images of public domain material from the ,google ,books project47 ,,de ,,martelaars ,,der ,,wetenschap4 ,,naar ,,het ,,fransch ,,van ,g4 ,,tissandier ,,door ,jo4 ,,de ,,vries4 ,,haarlem4 ,h4 ,d4 ,,tjeenk ,,willink4 #ahha4 ,,voorrede4 ,de ,martelaars der ,wetenschap heet dit boek4 ,het heet zoo in navolging van den ouden ,martelaarsspiegel1 waarin de daden werden vermeld1 de moed en de godsvrucht verheerlijkt van die helden1 die voor hun geloof wisten te sterven4 ,niet over deze1 over andere geloofshelden handelt dit boek4 ,het wil een spiegel zijn1 waarin gij de martelaars der wetenschap aanschouwt1 hun geloof1 hun strijd1 hun lijden4 ,groot zeker zijn de zegeningen1 die de eigenlijke martelaars ons hebben geschonken4 ,zij1 die voor een godsdienstige overtuiging hebben geleefd en gestreden1 hebben tegenover het doodend gezag van ,staat of ,kerk de vrijheid des geestes gehandhaafd4 ,zij hebben de liefde onderhouden voor het onderzoek en voor de waarheid1 waar deze aan banden werden gelegd4 ,zij hebben ons getoond welk een vrede1 welk een blijdschap er blijft1 ja groeit1 te midden van vervolging en druk4 ,zij hebben ons geleerd alles op te offeren voor de heiligste1 innigste overtuiging4 ,uit de theaters en renperken1 van de schavotten en de brandstapels1 uit de gevangenissen en uit de ballingschap1 uit het stil en onderworpen1 maar volhardend en onverschrokken lijden dezer helden en heldinnen gaat een kracht uit1 die u ook dan bezielt1 wanneer de overtuigingen1 waarvoor zij vielen1 de uwe niet zijn4 ,een paar martelaars1 die van godsdienstvervolging te lijden hadden1 komen op de volgende bladzijden voor4 ,daar hebt gij een ,servet1 een ,palissy1 een ,ramus en anderen2 maar welk een boek ware dit werkje geworden1 wanneer het ook een martelaarsspiegel in de oude beteekenis van het woord had willen zijn4 ,want de godsdienst heeft de meeste martelaars4 ,de godsdienst brengt de harten in beweging1 wekt de aandoeningen op1 en bezielt den mensch met een liefde en geestdrift1 die van geen wijken weten4 ,aan de eene zijde verheft hij den man der hervorming boven alle vrees1 elk schikken en plooien2 aan de andere zijde vervult hij den man des behouds van het denkbeeld1 dat toegeven ontrouw en verraad is4 ,iedere godsdienstige hervorming is gekocht ten koste van strijd en bloed4 ,het is waar1 wat er gezegd is3 wij zijn duur gekocht4 ,de schimmen van zoovelen1 die in ,rome vielen1 staan voor ons op4 ,zij werden aan palen verbrand1 zij moesten in het theater de treurspelrollen vervullen1 op het einde waarvan zij een echten dood stierven door zwaard1 vergif of verminking1 zooals het stuk het meebracht4 ,de schimmen rijzen voor ons op van de ,albigenzen1 voortgedreven1 verjaagd1 zich verschuilend voor de vervolging4 ,johan ,huss1 onze vaderen1 de ,hugenoten1 door de dragonades van schuilplaats tot schuilplaats nagezeten en over de kling gejaagd1 door de dweepzucht aan de banken der galeien geketend3 het rijst alles voor ons op in den grooten ,martelaarsspiegel van den godsdienst1 en boven die allen verheft zich ,golgotha's heuvel met het kruis1--dat kruis1 't welk voor het christelijk gevoel het lijden heeft geadeld1 allermeest waar het geleden wordt voor beginselen van menschenliefde1 vrede en waarheid4 ,aan al deze martelaars zijn wij onze vrijheid verschuldigd1 aan al deze martelaars dankt het geweten de erkenning van zijn heilig recht4 ,wie hen vergat1 zou de grootste weldoeners van de menschheid vergeten1 de verdedigers van onze edelste schatten4 ,doch ook de wetenschap heeft hare martelaars4 ,genieten wij de zegeningen der beschaving1 zijn wij door haar verlicht geworden1 ook als kinderen der beschaving zijn wij duur gekocht1 duur gekocht door het lijden en strijden1 door de tranen en de opofferingen van onze broeders4 ,ook op dit gebied geen vordering zonder kamp1 zonder worsteling4 ,daar is in de wereld een groote neiging om de dingen te laten zooals zij zijn1 een neiging des behouds4 ,de wereld zoekt haar zelfbehoud1 het behoud van zich zelve1 zooals zij op een gegeven oogenblik is4 ,telkens wordt zij door de kracht van een genie voortgestuwd2 maar ter plaatse1 waar zij door die kracht gebracht is1 blijft zij gaarne staan1 en telkens weer blijft zij staan1 zoodat elke vooruitgang nieuwe inspanning1 nieuwen strijd1 nieuwe overwinning eischt4 ,het is niet anders4 ,moge de goede tijd komen1 waarin men den hervormer1 den man van nieuwe denkbeelden en uitvindingen1 zonder achterdocht1 zonder spottenden glimlach aanziet6 ,die goede tijd zal komen4 ,immers naarmate de wetenschap zich uitbreidt en er nieuwe overwinningen worden behaald1 wordt het rijk der rede en dat der kennis grooter en dat ongelukkige rijk der duisternis1 des bijgeloofs en des vooroordeels kleiner1 waaruit al de kuiperijen1 al de tegenstand1 al het zuchten1 dood en verderf voortkomen4 ,ja1 die goede tijd komt4 ,edison's uitvindingen mogen een ongeloovige vraag wekken3 men is wijs geworden en oordeelt niet zonder ze te hebben onderzocht4 ,het denkbeeld dat de natuur onuitputtelijk is in wonderen zet zich vast1 en wij begroeten elke nieuwe uitvinding met blijdschap4 ,intusschen zullen wij niet vergeten wat er vooraf is gegaan1 voordat het zoover met ons is gekomen4 ,wij willen hen eeren1 die onder strijd en lijden het licht hebben ontstoken4 ,daartoe strekke dit boek4 ,wij genieten van de voordeelen--mogen wij ook belang stellen in de vraag hoe ze verworven zijn1 en gevoel hebben voor die grootheid van ziel1 waarmee ze verkregen zijn en waarmee alleen voor het vervolg iets groots verkregen kan worden4 ,de hier volgende tafreelen zijn grootendeels de vertaling van een fransch werk1 getiteld3 ,les ,martyrs de la ,science4 ,sommige gedeelten1 die naar mijn oordeel minder belangrijk en kennelijk alleen door des schrijvers vaderlandsliefde ingegeven waren1 heb ik achterwege gelaten4 ,een paar beelden daarentegen1 zooals die van ,freule ,tinne1 ,spinoza1 ,balthasar ,bekker1 ,jan ,swammerdam e4 a4--naar ik hoop niet onbelangrijk--heeft mijn vaderlandsliefde mij er bij doen voegen4 ,verder heb ik hier en daar1 met name aan het slot1 een paar indrukken1 bij het overbrengen ontvangen1 weergegeven4 ,dat dit boek den lezer iets leere2 dat het1 kan het zijn1 een goeden1 bezielenden indruk nalate2 dat het al wat jong is1 tot denken1 tot arbeid1 tot zelfstandigheid1 tot volharding aanspore en een gezonde levensbeschouwing bevordere1 is mijn wensch4 ,jo4 ,,de ,,vries4 ,haarlem1 ,september #ahhj4 ,,inhoud4 ,bladz4 ,i4 ,tot inleiding dienende #a ,,ii4 ,de verovering van den aardbol #aa ,,iii4 ,het onderzoek naar de hoogere luchtstreken #da ,,iv4 ,de ontdekking van het wereldstelsel #ea ,v4 ,de boekdrukkunst #fh ,,vi4 ,de weg der wetenschap #gf ,,vii4 ,stichters van wetenschappen #ic ,,viii4 ,de nijverheid en hare werktuigen #aaj ,,ix4 ,stoombooten1 spoorwegen1 telegrafen #aca ,x4 ,de geneeskundigen #aeg ,,xi4 ,de gewone soldaat #afc ,,naamlijst4 ,bladz4 ,bladz4 ,aldus ,manutius1 #ga ,langle 7de71 #ch ,arban1 #dg ,lavoisier1 #ajf ,arkwright1 #abb ,leibnitz1 #acc1 #acd ,auteroche 7d'71 zie ,chappe4 ,leblanc1 #aaa ,baco 7,r471 #gg ,lebon1 #aae ,balmat1 #db ,leichardt1 #ch ,barentz1 #bc ,lmery1 #ii ,bayen1 #aab ,livingstone1 #bi ,bekker 7,balthasar71 #ia ,mac ,kinlay1 #ci ,bichat1 #aeg ,mage1 #bi ,bittorf1 #dg ,magelhaens1 #ai ,blanchard1 #de ,manutius1 zie ,aldus4 ,blanchard 7mevrouw71 #dg ,morton1 #afb ,blosseville 7de71 #bg ,mosment1 #dg ,bourrit1 #db ,muspratt1 #aab ,boyle1 #acb ,newton1 #fe ,bruno 7,g471 #hj ,ogden1 #acf ,burke1 #ci ,olivari1 #dg ,caill1 #bg ,palissy1 #hb ,campanella1 #hj ,papin1 #aca ,chappe d',auteroch1 #d ,pascal1 #ic ,chappe 7,claude71 #aeb ,perdonnet1 #aeb ,columbus1 #aa ,preire1 #aeb ,cook1 #cf ,prier1 #ie ,copernicus1 #ea ,prouse 7la71 #ch ,cortez1 #ai ,piltre de ,rozier1 #dd ,cowle1 #ci ,plantade1 #db ,croc ,spinelli1 #dg ,plinius1 #b ,cugnot1 #aeb ,priestley1 #ajb ,dallery1 #adb ,quintin1 #bi ,ericsson1 #adb ,ramus1 #hj ,dolet1 #gd ,ressel1 #adb ,dombey1 #afj ,richman1 #f ,drer1 #ga ,riquet1 #h ,etienne1 #gd ,romain1 #dd ,fitch1 #ace ,rozier1 zie ,piltre4 ,franklin1 #bd ,sadler1 #dg ,fulton1 #acf ,sauvage1 #adb ,galilei1 #eb ,scheele1 #ajj ,garnier1 #ce ,servet1 #hg ,gilles1 #ci ,sivel1 #dh ,girard 7de71 #abe ,slagintweit1 #dd ,gutenberg1 #fi ,spinelli1 zie ,croc ,spinelli4 ,hardwicke1 #ci ,spinoza1 #ij ,harvey1 #afj ,stanley1 #cb ,hasselquist1 #c ,stephenson1 #add ,heilman1 #abi ,stevens1 #adb ,hervy1 #g ,stockton1 #adf ,hudson1 #bd ,swammerdam1 #aeh ,huygens 7,chr471 #if1 #aca ,tinne1 #ce ,jackson1 #afb ,tissandier1 #dg ,jacquard1 #abb ,tycho ,brah1 #fj1 #fb ,jacquemont1 #d ,vesalius1 #aeh ,jefferies1 #de ,warburton1 #ci ,kay1 #abb ,wells1 #afa ,kennedy1 #ch ,windham1 #da ,kepler1 #eh ,zambeccari1 #df ,copernicus1 #ea ,,hoofdstuk ,i4 ,,tot ,,inleiding ,,dienende4 ,met hoevele groote veroveraars1 helden en overwinnaars zijn wij niet van kindsbeen af bekend geworden6 ,wij kennen hen bij name4 ,wij mogen hunne groote daden vooral niet vergeten4 ,wie kent dan ook ,alexander1 ,caesar1 ,richard ,leeuwenhart1 den ,cid1 ,hendrik ,,iv1 ,lodewijk ,,xiv1 ,wallensteyn1 ,napoleon niet8 ,hunne namen vervullen de wereld en stonden met groote letters gedrukt in onze geschiedboeken4 ,ach1 wat weten wij van die andere helden1 veroveraars en verwinnaars1 die dikwijls in vergetelheid weggescholen kunstenaars1 onderzoekers1 arbeiders1 die op hunne wijze het aanzien der wereld veranderd hebben8 ,wat weten wij van ,euclides1 van ,archimedes1 wier ontdekkingen ook in onze dagen tot zooveel nuttigs werden toegepast8 ,hebben wij niet aan hen en aan de trouwe arbeiders en onderzoekers aller hemelstreken en aller tijden de beschaving te danken1 die wij thans genieten8 ,inderdaad4 ,wat zijn wij anders dan de gelukkige erfelijke bezitters van dat groote gebied1 dat zij1 de eeuwen door1 hebben ontgonnen en bebouwd1 en wie plukken er de vruchten van1 zoo wij het niet zijn8 ,onder al die groote namen1 die door de bewondering der menigte ten hemel verheven zijn1 heeft ,geoffroy ,saint-,hilaire gezegd1 zijn er geen grootere en moesten er ook geen grootere wezen1 dan die der eerste ontdekkers en uitvinders4 ,welk een onderricht1 welke voorbeelden verschaft ons het verhaal van hun leven1 hun inspanning1 hun strijd6 ,willen wij weten op welke wijze groote dingen tot stand komen1 dan moeten wij hen aan het werk zien1 hun veerkracht1 volharding en onverzettelijkheid met eigen oogen kunnen waarnemen4 ,hooren wij ,newton1 hij zal ons zeggen1 dat hij zijne ontdekkingen heeft gedaan door er maar altijd aan te denken4 ,buffon roept3 ,genie8--,genie is geduld4 ,allen spreken bovendien een en dezelfde taal4 ,arbeid en volharding is hun gemeenschappelijke leuze4 ,met den tijd wordt1 als men maar geduld heeft1 het moerbezieblad in zijde veranderd1 leert een ,indisch spreekwoord4 ,newton schreef zijn ,chronologie vijftienmaal over1 voordat hij voldaan was4 ,michel ,angelo werkte voortdurend door1 stond dikwijls 's nachts op1 om te werken en at in der haast4 ,veertig jaren lang zat ,buffon dagelijks vijf morgenuren en vijf avonduren aan zijn lessenaar te schrijven4 ,montesquieu zeide eens van een zijner werken3 ,gij zult het zeker binnen eenige uren uitlezen2 maar ik verzeker u dat mijn haar grijs geworden is van den arbeid1 dien ik er aan besteed heb4 ,zij1 die meenen dat men slagen kan zonder arbeid1 moeite en strijd1--zoo heeft ,franklin gezegd--moeten vast giftmengers zijn4 ,maar welk doel de mensch ook najaagt1 hij moet zich niet alleen tot den arbeid schikken1 hij moet ook leeren bezwaren te overwinnen1 struikelblokken weg te ruimen4 ,wat hij ook onderneme1 hij moet worstelen1 om te slagen en te overwinnen in het strijdperk zijns levens4 ,en wie van strijd spreekt1 spreekt van gevaar en ongeluk4 ,wil de landontdekker nieuwe1 onbekende streken doorreizen1 zeen en meren oversteken1 het gebied der aardrijkskunde uitbreiden1 de planten- of bloemenwereld van vergelegen landen onderzoeken1 dan zullen zich allerlei gevaren voor hem opdoen4 ,storm en vreemdelingschap1 menschen en dieren1 honger en dorst1 verraad en vervolging zullen zijne vijanden zijn4 ,hoevele weetgierige onderzoekers1 van ,plinius den ,ouden af1 hebben niet den dood gevonden1 sneuvelende voor de wetenschap1 gelijk anderen 't deden voor vorst1 eer of vaderland1 en martelaars 't deden voor de waarheid6 ,de geschiedenis van ,plinius is de eeuwige geschiedenis van den door de wilde natuurkrachten verbrijzelden mensch4 ,hij is te ,micene1 en daar ziet het opmerkzaam oog des onderzoekers een wuivende pluim van rook boven uit den top van den ,vesuvius te voorschijn komen4 ,hij scheept zich in en begeeft zich naar de huizen1 die aan den voet des kraters liggen1 ten einde daar het grootsch natuurverschijnsel meer van nabij te bezien en te bestudeeren4 ,de schepen worden door een gloeienden aschregen overvallen1 die heeter wordt naarmate men nadert4 ,gloeiende steenen komen hier en daar in zee neder4 ,de verschrikte stuurman wil den boeg wenden en de gevaarlijke plek ontvluchten4 ,maar ,plinius antwoordt met die bekend geworden spreuk3 de fortuin staat hen bij1 die durven4 ,de natuuronderzoeker stapt aan wal en beschouwt van verre de dreigende vuurbrakingen van den krater4 ,hij legt zich te rusten in een woning1 maar de aardbeving en een regen van steenen nopen hem bij het aanbreken van den dag te vertrekken4 ,plinius en zijne metgezellen leggen zich kussens op het hoofd1 om zich zoo te beveiligen tegen de steenen1 doch de lavastroomen1 die van alle kanten tot in zee nedervloeien en de lucht met vlammen en gassen vervullen1 worden hun te machtig en het wordt een algemeene vlucht4 ,plinius echter houdt stand aan de kust2 daar staat hij in een wolk van zwaveldampen4 ,hij voelt zich benauwd1 laat zich door zijne slaven vasthouden en valt bewusteloos neer4 ,twee dagen later vond men zijn lijk1 ongeschonden1 zonder wond1 gansch gekleed4 ,hij leek eerder te slapen1 dan den dood gevonden te hebben4 ,sedert dat merkwaardig voorval hebben dorst naar kennis1 liefde voor de natuur1 toewijding aan de wetenschap nog wel andere slachtoffers doen vallen4 ,eenige voorbeelden wil ik noemen en allereerst dat van den ,zweedschen natuurkundige ,hasselquist4 ,linnaeus had zijn spijt te kennen gegeven dat de natuurlijke geschiedenis van ,palestina tot dusver nog zoo weinig bekend was4 ,hoewel een zwak en nietig persoon1 weinig opgewassen tegen de vermoeienissen eener groote reis1 besloot ,hasselquist toch die leemte te gaan aanvullen4 ,twee jaren lang bereidde hij zich voor4 ,hij las de beste werken1 die er over het ,oosten geschreven waren en leerde de talen der landen1 die hij bezoeken wilde en won zich ondertusschen aller deelneming en liefde4 ,in ,stockholm en ,gothenburg werden sommen gelds aangeboden1 om daarmede in de onkosten der reis te voorzien4 ,hij scheepte zich in naar ,smyrna en kwam daar den #bfsten ,november #agdi aan4 ,een jaar lang bleef hij daar2 maar onophoudelijk maakte hij langere en kortere uitstapjes naar ,magnesia1 den ,sipylus1 ,egypte1 ,alexandri1 en ondertusschen liet hij niet na een groot aantal verslagen van zijne ontdekkingen en opmerkingen naar de ,akademie's van ,upsala en ,stockholm op te zenden4 ,beide deze geleerde instellingen beloonden hem door hem tot eereposten te benoemen en de eerste verleende hem den titel van doctor4 ,in ,maart #agea verliet ,hasselquist ,caro en maakte lange reizen door ,palestina1 waar hij botaniseerde en zeer wetenswaardige bijzonderheden verzamelde over de sprinkhanen4 ,een zware hoest1 die maar niet wijken wilde en herhaalde bloedspuwingen deden hem daarbij geweldig lijden4 ,het werd nu tot herstel van zijn gezondheid gebiedend noodzakelijk geacht dat hij naar zijn vaderland terugkeerde2 maar de natuurkundige meende nog niet genoeg gedaan te hebben voor de wetenschap2 welk een rijke verzameling van planten en hoevele belangrijke exemplaren van allerlei voorwerpen hij ook bijeen had1 hij moest ,cyprus nog bezoeken en te ,smyrna een nieuwen oogst verzamelen4 ,maar zijn krankte overmocht zijn veerkracht en hij stierf op nauwlijks dertigjarigen leeftijd1 ver van zijn vaderland1 ver van allen1 die hij liefhad4 ,spreekt men van groote daden1 mannen als ,victor ,jacquemont hebben ze verricht4 ,edele moed en diep gevoel1 volharding en teederheid1 liefde voor de wetenschap en geduld kenmerkten dezen uitnemenden jongen man1 die op een leeftijd van eenendertig jaren ver van den huiselijken haard gestorven is4 ,jacquemont landde in ,mei #ahbi te ,calcutta1 ten einde een landstreek te onderzoeken1 die de wetenschap nog maar weinig bekend was4 ,hij doorkruiste drie jaren lang zoowel de vlakten als de bergstreken van ,indi1 hield zijn verblijf te ,kashmir en strekte zijne reizen uit over de lage streken en de hoogvlakten van den ,himalaya4 ,terwijl hij voortdurend zijn best moest doen den naam van ,franschman met eere op te houden te midden van de weelderige hoven der ,aziatische grooten1 en dat wel met een traktement van zesduizend francs per jaar1 vergat hij de wetenschap geen oogenblik4 ,geen vermoeienis of tegenspoed kon hem tegenhouden en zoo1 van een paar spahi's vergezeld1 nu voorttrekkende1 dan zich ophoudende om het een of ander aan te teekenen1 kampende tegen allerlei bezwaren1 heeft hij een voorraad bouwstoffen verzameld1 ruimschoots voldoende om de geleerden gedurende eenigen tijd aan het werk te houden4 ,de ijverige kruidkundige heeft niet veel vrucht van zijn arbeid gezien4 ,twee jaren lang stond hij bloot aan de aanvallen eener krankte1 die hem ten grave sleepte4 ,te ,bombay is hij overleden4 ,met voorbeeldeloozen moed en zelfbeheersching onderging hij de martelingen van zijn kwaal4 ,tot in zijne laatste oogenblikken was hij volkomen kalm4 ,hij vond zelfs de kracht om een brief te schrijven aan zijn broeder ,porphyre1 waarin hij hem en zijn vader troostte4 ,zoo stierf deze moedige strijder op het veld van eer4 ,ook op een ander gebied1 op dat der sterrekunde1 zijn helden opgestaan en martelaars gevallen4 ,daar hebt gij den abt ,jean ,chappe d',auteroche4 ,deze1 een der jongste leden van de ,fransche ,academie1 werd door dit lichaam naar ,tobolsk in ,siberi gezonden1 om den doorgang van ,venus waar te nemen1 die er op den #f;den ,juni van het jaar #agfa te zien zou zijn4 ,hij kwam vrij gemakkelijk te ,petersburg3 maar vandaar naar ,tobolsk was de reis vrij wat moeielijker4 ,in twaalf dagen moest de sterrekundige meer dan drieduizend kilometers per slede afleggen1 en dat onder allerlei hindernissen4 ,het vervoer zijner werktuigen kostte hem duizend vreezen4 ,maar1 dank zij zijn geestkracht en ijver1 bereikte hij nog bijtijds de plaats zijner sterrekundige waarnemingen4 ,den #e;den ,juni verschool de zon zich achter een dikken wolkensluier en gedurende den nacht werd deze onheilspellende sluier niet opgelicht4 ,onze abt verkeerde in de grootste spanning4 ,op dit hemelverschijnsel toch1 zoo kon hij getuigen1 werd nu al een eeuw gewacht2 het verlangen aller sterrekundigen strekte er zich naar uit4 ,in ,frankrijk terug te komen en het doel van mijn reis gemist te hebben1 het loon te derven van zooveel vermoeienis als alleen de hoop van goed te slagen mij deed trotseeren2 in mijne waarnemingen gestoord te worden2 op het beslissend oogenblik door een wolk en den kostelijken duur van het verschijnsel en de gelegenheid om het te bespieden met iedere minuut te zien inkrimpen1 ziedaar een lijden1 dat men moet ondervonden hebben om het te begrijpen4 ,met zonsopgang dreven de wolken weg4 ,had ,chappe slechts het allereerste gedeelte van het verschijnsel gemist1 hij kon het verder rustig opnemen4 ,de sterrekundige had echter op zijn reis niet alleen naar de sterren gekeken4 ,zes jaren na zijn terugkomst in ,frankrijk1 gaf hij een verhaal uit van zijne ontmoetingen en deelde daarbij allermerkwaardigste bijzonderheden mede omtrent ,aziatisch ,rusland4 ,hij maakte openbaar wat de groote ,catharina zoo zorgvuldig verborgen hield1 onthulde de ellenden van het barbaarsch bestuur harer landen en bepleitte welsprekend de zaak der onderdrukte bevolking4 ,de keizerin1 die den sterrekundige haar hooge bescherming verleend had1 voelde zich bitter gegriefd4 ,zij wreekte het door1 op hare beurt1 een werk uit te geven4 ,de ,semiramis van het ,noorden liet te ,amsterdam een fransch werk drukken3 ,tegengif of onderzoek omtrent het slechte boek1 getiteld3 ,reis door ,siberi in #agfa door ,chappe d',auteroche4 ,men had1 na het lezen van dezen titel1 niet noodig te vragen1 wat wel de strekking van dit geschrift mocht zijn en in welken geest het geschreven was4 ,was het niet geschreven door een vrouw van ongemeene geestesgaven1 ja1 maar die door vleierij verblind was8 't ,was dan ook bijtend en vinnig genoeg4 ,zijn observatorium1 zegt de vorstin1 was nog geen kwart mijl van de stad verwijderd1 en zoowel de stad als hare voorsteden werden uitgenoodigd hem te bezoeken4 ,er kwam zooveel bezoek dat het wel een wonder wezen zal1 wanneer zijne waarnemingen juist zijn4 ,want zoolang zijne waarnemingen heetten te duren1 werden zij afgewisseld door allerlei gesprekken1 vragen1 antwoorden en gelach2 ja1 de geleerde ontzag zich niet het hof te maken aan de dames of beuzelde met den heer ,paulowtski over de ,apocalypse en het einde der wereld4 ,dat was niet billijk van de groote ,semiramis4 ,men mag met reden twijfelen aan de onfeilbaarheid van den geleerde1 maar zijn ijver en toewijding1 zijn liefde voor de wetenschap1 zijn boven alle verdenking verheven4 ,in #agfi zou het hemelverschijnsel1 dat ,chappe in ,siberi was gaan zien1 in ,californi zichtbaar zijn4 ,chappe1 wiens geestdrift nog geenszins was uitgedoofd1 maakte zich gereed1 toch nog eens voor de wetenschap zich op te offeren1 en trok naar ,californi1 een landstreek1 die toen ter tijde onbekend was en voor volkomen woest en onbeschaafd doorging4 ,californi behoorde destijds aan ,spanje4 ,chappe vertrok den #ah;den ,september #agfh van ,cadix en werd vergezeld van twee officieren in den dienst van ,karel ,,iii4 ,de overtocht duurde zevenenzeventig dagen4 ,na de grootste vermoeienissen doorstaan1 de zwaarste beproevingen geleden te hebben1 wist de gelukkige onderzoeker zijne instrumenten in het onbeschaafde land te stellen en werden zijne onderzoekingen met een gunstigen uitslag bekroond4 ,den #f;den ,juni #agfi was de lucht zeldzaam zuiver en geen enkel deel van het grootsche verschijnsel ontsnapte aan zijn waarneming4 ,ten tweede male dus was ,chappe d',auteroche geslaagd1 maar ,californi werd destijds met zware epidemische koortsen geteisterd4 ,ook hij werd er door aangetast2 hij kwam het gevaar te boven2 maar nauwelijks hersteld1 wilde hij de eclips van den #ah;den ,juni waarnemen1 en bracht den nacht met observeeren door1 ten gevolge waarvan hij den volgenden dag weder instortte en stierf4 ,hij stierf te midden zijner sterrekundige berekeningen4 ,het papier waarop hij schreef1 viel hem uit de hand1 en hij was niet meer4 ,ik weet dat ik nog maar eenige uren levens vr mij heb1 zei ,chappe2 maar ik ga tevreden heen2 ik heb mijn taak volbracht6 ,de hervormer1 de man die nieuwe wegen zoekt1 die licht wil ontsteken1 die domme vooroordeelen wil vernietigen1 die den bodem der menschelijke kennis wil bebouwen en er nieuwe denkbeelden op zaait1 zal gansch andere1 maar niet minder ernstige bezwaren ondervinden4 ,i,jverzucht1 nijd1 haat zullen zich tegen hem kanten1 de onwetendheid1 tegen hem opgehitst1 bedreigt hem telken stond4 ,galilei wordt vervolgd1 ,palissy wordt gevangen gezet1 ,ramus wordt in den ,st4 ,bartholomesnacht vermoord1 ,steven ,dolet komt in de vlammen van de ,inquisitie om4 ,deze en dergelijke ongelukken hebben gewoonlijk hem getroffen1 die zijn tijd vooruit is geweest1 te vroeg gekomen is met zijne plannen en uitvindingen en1 volgens de kernachtige uitdrukking van ,casimir ,delavigne1 het onverschoonbaar ongelijk heeft van maar al te zeer gelijk te hebben4 ,de natuurkundige en de scheikundige1 die de natuur ondervragen en hare geheimen uitvorschen door de proeven1 die zij met haar nemen1 loopen weer andere gevaren4 ,de aard van hun onderzoek stelt hen niet zelden bloot aan de schadelijke werking van de bestanddeelen1 die zij onderzoeken of van de krachten1 die zij zelven door allerlei verbindingen in het leven roepen4 ,den #f;den ,augustus #agec zou ,richman1 de geleerde secretaris van de ,academie van wetenschappen te ,petersburg1 de elektriciteit van de wolken onderzoeken4 ,hij stond bij den metalen stang1 die hij in zijn studeervertrek had opgericht en welks punt boven het dak uitstak4 ,hij had een teekenaar bij zich1 ,solokow genaamd1 die een afbeelding maken zou van de proeven4 ,er hingen zware onweersluchten4 ,richman nadert den stang met een elektroscoop1 en oogenblikkelijk vliegt er een vuurbol1 van de grootte van een vuist1 uit te voorschijn1 die den ongelukkigen geleerde nedervelt4 ,solokow werd mede ter aarde geworpen en kwam langzamerhand bij4 ,richman was een lijk4 ,de bliksem1 die bij het hoofd was ingeslagen1 was door het gansche lichaam1 in zijn lengte1 heengevlogen en bij den linkervoet weer uitgekomen4 ,enkele bloeddruppels vertoonden zich aan het voorhoofd1 en aan den voet had de ongelukkige een blauwe plek daar waar de schoenzool doorgebrand was4 ,de teekenaar had over zijn gansche kleeding lange brandplekken1 alsof ze in aanraking was geweest met gloeiende ijzerdraden4 ,den #cjsten ,december #ahdj was ,hervy1 een jong chemicus aan de school voor artsenijkunde1 bezig met het vloeibaar maken van koolzuur en bezigde daartoe het toestel van ,thilorier4 ,alles gaat goed totdat er een geweldige knal gehoord wordt4 ,de spanning van binnen is grooter geweest dan de metalen wanden verdragen konden1 het gansche toestel vliegt uit elkaar en ,hervy1 deerlijk verminkt1 met afgeslagen beenen1 bezwijkt drie dagen later4 ,de man1 die de maatschappij zal voorzien van een nieuwe beweegkracht en die haar in toepassing wil brengen op een nieuw door hem uitgevonden werktuig1 heeft terstond de gansche horde tegen zich van hen1 die door den sleur worden gedreven2 slaven1 blinden1 die zich opmaken om tegen hun eigen vrijverklaring te strijden4 ,denis ,papin ziet de schuitenvoerders van den ,rijn zijn stoomschuit in stukken slaan4 ,jacquard wordt door de burgers van ,lyon bedreigd en 't is niet alleen het gemeen1 dat het talent aanblaft1 neen1 verlichte menschen en zelfs de eerste vernuften laten zich soms tot zulke deerniswaardige handelingen verleiden4 ,fulton stelt aan het ,directoire voor torpedo's te laten maken en die bij de verdediging in te voeren4 ,volney en ,laplace worden door den eersten ,consul gekozen1 om te zamen een commissie van onderzoek te vormen4 ,fulton verschijnt vr hen en legt zijn plannen bloot2 te ,brest worden proeven genomen en als die niet terstond gelukken1 ontzegt ,bonaparte hem zijn verdere bescherming4 ,arago is niet wijzer geweest dan ,napoleon4 ,de groote sterrekundige heeft de spoorwegen voor een hersenschim gehouden1 en later heeft ,babinet niet geschroomd het leggen van een telegraafkabel dwars door den ,oceaan eene dwaasheid te noemen4 ,ook de ambtsplicht heeft zijne offers2 de geneesheer te midden der besmetting1 de mijnwerker in het hart der aarde moeten den dood in het aangezicht weten te zien4 ,het schouwspel van al deze martelaren van den vooruitgang1 van al deze krijgsknechten1 die voor edele doeleinden lijden of vallen1 is wel in staat om medelijden op te wekken2 maar het is verheffend tevens4 ,zoo doet ons ook de heldenmoed goed1 die onze voorvaderen betoonden in den strijd4 ,door het leven en de daden van al die helden en martelaren der wetenschap moeten wij opgewekt worden om1 evenals zij1 voort te gaan kennis boven rijkdom1 wetenschap boven gemak1 moeite en teleurstelling boven ledigheid te stellen4 ,wij moeten van hen leeren onvermoeid voort te werken1 geduld te paren aan geestdrift en voortvarendheid aan nauwgezetheid4 ,met de studie1 heeft ,august1 in ,thierry gezegd1 komt men moeielijke dagen door1 zonder hun last te gevoelen2 men schept zijn eigen levenslot4 ,schoon blind en lijdend1 zonder hoop op herstel en zonder verademing1 kan ik zelf dit getuigenis afleggen--en wie zal mijn getuigenis verdenken8--dat er in de wereld iets bestaat1 dat meer waard is dan zingenot1 meer waard dan fortuin1 meer dan de gezondheid zelve3 namelijk de dienst der wetenschap4 ,ook is er nog een andere reden om welgemoed te zijn--en wel deze3 dat de martelaren minder talrijk worden1 daar vooroordeel en onkunde afnemen4 ,de vervolgingen1 die in vroeger tijden zooveel martelaars deden ontstaan1 hebben opgehouden4 't ,is waar onze ,livingstone's zullen door de koorts worden vervolgd op het terrein van hunne heldendaden2 maar geen ,columbus zal geketend worden door den haat en het onrecht4 ,onze vaderen hebben het ijzeren tijdvak doorworsteld1 zei ,bernardin de ,saint ,pierre1 maar het gouden ligt voor ons4 ,twee eeuwen geleden stierf ,riquet1 de ontwerper van het ,zuiderkanaal1 dat dwars door ,frankrijk heen den ,atlantischen ,oceaan en de ,middellandsche ,zee verbindt4 ,hij stierf geruineerd4 ,nog altijd verdient dat groote werk onze bewondering4 ,riquet1 die1 zooals ,daguesseau zegt1 geen ander hulpmiddel dan een leelijken ijzeren passer tot zijn dienst had1 legde zich met zijn geheele ziel op het werk toe1 wijdde er een leven aan van geloof en volharding4 ,hij stierf van uitputting op het oogenblik1 waarop het kanaal voltooid stond te worden4 ,het werk had niet minder dan #ag millioen livres gekost1 ,riquet had er zijn gansche fortuin bij verspeeld4 ,mijn onderneming1 schreef hij in #affg1 is het kostbaarste mijner kinderen4 ,ik wacht er niets van dan wat eer en uw goedkeuring4 ,het gaat de ,lesseps1 ,dirks en anderen gelukkig beter4 ,ook wordt ,darwin niet vervolgd4 ,zij en allen1 die de wetenschap dienen1 leven thans omringd van de achting hunner tijdgenooten en hunne portretten prijken in onze gellustreerde tijdschriften4 ,zoo zullen wij dan voornamelijk ons tot het verleden te wenden hebben4 ,daar vinden wij die bezielde en bezielende martelaars1 de helden die onze bewondering opwekken en onzen ijver4 ,is er iets schooners dan de natuur1 dan de kunst1 dan de wetenschap1 zoo is het de man1 die tegenspoed verdraagt4 ,,hoofdstuk ,,ii4 ,,de ,,verovering ,,van ,,den ,,aardbol4 ,christophorus ,columbus schreef op het einde zijner dagen aan den ,koning van ,castili2 ,van mijn jeugd af voer ik ter zee en ik ben er mee voortgegaan tot heden4 ,dezen weg moeten zij kiezen1 die de geheimen dezer wereld willen leeren kennen4 ,de groot ,genuees had gelijk4 ,de geheimen dezer wereld1 de waarheden der wetenschap hebben hun oorsprong in de kennis der natuur4 ,zoo moeten wij dan in onze herinnering allereerst aan die mannen een eereplaats geven1 die hun leven hebben gewijd aan het veroveren van den aardbol4 ,en geen treffender voorbeeld kunnen wij daarvan kiezen dan het voorbeeld van den heldhaftigen man1 die ten koste van een hardnekkigen strijd tegen de ongenade van het lot en de vooroordeelen der menschen een gansch halfrond aan onze planeet als toevoegde4 ,christophoro ,colombo werd geboren te ,genua omstreeks #adcf4 ,hij was de zoon van een wollenkaarder en had twee broeders1 ,bartholomeus en ,jacob4 ,na te ,genua een degelijke opvoeding ontvangen te hebben1 begon hij op zijn veertiende jaar zich als zeeman te bekwamen4 ,hij deed een tocht naar ,tunis en in #adgg een reis naar ,i,jsland4 ,hij had zich toen reeds te ,lissabon gevestigd en trad daar in het huwelijk met ,felipa ,monis de ,palestrello1 de dochter van een zeevaarder4 ,geen plek ter wereld kon hem zoo bekoren als deze1 want sedert een eeuw verbaasde ,portugal de wereld met zijne ontdekkingstochten4 ,reeds rijpten stoute plannen in zijn brein4 ,hij bestudeerde nauwkeurig al de nieuwe wegen die de zeevaarders voor het verkeer geopend hadden en vatte weldra het grootsche voornemen op dier onderneming1 die zijn naam de onsterfelijkheid zou geven4 ,zijn doel was geenszins1 zooals men soms heeft gemeend1 een nieuwe wereld te vinden2 maar wel om1 dwars over den ,atlantischen ,oceaan ,indi op te sporen en westwaarts opzeilende het ,oosten te ontmoeten4 ,dit plan dat geenszins nieuw was1 vervulde destijds vele gemoederen4 ,de wijze ,toscanelli en anderen hadden er al over gedacht1 maar ,columbus wijdde er zich geheel aan en maakte er zijn onherroepelijk levensdoel van4 ,columbus was arm en zijn werk onmetelijk4 ,allereerst wendt hij zich tot zijn vaderstad1 maar de stad ,genua staat hem de middelen niet toe1 die hij van noode heeft1 wil hij zijn plan verwezenlijken4 ,hij draagt zijn plan vervolgens voor aan den koning van ,portugal ,joan ,,ii1 die het deed onderzoeken door een commissie van twee beroemde aardrijkskundigen4 ,deze lieden hielden het denkbeeld van den zeevaarder voor een hersenschim en hemzelven voor een zonderling4 ,de koning echter kon dit oordeel niet billijken en gaf zich een tijd lang over aan den invloed van een man van vooruitgang en kennis1 ,pierre de ,noronha1 die te recht begrepen had dat men1 om de rijkdommen van ,portugal te vermeerderen1 zeen moest oversteken en nieuwe wegen zoeken en nieuwe volken hechten aan de kroon4 ,maar ,joan ,,ii1 weifelend van aard en zwak van wil1 koos weldra de partij van ,columbus' vijanden en wees niet alleen het aanbod af van den kundigen man1 die voor ,portugal een nieuwen zeeweg zou zoeken1 maar pleegde jegens hem het zwartste verraad4 ,de trouwelooze vorst knoopte onderhandelingen met ,columbus aan1 vroeg zijne kaarten te zien1 liet hem zijn plan ontvouwen in tegenwoordigheid van zijne raadslieden1 en toen hij al zijne geheimen bezat1 ontzag hij zich niet een kleine vloot uit te rusten1 die in de door ,columbus aangewezen richting den ,atlantischen ,oceaan opvaren en den argeloozen zeevaarder berooven zou van de vrucht zijner overpeinzingen4 ,nauwelijks was de kleine vloot vier dagen ver den ,oceaan ingevaren of de zeelieden1 door storm beloopen1 werden door schrik overmand en keerden met schade en schande in de haven terug4 ,toen besloot ,christophorus ,columbus een land te verlaten1 waar hij niets dan de bitterste teleurstellingen ondervond4 ,ten tweeden male begaf hij zich naar ,genua4 ,hij hernieuwde er zijne voorstellen1 maar vond even weinig gehoor als vroeger4 ,hij liet zich echter door niets ter wereld ontmoedigen4 ,nog eens klopte hij aan bij de grooten1 de hand ophoudende--maar ook het hoofd1 als iemand die in 't belang der menschheid de ontdekking eener nieuwe wereld komt afbedelen4 ,hij verkeerde nu in den uitersten nood2 de groote sollicitant had slechts lompen om zich te kleeden4 ,daarbij verloor hij zijn gade en moest zelf zijn jongen1 een knaap van elf jaren1 verzorgen4 ,eens zwierf hij1 in beklagenswaardige omstandigheden1 door de omstreken van ,palos de ,mogues1 een stad in ,andalousi en kwam bij toeval voor de poort van een ,franciscaner klooster4 ,hij klopt aan en vraagt een weinig brood en water4 ,de prior ,juan ,perez de ,marchena noodt den vreemdeling bij zich1 ondervraagt hem1 wordt getroffen door de waardigheid van zijn houding en is een en al verbazing1 wanneer ,columbus hem zijn geschiedenis verhaalt1 zijn plannen ontvouwt en zijn verwachtingen mededeelt4 ,de gastvrijheid van den prior ging over in een warme vriendschap en1 dank zij dezen machtigen beschermer1 kreeg hij toegang tot het hof van ,spanje en gehoor bij ,ferdinand en ,isabella4 ,columbus begeeft zich nu naar ,cordova1 waar de koning verblijf houdt en met kracht de vijandelijkheden voorzet tegen de ,mooren4 ,na maanden lang gewacht te hebben1 werd hij eindelijk toegelaten4 ,bescheiden1 maar vrijmoedig vertoont hij zich1 wetende dat hij een gunstelings des ,hemels is1 uitverkoren om diens groote doeleinden te verwezenlijken4 ,ferdinand echter ziet in de plannen van ,columbus een middel om ter zee met ,portugal te wedijveren en neemt het besluit1 bevoegde beoordeelaars over deze plannen te raadplegen4 ,de door den koning in ,salamanca samengeroepen raad bestond uit geleerde monniken en grootwaardigheidsbekleeders der ,kerk1 mannen1 niet weinig vooringenomen tegen iemand1 die zich verstoutte iets te weten of hun eenige inlichtingen te geven4 ,deze lieden verwaardigden zich den armen gelukzoeker een willig oor te leenen4 ,columbus had ten overstaan van deze heeren niet op wetenschappelijke vragen maar op bijbelteksten te antwoorden en op tegenwerpingen als deze3 dat de leer der tegenvoeters onvereenigbaar is met het geloof4 ,waren er aan gene zijde van den ,oceaan bewoonde landen1 dan1 zoo beweerde men1 kon men niet langer aannemen dat alle menschen van ,adam afstamden2 immers hoe zouden diens nakomelingen in zoo oude tijden de zee zijn overgestoken4 ,men gaf hem te kennen dat1 volgens het ,n4 ,testament1 de aarde plat was en den vorm had van een grooten schijf2 men zeide verder dat de aarde1 ware zij bolvormig1 onbewoonbaar zou zijn beneden de keerkringen1 wegens de overmaat van warmte1 die daar heerschen zou4 ,zoo zag ,columbus zich opnieuw aan de ellende ten prooi en bovendien zag hij zich behandeld als een gek en een verdoemde4 ,zich niet latende ontmoedigen1 schreef de toekomstige wereldontdekker aan den koning van ,engeland2 vervolgens in ,mei #adhi zocht hij ,ferdinand en ,isabella weder op1 die van hun tocht tegen ,malaga naar ,cordova teruggekeerd waren4 ,er was sprake van dat de samenkomsten betreffende ,columbus' plannen zouden hervat worden2 maar jaren lang bleef de beslissing uit1 totdat eindelijk1 in den winter van #adia1 de raad van ,salamanca een verslag uitbracht1 hetwelk het ontwerp van den zeevaarder voor ijdel en onuitvoerbaar verklaarde1 terwijl het verder heette3 een groot vorst paste het niet op zulke zwakke gronden1 als bij deze gelegenheid te berde waren gebracht1 zich in zoodanige groote ondernemingen te steken4 ,wij zullen de verdere stappen van den onvermoeiden man niet volgen2 wij willen niet verhalen hoe hij zich ook tot den ,franschen koning ,karel ,,viii wilde wenden2 liever spoeden wij het oogenblik te gemoet1 waarop zijne volharding en zijn ijver ten laatste bekroond werden4 ,in ,februari #adib kreeg ,columbus op nieuw gehoor bij koningin ,isabella en wel door tusschenkomst van ,louis de ,saint-,angel1 ontvanger der kerkelijke inkomsten van ,arragon1 tevens een van des zeevaarders warmste aanhangers4 ,eenige vrienden1 die medegekomen waren1 bepleitten zijn zaak met zooveel aandrang dat de koningin zich liet overhalen en beloofde zich persoonlijk met de uitvoering te zullen belasten4 ,zoo dan mocht ,columbus eindelijk1 na twintig jaren van volhardenden strijd1 in zee steken met den titel van admiraal en met de belofte van onderkoning of gouverneur te zullen zijn van al de landen1 die hij ontdekken mocht4 ,drie schepen werden uitgerust1 met wakker volk aan boord4 't ,waren zonderling gebouwde schepen1 met hooge voor- en achtersteven1 gelijk wij ze dikwijls op oude platen hebben gezien4 ,men ijst bij de gedachte dat met zulke schepen en zulke eenvoudige hulpmiddelen zulk een gewaagde tocht over gansch onbekende zeen ondernomen werd2 maar men voelt dan ook des te meer bewondering voor den man1 die op vijftigjarigen leeftijd--een leeftijd1 waarop zoo menigeen zijn loopbaan heeft volbracht--de zijne eerst begint en door de ontdekking van een tweede halfrond een nieuw tijdperk zal openen voor de geschiedenis der menschheid4 ,columbus verliet den #c;den ,augustus #adib de haven van ,palos1 en na zoo lang gestreden te hebben tegen de onkunde der menschen had hij nu te strijden tegen de bijgeloovige vrees der schepelingen1 de angsten die de groote ,oceaan hun veroorzaakte2 en daarbij had hij al de zorgen en moeiten en onzekerheden te torsen van een eerste proefreis4 ,den #ab;den ,october #adib1 na zeventig dagen varens1 bespeurde hij voor de eerste maal land1 het kustland van ,indi1 zooals hij waande4 ,op een eiland1 dat hij ,san ,salvador noemde1 trad hij het eerst aan wal4 ,de inboorlingen ontvingen en begroetten hem met vreugdebetuigingen en plechtig nam hij1 namens den koning en de koningin van ,spanje1 het land in bezit4 ,later ontdekte hij nog drie eilanden4 ,den #bhsten ,october landde hij op ,cuba1 een maand later op ,hispaniola 7,hati74 ,hij bouwde daar het fort ,natividad1 waar hij een bevelhebber met eenige manschappen achterliet1 en toen keerde hij naar ,spanje terug4 ,deze gedenkwaardige reis en deze gansche onderneming is zeker een der grootste heldendaden1 die de menschheid heeft verricht ter ontdekking van nieuwe wegen en ter verovering van nieuwe wereldstreken4 ,de schok1 dien deze ontdekking in de harten en op de verbeelding teweegbracht1 was verbijsterend4 ,men rekende er niet meer op dat de drie schepen zouden terugkeeren4 ,met vele vreezen had men de zeelieden zien vertrekken1 die dezen gewaagden tocht hadden ondernomen4 ,de groote ,oceaan1 die door de ,arabieren als de donkere zee was aangeduid1 had zich niet anders voorgedaan aan den geest1 dan als een grenzelooze afgrond4 ,nauwelijks had men dan ook vernomen dat ,columbus weergekeerd was en land gevonden had1 of de geestdrift steeg ten top4 ,toen de admiraal te ,barcelona aankwam1 waar de koning en de koningin hem opwachtten1 zag hij een talrijk en deftig gezantschap naderen1 hetwelk hem de stad binnenleidde4 ,zes ,indianen1 die ,columbus had meegenomen1 openden den optocht4 ,daarna volgde een verzameling levende papegaaien en nog onbekende opgezette dieren van allerlei soort1 planten1 aan welke men geheime krachten toekende1 en gouden kronen1 die een denkbeeld moesten geven van den rijkdom der nieuw gevonden wereldstreken4 ,columbus zelf zat te paard en een soort van eerewacht omstuwde hem4 ,de straten waren opgepropt van menschen1 op de balcons en voor de vensters zaten en stonden tal van dames1 en de daken zelfs waren bezet4 ,men voerde den held in een groote zaal1 waar hij den koning en de koningin omringd vond van een schitterend gevolg4 ,toen hij binnentrad stonden ,ferdinand en ,isabella op4 ,columbus boog de knie1 kuste de vorstelijke handen en deed hun het verhaal van zijn reis4 ,de eerbied en de bewondering1 die men voor den edelen man gevoelde1 vermochten nauwelijks de aandoening te beteugelen1 die het verhaal bij allen opwekte4 ,toen hij echter zijn verhaal geindigd had1 knielde de gansche vergadering neder en vereenigde zich aller stem tot een plechtig ,te ,deum4 ,ook de soberste zielen werden dronken van de zonderlingste en meest overdreven droomen en verwachtingen4 ,ieder had den mond vol van het ontdekte goudland1 ieder droomde van een nieuw paradijs1 een wonder- en tooverland4 ,en ,columbus zelf hield het er voor dat de schatten dier streken inderdaad onuitputtelijk waren4 ,hij stond nu op het toppunt van glorie en voorspoed1 doch het genot1 dat hij nu ondervond was ook zoo goed als het eenige loon1 dat hem zijn leven lang ten deel viel4 ,den #besten ,september #adic ondernam hij zijne tweede reis4 ,hij was nu commandant van zeventien schepen4 ,een groot aantal edelen maakten de reis mee1 en in het geheel bedroeg de bemanning der vloot #abjj koppen4 ,nu werden ,guadeloupe en ,jamaica ontdekt en ,st4 ,dominique en ,cuba doorreisd4 ,columbus kwam in #adif in ,spanje terug4 ,hij bracht #bbe passagiers en #cj ,indianen met zich te huis4 ,maar deze thuiskomst verschilde veel van de vorige4 ,de ,spanjaarden1 die met hem wederkeerden1 waren ontmoedigd1 ter neergeslagen en verbitterd tegen hem4 ,heengegaan met de onzinnigste verwachtingen en weergekeerd in ziekelijken en ellendigen toestand1 hielden zij niet op de bitterste klachten te uiten tegen den man1 die hen op zulke groote rijkdommen had doen hopen4 ,waar was dat tooverland1 dat paradijs1 dat beloofde land8 ,in plaats van voorspoed hadden de landontdekkers slechts beproevingen gevonden4 ,zij hadden van niets te gewagen1 dan van strijd tegen de inlanders1 van moeite en ontbering4 ,te vergeefs was het dat ,columbus de geestdrift trachtte aan te wakkeren2 er was nu eenmaal asch gestrooid op den gloed2 de bewondering was vervangen door smaad4 ,de ,spaansche koning en de koningin begroetten den admiraal met belangstelling1 maar tegelijk met zekere koelheid1 en toen hij het voorstel deed een derden tocht te ondernemen1 werd hij maar al te duidelijk gewaar dat de geheime tegenwerking en de laaghartige ijverzucht zijner vijanden al vruchten begonnen te dragen4 ,den #cjsten ,mei #adih vertrok hij weder met zes schepen4 ,nog eens hadden zijn onvergelijkelijke wilskracht en zijn kloeke en onbedwingbare geest het pleit gewonnen4 ,hij ontdekte nu ,trinidad1 betrad het vasteland van ,amerika1 en vond de golf van ,para1 de eilanden ,conception en ,assumption4 ,maar hij had te strijden met opstand onder degenen1 die hij te ,sint ,dominique had achtergelaten1 en onder velerlei moeite en tegenwerking1 die hij van de zijde zijner landgenooten ondervond1 deed hij vijf schepen naar ,spanje vertrekken1 en met deze verzond hij brieven aan den koning1 in welke hij zijne klachten en grieven blootlegde4 ,tengevolge van de kuiperijen aan het hof vaardigde ,ferdinand naar ,st4 ,dominique geen overheidspersoon en rechter af1 zooals ,columbus verzocht had1 maar een beul1 don ,francisco de ,bobadilla1 voorzien van brieven van volmacht1 waarin hij tot gouverneur der ontdekte gewesten aangesteld en met een onbeperkt gezag bekleed werd4 ,te ,st4 ,dominique aangekomen trad ,bobadilla er als heer en meester op1 vestigde zich in het huis van den admiraal en gaf hem een afschrift van de brieven1 waarbij hem 7,bobadilla7 het oppergezag werd verleend4 ,vervolgens deed hij den admiraal1 zonder hem te hooren1 in een vesting opsluiten1 te gelijk met zijne broeders1 die in de nieuwe wereld waren achtergebleven4 ,aan zekeren ,alonzo de ,villejo werd de taak opgedragen hem naar ,spanje over te brengen4 ,columbus onderwierp zich1 zonder een klacht te slaken2 zoowel hij zelf als zijne broeders werden als misdadigers1 met ketenen beladen1 naar een schip gevoerd1 dat spoedig zee koos4 ,villejo1 die medelijden had met zijn gevangene1 wilde zijne ketenen los maken1 maar de admiraal verzette zich hiertegen4 ,ik wil ze dragen1 zeide hij1 als een bewijs van het loon1 waarmee men de diensten betaalt1 die ik het land bewezen heb4 ,deze boeien1 zoo verhaalt ons ,fernando ,colombo1 heb ik steeds in mijns vaders kamer zien hangen en hij beval ons dat wij ze bij hem zouden leggen1 als hij begraven werd4 ,toen de zeereiziger in ,spanje aanlandde1 gebood de ,koning1 die zich waarschijnlijk schaamde over ,bobadilla's gedrag1 dat de gevangenen vrijgelaten zouden worden4 ,columbus was nu diep ter neer geslagen4 ,de wereld walgde hem4 ,de wereld heeft mij meer dan duizendmaal slag geleverd1 schreef hij1 en ik heb altijd weerstand weten te bieden1 tot op dezen dag1 nu ik mij niet verdedigen kan1 noch met de wapenen1 noch met beleid4 ,met welk een uitgezochte barbaarschheid hebben zij mij in de diepte doen nederzinken6 ,maar staande gehouden door dien godsdienstigen zin1 die het kenmerk uitmaakt zijner eeuw1 vervuld van het denkbeeld om later het ,heilige ,graf te bevrijden1 vatte de onvermoeide man het plan op tot een vierde reis1 die nu werkelijk1 zooals hij meende1 ,spanje rijk zou maken4 ,hij vertrok van ,cadix op den #i;den ,maart #aejb1 vergezeld van zijn broeder ,bartholomeus4 ,op deze reis ontdekte de zes-en-zestig-jarige het eiland ,guanaga1 zeilde de kusten van ,honduras en ,mosquito langs1 bereikte ,porto ,bello op de landengte van ,panama1 zette op ,veraguas voet aan wal en ontdekte de rijke goudmijnen dezer gewesten4 ,hij trachtte verder een volksplanting te vestigen aan de rivier de ,belen2 maar de meesten van die hij er achterliet werden door de inboorlingen vermoord1 en toen hij de overigen ter hulp snelde werden zijne schepen door storm beloopen en zoo goed als uit elkander geslagen4 ,zijn gestel1 door ouderdom1 moeite1 zorg en lijden ondermijnd1 was tegen deze nieuwe beproevingen niet opgewassen4 ,wel slaagde hij er in de ongelukkigen te bevrijden en streed hij nog een tijd lang tegen geweldige stormen en gedurigen opstand van zijn volk2 maar krankte en uitputting wierpen hem neder4 ,dank zij de tegenwoordigheid van geest1 door zijn broeder betoond1 ontsnapte hij het gevaar van door zijne eigene schepelingen vermoord te worden4 ,in dien treurigen toestand viel hij te ,st4 ,dominique binnen1 en den #g;den ,november #aeje keerde hij naar ,spanje terug4 ,hij was negen-en-zestig jaren oud4 ,in ,spanje aangekomen1 vernam ,columbus dat zijn goed gesternte1 de koningin ,isabella1 overleden was4 ,de koning wilde hem geen recht verschaffen4 ,doch de dood was niet verre meer4 ,een wreedaardige krankte sleepte hem onder het lijden van vele martelingen ten grave4 ,den #bj;den ,mei van het jaar #aejf ontsliep hij met de woorden3 ,vader1 in uwe handen beveel ik mijn geest4 ,zoo stierf deze martelaar4 ,hebben zijn tijdgenooten het hunne gedaan om zijn roem te verkleinen1 de toejuiching van het nageslacht heeft reeds lang het brommen van den haat en den nijd gesmoord4 ,het groet met geestdrift den veroveraar1 die den sluier heeft opgelicht1 waarachter1 duizenden van jaren1 een halve wereld in 't verborgen sluimerde4 ,humboldt is de tolk van dien geestdrift1 waar hij uitroept3 ,columbus heeft zich verdienstelijk gemaakt ten opzichte van de gansche menschheid1 wijl hij een oneindig aantal nieuwe dingen aan haar nasporing heeft onderworpen4 ,het menschelijk denken heeft zich door zijn ontdekking uitgebreid4 ,aan den aanvang van een nieuwen tijdkring1 op de grens waar de oude wereld en de nieuwe elkander ontmoeten1 staat deze edele en kloeke geest1 de eeuw beheerschend1 die hem den stoot gaf en die op haar beurt van hem het leven kreeg4 ,nu er dan alzoo een begin gemaakt was1 ging men ijverig voort den boeg naar de nieuwe wereld heen te wenden1 maar nog steeds kostte die voortgaande beweging moeite en verdriet4 ,welk loon ontving ,fernando ,cortez voor de uitstekende diensten1 die hij bewees8 ,hetzelfde loon1 dat ,columbus gewonnen had4 ,de veroveraar van ,mexico werd blootgesteld aan al de pijnigingen van een ellendig rechtsgeding4 ,aan het einde van zijn roemrijke loopbaan1 leidt hij aan het hof van ,karel den ,vijfde een droevig bestaan4 ,voltaire vertelt dat hij geen gehoor bij den keizer kunnende krijgen en hem toch willende spreken1 met geweld door de menigte drong1 die het keizerlijke rijtuig omringde4 ,op de vraag van ,karel wie dit mocht zijn1 zou hij geantwoord hebben3 ,ik ben de man1 die u meer koninkrijken heeft geschonken1 dan uw voorouders u steden hebben nagelaten4 ,nadat ,amerika ontdekt was1 maakte de ,portugees ,fernam ,magalhaens voor het eerst de reis om de wereld4 ,ook hij had hierbij veel te strijden1 reeds vr hij uitzeilde4 ,portugees van geboorte1 en door zijn vaderland miskend1 had hij in ,spanje troost gezocht4 ,hij vond dien bij ,karel ,v2 maar de ambtenaren van het ministerie van kolonin waren kwalijk gezind jegens hem4 ,den #bbsten ,october #aeah1 toen hij bezig was zijn vloot van het noodige te voorzien1 werd het volk tegen hem opgeruid1 omdat hij het wapen van ,castili verwijderd en door dat van ,portugal vervangen zou hebben1 terwijl hij alleen zijn eigen wapenbord aan boord had gebracht4 ,het scheelde weinig of hij werd gedood4 ,karel ,v gaf zijn ongenoegen te kennen over deze bejegening1 en zorgde dat de tocht spoedig kon aangevangen worden4 ,maar onder welke treurige vooruitzichten begon deze eerste reis om de wereld6 ,magalhaens moest1 om aan den wensch van den koning te gemoet te komen1 onder zijne schepelingen een man opnemen1 die bijna evenveel gezag had als hijzelf4 ,dit was ,juan de ,carthagena1 die den titel van ,inspecteur ,generaal droeg en gezagvoerder was over het derde schip der vloot4 ,hij was door een machtig geestelijke aanbevolen en haatte ,magalhaens4 ,nog een ander vijand moest hij aan boord van zijn eigen schip dulden1 en wel een landgenoot1 ,estevan ,gomez4 ,zoo vond de groote zeereiziger zich omringd1 niet van trouwe vrienden en medearbeiders1 op wie hij rekenen kon1 maar van naijverige mededingers1 die een stillen wrok tegen hem koesterden4 ,nauwelijks was de vloot uitgezeild--dit geschiedde den #bjsten ,september #aebj--of ,juan de ,carthagena begon het gezag van den opperbevelhebber te ondermijnen4 ,hij sprak ,magalhaens op vrijpostige wijze1 als zijn gelijke1 aan en werd van dag tot dag aanmatigender4 ,eens zelfs waagde hij 't1 in tegenwoordigheid van eenige matrozen1 ,magalhaens met dreigende woorden aan te vallen4 ,toen begreep deze dat hij handelen moest4 ,hij greep zijn tegenstander in de borst en sloeg hem in de boeien1 als den minsten matroos4 ,men was toen nog op de kust van ,guinea4 ,magalhaens stak den ,oceaan over1 wendde den boeg naar ,brazili en kwam in ,december #aebj in de baai van ,rio de ,janeiro4 ,vervolgens zeilde hij langs de ,amerikaansche kust voort1 in de hoop van dien doortocht te vinden1 dien hij in het ,zuiden verwachtte en die later voor altijd zijn naam zou dragen4 ,het koude seizoen was in aantocht en ,magalhaens wilde in de haven van ,san ,julian overwinteren2 maar nu begon de bemanning te morren4 ,te midden van de kale1 sombere1 koude gewesten1 waarin zij zich bevonden1 werden velen moedeloos en gaven hun verlangen te kennen1 om den boeg naar ,spanje te keeren4 ,magalhaens stond als een rots4 ,geen bidden1 geen dreigen vermochten hem aan het wankelen te brengen4 ,hij gaf te kennen dat hij liever sterven wilde1 dan met schande naar ,seville wederkeeren1 en met zijn veerkracht en moed wist hij de weerbarstige schepelingen te bedwingen4 ,het openlijke gemor nam een einde2 maar in stilte bleef de tegenwerking woelen en weldra brak zij geweldig los1 onder voorgang van een paar officieren1 ,luiz de ,mendoza en ,gaspard de ,quesada4 ,een bloedig tooneel volgde4 ,magalhaens1 aan zich zelven overgelaten1 moest1 zou hij niet als slachtoffer vallen1 de oproerigen vellen4 ,hij besloot tot het laatste1 en zond op ,luiz de ,mendoza een welvertrouwd man af1 ,gonzalo ,givet de ,espinoza4 ,deze overhandigde den officier een brief1 waarin de opperbevelhebber hem voor zich daagde4 ,luiz de ,mendoza weigerde te verschijnen en spotte met dit bevel4 ,maar toen wierp ,espinoza zich op hem en stiet hem zijn dolk in den hals4 ,magalhaens ging met zooveel kracht1 bekwaamheid en stoutheid op den ingeslagen weg voort1 dat hij de oproerige bemanning der ,victoria en ,trinidad spoedig tot gehoorzaamheid dwong4 ,gaspard werd onthoofd4 ,de lijken der samenzweerders werden1 ten aanschouwen van al het volk1 aan wal gebracht1 en daar las n der officieren hun vonnis4 ,toen deze daad van hoog gezag volbracht was--eene daad1 die1 hoe verdedigbaar ook1 de nagedachtenis van den bevelhebber niet tot eere strekt--werd ,san ,julian verlaten4 ,na den opstand van menschen te hebben doorstaan1 had hij met dien der elementen te doen4 ,met veel moeite en onder groote gevaren bereikte hij ,vuurland en ontdekte de zeestraat1 die zijn naam draagt en den doortocht1 waarvan hij gedroomd had4 ,den #bgsten ,november #aebj zette hij koers naar het ,noord-,oosten en dreef in die groote wijde zee1 die toen zoo kalm was1 dat men hem de ,stille ,zuidzee noemde4 ,hier ontdekte hij de ,marianen en zette eindelijk op het eiland ,zebou voet aan wal1 om er de schepen van leeftocht te voorzien4 ,de vorst van dit eiland ontving de vreemdelingen met alle teekenen van toegenegenheid4 ,magalhaens zocht de inboorlingen tot het ,christendom te bekeeren en bouwde zelfs een kerk1 maar hij beging de groote fout van den vorst van ,zebou aan te stellen tot hoofd en leenheer van al de andere vorsten van het eiland4 ,deze wilden niets weten van die europeesche aanmatigingen2 n van hen1 de koning van ,mactan1 bracht een leger op de been van niet minder dan zesduizend man1 en verzette zich daarmee tegen de vreemde indringers4 ,magelhaens moest nu krijg voeren4 ,met een handvol volks trok hij tegen den koning van ,mactan op2 maar vond het gehucht1 waar deze zijn residentie had1 verlaten en stak het in brand4 ,nu kwamen de ,indianen opzetten en begroetten de ,spanjaarden met steenen en pijlen1 en dat wel met zooveel hevigheid en met zulk een overmacht1 dat ,magalhaens den terugtocht aannam en de schepen opzocht4 ,juist zou hij zich met de zijnen in de sloepen begeven1 toen een steenworp hem het been verbrijzelde en hem neervelde4 ,een ,indiaan maakte met een speer een eind aan zijn leven4 7#bg ,april #aeba47 ,zoo stierf ,magalhaens2 maar zijn taak was volbracht4 ,de groote vraag hoe de reis te maken om de wereld was opgelost4 ,hoe nader wij komen aan den nieuweren tijd1 des te meer zien wij deze ontdekkingen den stoot geven tot nieuwe onderzoekingstochten4 ,eerst opent ,amerika1 van het noorden tot het zuiden1 der wereld een breede baan2 straks doemt het groote vasteland van ,australi op1 met de eilanden der ,stille ,zuidzee1 en ook het geheimzinnig ,afrika1 het groote vraagstuk van zoovele eeuwen1 opent zijne poorten voor de beschaafde wereld4 ,eindelijk zijn het slechts de twee polen1 die1 ten zuiden en ten noorden door ondoordringbaar ijs versperd1 het menschelijk onderzoek tarten4 ,de ,poolstreken1 die als het ware de spil der aarde aan hare uiteinden omgeven1 maken thans een punt uit van volhardend onderzoek4 ,engeland1 ,zweden en ,nederland stoomen en zeilen er heen om land en zee te onderzoeken4 ,met name is het de ,noordpool die men meer en meer zoekt te naderen4 ,en heeft thans ,nordenskjld een weg gevonden noordwaarts naar ,china4 ,eeuwen reeds geleden is deze met zelfverloochening en moed gezocht4 ,de weg1 die naar de ,noordpool voert1 is als omzoomd met de lijken der helden1 die gestorven zijn4 ,moge ook ,nederlands vlag ,euroop den doortocht niet gewezen hebben door het ijzig ,noord naar het zengend ,oost1 toch hebben de ,nederlanders behoord tot de eerste ,noordpoolvaarders1 gelijk wij thans gelukkig weder ook behooren tot de laatste4 ,ook ons volk heeft er zijne helden bij verloren1 martelaren voor het vaderland en voor den vooruitgang4 ,balthazar ,moucheron van ,middelburg vatte het plan op--een plan reeds door de ,engelschen geopperd maar opgegeven--om den noordelijken doortocht te zoeken naar ,china en ,indi4 ,zijn plan leidde tot het uitrusten van een klein eskader onder ,cornelis ,cornelisz ,nay van ,enkhuizen en ,willem ,barentz4 ,zij zouden beproeven benoorden ,novaja ,zemlya een open vaarwater te vinden4 ,de schepen scheidden zich van elkander en ,barentz verkende de westkust van het genoemde eiland tot aan ,kaap ,nassau4 ,hier stiet hij op het ijs en keerde terug4 ,nay was voortgedrongen door de zeestraat bezuiden ,waigatsj1 die hij ,straat ,nassau noemde1 zeilde de ,kara-,zee in2 en meenende dat hij het open vaarwater naar ,china al gevonden had1 keerde hij met blijde tijding naar het vaderland terug1 tegelijk met ,barentz1 dien hij op den terugweg ontmoette4 ,na een mislukten tocht in #aeie1 werd in #aeif door de stad ,amsterdam een derde tocht uitgerust onder ,jacob van ,heemskerk1 ,willem ,barentz en ,jan ,cornelis ,rijp4 ,op dezen tocht ontdekten onze zeevaarders ,spitsbergen1 't welk zij voor ,groenland hielden en zeilden westelijk op tot #gi #cj'2 maar al spoedig gingen de twee schepen elk zijn eigen weg4 ,rijp wilde rechtstreeks naar het oosten doordringen1 ,barentz ,novaja ,zemlya aandoen4 ,rijp keerde onverrichter zake naar het vaderland terug4 ,barentz bereikte zijn doel en voer de ,westkust van ,novaja ,zemlya in noordelijke richting langs en de ,noordkaap om4 ,toen hij verder oostwaarts op wilde1 werd hij door het drijfijs genoopt aan de ,oostkust van het eiland een bocht binnen te loopen1 waar hij overwinterde4 ,hier verduurden de reisgenooten de bitterste koude4 't ,was de eerste poolwinter die door ,europeanen werd doorgebracht4 ,en der tochtgenooten1 ,gerrit de ,veer1 heeft al dit lijden beschreven1 en niemand zal zonder aandoening het eenvoudig en verheven naieve verhaal dezer overwintering lezen4 ,zij bouwden zich een houten hut1 het zoogenaamde ,behouden ,huijs1 sleepten er in1 wat hun dienstig kon zijn1 rookten er hun pijp1 aten er hun smakeloos geworden proviand of de met levensgevaar geschoten beren1 maar verloren1 onder al hun kommer1 hun goeden luim niet1 al zaten zij ook acht maanden lang in duisternis en al hoorden zij ook niets dan het doffe1 sombere gehuil van den storm4 ,de ontbering klom dag aan dag4 ,eindelijk1 den #ad;den ,juni1 braken de reizigers in twee open booten1 die zij zelven gebouwd hadden1 door het ijs1 zeilden de open zee in en ontmoetten ,rijp1 die in ,november met hen in het vaderland terugkwam4 ,den #bjsten ,juni was ,barentz overleden1 het oog op de kaart en de plannen van den terugtocht met zijne mannen besprekend4 ,mij dunkt1 het zal met mij niet lang duren6 ,zoo sprak eenige oogenblikken voor zijn dood de moedige man1 man niet van woorden1 maar van daden1 eenvoudig in zijn plichtsbetrachting en in zijn sterven4 't ,leek dit kloeke geslacht volkomen natuurlijk1 dat het tot in ,juni schip en lading in het ijs bleef bewaken en zijn leven er voor zette4 ,het sterft niet als een held in melodrama1 maar gaat stil daarheen in de groote rust1 held door moed1 en nog eens held door zijn eenvoud4 ,bij het vertrek uit het ,behouden ,huijs had ,barentz een stuk opgesteld1 een klein cedelken1 waarop echter meer stond dan in menig boek4 ,het bevatte het korte verhaal van de lotgevallen der reisgenooten4 ,men deed het in een kruithoorn en hing het op in den schoorsteen1 op avontuer offer yemant na hen quame1 dat dien weten mocht1 wat hun bejegent was en hoe 't hen gegaan hadde4 ,barentz' ,behouden ,huijs bleef op het strand van de ,i,jshaven niet minder dan #bgh jaren verlaten en onopgemerkt staan4 ,doch den #g;den ,september #ahga kwam er yemand na hen1--het was de ,noorsche kapitein ,carlsen4 ,hij vond de overblijfselen van het huis nog overeind staan1 de slaapplaatsen1 de hollandsche klok1 hellebaarden1 musketten1 tafelgereedschap1 alles1 zooals de ,veer het beschreven had4 ,met eerbied trad de ,noor de eenzame hut binnen1 waarboven zooveel storm was heengegaan1 waarbinnen zulke moedige en trouwe harten geklopt hadden4 ,carlsen nam eenige zaken mee1 die door een ,engelschman1 later door het ,nederlandsche gouvernement1 werden overgenomen4 ,vijf jaren later kwam ,charles ,gardiner1 een ,engelschman1 op ,nova ,zemlya en bracht een tweede lading voorwerpen mee1 die de edelmoedige vinder aan ons land ten geschenke gaf4 ,thans prijken deze onwaardeerbare overblijfselen in den ,haag1 in de modelkamers der koninklijke marine1 blijvende lijdens- en zegeteekenen van ons voorgeslacht1 blijvende vingerwijzingen voor het nageslacht4 ,in den aanvang van de zeventiende eeuw zeilde een engelsch zeevaarder1 ,henry ,hudson genaamd1 met een klein vaartuig de ,oostkust van ,groenland langs1 en kreeg een deel van ,spitsbergen1 door hem ,nieuw-,land genaamd1 in het gezicht4 ,in ,amerika ontdekte hij de rivier en de baai die thans zijn naam dragen4 ,ontzettend was zijn levenseinde4 ,hij was nauwelijks een nieuwe baai van ,noord-,amerika ingevaren1 of1 ten gevolge van den langen duur der reis1 begonnen de levensmiddelen te ontbreken4 ,het scheepsvolk kwam in opstand en de kapitein werd1 met zijn zoon en een paar matrozen1 in een sloep aan de golven prijs gegeven4 ,men heeft nimmer iets van de ongelukkigen vernomen1 die laaghartig verzaakt en verraden werden4 ,wie kent den naam niet van ,john ,franklin en ten minste niet eenigszins zijn treurige geschiedenis8 ,in #ahjj bij de engelsche marine in dienst getreden1 woonde ,franklin onder ,nelson den zeeslag bij ,koppenhagen bij en nam deel aan een onderzoekingstocht in ,australi1 op welken hij in #ahjc bij een schipbreuk dreigde om te komen4 ,bij ,trafalgar streed hij met moed en beleid4 ,in #ahjd werd hij gewond bij het beleg van ,nieuw-,orleans1 hetwelk door ,jackson met heldenmoed verdedigd werd4 ,sinds #ahah wijdde ,franklin zich aan de ,noordpoolvaart1 en in #ahai deed hij1 in gezelschap van ,richardson1 ,hood1 ,back en ,hepburn1 te voet en onder ongehoorde ellende1 een verkenningstocht langs het ,noorderstrand van ,amerika1 en wel over een lengte van niet minder dan #ijj kilometers4 ,de moedige reizigers vorderden niet dan langzaam over de uitgestrekte sneeuwwoestijnen1 die hier en daar door diepe ravijnen doorsneden werden4 ,zij waren zoo uitgeput1 dat sommigen er het bewustzijn bij verloren4 ,back werd met drie man vooruitgezonden1 om de hulp in te roepen van de bezetting van het fort ,enterprise1 bij het ,slavenmeer4 ,ondertusschen toog ook ,franklin1 die zich hersteld gevoelde1 met de rest der tochtgenooten verder voort door de sneeuw4 ,hij kon daags maar #e of #f mijlen vooruitkomen4 ,twee mannen van ,canada bezweken en men deelde onder elkander de schoenzolen4 ,richardson1 een engelsch matroos en een der ,iroqueezen1 die deel namen aan den tocht1 moesten in een tent achterblijven4 ,franklin zette zijn wanhopigen tocht voort4 ,eindelijk kreeg men het fort in het gezicht4 ,helaas6 het was ontruimd geworden1 en er was niets te vinden4 ,zoo vervloog alle hoop1 op het oogenblik waarop de moedige onderzoekers zich gered waanden4 ,zij zagen elkander aan en zonder te spreken barstten de helden in tranen uit4 ,met drie man bleef ,franklin in het fort en kookte soep van eenige beenderen1 die onder een hoop vuilnis waren achtergelaten4 ,twee dagen later zag hij dokter ,richardson met den matroos ,hepburn naderen1 die onder weg vernomen hadden1 dat de ,iroquees ,michel den heer ,hood had vermoord en die nu op hun beurt den ,iroquees hadden gedood4 ,zoo voegde zich ook nog de misdaad bij alles wat zij leden3 honger1 kou1 ellende en verlatenheid6 ,den #asten ,november stierven nog twee ,canadeezen4 ,eindelijk1 op den #g;den ,november1 terwijl ,franklin zich reeds trachtte te gewennen aan het denkbeeld1 dat hij met het overblijfsel zijner tochtgenooten van honger zou moeten sterven1 zie1 daar kwamen ,indianen aan1 beladen met overvloed van levensmiddelen1 gezonden door den heer ,back4 ,men moet in het verslag van ,franklin's reis het eenvoudig en hartverscheurend verhaal en dezen ganschen tocht lezen1 om den moed1 de grootheid van ziel1 de zelfverloochening te bewonderen1 bij dit alles toen ten toon gespreid--neen1 in het verborgen geofferd4 ,en wil men weten wat deze mannen waagden1 dan moet men zich eenigszins een voorstelling kunnen maken van de kusten van ,noord-,amerika1 zooals die toen ter tijde waren4 ,een engelsche ,maatschappij1 ruilhandel willende drijven met de ,esquimo's1 had zich in deze gewesten gevestigd1 in ellendige houten hutten1 boven welke de engelsche vlag woei4 ,de verschillende posten van deze maatschappij bevonden zich hier en daar langs die onmetelijke keten van meren1 die zulk een eigenaardig karakter leenen aan dit gedeelte van ,noord-,amerika4 ,sneeuw1 koude1 al de ongenade van het ,noorden1 heerschen hier in deze groote ijswoestenijen4 ,hier hadden ,franklin en de zijnen soms niets anders dan wat pemmican te eten1 een soort van geperst vleesch1 dat zij1 om den maag te vullen1 gebruikten met een soort van mos4 ,hoe is het mogelijk dat mannen1 die eens zulke martelingen hebben ondergaan1 zich ten tweedemale aan zulke gevaren wagen6 ,maar ,franklin behoorde tot die menschen1 die zich door niets laten afschrikken4 ,in #ahbe ondernam ,franklin een tweeden en vruchtbaarder tocht4 ,in #ahde waagt hij zich nog eens in de onbekende oorden en raakt verdwaald of gevangen te midden van ijsbergen1 die hem den weg versperren4 ,althans hij is in #ahde voor altijd verdwenen4 ,men weet met welk een toewijding1 welk een bezorgdheid1 welk een onvermoeide volharding ,lady ,franklin1 gesteund door haar land1 achtereenvolgens een gansche reeks van onderzoekingstochten heeft uitgerust ter nasporing van haar man4 ,heldhaftige pogingen zijn in het werk gesteld om hem te vinden1 maar zij zijn te vergeefs geweest4 ,eerst in #aheg en #ahei heeft men op ,koning ,willems ,land de lijken en andere overblijfselen van de moedige mannen mogen vinden4 ,franklin was een man van grooten moed1 maar ook van groote goedheid4 ,zijn vriend ,parry zeide van hem3 't ,was een man die het gevaar nimmer den rug toekeerde en daarbij zulk een week hart had1 dat hij geen mug zou dooden4 ,op dergelijke wijze is de ,franschman ,jules de ,blosseville verdwenen en omgekomen4 ,in #ahcc scheepte hij zich in op la ,lilloise1 waarmee hij als commandant de reis naar ,groenland deed4 ,hij teekende de kaarten van het zuidelijk gedeelte van dit land1 waar hij bovendien belangrijke waarnemingen deed ten opzichte van den magneet4 ,het laatste wat men van hem vernomen heeft is1 dat hij1 door het ijs gedwongen1 ergens te ,vapna ,fjord was binnen gevallen4 ,men heeft noch van hem1 noch van zijne bemanning ooit iets vernomen of een spoor gevonden4 ,van de ,noordpoolstreken1 met hun eeuwigdurend ijs en sneeuw1 met hun eeuwig grijs en wit1 hun kou en hun klappertanden1 naar ,afrika's tropische gewesten1 met hun bonten dos en weelderigen groei en stikkende hitte1 is zeker een geduchte overgang4 ,maar de menschelijke onderzoekingsgeest en moed vinden wij er op gelijke wijze vertegenwoordigd4 ,een der eersten1 die ,europa verlaten heeft om de streken van ,midden-,afrika te onderzoeken1 is ,ren ,caill geweest4 ,hij werd in #agii te ,maug1 in ,frankrijk1 geboren4 ,spoedig wees1 werd hij door een oom opgevoed en naar school gezonden4 ,op vijftienjarigen leeftijd viel hem een exemplaar van ,danil de ,foe's ,robinson ,crusoe in handen1 en dit boek wekte zijn verbeeldingskracht in zulk een mate op1 dat de zucht naar avonturen en reizen hem geen rust liet4 ,zijn levensroeping was gevonden1 zijn toekomst afgebakend4 ,hij had hooren zeggen en gezien dat de kaarten van ,afrika groote oningevulde vakken toonden1 waar landen lagen1 die nog ontdekt moesten worden4 ,hij was #af jaar1 hij had #fj francs op zak--en vertrok4 ,te ,rochefort lagen twee schepen gereed1 de ,loire en de ,medusa1 beiden naar ,senegal bestemd4 ,had hij zich op de ,medusa ingescheept1 hij zou met zoovele anderen omgekomen zijn bij een der vreeselijkste tooneelen1 die de zee ooit heeft opgeleverd4 ,de schipbreuk der ,medusa behoort tot die verschrikkingen1 die niet licht uit het geheugen der menschen zullen verdwijnen4 ,op de ,loire kwam ,caill goed en wel te ,senegal4 ,hij trok naar ,saint ,louis1 bezocht ,guadaloupe en nam als vrijwilliger deel aan den tocht van ,partarrieu door de gewesten van ,gjolof1 ,foutah en ,bondoe4 ,hierna kwam ,caill naar ,frankrijk terug1 om zich te laten genezen van de koorts4 ,maar nauwelijks was hij de schade1 door zijn ondernemingszucht aan zijn gezondheid toegebracht1 te boven1 of hij vertrok weder naar ,senegal en bood baron ,roger zijne diensten aan4 ,roger was een groot bevorderaar van ontdekkingsreizen4 ,niet zonder moeite kreeg ,caill eenige koopwaren mede en met dezen begon hij te reizen onder de ,mooren van den stam ,berkerah4 ,al verder dwalende1 van kamp tot kamp1 kwam hij na #h maanden meer dan #bjj kilometers ten noordwesten van ,polos4 ,nauwelijks was hij te ,saint ,louis terug of hij ondernam een reis naar ,tomboctoe4 ,ren ,caill was geen man van aanzien en had evenmin aanbevelingsbrieven in zijn zak4 ,zijn persoon boezemde het vertrouwen in1 dat ieder avonturier zou inboezemen4 't ,was te vergeefs1 dat hij om nieuwe koopwaren vroeg4 ,men weigerde hem zelfs een paspoort naar de engelsche nederzettingen van de ,gambie4 ,van ontmoediging wist deze kloeke volhouder niet4 ,hij vertrok te voet1 bereikte ,gorea ,sierra ,leone en wendde zich tot den gezaghebber van ,freetown4 ,na de vernedering eener nieuwe weigering te hebben ondervonden1 werd ,caill nu koopman in indigo1 nam het arabisch kostuum aan1 gaf zich uit voor een jong ,egyptenaar van ,alexandri1 en ondernam gansch alleen1 zonder hulp1 zonder bescherming1 zonder andere hulpmiddelen dan die van zijn eigen geestkracht en wil1 een tocht1 waarvoor zoovele andere reizigers met de beste aanbevelingen en hulpmiddelen waren teruggedeinsd4 ,ren ,caill vertrok den #ai;den ,april #ahbg van ,kakouty en werd spoedig vergeten4 ,maar omstreeks het midden van het volgende jaar werd de geleerde wereld door een belangrijk feit in beweging gebracht4 ,een ,franschman1 die te ,toulon ontscheept was1 was doorgedrongen in de nog onbezochte en geheimzinnige streken van ,midden ,afrika4 ,hij kwam van ,tomboctoe4 't ,was ,caill4 ,zijn aankomst was een ware gebeurtenis4 ,ieder ondervroeg den reiziger1 die geheel op zich zelf dit groote vraagstuk der landontdekking had opgelost1 en het ,aardrijkskundig ,genootschap van ,parijs kende hem den prijs toe1 bestemd voor den reiziger1 die ,tomboctoe zou hebben bezocht4 ,toen men vernam op welke wijze ,caill er in geslaagd was zulke uitkomsten te verkrijgen1 werden zijn moed en volharding om het zeerst geroemd--wat zij verdienden4 ,na het land van ,inanke1 ,touta1 ,gjalo1 ,baleija en ,amana te zijn doorgetrokken1 was hij den ,niger overgestoken1 wat nog niemand gedaan had1 en zoo in onbekende streken gekomen te midden van negerstammen1 bij welke hij vijf maanden verblijf hield4 ,hij leed de vreeselijkste smarten4 ,het vreemde1 ongezonde en karige voedsel1 dat hij gebruikte1 deed hem scheurbuik en koorts krijgen2 hij verloor een paar beenderen uit het verhemelte1 doch kwam alleen door zijn groote wilskracht en zijn sterk gestel dit alles te boven4 ,den #i;den ,januari #ahbh had ,caill zijn gezondheid herkregen1 en zocht nu langs een geheel nieuwen weg den ,niger op bij ,gjeny4 ,na een maand lang duizend gevaren te hebben doorgestaan1 kwam hij te ,tomboctoe aan4 ,maar om terug te keeren wilde hij de woestijn door4 ,ondertusschen tot ellende1 ja tot den bedelstaf vervallen1 schoot hem niets anders over dan zich bij een karavaan aan te sluiten en een paar maanden lang ten doel te staan aan allerlei smaad en kwade bejegening4 ,in ,frankrijk teruggekomen1 kreeg hij zijn verdiende loon4 ,hij werd ridder van het legioen van eer2 het verhaal zijner wonderbare reizen werd op last van het gouvernement uitgegeven1 en men bezorgde hem een jaargeld en een ambt bij de administratie van het land van den ,senegal4 ,maar zijn rust en glorie duurden kort4 ,de ziekte die hij in ,afrika had opgedaan1 greep hem met dubbele woede aan en maakte hem tot een martelaar te meer van den grooten arbeid der ontdekking4 ,hij overleed op negen-en-dertigjarigen leeftijd1 op den #ag;den ,mei #ahch4 ,wij slaan een paar andere ,franschen over1 ,mage en ,quintin1 die omstreeks de jaren #ahfj-ahfi zich verdienstelijk gemaakt hebben door hunne onderzoekingen tusschen den ,niger en den ,senegal1 van welke de eerste bij zijn terugkomst schipbreuk leed en met al zijne medeschepelingen in de golven omkwam4 ,wie verhaalt wat zij te lijden hadden van het klimaat en van de inboorlingen1 en welke offers zij gebracht hebben aan hun zucht om het onbekende land te verkennen8 ,maar grooter mannen wachten ons1 mannen1 die omdat zij beter geslaagd zijn dan anderen1 ook grooter plaats innemen4 ,david ,livingstone behoort zeker onder deze gerekend te worden4 ,hij speelt de hoofdrol op het tooneel der aardrijkskundige onderzoekingen en is tevens een der edelste karakters onzer nieuwe beschaving1 een voorbeeld van toewijding zoowel waar het de wetenschap als waar het de menschheid geldt4 ,livingstone werd den #ai;den ,maart #ahac te ,blantyre in ,schotland geboren4 ,de beroemde reiziger heeft zelf zijn leven beschreven en spreekt met trots van zijne voorvaderen1 die de eer van het geslacht nimmer verzaakten4 ,wees eerlijk6 was hun devies en het was het zijne4 ,maar hij was meer dan het devies van hem eischte3 hij was edelmoedig1 hij was goedhartig en groot door de kracht van zijn wil4 ,van zijn tiende jaar af moest ,david ,livingstone met zijn arbeid voorzien in de behoefte van het gezin1 waartoe hij behoorde4 ,hij deed het nederige werk van een arbeider in een katoenfabriek te ,blantyre4 ,des avonds wijdde hij zich aan zijne studin4 ,overdag legde hij zijne boeken geopend in zijn nabijheid1 en bij het dreunen der machines las hij wat hij er van lezen kon4 ,hieraan1 zegt hij1 dank ik het vermogen om mij gansch en al te onttrekken aan al het leven1 dat men om mij heen maken mag1 en rustig te zitten lezen of schrijven te midden van spelende kinderen of wel van een troep dansende en huilende wilden4 ,hij was reeds negentien jaar en nog was hij maar wever op een fabriek4 ,zijn loon1 dat ondertusschen wat verhoogd was1 stelde hem in staat1 's avonds een zekeren cursus van geneeskunst en godsdienst bij te wonen4 ,hij werd een door en door godsdienstig man1 met een kloek1 mannelijk1 gezond geloof4 ,zijn vaderland droeg hij een innige liefde toe en niets kwam hem zoo benijdbaar voor als zich toe te wijden aan de leniging van menschelijke ellende4 ,ondertusschen promoveerde hij1 na volhardende studie1 in de genees- en heelkunde4 ,livingstone had deze kennis opgedaan1 met het doel haar dienstbaar te maken aan het heil der ,chineezen1 onder wie hij als zendeling en geneeskundige arbeiden wilde4 ,hij bood zijne diensten aan bij het zendingsgenootschap te ,londen1 juist op denzelfden tijd waarop ,moffat in ,engeland terugkwam1 na lange jaren onder de ,afrikanen te hebben doorgebracht4 ,livingstone won goeden raad in bij dezen uitnemenden zendeling1 en ondernam op den leeftijd van zeven-en-twintig jaren een zendingstocht naar ,afrika4 ,na een lange zeereis gemaakt te hebben1 landde hij aan de ,kaap1 waar hij eenige jaren doorbracht en met ,moffat's dochter in het huwelijk trad4 ,een waardiger levensgezellin1 een vrouw met meer moed1 liefde en toewijding1 zou hij nergens gevonden hebben4 ,livingstone drong tot het land der ,bechuranas door1 een volkje dat nog door niemand bezocht geworden was4 ,van den aanvang van zijn nieuwe loopbaan af nam hij zich voor de europeesche levenswijs vaarwel te zeggen en zich tegen alle vermoeienis te verharden4 ,zoo ondernam hij een reeks van reizen1 van meer dan #acj kilometers lengte1 't zij te voet1 't zij in een met ossen bespannen wagen4 ,de inboorlingen hadden hem eerst uitgelachen wegens zijn weinig indrukwekkend voorkomen4 ,hij is zwak1 zeiden zij1 hij houdt het niet lang uit4 ,maar ,livingstone1 die dit oordeel gehoord had1 reisde met versnelden pas voort1 en dwong zijne reisgenooten te volgen1 die weldra eerbied kregen voor zijne kracht en volharding4 ,een gevecht met een aantal leeuwen1 die voor zijne geweerschoten op de vlucht gingen of gedood werden1 maakte bovendien een diepen indruk4 ,een dezer dieren greep hem bij den bovenarm en verminkte dien zoo1 dat het den reiziger na dien tijd steeds moeielijk viel het geweer te schouderen1 en na zijn sterven zijn lijk herkend werd aan de sporen1 die van de wonden overgebleven waren4 ,eerst in #ahdi besluit ,livingstone naar het ,noorden van ,afrika te trekken4 ,met de heeren ,murray en ,oswel volgt hij de ,zoega en bereikt het ,ngami-meer1 na een afstand van #dhjj kilometers te voet afgelegd te hebben4 ,in #ahea waagt ,livingstone zich in de nog niet doorreisde gewesten van de ,mekalodo4 ,hij trekt door ,sebitoane1 de hoofdplaats van dit gebied1 dringt dieper door en staat versteld van de schoone natuurtooneelen1 die zich voordoen aan zijn oog3 weelderige landouwen1 besproeid door rivieren en stroomen1 rijke1 vruchtbare dalen en schoone meren1 bewoond door een rustige1 nijvere bevolking4 ,nu gaat het van ontdekking tot ontdekking4 ,na groote gevaren1 ongehoorde vermoeienissen1 steeds nieuwe krachtsinspanning1 komt hij in #aheb aan de ,westkust van ,afrika1 te ,saint-,paul de ,loanda1 een portugeesch station4 ,hoe voortvarend ook1 hier moet hij een tijd lang vertoeven en uitrusten van zijn vermoeienissen4 ,hij wordt ernstig krank1 en maanden lang strijdt hij met den dood4 ,maar het leven behoudt de overhand1 hij herstelt en zijne klachten keeren weder4 ,maar in plaats van nu zich zelven te sparen en op rust te zinnen1 vat hij onmiddellijk zijne oude reisplannen weder op4 ,hij wil ,afrika in zijne gansche breedte doorreizen1 vat den tocht moedig aan en komt in #ahef te ,quilimane aan ,afrika's ,oostkust4 ,na dezen prachtigen zegetocht komt ,livingstone rijk aan ontdekkingen in ,londen terug4 ,overal juicht men hem toe en de gouden eerepenningen van de ,aardrijkskundige ,genootschappen1 zoo van ,parijs als van ,londen1 worden hem toegekend4 ,het verslag van deze reis heeft ,livingstone zelf opgesteld onder den titel van ,zendingsreizen en onderzoekingen van ,zuid-,afrika4 ,na dit boek afgewerkt te hebben1 trekt hij weder naar het ,zuiden en gaat op nieuwe ontdekkingen uit4 ,zijn reis naar de ,zambesi zal steeds merkwaardig blijven4 ,verrassing op verrassing valt den reiziger te beurt bij de talrijke stroomen1 die deze rivier voeden1 en de merkwaardige streken1 die er door worden besproeid4 ,maar dit vruchtbare land werd voor ,livingstone een plaats der beproeving4 ,hij verloor er zijn trouwe en moedige vrouw1 die de kracht en den moed gehad had zijn levensgezellin en reisgenoote te zijn4 ,na op nieuw naar ,engeland te zijn teruggekeerd1 wil hij de bronnen van de ,zare zoeken1 en hij verlaat zijn vaderland om het nimmer weder te zien4 ,weder nieuwe veroveringen6 ,hij is in geheimzinnige oorden verdwenen1 maar wordt door ,stanley1 den kloeken verslaggever van de ,new-,york ,herald te ,oudjidji1 bij het meer ,tanganyika1 wedergevonden4 ,stanley biedt hem de noodige hulp en geeft der wereld bericht aangaande den moedigen onderzoeker4 ,zijn krachten zijn uitgeput4 ,toch acht hij zijn taak niet volbracht en wil hij die ten einde toe afwerken4 ,in #ahgb verdwijnt hij1 en meer dan een jaar verloopt er1 voor men iets van hen verneemt4 ,eindelijk weerklinkt plotseling het bericht dat hij niet meer is1 en gansch ,europa1 dat het oog op hem gevestigd hield1 verschrikte bij de mare4 ,in het eind van ,april #ahgc was de groote reiziger juist de moerassen doorgetrokken1 die de ,loeapoela van het bergvlak van ,lobisa scheidt1 toen de noodzakelijkheid hem dwong aldaar te blijven4 ,zijn geest was onvermoeid1 maar zijn gestel was ondermijnd1 zoo door koorts en dyssenterie als door vijfentwintig jaren van afmattenden arbeid en ontbering4 ,den #d;den ,mei van genoemd jaar blies hij1 omringd van eenige getrouwe dienaren1 op het bergvlak van ,lobisa den laatsten adem uit4 ,hij was #eg jaren oud4 ,de vierde expeditie die ter opsporing van ,livingstone was uitgezonden1 kwam ongeveer een maand vr zijn dood te ,zanzibar aan4 ,de luitenants ,cameron en ,murphy en dokter ,dillon1 die den tocht leidden1 namen zijn lijk in ontvangst4 ,den #af;den ,april #ahgd werd het op engelschen bodem ontscheept4 ,naar ,london overgebracht1 werd het door ,william ,fergusson onderzocht en het been van den bovenarm1 dat voor dertig jaren door leeuwentanden was gekneusd1 stelde den dokter in staat1 de indentiteit van de kostbare overblijfselen te bewijzen4 ,op ,zaterdag #ah ,april #ahgd bereikte het lijk1 te midden van een ontelbare en eerbiedig gestemde menigte zijn laatste rustplaats1 de abdij van ,westminster4 ,wanneer men de vorderingen nagaat1 die de wetenschap aan ,livingstone dankt1 wordt men van bewondering en eerbied vervuld4 ,vr hem bestond er in ,afrika een gansch onbekende oppervlakte van niet minder dan #c millioen vierkante kilometers4 't ,was een eenvoudigen jongen werkman van ,glascow voorbehouden er de bakens te planten voor de groote wegen der toekomst en er te arbeiden aan de bevrijding der inboorlingen1 voor welke hij zoo goed als een profeet en weldoener was4 ,zijn dood is voor de gansche maatschappij een waar verlies geweest4 ,niet elken dag ontmoet men zulke uitverkorenen1 die alle deugden bezitten en te gelijk alles durven1 en maar al te zelden gaat inspanning1 strijd1 doodsverachting en ontbering gepaard met een toewijding1 die alleen het belang van de wetenschap en de menschheid op het oog heeft4 ,afrika is het tooneel geweest van de grootste zelfopoffering en toewijding op het punt van landontdekking4 ,daar zijn3 ,mungo ,park1 vermoord of verdronken te ,bousa aan den ,niger1 in #ahje2 ,nightingale1 overleden aan de koorts1 #ahda2 ,duranton1 overleden in #ahdc2 ,eduard ,vogel1 verraderlijk vermoord in #ahef door den sultan van ,ouada2 en wij mogen onder degenen1 die zich op dit gebied verdienstelijk hebben gemaakt1 ook n onzer landgenooten tellen en dat wel een vrouw3 de welbekende freule ,alexandrina ,tinne4 ,het reizen was van haar kindsheid af haar element4 ,haar vader bekleedde ambten in ,engeland en ,suriname1 was koopman te ,liverpool1 en reisde sinds #ahdb met zijn vrouw en zijn zevenjarig dochtertje ,europa door4 ,na den dood van den heer ,tinne zetten zijn vrouw en haar dochter het reizend leven voort4 ,zoo trokken zij samen in #ahec naar ,spanje1 ,noorwegen1 ,itali1 ,egypte1 ,palestina en ,nubi4 ,hier vond ,freule ,tinne het terrein1 waarop zij zich te huis gevoelde4 ,afrika had haar steeds aangetrokken4 ,zij vloog er heen als een vlinder in de kaars1 zoo zeide zij4 ,helaas1 zij zou er zich de vleugels zengen4 ,doch vr haar dood zou zij eerst den slavenhandel zoeken te keer te gaan en onbekende streken bezoeken1 de wetenschap aan menschenliefde parende4 ,zij doorkruiste het ,noorden van ,afrika1 zij volgde den ,nijl2 waar was zij niet8 ,haar moeder bezweek in #ahfb1 maar haar geest hield stand4 ,eindelijk zou zij een lievelingsdenkbeeld verwezenlijken4 ,zij zou de ,algerijnsche ,sahara door1 en tot in het hart van ,afrika dringen4 ,daar1 waar haar als kind reeds de ledige plek op de kaart zoo gehinderd had1 daar wilde zij heen4 ,eens mislukt de tocht4 ,zij keert na een zware en moeielijke reis van ,marokko naar ,alexandri en ,egypte terug4 ,maar zij geeft het niet op1 zij wil naar de ,toearegs en ,bornoe4 ,zij trekt er heen met een gezelschap ,arabieren1 negers1 ,soedaneezen en twee blanken4 ,de afpersingen der ,toearegs deden meer dan eens oneenigheid ontstaan in de karavaan1 en toen de eischen der gidsen en der roovers1 die zich bij het reisgezelschap aansloten1 niet meer konden worden ingewilligd1 werden de ,hollanders met freule ,tinne jammerlijk vermoord4 ,freule ,tinne gaf op al hare reizen blijk van grooten moed1 van onvermoeiden onderzoekingsgeest4 ,de eene tocht was nog niet afgeloopen of de andere werd uitgerust4 ,een werk1 ,plantae ,tinneanae1 waarin de tropische planten worden beschreven1 die zij verzamelde1 blijft getuigen van haar wetenschappelijken zin1 en in het hart van menige vrijgekochte1 ja1 bij allen1 met wie zij in aanraking kwam1 zal zij blijven leven om haar liefde en haar groot karakter4 ,niet alleen het ijs van de ,noordpool en de zandwoestijnen van ,afrika1 neen1 ook andere streken zijn getuigen geweest van wat ondernemingsgeest en dorst naar kennis vermogen4 ,overal lokt het onbekende den mensch aan1 ja het schijnt hem toe te wenken dat hij zal komen en zich zelven zal offeren4 ,op ,aziatischen bodem stierf ,francis ,garnier4 ,officier der ,fransche marine was hij tevens een der stoutmoedigste voorgangers en wegbereiders in vreemde gewesten4 ,na van #ahff-ahfh aan het hoofd eener ,fransche expeditie ,achter-,indi doorreisd en later bij het beleg van ,parijs met zijne mariniers onvergankelijke lauweren te hebben behaald1 trok hij op last van het ,fransche ,gouvernement naar het rijk der ,annamieten en wel naar ,tong-,king1 ten einde1 zoo mogelijk1 de rivier de ,bo-,ve van de zee af tot de grenzen van de ,yun-,nan voor den franschen handel te openen4 ,hij had de beschikking over een kanoneerboot met zes en vijftig koppen en dertig infanteristen en mariniers4 ,in ,october #ahgc verliet hij ,saigon en kwam in ,kua-,kam4 ,de annamitische hoofden en de mandarijnen ontvingen hem met blijkbaren tegenzin en namen straks alle mogelijke1 ook de leelijkste1 middelen te baat1 om zich van hen te ontdoen4 ,garnier begreep dat hij iets doen moest om de ,annamieten eerbied in te boezemen en nam met niet meer dan #ahj man de ,citadel van ,ha-,noi in1 die door #gjjj man werd verdedigd4 ,dadelijk daarop nam hij het geheele eiland ,tong-,king in bezit4 ,eenigen tijd later echter werd hij zelf in de vesting ,ha-,noi belegerd en1 bij gelegenheid van een uitval1 gestruikeld zijnde laaghartig vermoord en onthoofd4 ,de eer van het eerst ,australi te hebben betreden1 komt aan de ,nederlanders toe1 die het dan ook ,nieuw ,holland doopten4 ,in #afdb zeilde ,abel ,tasman het groote ,zuidland om1 zooals het ook werd geheeten1 en ontdekte van ,diemens ,land1 zoo genoemd naar den toenmaligen gouverneur van ,neerlands ,indi4 ,eerst in #aggj verscheen er weder een landontdekker van naam1 de beroemde ,engelsche zeereiziger ,james ,cook4 ,hij bereikte het eiland aan de oostelijke kust1 waar het zoo goed als geheel onbekend was4 ,james ,cook werd in #agbh te ,morton in ,engeland geboren4 ,hij was de negende spruit van een boerenknecht1 werd achtereenvolgens winkelbediende en scheepsjongen en leerde zichzelven de beginselen van het teekenen1 de mathesis en de sterrekunde4 ,drie malen deed hij de reis om de wereld en telkens bracht hij een oogst van nieuwe ontdekkingen mee4 ,op zijn eerste reis1 in #agfh1 was hij vergezeld van twee geleerden1 ,banks en ,solander1 die op ,otaiti den doorgang van ,venus voorbij de zon zouden gadeslaan1 en deed hij een verkenningstocht langs de kust van ,nieuw-,zeeland4 ,cook kwam over de ,oost-,indin naar ,europa terug en het ,zuiden van ,australi omzeilende1 dreigde zijn schip1 de ,endeavour1 te stranden4 ,cook trad echter behouden aan land1 nam de kust namens koning ,george ,,iii in bezit en noemde het gebied ,nieuw ,wales4 ,na zijn tweeden tocht1 een reis van drie jaren1 volbracht te hebben1 werd hem opgedragen een nader onderzoek in te stellen naar de landen van ,australi4 ,twee schepen werden te zijner beschikking gesteld1 de ,resolution en de ,adventure4 ,hij ontdekte ,nieuw-,caledoni1 na eerst de ,nieuwe ,hebriden te hebben bezichtigd1 en bracht een aantal belangrijke wetenschappelijke mededeelingen mee over de streken1 die hij bezocht en de inwoners1 dieren en de planten1 die hij er gevonden had4 ,in #aggf zeilde hij voor de derde maal uit4 ,nu gold het de vraag1 of er1 door het ,noorden van ,amerika heen1 een weg bestond van ,europa naar ,azi4 ,hij maakte een reis om de nieuwe wereld1 bereikte de ,noordwestkust van ,amerika en zocht nu door de ,behringstraat de ,hudsonsbaai te bereiken2 maar een groote ijsvlakte stelde zich in den weg der reizigers1 zoodat zij terug moesten keeren4 ,cook ging weder langs de kust van ,amerika1 begaf zich naar de ,sandwich-eilanden1 om er te overwinteren1 bereikte ,owaha en liet in een der baaien van dat eiland het anker vallen4 ,helaas1 hij zou het er niet weder lichten4 ,cook en zijne reisgezellen knoopten al spoedig betrekkingen aan met de inboorlingen4 ,nooit nog1 zoo verklaarde de groote zeevaarder1 heb ik wilden gevonden1 die zoo weinig wantrouwend en zoo vrijmoedig waren als deze4 ,zij zonden de waren1 die zij verkoopen wilden1 naar de schepen1 en kwamen vervolgens zelven op de schepen om den prijs te bepalen4 ,ook moet tot hun eer gezegd worden dat zij bij dezen ruilhandel geen enkele maal hebben gepoogd de ,engelschen te bedriegen4 ,maar dit vriendschappelijk verkeer zou spoedig door twist en strijd worden afgebroken4 ,de inboorlingen wapenden zich met steenen en zochten hunne landgenooten te verhinderen de ,engelschen1 bij het inschepen hunner gevulde watertonnen1 bij te staan4 ,cook liet vuren2 maar nu volgde er zulk een jacht van steenen1 dat de ,engelschen op de vlucht gedreven werden1 die al zwemmend zich in veiligheid zochten te brengen1 terwijl de eilanders den sloep vermeesterden4 ,cook1 vreezende dat zijn gezag een al te gevoeligen knak zou krijgen1 besloot den volgenden dag aan land te gaan en den koning met de voornaamste hoofden des lands gevangen op het schip te brengen en hen als gijzelaars bij zich te houden1 zoolang totdat de sloep zou zijn teruggegeven4 ,nauwelijks echter was hij geland1 of hij zag zich met de zijnen van wilden omringd2 weder dreigden zij1 en ,cook schoot er een neer2 maar nu volgde een groote verwarring4 ,de wilden gunden de ,engelschen den tijd niet hunne geweren te laden1 zij vielen op hen aan1 zoodat ,cook hun ried ordelijk terug te trekken4 ,hij zelf stelde zich tusschen zijne makkers en den vijand2 zoo lang hij hen in het oog hield1 durfden zij hem niet aan1 want zij hadden een bijgeloovige vrees voor hem2 maar nauwelijks had hij zich omgekeerd1 om aan de manschappen zijne bevelen te geven1 of hij werd met een dolk in den rug getroffen1 en zonk neder met het aangezicht in de zee4 ,nu zetten de eilanders het op een schreeuwen en juichen1 en koelden hun woede aan het deerlijk verminkte lijk van den moedigen zeeheld1 die stierf op het veld van eer4 ,na ,columbus is ,cook zeker de meest gevierde en geliefde zeereiziger4 ,geen wonder1 ,cook was als geschapen voor de roeping1 die hij volgde4 ,hij had een herculische lichaamskracht1 zijn geest en karakter waren als uit metaal gegoten1 en zijn koelbloedigheid evenaarde zijn geestdrift en zijn ijvervuur4 ,cook had een buitengewone lengte4 ,hij mat #a meter en #gi centimeter4 ,zijn gelaat was streng van uitdrukking4 ,hij was stilzwijgend1 gehard en hardvochtig2 maar rechtvaardig in den hoogsten graad4 ,de groote ,stille ,zuidzee heeft nog meer martelaars aan te wijzen4 ,la ,perouse1 een fransch zeeofficier1 werd omstreeks #aghj door zijn regeering uitgezonden1 om de reizen van ,cook voort te zetten en een doorvaart te zoeken langs het ,noorden van ,amerika4 ,met ,de ,langle zou hij ongekende oorden verkennen1 een onderzoek instellen naar de walvischvangst in het ,zuiden1 en naar de pelterijen in het ,noord-,westen van ,amerika1 de nog weinig bezochte ,westkust van dit werelddeel bezoeken1 de zeen van ,china en ,japan bezeilen1 ,australi aandoen1 en in al die streken planten en metalen zoeken1 de inboorlingen bestudeeren1 handelsverkeer openen4 ,twee fregatten1 de ,boussole en de ,astrolabe1 lagen te ,brest gereed4 ,la ,perouse zou over het eerste1 ,de ,langle over het andere bevel voeren4 ,la ,perouse vaarde kaap ,horn om1 zeilde noordwaarts op naar den berg van ,st4 ,hlie en ontdekte onder anderen de baai van ,monti4 ,verder ging het langs de ,sandwich-eilanden naar de ,filippijnsche eilanden1 naar ,japan en de ,oostkust van ,azi4 ,daar werd ,de ,langle1 wijl hij de schepen van versch regenwater liet voorzien1 bij het instappen van den sloep door prauwen met inboorlingen omringd1 die hem met knuppelslagen vermoordden4 ,robert de ,paul ,lamanon1 die als natuurkundige de reis medemaakte1 werd met elf matrozen aan zijne zijde gedood4 ,la ,perouse verliet dit noodlottig oord en landde den #bfsten ,januari #aghc te ,botany-baai4 ,hij schreef een langen brief aan den minister van marine1 waarin hij den uitslag zijner ontdekkingstochten en het verlies zijner reisgenooten mededeelde1 met bericht dat hij naar ,frankrijk onder zeil ging4 ,dit was la ,perouse's laatste brief4 ,men hoorde niets1 noch omtrent hem zelven1 noch omtrent zijne schepen1 totdat in #ahbf de engelsche zeekapitein ,peter ,dillon op de klippen der ,hebriden de overblijfselen vond der schepen1 met een paar kanonnen en ankers4 ,dit was alles1 wat van de ,astrolabe en de ,boussole overig was2 maar 't waren welsprekende getuigen van het vreeselijk einde van dezen roemruchtigen zeetocht4 ,doch wij willen naar ,australi terugkeeren4 ,een duitsch onderzoeker1 ,leichardt1 vatte in #ahdh het plan op de binnenlanden te bezoeken van het vasteland van ,australi4 ,eerst slaagde hij er in1 dit onbekende land in noord-westelijke richting te doorsnijden1 daarbij een weg afleggende van #cjjj kilometers4 ,hierdoor aangemoedigd1 vatte hij het plan op het eiland in zijn grootste breedte1 van het ,westen naar het ,oosten1 te doorkruisen4 ,hij vertrok in het begin van #ahdh van ,brisbane en bereikte de rivier de ,cagoon1 die #dhj kilometers van de zee ligt4 ,maar sedert ontving men geen tijding van den moedigen reiziger4 ,tien jaren later vonden de gebroeders ,gregory eenige sporen van deze expeditie bij de rivier ,victoria4 ,omstreeks dienzelfden tijd deed een australisch volkplanter ,kennedy zijn best de oostelijke kusten van ,carpentaria te verkennen4 ,hij drong zoolang voort tot zijne levensmiddelen uitgeput raakten4 ,al zijne reisgenooten verlieten hem1 op een inboorling na1 die 't moest aanzien hoe de ongelukkige ,kennedy door de afschuwelijke menscheneters der binnenlanden doodgeslagen werd4 ,zelf ontkwam de getrouwe ter nauwernood1 om de treurige tijding over te brengen4 ,het vreeselijk uiteinde van ,kennedy en ,leichardt weerhield noch de gebroeders ,gregory1 noch anderen de woeste binnenlanden te doorkruisen1 en onder deze is ,burke de eerste geweest1 die het vaste land van ,australi1 van ,melbourne tot de golf van ,carpentaria1 is doorgetrokken4 ,ook hij heeft dezen roem met zijn leven betaald4 ,de ,ier ,thomas ,o',hara ,burke vertrok uit ,melbourne1 op den #b,osten ,augustus #ahfj1 aan het hoofd van een volledig uitgerust gezelschap1 waaronder de sterrekundige ,wills4 ,op het einde van ,september bereikte hij1 tusschen #be en #bf zuiderbreedte1 den grooten steenwoestijn1 waar vr #ae jaren de reiziger ,start zes maanden in de grootste moeilijkheden had doorgebracht en zijn reismakker ,poole van dorst was omgekomen4 ,burke en de zijnen waren gelukkiger4 ,zij kwamen ongedeerd aan de andere zijde van de groote woestijn1 die door de juist gevallen regenbuien overal meren en oazen vertoonde4 ,de tochtgenooten drongen in de vallei van ,yappar door1 en hun veerkracht werd niet weinig versterkt toen zij aan gewisse teekenen ontdekten dat de zee niet verre meer wezen kon4 ,burke en de zijnen hadden nog maar een vlakte door te trekken1 en zij waren er1 maar ongelukkig was die vlakte met ondoordringbaar struikgewas bezet4 ,de reizigers waren zwak1 de paarden en kameelen waren voor het grootste gedeelte gestorven1 en die overgebleven waren weigerden verder te gaan4 ,de levensmiddelen begonnen schaars te worden4 ,onder die omstandigheden terug te keeren was een moeielijke zaak1 doch er schoot niets anders over1 en bij dezen terugtocht stierven ,burke en ,wills van vermoeienis en uitputting in de vallei van ,cooper4 ,zij hadden hun weg geteekend4 ,een kleurling1 ,john ,mac ,douall ,stuart gelukte het1 eenigen tijd later1 denzelfden tocht tot zijn einddoel voort te zetten en de zee te bereiken1 dien ,burke alleen van verre had hooren ruischen4 ,zoowel door deze heldhaftige pogingen1 als door zoo menige onderneming van jonger datum en gelukkiger uitslag1 zooals die van ,landsborough1 ,mac ,kinlay1 ,hardwicke1 ,cowle1 ,gilles1 ,warburton1 begint ,nieuw-,holland1 evenals ,afrika1 meer bekend te worden4 ,toch blijft er nog genoeg te doen over4 #a ,ten ,noord-,westen levert het land van ,tasman ten ,noorden het land van ,arnhem1 ten ,noord-,oosten het land van ,carpentaria en het schiereiland van ,york nog altijd een ruim veld op1 waar toekomstige landontdekkers roem behalen en kennis vermeerderen kunnen4 ,men rekent dat van de #f #cec #jjj vierkante kilometers1 die de oppervlakte van dit eiland uitmaken1 een derde gedeelte nog nader onderzocht moet worden4 ,zoo blijkt wel dat het werk van den enkelen mensch weinig beteekent1 en de verovering van den aardbodem een arbeid is voor de eeuwen1 die zeker maar langzaam voltooid wordt4 ,,hoofdstuk ,,iii4 ,,het ,,onderzoek ,,naar ,,de ,,hoogere ,,luchtstreken4 ,de hoogere luchtstreken1 waar de meteoren gloeien1 waar regen1 hagel en bliksem geboren worden1 hebben steeds de nieuwsgierigheid der menschen gaande gemaakt2 maar eeuwen lang zijn de bergen het eenige hulpmiddel geweest om deze luchtstreken te bereiken4 ,bovendien waren de toppen der bergen1 met hun sneeuw en ijs1 voorheen voorwerpen van hevigen afschrik4 ,de reizigers1 die de stoutheid hadden gehad het zoo hoog te wagen1 hadden zulk groot ongerief ondervonden1 ten gevolge van de ijle lucht en de kou1 dat men zich van een berg een vreeselijk denkbeeld maakte4 ,toen ,pedro de ,alvarado in #aecd de verovering van ,peru ondernam1 moest hij de ,andes overtrekken op een hoogte van #dhjj meters2 een gedeelte van zijn leger bezweek te midden dezer hooge gewesten1 en zij die den tocht overleefden1 hadden in die mate geleden van den ijlen dampkring en de lage temperatuur1 dat velen de vingers afgevroren waren en allen er als lijken uitzagen4 ,tot aan het einde der vorige eeuw hield men de bestijging van den ,mont ,blanc voor iets onmogelijks4 ,toen een ,engelschman1 ,windham geheeten1 in #agda1 besloot de ijsbergen der ,alpen te beklimmen en zich tot ,montanvers te wagen1 waren de bewoners van ,chamounix overtuigd1 dat hij niet slagen zou4 ,de voorzorgsmaatregelen1 die hij nam1 zouden onze tegenwoordige touristen hartelijk doen lachen4 ,eenige maanden na ,windham's onderneming scheen het jammerlijk uiteinde van ,plantade diegenen in het gelijk te stellen1 die nog altijd een zwaar hoofd hadden in het bestijgen van bergen4 ,plantade1 een sterrekundige van ,montpellier1 wel bekend wegens zijn ijver voor de wetenschap1 had eenige onderzoekingen in het werk gesteld naar den barometerstand op de hoogste bergen der ,pyrenen4 ,den #bhsten ,augustus #agda viel hij in onmacht bij de ,hourquette des ,cinq ,ours1 op den ,pic du ,midi1 en stierf aan de zijde van zijn quadrant1 op een hoogte van #bdjj meters1 in den ouderdom van niet minder dan zeventig jaren4 ,en der eersten1 die de vlag der wetenschap op meer dan #dhjj meters boven het oppervlak der zee geplant heeft1 was een eenvoudige gids der ,alpen1 ,jacques ,balmat1 die aldus den weg baande voor de roemrijke daden van de ,saussure4 ,was ,balmat van geringen stand1 hij was groot door het hart1 groot van moed1 krachtig van wil1 onwrikbaar waar hij zich een groot doel voor oogen stelde4 ,nadat de ,saussure te vergeefs beproefd had den top van den ,mont ,blanc te bestijgen1 besloot ,balmat bij zich zelven het met den reus der ,alpen te wagen4 ,hij verlaat de zijnen1 en is dagen lang afwezig4 ,hij beklimt gletschers1 werkt zich over spleten heen1 trotseert den sneeuwval1 klautert onvermoeid voort1 en blijft verkleumd van de kou drie nachten in de sneeuw zitten1 om niet in den afgrond te storten1 staat honger en dorst manmoedig door1 komt afgemat en uitgeput thuis1 herstelt zich1 vangt weder aan met onverwinbaren moed en smaakt eindelijk1 den #i;den ,augustus #aghf1 de voldoening1 de ijzeren punt van zijn ,alpenstok te slaan in den hoogsten bergtop van ,europa4 ,nog vr ,balmat was zekere ,bourrit door de hooge bergtoppen aangetrokken geworden4 ,hij was schilder op email1 maar had dat vak vaarwel gezegd1 om zich gansch te wijden aan het bestijgen en verkennen dier hoogten1 die het onderwerp hadden uitgemaakt zijner schilderingen4 ,de ,saussure heeft hem een welverdiende hulde betoond1 wanneer hij zegt3 ,bourrit legde voor de verovering van den ,mont ,blanc nog meer ijver aan den dag dan ik4 ,in #ahab kwam ,bourrit1 op tachtigjarigen leeftijd1 van zijn laatsten tocht1 met verstijfde beenen terug4 ,ellendiger was het lot van ,balmat1 die den dood te midden van het ijs vond4 ,soms bracht hij n of twee weken buiten 's huis door4 ,eens1 in ,september #ahcd1 vertrok hij weder naar het gebergte1 maar men zag hem niet wederkomen4 ,de krachtige man1 door ,alexander ,dumas de ,christophorus ,columbus van den ,mont ,blanc genoemd1 was in een onbereikbaren afgrond neergestort4 ,na ,balmat en de ,saussure zijn nog andere bergbestijgers naar de hoogere luchtstreken opgeklommen4 ,de hoogste hoogte is hierbij bereikt door twee ,beieren1 de gebroeders ,slagintweit4 ,den #ai;den ,augustus #ahef hebben deze stoutmoedige mannen den ,ibi-,gamim in ,thibet beklommen1 op wier top zij een hoogte van #fhaj meters bereikten boven het oppervlak der zee4 ,een paar jaar later werd n der drie broeders1 ,adolf1 te ,kasghar door ,muzelmannen vermoord1 toen ter tijde in oorlog met ,china4 ,de luchtreizigers stellen zeker1 bij het onderzoek naar de hoogere luchtlagen1 een veiliger en gemakkelijker hulpmiddel onder ons bereik4 ,doch ook de luchtreis telt hare schipbreuken en hare slachtoffers4 ,de broeders ,montgolfier vonden op het einde van de #ah;de eeuw het luchtschip uit4 ,de proeven1 genomen te ,annonay1 op het ,champ de ,mars1 op een der pleinen van de ,tuilerin1 te ,versailles1 ,lyon1 ,dyon en ,milaan1 deden overal van den luchtballon spreken1 en ,piltre de ,rozier vatte het plan op1 de straat van ,calais met het luchtschip over te steken4 ,de zucht om iets groots te doen1 de wetenschap te dienen1 het door hem in #agha gesticht ,lyceum in eere te brengen en zelf naam te maken1 dreven hem tot dat waagstuk4 ,hij liet dus den controleur-generaal van finantin1 den heer ,calonne1 weten1 dat zoo de staat de expeditie wilde bekostigen1 hij de uitvoering er van op zich nam4 ,zijn verzoek werd ingewilligd en #dbjjj fr4 werden hem toegewezen4 ,romain1 die toen ter tijde met zijne ballons veel eer inlegde1 hielp ,piltre4 ,hij verbond zich een luchtballon te vervaardigen van #cj voet middellijn voor een som van #fjjj fr4 ,van het gouvernement verkreeg ,piltre de zaal der garden met nog een ander vertrek1 beiden in de ,tuilerin1 tot zijn beschikking4 ,in het eind van ,augustus werd het werk begonnen2 na zes weken was het gereed4 ,zeven honderd ellen witte taf waren er voor gebruikt en het snijden der banen werd door ,sigaud en ,lafond bestuurd4 ,met de meeste zorg ingepakt1 kwam de ballon goed en wel te ,boulogne aan1 waar de opstijging zou plaats vinden4 ,piltre kwam den #bjsten ,december #aghd aan1 en twee dagen na zijn aankomst aldaar1 vernam hij welke toebereidselen door ,blanchard in ,engeland gemaakt werden tot een dergelijke luchtreis als die1 welke hij in den zin had4 ,hij ging naar ,dover1 sprak met ,blanchard1 voedde een oogenblik de hoop dat diens reis niet zou doorgaan2 maar werd spoedig door de oude vrees bekropen en kwam naar ,boulogne terug1 waar hij ,romain en zijn broeder achterliet1 om zelf1 diep ongelukkig1 zich naar ,parijs te begeven4 ,ondertusschen stegen ,blanchard en de engelsche dokter ,jefferies1 den zevenden ,januari #aghe1 van het kasteel van ,dover op en kwamen ongedeerd en wel in het bosch van ,guines neder1 na niet weinig gevaren te hebben doorstaan4 ,zij kwamen te ,parijs1 waar ,piltre hen minzaam begroette en zich goed hield1 ofschoon hij de eer van het eerst de zee te zijn overgestoken aan zijn mededinger moest afstaan4 ,hij vroeg nu verschoond te mogen blijven van de reis1 en de minister onthief hem van zijn verplichting2 maar verlangde het geld terug1 dat hij nog niet aan zijn ballon had besteed4 ,ongelukkig had ,piltre1 toen hij nog zeker was van zijn zaak1 dit geld reeds uitgegeven4 ,hij begaf zich dus naar ,boulogne1 vast besloten zijn stoutmoedig opzet tot elken prijs door te zetten4 ,piltre begon zich nu bezig te houden met zijn aanstaand vertrek4 ,er werden proeven genomen met kleine losgelaten ballons1 die echter voortdurend landwaarts dreven4 ,ondertusschen ging de tijd voort en werd de ballon er niet beter op1 die1 in een hoek der vestingwerken geborgen1 te lijden had1 niet alleen van het weder1 maar zelfs van de ratten4 ,eindelijk scheen de lang verwachte tijd aangebroken4 ,het weder was fraai1 de wind was gunstig en den #ae;den juni zou de opstijging plaats vinden4 ,men begon1 wegens de hitte1 de toebereidselen bij het krieken van den dag en om half acht was men gereed4 ,romain en ,piltre de ,rozier stegen in4 ,de markies de ,maisonfort wilde hen vergezellen1 maar werd door ,piltre ter zijde genomen3 ,wij kunnen staat maken noch op het weer1 noch op den ballon6 voegde hij hem toe2 en zoo vertrokken zij4 ,een salvo van de artillerie begroette dit heugelijke feit4 ,trotsch en statig verhief de ballon zich loodrecht tot haar hoogste punt1 berekend op #fjj vamen1 vervolgens richtte hij zich naar het ,noorden1 tot boven de klippen van la ,crche1 waarna zij door den hoogen luchtstroom langzaam naar het vaste land begonnen af te drijven4 ,nog trilden de bijvalsbetuigingen der onafzienbare schare door de lucht en oogde men bewonderend en deelnemend het luchtschip na1 toen een ontzettende kreet1 uit duizend monden opgegaan1 maar al te duidelijk liet vermoeden wat er gebeurd was4 ,de ballon rimpelde1 viel ineen en met een onbeschrijfelijke en telkens toenemende snelheid plofte het gansche samenstel met de twee ongelukkigen naar de aarde4 ,hartverscheurend was het de beide al te stoutmoedige reizigers daar te zien nederliggen1 meer dan verpletterd door den ongehoorden val4 ,zoo kwamen ,piltre de ,rozier en ,romain om4 ,piltre was nog maar #bh jaren oud4 ,hij was te ,metz geboren en naar ,parijs gekomen1 waar hij zich door zijne toewijding voor de wetenschap onderscheidde4 ,na de beide genoemde martelaren volgt de italiaansche graaf ,zambeccari4 ,volgens het stelsel van de ,rozier werd de ballon met lucht gevuld1 die door middel van een stroovuur verwarmd werd1 en al naarmate zij meer of minder verwarmd werd1 den ballon rijzen of dalen deed4 ,dit stelsel van verwarming werd door ,zambeccari ook op het waterstofgas toegepast en in dit geval niet onjuist een stelsel van vuur en kruit genoemd4 ,meer dan eens trachtte hij te ,boulogne op te stijgen2 doch de proef mislukte telkens4 ,het publiek begon hem uit te jouwen en hem voor waanzinnig of lafhartig uit te maken4 ,nog eens zou hij de proef nemen4 ,wel hadden er bij het vullen van den ballon weer een paar ongelukken plaats gehad2 maar thans moest hij opstijgen1 wilde hij niet door de hartstochtelijke menigte gesteenigd worden4 ,eindelijk steeg de luchtreiziger op1 te middernacht4 ,uitgeput van vermoeienis en vasten1 zoo verhaalt hij ons1 bitter gestemd1 de wanhoop in het hart1 steeg ik op1 zonder iets anders te verwachten dan dat mijn ballon1 die veel geleden had1 maar kort zou leven4 ,zambeccari was vergezeld van twee getrouwe vrienden1 ,andreoli en ,grassetti4 ,in de dichtste duisternis gehuld1 samengescholen in het schuitje1 hadden zij de bitterste koude te verduren4 ,ten twee ure meenden onze reizigers het gedruisch van water te hooren en een uur later zweefden zij eenige ellen boven de zee1 het was de ,adriatische4 ,zij wierpen ballast uit en stegen weder omhoog1 zoodat zij veel te lijden hadden van kou1 neusbloedingen1 brakingen1 verstijving enz4 ,des morgens zweefden zij weder boven de zee4 ,zambeccari ziet van verre land2 maar de luchtstroom keert en drijft hen op nieuw naar de volle zee1 de wanhoop en het graf heen4 ,er naderen schepen1 maar de schepen wijken4 ,toch niet--n der kapiteins overwint zijn schroom bij het nog altijd ongewone schouwspel1 en neemt onze vrienden aan boord4 ,grassetti geeft nauwelijks teekenen van leven1 ,zambeccari en ,andreoli liggen zoo goed als in onmacht4 ,in het jaar #ahab is de ongelukkige graaf op een ellendige wijze omgekomen4 ,genoopt zijn opstijgen te bespoedigen en zich te haasten is hij boven in de lucht met zijn ganschen toestel in de brand gevlogen1 en half verminkt1 half verkoold nedergekomen4 ,hij heeft vele zijner lotgevallen eigenhandig beschreven1 en die geschriften dragen overal de sporen van de grootste toewijding en waarheidsliefde4 ,zijn leven was een aaneenschakeling van ongelukken4 ,hij diende bij de marine en werd in #aghg door de ,turken gevangen genomen4 ,in #agij zat hij in het bagno van ,toulon1 en in dit vreeselijk verblijf van ellende was het1 dat hij besloot zich aan de luchtvaart te wijden en door de vrije hemelen te vliegen4 ,in #ahjb kwam ,olivari1 te ,orleans1 op dezelfde wijze als ,zambeccari om het leven4 ,in #ahjf stortte ,mosment te ,rijssel van boven uit den ballon1 en in #ahab vatte ,bittorf's ballon vlam boven ,mannheim en werd hij zelf op de daken der stad verpletterd4 ,in #ahai stak mevrouw ,blanchard te ,parijs vuurwerk in haar ballon af4 ,onder het gejuich en het handgeklap der menigte vloog haar ballon in brand1 hetgeen voor een nieuwe kunstvertooning gehouden en met nieuwe en daverende toejuichingen begroet werd4 ,de ballon daalde1 als door een wonder1 langzaam neder en gleed af langs een huis4 ,gered6 riep de moedige vrouw2 maar de mand1 waarin zij zich bevond1 bleef aan den muur haken1 en de wonderbaar geredde werd naar omlaag uitgeworpen4 ,op dergelijke wijze kwam ,sadler1 de beroemde engelsche luchtschipper1 in het jaar #ahbd om1 bij een storm4 ,in #ahdf werd ,arban1 te ,trist1 schoon nog niet gereed met het vullen van zijn ballon1 door het ongeduldig en woedend geworden volk zoo bedreigd en aangevallen1 dat hij1 om zich te redden1 het schuitje loshaakte ten einde daarmee den ballon te ontlasten1 en op een touw gezeten naar boven steeg1 zonder anker1 zonder lijn4 ,hij drijft al verder en verder en als hij daalt bevindt hij zich boven de zee4 ,de ballon sleept hem door de golven1 maar houdt hem boven1 terwijl hij zich krampachtig aan het touwwerk vastklemt4 ,een paar visschers nemen hem op1 meer dood dan levend4 ,later1 van ,barcelona opgestegen1 is hij voor goed verdwenen4 ,nog zij hier meegedeeld het ongeval van ,spinelli met den ,zenith4 ,den #aj;den ,juli #ahde werd deze luchtreiziger te ,montbazillac geboren4 ,hij was een der beste leerlingen van de cole centrale des ,arts et ,manufactures4 ,de ingenieur behoorde tot de keurbende van ,frankrijk's jonge mannen4 ,zijn hart sloeg warm voor de zijnen en was vervuld van de edelste opwellingen4 ,zijn eerzucht was van de beste soort4 ,een edele vaderlandsliefde1 een diepe eerbied voor 't geen goed en recht is1 een innig geloof aan den vooruitgang1 een ware hartstocht voor de wetenschap bezielden hem en hielden zijn gedachten bezig4 ,daarbij had hij een bijna vrouwelijke teederheid en een onbezorgdheid1 die hem iets onwederstaanbaar beminnelijks gaven4 ,edelmoedig1 goed1 fijngevoelig en altijd vriendelijk1 stal hij met zijne schoone blauwe oogen aller hart4 ,croc-,spinelli had reeds eenige proefstukken van werktuigkunde geleverd en eenige goede bijdragen van kritisch wetenschappelijken inhoud geplaatst in het dagblad la ,rpublique ,franaise1 toen hij opgenomen werd in den kleinen kring van eenige wetenschappelijke mannen1 die de eerste kern uitmaakten van de ,socit ,franaise de navigation arienne4 ,in het midden van dezen kring ontmoette hij ,sivel4 ,theodore ,sivel1 in #ahcd geboren1 had lang ter koopvaardij gevaren en vreemde landen bezocht4 ,toen de ,oceaan geen geheimen meer voor hem had1 werd hij aangetrokken door de groote luchtzee4 ,sivel was donker van uitzicht1 had zwarte1 glinsterende oogen1 lange golvende haren en was vol geestdrift en veerkracht4 ,hij was hartstochtelijk van aard1 buitengewoon sterk en van een vastberaden karakter4 ,zijn rechtschapenheid1 zijn degelijkheid1 zijn goedhartigheid1 zijne beschaving1 maakten van hem een buitengewoon man4 ,theodore ,sivel had zich met hart en ziel aan de luchtvaart overgegeven4 ,na meer dan twee honderd malen in den vreemde en meer bepaald in ,denemarken met den luchtballon te zijn opgestegen1 was hij een even volleerd lucht- als zeereiziger geworden4 ,sivel en ,croc-,spinelli moesten1 eens met elkaar in aanraking gebracht1 elkander onwederstaanbaar aantrekken4 ,zij besloten de handen ineen te slaan1 om samen de wetten der hoogere luchtstreken op te sporen en het voorbeeld te volgen van zoovele edele voorgangers4 ,de ,socit ,franaise de navigation arienne1 voor wier ontwikkeling zij zoo veel hadden gedaan1 stelde hen in #ahgd in staat een luchtvaart te ondernemen en bij dezen tocht stegen zij tot op #gcjj meters4 ,de heer ,tissandier1 de schrijver van het werk dat wij volgen1 en mede een luchtreiziger van naam1 werd later de vriend van beiden en de derde in hun verbond4 ,na in hun gezelschap met den ,zenith de langste luchtreis gemaakt te hebben1 welke ooit gedaan was1 ondernam hij met hen den tocht1 die aan ,sivel en ,spinelli het leven kostte4 ,hier vinde de heldendood dezer beide reizigers een plaats4 ,den #ae;den ,april #ahge1 's namiddags ten half twee ure1 dreef de ,zenith in de hoogere luchtstreken4 ,reeds waren de ijzige hoogten bereikt1 waar eeuwige stilte en doodsche eenzaamheid heerschen4 ,de drie reizigers1 door de ijle1 koude lucht bevangen1 vielen n voor n in dien vreeselijken slaap1 tegen welken de wil te vergeefs worstelt4 ,na tot #hfjj meters te zijn opgestegen1 daalde de ballon in de lagere lucht neder--n van de reizigers1 ,tissandier1 ontwaakte1 om de zwart gevroren lijken van zijne reisgenooten naar de aarde terug te voeren en aan haar schoot toe te vertrouwen4 ,gansch ,europa voelde zich bewogen bij den dood dezer martelaars1 en oogde hen na in het graf4 ,maar zij sterven niet4 ,zij laten den lichtglans en de schoone en bezielende herinnering achter van hun moed en zelfopoffering4 ,,hoofdstuk ,,iv4 ,,de ,,ontdekking ,,van ,,het ,,wereldstelsel4 ,de sterrekunde is de oudste aller wetenschappen4 ,zij is tegelijk met de beschaving geboren4 ,maar de denkbeelden1 die men zich in oude tijden van de wereld maakte1 verschillen niet veel van wat de eerste onkundige de beste zich in het hoofd haalt bij het staren naar het hemelgewelf4 ,vr de #af;de eeuw wist men weinig of niets van het oneindige1 had men geen besef van wat het heelal eigenlijk was4 ,men hield ,jeruzalem voor het middelpunt der aarde en de aarde voor een vast punt te midden van zon1 maan en sterren1 die er1 als dienende geesten1 om heen draaiden4 ,de hemel was een gewelf1 hetwelk dit grootsche mechanisme omsloot4 ,zou men de geheimen leeren doorgronden van het heelal1 dan moest allereerst dit groote feit ontsluierd1 zoo geheel in tegenspraak met het oogenschijnlijke1 dat de aarde zoowel om haar as1 als om de zon ronddraait4 ,de ontdekking van dit feit is ,copernicus' roem4 ,de geschiedenis leert ons dat de menschen niet licht nieuwe waarheden aanhangen1 ja1 dat zij deze1 zoolang zij kunnen1 verwerpen en met te meer ijver1 naar mate die waarheden minder tot de zinnen spreken4 ,men kan dus wel begrijpen dat de genoemde waarheid zich niet zonder tegenstand gelden deed4 ,de dwaling1 die zij ter zijde zette1 was even oud1 als de wereld4 ,zij heeft haar leven duur verkocht4 ,copernicus is aan het martelaarschap ontkomen4 ,hij was een stil1 nederig1 teruggetrokken man2 zijn bestaan vloot rustig daarheen1 wijl hij zijn tijd verdeelde tusschen de studie van den sterrehemel en de uitoefening van de geneeskunst4 ,zoo hij de waarheid mocht opsporen en den menschen goed mocht doen1 bleef voor hem niets te wenschen over4 ,hij was verlegen van aard en niet gerust omtrent de gevolgen1 die zijn ontdekking te weeg kon brengen1 wanneer zij1 zooals men het noemt1 ontijdig openbaar gemaakt werd4 ,verzweeg hij de waarheid al niet1 hij beleed haar toch niet in het openbaar1 en liet het publiek er buiten4 ,het wetenschappelijk geloof had geen martelaarschap noodig1 beweerde hij4 ,in waarheid joegen de kerkelijke oneenigheden en de kerkelijke vervolgingen hem schrik aan4 ,hij hield zich buiten het gedrang1 en redde zijn leven4 ,maar het martelaarschap moest komen1 en 't was ,galile die ten minste durfde spreken en strijden en lijden4 ,deze groote ,italiaan was1 na ,copernicus n der eersten1 die het bouwwerk der eeuwen aantastte en het schudden en kraken deed4 ,hebben de wereldontdekkers ons de teekening van den aardbol geleverd1 de omtrekken van zeen en landen1 deze sterrekundige wees de plaats aan1 die de aarde zelve in het hemelstelsel inneemt4 ,hij1 de ,columbus des hemels1 ontdekt een nieuwe wereld1 die van het oneindige4 ,de ontdekking1 waartoe hij gaande weg kwam1 maakte zijn naam onsterfelijk2 maar kwam hem op veel tegenspoed te staan4 ,galile werd in #aefd te ,pisa geboren en gaf in zijn jeugd de blijken van een vroeg ontwikkeld verstand4 ,op een leeftijd1 waarop men zich met onbeduidende kinderspelen vermaakt1 vond hij kleine werktuigen uit1 en stelde ze samen4 ,hij verbaasde zijn leermeester door zijn onbevangen gemoed1 de vlugheid van zijn immer werkenden geest1 de snelheid zijner bevatting1 zijn zucht om zich zelven te oefenen4 ,zijn vaardigheid in alles1 wat den geest ontwikkelt1 was verbazend4 ,hij hield veel van muziek en teekenkunst1 hij beoefende letterkunde en dichtkunst4 ,de kiem van het genie ontwikkelde zich voor aller oogen al meer en meer4 ,zijn vader1 een man met een groot gezin en weinig middelen1 stond er op dat de jonge ,galile een winstgevende betrekking koos4 ,hij zond hem naar ,pisa1 om er de geneeskunst en de wijsbegeerte te leeren4 ,maar de lessen zijner leermeesters1 mannen van den ouden stempel1 konden dezen vurigen en hongerigen geest niet voldoen4 ,reeds nu had hij zijne eigene gevoelens en wist hij zijn onafhankelijkheid te bewaren1 ja1 den inwendigen drang tot tegenspraak smoorde hij niet1 maar vrijmoedig legde hij zijnen onderwijzers zijne bezwaren voor4 ,de taak1 die zijn eigenaardig karakter hem aanwees1 had maar een aanleiding noodig1 om zich aan hem te openbaren4 ,en die aanleiding deed zich op4 ,galile telde nauwelijks negentien jaren1 toen bij een zekere gelegenheid zijn oog zich vestigde op n der hangende lampen van den kathedraal van ,pisa4 ,hij merkte op1 hoe deze in een zachte beweging was en bleef4 ,het bleek hem dat de lamp1--welke ook de lengte mocht zijn der beschreven bogen1--hare slingeringen steeds in dezelfde tijdsruimte volbracht1 dat zij1 in n woord1 steeds dezelfde maat sloeg4 ,de jonge geleerde was over dit verschijnsel niet weinig verwonderd en begreep dat hier groote gevolgen uit te trekken waren4 ,hij zon op de mogelijkheid dat men de hoogte van een gebouw berekende naar den tijd1 dien een van boven vastgehecht koord voor zijne slingeringen noodig had4 ,hij kwam zoo op de wetten van den slinger1 die der wetenschap zulke kostbare hulpmiddelen aan de hand doet1 om den tijd te meten4 ,galile1 van nu aan met zijn gansche hart zich aan de wetenschap overgevende1 verslond de geschriften der oude wiskunstenaars4 ,het bestudeeren van ,archimedes' vertoog over de ,lichamen1 die in vloeistoffen drijven1 stelde hem weldra in staat een nieuwe hydrostatische balans te vervaardigen4 ,deze eerstelingen van zijn arbeid1 even belangrijk als vernuftig1 maakten dat de aandacht op hem gevestigd werd2 in #aehi benoemde de ,groothertog hem tot hoogleeraar te ,pisa4 ,galile begon nu omtrent de beweging der lichamen een geheel nieuwe reeks van proefnemingen te doen1 en wel boven van den toren van ,pisa1 door zijn hellenden stand daartoe bij uitnemendheid geschikt4 ,de eenvoudige en gezonde redeneeringen1 waartoe de ontdekte feiten der ervaring hem als van zelf brachten1 waren geheel in strijd met de zoogenaamde wetten der beweging1 die door de ,universiteit werden aangenomen1 en toen hij nu zijn oogen van de aarde naar den hemel richtte1 en den loop en de beweging van de hemellichamen gadesloeg1 moesten ook ten opzichte van hunne beweging de oude leeringen wijken en zou de eerste schrede naar den roem ook die naar den tegenspoed zijn4 ,galile beschouwde met aanhoudende opmerkzaamheid de twee zoo gansch tegenstrijdige hemelstelsels1 dat van ,ptolomaeus met zijn ingewikkeld samenstel van cirkels en exentrieke kringen en dat van ,copernicus1 dat de ernstigste onderzoekers door zijn eenvoudige grootheid onweerstaanbaar trok4 ,galile1 die door de ,universiteit van ,pisa al spoedig werd aangezien voor een oproerkraaier en bijbelverguizer1 voelde zich hier niet meer op zijn gemak1 en nam gretig het aanbod van den ,senaat van ,veneti aan1 die hem voor zes jaren den leerstoel aanwees voor de mathematische wetenschappen aan de hoogeschool te ,padua4 ,met nieuwen moed en rusteloozen ijver toog hij weder aan den arbeid4 ,na den thermometer te hebben uitgevonden1 ontdekte hij in #afjd een nieuwe ster1 en verrijkte in #afji de wereld met den teleskoop4 ,vernomen hebbende1 dat een hollandsch geleerde door een zekere samenvoeging van glazen er toe gekomen was1 voorwerpen op zeer grooten afstand te onderscheiden1 ging hij dadelijk aan het zoeken4 ,zoeken was bij hem vinden4 ,weldra plaatste hij1 onder het gejuich der menigte1 den eersten sterrekijker op den klokketoren van de ,st4 ,marcuskerk4 ,maar het was hem niet genoeg van verre de schepen te bespieden1 die op de lagune dreven1 den hemel te beschouwen was en bleef zijn doel4 ,toen hij dit deed1 doemde een nieuwe wereld voor hem op4 ,hij richtte zijn kijker op de maan en zag nu hoe valsch de voorstelling was1 als zouden de hemellichamen het zuiverste rond vormen1 en licht in zichzelven hebben4 ,hij zag duidelijk dat de oppervlakte van onzen satelliet1 hoogten en laagten1 bergen en valleien vertoont1 en een ongelijken omtrek heeft4 ,hij richtte zijn werktuig naar de nevelvlekken en den ,melkweg en zie1 zij vertoonden myriaden van zonnen1 een stofgewemel van sterren1 zooals ,milton zei4 ,hij bezag ,jupiter en ontdekte zijne wachters4 ,terstond begreep hij dat die sterren voor ,jupiter waren1 wat de maan voor onze aarde is4 ,hij staarde de zon in 't gelaat en ontdekte zijne vlekken4 ,heel de wereld der hemelen openbaarde zich aan zijn oog in dat aangrijpend oogenblik1 en alles1 wat hij zag1 voerde hem al meer en meer naar het stelsel van ,copernicus heen en verder en verder van de wijsheid en de wetenschap zijner tijdgenooten weg4 ,de groote hemelontdekker1 half verblind door het licht1 dat zijne ontdekkingen deden opgaan1 gansch verloren in zijn studie1 had geen oor voor de tegenwerpingen1 die men maakte met ,aristoteles1 den ,bijbel en de kerkvaders in de hand4 ,galile was een oprecht christen1 en hoopte dat hij zijn wetenschappelijk geweten in overeenstemming zou kunnen brengen met de gehoorzaamheid aan de ,kerk4 ,te vergeefs raadde men hem zich stil te houden1 te vergeefs wees men hem op het wassend aantal zijner tegenpartijders4 ,de geleerde was op dit punt hardhoorig4 ,galile leefde in een tijd1 waarin het ongeloof1 ja1 de twijfel ten opzichte van het geloof der ,kerk voldoende was1 om iemand in het verderf te storten4 ,en woord--en ,galile was verloren4 ,dat ne woord1 het woord ketter1 spraken zijne benijders uit4 ,zoolang ,galile op venetiaansch gebied bleef1 was de haat zijner tegenstanders ijdel1 maar in #afaj verliet hij ,padua1 om naar ,toscane terug te keeren4 ,in #afaa begaf hij zich1 voor het eerst van zijn leven1 naar ,rome1 ten einde alle kwade en lasterlijke geruchten te weerspreken1 en alle verdenking van zich af te weren2 want de ,inquisitie begon te morren en te dreigen4 ,een ,dominikaner monnik toch1 ,domenicho ,baccini1 tastte de volgers van ,copernicus en in 't bijzonder ,galile aan4 ,in #afaf werden door de ,heilige ,congregatie van den ,index de boeken van ,copernicus en ,foscarini in den ban gedaan en verboden2 boeken1 waarin die dwaze leer wordt volgehouden dat de aarde zich beweegt en de zon stil staat1 een leer ten eenemale in strijd met ,gods ,woord4 ,galile's naam was in dit kerkelijk besluit niet genoemd2 maar hij had in het geheim een scherpe vermaning gekregen en voor geruimen tijd werd hem het zwijgen opgelegd4 ,in #afah verschenen er niet minder dan drie kometen aan den hemel1 en deze merkwaardige hemelverschijnselen voerden hem weder naar de sterrekunde en het stelsel van ,copernicus heen4 ,in #afcj schreef hij zijn beroemd geworden ,dialoog1 waarin hij zijn leer in den vorm van een samenspraak voordraagt4 ,salviati en ,sagredo zijn geestverwanten en voorstanders van ,copernicus2 ,simplicio is de verdediger der oude leerstellingen van ,ptolomaeus4 ,deze ,simplicio is het toonbeeld van het behoud1 ja1 van den hardnekkigen stilstand4 ,komt1 laat ons de natuur bestudeeren1 zegt ,salviati1 n der sprekers4 ,waartoe zou het dienen8 antwoordt ,simplicio4 ,waartoe zich zooveel moeite te geven1 om niet8 ,ik houd mij maar aan 't geen de vaderen gezegd hebben1 ik wend mij tot de ,schriftgeleerden1 ik spreek wat zij mij voorzeggen1 en slaap rustig4 ,verderop laat ,galile ,simplicio zeggen3 ,als men maar goed christen is1 dan is 't genoeg4 ,een heilige onwetendheid vergoedt alles4 ,het is niet wenschelijk dat alle sluiers worden opgeheven4 ,de ,dialoog van ,galile schittert van vele fijne trekken en spottende toespelingen1 en is tevens vol van de ernstigste wetenschap4 ,dit schoone1 thans zoo goed als vergeten boek is niet alleen een merkwaardig getuigenis voor de beweging der aarde1 maar ook een warm pleidooi ten gunste van het vrije onderzoek1 een werk1 een ,socrates waardig1 een standaardwerk1 dat de bewondering verdient van allen1 die onafhankelijkheid van oordeel en geestelijk leven op prijs stellen4 ,het is een overwinning door de rede behaald op de vijanden der menschelijke conscientie4 ,urbanus ,,viii meende zich zelven te herkennen in het beeld van ,simplicio1 die een goede ziel voorstelt1 zooals er ten allen tijde zijn zullen1 een man1 die op de meest dwaze manier gehecht is aan het oude1 en steeds in 't geweer is tegen het nieuwe4 ,de ,paus1 boos geworden op den geleerde1 gaf hem aan de ,inquisitie over4 ,in weerwil van zijne jaren en zijn lichaamszwakte moest hij zich naar ,rome begeven en aldaar te recht staan4 ,een merkwaardig geding volgde4 ,hij werd allereerst op last van de ,heilige ,congregatie bij den ambassadeur van ,toscane in arrest genomen4 ,de ,pater-commissaris ,lancio1 verhaalt ,galile in een brief aan ,renieri1 kwam mij den volgenden dag afhalen en nam mij in zijn koets met zich4 ,onder het rijden deed hij mij verschillende vragen en scheen hij er bizonder op gesteld dat ik eenigszins de ergernis zou goed maken1 die ik aan gansch ,itali gegeven had1 met mijn bewering dat de aarde zich beweegt4 ,tegen alles wat ik aanvoerde1 tegen elk betoog1 tegen elk wiskunstig bewijs1 bracht hij niets anders in dan3 ,terra autem in aeternum stabit1 zooals de ,schrift in ,psalm #aai vs4 #ij zegt4 ,en zoo sprekende kwamen wij aan het ,paleis van het ,heilig ,officie4 ,ik werd dadelijk aan den heer assessor ,vitrici voorgesteld1 die twee ,dominicaner-monniken bij zich had4 ,zij deden mij beleefdelijk weten dat ik mij in de volle ,congregatie te verantwoorden had1 mij te kennen gevende dat1 werd ik schuldig bevonden1 de weg nog voor mij open stond1 om mijne verontschuldigingen aan te bieden4 ,na een zeer lang onderzoek werd ,galile gedurende een twintigtal dagen in arrest gehouden4 ,den #bjsten ,juni #afcb werd hij nog eens voor het ,heilig ,officie geroepen en den daarop volgenden ,woensdag voerde men hem naar de kerk della ,minerva1 waar hem in tegenwoordigheid van kardinalen en prelaten1 leden der ,congregatie1 zijn vonnis gelezen werd4 ,in dit vonnis werd zijn boek verboden en hij zelf voor onbepaalden tijd tot gevangenschap veroordeeld4 ,hij moest bovendien nog1 geknield1 met de volgende woorden zijne gevoelens afzweren3 ,ik1 ,galileo ,galile1 zeventig jaar oud1 hier neergeknield voor uwe ,eminenties en met de oogen op de heilige ,evangelin1 die ik hier met mijne handen aanraak1 ben schuldig geoordeeld1 als hebbende de ketterij staande gehouden en geloofd dat de zon het middelpunt der wereld en een onbeweeglijk lichaam zou zijn1 terwijl de aarde niet het middelpunt der wereld zou wezen maar zich bewegen zou4 ,ik zweer de bovengenoemde dwalingen af1 vervloek en veracht ze4 ,men wil weten dat ,galile opgestaan zijnde met den voet op den vloer gestampt en gezegd zou hebben3 e pur si muove 7en toch beweegt ze zich74 ,het is niet waarschijnlijk dat hij plotseling zoo stoutmoedig zal zijn geworden en straffeloos zijne rechters aldus zal hebben uitgedaagd4 ,maar was deze spreuk al niet op zijne lippen1 de gedachte lag toch in zijn hart4 ,van toen af had ,galile zijn vrijheid verloren4 ,de paus stond toe dat hij zich naar ,sienna begaf1 tot den aartsbisschop ,piccolomini4 ,later mocht hij naar zijn villa bij ,florence gaan1 waar hij een gevangene bleef tot zijn dood toe4 ,de ongelukkige grijsaard had de bitterste beproevingen te verduren4 ,in #afcd verloor hij ne van zijne dochters en spoedig daarna werd hij blind4 ,met den stok in de hand1 waarmee hij zijn weg zocht door de hem welbekende lanen1 of aan den arm van de eenige hem overgeblevene dochter1 een non1 zag men hem dwalen door zijn tuin4 ,keerde hij naar huis terug1 dan was hem misschien n van die kleine maar venijnige plagerijen bereid1 waarmede zijne vijanden zijn leven verbitterden4 ,aan de uitgave zijner boeken werden allerlei moeielijkheden in den weg gelegd2 men lette op de betrekkingen1 die hij aanhield1 en den ,inkwisiteur was opgedragen zich nu en dan te komen verzekeren of ,galile wel nederig en stil was4 ,somber1 gebogen1 een gebroken man1 stierf ,galile in #afdb1 #gh jaren oud4 ,kepler mag men dezen zijnen grooten tijdgenoot veilig ter zijde stellen4 ,hij werd te ,weil in ,wurtemberg geboren1 den #bgsten ,december #aega1 #g jaren na ,galile's geboorte1 #bh jaren na ,copernicus' dood4 ,de man1 dien men eens de ,wetgever van den ,hemel zou noemen1 was op twaalfjarigen leeftijd bediende in een kroeg4 ,zijn moeder ,catharina ,guldenmann1 een eenvoudige herbergiersdochter1 kon lezen noch schrijven4 ,zijn vader ,hendrik ,kepler diende den hertog van ,alva in de ,nederlanden4 ,bij zijn thuiskomst zette deze te ,elmerdingen een wijnhuis op en nam zijn zoon van school1 opdat deze hem in de zaak behulpzaam zou zijn4 ,het kind was echter klein en zwak van uitzicht2 het werd dus naar school teruggezonden en voor de godgeleerdheid bestemd4 ,op dertienjarigen leeftijd werd onze knaap opgenomen in het ,seminarie van ,maulbron4 ,hij maakte daar goede vorderingen1 maar liet de godgeleerdheid varen en wist1 #bb jaren oud1 een leerstoel te verwerven in de wiskunde en wel te ,grtz in ,stiermarken1 dat toen ter tijde geregeerd werd door den aartshertog ,karel van ,oostenrijk1 die den roomsch-katholieken godsdienst beleed4 ,aan ,kepler was het onderwijs in de sterrekunde toevertrouwd4 ,weldra werd hem opgedragen een almanak samen te stellen4 ,hij voegde er eenige sterrekundige voorzeggingen bij1 waarvan enkele goed uitkwamen1 zoodat hij er veler vertrouwen mee won4 't ,is niet anders1 de groote sterrekundige was niet verheven boven het bijgeloof van zijn tijd1 volgens hetwelk de hemellichamen invloed uitoefenen op de menschelijke lotgevallen4 ,hij meende dat de sterrewichelarij1 dochter der sterrekunde1 haar moeder in het leven moest houden4 ,kepler intusschen was er de man niet naar om dengene1 die zich tot hem wendde1 een rad voor de oogen te draaien2 en soms1 wanneer men hem kwam raadplegen1 riep hij als ,tiresias tot ,ulysses3 ,wat ik zeggen zal1 zal f wel f niet gebeuren6 ,in zijn eerste werk 7,mysterium ,cosmographicum7 gaf ,kepler de eerste proeven van zijn onafhankelijkheid van oordeel4 ,hij bracht ontzaglijke bewijsstukken bij ten gunste van het stelsel van ,copernicus en kwam met edele verontwaardiging op tegen de rechtbank1 die het hoofdwerk van den grooten man op den ,index geplaatst had4 ,in #aeig huwde hij een weduwe1 even schoon als edel van geboorte4 ,zijn echt was niet gelukkig1 doch gaf hem aanleiding tot een niet onbelangrijk werk1 waarin de sterrekundige toonde hoe zijn vernuft de kleinste omstandigheden wist aan te grijpen1 om den vooruitgang van ruime hulpmiddelen te voorzien4 ,toen mijn huwelijk gesloten was1 zegt hij in de voorrede1 was er een goede en ruime wijnoogst1 zoodat de wijn goedkoop werd4 ,het was dus de plicht van een goed huisbezorger er voorraad van op te doen en de kelders te voorzien4 ,na eenige vaten wijn gekocht te hebben1 kwam de wijnkooper bij mij om den prijs van het vat te bepalen en dus eerst den inhoud van het vat te berekenen4 ,hij deed dit op zeer eenvoudige wijze4 ,hij liet een ijzeren staafje in ieder wijnvat neder en bepaalde onmiddellijk den inhoud4 ,kepler herinnerde zich bij die gelegenheid hoe anders men te werk gaat aan de boorden van den ,rijn1 waar de wijn kostbaarder is4 ,men tapte het vat af en telde n voor n de kannen1 die het bevatte4 ,was de oostenrijksche manier van handelen even juist als zij eenvoudig en praktisch was8 ,dit wil ,kepler weten en zoo vindt hij zich als van zelf geleid tot het oplossen van geometrische vraagstukken1 zwaarder dan ze ooit behandeld waren4 ,hij kwam tot de volgende ontdekking4 ,onder den gunstigen invloed van een goeden genius1 die1 zonder twijfel wiskunstenaar was1 hebben de kuipers aan hunne tonnen juist dien vorm gegeven1 die1 bij een bepaalde lengte van de met den peilstok gemeten lijn1 den grootst mogelijken inhoud verzekert1 en daar nu1 om en nabij dit maximum1 de afwijkingen van de inhoudsmaat maar zeer luttel zijn1 hebben zij geen merkbaren invloed op de hoeveelheid1 die dan met den peilstok even juist als vlug en praktisch berekend wordt4 ,kepler was een der slachtoffers van de vervolgingen1 die op het eind der #af;de eeuw ,stiermarken in rep en roer brachten4 ,hij werd om zijn geloof verbannen en was geheel geruneerd4 ,men had gepoogd hem zijn geloofsovertuigingen te doen verzaken1 maar niemand die zijn eerlijk hart kon omkoopen4 ,de kunst van veinzen was hem vreemd4 ,hij vertrok dus en greep met beide handen het voorstel aan1 dat ,tycho ,brah1 de sterrekundige van keizer ,rudolf hem deed1 om te ,praag te komen en hem daar bij zijne bezigheden te helpen4 ,nieuwe teleurstellingen wachtten hem daar4 ,men had hem een goed inkomen toegezegd2 hij moest het echter gulden bij gulden afvragen4 ,toen ,tycho ,brah stierf1 werd ,kepler tot keizerlijk sterrekundige benoemd1 op een ruime jaarwedde4 ,de jaarwedde is goed1 schreef hij aan een vriend1 maar de kas is slecht voorzien4 ,ik verbeuzel mijn tijd met aan de deur van den betaalmeester te kloppen4 ,tot armoede vervallen moest ,kepler1 om in zijn onderhoud te voorzien1 kleine almanakken maken1 ja horoscoop trekken4 ,met behulp van de papieren van ,tycho ,brah1 waarover hij de vrije beschikking had1 was hij nu weldra in staat een paar groote werken te ondernemen1 en van nu aan begint het tijdperk van zijn glorie4 ,hij maakte in het bijzonder zijn werk van de planeet ,mars1 en na een negenjarige onafgebroken studie van dit onderwerp1 na een geestesinspanning1 die hem soms tot waanzinnig wordens toe afmatte1 kwam hij er toe de beweging van ,mars met de meeste juistheid te bepalen en wel door de werking van twee opmerkelijke wetten4 ,die wetten waren ook van toepassing op de andere planeten2 zij maakten dat ,newton de algemeene aantrekkingskracht in het heelal ontdekte en zij hebben ,kepler's naam voor altijd beroemd gemaakt4 ,zij vormen toch den onomstootelijken grondslag voor de nieuwere sterrekunde4 ,na keizer ,rudolf's dood liet zijn opvolger ,matthias1 die minder met de wetenschap op had1 de sterrewacht te ,praag deerlijk vervallen4 ,zoo kon ,kepler het hier niet houden4 ,hij werd benoemd tot leeraar aan het gymnasium van ,linz1 en nam die benoeming gaarne aan2 maar nieuwe jammeren volgden4 ,zijn vrouw begon aan toevallen te lijden1 werd krankzinnig en stierf weldra4 ,voorts verloor ,kepler drie kinderen4 ,zijn moeder1 die zeventig jaren oud was1 werd in de gevangenis gezet1 wegens tooverij en hekserij4 ,men weet haar alle openbare onheilen2 men vertelde dat zij in de tooverij onderwezen was door een tante1 die als heks verbrand was2 men verweet haar dat zij omgang hield met den duivel2 men zeide van haar dat zij nooit iemand aanzag en dat men haar nimmer had zien weenen4 ,kepler kwam haar te hulp en had vijf jaren lang strijd te voeren1 om zijn moeder te redden4 ,de rechters lieten intusschen de oude ,catharine ,kepler de marteltuigen zien1 die zij tot hun beschikking hadden en dreigden haar er mee1 om haar tot een bekentenis te dwingen4 ,maar niets vermocht haar moed te doen wankelen4 ,haar kloeke houding redde haar van het schavot1 maar wischte den smet niet uit1 dien deze gebeurtenis1 hoe onverdiend ook1 op den naam haars zoons wierp4 ,weder bevond ,kepler zich in de diepste armoede4 ,hij wist zich echter ongevoelig te maken voor het ongeluk en vergat zijne tegenspoeden1 wanneer hij met zijn gedachten in de hooge sfeeren der hemelen opklom1 wanneer hij zijn geest liet dwalen door de oneindige ruimte1 luisterde naar den vasten maatslag der hemelsche muziek1 die zijn verbeelding hoorde in de eeuwige beweging der hemelbollen4 ,in een allerzonderlingst werk3 ,de ,harmonie des ,heelals1 heeft ,kepler gepoogd die ,muziek der ,natuur op te teekenen4 ,hierbij moge zijn geest zich soms met hersenschimmen hebben bezig gehouden1 soms ook verheft hij zich op de vleugelen van het waarachtig genie4 ,men ziet er den edelen en bezielden droomer op eens in hooge vlucht opstijgen2 men ziet een heldere glans schijnen te midden der diepe duisternis4 ,op het eind van zijn boek komt hij neder op het zuiver wetenschappelijk betoog en maakt hij de wet openbaar1 die al de bestanddeelen van ons wereldstelsel samenbindt en aan de groote spillen van zoovele hemelbollen den duur harer omwentelingen voorschrijft4 ,te midden van de vreugde1 die hem de studie der natuur verschafte1 kende ,kepler van het leven slechts de harde1 de strenge zijde4 ,ferdinand1 ,matthias' opvolger1 wilde den protestantschen godsdienst in ,stiermarken uitroeien4 ,kepler moest nu weder zijn woonplaats verlaten en verbond zich eenigen tijd aan den hertog van ,wallenstein4 ,hij had een tweede huwelijk aangegaan met ,susarine ,rittinger1 die hem zeven kinderen schonk4 ,hoe vele verdrietige reizen heeft hij moeten doen1 om de achterstallige geldelijke uitkeeringen op te vorderen4 ,arbeid1 zorg1 verdriet putten eindelijk zijne krachten uit4 ,hij stierf #ei jaren oud4 ,te ,regensburg ligt hij begraven1 waar de bezoeker in de ,st4 ,pieter zijn graf kan vinden met dit opschrift1 door hem zelven vervaardigd4 ,ik heb de hemelen gemeten1 thans meet ik de schaduwen der aarde4 ,hemelsch zijn rede en vernuft4 ,hier rust slechts der lichamen schaduw4 ,aldus stierf ,kepler1 de stoutmoedige onderzoeker1 die reeds bij de eerste schreden op het gebied der sterrekunde de hoop voedde van het raadsel der natuur tot een oplossing te brengen4 ,zijn leven lang1 zien we hem als voortgedreven door den drang zijner ziel naar de waarheid4 ,steeds jaagt de dorst naar kennis hem voort2 nimmer houdt de hoogmoed der wetenschap hem op4 ,fier en stout zoolang hij zoekt1 heeft men van hem gezegd1 wordt hij nederig en als ootmoedig1 zoodra hij gevonden heeft1 en in zijn blijdschap geeft hij de eer aan ,god4 ,zijn ziel1 zoo groot als edel1 kende ijdelheid noch naijver4 ,hij zocht noch toejuiching noch huldebetoon4 ,zijn glorie staat in de hemelen geschreven en de sterren verheffen met hun regelmaat en orde zijn naam4 ,tycho-,brah zag te ,korudstorp in ,denemarken het levenslicht op den #ae;den ,october #aedf4 ,zijn vader ,otto ,brah1 van oude en edele afkomst1 had niet minder dan tien kinderen en bestemde ,tycho voor den krijgsdienst4 ,wat kon de spruit van een edel geslacht anders worden dan soldaat8 ,toch mocht ,tycho1 dank zij den invloed van zijn oom1 de hoogeschool bezoeken4 ,hij werd in #aeei naar ,kopenhagen gezonden en daar ontwikkelde zich in hem die zin voor sterrekundige studie1 die hem beroemd gemaakt heeft4 ,den #basten ,augustus #aefj zou er een zonsverduistering plaats vinden en ,tycho werd bij die gelegenheid diep getroffen door het feit1 dat zulke verschijnselen zich met zooveel juistheid laten voorspellen4 ,hij besloot zich in de geheimen dezer kunst te laten inwijden1 en al werd hij in #aefb naar ,leipzig gezonden1 om er in de rechten te studeeren1 de hemel hield zijn oog1 zijn hart1 zijn wil geboeid4 ,al zijn vrijen tijd en al zijne spaarpenningen maakte hij aan zijn lievelingsstudie dienstbaar1 en hiermede bracht hij het door eigen studie zver1 dat hij bij gelegenheid van de conjunctie van ,jupiter en ,saturnus1 in #aefc1 met behulp van eenige grove werktuigen belangrijke fouten ontdekte in de ,alphonsische tafels en in die van ,copernicus4 ,bij den dood van zijn oom1 in #aefe1 kwam ,tycho naar ,denemarken terug1 om er zijn erfenis te aanvaarden4 ,zijn liefde voor de sterrekunde vond bij zijne ouders niet weinig afkeuring en van zijne vrienden moest hij er niet weinig over hooren2 immers waren zulke bezigheden beneden de waardigheid van een edelman4 ,de jeugdige sterrekundige gekrenkt over de bejegening1 die hij ondervond1 verliet zijn vaderland1 hield zich eenigen tijd te ,wittenberg op1 bracht twee jaren in ,rostock door1 en zette aldaar zijne onderzoekingen met ijver voort4 ,daar had hij een duel en werd hem de neus afgeslagen1 die1 zegt men1 zoo wl door een kunstneus van goud en zilver vervangen werd1 dat men de verminking bijna niet zien kon4 ,van ,rostock ging ,tycho naar ,augsburg1 waar hij met behulp der gebroeders ,hainzel een quadrant vervaardigde met een straal van #i #aj meters4 ,hij kwam in #aega in het vaderland terug1 en won een ijverig vriend en voorstander in zijn oom ,steno ,bille1 die steeds de partij van zijn neef had opgenomen1 wanneer deze door de hatelijkheden en spotternijen van zijne bekenden vervolgd werd4 ,steno ,bille stond ,tycho ,brah een gedeelte af van zijn woning1 om er een sterrewacht van te maken4 ,hier--bij ,steno ,bille--heeft ,tycho ,brah zijn besten tijd gehad4 ,hier heeft hij op den #aa;den ,november #aegc een nieuwe ster ontdekt in het sterrenbeeld ,cassiopea4 ,deze ster verscheen waarschijnlijk den #e;den ,november voor het eerst aan den hemel4 ,ze bleef zestien maanden zichtbaar1 nam merkbaar toe in glans1 in die mate1 dat zij ,jupiter dreigde te overschitteren en eerlang bij daglicht te zien zou zijn1 maar langzamerhand taande deze buitengewone glans1 en in ,maart #aegd was zij niet meer zichtbaar4 ,tycho ,brah ergerde zijne betrekkingen op nieuw door zich in #aegc in het huwelijk te verbinden met een boerendochter2 maar de ,koning1 ,frederik ,,ii1 stoorde zich daar niet aan en beschermde hem1 ja1 gaf hem levenslang de vrije beschikking over het eiland ,huen bij ,kopenhagen4 ,het eiland ,huen in de ,sond is bijna rond van gedaante1 heeft een omtrek van omstreeks negen kilometers en rijst aan alle kanten langzamerhand van de kust naar het binnenland omhoog1 waar zich een ruim en effen bergvlak vormt4 ,de ,koning liet hier een groote sterrewacht bouwen1 voorzien van alles wat de sterrekundige waarneming bevorderen kon en tevens van de noodige vertrekken voor ,tycho en zijn gezin en zijne bedienden4 ,rondom het gebouw was een groote vierkante ruimte1 door hooge en stevige muren afgesloten1 wier hoeken naar de vier windstreken gekeerd waren4 ,er waren torens en platten1 en alles wat er noodig was1 en dit schoone paleis der wetenschap droeg den naam van ,uraniaburg4 ,behalve een bibliotheek en een museum bevond er zich ook een onderaardsch gewelf met zestien stookplaatsen1 waar ,tycho de alchemie beoefende1 hopende dat hij daar omlaag in zijn retorten een schat van goud zou vinden1 die hij weder aan zijne studin daar boven op de sterrewacht besteden zou4 ,dit alles kostte den ,koning een millioen rijksdaalders1 en men zegt dat ,tycho ,brah een dergelijke som aan zijne inrichting ten koste legde4 ,zooveel is zeker1 dat hij zijne bezittingen al te krachtig aansprak en de ,koning hem een jaargeld van #bjjj rijksdaalders moest toeleggen1 terwijl hij hem voorts eenige landerijen in ,noorwegen en een canonicaat bij de kerk van ,rothschild schonk--wat waarlijk niet gering was4 ,de glans1 die van het paleis van ,huen straalde met zijn gebouwen en nevengebouwen1 zijn weergalooze verzameling sterrekundige instrumenten en zijn vermaarden geleerde1 trok een menigte van leerlingen naar ,denemarken heen4 ,sommigen van deze studeerden voor rekening van den ,koning1 anderen werden door steden en scholen gezonden1 weder anderen werden door ,tycho zelven onderhouden4 ,telkens kwamen er bovendien voorname of geleerde gasten op ,huen4 ,rustig zou ,tycho ,brah zijn leven op dit eiland vol bekoring gesleten en geindigd hebben1 wanneer ,frederik ,,ii lang genoeg was blijven leven1 om hem te beschermen4 ,maar de ,koning stierf1 en het hof1 dat tot dusver een schijn van belangstelling getoond had in ,huen's paleis en in de sterrekunde2 maar in het geheim den sterrekundige met nijdige oogen aanzag1 begon zich tegen de inrichting en haren geleerde te keeren4 ,eerst duldde men hem1 maar straks werd er in zijn nadeel gewerkt1 en eindelijk bracht men het met kuipen en verdacht maken zver1 dat ,tycho ,brah plotseling zijn jaargeld door koning ,christiaan zag intrekken4 ,daarna werd hij met zijn vrouw en negen kinderen van het eiland gejaagd1 zoodat hij niet meer werken kon4 ,in #aeig ging hij naar ,kopenhagen4 ,toen besloot hij zijn land te verlaten1 waar hij1 bij al de vernederingen1 van de zijde van zijn hoofdvijand ,walchendorp ook nog persoonlijke beleediging en gewelddadige aanranding te verduren had4 ,zoo verliet hij ,denemarken1 er zijn roem maar ook zijne vijanden achterlatende4 ,gelukkig telde hij onder de edelen en vorsten van ,europa vrienden en beschermers1 zooals de graaf van ,rantsau1 die hem op zijn kasteel ,wandeburg1 bij ,hamburg1 gastvrij ontving1 en hem met zijn gansche gezin herbergde4 ,hier schreef hij in #aeig zijn werk ,astronomiae instauratae mechanica 7de werktuigkunde van de nieuwe sterrekunde71 waarin hij1 met behulp van de noodige platen1 zijne sterrekundige werktuigen beschreef en hun gebruik aanwees4 ,ook schreef hij hier zijne werken over de chemie4 ,een proefstuk van dit werk werd met een lijst van #ajjj sterren aan keizer ,rudolf ,,ii toegezonden1 die een groot liefhebber was van alchemie en sterrekunde4 ,in dezen vorst vond hij eenigszins zijn ,frederik van ,denemarken weder4 ,rudolf riep ,tycho ,brah naar ,praag en ontving er hem met de meeste warmte4 ,spoedig was hij hier met zijn gezin en zijne instrumenten bij zich4 ,hij genoot een jaargeld van #cjjj kronen en kreeg het kasteel ,renach om er zich te vestigen4 ,hier vond hem ,kepler1 toen negen-en-twintig jaren oud1 en hier werkten de beide groote sterrekundigen met elkander4 ,maar het duurde niet lang4 ,zijn gestel was geschokt2 de miskenning en den haat1 in zijn vaderland ondervonden1 trok hij zich sterk aan1 en hij stierf den #bdsten ,october van het jaar #afjj1 in den ouderdom van vier-en-vijftig jaren4 ,geen beter praktisch hemelbeschouwer dan ,tycho ,brah4 ,zijne werktuigen zijn even schoon als talrijk4 ,zijn vernuft1 om oude werktuigen te verbeteren en nieuwe uit te denken1 was onuitputtelijk4 ,en niet alleen was hij in het bespieden van den sterrenhemel uiterst bekwaam1 maar zijne waarnemingen hebben ook hare waarde behouden tot op dezen dag4 ,intusschen staat ,tycho ,brah met velen in de rij van groote sterrekundigen2 een man als ,newton daarentegen treedt uit de rij te voorschijn als een verheven1 onvergetelijk eenling4 ,lagrange heeft van ,newton gezegd1 dat hij de hoogste openbaring was van het menschelijk genie1 en ,voltaire getuigt van hem3 zijn grootheid is boven allen lof verheven en mag hem door niemand benijd worden4 ,met hoe groot een geest ook begiftigd1 hoe volmaakt ook1 waar het zijn wetenschap en zijn ontdekkingen gold1 was ,newton in alledaagsche zaken niet grooter1 dan gewone stervelingen4 ,hij was onrustig1 bij uitstek prikkelbaar4 ,heeft hij soms geleden1 hij had het zichzelven te wijten4 ,isac ,newton kwam den #bhsten ,december #afdb in een nederige boerenwoning te ,woolstop1 in ,lincolnshire1 ter wereld4 ,hij was z zwak1 dat men hem maar weinig dagen levens toedacht4 ,hij werd echter een stoere knaap1 leerde op de dorpsschool lezen en schrijven en werd bij een apotheker in de kost gedaan1 om de colleges te ,grantham te kunnen volgen4 ,na een paar jaar studeerens werd hij door zijn moeder teruggeroepen2 maar hij toonde zich weinig ingenomen met het boerenbedrijf4 ,hij peinsde over allerlei zaken en las oude boeken4 ,hij zal een geleerde worden1 zeiden zijne ouders4 ,zij namen dus het besluit hem te ,cambridge te laten studeeren en zoo ging hij naar ,grantham terug1 opdat hij zich aldaar voor de academie zou voorbereiden4 ,de jonge ,isac ,newton had inderdaad neigingen1 die zonderling mochten heeten1 wanneer men zijn leeftijd in aanmerking nam4 ,inzonderheid stond ieder versteld over zijn zin voor werktuigkunde4 ,nu eens vervaardigde hij een molen1 dan een wateruurwerk1 dan weder vliegers van nooit aanschouwde afmetingen1 of hij teekende een zonnewijzer op den muur der ouderlijke woning4 ,op negentienjarigen leeftijd werd ,newton student te ,cambridge4 ,hij gaf zich met hart en ziel aan de studie der mathematische vakken over1 en reeds bij den aanvang van zijn loopbaan verraste hij de wereld met een drietal ontdekkingen omtrent de ontbinding van het licht en de algemeene aantrekkingskracht in het heelal4 ,hij onderscheidde zich door een zeer eigenaardig karakter4 ,met een meer dan gewone zedigheid bedeeld1 schuwde hij alle openbaarheid4 ,gaarne ging hij stil zijn weg--en dit is levenslang een karaktertrek van ,newton gebleven4 ,hij was vijf-en-twintig jaren oud1 toen een der grootste overwinningen op het gebied der natuurkunde door hem behaald werd4 ,hij deed een zonnestraal door een prisma gaan1 en merkte op1 dat die straal samengesteld was uit een zevental verschillende stralen1 met ongelijke straalbreking4 ,deze ontledende of analytische proeve door een samenstellende1 synthetische1 vervangende wist hij vervolgens1 door een nieuwe straalbreking1 de zeven stralen weer tot n te brengen en zoo het witte licht te herstellen4 ,deze ontdekking gaf een gansch andere richting aan de dioptrica en zou later de grondslag worden van de spectraal-analyse1 die ons in staat stelt het gehalte der sterren te herkennen aan het licht1 dat zij afwerpen4 ,na eenige jaren in ,cambridge te hebben doorgebracht1 kwam ,newton in zijn klein en onaanzienlijk ,woolstrop terug4 ,hier was het dat hij1 in zijn tuin gezeten1 een appel vr zich op den grond zag vallen4 ,dit gansch gewone geval1 waargenomen door zijn oog1 opgenomen in zijn ziel1 werd de aanleiding tot een nieuwe ontdekking4 ,hij vraagde zich af welke toch de oorzaak zijn mocht dier geheimzinnige kracht1 door welke ieder voorwerp naar de aarde wordt getrokken4 ,had die kracht1 wat ze wezen mocht1 grenzen8 ,zij werkt nog op de hoogste bergen1 zou zij ook op een tien-1 honderd-1 duizendmaal grooter afstand werken8 ,strekt zij zich uit tot de maan8 ,een gewoon denker zou die vraag misschien ontkennend beantwoord hebben4 ,immers ware het zoo1 dan moest ook onze wachter op de aarde vallen4 ,newton dacht er juist anders over4 ,is 't niet door onze dagelijksche ervaring bekend genoeg1 dat een voorwerp1 hetwelk in horizontale richting door de lucht geworpen wordt1 des te verder nedervalt1 naarmate het van grooter hoogte en met grooter snelheid weggeworpen wordt8 ,plaats u in gedachten op een toren van #ij4jjj mijlen hoogte1 dit is de afstand van de aarde naar de maan1 en werp nu dit hemellichaam met de snelheid van een kwartmijl per seconde--dat is ongeveer de snelheid van de maan--in de ruimte1 dan is het duidelijk dat het veel verder zal nederkomen1 dan de straal der aarde reikt1 die toch niet meer dan #aejjj mijlen bedraagt4 ,daar de maan bij die beweging niets verliest van haar snelheid1 gaat ze1 om zoo te zeggen1 in horizontale richting voort1 en dezelfde kracht1 die een steen of appel op de aarde doet nedervallen1 houdt daarentegen de maan op een eerbiedigen afstand1 zonder dat ze op onze aarde valt1 wier afmetingen daartoe te gering zijn4 ,deze en dergelijke overwegingen maken slechts het allereerste begin uit van het betoog4 ,de waarheid was gevonden2 doch haar nog niet tot onbedriegelijke zekerheid kunnende brengen achtte hij het zijns onwaardig over dit onderwerp iets in het licht te zenden4 ,hij zag in hetgeen hij gevonden had de grondslagen voor een groot en schoon gebouw1 en heeft twintig jaren gearbeid voor hij de vlag op het dak zette4 ,in #affi werd ,newton tot hoogleeraar te ,cambridge benoemd1 en in #afgb tot lid van de ,koninklijke ,maatschappij te ,londen4 ,hij zond den president der ,maatschappij een door hem uitgedachte en door hem vervaardigde teleskoop1 die de algemeene bewondering gaande maakte4 ,zijn leer omtrent het licht bracht de gemoederen in heftige beweging en wekte bij ,robert ,hooke zulk een tegenspraak1 dat de groote natuuronderzoeker1 verbitterd en ontmoedigd1 er een oogenblik aan dacht de studie vaarwel te zeggen4 ,in #afhd en #afhe bracht ,newton zijn werk over de ,grondbeginselen ten einde4 ,hij ontvouwde daarin de groote wet van de aantrekkingskracht in het heelal4 ,niet ten onrechte wordt ,newton de vertrouweling der natuur genoemd4 ,hoe wist hij uit deze kracht1 die als een vaste en geheime band al de bestanddeelen des heelals samenhoudt1 al de groote verschijnselen te verklaren van het wereldstelsel4 ,trouw aan zijn genomen besluit1 wilde hij niets openbaar maken4 ,maar ,halley en anderen drongen z bij hem aan1 dat hij week4 ,het werk1 in #afhg uitgegeven1 wekte bewondering en tegenspraak beiden4 ,leibnitz en ,huijgens verwierpen ,newton's theorie1 de eerste zelfs met een groote mate van verbittering tegen de nieuwere denkbeelden4 ,newton zocht zijn troost in nieuwe studie en nieuwe ontdekkingen2 maar de strijd had hem z aangegrepen1 dat hij eenige jaren later in zijn briefwisseling een weemoed en ziekelijke onrust verried1 die tot een soort van waanzin klom4 ,gedurende eenige jaren1 omstreeks #afib1 liep dit groot genie gevaar krankzinnig te worden4 ,gelukkig ging dit gevaar voorbij2 maar al herstelden zich zijn geestvermogens volkomen1 hij deed geene ontdekkingen meer en gaf alleen zulke werken uit1 als reeds lang door hem waren gereed gemaakt4 ,hij had een gelukkigen ouderdom4 ,door zijne tijdgenooten is hij niet minder vereerd geworden dan door het nageslacht4 ,isac ,newton werd acht-en-tachtig jaar1 en al was hij niet in den eigenlijken zin een slachtoffer der wetenschap1 aan hem blijkt het toch ook weder dat men niet straffeloos een genie is4 ,zijne vrienden van ,woolstrop hadden het bij hun haardvuur en op hun akkers gemakkelijker en rustiger4 ,de wetenschap is een gevaarlijke vriendin4 ,,hoofdstuk ,v4 ,,de ,,boekdrukkunst4 ,de boekdrukkunst1 zegt ,ambroise ,firmin ,didot1 scheidt de oude en de nieuwe wereld4 ,volgens ,lamartine's schoone uitdrukking1 brengt zij den mensch voor het heden en de toekomst1 onmiddellijk en aanhoudend1 in aanraking met alles wat er schoon is gedacht4 ,men zegt dat de spoorwegen en de telegraaf de afstanden hebben opgeheven2 van de boekdrukkunst kan men zeggen dat zij 't den tijd gedaan heeft4 ,zij maakt allen tot elkanders tijdgenooten4 ,ik verkeer met ,homerus1 met ,cicero1 en de ,homerussen en de ,cicero's van later tijd zullen omgaan met ons4 ,in het begin van de #ae;de eeuw was men op het punt van schrijven en miniatuurteekenen zeer ver gevorderd4 ,er waren bijbels vol van de schoonste versieringen1 de fijnste teekeningen1 de geestigste prentjes1 zacht van kleur en schitterend van opgelegd goud1 prachtuitgaven door kunstenaarshanden verlicht4 ,maar dit was niet voor het volk1 en ook het gewone schrift vorderde te veel tijd en te veel inspanning dan dat het voor weinig geld kon geleverd worden4 ,doch zie1 daar verschenen grove prenten1 meest prenten van godsdienstigen aard1 die met zwarte omtrekken geteekend en met een onderschrift voorzien goedkoop van de hand werden gedaan en waaronder het volk zijn gading vond4 ,het waren gedrukte houtsneden1 die de kunst meer algemeen maakte en die de geboorte gaven aan het gedrukte boek4 ,er was nog maar n kleine1 schoon gewichtige1 overgang noodig1 namelijk de letters1 die op het hout uitgesneden stonden2 afzonderlijk te snijden1 of te gieten1 om ze daarna tot woorden samen te voegen--en de eigenlijke boekdrukkunst1 het drukken met beweegbare letter1 was gevonden4 ,dien overgang tot de losse letter heeft ,gutenberg tot stand gebracht4 ,hij heeft de letter verlost en haar de plaats gewezen1 die zij tot dusverre in de drukkunst bekleedt4 ,gutenberg werd te ,mainz geboren4 ,hij was negentien jaren1 toen keizer ,frederik ,,iii aldaar zijn blijde inkomst hield4 ,er brak bij die gelegenheid een twist uit over den voorrang1 dien de adel hebben zou bij de plechtigheden van den dag1 en ten gevolge van de oneenigheid hierover1 werd hij--hij was edelman--gebannen4 ,hij ging op reis1 trok van stad tot stad1 bezag landen en volken1 reisde langs den ,rijn1 door ,zwitserland en ,duitschland1 en kwam gedurende deze tochten op het denkbeeld boeken te drukken4 ,te ,straatsburg oefende hij zich in de kunst en nam hij zijne eerste proeven4 ,wel inziende van hoe groot gewicht zijne uitvinding was1 ook als tak van nijverheid1 gevoelde hij behoefte aan hulp en vooral aan menschen1 die hem hunnen geldelijken steun verleenden4 ,hij vond onder de grooten van ,straatsburg weinig aanmoediging4 ,een jong edelman1 die zich met een gewoon handwerk bezig hield6 ,want dat hij een nieuwe uitvinding aan het licht wilde brengen1 had hij verzwegen uit vrees dat een ander met den roem zou gaan strijken1 die hem toekwam4 ,door de aanzienlijken afgewezen1 wendde hij zich tot dat volk1 voor hetwelk hij de baan der kennis openen zou4 ,hij associeerde zich met een paar vermogende ,straatsburgers1 ,andries ,dritzehn en ,h4 ,riffe1 later met ,fust1 goudwerker en geldschieter te ,mainz4 ,nog kon ,gutenberg er niet toe komen zijn geheim te verraden4 ,hij hield zich of hij deze en gene kunstvoortbrengselen wilde vervaardigen1 hij polijste spiegels1 hij sleep kostbare steenen1 maar was in het geheim met zijn uitvinding bezig4 ,met jaloersche liefde verborg hij zijn kunst in de bouwvallen van het klooster van ,sint ,arbogast1 en daar1 verre van de wereld en van alle onbescheiden blikken1 gaf hij zich aan haar over1 zocht1 werkte1 peinsde1 en sneed er de eerste letters en zette er de eerste pers in elkaar2 de eersteling dier monsters1 dier zwoegende wonderen van werktuigkunde1 die in n enkel uur twintig duizend bladen druks afleveren4 ,gutenberg begon al spoedig met den bijbel te drukken1 maar zijne geldmiddelen waren spoedig uitgeput1 en hij zag zich nu wel genoodzaakt zijn deelgenooten in kennis te stellen met zijn geheim4 ,immers1 hij had nieuwe hulp noodig4 ,riffe en ,dritzehn wenschten nu mede hun deel te hebben aan de glorie der uitvinding2 en1 zou niet alles schipbreuk lijden1 dan moest hij daar wel in toestemmen4 ,zijn naam verdween van de associatie en hij was niet veel meer dan hun meesterknecht4 ,dit is nog niet alles4 ,andries ,dritzehn stierf en diens erven deden hem een proces aan1 dat hij verloor1 zoodat hij als een veroordeeld en geruneerd man naar ,mainz terugkeerde4 ,hij verbond zich nu met ,fust en ,schffer1 richtte een nieuwe werkplaats op en drukte1 onder den naam van zijne deelgenooten in de zaak1 bijbels en psalmboeken1 niet meer met de broze houten1 maar met metalen1 en daardoor tevens zuiverder letter4 ,dit was omstreeks #adej4 ,maar ook ,fust en ,schffer bezweken voor de verzoeking van zich langzamerhand en onwillekeurig den roem van ,gutenberg toe te eigenen4 ,in de opdracht eener ,duitsche vertaling van ,livius1 erkennen zij zelven dat de boekdrukkunst te ,mainz is uitgevonden door den vernuftigen werktuigkundige ,johan ,gutenberg1 maar eenige jaren later zijn zij deze bekentenis eenigszins vergeten en kennen de eer der uitvinding voor een deel aan zich zelven toe4 ,nog eenmaal wordt ,gutenberg1 nu door ,fust1 van alles beroofd4 ,hij verlaat zijn vaderstad1 verliest vrouw en kind en dreigt der armoede ten prooi te worden2 doch het ontbrak hem nimmer aan vrienden die hem hielpen en hem in staat stelden zijn uitvinding te volmaken4 ,hij stierf tevreden4 ,rijk was hij niet geworden1 en zijn leven was een voortdurende worsteling geweest4 ,van zijne negen-en-zestig jaren had hij er bijna vijftig aan de drukkunst gewijd4 ,ik vermaak aan mijn zuster1 zoo schreef hij in zijn testament1 al de door mij in het klooster van ,sint ,argobast gedrukte boeken4 ,arme uitvinder6 ,hij had niet meer te vermaken dan dit4 ,toch vermaakte hij aan de wereld een uitvinding1 waarvan zij in steeds toenemende mate den zegen ondervindt1 en die hij met zijn jeugd1 zijn rust1 zijn slaap en zijn uitwendig levensgeluk niet te duur betaald heeft geacht4 ,na ,gutenberg's dood verbreidde de boekdrukkunst zich alom4 ,spoedig vond men persen in alle groote steden van ,frankrijk1 ,engeland1 ,duitschland1 ,holland en ,itali4 ,met de boekdrukkunst ontwikkelt zich de graveerkunst4 ,toen ,gutenberg stierf1 zag in deze wereld vol dood en opstanding ,albrecht ,drer het levenslicht4 ,hij werd in #adga te ,neurenberg geboren1 in een tijd toen de houtgravure begon te bloeien4 ,hij doorreisde in zijn jeugd ,holland1 het vaderland der eerste graveurs1 begaf zich naar ,veneti1 waar hij de voorloopers van ,titiaan bewonderen kon1 kwam in ,weenen en wist den grooten mededinger en vijand van ,lodewijk ,,xi en ,karel ,,viii van ,frankrijk1 den duitschen keizer ,maximiliaan ,i voor zich te winnen4 ,albrecht ,drer heeft met het genie van zijn hoofd1 zijn hart en zijn hand het hout ziel en leven gegeven1 een leven1 dat beurtelings bewondering1 blijdschap1 vrees1 huivering wekt4 ,drer stierf op den leeftijd van acht-en-vijftig jaren en heeft niet alleen meesterstukken van graveerkunst nagelaten1 maar ook schoon goud en zilverwerk1 beelden en bouwwerken4 ,deze groote kunstenaar was meer dan een groot kunstenaar1 hij was ook een goed burger1 met een hart vol geestdrift en moed4 ,hij stierf in armoede1 zooals blijkt uit een brief1 dien hij op het eind van zijn loopbaan aan de overheid van ,neurenberg schreef4 ,voor negentien jaren riep mij de ,raad van ,veneti naar deze stad1 mij twee honderd dukaten 's jaars toeleggende4 ,de stad ,antwerpen heeft mij drie honderd gulden en een fraai huis aangeboden4 ,zoowel in de eerst- als in de laatst genoemde stad zou al mijn werk mij afzonderlijk betaald worden4 ,ik heb het een en het ander afgeslagen uit liefde voor u1 voor deze goede stad en voor mijn vaderland4 ,beter hier eenvoudig geleefd1 dan elders in grootheid en weelde4 ,dit was geheel naar ,albrecht ,drer's aard4 ,in dienzelfden brief1 een brief1 die getuigenis aflegt van zijn edel karakter1 verzoekt hij de overheid van ,neurenberg1 dat ze een som van duizend florijnen van hem zal aannemen1 de vrucht van zijn arbeid en spaarzaamheid1 en dat ze hem jaarlijks vijftig gulden interest geven zal voor hem en zijn vrouw1 die beiden bij den dag ouder en zwakker worden4 ,zelden is zulk een edel karakter gepaard gegaan met zulk een eenvoudige ziel1 als in dezen vermaarden duitschen kunstbroeder4 ,het eerste boek bracht bij zijn verschijnen een niet geringe ontsteltenis te weeg te midden van hen1 die vijandig waren aan het licht4 ,de geschiedenis der eerste drukkers is dan ook vaak een geschiedenis van vervolging4 ,het is nu eenmaal niet anders--elke schrede op den weg van vooruitgang kost de menschheid bloed en tranen4 ,in #adij stichtte ,aldus ,manutius te ,veneti zijn beroemd geworden drukkerij1 een inrichting1 die jaren lang van vader op zoon zou overgaan en evenals die van tienne in ,frankrijk en van ,elzevier in ,holland een europeeschen naam zou maken4 ,aldus ,manutius drukte1 in weerwil van den oorlog1 die ,itali verwoestte1 in weerwil van de moeielijkheden en tegenspoeden des tijds1 voortdurend nieuwe en nuttige boekwerken1 en zocht met lofwaardige volharding te gemoet te komen aan de behoeften der studeerende jeugd4 ,ik heb de gelofte afgelegd1 zoo schrijft hij in n der voorredenen1 waarmee hij zijne uitgaven voorzag1 ik heb de gelofte afgelegd mijn leven te besteden aan het algemeen belang1 en ,god is mijn getuige dat het mij hiermee ernst is4 ,boven een rustig en gemakkelijk leven heb ik een werkzaam en veel bewogen leven gekozen2 de mensch is niet geschapen voor genietingen1 die een edelaardig gemoed verwerpen moet1 maar voor een eervol bedrijf4 ,laat de groote hoop behagen scheppen in het lagere4 ,cato heeft het wl gezegd3 's ,menschen bestaan is als het ijzer4 ,maak er een getrouw gebruik van1 het zal blinken2 laat het voor hetgeen het is1 zoo zal het roesten4 ,in #adie drukte ,aldus de werken van ,aristoteles af1 en gaf hij ,theocritus en ,hesiodus uit4 ,het volgende jaar verscheen zijn ,thesaurus ,cornucopiae1 een verzameling van werken over de ,grieksche taal1 die allen nog onuitgegeven waren4 ,karel ,,viii was juist in ,itali binnen gevallen en ,aldus schreef in n zijner voorredenen3 't ,is eene zware taak latijnsche boeken en nog zwaarder taak grieksche af te drukken1 maar het zwaarst van alles is de noodige zorg aan zulke zaken te besteden in moeielijke tijden1 zooals deze1 waarin de wapenen vrij wat hooger worden geschat dan de boeken4 ,nadat ik mij de genoemde taak gesteld heb1 zijn zeven jaren voorbijgegaan1 maar ik heb in dien tijd nauwelijks n uur rust genoten4 ,in #adig had ,aldus een volledige uitgave ten einde gebracht van de werken van ,aristoteles4 ,de geschriften van ,plato1 ,hippocrates en ,gallinus zouden volgen4 ,zoolang ik leef1 zeide hij1 zal ik mij beijveren mijne tijdgenooten van goede boeken te voorzien1 zoo van letterkundigen als van wetenschappelijken aard4 ,hij hield woord4 ,in #aejf werden de werkzaamheden aan zijne drukkerij gestaakt ten gevolge van de troebelen des oorlogs1 die ,europa en met name ,itali teisterden4 ,als erfgenaam van de aanspraken1 die het fransche koningshuis op het koninkrijk ,napels maakte1 kwam ,lodewijk ,,xii1 in bondgenootschap met ,ferdinand den ,katholieke1 ,frederik ,,iii uit ,genua verjagen1 ten einde het zelf in bezit te nemen2 ook ,veneti moest bij deze gelegenheid vernederd worden en ,aldus had het ongeluk een der slachtoffers te zijn van dezen rampzaligen oorlog4 ,hij werd van zijne bezittingen beroofd1 en verloor zijn tijd met reizen en trekken1 of hij zijn goed ook terug mocht krijgen4 ,zoo keerde hij eens van ,milaan1 toen hij plotseling1 zonder eenige bijzondere reden1 door de soldaten van den hertog van ,mantua gevangen genomen en in den kerker geworpen werd4 ,men ketende hem daar1 alsof men met een gevaarlijken misdadiger te doen had4 ,deze schandelijke aanslag op de vrijheid van een ijverig burger1 die de glorie uitmaakte van zijn stad en van zijn tijd1 wekte groote verontwaardiging4 ,door zijne vrienden opgeischt1 keerde hij naar zijn huis en haardste terug1 maar arm en zonder hulpbronnen4 ,dank zij zijn doorzettenden ijver en zijn geduld1 verrees zijn drukkerij weder uit haar asch4 ,hij gaf van #aejg-aeac de treurspelen van ,euripides uit1 ,plinius1 ,plutarchus1 de ,commentarin van ,caesar1 ,cicero's brieven en de werken van ,pindarus4 ,hij was weder in zijn element4 ,er zijn nu vier jaren voor den arbeid verloren gegaan1 zoo zegt hij in de voorrede van zijn ,pindarus1 en de geesel des oorlogs heeft gansch ,itali al dien tijd getroffen4 ,ik moest ,veneti verlaten om mijn grond en tuin weder te krijgen1 die ik niet door eigen schuld1 maar door de ongenade der tijden verloren had4 ,aldus1 de oude1 zooals hij genoemd wordt1 om hem van zijne opvolgers te onderscheiden1 stierf den #f;den ,februari #aeaf1 zes-en-zestig jaren oud4 ,na vijf-en-twintig jaren van noesten arbeid1 na al zijne krachten1 al zijn geest tot het welzijn van de menschen te hebben besteed1 ging hij heen zonder fortuin en aan zijn kinderen niets nalatende1 dan een goeden en geachten naam4 ,van een anderen aard waren de vervolgingen door ,robert ,estienne ondergaan1 die1 wegens een grieksche vertaling van den ,catechismus van ,calvijn1 zich de vijandschap van de ,sorbonne op den hals haalde1 maar uit ,frankrijk ontsnapte1 te ,genve een drukkerij oprichtte 7#aeea7 en deze dienstbaar maakte aan de zaak der ,hervorming4 ,twintig jaren was hij met de ,sorbonne in strijd geweest2 meer dan eens dreigde hem de mutsaard1 nu eens omdat hij den bijbel in groot formaat had afgedrukt1 dan eens omdat hij een kleiner uitgave gegeven had van het ,nieuwe ,testament4 ,grooter onheil stond ,dolet te wachten4 ,steven ,dolet werd in ,orleans geboren1 in het jaar #aeji4 ,na de hoogeschool van ,parijs bezocht te hebben1 ging hij naar ,padua en bracht er zijne studin ten einde4 ,drie jaren later werd hij secretaris bij den ambassadeur te ,veneti1 ,jean de ,langeac1 en volgde de lessen van ,battista ,egnazio over ,cicero en ,lucretius4 ,in #aecb vinden wij hem te ,toulouse4 ,hij studeert er in de rechten en is er het hoofd der partij1 die voor de verboden studentenvereenigingen ijvert1 ter oorzake waarvan hij gevangen gezet wordt4 ,door den bisschop van ,rieux verlost werd hij nu bij de eene partij even geliefd als bij de andere gehaat4 ,hij spaarde zijne vijanden niet en werd uit ,toulouse gebannen4 ,dolet toog nu naar ,lyon1 waar hij zijne ,commentaires de la langue ,latine liet drukken1 een veel omvattenden arbeid1 waaraan hij1 van zijn zestiende jaar af1 zijn tijd1 zijn rust1 de genoegens der jeugd en zijn gezondheid had opgeofferd4 ,de jeugdige schrijver droeg zijn werk op aan ,frans ,i1 aan wien hij te ,mons werd voorgesteld4 ,de ,koning nam hem in zijne bescherming en verleende hem zelfs het privilege van te mogen drukken en te laten drukken alle boeken1 die hij schrijven of vertalen mocht4 ,een nieuw avontuur maakte dat hij deze hooge bescherming wel noodig had4 ,zijne vijanden zonden een moordenaar op hem af1 en toen deze op hem aanviel1 werd hij door ,dolet gegrepen en gedood4 ,beschuldigd van moord1 werd hij nauwelijks verhoord1 en zonder ,frans ,i ware hij misschien toen reeds uit het land der levenden verdwenen4 ,dolet1 die zich de ondersteuning van den ,koning waardig wilde maken1 besloot nu zelf aan het drukken te gaan4 ,ik zal met alle macht1 zoo verzekerde hij1 den schat der letterkunde vermeerderen2 ik zal de afgestorven zielen der ,ouden aan mij verbinden door hunne werken met de meeste zorg te drukken4 ,ook zal ik mijn pers dienstbaar maken aan de geschriften mijner tijdgenooten4 ,maar evenzeer als ik de meesterstukken zal aannemen1 evenzeer zal ik het onwaardig geschrijf afwijzen van krabbelaars1 die de schande zijn hunner eeuw4 ,hij gaf nu verscheidene goede boeken uit met voorredenen4 ,die voor ,plato's ,samenspraken bestaat uit een welsprekend gedicht1 aanvangende met de woorden3 ,al lang genoeg geleefd in 't duister6 ,zijne drukken voeren als zinnebeeld of wapen een bijl of snoeimes1 gehouden door een hand1 die uit een wolk te voorschijn komt en die een tak van een knoestigen boom schijnt te willen afsnijden4 ,op de fransche boeken leest men daarbij3 ,bewaar mij1 o ,heer6 voor der menschen laster6 ,dolet gaf zich geheel aan zijn drukkerij over1 maar zijne vijanden hielden niet op hem te vervolgen4 ,in #aedb werd hij van zijn vrijheid beroofd1 onder voorwendsel dat hij kettersche boeken uitgaf4 ,vijftien maanden lang zuchtte hij in den kerker en nog eens dankte hij zijn vrijheid aan 's ,konings gunst4 ,den #ad;den ,februari #aedc leverde een vonnis van het ,parlement van ,parijs dertien zijner werken aan de vlammen over1 als bevattende een vervloekte1 verderfelijke en kettersche leer4 ,ried de voorzichtigheid tot de vlucht1 de vaderlandsliefde en het goed geweten hielden hem tegen4 ,hij verdedigde zich met het wapen van den spot1 en deze ,rabalais onder de uitgevers wist uitermate goed met dit wapen om te gaan4 ,de uitgever wreekte den schrijver4 ,in ,november #aedd vergaderde de ,theologische ,faculteit van ,parijs1 behandelde de uitgaven van ,dolet en vond in een vertaling van ,plato's ,axiochus aan ,socrates het woord toegekend3 ,na den dood zijt gij niets4 ,deze zinsnede werd voor kettersch verklaard1 als zijnde met opzet en tegen ,plato's bedoeling verkeerd vertaald4 ,nu werd ,dolet als hereticus relapsus 7een ten tweede male tot dwaalleer vervallen ketter7 op de pijnbank gebracht1 tot een nuttig onderwijs voor zijne makkers1 zooals het in het vonnis luidt1 en vervolgens geworgd en verbrand op den #hsten ,aug4 #aedf4 #b ,maar wat men ,gutenberg of ,dolet ook mocht aandoen en hoe veel boeken men vonnissen en verbranden mocht--het licht scheen er maar te helderder door1 geweld en domheid stelden er zich maar te meer door ten toon4 ,,hoofdstuk ,,vi4 ,,de ,,weg ,,der ,,wetenschap4 ,niet steeds heeft de wetenschap de haar betamende plaats ingenomen in het rijk der kennis4 ,zeer langen tijd zijn hare rechten verkort1 is haar onderwijs versmaad1 zijn hare beginselen miskend2 eeuwen lang is haar voortgang moeielijk geweest en traag4 ,dit komt hierdoor dat de menschelijke geest niet altijd de kunst heeft verstaan van de natuur te raadplegen en haar langs den weg der ervaring uit te hooren4 ,tot op de ,renaissance was de wetenschap onderworpen aan het uiterst verwaand gezag der school1 en waar zij eigen leven zocht1 viel zij onder de mokerslagen der vervolging4 ,copernicus1 als hij zich verwijdert van de denkbeelden van zijn tijd en1 tegen de ,kerk in1 verklaart dat de aarde zich wentelt rondom de zon1 ,galile1 als hij der menschheid het aangrijpend schouwspel vertoont van den loop der sterren1 hebben daarmede een groote omwenteling veroorzaakt in den gang der wijsbegeerte4 ,de wereld zag in1 dat zij op den verkeerden weg was1 waar zij de waarheid wilde vernemen van menschen1 die haar even weinig kenden als zijzelve4 ,het werd haar openbaar dat men les moest gaan nemen bij de natuur1 die den geduldigen onderzoeker loont met hare schoonste openbaringen4 ,galile met zijn kijker naar den sterrenhemel gekeerd1 ziedaar een gebeurtenis van belang4 ,de wijze houdt op met te zweren bij oude meesters2 de nieuwe wijsbegeerte opent het tijdperk van de wetenschap der ervaring en de geesten worden vrij4 ,gedurende de middeleeuwen ging de wetenschap gebogen onder het juk van de scholastiek1 die bekrompen en armelijke poging om datgene1 wat de ,kerk leerde1 langs wetenschappelijken weg te bewijzen4 ,thans verkondigt de wetenschap hare uitkomsten1 hare gissingen1 hare overwinningen vrij en ongedwongen1 en wie iets nieuws gevonden heeft1 heeft slechts met de feiten te voorschijn te komen en 't is genoeg4 ,maar zoo is het niet altijd geweest en de nieuwe denkbeelden zijn met het bloed van martelaars ingewijd4 ,baco en ,cartesius hebben den zuiver wetenschappelijken weg voor ons geopend4 ,zij zijn de scheppers dier gezonde logica1 die ons leert hoe onzen geest te besturen1 zal zij de waarheid vinden4 ,cartesius heeft de onafhankelijkheid uitgeroepen van het oordeel1 toen hij leerde dat men niet als waar moest aannemen wat men niet klaar en scherp als waarheid had begrepen4 ,dit denkbeeld1 naar onze beschouwing zoo eenvoudig1 scheen vroeger ten eenenmale gruwelijk4 ,zich op de ervaring der zinnen of op de rede te beroepen tegenover een uitspraak van ,aristoteles en de voorschriften van de ,kerk--welk een zonde6 ,zoo plantten zich de dwalingen en de vooroordeelen voort van geslacht tot geslacht4 ,waagde een sterrekundige te beweren dat hij vlekken had gezien in de zon1 even zeker als hij vlekken zag op het papier1 dan antwoordde men hem3 dat kan niet zijn2 onze leeraars onderwijzen ons anders1 namelijk dat de dagvorst onbesmet is1 eeuwig rein4 ,de groote beweging die in den tijd der ,renaissance in de wijsbegeerte plaats vond1 werd in de #ac;de eeuw voorbereid door een man1 even vernuftig en geestrijk1 als rampspoedig1 met name ,rutger ,baco4 ,deze beroemde engelsche monnik toch is inderdaad de eerste wijsgeer geweest1 die opgekomen is tegen de dwalingen der scholastiek4 ,was ik de eigenaar van al de boeken van ,aristoteles1 ik zou ze allen verbranden1 zeide hij4 ,want men doodt er zijn tijd mee en zij dienen tot niets anders dan om de dwaling te verbreiden en de onwetendheid te vermeerderen4 ,zich aldus over ,aristoteles uitlatende had hij minder den wijsgeer der oudheid zelven op het oog1 dan de eigenaardige aristotelische leer der middeleeuwen4 ,rutger ,baco werd te ,ilchester in het graafschap ,sommerset geboren1 in het jaar #abad1 volbracht zijn eerste studin te ,oxford1 kwam daarna te ,parijs studeeren1 werd er doctor in de godgeleerdheid en zag zich opgenomen in de orde der ,franciskanen4 ,zijn voorliefde voor de natuurwetenschappen en voor het vrije onderzoek kwam hem toen reeds op vrij wat onaangenaamheden te staan van de zijde zijner dweepzieke ordebroeders4 ,baco legde zich eerst op het ,latijn1 het ,grieksch1 het ,hebreeuwsch en ,arabisch toe1 ten einde de oude schrijvers in het oorspronkelijke te kunnen lezen4 ,dit belette hem niet de mathesis1 sterrekunde1 natuurkunde en chemie te beoefenen en in het kort zich vertrouwd te maken met al de takken der wetenschap4 ,hij raadpleegde daarbij allermeest de ervaring en verbreidde zijne gezonde leer onder de vele leerlingen1 met wie hij in betrekking stond4 ,zijn werkzaamheid en zijn scherp verstand maakten hem weldra vermaard4 ,te ,parijs stond hij bekend als le docteur admirable1 en hij maakte zich dien naam waardig1 zoowel door het aantal als door het hooge belang zijner ontdekkingen op elk gebied van wetenschap4 ,baco was de eerste1 die de fouten der juliaansche tijdrekening ten opzichte van het zonnejaar ontdekte4 ,hij reeds stelde paus ,clemens ,,iv de verandering voor1 die eerst drie eeuwen na zijn dood tot stand gekomen is4 ,hij was de eerste1 die de eigenschappen onderzocht der bolle en der holle glazen1 brillen sleep en de leer van den teleskoop te berde bracht4 ,zoo hij al niet in eigenlijken zin het kruit heeft uitgevonden1 welks vervaardiging voor vijftig jaren reeds beschreven was1 hij gaf toch het middel aan de hand om het gehalte daarvan te verbeteren1 daar hij de middelen aanwees om het salpeter te zuiveren1 dat1 zooals men weet1 een van de hoofdbestanddeelen er van uitmaakt4 ,deze belangrijke zaken maakten dat hij de beschuldiging van tooverij moeielijk kon ontgaan4 ,in de verbeelding des volks werd hij de held van allerlei wonderverhalen4 ,men hield hem voor een duivelskunstenaar en hij had1 zeide men1 een metalen hoofd vervaardigd1 dat de toekomst wist te voorspellen4 ,zijne dweepzieke kloosterbroeders deden hem allerlei kwellingen aan1 en het hoofd zijner orde verbood hem zijne geschriften mede te deelen aan wien ook1 op straffe van op water en brood te worden gezet4 ,niettemin hield ,clemens ,,iv1 nieuwsgierig naar zijne wonderbare uitvindingen1 hem de hand boven het hoofd4 ,door de goede zorgen van een zijner meest getrouwe leerlingen1 deed ,baco den ,paus het handschrift toekomen van zijn werk ,opus ,majus1 en later dat van zijn brief over les ,oeuvres secrtes de l',art et de la ,nature4 ,zijne werken bevatten een ongekenden rijkdom van kundigheden4 ,zijn ,opus ,majus omvatte bijna alle mogelijke wetenschappen1 de kennis der talen niet uitgezonderd4 ,men vindt er onder anderen de beginselen in der gezichtskunde1 de leer der brandspiegels1 allerbelangrijkste opmerkingen over de straalbreking1 een verklaring van den regenboog4 ,men vindt er ware onthullingen in1 die blijk geven van een zoo buitengewoon doorzicht1 dat men hem soms met een zeker voorgevoel van de toekomst begiftigd zou wanen4 ,van het kruit zegt hij1 dat men er een stad of een leger mee zou kunnen vernielen4 ,spreekt hij van de natuur- en werktuigkunde1 dan lijkt hij stoommachines en spoorwegen te beschrijven en de mogelijkheid te onderstellen van zich in de lucht te kunnen opheffen4 ,men zou1 zegt hij1 werktuigen kunnen vervaardigen1 waarmee men de grootste schepen sneller zou doen loopen1 dan wanneer een gansch garnizoen aan de riemen zat4 ,men zou rijtuigen zonder behulp van trekdieren met ongehoorde snelheid kunnen voortbewegen4 ,men zou ook machines kunnen vervaardigen1 waarmee men1 als met vleugels1 zich in de lucht zou kunnen verheffen4 ,het ,opus ,majus schittert met nog hooger glans4 ,men vindt er een hoofdstuk in over de kunst van waarnemen4 ,het waarnemen1 het nemen van proeven1 wordt er beschouwd als de hoogste sport op den ladder der wetenschappelijke hulpmiddelen4 ,slechts door waarneming kunnen scheikundigen en natuurkundigen tot groote ontdekkingen komen4 't ,is waar1 dat ,baco1 na zich in de hooge sferen der wijsbegeerte te hebben verheven1 verdwaald raakt in de vooroordeelen van zijn tijd2 hij gelooft dat er middelen zijn om de edele metalen te vermenigvuldigen en het leven te verlengen2 maar niemand vergete dat hij leefde in de dertiende eeuw4 ,de inbreuk1 door ,baco gemaakt op de kloosterregelen1 de domme en nijdige haat1 die tegelijk met zijn roem aanwies1 moesten noodlottig voor hem zijn4 ,men wist dat de ,paus hem beschermde1 en de aanvallen1 waaraan hij bloot stond1 werden in de beginne altijd een weinig ingetoomd1 maar toen ,clemens ,,iv kwam te sterven ging het met woede op hem los4 ,in #abgh klaagden de ,franciskaners hun medebroeder als een sterrewichelaar aan1 die zijn ziel aan den duivel had verkocht4 ,te vergeefs was het1 dat ,baco trachtte zich te rechtvaardigen2 de aanklacht van tooverij en magie beantwoordde hij met een brief3 de nullitate magiae4 ,de zaken gaan uw verstand te boven1 zoo schrijft hij1 en daarom noemt gij ze duivelskunstenarijen4 ,maar wat baat er tegen de verblinding van bijgeloof en dweperij8 ,de werken van ,baco werden veroordeeld als bevattende gevaarlijke en verdachte nieuwigheden4 ,de arme schrijver moest voor zijn vernuft en zijn geest boeten met een gevangenschap van #ae jaren4 ,toen hij goed en wel door de smart verteerd1 door zijn gevangenschap ondermijnd1 door zwakte en kwalen uitgeput was1 gaf men hem de vrijheid weder4 ,de ongelukkige grijsaard sleepte zich voort en kwam in zijn vaderland aan1 om er te sterven4 ,hij moet zich wel diep ongelukkig hebben gevoeld1 wanneer het waar is dat hij op zijn doodsbed de klacht heeft geslaakt3 ,het berouwt mij zooveel moeite ten beste te hebben gegeven aan de wetenschap6 ,baco was zijn tijd een paar eeuwen vooruit4 ,zijn roem gaf aan zijn leer zekere ruchtbaarheid2 maar eigenlijke op- en navolgers vond hij eerst1 toen de boekdrukkunst de waarheid vleugelen gaf4 ,eerst de wijsgeeren toch der #af;de eeuw begonnen door middel dezer gezegende kunst de geesten te vormen1 het vrije onderzoek voor te bereiden en onder zwaren strijd en bittere worsteling der menschheid haren ,baco waardig te maken4 ,aan dien strijd heeft ,ramus 7,pierre ,la ,rame7 een groot aandeel gehad4 ,na met schitterenden uitslag meester in de zeven vrije kunsten te zijn geworden1 gaf hij te ,mans openbare lessen o4 a4 in de logica en stelde zich tot taak de beginselen dier wetenschap te herzien4 ,zijne werken werden door de theologische faculteit te ,parijs veroordeeld1 en men ging zoo ver van hem naar de galeien te verwijzen1 welk vonnis evenwel niet ten uitvoer werd gebracht2 maar wel werd hij voor een weetniet1 een onbeschaamde1 een kwaadwillige1 een onruststoker uitgemaakt1 en wel werd hem het lezen en schrijven onmogelijk gemaakt4 ,in #aeea tot hoogleeraar benoemd1 is hij beurtelings afgezet en hersteld1 uit ,parijs gebannen en weer naar ,parijs teruggekeerd4 ,hij bevond zich in deze stad1 gedurende den vreeselijken ,bartholomeus-nacht en van protestantsche gevoelens verdacht1 werd hij door zekeren ,charpentier1 een dwepend katholiek1 als een gevaarlijk hugenoot aangewezen1 bestolen en vermoord1 waarna zijn lijk uit het venster geworpen en op gruwelijke wijze verminkt en mishandeld werd4 ,ook hij had het zijne bijgebracht tot de vrijmaking van den geest1 ook hij1 een ,luther op het gebied der wetenschap1 was een hervormer4 ,nevens hem vinde hier ,giordano ,bruno vermelding1 een der groote strijders voor het vrije denken1 een man vol geleerdheid1 kennis en verbeeldingskracht4 ,hij werd te ,napels geboren1 omstreeks het midden van de #af;de eeuw4 ,na tot de orde der ,dominikanen behoord te hebben1 begaf hij zich naar ,genve1 daar zijn twijfelingen aangaande de kerkleer en zijne spotternijen tegen de monniken hem het verblijf onmogelijk maakten in het land der ,heilige ,inquisitie4 ,hij omhelsde het protestantisme1 kwam te ,parijs1 waar hij de wijsbegeerte onderwees1 en bestreed de school van ,aristoteles4 ,engeland1 ,duitschland doorreisde hij1 overal zijne geschriften als uitstrooiende4 ,toen greep het verlangen1 om zijn vaderland weder te zien1 hem aan1 en bleef hij een paar jaren te ,veneti vertoeven4 ,de ,venetianen leverden hem uit aan de ,inquisitie en deze zond hem naar ,rome4 ,veroordeeld1 om levend verbrand te worden1 riep hij1 in verheven kalmte van geest1 zijn rechter toe3 ,over het vonnis1 dat gij daar uitspreekt1 staat gij waarschijnlijk meer verlegen dan ik4 ,in ,februari #afjj stierf hij in de vlammen4 ,giordano ,bruno hield het heelal voor oneindig en onmetelijk4 ,hij geloofde dat er meer dan n wereldstelsel was en nam de verdediging op zich van de leer van ,copernicus4 ,dit was zijn misdaad4 ,een ander slachtoffer der geestelijke onverdraagzaamheid was ,campanella1 een ,napolitaansch leeraar der wijsbegeerte1 hervormer der wetenschap en verdediger van ,copernicus4 ,twintig jaren leefde hij in boeien en de vreeselijkste folteringen1 die wij in een akeligen droom ons voor den geest kunnen stellen1 deed de ,inquisitie hem aan1 en doorstond hij1 soms veertig uren achtereen4 ,de meest gezochte beschuldigingen werden tegen hem aangevoerd1 de wreedste folteringen hem aangedaan2 maar hij week niet4 ,paus ,paulus ,v vroeg zijn vrijspraak van ,filips ,,iii4 ,deze was onverbiddelijk4 ,eerst bij diens dood kon ,campanilla den kerker verlaten4 ,nu begon hij zijn strijd op nieuw1 en zoo hij thans onder de hoede van ,paus ,urbanus ,,viii en den kardinaal van ,richelieu rustig kon werken1 zoo hij ,cartesius in ,holland kon bezoeken en op zijn zeventigste jaar te ,parijs rustig den adem uitblies1 wie had1 als hij1 dat leven ontworsteld aan duizend dooden1 wie had1 als hij1 zijn eigen leven zich zoo dubbel verdiend8 ,terwijl deze wijsgeeren zoo dapper streden1 bracht een groot werkman de wetenschap der ervaring in praktijk1 en leverde1 door de uitkomst van zijn arbeid1 een zichtbaar getuigenis voor de degelijkheid der nieuwe wijze van onderzoek4 ,palissy zag het levenslicht in het begin van de #af;de eeuw1 in de nabijheid van het stadje ,biron1 tusschen de ,lot en de ,dordogne4 ,van zijn jeugd is weinig bekend1 maar dit weet men1 dat hij al vroeg de ,pyrenen1 ,vlaanderen1 de ,nederlanden1 de ,ardennen en de ,rijnoevers bezocht1 als zwervend gezel glazen slijpende1 maar bovenal allerlei natuurkundige bijzonderheden nagaande1 bergen1 bosschen1 steengroeven1 mijnen1 grotten bezoekend4 ,in zijn vaderland teruggekeerd1 vestigde ,palissy zich te ,saintes en trad aldaar in het huwelijk4 ,de zorgen voor zijn gezin drongen hem zich met al zijn kracht toe te leggen op het vervaardigen dier aardewerken met glazuursel1 die zijn naam zoo beroemd zouden maken4 ,bernard ,palissy verhaalt dat het aanschouwen van een schoon stuk verglaasd aardewerk hem op het denkbeeld bracht het geheim te zoeken1 volgens hetwelk deze kunstgewrochten vervaardigd werden4 ,hij had een echt kunstgevoel1 smaak voor de schilderkunst1 en zette zich aan het werk4 ,zonder zich er aan te storen dat hij geheel onbekend was met de verschillende soorten van kleiaarde1 ging hij aan het zoeken1 als een man1 die in den blinde tast4 ,de geschiedenis van dit zoeken en van den arbeid en het geduld1 door ,palissy hieraan besteed1 vormt een waren heldenzang4 ,de bladzijden1 door hem zelven aan dit onderwerp gewijd1 zijn geschreven in een stijl1 een ,montaigne waardig4 ,zij houden ons het opmerkelijk schouwspel voor van den uitvinder1 zooals hij strijdt met het onbekende1 en leveren een verheven voorbeeld van wat het genie vermag1 als nauwkeurige waarneming en noeste vlijt de handen ineenslaan4 ,palissy nam proeven met een groot aantal verschillende stoffen1 maar zonder gevolg4 ,na meer dan eens misgegrepen en veel kosten gemaakt en veel vergeefschen arbeid verricht te hebben1 zoo verhaalt hij zelf1 ging ik maar steeds voort1 met opoffering van veel geld en tijd1 nieuwe stoffen te stampen en te malen en nieuwe ovens te vervaardigen4 ,niet gansch in den blinde willende zoeken1 legde ,palissy zich allereerst toe op het verfraaien en volmaken van het witte glazuursel1 zich voorbehoudende het gekleurde te zijner tijd te laten volgen4 ,gedurende twee achtereenvolgende jaren reist hij onophoudelijk heen en weer tusschen zijn woning en de nabijgelegen glasblazerijen1 en om dit heen en weer loopen uit te winnen1 neemt hij het besluit zich een oven te bouwen1 zooals de glaswerkers die gebruiken4 ,niet dan met de grootste moeite bouwde de wakkere uitvinder zich dezen oven4 ,hij had geen middelen om een knecht te bekostigen en metselde met eigen hand1 mengde de kalk1 putte het water1 droeg de steenen aan op zijn schouders4 ,na het fornuis te hebben afgemaakt1 moet hij het glazuursel vervaardigen4 ,zes dagen en zes nachten blijft hij voor het vuur1 dat hij altijddoor brandend houdt4 ,daar zal 't gelukken6 ,maar het hout is opgebrand1 hij heeft niets meer4 ,nu moeten de tafels1 de planken van zijn huis er aan4 ,ach1 velen1 die beter gedaan hadden zoo zij hem met beide handen hadden geholpen1 lachten hem uit1 en liepen de stad in1 schreeuwende dat hij zijn huis verbrandde en dat hij gek geworden was4 ,hiermee verloor hij niet alleen het vertrouwen zijner medeburgers1 maar men ging verder en zei dat hij valsche munt sloeg4 ,de arme man1 met schulden beladen1 met twee jonge kinderen tot zijn last1 liep daarheen1 gansch ter nedergebogen als iemand1 die zich niet weet te bergen van schaamte4 ,intusschen1 zoo voegt de held er bij1 de hoop begaf mij niet2 zij hield mij staande1 zij deed mij zelfs zoo dapper voortgaan met mijn werk1 dat ik mij soms lachend kon bezig houden met de menschen1 die mij kwamen bezoeken4 ,weldra zou hij slagen1 maar ten koste van hoeveel ellende zou dat zijn6 ,ik werd1 zoo schrijft hij1 bezocht door nog een ander verdriet1 namelijk dit3 dat door hitte1 vorst1 wind1 regen en drup het grootste gedeelte van mijn arbeid bedierf1 nog voordat het gebakken werd4 ,ik moest dus hout1 latwerk1 pannen en spijkers leenen1 om mijn werk behoorlijk onder dak te brengen4 ,ik brak af wat ik gebouwd had1 om het beter op te bouwen1 maar werd natuurlijk braaf bespot door handwerkslieden1 schoenmakers1 gerechtsdienaars1 zaakwaarnemers1 oude vrouwtjes en allerlei ander volk1 te dom om te begrijpen dat ik een ruime werkplaats noodig had4 ,ik deed niets anders dan afbreken en opbouwen1 zeiden zij4 ,in plaats van medelijden met mij te hebben1 verguisden zij mij1 wanneer zij zagen hoe ik het geld1 zoo noodig tot het levensonderhoud1 voor mijne proeven besteedde4 ,niet wetende1 waarmee ik mijne fornuizen tegen weer en wind zou beveiligen1 ben ik jaren lang bloot gesteld geweest aan regen en onweer1 zonder vertroosting of ander gezelschap dan de nachtuilen ter eene en de huilende honden ter andere zijde4 ,soms bliezen de stormen zoo verwoed boven en beneden in mijne fornuizen1 dat er niets mee te doen was en al mijn werk verloren ging4 ,soms legde ik mij te middernacht of bij het krieken van den dag te slapen4 ,ik zag er dan uit1 alsof ik door al de goten van de stad gesleept was1 en wanneer ik mij naar mijn slaapplaats begaf1 strompelde ik1 zonder licht1 voorwaarts1 van den eenen kant naar den anderen vallend1 als iemand1 die bevangen is van den wijn4 ,ondertusschen kwam ,palissy zijn doel al nader en nader4 ,de dag brak aan1 waarop zijn prachtig aardewerk en zijne beelden naar waarde werden geschat4 ,de ,conntable de ,montmorency beschermde nu den pottebakker4 ,catharina de ,medicis liet hem naar ,parijs komen4 ,toen bewoonde ,bernard ,palissy de ,tuilerin en werd hem de verfraaiing opgedragen der koninklijke kasteelen4 ,de fransche kunstschool schitterde onder de hoede van ,frans ,i in al haar glans2 ,jean ,goujon1 ,pierre ,lescot1 ,germain ,pilon1 ,ducerceau wedijverden met ,leonard da ,vinci1 ,primaticcio1 ,andr del ,sarto1 ,benvenuto ,cellini4 ,bernard ,palissy1 zoo versch uit de provincie te midden van zulke meesters optredende1 nam1 als zij1 een voorbeeld aan de meesterstukken der ,italiaansche kunst4 ,hij vervaardigde een menigte verglaasde vazen1 die als sieraden gebruikt werden in tuinen1 bij fonteinen1 in gangen en portalen4 ,weldra was hij bezig aan het verfraaien van de ,tuilerin1 die ,catharina de ,medicis had laten bouwen4 ,hij wijdde zich tegelijkertijd ook nog aan andere bezigheden1 die hem tot den eersten leeraar stempelden in de geschiedenis van de natuur en tot den stichter der nieuwere kennis omtrent onze aarde4 ,op zijne reizen had hij overal bij voorkeur de rotsen onderzocht en fossilen opgezameld1 volgens zijne tijdgenooten slechts onbeduidende indrukselen1 voorwerpen zonder waarde of beteekenis1 het aanzijn dankende aan het een of ander toeval1 een speling der natuur4 ,de eenvoudige pottebakker1 die ,latijn noch ,grieksch kende1 riep de geleerden en de wijsgeeren tot zich en durfde ten aanschouwen van geheel ,parijs de stelling te opperen1 dat de fossile horens en schelpen wel degelijk horens en schelpen zijn1 dat zij indertijd door de zee zijn neergelegd ter plaatse1 waar zij nu gevonden worden1 en dat wezenlijke dieren1 visschen vooral1 aan den zachten steen de indrukselen gegeven hadden1 die er in zijn waar te nemen4 ,palissy verzamelt die voorwerpen1 die hij voor zijne bewijsvoering noodig heeft2 schikt naar wetenschappelijke orde de kristallen en fossile voorwerpen1 die hij op zijne reizen heeft verzameld1 en sticht aldus in #aege het eerste kabinet van natuurlijke geschiedenis4 ,de lessen1 die hij daarbij gaf1 waren zeer gezocht en duurden tot #aehd4 ,zijn verzameling merkwaardigheden trok vele nieuwsgierigen4 ,met die bewijsstukken bij zich1 voelt ,palissy zich sterk en onoverwinnelijk2 hij kan aan al de bitterheden en aan al de vooroordeelen der wereld het hoofd bieden2 hij staat den naijver en de blinde woede1 en roept zegevierend uit3 ,ga nu uwe latijnsche wijsgeeren halen1 om tegen mij te getuigen6 ,bernard ,palissy heeft zijne werken in den vorm van ,samenspraken geschreven4 ,in een van deze voert hij twee denkbeeldige personen op3 ,theoretica1 die de scholastiek voorstelt1 een domme1 onleerzame schoolmeester1 die met zijn dwaze antwoorden uw medelijden opwekt1 en ,practica1 die onophoudelijk de zwaarwichtige redeneeringen van zijn tegenstander overhoop werpt4 ,met welk een vernuft1 welk een kleur1 welk een losheid vermeit hij er zich in de oude denkbeelden te bestrijden4 ,dit onnavolgbare werk is een der groote letterkundige gedenkstukken van de #af;de eeuw4 ,aan vuur1 geestdrift en welsprekendheid paart ,palissy gezonde redeneering1 en steeds maakt ernstige waarneming den grondslag uit zijner overtuigingen4 ,het volgende mag hierbij ten voorbeeld strekken4 ,na uitvoerig te hebben aangetoond dat de steenen niet groeien1 wat men in zijn tijd algemeen geloofde1 gaat hij voort3 ,theoretica4 ,en waar hebt gij dit nu weer geleerd8 ,in welk boek1 op welke school ter wereld kunt gij gehoord hebben wat gij daar zegt8 ,practica4 ,ik heb geen ander boek gebruikt1 dan de hemel en de aarde1 die bij allen bekend is1 en 't is aan allen gegeven dit schoone boekwerk te lezen4 ,ik nu heb in dit schoone werk gelezen en de aardsche dingen beschouwd4 ,de ,discours admirables van ,palissy lezende verbaast gij u over de nieuwheid en de keur van zijne opmerkingen1 zoowel waar zij betrekking hebben op de bergen1 of den grond1 of de steenen1 wier vorm1 kleur1 gewicht en dichtheid door hem met ijver onderzocht worden4 ,kristallen1 druipsteenen1 versteend hout1 fossilen1 mergel1 schelpzand1 alles is zijn prooi4 ,de meest belangrijke vraagstukken durft hij aan en overal opent hij de stoutste en treffendste gezichtspunten1 overal spreekt het genie1 als door een bovennatuurlijke openbaring1 uit wat door latere eeuwen zal worden bezegeld en vastgesteld4 ,in zijn ,discours sur la nature des ,eaux et ,fontaines geeft ,palissy het middel aan om water door middel van pompen1 buizen en leidingen van de eene plaats naar de andere op te voeren2 hij behandelt er de minerale wateren1 schrijft hun warmte toe aan een onderaardsch vuur1 dat onophoudelijk brandt1 wijdt uit over de kracht van den stoom en het eigenaardige belang dezer kracht1 die nog zoo weinig bij de menschen bekend is en van wier vermogen hij zich vergewist heeft1 niet door middel van boeken1 maar door middel van een waterketel4 ,volgens hem ontstaat het bronwater door het doorzijgen van het regenwater2 ook heeft hij een volkomen afgewerkte leer omtrent de verdere vorming van bronnen en wellen4 ,hij leert hoe men in navolging van de natuur kunstmatig fonteinen kan doen springen1 als men maar het voorschrift van de oppersten waterwerker volgt4 ,in het volgende stuk van zijn ,trait de la ,marne vertoont ,palissy zich als de ware uitvinder der artesische putten4 ,het komt mij voor1 schrijft hij1 dat een goede schroef of boor sommige meer weeke gesteenten gemakkelijk doorboren zou1 en dat men langs dezen weg mergelgrond zou kunnen vinden en water om putten te maken1 welk water dan ook wel eens hooger kon stijgen dan de plaats waar de boor het gevonden heeft4 ,immers kan het water wel van hoogere plaatsen afkomen dan die1 waar men de boring bewerkstelligt4 ,als natuurkundige1 scheikundige1 landbouwkundige ziet ,palissy al de groote wetenschappelijke vraagstukken van zijn tijd onder de oogen2 hij laat er den glans op schijnen van zijn gezond verstand en zijn oordeelkundig onderwijs4 ,als scheikundige verheft deze voorstander der wetenschappelijke proefneming zich verre boven al het ijdel zoeken naar den zoogenaamden ,steen der ,wijzen2 verre boven de alchimisten staande toont hij aan1 langs welke wegen zij de menschen in den waan brengen van lood in goud of zilver te kunnen veranderen4 ,den geneesheeren beveelt hij aan meer kennis te nemen van hetgeen zich in de natuur voordoet2 aan de landbouwers geeft hij den raad1 dat zij hun land zullen bemesten en wijst hun het nut aan van de mergel1 terwijl hij hun raadt de bosschen te sparen4 ,als gij alle bosschen hebt omgehouwen1 zegt hij1 moeten alle kunsten blijven stil staan en de handwerkslieden1 als ,nebukadnesar1 gras eten4 ,terwijl ,palissy zijn eeuw met zijne werken verrijkte1 werd ,frankrijk verscheurd door binnenlandschen krijg4 ,de pottebakker had1 te midden zijner grootste beproevingen1 het ,protestantisme omhelsd1 en gedurende de bekende godsdienstoorlogen was hij van kerker naar kerker gesleept4 ,dank zij de gunst van ,catharina de ,medicis1 ontsnapte hij aan de gruwelen van den ,bartholomeusnacht2 maar die gunst kon niet duren4 ,toen de ,ligue zich in #aehh van ,parijs had meester gemaakt1 werd de grijze ,palissy in de ,bastille gevangen gezet4 ,mathieu de ,launay eischte dat deze ,calvinist onmiddellijk naar het spectacle public 7den openbaren dood7 zou worden geleid4 ,gelukkig wist de hertog van ,mayenne te bewerken dat zijn proces ten minste nog eenigen tijd werd uitgesteld4 ,palissy bleef steeds aan zijne overtuiging getrouw4 ,eens kwam ,hendrik ,,iii hem in de ,bastille een bezoek brengen1 in gezelschap van den graaf de ,maulevrier4 ,mijn goede vriend1 zeide de ,koning1 't is nu al vijf-en-veertig jaren dat gij mij en mijne moeder dient4 ,wij hebben u vergund bij ons te verkeeren en uw godsdienstig geloof te belijden2 maar nu word ik zoowel door de ,guises als door mijn volk dermate gedrongen1 dat ik u wel moet loslaten en u aan uwe vijanden overgeven1 zoodat gij morgen zult verbrand worden1 wanneer gij u niet bekeert4 ,sire6 antwoordde de grijsaard1 ik ben bereid mijn leven te geven voor de glorie van ,god4 ,gij hebt mij al dikwijls gezegd dat gij medelijden met mij hadt1 welnu1 ik heb medelijden met u1 die u dwingen laat4 ,dat is geen taal voor een koning1 en zoo iets zoudt gij1 noch de ,guises1 noch heel uw volk op mij vermogen1 want ik ben niet bang voor den dood4 ,eenigen tijd later1 in #aehi1 blies de brave man in een der hokken van de ,bastille den laatsten adem uit4 ,wat al edele en wijze mannen zouden wij ,palissy ter zijde kunnen stellen3 ,andr ,vesale1 de vader der dierlijke ontleedkunde1 ,ambroise ,par1 de groote heelkundige1 ,paracelsus1 de voortreffelijke scheikundige4 ,doch wij gaan deze voorbij om ons op te houden bij ,michel ,servet4 ,michel ,servet werd in #aeji in ,arragon geboren1 studeerde in de rechten te ,toulouse en mengde zich in de godsdiensttwisten van zijn tijd4 ,te ,straatsburg wekte hij de verbazing des eenen en de verontwaardiging des anderen op1 want zijne leeringen waren bij uitstek vrijzinnig1 zoodat hij door zijne tegenstanders die ondeugende en vinnige ,spanjool genoemd werd4 ,in ,duitschland wekten zijne ,samenspraken1 waarin kerkelijke leerstukken besproken werden1 zulk een ergernis1 dat hij zich achter den aangenomen naam van ,michel de ,villeneuve moest verschuilen en zoo naar ,frankrijk uitwijken4 ,te ,parijs verwierf hij zich den graad van doctor in de medicijnen1 en maakte hij een grooten opgang zoowel met zijne lessen als met zijne werken4 ,tot zijn ongeluk--ontmoette hij ,calvijn en daagde hem uit tot een soort van twistgesprek1 waarbij de eerste zaden gestrooid werden van die vijandschap1 die tot zoo vreeselijken strijd klimmen zou4 ,onrustig van aard1 vestigde ,servet zich achtereenvolgens te ,parijs1 te ,lyon1 te ,charlieu1 te ,avignon1 waar hij tegelijk geneeskundige en corrector bij een drukkerij was4 ,voortdurend bezig met godgeleerde zaken1 wilde hij ,calvijn tot zijne meeningen overhalen1 gaf een groot werk uit1 la ,restitution du ,christianisme1 en prikkelde zijn tegenstander tot steeds heftiger ergernis4 ,servet was1 als ,calvijn1 protestant2 maar hij was1 wat wij in onze dagen een liberaal zouden noemen1 zoodat ,calvijn besloot ,servet's boosheden voor goed te stuiten4 ,hij gaf aan de ,inquisitie stukken tegen hem in handen4 ,wel wist ,servet te ontkomen1 maar hij waagde zich in ,genve en viel daar zijn fellen en onverbiddelijken tegenstander in handen4 ,calvijn liet hem gevangen nemen en leidde in eigen persoon het rechtsgeding1 waarbij zijn tegenstander ter dood veroordeeld werd4 ,den #bgsten ,october #aeec werd ,servet als ketter levend verbrand4 ,hij was vier-en-veertig jaren oud4 ,terwijl hij naar den brandstapel ging1 werd hij door ,farel1 die hem in zijn laatste oogenblikken bijstond1 vermaand1 dat hij zijne dwalingen zou herroepen1 maar de wijsgeer bleef onverzettelijk4 ,hij ging moedig en met vasten tred op den brandstapel af1 en toen de vlammen hem omhulden1 hoorde men hem een hartverscheurenden kreet slaken4 ,zooveel zeker had de groote ,spinoza niet te lijden1 die ons thans een oogenblik zal bezig houden4 ,toch werd ook zijn vrede door de menschen verstoord4 ,deze beroemde wijsgeer1 die zich verdiepte in de groote vragen omtrent het bestaan van ,god1 het wezen van den mensch1 het karakter der deugd1 die in zijn ,ethiek of ,zedeleer zulke verhevene beginselen uitsprak1 de verwezenlijking van den mensch en van het menschelijke zocht in het zoeken en het kennen van het goddelijke1 die de deugd zelve als den waren staat der zaligheid beschreef1 is niet om niet beroemd geworden4 ,spinoza werd #bd ,november #afcb te ,amsterdam geboren uit een deftig portugeesch-isralietisch geslacht4 ,hij ontving zijn opvoeding voor een deel van zekeren dokter ,frans van den ,ende1 een man1 die later als godverzaker uit ,amsterdam gebannen werd1 of vrijwillig uitweek1 en wiens leeringen met die der ,synagoge geheel in strijd waren4 ,door den omgang met dezen geneesheer1 door het lezen van de schriften van ,cartesius1 door de beoefening der natuurwetenschappen1 door zijne gesprekken met vrijzinnige ,amsterdammers1 dwaalde ook ,spinoza al verder en verder van de ,synagoge af1 en daar hij zijne gevoelens vrij uitsprak1 begonnen zijn persoon en zijn ongeloof groot opzien te baren4 ,men deed hem aanbiedingen4 ,men moet hem van wege de ,synagoge een jaarwedde van f#ajjj hebben aangeboden1 om slechts bij haar te blijven en voor de leus naar de kerk te gaan4 ,spinoza weigerde natuurlijk en bijna had hem die weigering het leven gekost1 want op een avond1 bij het uitgaan van de ,synagoge1 werd de ponjaard van een sluipmoordenaar tegen hem getrokken2 hij wist den stoot te keeren1 maar hij kon zijn doorboorden mantel bewaren1 als een gedachtenis aan het rampzalig werk der dweepzucht4 ,hij besloot nu ,amsterdam te verlaten1 en vond voorloopig huisvesting bij een protestantschen vriend te ,ouderkerk4 ,spoedig daarna werd hij door den banvloek van de ,synagoge getroffen4 ,dit geschiedde den #bg ,juli #afef4 ,ondertusschen hield ,spinoza zich bezig met het slijpen van glazen1 waarmee hij in zijne behoeften voorzag4 ,stil en ingetogen leefde hij achtereenvolgens te ,rijnsburg en te 's ,gravenhage4 ,hij was onbaatzuchtig1 eenvoudig1 een vriend der menschen1 al heette hij bij de ,joden en bij vele ,christenen een gevaarlijk mensch4 ,hij bleef1 hoe hatelijk hij ook behandeld werd1 de prediker en de beoefenaar der edelste verdraagzaamheid4 ,in #afgg stierf hij4 ,toen in #afgh zijn ,ethica uitkwam1 bleek wel duidelijk wat zijn lot zou geweest zijn1 wanneer het boek bij zijn leven ware uitgekomen4 ,zijne werken werden bij plakkaat van de ,staten van ,holland en ,west-,friesland met de hoogste indignati verboden4 ,nog in #agad werden een paar boekjes1 die voor ,spinosistisch doorgingen1 in ,middelburg op het schavot vr het stadhuis1 ter plaatse waar men gewoon was crimineele justitie te oefenen1 door de hand van den scherprechter verscheurd en verbrand4 ,heeft de ,synagoge ,spinoza gebannen1 de ,hervormde ,kerk heeft ,balthazar ,bekker afgezet4 ,men kon in zijn tijd de menschheid moeilijk grooter dienst bewijzen1 dan haar vrij te maken van haar onzinnig geloof aan den ,duivel4 ,dat geloof nam de verbeelding en de ziel zoozeer in bezit1 wekte zooveel vrees1 bijgeloof en vooroordeel1 het spookte zoo akelig rond met zijne heksen en zijne tooverijen en geheimzinnige kunsten1 dat wij er ons in onze dagen nauwlijks een voorstelling van kunnen maken4 ,het beroemde werk van ,jacob ,sprenger de heksenhamer bevatte een volledige leer of geloofsbelijdenis omtrent den ,satan en de tooverij1 met allerlei uitleggingen van de werkingen des ,boozen1 en veel bedreiging tegen degenen1 die zich met hekserij bezig hielden4 ,doch wat baatte dreigen en straffen1 zoolang dit ongelukkig geloof als een akelige nachtmerrie de zielen bleef benauwen8 ,in #afia verscheen ,balthasar ,bekker's ,betooverde ,wereld4 ,thans gold het niet de vraag1 hoe men den ,duivel moest en kon ontgaan1 en zich redden van zijne listen2 maar de vraag of hij bestond4 ,bekker1 die aan de hoogescholen van ,groningen en ,franeker gestudeerd had1 was toen predikant te ,amsterdam4 ,reeds vroeger had hij in den reuk gestaan van groote onrechtzinnigheid1 en nu werd het er niet beter op4 ,als volger van de leer van ,cartesius bestreed hij het geloof aan duivelen en den invloed van booze geesten op de lichamen en op de zichtbare wereld4 ,als menschenvriend zag hij met schrik hoe velen1 ten gevolge van de afschuwelijke heksenprocessen1 om het leven waren gekomen1 hoe velen op allerlei andere wijzen de slachtoffers waren geworden van deze reusachtige dwaling4 ,en terwijl nog zoo goed als de geheele wereld beefde voor den ,booze1 een ieder zijn naaste achterdochtig aankeek en honderd dingen aan den invloed van den ,duivel werden toegeschreven1 terwijl nog het gansche heir van ,zijne ,helsche ,majesteit spookte op de heiden en in de harten1 verscheen ,balthasar ,bekker's boek als een gebeurtenis1 een feit van gewicht4 ,het heeft een licht doen opgaan over het ellendig bijgeloof1 het is n in ons land n elders de dageraad geworden van een beter toekomst4 ,doch wat kon de wereld met dezen zoon des lichts anders doen1 dan zeggen dat hij een duisterling was8 ,de wereld kan niet1 zoo maar op eens1 ongelijk hebben4 ,neen1 dat ging niet aan4 ,zoo heeft de classis van ,amsterdam dezen weldoener dan ook behoorlijk geschorst en hem later uit zijn bediening ontzet4 ,immers leerde de ,bijbel dat er een duivel was4 ,balthasar ,bekker was een van die mannen1 die zijn eigen oordeel volgde4 ,zie nooit met eens anders oogen1 had zijn vader1 mede predikant1 hem geleerd1 en hij heeft de les wel ter harte genomen1 tot schade van zijn welvaart naar de wereld1 tot winst van zijn medemenschen4 ,de slag toch1 dien hij het bijgeloof toebracht1 is doodelijk geweest4 ,,hoofdstuk ,,vii4 ,,stichters ,,van ,,wetenschappen4 ,onder de groote lichten1 die aan ,frankrijk's hemel geschenen hebben en nog in lange niet zullen uitgebluscht worden1 neemt ,blaise ,pascal een voorname plaats in4 ,pascal had niet te strijden tegen de gevaren1 die den ontdekker wachten1 noch ook tegen de vervolgingen1 waaraan de denker en uitvinder bloot staat1 maar hij levert ons het aandoenlijk schouwspel van een man1 die1 om zoo te zeggen1 de martelaar van zijn eigen geest is geweest4 ,zijn al te zeer ontwikkeld verstand moest het uitwendige omhulsel verteren1 gelijk een al te hevig vuur den haard zou doen smelten en vergaan1 waarin het brandt4 ,blaise ,pascal1 den #ai;den ,juni #afbc te ,clermont-,ferrand geboren1 had nimmer een ander onderwijzer dan zijn vader1 een echt geleerde en groot wiskunstenaar4 ,van zijn vroegste jeugd af gaf hij blijk van een buitengewone levendigheid van geest en van gansch bizondere vermogens4 ,elkeen1 die met hem in aanraking kwam1 stond verbaasd over de gevatheid zijner antwoorden en over de juistheid van zijn oordeel4 ,zijn wiskunde leerde hij op een wijze1 die aan het wonderbare grenst4 ,zijn vader had opgemerkt dat hij een groote voorliefde had voor zoodanige vakken1 die op redeneering en gevolgtrekking steunen1 en vreezende1 dat zijn zoon de talen verzuimen zou1 had hij zorgvuldig alles ter zijde gehouden1 wat hem op wiskundige wegen kon leiden1 alle boeken over meetkunst geborgen en zich wel gewacht gesprekken over deze onderwerpen aan te knoopen4 ,toch kon hij de weetgierigheid van zijn jongen niet gansch te leur stellen1 en zoo gebeurde het dat hij soms in 't algemeen antwoorden gaf als deze3 dat de meetkunst die wetenschap is1 die ons leert juiste figuren te trekken en hare verhoudingen te bepalen4 ,tegelijk verbood hij hem er verder over te denken of te spreken4 ,van deze eenvoudige verklaring zijns vaders uitgaande1 begon de knaap in zijn vrije uren te peinzen1 met houtskool lijnen te trekken op de muren van zijn woning1 langs dien weg de verhoudingen en betrekkingen der figuren bepalende1 definitin1 axioma's1 bewijzen opstellende4 ,cirkels noemde hij kringetjes en rechte lijnen strepen4 ,hij bracht het zoo ver1 dat hij uit zichzelven aan de #cbste stelling van het eerste boek van ,euclides kwam4 ,eens1 dat zijn vader hem te midden zijner oefeningen verraste1 vroeg hij hem wat hij toch wel deed1 en de jongen antwoordde dat hij iets zocht1 welk iets juist die #cbste stelling van ,euclides was4 ,zijn vader vroeg hem verder hoe hij daar zoo toe gekomen was1 en het antwoord luidde dat hij eerst dit en toen dat gevonden had en zoo vervolgens1 zoodat hij met zijn strepen en kringetjes een gansche meetkunst geschapen had4 ,een vriend van den huize1 zekere ,le ,pailleur1 ried ,blaise's vader aan zijn zoon niet langer tegen te werken4 ,deze gaf hem daarop de ,beginselen van ,euclides1 die de jongen1 zonder eenige verklaring noodig te hebben1 dadelijk begreep1 en weldra kon hij geregeld en met vrucht zekere samenkomsten bijwonen1 op welke de parijsche geleerden wekelijks voordrachten over wiskunde hielden en gehouden voordrachten beoordeelden4 ,de jonge ,pascal deed1 zoo goed als de beste1 met deze geleerden mee2 hij bracht niet zelden iets nieuws aan1 en het is gebeurd dat hij fouten opmerkte1 die door de anderen over het hoofd waren gezien4 ,toch was het alleen in zijne vrije uren1 dat hij zich aan deze studin wijdde4 ,in korten tijd echter maakte hij zulke vorderingen1 dat hij1 zestien jaren oud1 een vertoog schreef over de kegelsnede4 ,dit werk mag voor een der merkwaardigste voortbrengselen gehouden worden1 die de menschelijke geest op dit gebied geleverd heeft4 ,toen ,blaise negentien jaren oud was1 vond hij een rekenmachine uit1 die met recht aller bewondering gaande maakte en hem twee jaren van ongehoorde inspanning kostte1 maar zijn gezondheid niet weinig benadeelde4 ,de meeste van ,pascal's uitvindingen waren1 zooals deze rekenmachine1 van algemeen nut4 ,zoo heeft men hem verschillende praktische werktuigen te danken4 ,hij telde drie-en-twintig jaren1 toen hij de leer van den barometer openbaar maakte4 ,toricelli had de eerste begrippen van ,galile omtrent het gewicht van de lucht verder uitgesponnen en in #afdc de proef genomen hoe een kwikkolom wordt opgehouden onder den invloed van de drukking van den dampkring4 ,pascal hoorde hiervan1 en deze belangrijke proef bracht hem al spoedig tot het denkbeeld dat het ledig geen onbestaanbare zaak was en dat de natuur het niet zzeer schuwde als sommigen zich wel verbeeldden4 ,in #afdg ontwierp ,pascal het denkbeeld van wat hij de groote proef van het evenwicht van vloeistoffen noemde4 ,hij kwam op de gedachte1 de gewone proef van het luchtledig verschillende malen op een en denzelfden dag te nemen1 en wel in dezelfde buis1 met hetzelfde kwikzilver1 nu eens aan den voet1 dan weer op den top van een tamelijk hoogen berg om alzoo zich te vergewissen of de hoogte van het in den buis opgehouden kwikzilver in beide gevallen dezelfde zoude zijn4 ,hij koos voor deze proef den ,puy de ,dme en verzocht zijn zwager ,prier haar uit te voeren4 ,blijkt het1 zeide ,pascal1 dat het kwikzilver boven op den berg minder hoog staat dan beneden1 dan moeten wij daaruit besluiten dat het gewicht of de drukking van de lucht daar de eenige oorzaak van is1 en niet het horror vacui1 de zoogenaamde afschuw van het ledige4 ,immers is er aan den voet van den berg meer lucht dan op den top1 terwijl toch niemand zal beweren dat de natuur beneden meer afkeer van het ledige heeft dan boven4 ,de proef gelukte volkomen en ,prier beschreef zijne bevindingen in een brief1 dien hij den #bbsten ,september #afdh aan ,pascal toezond4 ,eenigen tijd later herhaalde ,pascal de proef op de torens van de ,ntre-,dame te ,parijs en op dien van ,saint-,jacques-la-,boucherie4 ,alle natuurkundigen volgden hem na4 ,van dien tijd af dagteekent de nieuwere natuurkunde4 ,wij hebben ,pascal niet verder te volgen1 waar hij de wetenschap verlaat om zich met al zijn kracht toe te wijden en zich met zijn gansche ziel over te geven aan het betrachten van zekere dweepachtige godsdienstige oefeningen4 ,sainte-,beuve meent dat de eerste stoot tot deze dingen hem gegeven is door de lezing van ,jansenius' boek over de ,vernieuwing van den inwendigen mensch4 ,de studin van den mensch1 het nadenken over de zedelijke wereld moesten bij dezen merkwaardigen man volgen op de meetkunst en de natuurkunde4 ,na zoovele wetenschappelijke ontdekkingen moesten twee groote werken in zijn brein tot rijpheid komen3 de ,provinciales en de ,penses4 ,ondertusschen begon zijn lichamelijk leven een lang lijden te worden4 ,van zijn jeugd af1 was hij altijd zwak geweest4 ,de zwakke staat van zijn gezondheid1 zoo meldt zijn zuster ,mme4 ,prier1 deed hem voortdurend allerlei ongemak ondervinden1 ja1 hij heeft ons wel gezegd dat hij1 na zijn achttiende jaar1 geen dag zonder pijn of lijden geweest is4 ,pascal zeide weldra alle studie vaarwel1 om zich1 zooals hij zegt1 bij uitsluiting toe te leggen op datgene wat ,jezus ,christus het eenige noodige noemt4 ,als een onbeteekenend stofdeel1 denkend en peinzend te midden dier oneindigheid1 wier zwijgen schrik aanjaagt1 heeft de groote wijsgeer1 naar men wil1 dag aan dag een afgrond vr zich meenen te zien4 't ,was de peillooze diepte der wetenschap1 die hij zag4 ,wij branden van verlangen om tot op den diepsten grond der dingen af te dalen en een toren te bouwen1 die zich verheft tot in het oneindige4 ,maar heel ons gebouw kraakt en de aarde opent zich1 en de afgrond verzwelgt het4 ,pascal's ongemakken en zijn hoofdpijnen namen met zijn leeftijd toe4 ,zij brachten hem zoover1 dat hij ten laatste niet meer werken kon1 noch iemand kon zien4 ,het gebed en het lezen van den ,bijbel namen al zijn tijd in beslag4 ,hij wilde zelfs het vleesch dooden en droeg op het naakte lijf een gordel1 die hem stak met naar binnen gekeerde punten1 en telkens wanneer hij een ijdele1 wereldsche gedachte had of wanneer hij eenig vermaak schiep1 gaf hij zich een stoot met den elleboog1 om zich aldus aan zijn plicht te herinneren en het vleesch te kastijden4 ,weldadigheid en armenzorg was nu zijn eenige bemoeiing4 ,van alle weelde1 van alle genot deed hij afstand1 al het overbodige huisraad deed hij wegdragen4 ,ik wil de armoede1 want ,jezus ,christus heeft de armen liefgehad1 zoo zeide hij4 ,geld en goed heb ik alleen lief1 omdat ik ongelukkigen er mee kan bijstaan4 ,de armen bij te staan1 bleef dan ook zijn groote en zijn eenige troost4 ,zoo doorstond hij met heldenmoed en liefde al zijn lijden4 ,zoo naderde zijn einde4 ,hij ontving het ,sacrament der stervenden en ontsliep den #ai;den ,augustus #affb des morgens te #a ure1 negen-en-dertig jaren oud4 ,van anderen aard waren de bezwaren1 tegen welke onze landgenoot ,huijgens te strijden had4 ,christiaan ,huijgens werd op den #ad;den ,april #afbi te 's ,gravenhage geboren4 ,hij studeerde in de rechten aan de universiteit van ,leiden1 doch wijdde zich bij voorkeur aan de mathematische wetenschappen en aan de natuurkunde1 welke voor hem een bizondere aantrekkelijkheid hadden4 ,op vier-en-twintigjarigen leeftijd kwam hij in ,frankrijk1 waar hij bij de protestantsche faculteit te ,angers tot doctor in de rechten werd benoemd4 ,naar zijn vaderland teruggekeerd1 gaf hij zich weder geheel over aan de studie der gezichtkunde en der sterrekunde4 ,hij slaagde er in een sterrekijker samen te stellen1 met behulp van welken hij den eersten satelliet van ,saturnus ontdekte4 ,in zijn fraai werk3 de ,saturni ,luna 7over ,saturnus' maan7 verhaalt hij ons hoe hij op den #besten ,maart van het jaar #afee bezig zijnde met zijn kijker de planeet ,saturnus gade te slaan1 buiten diens ring1 en wel op geringen afstand1 ten westen1 een kleine ster gewaar werd1 gelegen ongeveer in het vlak van den ring4 ,vermoedende dat dit wel een soortgelijk lichaam kon zijn1 als de manen van ,jupiter1 teekende ik1 schrijft hij1 den stand der kleine ster in haar betrekking tot ,saturnus op4 ,ik had mij niet bedrogen4 ,den volgenden dag had ze zich verplaatst en ik kon gedurende de volgende dagen de afwijkingen meten1 die zij in een bepaalden tijd maakte4 ,later heeft men nog zes andere manen van ,saturnus ontdekt2 maar ,huijgens heeft den weg tot deze nieuwe ontdekkingen gebaand4 ,ook komt hem de eer toe van aangewezen te hebben1 dat de dunne en platte ring der planeet niet aan deze bevestigd is1 zooals men meende1 maar dat een ringvormige tusschenruimte haar van de planeet scheidt4 ,huijgens maakte deze ontdekking op een eigenaardige wijze bekend4 ,de astrologen spraken1 volgens een oude overlevering1 gaarne in raadselen en zochten den zin van van wat zij mededeelden achter zeker geheimschrift te verbergen4 ,huijgens volgde dit gebruik ten opzichte van den ring van ,saturnus en bood zijn geleerden tijdgenooten het volgende anagram aan3 aaaaaaa cccc d eeeee g4 h4 iiiiiii llll mm nnnnnnnnn oooo pp q rr s tttt uuuu ,niemand kon dit geheimschrift ontcijferen4 ,drie jaren later maakte hij in zijn ,systema ,saturninum den verborgen zin dezer letters openbaar4 ,zij beteekenden het volgende3 ,annulo cingitur tenui1 piano nusquam cohaerente1 ac eclipticam inclinato3 ,hij 7,saturnus7 is van een dunnen ring omgeven1 die de planeet op geen enkele plaats raakt en een hoek maakt met de ecliptica4 ,men ziet1 dat de geleerden dier dagen er zonderlinge manieren op nahielden om hunne ontdekkingen openbaar te maken4 ,doch een man als ,huijgens moest de wetenschap wel van haar oud abracadabra zuiveren4 ,na de ontdekking van de groote nevelvlek van ,orion schreef hij dan ook een werk1 zijn ,cosmotheoros1 waarin hij zijn geest den vrijen teugel viert4 ,hij beschrijft achtereenvolgens al de planeten en wil bewijzen dat zij bewoond zijn4 ,het denkbeeld1 dat het gansche heelal ter wille van onze aarde geschapen zou zijn1 stond hem geweldig tegen4 ,is het wel redelijk aan te nemen1 zoo schreef ,huijgens1 dat de hemellichamen1 onder welke onze aarde een zoo ondergeschikte plaats bekleedt1 om geen andere reden geschapen zouden zijn1 dan om voor ons1 kleine menschen1 hun licht te ontsteken en door onze kijkers bespied te worden in hunne verschillende verhoudingen en bewegingen8 ,de werken1 die onze geleerde landgenoot over meetkunst en natuurkunde schreef1 zijn niet minder belangrijk dan zijn sterrekundige arbeid4 ,men dankt hem eenige opmerkenswaardige aanteekeningen omtrent de waarschijnlijkheids-rekening1 over reflexie en refractie van het licht1 over de belangrijke theorie der ontwikkelde kromme lijnen4 ,alles1 wat ,huijgens deed en vond opnoemen kunnen wij niet1 hij verbeterde de luchtpomp en den barometer1 hij gaf de ware leer van de kijkers1 en vervaardigde een planetarium2 maar wat vooral ,huijgens beroemd heeft gemaakt1 is de uitvinding der slingeruurwerken4 ,vr hem waren alleen zandloopers en wateruurwerken bekend4 ,hij verbond ,galile's slinger met een wel ingericht stel raderen en bewees daarmee zoowel aan de sterrekunde als aan de menschheid een dienst1 waarover wij niet verder hebben uit te wijden4 ,huijgens1 die in #afee en #affc ,frankrijk en ,engeland bezocht1 werd door ,colbert1 die de ,academie des ,sciences had gesticht1 naar ,parijs geroepen en draalde niet met te komen4 ,hij ontving van ,lodewijk ,,xiv een jaargeld1 en vestigde zich in de ,koninklijke ,bibliotheek4 ,toen het edict van ,nantes werd herroepen1 verwijderde hij zich uit ,frankrijk4 ,te vergeefs trachtten de ,koning1 het hof en de academie hem tegen te houden4 ,verontwaardigd over al hetgeen zijne geloofsgenooten moesten verduren1 brak hij alle betrekkingen met ,parijs af4 ,hij zond nu zijne verslagen naar de ,koninklijke ,maatschappij van ,londen1 en ging zelfs in ,engeland wonen1 waar hij met ,newton kennis maakte en een paar malen ook met hem slaags raakte4 ,christiaan ,huygens stierf in den ouderdom van #fe jaren4 ,hij bleef1 gelijk ,spinoza1 ,newton1 ,cartesius1 ,leibnitz1 ongehuwd4 ,in #afie1 zijn sterfjaar1 namen zijne geestvermogens merkbaar af1 in die mate1 dat hij ze ten laatste geheel verloor4 ,slechts enkele heldere oogenblikken werden hem gegund4 ,hij was rijk1 en zijn geboorte gaf hem het recht aan vorstelijke hoven te verkeeren2 maar hij had de eenzaamheid en het buitenleven lief1 waar hij rustig kon peinzen en werken4 ,grooter schade dan ,huygens heeft ,nicolas ,lmery van zijne protestantsche gevoelens geleden4 ,nicolas ,lmery was als eenvoudig artsenijmengersbediende naar ,parijs gekomen1 om er de scheikunde te beoefenen1 maar al spoedig wist hij zich zonder meesters te redden en had hij een scheikunde op zijn eigen hand4 ,te ,montpellier1 waar hij in een apotheek werkzaam was1 gaf hij lessen1 welke daar grooten opgang maakten4 ,al de hoogleeraren en een aantal belangstellenden woonden zijne voordrachten bij4 ,in #afgb keerde ,lmery naar ,parijs terug4 ,hij verkeerde en schitterde in de geleerde kringen als een ster van de eerste grootte en werd opgemerkt door ,cond1 die hem verder begunstigde4 ,daar hij gaarne een scheikundige werkplaats wilde bezitten1 zocht hij meester-apotheker te worden1 't geen hem gelukte4 ,dadelijk daarna opende hij zijne lessen in de straat ,galande4 ,hij werd hier door belangstellenden als belegerd4 ,tal van dames woonde zijne voordrachten bij2 zijn huis was vol leerlingen2 de straat was een kolonie van hoorders en discipelen4 ,gansch ,parijs moest er wezen4 's ,avonds hield hij een soort van open tafel1 en de studenten achtten het een groote eer bij hem genoodigd te worden4 ,die groote bijval1 door ,nicolas ,lmery geoogst1 laat zich gemakkelijk verklaren4 ,de chemie was een warwinkel van dwaasheden1 duistere woorden van geheimzinnige kunstenarijen4 ,lmery was de eerste1 zegt ,fontenelle1 die de werkelijke en de opzettelijke duisterheden van de scheikunde deed opklaren1 die haar tot duidelijker en eenvoudiger denkbeelden herleidde1 die hare noodelooze barbaarsche termen ophief1 die niets beloofde1 dan wat hij vermocht te geven4 ,vandaar dit succes4 ,ten einde meer tot allen te spreken1 maakte ,lmery in #afge zijn ,leer der ,scheikunde openbaar1 waarvan uitgave na uitgave verscheen en die grooten opgang maakte4 ,gedurende meer dan een eeuw heeft dit boek voor een autoriteit gegolden4 ,twintig malen in ,frankrijk herdrukt1 in bijna alle europeesche talen overgezet1 is het de gids1 het wetboek1 het onmisbare handboek geweest van de scheikundigen der #ah;de eeuw1 en toen de wetenschap een algeheele vernieuwing had ondergaan1 toen na honderd jaren alles hervormd geworden was1 sloeg men nog langen tijd in ,lmery's boek zekere kleine praktische bijzonderheden en proefnemingen op1 die men elders niet kon vinden1 en die haar waarde blijven behouden1 zoowel door haar duidelijkheid als haar juistheid en zekerheid4 ,zoo stond dan de groote ,lmery1 want zoo begon hij genoemd te worden1 op het toppunt van zijn heerlijkheid4 ,zijn roem kende geen mededinging en zijn zaak schonk hem welvaart en fortuin4 ,maar dit geluk zou niet duren4 ,kom na tien jaren weder1--aldus ,dumas in zijne ,chemische lessen1--en gij vindt de straat ,galande ontruimd en verlaten4 ,lmery is verdwenen1 zijne toestellen zijn verkocht of hier en daar verstrooid4 ,heel deze wereld der wetenschap is verjaagd1 heel die luister heeft uitgeschenen1 heel die glorie is getaand en dat wegens een enkel1 maar een onvergeeflijk misdrijf3 ,lmery was protestant4 ,in #afha werd hij genoodzaakt zijn bedrijf te laten varen en zijne lessen te staken4 ,hij vluchtte naar ,engeland2 het verlangen naar zijn vaderland echter dringt hem naar ,frankrijk terug te keeren4 ,hier bleef hij eenigen tijd en werd doctor in de geneeskunst2 maar ook daarvan had hij weinig genot4 ,het edict van ,nantes verdreef ook hem4 ,protestantsche geneesheeren mochten er niet zijn2 en zoo bleef hij op den leeftijd van veertig jaren1 zonder hulpmiddelen1 de armoede ter prooi1 en daarbij omringd van een huisgezin1 dat zich--en met recht--een gelukkig leven had voorgespiegeld4 ,de wetenschap1 de rust1 het familieleven gingen bij hem boven godsdienstige overtuiging4 ,hij ging tot het katholicisme over1 kreeg een aanstelling bij de ,academie van ,wetenschappen1 gaf een geschrift over het antimonium uit en stelde zich voor nog meer te leveren2 maar verscheidene aanvallen van beroerte maakten hem eerst ongeschikt voor den arbeid1 en in #agae een einde aan zijn leven4 ,bijna gansch ,europa heeft de chemie van hem geleerd4 ,hij was arbeidzaam en verdeelde zijn tijd tusschen het studeervertrek1 het laboratorium1 zijne patinten en de academie1 en wel is in zijn leven openbaar geworden hoeveel tijd hij tot zijne beschikking heeft1 die hem weet uit te koopen4 ,omstreeks het jaar #aggc1 zoo verhaalt de schrijver ,i4 ,b4 ,dumas1 verschenen op het tooneel der wereld drie mannen1 die een gansche verandering zouden brengen in de wetenschappen4 ,van verschillenden landaard1 leeftijd en maatschappelijken stand1 van verschillenden aanleg ook in geestvermogens1 hebben zij allen aan een zelfde taak met gelijken moed gearbeid--geenszins echter met hetzelfde geluk4 ,dit driemanschap bestaat uit ,scheele1 ,priestley en ,lavoisier4 ,scheele werd te ,stralsund in zweedsch ,pommeren geboren1 op den #i;den ,december #agdb4 ,in zijn jongensjaren was hij leerling bij een apotheker4 ,zijn leven was zoo vol van teleurstellingen en tegenheden1 dat het was1 alsof een booze geest hem vervolgde4 ,hij was schuw van aard en tot in het overdrevene zedig1 zoodat hij van zijne makkers dikwijls veel te lijden had4 ,hij was zoo werkzaam1 dat hij den tijd1 dien hij voor zijne studie noodig had1 aan den slaap ontwoekerde4 ,scheele verliet ,stockholm voor ,upsala1 waar ,bergman de chemie onderwees4 ,bergman behoorde tot die menschen1 die alles wat zij aanvatten1 verbeteren1 vernieuwen4 ,ook hij is een slachtoffer van den arbeid1 daar zijn onvermoeide werkzaamheid grooter was1 dan zijne krachten1 die toch reeds niet velen waren1 dragen konden4 ,toen ,scheele in ,upsala kwam1 wachtte ,bergman hem op4 ,hij werd ,scheele's beschermer en maakte door gansch ,europa de ontdekkingen bekend1 waarmee deze de wetenschap verrijkte4 ,intusschen was ,scheele1 hoe gelukkig en voorspoedig in zijne studin en ontdekkingen1 zeer ongelukkig in zijne levensomstandigheden4 ,terwijl zijn naam in ,frankrijk1 ,engeland en ,duitschland schitterde1 was hij in zijn eigen vaderland een onbekende4 ,de ,koning van ,zweden op een reis buitenslands telkens over ,scheele hoorende spreken1 besloot dezen verdienstelijken onderdaan een bewijs te geven van zijn hoogachting1 en wenschte hem een ridderorde te vereeren4 ,scheele1 ,scheele6 zei de minister1 wat is dat voor een man8 ,men wist zoo weinig wie hij was1 dat de ridderorde op de borst van een verkeerden ,scheele te recht kwam4 ,verloofd met een weduwe1 die een apotheek had en voor bemiddeld doorging1 terwijl haar zaak inderdaad met schulden bezwaard was1 bleef hij niettemin trouw aan zijn gegeven woord1 't er voor houdende1 dat wie zich zelven waardig acht iets aan te nemen1 ook bereid moet wezen tot geven4 ,zoo stond een leven vol moeite en zorg voor de deur1 terwijl hij gerekend had op een onbekommerd bestaan1 dat hij der wetenschap alleen zou toewijden4 ,zijne studin werden telkens afgebroken door zijne zorgen om de schulden van zijnen winkel af te doen4 ,maar ,scheele wist met weinig middelen veel te verrichten4 ,met een paar buizen en retorten deed hij de eene ontdekking na de andere4 ,niets kwam hem ter hand of hij vond en zag er iets nieuws in4 ,hij wees drie nieuwe zelfstandigheden aan3 het manganesium1 het chloor1 het baryt en vond de zuurstof4 ,verschillende zuren zijn door hem ontdekt1 zooals het wijnsteen-1 het fluorkiezel-1 het citroen- en het galnootenzuur4 ,wildet gij hem bij alles volgen1 dan zoudt gij alle onderdeelen der chemie moeten doorloopen1 en gij zoudt u overtuigen van de buigzaamheid van zijn geest1 de vruchtbaarheid van zijn manier van onderzoek en de vastheid zijner hand1 zoodat hij altijd komt waar hij wezen moet4 ,eindelijk zou de arme geleerde zich voor zijn arbeid beloond zien4 ,de laatste schuld was betaald2 hij zou zich nu eerst recht vestigen1 hij zou in het huwelijk treden4444 maar op zijn trouwdag werd hij door hevige koortsen aangegrepen en den #bbsten ,mei #aghf stierf ,scheele op den leeftijd van #db jaren4 ,hij was de eenvoud zelf4 ,zij1 die uit nieuwsgierigheid en belangstelling soms van verre den grooten geleerde kwamen bezoeken1 vonden hem met een boezelaar vr in zijn winkel staan4 ,daarvoor dan waren zij soms van verre gekomen6 ,maar wie het hart op de rechte plaats had1 vond deze eenvoudige verschijning zeker juist boven alles merkwaardig en beminnelijk4 ,terwijl ,scheele in ,zweden zijn waarlijk belangrijken arbeid verrichtte1 was ook in ,engeland een groot geleerde bezig de grondslagen te leggen voor de nieuwere seheikunde4 't ,was ,priestley1 die #cj ,maart #agcc te ,fieldhead bij ,leeds in ,yorkshire geboren werd4 ,zijn vader1 die lakenfabrikant was1 wilde hem voor dat vak opleiden1 maar de jongen vond het meeste behagen in godgeleerde vraagstukken1 en kenmerkte zich door een bijzonder opgewekte godsdienstigheid4 ,hij verloor al vroeg zijn moeder en kwam bij een zijner tantes in huis1 bij wie hij zijn eigenaardigen smaak ongehinderd volgen kon4 ,de goede vrouw had haar huis in een soort van godsdienstig rendez-vous herschapen1 waar alle gezindten en alle secten hare vertegenwoordigers hadden4 ,priestley groeide aldus op in een kring1 binnen welken hij aan zijn lust voor godsdienstige gesprekken ruimschoots kon voldoen4 ,hij gaf zich dan ook met hart en ziel aan deze zaken over1 verdiepte zich in de ,schrift en leerde ,chaldeeuwsch1 ,syrisch en ,arabisch4 ,hij toonde een zeer groote vatbaarheid om talen te leeren1 en deed er voor zijn genoegen meetkunde bij4 ,hij besloot zich aan de ,kerk en het kerkelijke ambt te wijden1 trad ergens in ,suffolk als prediker op en vestigde zich later te ,nantwich in ,chester1 waar hij een school bestuurde en door spaarzaamheid en matigheid zoo veel wist uit te winnen1 dat hij eenige natuurkundige werktuigen en met name een electriseermachine en een luchtpomp kon aankoopen1 waarmee hij proeven deed voor zijne leerlingen4 ,wel hielden nog altijd godgeleerde vragen hem bezig1 maar reeds in #agfa werd hij naar ,warrington beroepen om in de oude talen te onderwijzen1 en nu trad hij met ernst de wetenschappelijke loopbaan in4 ,een reis door ,priestley naar ,londen gedaan1 besliste over zijn toekomst4 ,het toeval bracht hem in aanraking met ,benjamin ,franklin1 en een gesprek1 met dezen gehouden1 bracht hem op het denkbeeld de geschiedenis te bestudeeren der ontdekkingen op het punt van de electriciteit4 ,franklin juichte zijn plan toe1 en nauwelijks was er een jaar verstreken of ,priestley had een belangrijk werk over de ,geschiedenis der ,electriciteit geschreven1 waarin het eerste begin en de vorderingen van dit onderdeel der natuurkunde met veel helderheid en orde zijn meegedeeld4 ,enkele proeven1 die hij zelf nam1 gaven hem een zekere bekendheid in de geleerde wereld4 ,tot dokter benoemd1 zag hij ook de deuren van de ,koninklijke ,maatschappij van ,londen voor zich opengaan4 ,in #agfg verliet hij ,warrington1 om te ,leeds de leiding op zich te nemen eener gemeente van dissidenten1 en hier ging hij voort de theologie aan de natuurkunde te verbinden4 ,hij woonde in de nabijheid eener bierbrouwerij1 en dit leidde hem er toe eenige proeven te nemen met het koolzuur1 dat zich bij het gisten van het bier ontwikkelt4 ,eenige zijner waarnemingen deelde hij in #afgb aan de ,koninklijke ,maatschappij mede4 ,de titel van zijn verhandeling luidde3 ,opmerkingen omtrent de verschillende soorten van lucht4 ,tot dusver kende men slechts twee gassen1 koolzuur en waterstof4 ,priestley leerde deze beide beter kennen1 en vond andere gassen1 als de stikstof1 een der bestanddeelen van de dampkringslucht1 het tweede oxyd van de stikstof1 wier bederfwerende eigenschappen hij ontdekte1 het chloorwaterstofgas en het ammoniac4 ,allengs zouden ook het eerste oxyd van stikstof1 het zwavelig zuur en de zuurstof door zijne onderzoekingen nader bekend worden4 ,hij wist de zuurstof uit het kwikoxyd te verkrijgen1 en in het jaar #agge werd zijn aandacht gevestigd op de eigenschap1 die dit gas heeft om de ademhaling te onderhouden4 ,voegt men hier nog bij de ontdekking van het fluorkiezelwaterstofzuur1 koolstofoxyde1 zwavelwaterstofgas en andere1 dan bemerkt men dat dit groote vernuft de voornaamste gassen aan het licht heeft gebracht1 en wel die1 wier eigenschappen dagelijks in het belang der wetenschap of der nijverheid worden gebezigd4 ,men staat waarlijk verbaasd dat deze en dergelijke uitvindingen met zooveel gemak konden gedaan worden door een man1 die in zijne stukken niet naliet te herhalen dat hij volstrekt geen scheikundige was en dat alles wat hij vond1 hem door het toeval aan de hand werd gedaan4 ,maar wat hij verzwegen heeft1 hebben zijne levensbeschrijvers openbaar gemaakt4 ,priestley1 zegt ,thomson1 bezat een schranderheid1 die zich door niets liet uitputten1 en een gave van opmerken1 die hem in staat stelde partij te trekken van ieder verschijnsel1 dat zich aan hem voordeed4 ,hij was zoo nauwkeurig bij zijne waarnemingen1 dat hij geen enkele bijzonderheid vergat op te teekenen4 ,even eerlijk als belangeloos1 scheen hij de waarheid tot het eenig doel te stellen van al zijn inspanning4 ,toen ,cook zijn tweede reis ondernam1 was hij van plan ,priestley mede te nemen1 maar gelukkig achtte de admiraliteit hem niet orthodox genoeg4 ,hij kreeg intusschen een andere en betere betrekking1 wat hij met zijn vrij groot gezin wel noodig had4 ,lord ,shelburne1 markies van ,landsdown1 benoemde hem tot zijn bibliothecaris op een bezoldiging van meer dan #cjjj gulden 's jaars4 ,in dezen edelmoedigen edelman vond ,priestley een machtigen beschermer1 die hem bij zijne studin aanmoedigde en hem al de middelen verschafte1 om ze op ruime schaal voort te zetten4 ,hij volgde hem op zijne reizen1 hij vergezelde hem naar ,frankrijk1 ,duitschland en de ,nederlanden4 ,priestley kwam ook te ,parijs1 waar hij door de geleerde wereld met eerbewijs ontvangen werd4 ,een vreemd schouwspel moet1 te midden van de verklaarde athesten van het ,parijs dier dagen1 de man hebben opgeleverd1 die om zijn wetenschap gezocht werd en tegelijk zich niet schaamde ,christen te zijn4 ,tot het jaar #aghj bleef ,priestley zijn plaats bij den graaf van ,shelburne behouden4 ,gedurende dezen tijd was het1 dat hij de vier eerste deelen uitgaf van zijn ,proefnemingen en opmerkingen omtrent de verschillende luchtsoorten4 ,toen het vijfde verschijnen zou1 verliet hij zijn beschermer4 ,om welke reden dit geschiedde is niet bekend4 ,waarschijnlijk gaf hij aan de vrijheid de voorkeur boven de rust van een onbezorgd bestaan4 ,hij vestigde zich nu te ,birmingham en werd de leidsman der voornaamste gemeente van dissidenten daar ter plaatse4 ,ook op het punt van godsdienst volgde hij zijn eigen weg4 ,van ,calvijn verviel hij tot ,arminius en van ,ariaan werd hij ,sociniaan4 ,beurtelings beleed en verwierp hij de belangrijkste leerstelsels1 totdat hij zich een godsdienstige overtuiging op zijn eigen hand vormde1 waaraan hij zeer gehecht was4 ,van een ruimen en echt vrijzinnigen geest bezield1 bestreed hij de orthodoxe ,staatskerk en de wijsgeeren1 en stelde zich met veel ijver in de bres voor de gemeenten der dissidenten1 te wier wille hij niet minder dan #bj geschriften opstelde4 ,hij wilde ook niet dat aan de ,protestanten eenige vrijheid gegund werd1 die den ,catholieken werd geweigerd4 ,vrijheid wilde hij voor alle kerken1 genootschappen en gemeenten4 ,de ,kerk van ,engeland was weinig ingenomen met die edelmoedige onpartijdigheid en sommige geestelijken droegen hem een innigen haat toe4 ,dit werd er niet minder op1 toen hij de fransche omwenteling met vreugde begroette als een soort van maatschappelijke wedergeboorte4 ,de moeite1 die hij deed1 om een algemeene verdraagzaamheid te stichten en vooral zijn ,antwoord op de bekende ,beschouwingen van ,burke over de vermoedelijke gevolgen van de fransche revolutie1 waren van dien aard1 dat hij kandidaat gesteld werd voor de ,nationale ,conventie4 ,men kende hem de waardigheid toe van fransch burger en n der departementen1 dat van de ,orne1 verkoos hem tot zijn afgevaardigde4 ,priestley wees dit eerbewijs af1 maar droeg zijn leven lang roem op dit blijk van hoogachting1 hem door de eerste fransche republiek bewezen4 ,den #ad;den ,juli #agia zouden eenige van ,priestley's staatkundige vrienden te ,birmingham de verjaring vieren van de inneming der ,bastille4 ,onze geleerde vriend meende zich hieraan niet te moeten wagen1 maar zijn voorzichtigheid baatte hem weinig4 ,hij heette de man1 die het feest had geopperd en aangelegd4 ,ja1 op aanstoken van engelsche geestelijken en staatkundige vijanden1 werd er een volksoploop tegen hem uitgelokt4 ,de zaal1 waar de feestgenooten te zamen waren1 werd belegerd en geplunderd en alles over hoop geworpen4 ,priestley was er echter niet4 ,nu begaf men zich naar zijn huis1 de plaats1 waar zoovele uitvindingen waren gedaan1 zoovele waarheden aan het licht gekomen4 ,het volk1 meest werklieden van ,birmingham1 verblind door aangehitste partijwoede1 werpt zich op ,priestley's boekerij1 verscheurt de kostbaarste werken1 slaat zijne instrumenten stuk1 slingert zijne handschriften naar alle winden en steekt eindelijk alles in brand4 ,in een naburig huis verstoken1 moest ,priestley dit alles weerloos aanzien4 ,hij hield zich echter goed1 slaakte geen enkele klacht en droeg den tegenspoed met een onbewolkte ziel4 ,intusschen was hem zijn vaderland onverdragelijk geworden4 ,den #g;den ,april scheepte hij zich in--niet naar ,frankrijk1 zooals men denken zou1 maar naar ,amerika1 wat wel zoo veilig scheen4 ,hij vestigde zich in ,northumberland aan de bronnen van de ,susqueannah1 waar hij #bjj4jjj morgen land kocht4 ,maar ook hier kon hij aan het vooroordeel niet ontsnappen4 ,de ,engelschen bleven hem vervolgen en verbitterden zijn leven door de zonderlingste verdenkingen uit te strooien4 ,zoo beweerde men1 dat hij een geheim en bezoldigd handlanger was der fransche republiek4 ,na zijn vrouw en n zijner kinderen verloren te hebben1 kwam hij op een jammerlijke wijze om het leven4 ,op een maaltijd1 waarbij hij tegenwoordig was1 bleek n der schotels door een onvoorzichtigheid vergiftigd te zijn4 ,hij alleen kwam het niet te boven4 ,maar hij was ook gesloopt door de jaren1 den arbeid en den tegenspoed4 ,zijne laatste oogenblikken kenmerkten zich door die eigenaardige vroomheid1 die hem zijn geheele leven had bezield en hem zooveel nadeel berokkend had4 ,nu ga ik rusten1 zooals gij1 zeide hij tot zijne kinderen1 die te slapen gelegd werden2 maar we zullen samen opstaan en eeuwig gelukkig wezen4 ,de eerste werken van ,priestley dagteekenen van #aggj4 ,in hetzelfde jaar maakte ,scheele zijne eerste uitkomsten openbaar4 ,wederom in hetzelfde jaar verscheen ,lavoisier's eerste ,memoire4 ,van #aggj dus dagteekent de nieuwere scheikunde1 door het genoemde drietal onafhankelijk van elkander gesticht4 ,lavoisier werd den #bfsten ,augustus van het jaar #agdh te ,parijs geboren4 ,zijn vader1 een rijk koopman1 ontzag geen kosten om zijn zoon het degelijkste onderwijs en de beste opvoeding te verschaffen4 ,de jonge ,lavoisier werd dan ook een der uitnemendste leerlingen van het college ,mazarin4 ,na zijne klassieke studin te hebben voleindigd1 volgde hij de lessen van la ,caille in het ,observatoire1 werkte op het laboratorium van ,rouelle in den ,jardin des ,plantes en herboriseerde met ,bernard de ,jussieu4 ,met deze meesters te werken en te denken was zijn eenigst vermaak4 ,zoo was hij dan ook reeds op den leeftijd van n-en-twintig jaren in staat mede te dingen naar den buitengewonen prijs der ,academie van ,wetenschappen1 uitgeschreven voor3 de beste wijze om de straten eener groote stad te verlichten4 ,lavoisier zette zich met zelden gevenaarde kracht aan het werk4 ,hij bekleedde zijn kamer met zwart doek1 om de intensiteit der verschillende lichtsoorten beter te beoordeelen1 bleef daar1 van het daglicht afgesloten1 zes weken lang arbeiden1 om zeker te zijn van zijn zaak en bood de academie een proefschrift aan1 waarmede hij de gouden medaille won4 ,een reeks van werken over de lagen der bergen1 over de ontleding van de gipssoorten in de omstreken van ,parijs1 over den donder1 over het ,noorderlicht1 opende hem de deur der geleerde gezelschappen4 ,hij was nauwelijks #be jaren1 toen hij reeds tot lid van de ,academie van ,wetenschappen benoemd werd4 ,in zijn jeugd reeds vatte ,lavoisier het plan op om de wetenschap1 waaraan hij zich gewijd had1 een nieuwe gedaante te geven4 ,bij het eerste scheikundige onderzoek1 door hem in het werk gesteld--het gold de vermeende verandering van water in aarde--maakte hij gebruik van de weegschaal1 en met dit werktuig in de hand1 merkte hij de fouten op zijner voorgangers en toonde hij aan dat al de verschijnselen der chemie ontstaan door zoogenaamde stofwisseling4 ,niets wordt uit niets1 niets gaat te niet1 ziedaar de zinspreuk1 die hij als met onuitwischbare letters nederschrijft op den nieuwen tempel der scheikundige wetenschap4 ,eens lid van de ,academie der ,wetenschappen1 legde hij zich met dubbelen ijver toe op de wetenschap1 die hij zoo hartstochtelijk liefhad4 ,al zijn tijd en heel zijn fortuin gaf hij haar ten beste1 want dikwijls had hij zeer kostbare proeven te nemen4 ,eindelijk moest hij1 om aan al die onkosten tegemoet te komen1 een betrekking zoeken4 ,zoo dong hij naar een plaats als fermier general 7pachter van ,staatsinkomsten71 welke hij in #agfi verkreeg4 ,bij deze gelegenheid trad hij tevens in het huwelijk met de dochter van den staatspachter ,paulze4 ,van nu af besteedde ,lavoisier een groot gedeelte van zijne inkomsten aan zijn laboratorium2 's morgens en 's avonds was hij met scheikundige proefnemingen bezig1 terwijl hij 's middags zijne ambtsbezigheden waarnam4 ,hij wist op alles orde te stellen en tegelijk zijn werk te doen en zijne studin bij te houden4 ,met welwillendheid ontving hij ieder jonkman1 die zich aan de chemie wijden wilde4 ,bovendien vormde hij om zich heen een kring van geleerde vrienden1 zoo van ,frankrijk als uit het buitenland1 en bracht tal van kunstenaars met elkaar in aanraking1 opdat zij zich met elkander zouden verstaan omtrent de vervaardiging der nauw luisterende en uiterst gevoelige werktuigen1 die hij voor zijne proefnemingen noodig had4 ,zijn woning werd op die wijze een soort van academie op zich zelve1 waar de meester voordrachten hield en bres bij bres schoot in de oude veste der wetenschap1 en ondertusschen den nieuwen tempel oprichtte1 die staat tot op dezen dag4 ,onder het ministerie ,turgot werd ,lavoisier geroepen1 om het algemeen bestuur op zich te nemen over de kruitfabrikage4 ,hij begaf zich nu naar ,essonne en nam er gewichtige maatregelen1 waardoor hij het gevaar van ontploffing in de magazijnen en elders zeer verminderde4 ,na in #aghg tot lid van de ,provinciale ,vergadering van ,orlans gekozen te zijn1 werd ,lavoisier in #agij lid van de bekende ,commissie voor de maten en gewichten1 aan wier werkzaamheden hij een levendig aandeel nam4 ,in #agia vervaardigde hij een geschrift ,over het grondbezit van ,frankrijk1 hetwelk op kosten van den ,staat gedrukt werd4 ,ondertusschen verzuimde hij ook nu zijne eigenlijke studin niet1 maar hield integendeel met eere den hoogen rang op1 dien hij onder ,europa's geleerden bekleedde4 ,hij verrijkte de wetenschappelijke wereld met zijn theorie over verbranding en ademhaling1 die hij in al hare bijzonderheden ontwikkelde1 en die alleen voldoende zou zijn om hem te vereeuwigen4 ,uit menschlievendheid begaf hij zich vervolgens in onderzoekingen1 die een ieder moeten doen walgen1 maar die hij door de kracht van zijn geest en zijn medelijden doorstond4 ,aan niemand kon het ontgaan1 hoe vele werklieden1 die in riolen en afvoerkanalen werkten1 ziek werden en stierven4 ,lavoisier1 bekleed met een hoog staatsambt1 ,lavoisier1 milionnair en geleerde1 achtte zich niet te goed om de schadelijke gassen te onderzoeken1 die hun besmetting aan de arme werklieden mededeelden4 ,maanden bleef hij met zeldzame volharding aan dit terugstootend onderzoek wijden1 in de hoop dat hij het lot der werklieden zou kunnen verzachten4 ,of hem dit gelukte1 weten wij niet2 maar wij bewonderen den onbaatzuchtige1 die alleen om eenige menschenlevens te redden1 zulke dingen onderneemt4 ,er waren in het laatste tiental jaren der #ah;de eeuw lieden1 die over menschenlevens--ook over het leven van een man als ,lavoisier--anders dachten1 gelijk wij zullen zien4 ,gedurende veertien jaren weet ,lavoisier van geen rusten4 ,de eene ,memoire volgt de andere4 ,hij neemt alle onzekerheid weg omtrent de samenstelling van de dampkringslucht1 die tot dusver voor een element werd gehouden2 hij ziet dat de lucht gevormd wordt door een gas1 het oxygeen of de zuurstof1 dat de verbranding onderhoudt en het leven van al wat ademt1 en de stikstof4 ,weet hij te ontleden1 hij weet ook samen te stellen4 ,na de bestanddeelen te hebben gescheiden1 vereenigt hij ze1 en maakt1 wat hij ontbonden heeft1 weder wat het was4 ,hij legt de grondslagen van de leer der verbranding en der reactie1 hij bepaalt de samenstelling van het water en van het koolzuur1 denkt de equatie der atomen uit1 vernieuwt het woordenboek der wetenschappen en doet in alles de waarheid uitblinken1 die hij verdedigt en op den troon verheft door de onwedersprekelijke feiten ten zijner proefnemingen en de juistheid zijner betoogen4 ,zulk een man moest algemeen geacht zijn geweest1 zal men zeggen6 ,maar zoo was het niet4 ,zijn leven1 zoo rein1 zoo schoon1 zoo edel1 zoo vol menschenliefde1 werd afgesneden door de beulen1 die in #agic het bewind over ,frankrijk voerden4 ,lavoisier was fermier general en deelde als zoodanig in het lot1 dat aan al deze staatsambtenaren te beurt viel4 ,de groote scheikundige was juist bezig zijne ,memoires te verzamelen1 toen hij vernam dat ,fouquier ,tinville hem had aangeklaagd bij het revolutionnair gerechtshof4 ,lavoisier begreep dadelijk dat zijn leven op het spel stond2 hij verliet zijn woning en ontmoette zekeren ,lucas1 en deze wees hem een schuilplaats aan in het ,louvre1 en wel in een der meest verborgen hoeken van de ,academie van ,wetenschappen4 ,hier bleef hij twee dagen1 maar toen men hem berichten kwam dat zijne medeambtenaren en zijn schoonvader gevangen zaten1 wist hij wat hem te doen stond4 ,hij wilde het lot dezer mannen deelen en geeft zich gevangen4 ,den #f;den ,mei #agid wordt de groote ,lavoisier ter dood veroordeeld1 als zijnde hij overtuigd geworden van tegen het fransche volk samengezworen1 met de vijanden van ,frankrijk geheuld1 allerlei knevelarij en afpersing gepleegd en de tabak voor de burgers met schadelijke stoffen vermengd te hebben4 ,twee dagen later werd ,lavoisier op een wagen weggevoerd4 ,de guillotine sneed zijn kostbaar leven af4 ,lavoisier's werken zijn echter onsterfelijk4 ,het heelal spreekt telkens zijn naam uit2 lucht en water1 aarde en delfstof getuigen van zijn roem4 ,vele edele mannen staan nevens hem1 zooals een ,edouard ,adam1 de uitvinder van een nieuwe manier om alcoholische vochten te distilleeren1 die zich geheel runeerde ter wille van zijne uitvinding en in #ahjg van uitputting stierf1 of ,bernard ,courtois1 de ontdekker van het jodium1 die in #ahch van armoede en ellende stierf4 ,thans leert onze jeugd uit boeken1 thans hoort zij1 onder de les1 die vondsten der wetenschap als dingen1 die van zelf spreken4 ,zij doen zich te goed aan de voedende spijs met overmoedig behagen4 ,dat zij niet vergeten hoe duur1 onder hoevele gevaren1 voor hoevele opofferingen deze spijzen zijn gekocht en bereid4 ,,hoofdstuk ,,viii4 ,,de ,,nijverheid ,,en ,,hare ,,werktuigen4 ,de arbeid1 die vroeger door last- en trekdieren of ook door de hand der menschen werd verricht1 wordt thans meer en meer aan allerlei soort van werktuigen toevertrouwd4 ,hierdoor is een zoo groote omwenteling ontstaan in het maatschappelijk leven1 dat wij veilig kunnen zeggen3 met de opkomst van nijverheid en werktuigkunde is in de geschiedenis der menschheid een nieuw tijdperk aangebroken4 ,het eind van de vorige eeuw was de geboortestond dier wonderen van samenstelling en verbinding1 waarover we ons tegenwoordig niet meer verbazen1 daar zij algemeen zijn geworden2 maar die toch inderdaad niet weinig bewondering verdienen1 gelijk ook de uitvinders zelven1 die deze kunstige werktuigen hebben uitgedacht4 ,zij zijn echter maar al te onbekend4 ,wij willen dan ook hier aan de vergetelheid zoodanige daden ontrukken1 om welke de fortuin zich niet heeft bekommerd en die de faam1 om welke reden dan ook1 niet heeft uitgebazuind4 ,daar hebt gij de vervaardiging van kunstmatige soda1 de aanwending van het gas ter verlichting van straat en huis1 de nieuwe weverij en tal van andere zaken4 ,chaptal heeft gezegd dat de bereiding van het zwavelzuur een zeer juiste maatstaf leverde om den graad te bepalen van den bloei van handel en nijverheid1 van de koolzure soda kan men hetzelfde zeggen4 ,hoe meer een land er van noodig heeft1 hoe beter het staat met zijn nijverheid4 ,met kleiaarde en kalk verbonden levert dit zout ons glas1 met vette zuren vereenigd wordt het zeep1 in water opgelost biedt het den verwer een kostelijk vocht om draden en weefsels uit te loogen4 ,de glasblazers en zeepzieders gebruiken er gansche bergen van1 zeker meer dan #djj millioen kilogrammen 's jaars4 ,hiervan bereidt ,frankrijk ongeveer #ajj en ,engeland #aej millioen4 ,gedurende de fransche revolutie vond ,nicolas ,leblanc het middel om op kunstmatige wijze deze stof te bereiden1 die vroeger langs natuurlijken weg uit de asch van zeeplanten bereid werd4 ,vr de fransche revolutie waren de ,spaansche kusten1 bij ,alicante en ,malaga1 en de fransche bij ,narbonne bedekt met planten1 zooals de salsola1 de soda1 de salicornia europea1 die men met de meeste zorg kweekte4 ,hadden deze planten een voldoenden wasdom bereikt1 dan sneed men ze in kleine stukjes1 die men in de open lucht liet drogen4 ,droog geworden werden ze in kegelvormige kuilen opgehoopt en verbrand4 ,van de asch1 die in grooten voorraad overbleef1 werd nu een zeer harde en broze zelfstandigheid1 de ruwe soda1 verkregen1 welke gemalen en met water toebereid een soort van loog gaf4 ,dit liet men uitdampen en zoo bleef de soda over4 ,in de vorige eeuw was ,spanje het eigenlijke vaderland van de soda4 ,de soorten van ,alicante en ,malaga1 welk voor #bh tot #cj pct4 koolzure soda bevatten1 wedijverden met die van ,narbonne1 ja1 ,frankrijk moest zich naar den vreemde wenden1 om zijne fabrieken van de noodige soda te voorzien4 ,tot op de revolutie ging dit goed2 maar de krijg maakte een eind aan alle buitenlandsche handelsbetrekkingen2 men moest van eigen middelen leven en tot elken prijs moesten de zeep- en glasfabrieken hun soda hebben4 ,het ,comit van ,algemeen ,welzijn deed een beroep op de fransche scheikundigen4 ,het riep hen op om al hun krachten in te spannen1 ten einde de soda uit eigen bodem te halen4 ,weldra waren er niet minder dan vijf-en-twintig of dertig plannen ingeleverd2 maar met algemeene stemmen werd aan het ontwerp van ,leblanc de voorkeur gegeven4 ,leblanc1 een eenvoudig fransch geneeskundige1 had begrepen dat hij de soda van het keukenzout hebben moest4 ,dit zout1 door middel van zwavelzuur ontleed1 geeft het natriumsulphaat of glauberzout1 hetwelk hij nu met houtskool vermengde1 gelijk ,de la ,mtherie1 hoogleeraar aan het ,collge de ,france1 had voorgesteld4 ,dit echter gaf niet de stof1 die hij wenschte te verkrijgen4 ,een ingeving deed hem het denkbeeld aan de hand er krijt 7calciumcarbonaat7 bij te voegen1 en zie1 het vraagstuk was opgelost4 ,noch ,leblanc1 noch zijn geleerde tijdgenooten begrepen ten volle hoe en waarom deze bijvoeging van krijt de gewenschte koolzure soda ontstaan deed4 ,het was alleen een gelukkig denkbeeld1 een gelukkige greep1 die maakte dat ,leblanc1 na vele vruchtelooze pogingen1 na vele geduldige proefnemingen1 na vele uiterst schrandere verbindingen1 het eenig ware middel juist op die wijze aanwendde als voor het welslagen der proef noodzakelijk was4 ,in de #ij jaren1 sedert verloopen1 zijn de door ,leblanc opgegeven cijfers van gewicht en hoeveelheid nog niet veranderd geworden4 ,onder degenen1 die in het groot ,leblancs uitvinding in toepassing brachten1 behoort ,j4 ,b4 ,bayen genoemd te worden4 ,deze vestigde zich op de vlakte van ,grenelle1 die toen ter tijde nog onbewoond was4 ,al spoedig nam de kunstmatige bereiding van soda zulk een vlucht1 dat men niet alleen niets van het buitenland deed komen1 maar dat in #ahaj de fransche markt zelfs voor buitenlandsch fabrikaat gesloten werd4 ,in #ahbc vestigde ,james ,muspratt een fabriek van soda te ,liverpool4 ,hij nam het systeem van ,leblanc geheel over en deze werkplaats is thans nog eene der grootsten van ,engeland1 ja1 van de geheele wereld4 ,nicolas ,leblanc had wel terstond1 en van den eersten dag af1 het belang van zijn vinding ingezien4 ,de kunstmatige vervaardiging van soda zal1 zoo schrijft hij1 ten gevolge hebben dat ,frankrijk1 hetwelk zulk een groote hoeveelheid van deze stof gebruikt en groote sommen uitgeeft om het elders te koopen1 nu zijn geld in den zak zal houden2 de nijverheid zal niet meer blootgesteld zijn aan het gevaar van deze zoo noodige stof te moeten missen1 hetzij wegens de verwikkelingen van den krijg of den mislukten oogst van zekere planten4 ,wij zullen ons voordeel doen met het zout1 waaraan onze bodem geen gebrek heeft4 ,ja1 de overvloed dezer grondstof en den lagen prijs1 waarvoor zij in ,frankrijk te krijgen is1 doen zelfs verwachten1 dat onze naburen op hun beurt eenigszins schatplichtig zullen worden aan ons4 ,de uitkomst heeft deze verwachtingen bekroond2 maar ,leblanc werd er niet gelukkiger door4 ,volgens de titels van eenige zijner werken1 was hij voormalig oud-officier van gezondheid1 scheikundige1 oud-administrateur van het ,departement der ,seine1 lid van vele geleerde genootschappen4 ,hij had zich doen kennen door zijne werken over de cristallisatie en hij had een middel aangewezen1 om zuivere kristallen te verkrijgen van een vrij grooten omvang4 ,de kennis der kristallen heeft de studie uitgemaakt van bijna gansch zijn leven en waarschijnlijk heeft hij verwacht1 dat deze hem een wetenschappelijken naam bezorgen zou4 ,hij had toch op dit gebied iets zeer belangrijks opgemerkt1 namelijk dat verschillende sulfaten een gelijken kristalvorm aannemen1 en dat zij zich op en naast elkander kunnen vormen1 welke waarneming mag geacht worden de grondslag te zijn van de zoo belangrijke leer van het isomorphisme4 ,maar al mocht hij nu en dan een opstel geplaatst zien in een wetenschappelijk jaarboek1 al mocht hem nu en dan een onderzoek van aanbelang worden opgedragen1 hij bleef arm1 te meer daar de troebelen der revolutie elke opdracht van regeeringswege onzeker maakten en hij soms allen steun missen moest4 ,maar hoe kommerlijk zijne omstandigheden ook waren1 hij heeft zich nimmer door het ongeluk laten overwinnen4 ,zijn krachtige geest1 zijn vaste wil waren bestand tegen alle beproevingen1 ook tegen die1 welke hij als fabrikant moest ondervinden4 ,hij zelf maakt hier nauwelijks melding van4 ,zijn wetenschap ging hem boven alles4 ,door de voorspraak van ,molard1 directeur van het ,conservatoire des ,arts et ,mtiers1 vond hij in #ahjb de gelegenheid in een van de werkplaatsen dezer inrichting zijne geliefkoosde studie voort te zetten1 en al kon hij ook geen volledige verzameling van kristallen vormen1 hij bracht er toch eenige zeer merkwaardige te zamen4 ,met deze zaak was hij steeds in zijn gedachten bezig4 ,hoe aandoenlijk is zijn klacht1 dat hij zijn verzameling niet naar den eisch heeft kunnen voltooien4 ,ik had zoo schrijft hij1 ik had nu al twintig jaar lang met haar uitbreiding bezig kunnen zijn1 maar eens zal zij weder worden ter hand genomen4 ,dat dan een voorspoediger hand en schranderder waarnemer zich aan haar wijde4 ,dan zal ik mij troosten dat ik geen hulp heb mogen vinden1 die mij in staat stelde mijn arbeid verder voort te zetten4 ,over zijn ondernemingen geen woord4 ,heeft hij al eens gemeend de fortuin bij de haren te grijpen1 hij heeft geen teleurstelling getoond1 toen zij hem is ontsnapt4 ,in die geschriften1 waarin hij de twintig jaren van zijn arbeid beschrijft1 zinspeelt hij maar een enkelen keer op den tijd1 dien hij aan zijn sodafabriek heeft gewijd4 ,toch was het mislukken dezer onderneming een zware slag4 ,niets scheen waarschijnlijker dan dat hij met een sodafabriek fortuin zou maken4 ,geen onderneming had betere kansen van slagen4 ,nauwelijks had ,leblanc in #agia een brevet genomen1 of hij richtte met ,diz1 ,she en den hertog van ,orleans een maatschappij op4 ,te ,saint ,denis werden de werkplaatsen gebouwd en voor altijd scheen het geluk den vennooten toe te lachen1 toen de terechtstelling van den hertog van ,orleans een eind maakte aan de groote en billijke verwachtingen1 die men koesterde4 ,te vergeefs trachtte ,leblanc te ,marseille een nieuwe fabriek op te richten4 ,de man1 die eene van ,frankrijk's rijkste bronnen van welvaart geopend had1 moest liquideeren en zag zoowel zijn inboedel als al zijn werktuigen aan den meest biedende verkoopen4 ,de val van de fabriek sleepte hem zelven mee4 ,het brevet1 waarvan geen gebruik meer werd gemaakt1 viel in handen van het groote publiek en ,leblanc was zijn privilege kwijt4 ,in het jaar ,,viii van de ,republiek werd hij op nieuw in het bezit gesteld van de werkplaatsen te ,saint ,denis2 maar hij kon geen kapitaal vinden om de zaak te drijven1 en hij stierf in kommerlijke omstandigheden in het jaar #ahjf4 ,niet minder aandoenlijk is de geschiedenis van de uitvinding van het lichtgas door ,philippe ,lebon4 ,wanneer men de officieele stukken doorloopt1 die op dezen man betrekking hebben1 wanneer men telkens het stralen van zijn genie mag gadeslaan1 wanneer men de hinderpalen nagaat1 die hij heeft moeten overwinnen1 wanneer men zich in zijn groot karakter en zijne edele gevoelens verdiept1 staat men vol bewondering stil bij het beeld van den eenvoudigen man1 die de wereld zulk een onwaardeerbaren dienst bewezen heeft4 ,philippe ,lebon werd te ,brachay 7,haute-,marne7 in ,frankrijk geboren1 op den #bisten ,mei #agfg4 ,twintig jaren later werd hij geplaatst op de school voor den waterstaat1 waar hij zich al spoedig door zijn vindingrijken en onderzoekenden geest onderscheidde4 ,zijn eerste arbeid had betrekking op de stoommachines1 die toen ter tijde in haar opkomst waren1 en den #ah;den ,april #agib ontving de jeugdige ingenieur een nationale belooning van #bjjj livres1 ten einde zijne onderzoekingen te voltooien omtrent de verbetering der werktuigen1 die met vuur worden gedreven4 ,omstreeks denzelfden tijd werd ,lebon's aandacht gevestigd op het gaslicht4 ,op een dag1 dat hij te ,brachay vertoefde1 wierp hij een handvol zaagsel in een flesch1 die hij op het vuur verhitte4 ,hij zag een dikken rook uit de flesch te voorschijn komen1 die op eenmaal vlam vatte en een helder licht verspreidde4 ,op dien dag deed de nijverheid een harer schoonste vondsten4 ,lebon had de eerste gaslamp gebrand4 ,men heeft deze uitvinding aan het toeval toegeschreven4 ,het zij zoo1 daarmee is de uitvinder niet minder groot4 't ,was ook een toeval1 hetwelk den appel deed vallen juist toen ,newton tegenwoordig was1 maar hoe velen hadden er appelen zien vallen1 zonder dat zij van een wet der zwaartekracht hadden gedroomd4 't ,is het oog van het genie1 dat in de verschijnselen de geheimen ziet1 die zij met zich voeren4 ,zoo zag ,lebon een gasfabriek in de flesch1 zoo baat het toeval het vernuft alleen4 ,wat al scheikundigen hadden1 vr ,lebon1 hout of steenkool zien branden4 ,maar niemand had nog opgemerkt wat dit in schijn zoo eenvoudige feit beteekende4 ,hoeveel menschen hebben het deksel van een ketel opgetild gezien door den damp daar binnen6 ,maar men moest een ,watt zijn1 om er een stoommachine in te zien4 ,alleen het genie ziet in de toekomst1 alleen het genie weet1 als bij ingeving1 te beslissen wat er van de vele zaken1 die het ziet en opmerkt1 worden kan4 ,binnen weinige dagen had ,lebon begrepen waarheen de waarneming1 die hij gedaan had1 leiden kon1 en met den blik van een waarlijk verheven geest ging hij aan het werk4 ,hij wist nu dat hout en andere brandstoffen1 onder den invloed der hitte1 een gas lieten ontsnappen dat zoowel voor verlichting als verwarming dienst kon doen4 ,hij had opgemerkt dat het gas1 hetwelk aan gloeiend hout ontsnapt1 vergezeld gaat van zwartachtige dampen1 die een scherpe en doordringende lucht van zich geven4 ,die hinderlijke bestanddeelen moesten worden weggenomen4 ,lebon liet nu die dampen door een buis in een flesch met water gaan1 waardoor de onbruikbare bestanddeelen werden gecondenseerd en het gas in zuiveren toestand afgescheiden werd4 ,dit eenvoudige werktuig is de eerste gasfabriek geweest4 ,het bevat er dan ook de drie hoofdgedeelten van1 het toestel der vervaardiging1 dat der zuivering en dat der inzameling van het gas4 ,zijne eerste proeven nam hij ergens op het vrije veld4 ,hij maakte zich een fabriekje1 waar hij het gas stookte1 en vervaardigde een zuiveringsvat2 en ginds1 aan het einde van een uitstekende pijp1 brandde het heldere licht1 dat door zijne buren niet weinig bewonderd werd4 ,na ,fourcroy1 de ,prony en de geleerden van zijn tijd geraadpleegd te hebben1 nam hij in #bh ,september #agii een brevet1 waarin hij zijn thermolampen1 zijn lamp met lichtgas gevuld1 beschreef4 ,tevens leverde zijn fabriek teer4 ,steenkool achtte hij echter verkieslijk boven hout1 en duidelijk moet hij voorzien hebben welk een gewichtige rol de kool en het gas zouden vervullen4 ,het stuk1 dat hij over deze zaak opstelde1 is geschreven met een gloed1 die den man van overtuiging kenmerkt4 ,doch ,lebon kon maar een gedeelte van zijn tijd aan zijn uitvinding wijden4 ,hij was ingenieur1 hij had geen fortuin1 en moest van zijn ambt leven4 ,hij begeeft zich nu als ingenieur naar ,angoulme2 maar hij vergeet zijn lievelingsdenkbeeld niet1 noch ook ,parijs1 dat onvergelijkelijk brandpunt van verlichting4 ,ook hield hij zich met meetkunst en andere vakken van wetenschap bezig1 zoodat zijn geest verre weg zwierf van zijne dagelijksche bezigheden en de over hem gestelde hoofdingenieur zich ernstig over hem begon te beklagen4 ,in het geheim was deze naijverig op ,lebon1 in wien hij een man zag van hooger ontwikkeling1 die hem eens voorbij zou streven2 hij verborg echter zijn haat achter een masker van voorgewende hoogachting terwijl hij hem van zijn ambt zocht te berooven4 ,gansch vervuld van zijne plannen met het nieuwe licht1 verwijderde ,lebon zich dikwijls van ,angoulme1 om naar ,brachay te gaan1 waar hij zijn uitvinding tot voltooiing zocht te brengen4 ,dit bewoog den hoofd-ingenieur zich bij de gestelde machten over ,lebon's nalatigheid te beklagen1 waarvan het gevolg was dat er een onderzoek naar diens gedrag werd ingesteld4 ,de commissie echter die benoemd werd om deze grieven te beoordeelen1 verklaarde hem geheel en al verheven boven elk verwijt4 ,overigens toonde de volgende brief1 door hem tot den minister gericht1 welk een grootheid van ziel dezen uitvinder kenmerkte4 ,mijn moeder1 zoo schreef ,philippe ,lebon1 is komen te overlijden en ten gevolge van deze gebeurtenis ben ik genoodzaakt geworden mij eenigszins overhaast naar ,parijs te begeven4 ,dit is mijn eerste fout geweest4 ,de liefde voor de wetenschap en de zucht om nuttig te zijn heeft dezen misstap nog verergerd4 ,ik werd als verteerd en gekweld door een onweerstaanbare behoefte1 om mijn uitvinding tot volmaking te brengen4 ,gelukkig ben ik geslaagd1 en van een kilogram hout mocht ik1 door de eenvoudige aanwending van wat warmte1 het zuiverst lichtgas verkrijgen1 en dat wel met een aanmerkelijke geldelijke bezuiniging en in een voldoende hoeveelheid1 om gedurende een paar uren evenveel licht te verkrijgen1 als van vier of vijf waskaarsen4 ,de proef er mee is genomen in tegenwoordigheid van burger ,prony1 directeur van de school voor de genie1 burger ,lecamus1 burger ,besnard1 inspecteur en burger ,perard1 chef van de polytechnische school4 ,ik voelde mij recht gelukkig1 nu ik den minister de vrucht mijns arbeids dacht op te dragen4 ,ook lag er een memorie gereed1 over het besturen van luchtballons1 een stuk1 hetwelk de goedkeuring van burger ,prony en andere geleerden mocht wegdragen4 ,toen riep de genoemde omstandigheid mij naar ,parijs4 ,waarlijk1 het moest wel een zaak van overwegend belang zijn1 die mij van zulke aangename bezigheden kon losmaken4 ,wel zou het wreed wezen wanneer ze nu ook de oorzaak werd dat ik een corps moest verlaten1 wier chefs zoo goed zijn geweest mijn eerste schreden te leiden1 mijne eerste pogingen met prijs op prijs te beloonen en mij aan te moedigen achtereenvolgens al de deelen der wetenschap te beoefenen1 die aan de school van de genie onderwezen worden4 ,ik kan niet gelooven dat de omstandigheden1 waarin ik mij bevind1 dat mijn vurige liefde voor de wetenschap1 dat mijn zucht om mijn vaderland van nut te zijn en de goedkeuring te verwerven van een minister1 zelf vol ijver en liefde voor de wetenschap en in zekeren zin medeplichtig van mijn levensideaal--dat dit alles mij op zulk een straf kan komen te staan4 ,ik ben op het punt van naar ,parijs te gaan2 ik ga er heen in de hoogste spanning1 maar de hoop reist met mij mee4 ,philippe ,lebon werd naar zijn post teruggezonden1 maar de oorlog slokte al de staatsinkomsten op1 en de ,republiek had1 terwijl ,bonaparte zich in ,itali bevond1 geen tijd haar ingenieurs te betalen4 ,lebon schreef den minister en drong daarin aan op betaling van hetgeen men hem schuldig was1 maar alle beden bleven vruchteloos4 ,zijn vrouw trok naar ,parijs2 maar ook hare pogingen bleven zonder gevolg4 ,zij schreef den minister den volgenden brief1 die nog in het archief van de school der genie bewaard wordt4 ,vrijheid1 ,gelijkheid--,parijs1 #bb messidor1 jaar ,,vii1 van de ,fransche ,republiek1 eenig en ondeelbaar--de echtgenoote van den burger ,lebon aan den minister van ,binnenlandsche ,zaken4 't ,is geen aalmoes1 geen gunst1 die ik u vraag3 maar iets1 waarop ik recht heb4 ,sedert twee maanden kwijn ik weg op honderd twintig mijlen van mijn huisgezin4 ,gij zoudt door een nog langer uitstel een huisvader dwingen1 uit gebrek aan middelen1 een staat te verlaten1 waaraan hij alles heeft opgeofferd4 ,heb deernis1 burgers met onzen toestand1 die bedroevend en onhoudbaar is2 mijn bede is rechtvaardig4 ,ziedaar meer dan n reden1 althans genoeg om mij zelve overtuigd te houden dat de stap1 dien ik doe1 niet vruchteloos wezen zal bij een minister1 die 't zich tot een wet en een plicht stelt rechtvaardig te zijn4 ,met groete en achting1 uw toegenegen medeburgeres1 vrouw ,lebon1 geboren ,brambille4 ,in #ahja werd ,philippe ,lebon naar ,parijs geroepen en als attach toegevoegd aan den heer de ,blin1 ingenieur en chef der bestrating4 ,hij neemt nu een tweede brevet1 een echt wetenschappelijk stuk1 vol belangwekkende feiten en gedachten4 ,hij wijdt daarin uit over de verschillende wijzen waarop men het lichtgas zou kunnen aanwenden4 ,hij stelt der regeering voor een toestel te vervaardigen tot verlichting van de openbare gebouwen1 maar het wordt verworpen4 ,nu schiet onzen ongelukkigen uitvinder1 al zijn teleurstellingen moede1 niet anders over dan zich tot het publiek te wenden en dit van het nut zijner uitvinding te overtuigen4 ,hij huurt het htel ,seignelay1 in de straat ,saint-,dominique-,saint ,germain en roept er het publiek te zamen4 ,hij heeft gezorgd voor een toestel1 dat licht en warmte verspreidt door het gansche huis2 ja1 hij verlicht de tuinen met tallooze gaspitten1 in de gedaanten van bloemen en sterren4 ,de fontein was met gas gellumineerd en het nederstortend water scheen zelf te lichten en te stralen4 ,van alle kanten komt het publiek aanloopen4 ,trotsch op den goeden uitslag zendt ,lebon nu zijne prospectussen rond1 een stuk vol waarheid en overtuiging1 dat tevens een blijk geeft van zijn helderen blik in de toekomst4 ,hij ziet het gas reeds door de aderen stroomen van ,europa's hoofdsteden en begroet zijn licht in al hare straten4 ,eindelijk brengt de wereld den schranderen uitvinder zijn hulde1 en een commissie1 door den minister benoemd1 verklaart dat de gunstige uitkomsten van burger ,lebon's proeven aan de verwachtingen heeft beantwoord van de mannen der wetenschap1 ja ze overtroffen heeft4 ,napoleon ,i gunde ,lebon een concessie in het bosch van ,rouvray1 om er een inrichting te vestigen tot het stoken van gas uit hout4 ,ongelukkig werd ,lebon gedrongen te veel op eens te doen4 ,hij bereidde gas en vervaardigde zuringzuur en teer1 dat hij naar ,havre verzenden moest1 ten dienste der marine4 ,desniettemin had hij goede hoop4 ,zijn fortuin scheen gemaakt1 zijn werkplaats werd door geleerden en grooten bezocht4 ,een paar ,russische vorsten1 prins ,galitzin en ,dolgorowski deden hem namens de ,russische regeering den voorslag zijne werktuigen naar ,rusland over te brengen4 ,hij zou zelf zijne voorwaarden stellen4 ,philippe ,lebon wees deze schitterende aanbiedingen van de hand2 met een edel gevoel voor hetgeen hij aan zijn vaderland verplicht was1 antwoordde hij dat aan ,frankrijk en aan geen ander land de zegeningen van zijn uitvinding toekwamen4 ,de goede verwachtingen van ,lebon hielden helaas niet lang aan4 ,vijanden en mededingers deden hem talloos vele onaangenaamheden aan en zelfs de elementen schenen zich tegen hem te keeren4 ,een geweldige storm wierp zijn huis omver en een gedeelte van zijne werkplaats werd door het vuur vernield4 ,lebon echter was er de man niet naar1 om zich uit het veld te laten slaan en hij had gegronde hoop dat zijne verlichting in het groot zou worden toegepast1 toen een even ontijdige als raadselachtige dood een einde aan zijn leven maakte4 ,op den #b;den ,december van het jaar #ahjd1 op denzelfden dag1 waarop ,napoleon tot keizer werd gekroond1 werd hij op laaghartige wijze vermoord4 ,men vond hem levenloos in de ,champs ,elyses1 met dertien dolksteken doorboord4 ,de man1 door wiens hand deze euveldaad is gepleegd1 is altijd onbekend gebleven4 ,eenige maanden te voren had de ongelukkige ,lebon1 vol vuur en geestdrift1 zijn medeburgers van ,brachay toegeroepen3 ,goede vrienden1 binnen kort zal ik u van uit ,parijs te ,brachay verwarmen en verlichten4 ,dat kon niet1 beweerden de luidjes van ,brachay1 de man is niet wijs4 ,hij was niet wijs1 't is waar4 ,wijze menschen houden zich bij het oude1 wijze menschen beproeven geen dingen1 die nog niemand gedaan heeft4 ,wijze menschen zijn voorzichtig en wagen zich niet aan de gevaren en dwaasheden1 die het genie onderneemt4 ,gelukkig zijn niet alle menschen in dezen zin wijs4 ,het is met de dwaasheid van het genie gelijk de dichter zingt3 ,de gedachte wacht verlangend1 ,stille maagd1 haar bruidegom2 ,wijsheid zegt3 ze schept illusies1 ,schudt het hoofd3 ,wat is zij dom6 ,maar haar vindt een dwaas1 die op de ,toekomst hoopt4 ,hij wendt haar druk1 ,huwt haar en1 een vruchtbre moeder1 ,baart ze ons zegen en geluk4 ,philippe ,lebon was wel een van degenen1 van wie ,branger daar zingt4 ,ook hij had zich aan eene groote gedachte verbonden2 hij leed een rampspoedig leven en kwam op ellendige wijze om het leven4 ,thans is zijn werk gewassen en de zaadkorrel1 door hem in het veld der ontdekkingen geworpen1 is aan het groeien gegaan1 terwijl zijn edele en beminnelijke persoon behoort tot dezulken1 die niet vergeten mogen worden4 ,de portretten1 die van hem over zijn1 geven ons een denkbeeld van den luister van zijn helder en peinzend oog1 den spiegel van zijn eerlijke en vurige ziel1 van zijn vertrouwend en edelmoedig hart1 och1 zoo licht misleid1 als men het daarop toelegde1 want hij dacht geen kwaad en had slechts oog voor het goede4 ,van hem mag gelden dat hij meer achting dan fortuin wist te winnen4 ,zijn weduwe ontving een pensioen van #abjj francs en wilde den arbeid haars mans voortzetten2 maar ook zij wijdde haar geestkracht aan een vruchteloos werk en stiet zich tegen nieuwe hindernissen en nieuwe rampen4 ,thans brandt het gas in groote en kleine steden1 in dorpen1 in huizen1 in winkels1 op stations en pleinen4 ,ook al mocht de aardolie of het electrisch licht het gaslicht verdringen1 toch zal zijn uitvinding een zegen zijn geweest voor vele jaren en voor ontelbare menschen1 ja1 een schier onmisbaar deel hebben uitgemaakt van onze beschaving4 ,de nijverheid brengt niet alleen in onze dagen allerlei dingen voort1 die vroeger onbekend waren1 maar zij weet ook veel handenarbeid uit te winnen1 tengevolge waarvan hare voortbrengselen zich eindeloos vermenigvuldigen en veel goedkooper worden en de handenarbeid weder tot andere zaken kan gebezigd worden4 ,wanneer men al het katoen1 dat ,engeland's fabrieken jaarlijks afleveren1 met de hand moest spinnen1 zou men daartoe #ia millioen personen noodig hebben1 dat is ongeveer de helft van de bevolking van ,europa4 ,een knappe breidster kan per minuut #hj steken breien1 de machine maakt er in dien tijd #dhj4jjj4 ,let men op deze cijfers1 dan kan men die groote werklieden en uitvinders niet genoeg roemen1 die1 maar al te zeer door het nageslacht vergeten1 met hun vernuft en ijver het rijk der werktuigkunde hebben doen aanbreken4 ,hier staat ons de geschiedenis voor den geest van den beroemden barbier van ,preston1 den uitvinder van de eerste spinmachines4 ,richard ,arkwright werd geboren in het engelsche graafschap ,lancaster1 op den #bcsten ,december #agcb4 ,hij werd barbiersjongen4 ,van zijn spaarpenningen zette hij eerlang zelf een winkeltje op met het opschrift3 ,in den onderaardschen barbier3 hier scheert men voor twee stuivers4 ,de andere barbiers verlaagden hierop hunne prijzen2 maar ,arkwright liet zich niet uit het veld slaan en tartte zijne concurrenten met een nieuw uithangbord waarop3 ,hier komt men voor een stuiver onder het mes4 ,intusschen werd onze ijverige barbier hier niet rijker mee en weldra zien wij hem het land afloopen en handel drijven in haar4 ,hij had echter een zeer sterk geteekende voorliefde voor werktuigkunde en hield zich in zijne vrije uren bezig met het vervaardigen van kleine modellen4 ,onderweg ontmoette hij een uurwerkmaker1 ,kay1 die hem in staat stelde zoodanige kundigheden op te doen als hem ontbraken4 ,nu arbeidde hij met verdubbelden ijver van 's morgens vier tot 's avonds negen uur1 en in weerwil van zijn armoede--zijne kleederen waren aan flarden gescheurd--slaagde hij er in1 met de hulp van zijn vriend ,kay1 het model samen te stellen van de eerste spinmachine4 ,hij stelde het in de spreekkamer van de kostelooze school te ,preston ten toon4 ,de fortuin lachte hem toe4 ,rijke industrieelen kwamen hem te hulp4 ,hij nam een brevet en richtte een spinfabriek op te ,nottingham1 te ,cromford1 en in de nabijheid van ,chorley4 ,nu spanden alle katoenfabrikanten van ,lancashire tegen hem samen4 ,de werklieden1 tegen hem opgezet1 zagen in hem een vijand1 die met zijne werktuigen hen van hun brood berooven kwam4 ,zij besloten dus hem in het verderf te storten en zijn werkplaats werd door een bende kwaadaardigen vernield4 ,arkwright was binnen kort op nieuw aan het spinnen en leverde beter werk dan zijne concurrenten4 ,nu weigerde men van zijn fabrikaat te koopen en daagde men hem bij de rechtbank4 ,niets baatte tegen des spinners geestkracht en wil4 ,hij zegevierde4 ,op het eind zijns levens zag hij zijne onvermoeide pogingen met het beste gevolgd bekroond1 en onder zijn opzicht verrezen in ,schotland een aantal fabrieken4 ,zijn mededingers1 genoopt het hoofd in den schoot te leggen1 eindigden met zelven zijne toestellen in gebruik te nemen4 ,arkwright bezat zulk een wilskracht dat hij1 op vijftigjarigen leeftijd1 zich zelven de taalkunde en de spelling leerde4 ,hij was zoo geheel verdiept in de werktuigkunde en in de oprichting zijner werkplaatsen dat hij geheel onbekend gebleven was met de eerste beginselen van het onderwijs4 ,bij zijn dood1 den #c;den ,augustus #agib1 liet hij een groot fortuin na2 maar grooter fortuin verwierf ,engeland in het bizonder en de wereld in het algemeen4 ,de invoer van katoen in ,engeland1 die van #agga-aghj #e4gce4jjj ponden bedroeg1 wies van #ahag-ahba tot #add millioen ponden1 van welke #acj millioen alleen in ,engeland verwerkt werden4 ,aandoenlijk is de geschiedenis van den nederigen1 edelen ,jacquard4 ,nog jong deed hij zich kennen als een voorbeeld van werkzaamheid1 vindingskracht en volharding4 ,als drukker1 als lettergieter let hij met aandacht op de werktuigen1 die hij in handen krijgt en verbetert ze4 ,op een keer1 zich bij een messenmaker bevindende1 ziet hij hoe het mes door de handen van drie of vier werklieden gaat1 voordat het in het heft wordt bevestigd3 den volgenden dag reeds heeft hij het volledige plan geteekend voor een machine1 die in vijf minuten het werk verricht1 waaraan vier werklieden een ganschen dag besteden4 ,de messenmaker1 te arm om deze machine te laten vervaardigen1 stelde zich met de teekening tevreden2 maar zijne knechts vernielden haar weldra1 uit vrees dat deze uitvinding hun ontslag ten gevolge zou hebben4 ,reeds vroeg hield hij zich met de weverij bezig en zocht hij deze te vereenvoudigen4 ,zijn vader was een handwerksman1 die laken en andere stoffen met goud1 zijde enz4 doorstikte4 ,deze echter kwam spoedig te sterven en daar zijn moeder reeds vroeger overleden was1 kwam hij geheel op zich zelven te staan en in het bezit van een kleine erfenis4 ,hij huwde met de dochter van een wapensmid1 ,boichon4 ,zijn bruid zou hem1 volgens de verzekering van den smid1 een aardige huwelijksgift meebrengen4 ,zij deed het1 niet in dien vorm1 waarin men dat gewoonlijk verstaat1 want geld heeft ,jacquard van zijn schoonvader nooit gezien2 maar hij vond een lieve vrouw1 vol toewijding1 vol moed1 vol liefde ook in dagen van beproeving2 zij geloofde in hem en bleef in dit geloof hem getrouw en hield zijn moed staande4 ,jacquard richtte nu een atelier van gemaakte kleederen op1 maar ook hem ontbrak de praktische geest van den handelaar4 ,hij slaagde niet1 stak zich in schulden1 verviel tot armoede en kwam bij een kalkfabrikant in dienst4 ,terwijl hij de brandstoffen in den oven wierp1 maakte zijn vrouw te ,lyon stroohoeden op4 ,nog zwaarder dagen zouden aanbreken4 ,het jaar #agic was daar2 het schrikbewind was in vollen gang3 de ,girondijnen worden naar het schavot gesleept4 ,lyon verzet zich en ,jacquard verzet zich mede4 ,aanhanger van de ,republiek2 maar tegenstander van het ,schrikbewind neemt hij als eenvoudig soldaat deel aan de heldhaftige worsteling1 die de inwoners van ,lyon ondernemen tegen de ,conventie4 ,lyon wordt verwonnen4 ,de guillotine troont op de ,place der ,terreurs4 ,al wie meegedaan heeft wordt vervolgd en veroordeeld4 ,jacquard moet zich verbergen1 te gelijk met zijn zeventienjarigen zoon4 ,vervolgens vluchten zij en nemen dienst bij het leger van den ,rijn4 ,jacquard strijdt dapper voor zijn vaderland1 maar koopt de zege duur1 want zijn zoon sneuvelt1 en sterft in zijne armen4 ,de ongelukkige vader wordt krank1 kwijnt weg in het hospitaal1 keert naar ,lyon terug en vindt zijn huis verbrand4 ,daar mag hij zich nu weder vestigen met zijn vrouw1 die hij slechts met moeite heeft weten op te sporen4 ,de rust keert weder en met de rust de nijverheid en de welvaart4 ,reeds lang had hij gezonnen op een middel om het een of ander werktuig in de plaats te stellen van de arbeidster of het kind1 dat bij de zijdeweverij de zoogenaamde lac's aantrok 7een soort van snoeren bij de weverij in gebruik74 ,hij dacht een samenstel uit van pennen en haken1 waarmee hij den moeielijken arbeid der tireuse de lacs overbodig maakte en een bezuiniging van #ej p,ct4 in de zijdeweverij te weeg bracht4 ,op de tentoonstelling van voortbrengselen van ,nationale ,nijverheid in het jaar #ahja trok de nieuwe machinerie van ,jacquard zeer de aandacht en won zij een bronzen medaille4 ,een andere vinding van ,jacquard1 een werktuig om vischnetten te knoopen1 werd met goud bekroond4 ,ware ,jacquard bij de hand geweest1 hij had fortuin gemaakt2 maar hij behoorde tot hen1 die anderen de vruchten laten plukken1 terwijl zij zelven zich aan hun uitvinding wijden om die te volmaken4 ,in #ahjb werd hij naar het ,conservatoire des ,arts et des ,mtiers te ,parijs geroepen1 waar hij zich vestigde en twee jaren doorbracht1 werktuigen en modellen van werktuigen samenstellend en verbeterend4 ,nergens kon hij beter geplaatst zijn4 ,hier vervaardigt hij zijne machines om fluweel-lint te weven en zijne spoelen voor de bewerking van het katoen4 ,voorts herstelde hij het beroemde weefgetouw van ,vaucanson1 dien ongevenaarden werktuigkundige1 die zijne tijdgenooten versteld deed staan van zijne onnavolgbare automaten4 ,naar ,lyon teruggekeerd 7#ahjd71 vond hij aldaar een eerlijk en welgezind kapitalist1 ,camille ,pernon1 en eindelijk zal dan zijn kunstig weefgetouw in het werkelijke leven der fabriekwereld optreden4 ,de kamer van koophandel en het stedelijk bestuur bemoeien zich met de zaak2 eene commissie1 bestaande uit de knapste handelaren1 onderzoekt zijne toestellen en legt daarvan de gunstigste getuigenissen af en weldra wordt het stedelijk bestuur van ,lyon gemachtigd ,jacquard het privilegie van zijn weefgetouw af te koopen voor een lijfrente van #cjjj francs4 ,zoo werd zijn brevet algemeen eigendom4 ,de uitvinder ruilde een uitvinding1 die hem vijftien jaren arbeidens en niet weinig ontbering en ellende gekost had1 voor een eenvoudig stuk dagelijksch brood4 ,hij vroeg het gouvernement ook nog een premie van vijftig francs voor elk getouw1 dat volgens zijn vinding zou worden opgericht4 ,dat is er een1 die zich niet spoedig tevreden laat stellen6 riep ,napoleon1 toen hij het brevet teekende4 7,de ,keizer zelf liet zich ook zoo spoedig tevreden stellen67 ,nieuwe beproevingen wachtten hem nu4 ,de invoering van zijn weefmachine verwekte een niet geringe opschudding onder de arbeidende klasse4 ,alom vertelde men dat het nieuwe toestel den handenarbeid onnoodig maakte en dat het volk er door tot den bedelstaf zou worden gebracht4 ,hij werd met bedreigingen achtervolgd4 ,hij heette een verrader1 die den armen handwerksman aan de willekeur van den rijken fabrikant prijsgaf4 ,dat was dan het loon voor zijn waken en zoeken1 zijne tranen en zijne zelfverloochening6 ,allengs steeg de haat al hooger en hooger1 als een opkomende vloed1 die hem dreigde mee te sleepen4 ,jacquard was niet meer veilig op straat2 men beleedigde hem in het openbaar4 ,eens zelfs werd hij door den verwoeden volkshoop naar de ,rhne gedrongen4 ,te water1 te water met hem6 riepen de woestelingen4 ,zonder de tusschenkomst van een paar moedige mannen zouden zij hem in de rivier hebben geworpen4 ,een ander zou gevlucht zijn en den zegen van zijn uitvinding naar elders hebben overgebracht--hij bleef4 ,hij wist den haat en den tegenstand het hoofd te bieden1 wachtende op het uur zijner rechtvaardiging4 ,hij wist dat zijne machines overvloed en welvaart stichten1 dat zij den arbeid vermeerderen en tegelijk de lichamelijke vermoeienis verminderen zouden4 ,eens zou men hem de welverdiende hulde niet onthouden6--,welnu1 hij bedroog zich niet4 ,het weefgetouw la ,jacquard heeft een hervorming in de zijdeweverij teweeg gebracht en de stad ,lyon groot gemaakt4 ,en niet alleen ,lyon mag hem dankbaar zijn1 maar ,rouaan1 ,manchester1 ,berlijn1 ,moscou1 ,petersburg1 ,amerika1 ,indi1 ,china hebben zijn uitvinding tot hun nut weten aan te wenden4 ,na zich aller achting verworven te hebben1 trok de groote uitvinder zich naar de omstreken van ,lyon terug en bebouwde daar zijn tuin4 ,daar kwam menig vreemdeling hem zien en mocht er zijne medailles en zijn ,croix d'honneur bewonderen4 ,hij stierf1 van allen geerd1 op den #g;den ,augustus #ahcd1 twee-en-tachtig jaren oud4 ,wat had hij niet doorgestaan6 ,de uitvinder van de linnenspinnerij was niet gelukkiger4 ,philippe de ,girard werd te ,lourmarin 7,vaucluse7 geboren1 op den #asten ,februari #agge4 ,hij was een dier groote geesten1 die met alle talenten begiftigd zijn en bij alles een wonderbare vindingskracht ten toon spreiden4 ,van zijn prilste jeugd af maakte de toekomstige uitvinder1 evenals ,newton1 kleine werktuigen1 vooral radertjes1 die hij door middel van een stroomende beek in beweging bracht4 ,op veertienjarigen leeftijd dacht hij een aardig werktuig uit1 waarbij hij zich den golfslag als beweegkracht ten nutte maakte4 ,voor alle wetenschappen en alle kunsten bezat hij een wonderlijke geschiktheid4 ,met hetzelfde gemak beoefende hij werktuig- en plantenkunde1 schilder-1 beeldhouw- en dichtkunst4 ,de stormen der omwenteling ontrukten ,philippe de ,girard aan het vredige leven in het ouderlijke huis4 ,na de wapens te hebben gevoerd tegen de omwentelingsmannen van het ,zuiden1 moest hij met zijne familie ,frankrijk verlaten1 en om zich en de zijnen in het leven te houden1 schildert hij te ,mahon1 op het eiland ,minorca1 en maakt hij zeep te ,livorno4 ,ondertusschen deed hij zich reeds door eenige uitvindingen kennen4 ,naar zijn haardstede teruggekeerd1 richt hij te ,marseille een fabriek op van chemische produkten4 ,maar ten gevolge van de staatkundige troebelen des tijds 7#agie7 moet hij wederom het land verlaten4 ,nu verkrijgt hij te ,nice een leerstoel voor chemie en natuurlijke geschiedenis1 welke vakken hij1 na #ah ,brumaire1 ook te ,marseille onderwijst4 ,eens in ,frankrijk zijnde1 komt hij ook weder te ,parijs4 ,aldaar bleek al spoedig1 op de tentoonstelling van #ahjf1 wat het vernuft van ,girard vermocht4 ,hij stelde er een nieuwen kijker ten toon1 en ijzeren platen1 die door een gansch nieuwe wijze van bewerking geschilderd en vernist waren4 ,ook zag men er de bekende hydrostatische lampen1 die te dier tijde een ware omwenteling brachten in de kunst van verlichten4 ,eenigen tijd later ontving ,girard van de ,maatschappij van ,aanmoediging een groote gouden medaille voor een merkwaardige stoommachine4 ,in #ahaj wilde ,napoleon de engelsche katoenfabrikage den laatsten slag toebrengen4 ,nadat hij alle havens van ,europa voor haar had doen sluiten1 vaardigde hij een besluit uit1 dat den #ab;den ,mei in de ,moniteur verscheen en waarbij een millioen francs werd toegezegd aan den uitvinder1 tot welke natie ook behoorende1 die het beste werktuig zou vervaardigen tot het spinnen van linnen garens4 ,eenige dagen na de uitvaardiging van dit ,besluit was ,philippe ,girard1 toen vijf-en-dertig jaren oud1 bij zijn vader te ,lourmarin4 ,bij het ontbijt werd het nieuwsblad binnengebracht1 waarin deze oproeping voorkwam4 ,de oude ,girard reikte het blad aan zijn zoon over met de woorden3 ,philippe1 dat is iets voor u6 ,na het ontbijt ging ,philippe alleen uit1 vastbesloten het vraagstuk op te lossen4 ,nimmer had hij zich bezig gehouden met de zaak1 waarop het ,besluit doelde4 ,hij vraagde zich dus af1 of hij zich niet eerst in kennis zou stellen met alles1 wat in deze beproefd was2 maar al spoedig begreep hij dat het groote aanbod niet zou zijn gedaan1 wanneer men ooit tot een gelukkige oplossing gekomen was4 ,voorts wilde hij ook liever niets van den toenmaligen stand der zaak weten1 ten einde met te meer onafhankelijkheid zijn eigen weg te gaan en den ouden sleur te ontwijken4 ,hij nam dus vlas1 garen1 water en een vergrootglas1 en beurt om beurt het vlas en het garen aanziende1 dacht hij3 ,met het een moet ik het ander vervaardigen6 ,na het vlas met het glas te hebben beschouwd en het in water te hebben geweekt1 zoodat hij de vezels kon afscheiden1 vormde hij met de vingers een bijzonder fijnen draad4 ,wanneer hij nu maar een machine had1 die hetzelfde kon wat hij met de vingers deed1 dan was hij er4 ,de kiem der uitvinding was in zijn gedachte opengesprongen en hij kon tot zijn vader zeggen3 ,het millioen is mijn6 ,twee maanden later kon hij een eerste brevet op zijn uitvinding nemen4 ,zij is sedert niet wezenlijk veranderd en daaruit mag haar degelijkheid blijken4 ,van het millioen echter zag hij niets4 ,de regeering scheen berouw te hebben1 dat zij zulk een som had uitgeloofd voor een zaak1 die zoo spoedig gevonden was4 ,men eischte nu1 onder andere meer zonderlinge voorwaarden1 dat het garen #djj1jjj meters zou meten in een kilogram en dat dit wonder zou verkregen worden tegen een vijfde van de kosten van het met de hand gesponnen garen4 ,philippe de ,girard kwam hiertegen op1 maar het ,keizerrijk viel en toen de dag kwam1 waarop de belooning zou worden uitgereikt1 zei ,thiers3 ,wat er was1 het millioen was er niet meer4 ,toch ging de ,girard voort zijn vernuft aan ,frankrijk's heil te wijden4 ,toen de verbonden ,mogendheden in #ahca zich gereed maakten ,frankrijk binnen te rukken1 vond hij een soort van stoomwapen uit4 ,de proeven1 welke onder toezicht van verscheidene officieren met dit wapen genomen werden1 gelukten volkomen4 ,het geleek eenigszins op de latere mitrailleuses1 loste #ahj schoten in de minuut en doorboorde op honderd passen een plank van #d centimeters dikte4 ,de moordtuigen zouden vervaardigd worden en het noodige geld werd er voor aangewezen1 maar hoe snel ook de uitvinding gedaan en in praktijk gebracht was1 nog sneller was de loop der gebeurtenissen1 die haar overbodig maakten4 ,de machinale linnenspinnerij en al de andere proeven1 die ,girard had genomen1 kostten hem zijn gansche fortuin1 alsmede dat zijner broeders1 die zich bij hem aansloten4 't ,is bijna ongelooflijk en toch is het waar1 dat deze nuttige man1 deze glorie en trots van ,frankrijk1 op zijn werkplaats1 te midden van zijn arbeid1 gevangen genomen werd wegens schulden1 die hij in het belang van zijn uitvindingen gemaakt had4 ,men sloot hem op4 ,toen nam de ,girard de aanbiedingen aan1 die hem van wege ,oostenrijk werden gedaan1 om aldaar een spinfabriek op te richten4 ,hij vertrok1 met een verscheurd gemoed1 de helft zijner werktuigen meenemende1 terwijl zijne broeders met de andere helft hun geluk in het ondankbare vaderland nog eens zouden beproeven4 ,zij slaagden niet4 ,het gouvernement wilde hun geen geld toestaan en de fabriek stond stil en werd een bouwval4 ,maar ook ,philippe slaagde niet naar wensch4 ,toch bracht hij zijn werktuigen tot steeds grooter volkomenheid1 onder anderen door de toevoeging van een kammachine1 waarin hij later nog verbetering zou aanbrengen4 ,ook aan de stoomvaart wijdde hij zich4 ,van ,pesth naar ,weenen liet hij een schip den ,donau opvaren1 dat met stoom gedreven werd4 ,hij was de eerste die ter voorkoming van geweldige ontploffingen1 den stoom zich ontwikkelen liet in dunne buizen4 ,vervolgens werd de ,girard door den ,keizer aller ,russen naar ,warschau geroepen1 om aldaar een groote spinnerij tot stand te brengen4 ,hij was er bovendien ingenieur der mijnen en werd er zoo populair1 dat het stadje1 hetwelk langzamerhand rondom zijn fabriek aangroeide1 ,girardow genoemd werd4 ,nog vond hij uit een toestel1 om het sap uit de beetwortels te trekken en dit te doen verdampen1 en een nieuw watermolenrad1 dat door watervallen in beweging kon worden gebracht4 ,hij bracht verbetering aan in de wijze1 waarop men zink uit erts bereidt1 plaatste op den gevel van de ,bank te ,warschau een zichzelf registreerenden thermometer en op het observatorium te dier stede een zichzelf registreerende meteorograaf4 ,hij vond een werktuig uit om het houtwerk voor geweren te vervaardigen1 een ander om bolvormige voorwerpen met mathematische juistheid te draaien1 een stelsel van luchtverwarming in de hoogovens1 stoommachines zonder balans1 schroefraderen1 een machine om werk te ontwarren1 te spinnen1 een zichzelf registreerenden dynamometer1 werktuigen om steenen te bakken1 een ander om ijzerdraad te trekken4 ,in #ahdd kwam de ,girard1 nog altijd arm1 naar ,frankrijk terug4 ,vier jaren vroeger had hij een vlugschrift geschreven1 waarin hij op krachtige wijze zijne rechten handhaafde3 ,memorie aan den ,koning1 aan de ,ministers en aan de ,kamer omtrent den eersten rang1 aan ,frankrijk toekomende1 waar het de uitvinding geldt van de spinmachines voor linnen garens4 ,ik kom1 zoo zeide hij1 n voor mijn vaderland n voor mijzelven de eer dezer uitvinding eischen1 ter wille van welke1 op ,frankrijk na1 geheel ,europa mij hulde heeft gebracht4 ,bij gelegenheid van de ,tentoonstelling van ,nijverheid te ,parijs1 in #ahdd1 werd de ,girard's kammachine niet weinig bewonderd2 maar hij was toen een grijsaard van #fi jaren en leefde van een pensioen1 dat de ,keizer van ,rusland hem had gegund en van een paar duizend francs1 die een ,vereeniging hem bij wijze van een aalmoes had toegestaan4 ,hij stierf in #ahde4 ,dat zijne vrienden nimmer het kruis van het ,legioen van ,eer voor hem hebben kunnen krijgen1 is wel een bewijs hoe laag de man geschat werd1 die zijn vaderland zulke groote diensten bewezen had4 ,in #ahdi werd de ,girard's recht op de uitvinding plechtig afgekondigd en in #ahec stemde het ,corps ,legislatif voor een nationale belooning1 die aan des uitvinders erven zou worden geschonken4 ,o1 spot van het lot6 ,zijn broeder ,frdric was dood1 zijn broeder ,joseph was in de negentig en stierf het volgende jaar4 ,onder de mannen1 die zich verdienstelijk hebben gemaakt met het spinnen1 kammen en weven van katoen1 behoort ook ,josua ,heilman4 ,in tegenstelling met bijna alle uitvinders bezat hij een aanzienlijk vermogen2 maar dit belette den genius der vinding niet hem aan te grijpen4 ,te midden van de fabrieken van den ,elzas wonende1 vernam hij dat de eerste fabrikanten van den omtrek een som van vijfduizend francs boden voor een nieuwe machine om het katoen te kammen4 ,de toenmalige kammachine was ongeschikt tot het dooreenwerken van katoen en wol1 en deed bovendien veel verloren gaan4 ,heilman nam het besluit mee te dingen4 ,hij was toen geen eerstbeginnende1 want hij had het opzicht gehad over een fabriek van machinerien4 ,hij had een borduurmachine uitgevonden1 waarin twintig naalden te gelijk in werking waren2 zoo ook een verbeterd weefgetouw1 een machine om stoffen te meten en te vouwen1 een ander om den spoel op te winden1 en weder een ander1 waarmee hij twee stukken fluweel te gelijk weefde4 ,maar de vraag1 die hem nu werd voorgelegd1 was vrij wat moeielijker op te lossen4 ,hij besteedde verscheidene jaren aan het bestudeeren van dit vraagstuk4 ,hij had het er op gezet zijn doel te bereiken en dat te meer1 naarmate het verder verwijderd scheen4 ,hij moest kostbare proeven nemen1 werktuigen laten maken en zijne proefnemingen telkens veranderen en herhalen4 ,dit kostte hem zoo veel1 dat zijn gansche fortuin en de bruidschat zijner vrouw er mee heengingen4 ,toen moest hij geld leenen1 om in het leven te blijven1 en toen hij zijn vrouw verloren had1 besloot hij naar ,engeland te gaan en daar een betrekking te zoeken1 die voor hem en zijne beide dochters een bestaan kon opleveren4 ,heilman toog nu naar ,manchester4 ,maar de gedachte aan zijn kammachine volgde hem op den voet en liet hem niet met rust4 ,hij vervaardigde er een voor een engelsch fabrikant1 maar deze voldeed niet aan de verwachtingen4 ,naar ,frankrijk teruggekeerd1 om er zijne dochters te bezoeken1 zat hij op een avond weder te peinzen en keek hij onwillekeurig1 doch zeer aandachtig1 naar zijne kinderen1 waarvan het eene bezig was het ander de schoone1 lange haren te kammen en op te maken4 ,kon ik1 dacht hij op eens1 kon ik met een werktuig de eigenaardige bewegingen van die hand namaken1 die eerst de lange haren naar zich toe haalt en met een tegenovergestelde beweging de korte haren wegwerkt1 dan was ik geholpen4 ,josua ,heilman hervatte zijn arbeid1 en na zeven jaren zoekens mocht hij eindelijk zijn schijnbaar zoo eenvoudig1 maar in waarheid zoo samengesteld kamwerktuig gereed zien4 ,nog eenigen tijd had hij noodig om zijn uitvinding te voltooien1 doch daarna had het dan ook een graad van volkomenheid bereikt1 hooger dan welke men het zeker niet brengen zal4 ,men moet dit wonderbare werktuig zien werken1 om het naar waarde te schatten4 ,het heeft in zijn greep en in zijn gansche beweging iets1 dat aan de menschenhand doet denken4 ,nu was ,heilman's fortuin gemaakt4 ,van alle kanten kwamen aanbiedingen1 om hem zijn privilegie af te koopen4 ,maar hij genoot weinig van die weelde4 ,hij had zijn fortuin gegeven1 doch toen het wederkwam stond hij op het punt van scheiden en ging hij de eeuwige rust in4 ,,hoofdstuk ,,ix4 ,,stoombooten1 ,,spoorwagens1 ,,telegrafen4 ,de stoommachine1 zegt ,robert ,stephenson1 is niet de uitvinding van een enkel man1 maar van een gansche reeks van werktuigkundigen4 ,van den eolipylus van ,heron van ,alexandri tot de geweldige krukken1 die booten en locomotieven in beweging zetten1 hebben duizend handen het ijzer gesmeed1 duizend hoofden zich peinzend gebogen1 om die geleidelijke verbeteringen aan te brengen1 die het verst verwijderd begin verbinden aan het tegenwoordige4 ,wat al kundige mannen zijn ,watt en ,stephenson voorafgegaan1 wat al arbeiders hebben den weg gebaand voor de groote machinebouwers van onzen tijd6 ,ook de stoom heeft martelaren gemaakt1 en een der eersten en grootsten is ,denis ,papin1 voor wien thans te ,blois een standbeeld is opgericht4 ,hij werd daar op #bb ,augustus #afdg geboren4 ,hij werd opgeleid voor geneesheer1 maar toonde spoedig een zeer stellige voorliefde voor de exacte wetenschappen en vooral voor toegepaste mechanica4 ,onze ,huygens werd zijn beschermer en stelde hem in staat zich geheel aan zijne geliefkoosde studin te wijden4 ,papin stond den geleerden natuur- en sterrekundige bij zijne onderzoekingen ter zijde en deed zich spoedig kennen door de ongemeene schranderheid1 waarmede hij1 in eenige onderdeelen1 de luchtpomp verbeterde1 die ,maagdenburg's burgemeester1 ,otto von ,guericke1 had uitgevonden4 ,hij schreef ook een verhandeling over het ledig1 die de aandacht niet ontging van de door ,colbert opgerichte ,academie van ,wetenschappen4 ,het scheen dat een schoone toekomst zich voor den vernuftigen jongen man opende4 ,door de geleerden werd hij hoog geschat1 door ieder werd hij met welwillendheid ontvangen4 ,doch in weerwil van dit alles verliet hij ,parijs en trok op een goeden dag naar ,londen1 zonder dat iemand begreep waartoe dat plotselinge vertrek diende4 ,denis ,papin kwam te ,londen in de eerste dagen van het jaar #afgf4 ,hij liet zich aandienen bij ,robert ,boyle1 den stichter van de ,koninklijke ,maatschappij van ,londen4 ,deze groote geleerde werkte1 verre van het stadsgewoel1 op n zijner landgoederen1 waar hij al de vermaarde mannen noodigde1 die zich met hem aan de wetenschap wijdden4 ,hij liet den jongen franschen natuurkundige in zijn laboratorium toe en gedurende drie jaren hebben deze beide mannen samen gewerkt en een aantal onderzoekingen gedaan met betrekking tot den stoom4 ,langs dezen weg werd ,papin op het denkbeeld gebracht van de zoogenaamde ,papiniaansche pot 7 #afha74 ,aan dit werktuig werd voor het eerst de veiligheidsklep aangebracht1 die sedert een der voornaamste bestanddeelen van de stoommachine gebleven is4 ,denis ,papin moet een wispelturig karakter gehad hebben en een onwederstaanbare neiging tot een zwervend leven2 want nauwelijks was hij bekend en beroemd geworden in ,engeland of hij aanvaardde een betrekking aan de nieuwe ,academie te ,veneti4 ,zijne uiterlijke welvaart hield hier geen gelijken tred met zijn stijgenden roem4 ,integendeel1 van armoede moest hij naar ,engeland terugkeeren1 na een paar jaren in ,veneti te hebben doorgebracht4 ,gedurende zijn tweede verblijf in ,engeland dacht hij een werktuig uit1 dat hem later verder zou brengen en hem leiden zou tot het bezigen van stoom als beweegkracht4 ,in het eerst zocht hij als zoodanig samengeperste lucht te gebruiken en in #afhg bood hij de ,koninklijke ,maatschappij van ,londen het model aan van een werktuig1 waarop de kracht van een waterstroom als beweegkracht kon worden toegepast4 ,het werktuig bestond uit twee groote pompcylinders1 wier zuigers door den val van het water in beweging gebracht werden en een luchtledig vormden in de buis4 ,aan de stang1 die aan den zuiger verbonden was1 werd een koord bevestigd en dit koord bracht een vrij aanzienlijke kracht over1 wanneer de zuiger door den luchtdruk met geweld naar binnen werd gedreven4 ,dit werktuig was in den grond geen ander dan dat1 waarmee indertijd te ,saint ,germain de luchtdrukspoorwagen in beweging gebracht werd4 ,papin's nieuwe machine werkte gebrekkelijk en voldeed geenszins aan de verwachting4 ,teleurgesteld wendde hij den blik naar ,frankrijk heen4 ,maar een onoverkomelijk bezwaar stond hem in den weg4 ,hij was protestant4 ,men kon zijne gevoelens verbergen1 zijn geloof afzweren1 maar hiertoe was hij niet te brengen1 hoe zeer hij er toe werd aangezocht4 ,zoo veroordeelde hij zich zelven tot levenslange ballingschap4 ,door den ,keurvorst van ,hessen werd hem nu een professoraat in de mathesis te ,marburg aangeboden4 ,hij nam dit aanbod aan en trok naar ,duitschland4 ,aldaar zette hij zijne geliefkoosde proefnemingen voort4 ,hij zocht zijn ledig nu te verkrijgen door kruit te laten ontploffen2 doch spoedig zag hij in1 dat aan dit middel te vele bezwaren verbonden waren4 ,toen was het1 dat hij op het goede en groote denkbeeld kwam om het ledig in zijn pijp te weeg te brengen door middel van stoom4 ,de werktuigen1 die hij nu vervaardigde1 waren evenwel ruw en grof en gebrekkig4 't ,was er verre van af dat zij beantwoordden aan hetgeen ,papin had gedroomd4 ,onaangename aanmerkingen en tal van ongunstige voorspellingen maakten dat onze uitvinder jaren lang zijn werk liggen liet4 ,hij had het voorbeeld van ,savery1 de aanmoediging van ,leibnitz noodig1 om het weder op te vatten4 ,in #agjg gaf hij te ,frankfort een werk uit over een ,nieuwe manier om water hooger op te brengen door middel van vuur en beschreef daarin een nieuwe stoommachine4 ,papin liet er een in het groot maken1 nam de proef met een stoomboot en liet die met den besten uitslag op de ,fulda varen4 ,had hij met zijn zoeken en peinzen en arbeid1 zijn mislukkingen en teleurstellingen het eerste tijdperk van eens uitvinders leven naar eisch volbracht1 thans1 nu deze strijd gestreden was1 nu hij zijn doel bereikt had1 lag het tweede vr hem3 de arbeid en moeite om zijn uitvinding ingevoerd te krijgen en haar verwerping door den tijdgenoot4 ,in een brief aan ,leibnitz geeft hij te kennen1 dat hij vele en machtige vijanden heeft4 ,hij heeft veel geduld geoefend1 maar in den laatsten tijd zooveel te lijden gehad1 dat hij zich niet langer in ,duitschland vertrouwt4 ,hij zou wel kunnen procedeeren1 maar hij heeft ,zijne ,hoogheid reeds lang genoeg met zijne onbeteekenende zaken bezig gehouden1 en het komt hem beter voor dat hij wijkt4 ,hij heeft dus verlof gevraagd naar ,engeland terug te keeren4 ,ook is het goed dat zijn stoomboot in een zeeplaats worde beproefd4 ,hij wil met zijn eigen boot de reis maken1 waaruit men dan zal kunnen zien hoe doeltreffend haar inrichting is4 ,er is echter een bezwaar4 ,de schuiten1 die van ,cassel komen1 moeten te ,mnden blijven en aldaar lossen1 terwijl ,bremer schuiten de vracht verder brengen4 ,nu was het zijn wensch1 dat hij met zijn boot van den ,fulda in den ,wezer door mocht varen4 ,hij vraagt daartoe in zijn brief de bemiddeling van ,leibnitz1 en hij vertrouwt dat de vrije vaart hem te eerder zal worden gegund1 daar met zijn tocht geene handelsbelangen zijn gemoeid4 ,maar neen6 ,de ,keurvorst van ,hannover wilde of kon het verzoek niet inwilligen4 ,ondertusschen mocht hij zich verheugen in de wonderen van zijn boot4 ,de weerstand van den stroom1 zoo schrijft hij1 beteekent zoo weinig in vergelijking met de kracht der machine1 dat het nauwelijks verschilde1 of de boot stroomopwaarts of afwaarts ging4 ,groot was dus de verleiding1 om1 in weerwil van de onthouden vergunning1 te zien hoever hij met zijn boot komen kon4 ,hij scheept zich dus met de zijnen in en stoomt voorwaarts1 stroom en wind de baas4 ,zoo komt hij te ,loch1 aan den ,wezer4 ,hier krijgt hij met het gild van de schippers van den ,wezer te doen4 ,men gaat in allerijl den baljuw van ,zeune roepen1 die dan ook weldra komt aanloopen en nieuwsgierig de boot van ,papin in oogenschouw neemt4 ,hij laat zich het zonderlinge ding uitleggen1 waarmee men zonder zeil of riem kan voortkomen2 maar niet minder bang dan nieuwsgierig van aard1 druipt hij spoedig af1 zonder de verdediging van ,papin op zich te durven nemen4 ,den volgenden dag ziet deze een vrij groot aantal schuitenvoerders naderen1 die straks zijn boot verbeurd verklaren1 daar deze zonder geleibrief zich in hun vaarwater had begeven4 ,ze werd nu1 volgens dit nieuwerwetsche strandrecht1 op den kant gehaald en moest bij stukken in het openbaar verkocht worden4 ,denis ,papin komt hier met al zijn macht tegen op1 maar hij is n tegen velen4 ,te vergeefs roept hij bijstand in2 de schippers1 die hun prooi niet willen derven1 beginnen al vast aan het werk der vernieling1 onder de oogen van den armen grijsaard4 ,waarschijnlijk heeft dit recht barbaarsch bedrijf de stoomvaart een eeuw teruggezet4 ,later vinden we ,papin te ,londen2 maar geknakt1 zwak en krank4 ,robert ,boyle is overleden en de nieuwe leden der ,koninklijke ,maatschappij kennen hem ternauwernood4 ,frankrijk was nog altijd voor hem gesloten4 ,nog langen tijd bleef de ongelukkige uitvinder met een schrale tegemoetkoming van de ,koninklijke ,maatschappij voortleven1 zonder dat hij er aan denken kon zijne kostbare proefnemingen in ,engeland te hernieuwen4 ,ik moet1 zoo zegt hij ergens1 mijne werktuigen nu maar in den hoek van mijn schoorsteen zetten4 ,tot een jaar na de vrijverklaring der ,vereenigde ,staten moet men opklimmen1 om de oude plannen tot stoomvaart weer hernieuwd te zien4 ,amerika1 met zijne groote rivieren1 was wel het gebied1 waarop de stoomboot zich het eerst vertoonen moest4 ,dit geschiedde dan ook4 ,james ,watt had in ,engeland de stoommachine met dubbele werking bekend gemaakt1 en het oogenblik was gekomen dat zij op de vaart werd toegepast4 ,in #aghd bood een amerikaansch werktuigkundige1 ,john ,fitch1 generaal ,washington het model aan van een schuit met gewone roeiriemen2 maar die door stoom bewogen werden4 ,het vaartuig werd gebouwd en op de ,delaware zou de proeftocht plaats hebben4 ,washington en ,benjamin ,franklin kwamen dit bijwonen en begaven zich aan boord4 ,ieder stond versteld van wat hij zag1 toen het schip daar heenging1 dampend uit den schoorsteen en slaande met zijne riemen1 die zich uit zichzelven schenen te bewegen4 ,maar nog grooter was de verwondering der menigte1 toen zij de schuit tegen stroom en vloed op zag roeien en dat met een snelheid van vijf en een halven mijl per uur4 ,de proeftocht gelukte volkomen en er vormde zich te ,philadelphia een maatschappij tot verdere verwezenlijking van de zaak4 ,franklin en een geleerd sterrekundige1 ,rittenhouse1 stelden zich aan het hoofd4 ,zoo kreeg ,fitch in #aghh van het amerikaansche gouvernement een privilege1 volgens hetwelk niemand dan hij alleen gerechtigd was1 in vijf staten1 stoombooten te laten varen4 ,een algemeene inschrijving verzekerde hem de noodige gelden om een stoomvaart op eenigszins groote schaal in te richten4 ,fitch besloot nu een zoogenaamd galjoot te bouwen en daarmede een geregelde vaart te onderhouden tusschen ,philadelphia en ,trenton2 maar bij de vervaardiging van de machines1 die hij nu noodig had1 ondervond hij groote bezwaren4 ,hij had slechts gewone smeden en slotenmakers tot zijn dienst en zijne stoommachines waren dan ook van dien aard1 dat hij er weinig eer mee inlegde en de uitslag ditmaal erbarmelijk was4 ,het galjoot liep veel trager dan het kleine scheepje gedaan had4 ,dit was genoeg om de geldschieters ongerust te maken1 die met schrik hun geld zagen verdwijnen en de uitvinding eer terug dan voorwaarts gaan4 ,door bemiddeling van eenige kundige lieden mocht het echter ,fitch gelukken1 zich weder aan het werk te zetten4 ,hij wist het nu zoover te brengen1 dat het stoomschip acht mijlen in het uur aflegde1 en bij een plechtigen proeftocht1 die met den gunstigsten uitslag bekroond werd1 heesch de gouverneur van ,pensylvani eigenhandig op het nieuwe schip de vlag der ,vereenigde ,staten4 ,na deze overwinning behaald te hebben1 werd de vernuftige1 onvermoeide man noch toegejuicht1 noch gesteund4 ,men geloofde niet dat de nieuwe uitvinding een toekomst had4 ,fitch scheen een man zonder praktischen zin en men lachte om zijn geestdrift1 wanneer hij zeide dat zijn boot eens den ,atlantischen ,oceaan zou oversteken4 ,bij een lateren proeftocht1 in #agij ondernomen1 stoomde zijn boot1 tegen den wind op1 met een snelheid van zes mijlen in het uur1 van ,philadelphia naar ,burlington2 maar ook dit gaf nog geen vertrouwen4 ,de mannen van het geld lieten hem dus in den steek4 ,te vergeefs waren zijne voorspellingen1 te vergeefs zijne beden3 hij werd uitgelachen4 ,in #agib kwam ,fitch in ,frankrijk4 ,maar de toestand van dit rijk was gedurende het jaar #agib niet van dien aard1 dat men oog had voor wetenschappelijke uitvindingen4 ,een oogenblik lachte het geluk hem toe4 ,brissot1 een der afgevaardigden bij de ,conventie1 kende hij van vroeger4 ,hij vond in hem een vriend weder en een beschermer1 die echter op #ca ,october #agic het leven liet onder de guillotine4 ,gansch verlaten1 arm en berooid moest hij bij den consul der ,vereenigde ,staten om vrijen overtocht verzoeken4 ,john ,fitch had geleefd voor een denkbeeld en zoodra hij daar afstand van doen moest1 had zijn leven geen waarde voor hem4 ,somberheid greep hem aan2 hij zocht zijn jammer en ellende te vergeten bij het genot en de bedwelming van den drank2 en eens op een avond1 terwijl hij levensmoe en alleen langs de ,delaware liep en van een hooge klip nederzag1 greep de wanhoop hem aan1 als een duizeling1 en wierp hem neder in den stroom4 ,zijn opvolger en landgenoot1 was ,robert ,fulton4 ,hij werd in #agfe in het graafschap ,lancaster geboren1 en werd al vroeg in de school van den tegenspoed gevormd1 daar zijne ouders arme ,iersche uitgewekenen waren4 ,hij was drie jaren toen zijn vader stierf en trad in dienst bij een juwelier4 ,fulton had een bizonder grooten aanleg voor de schilderkunst en oefende zich hierin zoo trouw1 dat hij1 zeventien jaren oud1 er reeds een middel van bestaan door vond4 ,zoo werd dan de aanstaande uitvinder van de stoomboot een reizend kunstenaar1 van herberg tot herberg trekkende1 uithangborden1 portretten1 landschappen schilderend4 ,daarna vestigde hij zich als miniatuurschilder te ,philadelphia1 maakte er naam en won er zooveel geld1 dat hij zijn moeder een kleine boerderij kon koopen om er den ouden dag te slijten4 ,toevallige ontmoetingen kunnen groote verandering brengen in iemands lot4 ,zoo was het ook hier4 ,een rijke ,amerikaan1 ,samul ,scorbitt1 vatte voor den jongen schilder een bizondere genegenheid op en verschafte hem de middelen om naar ,londen te gaan en aldaar een zijner vrienden1 ,benjamin ,west te bezoeken1 die hem gaarne zou voorthelpen en verder brengen4 ,fulton vertrok en ,benjamin ,west ontving hem als een oud vriend2 maar tengevolge van een onverklaarbaren ommekeer in zijne neigingen1 liet ,fulton op eens de schilderkunst varen en gaf zich met hart en ziel aan werktuigkunde over4 ,hij was twee jaren lang bezig met het teekenen van werktuigen voor een fabriek te ,birmingham1 kwam daarna weder in ,londen en ontmoette er zijn landgenoot ,rumsey1 die van niets anders droomde dan van de vervaardiging van een stoomschip4 ,toen ,fulton in het spoor der werktuigkunde getreden was1 had hij zijn weg door het leven gevonden2 hij hield zich bezig met allerlei werken2 hij zocht een nieuw stelsel van kanalisatie1 hij maakte een soort van ploeg om kanalen te graven1 hij vond een molen uit om marmer te zagen en te polijsten4 ,maar hij kwam met dit alles in ,engeland niet verder4 ,fulton dacht zeker in ,frankrijk meer ondersteuning en aanmoediging te zullen vinden4 ,hij trok in #agif naar ,parijs4 ,vandaar sloeg hij een blik op zijn vaderland4 ,de handel van de ,vereenigde ,staten had vreeselijk te lijden van de oorlogen1 die ,europa teisterden4 ,engeland oefende een soort van schrikbewind uit over de zee1 wijl het met zijne marine de koopvaarders aanhield en opbracht1 die1 van ,amerika en elders gekomen1 ,frankrijk kwamen voorzien4 ,fulton zou zijn vaderland en de zee vrijmaken4 ,hij vond twee ontzettende werktuigen uit1 het onderzeesch schip en de torpedo1 en besloot zijne uitvindingen in ,frankrijk bekend te maken om er ,engeland mee te treffen4 ,in ,december #agig vingen te ,parijs op de ,seine de eerste proefnemingen aan4 ,hij had bussen of doozen met kruit1 en wist die onder water door te bewegen1 te besturen en op een gegeven oogenblik te laten springen4 ,hiermee zou men groote oorlogsschepen kunnen vernielen4 ,maar deze proeven waren zeer kostbaar1 en aan het eind van zijn geld1 richtte ,fulton zich tot het ,directoire1 in de hoop1 dat de fransche ,regeering hem helpen zou4 ,zijne plannen werden naar het ,ministerie van ,oorlog verzonden en aldaar door een commissie voor onuitvoerbaar en onpractisch verklaard4 ,fulton kon zich zulk een verblinding niet begrijpen4 ,hij vervaardigde nu een volkomen en fraai model van zijn onderzeesche boot1 in de hoop1 dat dit tastbaar overredingsmiddel iets meer zou uitwerken1 doch drie jaren verdeed hij aan allerlei vergeefsche pogingen1 om de aandacht der regeering op zijn werk te vestigen4 ,fulton wendde zich tot ,holland1 maar ook hier vond hij geen troost4 ,toch gaf hij den moed niet op4 ,om aan het noodige geld te komen1 schilderde en vertoonde hij in ,parijs een panorama4 ,het trok de aandacht en vulde zijn kas4 ,met dat geld zette hij zijne proeven voort1 en toen hij met alles klaar was1 wendde hij zich tot ,bonaparte1 die juist tot eersten ,consul benoemd was4 ,op advies van de ,volney1 ,monge en ,laplace1 stond de ,regeering hem nu eenig geld toe1 en met behulp hiervan bouwde hij een flinke boot1 die in #ahjj te ,havre en te ,rouaan zijn onderzeesche loopbaan begon4 ,gedurende den zomer van #ahja voer hij er mee naar ,brest4 ,hij dook met zijn boot1 zegt men1 tachtig meters diep1 bleef op deze diepte twintig minuten lang liggen en kwam op vrij grooten afstand van het punt van uitgang weer boven4 ,den #ag;den ,augustus #ahja bleef hij langer dan #d uren onder water en had hij1 toen hij boven kwam1 vijf mijlen afgelegd4 ,te ,brest nam hij ook nieuwe proeven met zijne torpedo's4 ,in een koperen bus of doos deed hij honderd pond kruit1 dat hij op een gegeven oogenblik kon laten ontploffen4 ,deze torpedo werd met een koord van dertig el bevestigd aan een boot en van daaruit in zee aangestoken4 ,het is geheel onze tegenwoordige torpedo-boot4 ,onder groote bijvalsbetuigingen van het samengestroomde volk deed ,fulton een boot springen1 die juist op de reede lag1 maar te vergeefs trachtte hij eenige engelsche schepen te naderen1 die op de kust kruisten1 wat de groote ontevredenheid van den ,eersten ,consul opwekte4 ,bonaparte werd verblind door de sleur2 hij hechtte geen waarde aan ,fulton's vinding en antwoordde zelfs niet meer op de verzoekschriften1 die tot hem werden gericht4 ,al dit strijden moe1 zou ,fulton weder naar ,amerika gaan1 toen de gewezen kanselier van den staat ,new-,york1 ,livingstone1 hem overhaalde te blijven om met hem het vraagstuk van de stoomvaart te onderzoeken4 ,fulton stemde toe en legde zich met zijn gewonen ijver op de zaak toe4 ,hij zag spoedig in1 dat zijne voorgangers hunne werktuigen te licht hadden gemaakt en dat hierin de oorzaak gelegen was1 ten gevolge waarvan zij niet waren geslaagd4 ,hij bracht dus verbetering aan in de tot dusver gebezigde machines1 maakte een model met schepraderen1 deed er proeven mee op een kleine rivier bij ,plombires1 maakte met behulp van ,livingstone een grootere boot en deze stoomde den #i;den ,augustus #ahjc de ,seine op en neder1 in tegenwoordigheid van eenige afgevaardigden van de ,academie van ,wetenschappen4 ,het scheepje liep met een snelheid van #am #f in de seconde tegen stroom op4 ,deze inderdaad belangrijke zaak ging echter bijna onopgemerkt voorbij4 ,wat was ,fulton's speelbootje op de ,seine bij de overwinningen van ,bonaparte8 ,ook de ,eerste ,consul zelf had niet veel verwachting van deze nieuwe plannen des ,amerikaans en zag in hem niet anders dan een kwakzalver en gelukzoeker1 wien het om geld te doen was4 ,hij hield trouwens niet van nieuwigheden van dien aard4 't ,baatte niet of de maarschalk ,marmont al ten gunste van ,fulton pleitte4 't ,is niet te zeggen1 zoo schreef deze1 wat er gebeurd zou zijn1 wanneer ,napoleon zich had laten inlichten en afstand had willen doen van zijne vooroordeelen4 ,frankrijk's goede geest klopte bij hem aan2 maar de ,eerste ,consul bleef doof en zijn goed geluk ging heen4 ,fulton vertrok en ging naar ,amerika4 ,in #ahjg ondernam zijn boot1 de ,clermont1 aldaar haar eerste reis4 ,dit vaartuig mat #aej ton1 had een stoommachine van #ah paardenkracht en werd met raderen in beweging gebracht4 ,de stoomboot onzer dagen was geboren4 ,toen ,fulton aan boord trad van zijn zonderling vaartuig1 werd hij van alle kanten door de domme spotternijen eener kwalijk gezinde menigte omringd4 ,hij hoorde zelfs dreigende kreten oprijzen4 ,maar toen zijn vaartuig zich statig begon voort te bewegen en daarheen gleed1 als door geheime krachten voortgestuwd1 braken aan alle zijden luide kreten van opgetogenheid los1 die den uitvinder de miskenning en smaad deden vergeten die hij ondervonden had4 ,enkelen1 die ,fulton ook nu nog met onbetamelijke spotternijen begroetten1 eindigden met te zwijgen en het wonder met open mond aan te gapen4 ,eenige dagen deed ,fulton in de nieuwsbladen aankondigen1 dat hij op de ,hudson een geregelde stoomvaart in werking zou brengen tusschen ,new ,york en ,albany4 ,de ,clermont legde dezen afstand 7#bdj kilometers7 in #cb uren af4 ,geen enkel reiziger had hem durven vergezellen2 maar voor de terugreis bood er zich een aan1 ,andrieux1 een ,franschman1 die in die dagen te ,new-,york verblijf hield4 ,aan boord gaande om den prijs van den overtocht te betalen1 vond ,andrieux er slechts n man1 die in een hut zat te schrijven4 ,dit was niemand anders dan ,fulton zelf4 --,gij gaat immers met uw boot naar ,new-,york terug8 --,ten minste wij zullen 't beproeven4 --,kunt gij mij mede nemen8 --,wel zeker1 als gij 't wagen wilt6 ,daarop vroeg ,andrieux wat de overtocht kostte en betaalde zes dollars4 ,onbewegelijk en zwijgend1 in gedachten verloren1 bleef ,fulton het geld aanstaren1 dat de vreemdeling hem in de hand gelegd had1 zoodat deze meende dat hij zich in het een of ander vergist had4 --'t ,is immers accoord1 niet waar8 ,op deze woorden ontwaakte ,fulton uit zijne droomerij1 zag den heer ,andrieux aan1 en terwijl de tranen hem in de oogen stonden1 zeide hij met bewogen stem3 --,vergeef me1 ik dacht er aan hoe die zes dollars het eerste loon vertegenwoordigen1 dat ik voor al mijn arbeid ontvangen heb4 ,ik zou1 ging hij voort1 de hand des vreemdelings drukkend1 dit oogenblik plechtig willen vieren en een flesch wijn met u drinken1 maar ik ben te arm om het u aan te bieden4 ,zoo nam op dien gedenkwaardigen dag de eerste stoombootreiziger zijn plaats en kwam goed en wel met de eerste passagiersboot te ,new-,york aan4 ,nu was de stoomvaart geboren4 ,in #ahad bouwde ,fulton voor het amerikaansche gouvernement een stoomfregat van #ade voet lengte2 maar hij mocht het niet in de vaart zien komen4 ,van ,trenton komende1 de hoofdstad van ,new ,jersey1 werd hij op de ,hudson van de koude bevangen1 en den #bdsten ,februari #ahae blies hij1 na zware koortsen1 den laatsten adem uit4 ,hij was slechts #ej jaren oud4 ,de leden van het congres van ,new-,york namen gedurende dertig dagen den rouw aan4 ,het nimmer rustend vernuft had geen vrede met de schepraderen1 waarmee de stoomboot1 als met houten zwempoten1 zich voortbewoog4 ,dallery vatte het denkbeeld op om een schroef te bezigen en maakte een schroefboot4 ,van alle zijden teruggewezen1 begaf hij zich eens aan boord en sloeg in een verdrietige bui alles kort en klein4 ,hij had er genoeg van1 en wierp zijne paarlen niet voor de zwijnen4 ,een ander man1 ,sauvage genaamd1 raapte in #ahdc het weggeworpen denkbeeld op en wijdde de twintig beste jaren van zijn leven er aan toe4 ,wat zouden de menschen anders doen dan ongeloovig het hoofd schudden over dezelfde schroef1 die thans in alle richtingen zich heenwringt door alle zeen8 ,geruneerd1 oud en zwak1 verloor hij zijn verstand4 ,had de wereld zijn stelsel willen begrijpen en toepassen1 de arme ,sauvage ware tevreden geweest en gelukkig4 ,nu verteerde hem zijn idee-fixe4 ,in het gesticht van de straat ,picpus te ,parijs kon men hem zien1 met zijn viool en zijn vogels4 ,bij het klinken der tonen kwam er leven in zijn gelaat1 dreven de wolken der zwaarmoedigheid hem van het voorhoofd1 geleek hij nog eens de bezielde vinder1 die het lied des uitvinders op de snaren zet4 ,het is een lied van vooruitgang en leven1 het lied eener nieuwe wereld2 maar als het uit is vindt de droomer zich in het gekkenhuis1 waarheen de wereld hem verbant4 ,de scheepsschroef schijnt vele uitvinders te hebben gehad1 althans velen hebben over dit voorwerp en zijne toepassing nagedacht4 ,zoo staan te ,trist en te ,weenen de standbeelden van ,joseph ,ressel1 die de schroefboot reeds in #agig zou hebben uitgevonden1 en ,amerika kent de eer der uitvinding toe aan den schout bij nacht ,stevens4 ,doch de man1 die de eerste schroefboot heeft doen loopen en haar ingevoerd heeft1 is ,john ,ericsson4 ,dit zeldzaam genie werd geboren in het jaar #ahjc1 in een mijnwerkershut te ,langbanrhythan in ,zweden4 ,als knaap reeds onderscheidde ,ericsson zich door zijne bizondere gaven als werktuigkundige4 ,met de eenvoudigste hulpmiddelen maakte hij allerlei machines4 ,op twaalfjarigen leeftijd werd hij opgenomen onder de leerlingen1 die voor werktuigkundigen werden opgeleid1 en toen hij den leeftijd van zestien jaren had bereikt1 kreeg hij het beheer over een sectie van zeker kanaal1 dat toen gegraven werd4 ,zes honderd man 7uit het leger71 die in deze sectie werkzaam waren1 kwamen dagelijks bij dit kind1 om te vernemen wat hun taak zou zijn en hij1 ,ericsson1 had onder zijn onderhoorigen een persoon1 die niets anders te doen had1 dan hem met een tabouret te volgen1 waar de jeugdige knaap op ging staan om zich tot de hoogte van zijn waterpasinstrumenten te kunnen opheffen4 ,men zal een denkbeeld krijgen van de wijze1 hoe hij zich bezig hield1 wanneer men nagaat1 dat hij op zijn vijftiende jaar een verzameling teekeningen had1 die hij in zijn vrijen tijd vervaardigde en die de voornaamste punten voorstelden van het bijna vijfhonderd kilometer lange kanaal1 en een overzicht gaven van alle werktuigen en gereedschappen1 die bij het graven in gebruik waren4 ,bij verschillende belangrijke werken1 handelende over dit kanaal1 dat een verbinding vormt van de ,oostzee met de ,noordzee1 dwars door ,zweden heen1 is gebruik gemaakt van de teekeningen door ,ericsson vervaardigd op een leeftijd1 wanneer een andere knaap met bal of hoepel speelt4 ,deze vroege ontwikkeling was volstrekt niet het gevolg van een of anderen dwang2 het was de gansch natuurlijke ontwikkeling van een geest1 die als bij instinct de beginselen der werktuigkunde begrijpt en in zich opneemt1 zooals bij ,raphael met de kleuren en bij ,beethoven met de muziek het geval was4 ,als bewijs welk een buitengewonen aanleg ,ericsson had1 moge dienen1 dat toen men hem eenigen tijd daarna aan een examen in meetkunde onderwierp1 hij blijken gaf de beginselen dezer wetenschap zoo volkomen goed te begrijpen1 dat hij de bewijzen der verschillende stellingen wist te geven1 zonder daarvan ooit iets in leerboeken te hebben gezien4 ,het is in deze instinctieve bekwaamheid van zijn geest1 dat men niet alleen het geheim vindt van den buitengewonen voorspoed1 dien hij gedurende zijn zestigjarigen ingenieursloopbaan bij al zijn werken ondervond1 maar ook de verklaring hoe het mogelijk was1 dat hij gedurende zijn leven met zooveel moeilijkheden te kampen had4 ,door zijn schranderheid kon hij zijn gevolgtrekkingen langs veel korter weg maken dan anderen en zijn geduld werd niet weinig op de proef gesteld1 wanneer hij gedwongen werd de volgens hem zeer omslachtige bewijsvoeringen zijner ambtgenooten te volgen4 ,met de groote gaven1 die hem verleend waren1 klom hij spoedig op4 ,van ingenieur werd hij officier bij de genie1 van officier kapitein4 ,al spoedig eischten zijne denkbeelden en plannen een ruimer veld1 dan ,zweden hem kon aanbieden1 en in #ahbf trok hij naar ,engeland4 ,hij bracht er niets anders met zich mede dan zijn uitvindersbrein en zijn geestdrift1 benevens een vasten wil en een groote arbeidskracht4 ,onder het aantal zijner werktuigkundige scheppingen kan men noemen3 een pompwerktuig1 dat volgens een nieuw stelsel was vervaardigd2 stoommachines met oppervlakte-condensatoren2 een toestel dienende ter bevordering van den trek in de vuurhaarden en aangebracht aan het stoomschip ,victoria in #ahbh1 benevens een werktuig bestaande uit een hollen trommel1 waaraan1 door middel van daarin geleiden stoom1 een draaiende beweging werd medegedeeld1 die gedurende eenige uren1 nadat de stoomtoevoer had opgehouden1 aanhield en een snelheid had zoo groot1 dat een punt aan de oppervlakte van den trommel zich per seconde over een afstand van negenhonderd voet voortbewoog1 of met andere woorden3 een snelheid gelijk aan die1 waarmede ,londen zich om de as der aarde beweegt4 ,verder een apparaat om zout uit zeewater te winnen2 een toestel om booten over de kanalen te bewegen2 een verscheidenheid van motoren1 die door stoom of warme lucht in beweging gebracht worden2 een hydrostatische weegtoestel1 waaraan de ,society of ,arts een prijs toekende2 een instrument1 dat tegenwoordig bijna algemeen gebruikt wordt1 tot het verrichten van peilingen met willekeurige lijnlengte4 ,wijders komen onder zijne werken nog ongeveer een vijftiental gepatenteerde uitvindingen voor en een veertiental machines1 allen volgens een of ander nieuw systeem vervaardigd4 ,het was aan boord van de ,victory1 dat het stelsel van stoomcondensatie en het terugbrengen van het aldus verkregen water in den stoomketel1 het eerst door hem op de scheepvaart werd toegepast4 ,toen ,stephenson in #ahbi den prijs won met zijn locomotief1 was ,ericsson hem kort op de hielen1 daar diens locomotief1 de ,novelty1 lichter en van minder trekkracht1 veel sneller dan die van ,stephenson liep4 ,de locomotief van ,stephenson woog ruim vier ton1 en die van ,ericsson slechts ongeveer twee en een halve ton4 ,ericsson was maar zeven weken vr den dag van den wedstrijd gewaarschuwd1 dat er een prijs door de directeuren van den ,liverpool-,manchester-spoorweg was uitgeloofd en toch was de ,novelty op den bepaalden dag aanwezig4 ,in dit korte tijdsverloop waren alle plannen van deze prachtige machine gemaakt1 berekend en het werk geconstrueerd1 ja was een ware tour de force verricht1 die waarschijnlijk nog nooit overtroffen is geworden en die des te merkwaardiger is1 omdat de constructie van deze locomotief beter bleek te zijn dan die van alle andere machines1 die aan den wedstrijd hadden deelgenomen4 ,doch keeren wij terug tot ,ericsson's denkbeeld1 om een vaartuig met een schroef voorwaarts te drijven4 ,dit denkbeeld1 waarop hij kwam door het nauwkeurig gadeslaan van de bewegingen van vogels en van visschen1 heeft hij het eerst in toepassing gebracht op een modelboot1 welke door hem gebouwd werd1 en waaraan hij twee schroeven aanbracht1 die in tegengestelden zin ronddraaiden en op een gemeenschappelijke as bevestigd waren4 ,de boot had eene lengte van twee voet1 en werd beproefd in een rond bassin van een badinrichting te ,londen4 ,door middel van een beweegbare pijp1 bleef zij in verbinding met een stoomketeltje1 welke op den rand van het bassin geplaatst was1 en waarin de noodige stoom ontwikkeld werd4 ,zoodra aan den stoom toegang verschaft werd tot het werktuig1 dat de schroeven moest doen ronddraaien1 werd het gewenschte resultaat verkregen1 de beide schroeven draaiden om haar gemeenschappelijke as en de boot bewoog zich door het water met een snelheid van ongeveer zes mijlen in het uur4 ,het vraagstuk was dus opgelost en de hervormingen1 die nu in de marine en ook bij de andere vaartuigen plaats vonden1 rechtvaardigden ten volle de hoop door den uitvinder gevoed4 ,zoo had hij door het toepassen van dit beginsel niet alleen een nieuw middel gevonden ter voortbeweging van schepen1 die de zeen doorkruisen1 maar hij had ook een toestel gevonden1 dat voor de luchtscheepvaart1 de scheepvaart der toekomst1 van gewicht zou zijn4 ,ericsson bevond1 dat het heel wat gemakkelijker was zich zelven1 dan anderen1 van het nut zijner oorspronkelijke denkbeelden te overtuigen4 ,met een moed1 die aan onverschrokkenheid grensde1 bestookte hij den vijand in zijn vesting1 en trachtte de hoogmachtige lords der britsche admiraliteit tot het aannemen zijner uitvinding te dwingen4 ,hij construeerde een boot van acht voet op veertig2 met een diepgang van drie voet1 en voorzien van twee schroeven van n voet drie duim middellijn4 ,deze deden de boot een vaart van tien mijlen in het uur loopen of van zeven mijlen in het uur1 wanneer zij tevens een boot van honderd veertig ton moest sleepen4 ,nadat ,ericsson met deze boot een merkwaardig feit had verricht1 namelijk het sleepen van de amerikaansche pakketboot ,toronte met een snelheid van vijf mijlen in het uur1 verzocht hij de admiraliteit om tegenwoordig te zijn bij een proefneming1 welke beslissend zou wezen4 ,na met zijn kleine boot tot ,somerset-,house gevaren te zijn1 nam hij de roeiboot1 waarop zich de leden van de admiraliteit bevonden op sleeptouw en trok haar met groote snelheid tegen stroom op1 tot niet geringe verbazing van de roeiers1 die niet konden begrijpen hoe dit mogelijk was1 aangezien er aan de sleepboot nergens voortstuwingsmiddelen te zien waren4 ,maar de lords van de britsche admiraliteit hadden vroeger te dikwijls moeten oordeelen over een aantal uitvindingen vol beloften1 dan dat zij zich nu door het eenvoudig getuigenis hunner oogen zouden laten overtuigen4 ,met een beleefdheid1 die hun menschlievendheid tot eer strekt1 ontzeiden zij zich het genot den opgewonden uitvinder onmiddellijk door mededeeling van hun hoogwijze beslissing teleur te stellen4 ,het was eerst na eenigen tijd1 dat deze bij toeval1 door een gesprek1 dat een der leden van den raad na het eten gehouden had1 het vonnis dezer heeren hoorde dat als volgt luidde3 ,zelfs aangenomen dat dit voortstuwingswerktuig de kracht zou bezitten om een schip in beweging te brengen1 zou het praktisch toch geheel onnut zijn1 omdat1 daar de kracht achter aan het schip wordt aangebracht1 het sturen volkomen onmogelijk zou worden4 ,dit schrander orakel is oorzaak geworden1 dat ,engeland verstoken bleef van de talenten van ,ericsson1 welke van nu af ,amerika ten goede kwamen4 ,de ,vereenigde ,staten hadden het voorrecht in dien tijd den heer ,francis ,b4 ,ogden als consul te ,liverpool te hebben2 deze was een ijverig voorstander van de ontwikkeling der stoomvaart op de ,ohio en ,mississipi4 ,ogden zag het nut van de uitvinding in en stelde ,ericsson voor aan een anderen ,amerikaan1 den kapitein 7daarna schout-bij-nacht7 ,robert ,f4 ,stockton1 in dienst der marine van de ,vereenigde ,staten4 ,wel was kapitein ,stockton marine-officier1 doch hij liet de zeevaartkundige wetenschappen niet op zulk een onwrikbaren grondslag rusten als de britsche admiraliteit deed4 ,voor hem gold het3 ik zie1 dus ik geloof1 en toen hij terugkwam van een tocht1 ondernomen aan boord van ,ericsson's boot1 de ,francis ,b4 ,ogden genoemd1 riep hij onmiddellijk uit3 de opinie van uw wetenschappelijke mannen gaat mij niet aan2 wat ik vandaag gezien heb1 is voldoende om mij te overtuigen4 ,zelfs voordat de boot met ,stockton aan boord haar tocht volbracht had1 kreeg ,ericsson van hem de opdracht twee ijzeren schepen volgens hetzelfde plan als de ,ogden te bouwen4 ,deze booten werden geheel op kosten van ,stockton gebouwd1 wiens aanzienlijk fortuin hem dergelijke uitgaven toestond4 ,wij zullen uw naam op de ,delaware laten weerklinken1 zoodra wij de schroefboot hebben1 zei de zeeman op hartelijken toon in zijn opgewonden dronk1 dien hij ter eere van ,ericsson instelde aan het diner1 dat op den tocht met de ,ogden volgde4 ,steunende op de verzekering van ,stockton1 dat er door de ,vereenigde ,staten proeven op groote schaal zouden genomen worden1 zeide ,ericsson zijn contracten in ,engeland in #ahci op en begaf hij zich naar ,amerika4 ,stockton intusschen van zijn kant1 vast besloten woord te houden1 hield niet op de autoriteiten te ,washington er met nadruk op aan te dringen dat onder zijn persoonlijk toezicht een stoomboot naar de plannen van ,ericsson zou worden gebouwd4 ,er verliepen twee jaren en een verwisseling van ministerie greep plaats tusschen den tijd dat hij zijn eerste aanvraag deed en de voltooiing van zijn arbeid4 ,het stoomschip werd gemaakt en ontving den naam ,princeton2 het werd in #ahdd voltooid en spoedig werd de aandacht van alle mannen van het vak op dezen oorlogsbodem gevestigd4 ,het was een oorlogsschip met hulpstoomvermogen1 en voorzien van het voortstuwingsmiddel van ,ericsson1 hetwelk zich achter aan het schip en geheel onder de waterlinie bevond4 ,deze bodem had onder anderen twee buitengewoon groote gesmeed ijzeren kanonnen van veertien duim1 die met veertig pond buskruit geladen werden en een kogel van twee honderd vijf en twintig pond gewicht wegschoten4 ,de senator ,mallory van ,florida had gelijk1 toen hij in ,mei #aheh tot het ,congres zeide3 ,deze bodem is de basis van onze tegenwoordige oorlogsvloot met stoomvermogen2 hij is de grondslag van de oorlogsstoomschepen van de gansche wereld4 ,ericsson had de ,vereenigde ,staten van ,noord-,amerika aan het hoofd der zeemogendheden geplaatst1 voor zooverre het de toepassing van den stoom op de krijgskunst betreft4 ,welke is de belooning geweest1 die het dankbaar land hem voor dien dienst heeft toegestaan8 ,de proeven met de ,princeton hadden den ingenieur schatten gelds gekost en hij had twee jaren van onafgebroken arbeidzaamheid voor den dienst van het rijk veil gehad4 ,voor zijn tijd1 zijn arbeid en zijn noodzakelijke uitgaven bood hij een werkelijk lage rekening in van vijftienduizend dollars1 terwijl hij aan den goeden wil en de edelmoedigheid van het gouvernement overliet te beslissen wat men hem zou toekennen1 ingeval hem iets toekwam voor zijn patentrechten4 ,men denkt natuurlijk1 dat die rekening onmiddellijk voldaan werd4 ,in het geheel niet4 ,het tegenwoordig ,congres was juist op die bijzondere huishoudkunde bedacht1 die hierin bestaat dat men gebruik maakt van de oppermacht1 om rechtmatige vorderingen met een hooghartige minachting te behandelen4 ,de betaling van ,ericsson's rekening werd door het departement van marine1 misschien wel omdat zij zoo laag was1 geweigerd4 ,daarop richtte ,ericsson zich tot het ,congres2 een twaalftal jaren verliep1 zonder dat hij er iets van vernam4 ,eindelijk werd een soort van rechtbank benoemd1 die hem ten slotte hoorde2 de drie rechters ,gilchrist1 ,scarborough en ,blackford oordeelden eenparig te zijnen gunste4 ,van deze rechtbank werd zijn rekening verzonden naar het ,congres1 opdat men daar de noodige gelden voor de betaling zou kunnen toestaan2 zij ligt daar intusschen nog4 ,de buitengewoon groote diensten1 die ,ericsson nog aan de ,vereenigde ,staten bewezen heeft1 terwijl deze zaak hangende was1 hebben hem de betaling zijner rekening nog niet kunnen verschaffen4 ,ericsson is ingenieur en geen bedelaar2 dat is de oorzaak van het weinige succes dat hij heeft4 ,wanneer er iets was aan te merken op de geldigheid van zijn vordering1 dan zou althans dat verzuim eenigen schijn van recht hebben2 doch dat is het geval niet4 ,het amerikaansche ,congres wil het noodige geld niet verstrekken om de rekening te betalen1 en daar houdt de zaak mede op4 ,men beweert dat het in de natuur der republieken ligt ondankbaar te zijn2 maar moeten zij de eerlijkheid ook te kort doen8 ,om te eindigen over deze onaangename zaak en de wijze waarop ,ericsson door het amerikaansche gouvernement bejegend is geworden1 zullen wij er alleen bijvoegen1 dat hij op dezelfde edelmoedige manier beloond is voor de onschatbare diensten1 die hij dat zelfde gouvernement verleend heeft door er op aan te dringen1 dat het den ,monitor zou aannemen4 ,men heeft vijftigduizend dollars kunnen vinden voor een of andere uitvinding van weinig belang1 die men op de monitors meende te kunnen gebruiken2 maar nooit is er een dollar in handen gekomen van hem1 die het ontwerp van het schip gemaakt had4 ,geen ,amerikaan1 van welke zijde hij den strijd beschouwd heeft1 zal den indruk vergeten1 toen den #hsten ,maart #ahfb die kleine monitor te ,hampton-,roads voor het eerst verscheen4 ,de geschiedenis van die merkwaardige worsteling1 waarin deze bodem zulk een belangrijk aandeel nam1 is reeds te dikwijls en op allerhande wijzen verteld1 dan dat wij haar hier nog eens zouden herhalen4 ,maar in dat verhaal komt een punt voor1 dat maar al te dikwijls vergeten is en lang niet zoo algemeen bekend is als het overige4 ,want in de bewondering1 die de gunstige afloop der zaak teweeggebracht heeft1 heeft men te spoedig vergeten1 hoeveel moeite ,ericsson heeft aangewend om zijn volkomen nieuwe denkbeelden1 die op de scheepsconstructin betrekking hadden1 ingang te doen vinden4 ,gedurende acht jaar wachtte het plan van den monitor op de belangstelling die het verdiende4 ,een betere tijd brak aan1 toen de oorlog de noodzakelijkheid van een comit bij het departement van marine deed gevoelen1 dat zich bezig had te houden met het onderzoeken van de ontwerpen ter constructie van gepantserde oorlogsbodems en het geven van adviezen4 ,dit comit bestond uit de schouten-bij-nacht ,joseph ,smith1 ,hiram ,paulding en ,charles ,h4 ,davis4 ,de laatst overgeblevene van dit comit1 ,hiram ,paulding1 is in den loop van het vorige jaar gestorven4 ,de schout-bij-nacht ,smith was president van het comit4 ,wijs geworden door de ondervinding1 die hij bij vorige gelegenheden had opgedaan aangaande den tijd1 die er verloren gaat en het geduld1 dat uitgeoefend moet worden1 wanneer men te ,washington iets tot stand wenschte te brengen1 wilde kapitein ,ericsson1 die niet tot in het oneindige lankmoedig en geduldig was1 niet zelf naar ,washington gaan om de aandacht te vestigen op hetgeen hij volbracht had4 ,hij was geassocieerd met drie mannen1 die bij rijke ondervinding en groote werkzaamheid de goede eigenschap paarden van zeer rijk te zijn4 ,deze hadden zich het lot van den monitor aangetrokken en besloten dat zij beproefd zou worden4 ,een van deze was de heer ,c4 ,s4 ,bushnell uit ,connecticut4 ,hij begaf zich naar ,washington1 maar hij kon er niet in slagen het comit te overtuigen1 dat de ontwerper en samensteller van de ,princeton waard was aangehoord te worden4 ,er bleef dus niets over1 dan ,ericsson over te halen zelf naar ,washington te gaan1 ten einde daar in persoon zijn zaak te bepleiten met zijn eigenaardige welsprekendheid1 die zoo overtuigend en mesleepend was dat zij meestal de verlangde uitwerking deed4 ,intusschen was het al ongeveer even moeilijk om ,ericsson hiertoe over te halen als om het departement van marine te overtuigen4 ,men gebruikte toen een list4 ,hem werd verhaald1 dat ,bushnell te ,washington goed was ontvangen geworden en dat er niets anders te doen was1 dan zelf de details van de opdracht te gaan regelen4 ,doch hoe groot was niet ,ericsson's verbazing toen hij1 voor het ,comit verschijnende1 bespeurde1 dat hij niet alleen geen verwachte gast was1 maar een bezoeker1 wiens komst eigenlijk niet zeer gewenscht was4 ,het was zeer duidelijk1 dat de leden van het ,comit elkaar afvroegen1 wie of wat hem daarheen gedreven had en zij namen de moeite niet dit voor hem te verbergen4 ,tot zijn groote verontwaardiging en verbazing tevens vernam ,ericsson1 dat het door hem ingediende plan van een stoomschip reeds lang door het ,comit verworpen was4 ,zijn eerste beweging was zich onmiddellijk te verwijderen1 doch zijn woede beheerschende drong hij er zoo kalm mogelijk bij het ,comit op aan1 dat hem de redenen die aanleiding tot dit besluit hadden gegeven1 zouden ontvouwd worden4 ,de schout-bij-nacht ,smith nam toen het woord en beweerde1 dat het schip niet stabiel genoeg zou zijn1 dat het zou omslaan en met equipage en al zou verzinken4 ,nu--wanneer er iets is dat den monitor bijzonder van andere schepen onderscheidt1 dan is het juist zijn vaste ligging1 die natuurlijk een gevolg daarvan is1 dat een betrekkelijk gering gedeelte van het schip zich boven water bevindt4 ,en dit begon kapitein ,ericsson met een reeks van even ernstige als duidelijke redeneeringen uit te leggen4 ,hij bemerkte dat hij veld won1 dat zijn verklaringen haar doel niet misten1 en1 warm geworden in den strijd1 eindigde hij met deze woorden3 ,mijne heeren1 na hetgeen ik u heb uitgelegd en medegedeeld1 beschouw ik het als uw plicht1 dien gij aan het land verschuldigd zijt1 om1 voordat ik deze zaal verlaat1 mij het bevel tot het bouwen van een dergelijk vaartuig te geven4 ,het ,comit begaf zich nu naar een andere kamer1 om van gedachten hierover te wisselen en noodigde kapitein ,ericsson uit om over een uur terug te komen4 ,toen hij op het bepaalde uur verscheen1 vond hij den schout-bij-nacht ,paulding alleen in de vergaderzaal van het ,comit4 ,deze ontving hem op de meest beleefde en vriendelijke wijze1 deed hem in zijn particulier bureau komen1 en vroeg hem nog eens de uitlegging te herhalen1 die hij dien morgen van de stabiliteit van het stoomschip gegeven had4 ,in dien tusschentijd had ,ericsson den tijd gehad in zijn htel een aantal figuren te teekenen1 die dienen moesten om onder een gemakkelijk te begrijpen vorm de kwestie der stabiliteit te verklaren4 ,van deze bediende hij zich om het betoog te herhalen1 dat hij reeds gehouden had4 ,de schout-bij-nacht1 die later admiraal ,paulding werd1 was ten slotte geheel overtuigd4 ,mijnheer1 zeide hij met een oprechtheid1 die hem tot eer verstrekt1 ik heb nu meer over stabiliteit geleerd door hetgeen gij mij hier gezegd hebt1 dan door al wat ik er vroeger van gezien en gehoord had4 ,deze samenkomst eindigde met een nieuwe uitnoodiging om over drie uur terug te komen4 ,precies op het gemelde uur werd ,ericsson verzocht onmiddellijk in het kabinet van den secretaris ,weller te komen1 waar deze hem zonder verdere omwegen mededeelde1 dat het comit nu gunstig over zijne plannen dacht en hem aanried zoo spoedig mogelijk naar ,new-,york terug te keeren1 ten einde zich aan den arbeid te kunnen begeven4 ,het contract zou later ter onderteekening worden gezonden4 ,voordat dit document door ,ericsson ontvangen werd1 was reeds al het ijzer voor den eersten monitor bewerkt2 en toen het hem werd aangeboden1 bespeurde hij1 dat het een bepaling bevatte1 waarop hij niet bedacht was geweest3 die namelijk1 dat1 wanneer het bleek dat het schip te kostbaar was1 de sommen1 die door het departement van marine zouden worden voorgeschoten1 terug betaald moesten worden4 ,een dergelijke waarborg was misschien noodig om den al te opgewonden uitvinder1 om zoo te zeggen1 in toom te houden2 maar het was een harde voorwaarde1 die ,ericsson na zijn ondervinding vroeger met de ,princeton opgedaan1 zeker niet had aangenomen1 wanneer hij haar vooruit had gekend4 ,en zoo geschiedde het dat het vaartuig1 dat de eer van het gouvernement redde en misschien den afloop van den oorlog veranderde1 niet aan het gouvernement behoorde1 maar aan een particulier2 een persoon1 die1 daargelaten de vaderlandsliefde1 zeer goede redenen had om niet bizonder welwillend voor dat gouvernement gestemd te zijn4 ,de laatste termijn was nog niet betaald1 toen de ,monitor zich met de ,merrimac mat2 en wanneer de ,monitor1 die in der haast1 in een tijdvak van ongeveer honderd dagen1 gebouwd was1 niet de zware proef doorstaan had1 waaraan hij plotseling onderworpen werd1 dan zou niet alleen het laatste gedeelte van de betaling niet gevolgd zijn1 maar dan had ,ericsson al het reeds ontvangen geld terug moeten betalen4 ,de geest1 waarmede ,ericsson bezield was in deze omstandigheden1 heeft zich geopenbaard in het antwoord door hem gegeven op de resolutin van de kamer van koophandel te ,new-,york4 ,deze resolutin vroegen voor hem een behoorlijke belooning voor zijn diensten1 opdat de natie hem de verschuldigde dankbaarheid zou kunnen betuigen4 ,kapitein ,ericsson antwoordde3 ,al wat ik als belooning voor het bouwen van den monitor verlang is1 dat mij de kosten van de constructie worden terug betaald4 ,dat is voldoende4 ,en de dankbare natie heeft hem bij zijn woord gehouden en haar geld gespaard1 om het uit te kunnen deelen aan lieden1 die het ongetwijfeld beter dan ,ericsson verdienden en aan gierige ondernemers1 die niet zoo gemakkelijk te voldoen waren4 ,de bij het gevecht te ,hampton-,roads verkregen resultaten zouden1 zooals kapitein ,ericsson beweert1 nog veel grooter zijn geweest1 wanneer men bij het bewapenen van het schip naar zijn raad had willen luisteren4 ,hij had er op aangedrongen1 dat men hem veroorloofde stukken van twaalf duim in plaats van elf duim voor den monitor te vervaardigen4 ,men had hem toen met een medelijdenden glimlach geantwoord1 dat stukken grooter dan van elf duim niet noodig waren4 ,hij had de stukken willen laden met een dubbele hoeveelheid buskruit 7dertig pond7 in plaats van met de gewone hoeveelheid van vijftien pond1 maar hij kon daartoe de toestemming van den chef der artillerie1 den kapitein ,wise1 niet verkrijgen4 ,zoo had1 volgens ,ericsson1 de ,merrimac met de ,cumberland gezamenlijk in den grond kunnen geboord worden door een enkelen goed gerichten kogel1 die uit een kanon van grooter kaliber met een grootere lading buskruit geschoten was geworden4 ,intusschen moet men bedenken1 dat men toen eerst begon met gedeeltelijk de uitwerking van de zware stukken te begrijpen en dat zelfs nu nog deze kwestie onbeslist is4 ,in elk geval werd de ,merrimac genoeg ontredderd om verder voor geen tweeden keer een gevecht met de ,monitor te wagen4 ,zij bleef sedert uit het vaarwater van dien oorlogsbodem en eindigde haar dagen op een wijze1 die lang niet zoo edel was1 als zij had kunnen zijn1 namelijk door zich zelve te vernietigen4 ,de monitors werden weldra door het geboorteland van ,ericsson1 ,zweden1 aangenomen zoowel als door ,noorwegen en ,rusland4 ,engeland weigerde langen tijd met een hardnekkige ongeloovigheid1 waarschijnlijk omdat het niet mogelijk zou zijn iets goeds van een yankee over te nemen4 ,doch toen de van twee torens voorziene monitor ,miantonomah zich in den zomer van #ahff in de engelsche wateren vertoonde--dus langer dan vier jaar na de verschijning van den eersten monitor te ,hampton-,roads--toen gaf in ,engeland eindelijk de publieke meening toe4 ,toen maakte zich een soort van panische schrik van het land meester4 ,een volkomen waarheid is het1 riep de ,times uit1 dat van alle naties der wereld de ,vereenigde ,staten de eenige is1 die een gepantserde vloot heeft1 welke waardig is dezen naam te dragen4 ,de verschijning van de ,miantonomah werd beschreven als een schouwspel met een droevig voorteeken4 ,om deze verschrikkelijke uitvinding1 zeide men tot de ongelukkige ,engelschen1 groepeerde zich een menigte groote vaartuigen1 die een belangrijk deel van de britsche marine uitmaakten en onder deze was er geen enkel1 't welk de vreemde indringer niet in vijf minuten naar den bodem der zee had kunnen zenden1 indien hij niet met vreedzame bedoelingen van gene zijde der zee was overgekomen4 ,niet n van die groote oorlogsbodems zou het verlies van n zijner lotgenooten hebben kunnen wreken of zich aan een dergelijk lot hebben kunnen onttrekken4 ,in n woord1 de wolf was in de schaapskooi en de geheele kudde aan zijn genade overgegeven4 ,de man1 die dezen wolf losliet1 wacht zijn belooning nog4 ,hij is een krachtig grijsaard1 die steeds op de middelen peinst1 om zijn monitors1 torpedo's en andere helsche werktuigen te verbeteren4 ,wij zouden hem met al zijn genie een duivelskunstenaar achten1 wanneer niet de oorlog ter zee thans veel minder menschen kostte1 dan in de dagen onzer houten vloten1 wier vreeselijke oorlogsdans op de golven1 in smook en vuur en vlam1 op onze oude schilderijen zoo treffend en ijselijk wordt voorgesteld4 ,de spoorwegen hebben zich niet zonder moeite een weg gebaand door het vooroordeel4 ,in #aggj werd de eerste stoomwagen als een nuttelooze merkwaardigheid aangemerkt4 ,hij was wel niet volmaakt1 en thans prijkt hij als een curiositeit in het ,conservatoire des ,arts et ,mtiers te ,parijs2 maar in #aggj verdiende hij wat beters4 ,en ook zijn uitvinder ,cugnot verdiende iets beters dan ten slotte afhankelijk te zijn van de weldadigheid eener ,brusselsche dame4 ,toen ,preire den eersten spoorweg wilde leggen tusschen ,parijs en ,saint ,germain1 en ,perdonnet dien naar ,rouaan1 hebben twee groote mannen1 gelijkelijk door de sleur misleid1 zich hevig tegen deze plannen verzet4 ,zij waren ,thiers en ,arago4 ,thiers antwoordde ,perdonnet1 dat men hem boven van de tribune zou werpen1 wanneer hij 't waagde de ,kamer concessie te vragen voor een spoorweg naar ,rouaan4 ,arago meende dat het rijden door koude en vochtige tunnels schaden zou aan de gezondheid4 ,dit was in #ahcf4 ,thans ligt het ijzeren net gespreid over landen1 bergen en stroomen4 ,in alle richtingen doorsnijden de ijzeren lijnen de wereld1 om menschen1 natin en gedachten te vervoeren van het eene eind der aarde naar het ander4 ,hoe zou de telegraaf1 hoe zouden de eerste telegrafisten en hoe zou ,claude ,chappe het algemeene lot ontkomen8 ,claude ,chappe werd in een fransch seminarie opgevoed4 ,zijne broeders1 aan wie hij zeer gehecht was1 waren op een kostschool geplaatst1 dat een halve mijl van het seminarie verwijderd was4 ,maar ,claude wist raad4 ,hij maakte een telegraaf1 bestaande uit een houten lat1 die op en neer draaide en aan welks uiteinde weder twee beweegbare latten waren bevestigd4 ,hiermede wist hij allerlei teekens over te brengen waarmee hij letters en woorden kon aanduiden4 ,zoo ontstond de luchttelegraaf4 ,claude ,chappe kwam in #agib te ,parijs4 ,met zeer veel moeite kreeg hij verlof een telegraaf op te richten op de ,barrire-de-l',etoile4 ,twee van zijne broeders stonden hem bij en de proeven1 die hij nam1 gelukten volkomen4 ,chappe1 die menige teleurstelling ondervonden had1 dacht nu dat hij zijn doel bereikt had en dat er een geregelde telegraafdienst zou worden ingevoerd4 ,doch dit was een ijdel droombeeld4 ,eenige nijdigaards1 eenige van die menschen1 die zich tegen het nieuwe1 wat het ook zij1 verzetten1 drongen de ,barrire binnen en namen den ganschen toestel mee4 ,dit geheimzinnig verdwijnen van de gansche telegraaf ontmoedigde ,chappe en zijne broeders in die mate1 dat de gansche zaak zou opgegeven zijn1 wanneer niet een bijzondere omstandigheid hen met nieuwen moed had vervuld4 ,de oudste der gebroeders ,chappe werd door het ,departement van de ,sarthe tot lid van de ,wetgevende ,vergadering benoemd1 en in de hoop dat deze de zaak door zijn invloed en gezag zou kunnen steunen1 plaatste ,chappe een nieuwe telegraaf in het fraaie park van ,menilmontant4 ,nog waren de gebroeders bezig dit nieuwe werktuig tot grooter volkomenheid te brengen1 toen zij door nieuwe ongelukken getroffen werden4 ,eens op een morgen kwam n van hunne helpers hard aanloopen en riep hun toe dat zij zouden vluchten4 ,het volk had zich niet gerust gevoeld bij het zonderling gebarenspel dier houten armen4 ,wanneer deze zich zoo plechtig en spookachtig omhoog hieven om straks neder te dalen1 en geheimzinnig naar den grond te wijzen1 vreesde het dat daar wat achter stak1 misschien verraad1 misschien een helsch plan1 misschien een geheime onderhandeling met den ,koning en de gevangenen van den ,temple4 ,wie en wat was er veilig in die dagen van koortsachtige spanning en hoe zou een telegraaf de algemeene verdenking zijn ontgaan8 ,ze werd dan ook spoedig door de menigte verbrand4 ,maar ,chappe rust niet4 ,ten derde male vraagt hij verlof1 voor eigen rekening1 nieuwe toestellen op te richten4 't ,wordt hem vergund en nu worden drie telegraafposten opgericht1 een te ,menilmontant1 een te ,ecouen en een derde te ,saint-,martin-du-,tertre4 ,ze waren drie mijlen van elkander verwijderd4 ,toen alles gereed was1 verzocht ,chappe dat er van wege de regeering een onderzoek zou worden ingesteld omtrent de deugdelijkheid en het nut zijner uitvinding4 ,een jaar ging voorbij1 geen antwoord4 ,het verzoekschrift was in het groote doolhof der staatsbureaus verdwaald en zoek geraakt4 ,een afgevaardigde1 ,romme genaamd1 een wetenschappelijk man1 vond het daar4 ,hij werd getroffen door de helderheid1 die er in doorstraalde en begreep het groote belang der zaak1 zoodat hij er met veel lof gewag van maakte4 ,tot rapporteur benoemd1 trad hij den #d;den ,april #agic1 met ,chappe's memorie in de hand1 op de tribune en wist het zoo ver te brengen1 dat de ,conventie een som van #fjjj francs toestond ter oprichting van de noodige toestellen4 ,daarmede werden den #ab;den ,juli proeven genomen4 ,daunon en ,lakanal1 commissarissen der ,conventie1 begaven zich met ,abram ,chappe naar ,saint ,martin1 een der uiterste forten1 terwijl ,arbogast met andere afgevaardigden ,claude te ,menilmontant vergezelden4 ,drie dagen lang werden er proeven genomen4 ,op een afstand van zeven mijlen werden al de depches met de meeste juistheid overgebracht4 ,nu werd er spoedig van wege de regeering een telegraafdienst geordend tusschen ,parijs en ,rijssel1 waarover het oppertoezicht werd toevertrouwd aan ,claude ,chappe met den titel van3 telegraaf-ingenieur4 ,op het eind van het jaar #agid was de lijn gereed en den #cjsten ,november kon zij naar ,parijs de tijding overbrengen van een behaalden zege1 de verovering van ,cond op de ,oostenrijkers4 ,binnen weinige minuten was de tijding overgekomen4 ,het telegram wordt in de vergadering der ,conventie voorgelezen onder algemeene toejuiching4 ,even spoedig1 als het bericht gekomen was1 kwam het antwoord terug3 ,het ,noorderleger heeft zich verdienstelijk gekweten4 ,sedert heeft een spinneweb van draden het oude en zware paalwerk met de beweegbare armen vervangen4 ,toch zien wij de seintoestellen nog dienst doen langs de spoorlijnen en den weg veilig houden4 ,,hoofdstuk ,x4 ,,de ,,geneeskundigen4 ,het leven van een geneesheer is vaak een martelaarschap1 in zoover het arm is aan datgene1 wat de menschen genot noemen1 en rijk aan moeite1 zorg en gevaar4 ,wie telt de offers die door geneeskundigen zijn gebracht8 ,wie telt ze1 die zelven als offers zijn gevallen onder vermoeienis1 waken en besmetting1 met hun leven menschenlevens reddend8 ,een gansch leger staat op van helden1 die in eenvoud hun moeielijke taak hebben volbracht1 den dood onder de oogen hebben gezien1 en die samen getuigen ten gunste van het menschenhart en van den onuitputtelijken schat van menschelijkheid1 die in onzen boezem is weggelegd4 ,maar niet alleen de uitoefening der geneeskunst1 ook de studie zelve heeft hare martelaars2 martelaars als ,bichat1 die den #hsten ,juli #ahjb op de snijkamer van een gasthuis bezig met proeven te nemen omtrent de ontbinding van de huid en iets opmerkende dat zijn aandacht trekt1 trouw blijft voortwerken te midden van de verpestende lucht1 terwijl zijne discipelen n voor n ontvluchten4 ,hij werd echter1 toen hij zijn werk gedaan had door een bezwijming overvallen1 en boette zijn onderzoek en kocht de waarheid met zijn leven4 ,vesalius1 die de vader mag genoemd worden der ontleedkunde1 bestudeerde het menschelijk lichaam op een wijze1 waarvan thans de meeste studenten1 hoe gehard ook1 zouden walgen4 ,in zijn tijd verbood het godsdienstig vooroordeel lijken te openen4 ,maar ,vesalius1 een achttienjarig jongeling1 van liefde voor de wetenschap brandend1 deinsde voor niets terug1 om zich het zoo begeerde cadaver te verschaffen4 ,hij toog gansch alleen1 in het holle van den nacht1 naar het galgenveld heen en vocht met de honden om zijn half verteerde prooi4 ,vesalius behoorde tot de groote geneesheeren van zijn eeuw en was langen tijd de eerste heelmeester in de legers van ,karel den ,vijfde4 ,na diens afstand volgde hij ,filips ,,ii naar ,spanje1 en volgens sommige schrijvers werd hij door de ,inquisitie ter dood veroordeeld4 ,de koning zou hem gratie hebben verleend en zijn straf hebben veranderd in een boetedoening1 en wel in een gedwongen bedevaart naar het ,heilige ,land4 ,hoe het zij1 hij is te ,cyprus en ,jeruzalem geweest en1 op zijn terugtocht1 ergens op een eiland gestrand en van ziekte en ellende omgekomen4 ,minder ongunstig voorzeker waren de omstandigheden1 onder welke onze landgenoot ,jan ,swammerdam zich bevond4 ,toch behoort ook hij tot het groote leger dergenen1 die voor de wetenschap hebben geleefd en voor haar alleen1 en wier toewijding door den tijdgenoot maar al te weinig erkend is geworden4 ,jan ,swammerdam werd den #ab;den ,februari #afcg te ,amsterdam geboren4 ,hij studeerde te ,leiden in de medicijnen1 maar wijdde zich niet aan de praktijk4 ,hoewel hij een geacht geneesheer had kunnen zijn en roem en voordeel verkregen zou hebben1 gaf hij zich geheel aan de studie der anatomie over4 ,hij heeft op dit gebied zich een waar vernuft betoond4 ,als knaap en jongen zwervende door het vrije veld1 of snuffelende in het rijk voorziene natuurkundige kabinet zijns vaders1 had hij reeds vroeg met de wonderen der natuur kennis gemaakt4 ,hij schikte en werkte daarin naar hartelust1 en later onderscheidde hij zich door zijn onvermoeide pogingen om achter de geheimen van het dierlijk leven te komen4 ,zelfstandige studie en ernstig onderzoek gingen daarbij boven de bespiegelingen der studeerkamer4 ,nauwkeurig tot in het minste1 onvermoeid1 bedeeld met een handigheid en een gezichtsvermogen1 die hem in staat stelden de fijnste voorwerpen en werktuigen te hanteeren1 geduldig1 doorzettend1 heeft hij op het gebied van de ontleedkunde ware veroveringen gemaakt1 en vooral de leer der verrichtingen van het levende lichaam is door hem op zoodanige wijze behandeld1 dat men telkens meent een onderzoek uit onze dagen1 geen arbeid van #agfg voor zich te hebben4 ,over de ademhaling en de beweging der spieren heeft hij meesterstukken van geleerdheid en waarheid geleverd4 ,verscheiden vragen op het gebied der physiologie heeft hij beantwoord op een wijze1 die door de hedendaagsche wetenschap slechts bevestigd wordt4 ,zijn hoofdstudie bestond in een onderzoek naar het leven der lagere diersoorten4 ,hij schreef hierover een ,algemeene verhandeling van bloedelooze diertjes 7#affi71 bracht een ware hervorming in de tot dusver gevolgde methode1 en de zoogenaamde leer der metamorphose werd vervangen door die eener voortgaande ontwikkeling in de kleine maar rijke wereld der insecten4 ,de groote ,boerhave heeft de wonderen van dit genie1 een veertigtal jaren nadat het van de aarde was heengegaan1 aan het licht gebracht4 ,hij heeft ,swammerdam's werken onder den titel ,bijbel der natuur openbaar gemaakt1 en sedert is hij beroemd geworden4 ,een ,swammerdam-medaille1 door het ,genootschap tot bevordering van ,natuur-1 ,genees- en ,heelkunde uitgeloofd1 loont om de tien jaren den gelukkigen en verdienstelijken geleerde1 die in dat tijdsverloop het belangrijkst onderzoek heeft volbracht op het gebied der door ,swammerdam beoefende vakken4 ,in de oude kerk der ,waalsche gemeente ,amsterdam is in #ahhj een gedenkteeken te zijner eere onthuld4 ,het huis van ,swammerdam op de ,oude ,schans aldaar is mede met een gedenksteen geteekend en zijn naam de wereld door bekend4 ,maar persoonlijk heeft hij minder eer genoten dan thans zijn nagedachtenis geniet4 ,tegengewerkt door zijne bloedverwanten1 miskend door degenen1 die liever gezien hadden dat hij geld verdiende1 geteisterd door de koorts1 ging hij niettemin voort ieder vrij uur aan zijne onderzoekingen te besteden4 ,geen leerstoel werd hem aangeboden4 ,soms leed hij honger en gebrek4 ,geen drom van vereerders omgaf hem4 ,geen levensgezellin veraangenaamde zijn loopbaan of troostte hem bij zijne smarten4 ,alleen en verlaten ging hij zijn weg4 ,zijn kostbaar en dierbaar kabinet van natuurlijke geschiedenis moest hij1 door den nood gedrongen1 verkoopen1 maar hij kon geen kooper vinden en toen hij er eindelijk een vond1 maakte deze 't hem onmogelijk den koop te sluiten1 want de voorwaarde luidde1 dat hij niet alleen van zijn kabinet1 maar ook van zijn geloof afstand zou doen en ,roomsch worden4 ,eindelijk moest hij om huisvesting bedelen bij een zijner vrienden2 maar deze sloeg hem onverwacht platweg af4 ,tot zwaarmoedigheid vervallen1 heeft hij geleden aan de kwaal van ,pascal4 ,ook hij heeft het tweede deel van zijn leven doorgebracht in de sfeer van een wereldverachtend mysticisme4 ,de kiem daarvan lag in hem4 ,hij had een ontvankelijk en vroom gemoed4 ,hij roemde gaarne bij zijn natuuronderzoekingen den ,grooten ,maker aller dingen4 ,maar wat bij een gelukkig leven1 wat vooral bij minder overspanning gezonde vroomheid ware gebleven en al meer en meer geworden1 werd nu een ziekelijk dwepen1 waarbij hij al zijne vroegere onderzoekingen uit den booze achtte4 ,zijn gevoelig gestel was niet bestand tegen den arbeid1 dien hij van zich zelven eischte4 ,het leed onder kommer1 armoede1 godsdienstigen waanzin1 en zoo stierf hij1 een martelaar die misschien meer leed dan menig ,heilige1 en bij zijn leven verlangend uitzag naar het einde4 ,het lijden1 zoo zeide hij1 gaat voor het verblijden en de dood is de poort des levens4 ,harvey1 de groote ,harvey1 aan wien de wetenschap de kennis dankt van den omloop van het bloed1 stond bloot aan den spot en den tegenstand zijner tijdgenooten--het deugdelijkst bewijs dat hij een genie was4 ,toen hij zijne stellingen omtrent den omloop van het bloed openbaar maakte1 mocht hij zich op tallooze proefnemingen beroepen1 mocht hij de natuur en de feiten zelven als getuigen aanhalen--te vergeefs3 men wilde er niet van hooren4 ,deze nieuwe theorie was immers in strijd met de kennis1 die men op alle scholen had opgedaan1 en de beroemde ,guy-,patin1 deken van de medische faculteit van ,parijs1 trof uit de hoogte1 die hij in de wereld der geneeskunde bereikt had1 als een andere ,jupiter1 den armen ontdekker met de bliksemschichten van zijn spotternij4 ,molire heeft den ,engelschen geleerde gewroken4 ,dezen ,guy-,patin en zijn school heeft de onsterfelijke blijspeldichter en wijsgeer op het oog in zijn ,malade imaginaire4--,wat mij in hem bevalt1 zegt ,diafoirus van zijn zoon ,thomas1 en wat hij trouw van mij navolgt1 is dit1 dat hij zich blindelings hecht aan het oordeel onzer oude meesters1 en dat hij nooit iets heeft willen verstaan of ook maar willen hooren van de redeneeringen1 de proefnemingen en ontdekkingen onzer eeuw1 ten opzichte van den omloop van het bloed en zaken van dergelijk allooi4 ,diafoirus roept zelfs uit3 ,ik heb tegen de mannen van den ,omloop een stelling verdedigd1 die ik met ,mijnheers goedvinden aan ,mejuffrouw waag aan te bieden als een huldeblijk1 dat ik haar schuldig ben4 ,vol gevaren was het leven en treurig was het uiteinde van ,sir ,john ,dombey4 ,deze vermaarde geneesheer en kruidkundige werd den #bjsten ,februari #agdb te ,macon geboren4 ,zijne ouders gaven hem een zeer gebrekkige opvoeding1 ja1 deden hem allerlei onaangename bejegening aan4 ,de jeugdige ,dombey nam de vlucht en begaf zich naar ,montpellier1 waar hij door een zijner familiebetrekkingen1 den beroemden reiziger ,commerson1 werd opgenomen4 ,hij beoefende de botanie en de geneeskunst en verkreeg den graad van doctor1 in het jaar #agfh4 ,turgot benoemde hem tot botanicus van den ,jardin du ,roi en droeg hem de taak op1 de ,spaansche bezittingen van ,amerika te doorreizen1 ten einde daar een onderzoek in te stellen naar zoodanige nuttige planten1 als men in ,frankrijk zou kunnen overbrengen4 ,dombey scheepte zich te ,cadix in op den #bjsten ,october #aggg2 hij werd vergezeld van ,ruiz en ,pavon1 twee spaansche kruidkundigen4 ,te ,callao aangekomen begon ,dombey in ,peru te herboriseeren en bracht een aantal bijzonderheden aan het licht omtrent de kina4 ,hij verzond de uitkomsten van zijn onderzoek naar ,frankrijk1 maar het schip werd door de ,engelschen genomen 7#aghj7 en zijne botanische schatten werden hier en ginds verspreid4 ,ondertusschen werd de ongelukkige botanicus door het ,spaansche gouvernement van al zijne teekeningen beroofd1 onder voorwendsel dat zij door ,spanjaarden vervaardigd waren4 ,dombey doorreisde vervolgens ,chili1 vertoefde op ,conception1 terwijl daar juist een besmettelijke ziekte woedde1 en besteedde zoowel zijn tijd als zijn kunde aan het behandelen en verplegen van de ongelukkige slachtoffers4 ,toen hij te ,cadix terugkwam zag hij1 tot zijn belooning1 al zijn koffers verbeurd verklaard ten profijte van den koning van ,spanje4 ,wel viel hem te ,parijs een beter lot te beurt en werd hij door ,buffon vriendelijk ontvangen2 maar hij wees alle eereposten af en trok zich ergens in ,dauphin terug4 ,toen hij echter in #agic met een zending naar de ,vereenigde ,staten belast werd1 maakte hij geen bezwaar4 ,hij ging er heen en zou er zeker op het gebied der botanie nieuwe lauweren hebben geplukt1 zoo hij niet door zeeroovers besprongen1 te ,mont ,serrat gevangen ware gezet en daar van kommer en ellende omgekomen4 ,op een andere wijze werd ,horatius ,wells het offer zijner wetenschappelijke onderzoekingen4 ,wells was in #ahdd tandmeester te ,hartfort in ,connecticut4 ,hij had van de wonderbare proeven gehoord1 die ,davy had genomen met het protoxyd van stikstof1 de zoogenaamde dronkenmakende stikstof1 welke1 ingeademd1 een pijnstillend middel bleek te zijn4 ,hij ademde zelf het nieuwe middel in en liet zich1 zonder eenige pijn te gevoelen1 een tand uittrekken4 ,vervolgens paste hij dit middel op eenige van zijne patinten toe1 die niet weinig verwonderd en niet weinig ingenomen waren met zijn eigenaardige tooverkracht4 ,wells maakte ook van het zwavel-aether gebruik1 maar hij hield zich bij voorkeur aan het eerstgenoemde middel4 ,wells begaf zich naar ,boston1 om de medische faculteit met deze nieuwe feiten bekend te maken4 ,daar ontmoette hij een van zijne vroegere collega's1 ,morton en den geneesheer ,jackson1 aan wie hij een volledig verslag deed van zijne proefnemingen en de uitkomsten1 die hij verkregen had4 ,hij werd uitgenoodigd1 in het openbaar de proef te leveren van zijn kunst1 maar waarschijnlijk had hij zijn middel niet goed bereid1 althans de patint1 wien voor aller oog een tand moest getrokken worden1 bleek niet gevoelloos te wezen en gaf dit1 op niet onduidelijke wijze1 door een pijnlijken kreet te kennen4 ,toen gaf hij zijn tandmeesterschap op4 ,noch te ,londen1 noch te ,parijs waar hij zijne rechten wilde doen gelden1 vond hij erkenning1 zoodat hij ten prooi aan ellende en aan ontmoediging1 naar de ,vereenigde ,staten terugkeerde4 ,op een dag vond men hem met geopende aderen in zijn bad met een flesch aether in de hand4 ,dit middel1 dat zoo menigeen tot een hulp en een verlichting is geweest en hem roem en geluk had moeten brengen1 baatte hem alleen om1 gevoelloos en zacht1 van het leven te scheiden4 ,treurige verwarring des geestes6 ,treurig gevolg ook van onverdiende miskenning4 ,morton en ,jackson1 door ,wells ingelicht1 deden ondertusschen de wereld versteld staan van de wonderen1 die zij met den aether volbrachten4 ,zij waren het1 die van het ,institut de ,france den prijs ,montyon ontvingen1 door ,wells verdiend4 ,,hoofdstuk ,,xi4 ,,de ,,gewone ,,soldaat4 ,wij hebben in de voorgaande bladzijden de hoofdofficieren bewonderd van het groote leger van den arbeid en den vooruitgang1 strijdend tegen sleur en behoud4 ,telkens drong het leger verder door1 het rijk der duisternis veroverend1 zijne regeerders trotseerend1 overwinnend4 ,telkens zagen wij hoe de vijand dien voortgang stuiten wilde1 zich in allerlei vestingen verschanste1 uitvallen deed1 zich terugtrok en nieuwe vestingen opzocht1 die hij met hand en tand verdedigde1 en hoe ondertusschen de kleine maar edele keurbende1 gewond en vermoeid1 met heldenmoed voortschreed en telkens nieuwe steden en provincin aan het rijk des lichts toevoegde4 ,zeker1 de hoofden van dien strijd hebben veel te verduren gehad4 ,zij stonden op de gevaarlijkste punten en op hen waren de kogels gericht4 ,zij gingen de gelederen voor1 en het punt1 waar hun pluim wapperde1 was des vijands mikpunt4 ,zij zijn gewond weggedragen1 zij zijn gesneuveld1 zij zijn bij den weg neergezegen2 maar zij zijn niet de eenige offers geweest1 die de arbeid1 die de vooruitgang gekost heeft4 ,we willen ten slotte nog een woord spreken over de arme soldaten1 de eenvoudige fuseliers1 op wie niemand gelet heeft1 die niet bij personen1 maar bij tien- of honderdtallen geteld worden1 die opkomen bij massa en in massa worden weggemaaid1 zonder dat hunne namen beroemd of ook maar bekend worden4 ,toch is men aan dit leger even goed de overwinning verplicht1 als aan den overste4 't ,is waar--zonder overste zou het een hoop zijn1 een reddelooze troep4 ,het genie wijst den weg1 ordent1 schept uit den chaos des volks regimenten en compagnien1 stelt onderofficieren aan1 leidt den aanval1 kiest de wapenen2 maar wat zou het genie zijn zonder de gehoorzaamheid1 den goeden wil1 den goeden geest1 de kracht1 den gezamenlijken arbeid van het volk8 ,soms is het oproerig en dreigt het de ,jacquards te water te werpen1 maar1 leidzaam en klein tegenover hem die weet te gebieden1 laat het1 hoe machtig ook door zijn aantal1 van zijn voornemen af1 wanneer een paar kloeke mannen1 zijne meerderen in adel en moed1 zich tusschenbeiden werpen en werken op zijn edelmoedigheid en zijne betere gezindheden4 ,eere dat groote leger1 eere den grooten hoop1 zonder epauletten en kwasten en strepen1 marcheerend met doorgeloopen voeten1 zwetend onder zware ransels1 wadend door plassen1 staande op sombere1 stille1 gevaarlijke1 vervelende posten1 op den roep zijner hoofden vaardig1 oprukkend met een lied op de lippen1 al is het geen krijgsklaroen1 maar een prozaische fabrieksbel die hen roept6 ,want met de soldaten van de wetenschap hebben wij te doen1 met het volk dat het grove werk doet1 dat in tropische gewesten bij de heete ovens en machines onzer mailbooten staat1 dat zijne uren in de verzengende droogkamers der fabrieken doorbrengt1 dat tusschen dreigende raderen en hamers doorwandelt en1 bij een pand van zijn kleed gegrepen1 weggeslingerd of verpletterd wordt4 ,het kucht van het stof1 hetwelk het inademt1 en dat in de messenfabrieken de longen vult met moordend ijzervijlsel2 het wordt vergiftigd door den dampkring waarin het leeft2 martelaar voor dezelfde zaak1 waarvoor de hoofden stierven4 ,waar ketels springen1 waar tunnels storten1 waar steigers vallen1 waar dynamiet ontploft1 zij zijn er bij4 ,toch gaan zij voort4 ,doen zij ook geen ontdekkingen1 zij brengen er toch het hunne toe bij4 ,zij brengen haar in werking1 en waar het noodig is1 weten ook zij te lijden en te sterven4 ,de geschiedenis der mijnwerkers zou alleen reeds een voldoend aantal voorbeelden kunnen opleveren van moed en toewijding4 ,zij bevat zoo menig hartverscheurend drama4 ,wij hebben ze voor het grijpen4 ,den #aa;den ,april #ahgg werd de put ,tynewidd door een groote ramp bezocht4 ,zij ligt in het graafschap ,glamorgan1 dat van alle districten van ,wales het rijkst is in steenkool en ijzer4 ,de werklieden maakten zich juist gereed naar boven te stijgen1 toen er een vervaarlijk gedruisch in de mijn werd gehoord4 ,door een lek stortte het water van de rivier de ,ronde de gangen binnen en vulde ze met vreeselijke snelheid4 ,i,jlings liep het volk naar de manden1 waarin het zou worden omhoog getrokken1 doch bij de monstering miste men veertien man4 ,als een geweldige wind stroomde de opgestuwde lucht uit den mond van de put en van binnen werd nog altijd het gedruisch van het water vernomen4 ,er was weinig kans dat de veertien man behouden gebleven zouden zijn4 ,ze moesten door het water in den afgrond gesleurd of in de nauwe zich vullende gangen verdronken zijn4 ,doch eenige vrijwilligers wilden dan ten minste de lijken der ongelukkige slachtoffers zien te redden--een vroom en edel gebruik1 waarvan de mijnwerker zich niet laat afbrengen1 al moet het hem zijn leven kosten4 ,terwijl zij samen overlegden welke maatregelen zij treffen zouden1 hoorden zij1 onder den bodem waarop zij stonden1 een herhaald kloppen4 ,daar moesten eenige werklieden gevangen zitten onder een kolenlaag van een tiental meters dikte4 ,de lucht was door den aandrang van het water samengeperst geworden1 de saamgeperste lucht had in de doodloopende gang of de kamer het water tegengehouden1 en zoo zaten de ongelukkigen daar als in een duikerklok opgesloten4 ,de kloeke redders begonnen met de noodseinen der gevangenen te beantwoorden en insgelijks hard te kloppen4 ,vervolgens trachtten zij een opening te maken1 waardoor licht en leven zou binnenstroomen4 ,na vierentwintig uren gewerkt te hebben1 bleef er slechts een dunne laag over4 ,onder degenen1 die met den meesten ijver in den zwarten scheidsmuur hakten1 behoort ,william ,morgan4 ,hoe verder hij komt1 hoe krachtiger hij toeslaat4 ,eindelijk scheurt het laatste gedeelte onder zijn houweel in stukken1 en de ongelukkigen zijn gered2 maar de samengeperste lucht breekt tegelijk1 met al het geweld eener ontploffing1 uit haar kerker los1 en werpt den ijverigen redder dood voor den grond1 op het oogenblik waarop hij zijn makkers in vrijheid stelt4 ,nauwelijks is dit geschied1 of nieuwe noodseinen worden gegeven4 ,in een ander gedeelte van de mijn zitten er nog meer gevangen4 ,de dood van ,morgan schrikte niemand af4 ,dagen verstrijken bij den aanhoudenden arbeid4 ,twee helden1 ,isaac ,pride en ,happy ,dodd1 houden vol4 ,na negen dagen arbeidens hebben zij een gat geopend1 waardoor zij1 te midden van een fellen luchtstroom en opspuitend water1 vijf man levend naar boven brengen4 ,zij hadden negen dagen in dien ellendigen toestand1 half in het water1 doorgebracht1 zonder voedsel1 zonder versche lucht4 ,zij hadden een kind bij zich1 dat zij1 in weerwil van hun uitputting1 aanhoudend in de handen omhoog geheven hadden1 om het boven het wassend water te houden4 ,loopen de mijnen vol1 zij storten ook in1 of het mijngas ontploft en richt in de schachten en gangen geweldige vernielingen aan4 ,den #ag;den ,april van het jaar #ahgi had er een ontploffing van mijngas plaats in de put ,no4 #b van ,agrappe1 bij het spoorwegstation van ,frameries1 in de nabijheid van ,mons 7,belgi74 ,alle voorzorgen waren genomen en wel met de meeste nauwkeurigheid1 en 's morgens waren #bjj werklieden in de mijn nedergedaald4 ,ten half acht ure maakte men de opmerking dat een vuile reuk uit de schacht oprees1 en men zond den mijn-ingenieur een ijlbode om hem met dit ongewoon verschijnsel bekend te maken4 ,immers moest de schacht dienen om de versche lucht binnen te laten4 ,maar voordat eenige hulp kon geboden worden1 was de werkplaats van den machinist met mijngas gevuld4 ,onmiddellijk volgde er een ontploffing1 waarbij tien personen het leven verloren4 ,te gelijkertijd vlogen de vlammen uit de mijnschacht naar het houten getimmerte op1 dat terstond in brand geraakte1 en die ontzettende gasvlam1 van #c4fj ,m4 in omtrek1 bleef twee uren lang branden1 zonder dat het vuur zich aan de diepte mededeelde4 ,er werd dan ook in al dien tijd geen ontploffing vernomen4 ,ten half tien ure evenwel was het vuur gedaald en hoorde men onder den grond het gedreun eener ontploffing4 ,van kwartier tot kwartier herhaalde zich dit1 en ten elf ure had de negende1 de laatste1 maar tevens de geweldigste losbarsting plaats4 ,wat was er ondertusschen in de diepte van de mijnwerkers geworden8 ,de mijn was ontoegankelijk1 de gloeiende1 vlammende1 rokende balken vielen in en op den luchtkoker en op den ingang neer4 ,ten half vier ure had men den luchtkoker1 een put met ladders1 vrij gemaakt van het brandend hout4 ,men redde #hg arbeiders1 en vernam met ontsteltenis1 dat de anderen naar de benedenste gangen waren nedergedaald4 ,zij moesten daar allen zijn omgekomen4 ,den #d;den ,mei had er te ,frameries een eigenaardige plechtigheid plaats4 ,aan elf mijnwerkers werd de ,leopoldsorde uitgereikt1 tot een belooning voor hun edelmoedig gedrag bij het redden hunner makkers4 ,overal ontmoet men zulke martelaars voor eer en plicht4 ,zij maken geen naam1 ook niet bij een dankbaar nageslacht1 maar behooren niettemin tot degenen1 die begrijpen wat het leven is1 wat het vordert4 ,zoo een enkele maal dit boek het gemoed heeft bewogen en geroerd2 zoo al deze edele daden en voorbeelden den lezer eerbied hebben ingeboezemd2 zoo zij de gedachte hebben verlevendigd1 dat zijn plicht te vervullen en te arbeiden het hoogste is en blijft1 en alle offers waard is1 dan is dit werk niet te vergeefs geweest4 ,want dit boek moge meer zijn dan een verzameling curiositeiten3 het is een prediking4 ,zoovele namen hier schitteren1 zoovele getuigen hebben wij opgeroepen voor de grootheid van een leven van strijd en zelfopoffering en toewijding4 ,al deze mannen hadden een burgerlijk bestaan kunnen vinden1 hadden geld kunnen verdienen1 schade en vervolging kunnen ontloopen3 zij hebben het niet gedaan4 ,in hun binnenste brandde de liefde voor de waarheid4 ,ook toen zij werden tegengehouden1 toen de wereld zeide3 gij zult de sleur volgen1 of anders zullen wij u wel dwingen uwe pogingen te staken1 ook toen zijn zij voortgegaan1 ja1 de tegenstand prikkelde hen1 en naarmate zij meer offers brachten1 hebben zij de zaak1 waaraan zij zich wijdden1 meer lief gekregen4 ,onpraktisch vaak en niet wijs naar de wereld1 hebben zij anderen het voordeel gegund of moeten afstaan van hun arbeid1 terwijl zij tevreden waren met de blijdschap hunner vinding4 ,welgedane en gegoede menschen van zaken zien op hen neder en halen de schouders op2 en in een tijd van geld maken en fraaie kleederen dragen moeten deze helden1 die vrijwillig ontbering en armoede geleden hebben1 wel dwazen gelijken4 ,maar de genius der menschheid kroont hen4 ,zij hebben geleefd voor een denkbeeld1 voor een schoon plan1 voor eene waarheid en zich rijk gevoeld4 ,met hunne eigene gedachten hebben zij verkeerd1 verheven boven de kleinheid der wereld1 zelfgenoegzaam en in vrede met zich zelven4 ,stil en nederig zijn zij hun weg gegaan1 trouw en goed2 want opmerkelijk is het1 hoeveel adel des harten zich aan den adel des geestes paart4 ,anderen eindelijk hebben zij den weg gewezen1 de wereld hebben zij verder gebracht1 en terugziende op de wolk van getuigen1 zullen wij niet meer zeggen1 dat zijn voordeel te bejagen en 't er van te nemen het hoogste en het beste is4 ,aan niemand kan worden aangetoond dat een leven voor een schoon doel het ware1 echte leven is1 al wordt het ook slecht beloond4 ,maar licht zal de grootheid van ziel1 licht zal de deugd op deze bladzijden voor zichzelve spreken1 waar zij zich in haar eenvoud en schoonheid openbaart4 ,een praktische zin is zeker geen geringe gave4 ,maar is niet de kunst1 de vinding1 de ontdekking1 het openen van nieuwe wegen1 het voorgaan langs het nieuwe spoor de hoogste1 de beste praktijk8 ,waren zij niet in de hoogste mate praktisch1 onze martelaars1 waar zij in hun geestdrift en liefde zulk een kloeken greep deden in het leven1 dat de wereld er den schok van gevoelde en door hen veranderd en verbeterd werd8 ,zoo laat ons dan een open oog houden om deze dingen te bevorderen1 een hart om deze mannen te vereeren1 om hun liefde1 opoffering en volharding in het goede te verstaan en na te volgen6 ,,aanteekeningen #a ,zoo moet pas onlangs in ,australi de hoogste berg der aarde ontdekt zijn4 #b ,dolet verdroeg zijn leed en schande met mannelijke fierheid1 wat een zijner tijdgenooten in een ,latijnsch gedicht deed zeggen3 ,dolet quisque dolet1 non dolet ipse ,dolet4 ,dolet elkeen betreurt1 geenszins treurt om zichzelf ,dolet4