojn1 se ni c$as al niaj pasioj1 tiamani]e malakcelante nian antaeniradon1 tio e/as tiom da tonetoj1 kiujn ni etas kontra muron1 kaj kiuj fatale refalos sur n91 kontuzante n94 ,same,,tr#f kiel ne ekzi/as efikoj s5 kazoj1 tiel iuj suf]oj dev5as el malobeo al la leo de la progreso1 al kiu ni kontra/>is iafoje a aliafoje4 ,la elpago1 se i ne alv5as hodia1 nepre alv5os morga1 kaj se hodia e/as la unua vivo1 morga e/as la e/onta vivo4 ,malbonaj agoj1 malbonaj p5soj1 io e/as pagota4 ,ne kr$u ke riulo1 kiu malbone uzis la bi5ojn1 kiujn li pos$is1 e/os kvita tuj kiam li e/os mort9ta1 ne6 ,lia elpago v5os je sia horo1 kaj en sekvanta ekzi/ado1 li konos iujn turm5tegojn de la malrieco kaj de la miz]o4 ,ni d obs]vu niajn agojn kaj precipe niajn p5sojn1 ar tiuj la/aj havas la samajn konsekv5cojn1 kiujn havas niaj agoj4 ,efektive1 ni tion ne =gesu1 la p5so ludas gr&egan rolon1 nesufie konata en la homa vivo2 i,,tr#g e/as tre grava pot5co kreanta4 io1 kio ekzi/as1 e/as laboro de la p5so4 ,la tuta naturo e/is elp5sita de ,dio1 anta ol e/i kreita1 la mat]iaj objektoj1 kiuj n9 irkaz1 e/is iuj elp5sitaj anta ol e/i f>itaj de la homo4 ,niaj agoj mem e/as rezultato de bona a malbona p5so4 ,se ni bone kompr5as tion1 kio e/as supre skribita1 kiel ajn mallonge tio e/u elmontrita1 la gr&aj l9ioj de la kialo de la vivo ekap]os al ni kl>aj kaj precizaj1 kaj f9e ni scios la rolon1 kiun ni iuj devas ludi1 la la dia volo1 en la gr&a dramo de la vivo4 ,tiun p]fektecon1 kiu e/as nia celo1 ni at+u kiel eble plej frue4 ,ni metu limon al niaj deziroj1 al niaj pasioj1 ni obs]vu niajn p5sojn1 kaj p] klopodo de volo1 ni akceptu nur la bonajn4 ,ni zorgu en ni mem ion1 kio e/as kapabla pligr&igi la spiritualecon1 ni sciu vivi ne por ni s$ por la aliaj1 kiuj e/as niaj fratoj2 ni e/u tol]emaj1 amemaj por ili kaj f9e1 tiel en la ojo kiel en la malojo1 ni submetiu kun rezignacio kaj dankeco al tiu ,dio tiel gr&a1 tiel bona1 tiel ju/a1 kiu al iu1 frue a malfrue1 promesas la et]nan felion1 ju/an rekomp5con de liaj laboroj1 de liaj bataladoj kaj de lia suf]ado morala a fizika4 ,,pi$notoj ,,de ,,la ,,transskribanto ,,tr#a erboj - c]boj ,,tr#b l'homo - l' homo ,,tr#c rugan - ruan ,,tr#d m]oro - memoro ,,tr#e le - la ,,tr#f ,sam - ,same ,,tr#g gi - i