,,w]eld ,,biblio!ek                     
,,ond] ,,leid+ ,,van ,l4 ,,simons       
,r4 ,,casimir                      ,,uit
 ,,de ,,ontwikkel+sges*i$5is            
,,van ,,het                             
,,m5s*elijk ,,d5k5                      
,,deel ,,ii                             
7,,van ,,kant ,,tot ,,h$57              
,,uitgegev5 ,,door ,,de                 
,,maats*appij ,,voor                    
,,go$e ,,en ,,go$koope                  
,,lectuur--,,am/]dam         ,,e]/e     
,,afdeel+4  ,,kant4   ,,ho(d/uk ,i4     
,,lev5 ,,en ,,w]k54    #a4 ,lev5 en     
p]soonlijkheid4  ,immanuel ,kant w]d d5 
#bb ,april #agbd te ,kon+sb]g5 als zoon 
van e5v\dige burg]s gebor54 ,zijn vad]1 
e5 zadelmak]1 0 e5 ern/ig1 e]zaam1      
vlijtig h&w]ksman4 ,zijn mo$] _h e5     
innig1 vroom gemo$1 e5 held]1 gezond    
v]/&1 e5 op5 oog voor de natuur4 ,beide 
oud]s w>5 op godsdi5/ig gebi$ de        
piti/is*e ri*t+ toeg$aan4 ,er he]s*te 9 
het huisgez91 wa> de jonge ,immanuel    
opgroeide1 e5 ern/ige1 z$elijke /emm+1  

wat diep5 indruk op hem gemaakt heeft4  
,zijn gelo( aan ,god1 aan de            
on/]felijkheid d] ziel1 aan 's m5s*5    
z$elijke vrijheid1 kon hij uit het      
oud]huis als onwrikb>e ov]tuig+ me5em54 
,re$s vroeg groot5 aanleg v]toon5de1 w]d
 hij op raad van d5 huispr$ikant d]     
familie1 9 't naja> van #agcb le]l+ van 
e5 s*ool voor voorb]eid5d hoog]         
ond]wijs1 7't collegium ,frid]icianum7  
wa> hij ze] go$ latijn le]de1 ma> ook   
ond] /r5ge tu*t van dwep]s /ond en wa>  
hij heel wat godsdi5/pli*t5 v]vull5     
moe/4  ,9 #agdj kwam ,kant als /ud5t aan
 de hooges*ool te ,kon+sb]g51 wa> hij 9 
't bizond] wis- en natuurkunde /ude]de4 
,eig5lijk 0 de filos(is*e faculteit     
sle*ts e5 voorb]eid+ tot de &]e4 ,kant  
e*t]1 al heeft hij de !ologis*e gekoz5  
en miss*i5 zelfs als c&idaat 9 de omgev+
 gepreekt1 gevoelde zi* 't mee/ tot wis-
 en natuurkundige /udies aangetrokk54   
,en met e5 natuurkundige v]h&el+--zijn  
e]/el+s>beid--nam hij 9 #agdf afs*eid   
van de academie1 wa> hij sle*ts we9ig   

uitnem5de le]mee/]s _h aangetr(f54  ,na>
 de gewoonte di] dag5 g+ de onbemiddelde
 jonge man zijn brood als huisond]wijz] 
v]di554 ,als zoodanig 0 hij 9 v]s*ill5de
 aanzi5lijke families 9 ,oo/-,pruis5    
w]kzaam4 ,zoo kon hij--de zadelmak]szoon
 uit piti/is*e omgev+--de fijne1        
tactvolle man d] w]eld word51 die hij   
lat]1 als hij w\1 kon zijn4  ,ov] zijn  
gav5 als opvo$] 0 ,kant zelf sle*t      
tevr$54 ,hij wi/1 na> eig5 zegg51 me]   
van de !orie dan van de practijk4 ,heel 
sle*t s*ijnt die practijk intuss*5 niet 
gewee/ te zijn4 ,het is zek] ge5 bloot  
toeval1 dat vel5 van ,kant's le]l+5     
voorg+5 9 de afs*aff+ d] lijfeig5s*ap4  
,de +ew&5 ke]d5 mij 9 't li*aam om1     
wanne] ik da*t aan de s*&e d]           
lijfeig5s*ap 9 mijn l&1 zei hij e5s4  ,9
 #agee me5de ,kant g5oeg geld ov]geh\d5 
en voldo5de k5nis v]gad]d te hebb51 om  
zi*--voorb]eid+ voor het                
pr(essoraat--als privaatdoc5t te kunn5  
ve/ig54 ,hij bleef dit tot #aggj1 to5 er
 e]/ e5 pr(essoraat voor hem kwam4 ,het 

e5ige bezoldigde ambt--het gaf nog ge5  
hond]d ?al]--dat hij tot di5 tijd       
bekle$de1 0 dat van ond]-biblio!c>is4   
,to* moet m5 zi* ,kant's positie 9 di5  
tijd niet als ze] sle*t voor/ell54 ,hij 
zelf pla*t dit lat] de gelukkig/e p]iode
 van zijn lev5 te noem51 en zijn w]k5   
uit die j>5 zijn 9 e5 lev5dig51 pittig51
 dikwijls gee/ig5 /ijl ges*rev54 ,als   
doc5t /ond hij ook to5 9 volle kra*t4   
,h]d]1 de di*t]-d5k]1 heeft ons het     
beeld van ,kant als academis* le]a> uit 
het beg9 d] ze/ig] j>5 met friss*e      
kleur5 geteek5d4  ,boei5d en gee/ig1    
zelf nimm] aanmatig5d1 de wa>heid bov5  
alles liefhebb5d1 zijn le]l+5 liefde    
voor de wa>heid en lu/ tot /udie        
inboezem5d1 gaf hij1 zond] ooit te      
v]vel51 college ov] de mee/ v]s*ill5de  
ond]w]p51 en niets wet5swa>digs 0 hem   
onv]s*illig4  ,na de aanva>d+ van zijn  
pr(essoraat heeft ,kant e5 g]uim5 tijd  
niets 9 't li*t gegev54 ,+espann5       
d5k>beid hield hem bezig4 ,9 #agha kwam 
zijn ho(dw]k1 de critiek d] zuiv]e r$e4 

,ov] de ges*i$5is van ,kants w]k5 sprek5
 we 9 de volg5de 4  ,van zijn uit]lijk  
lev5 valt we9ig te v]tell54 ,als zoovele
 groote wijsge]5 0 ook ,kant ongetr\wd4 
,hij leidde e5 buit5gewoon regelmatig   
gele]d5lev53 #e uur op1 #aj uur na> b$1 
op va/e tijd5 arbeid5 en w&el54 ,aan    
tafel zag hij ga>ne e5 pa> vri5d5 en hij
 vo]de het tafelgesprek v] ov] het uur4 
,zijn /(felijke om/&igh$5 w>5 langzam]h&
 gun/ig geword53 hij liet nog e5 huis en
 e5 #cj4jjj ?al] na4  ,e5 bitt] v]driet 
w]d d5 d5k]1 wi5s roem zi* re$s bij zijn
 lev5 ov] bes*aafd ,europa _h v]spreid  
en om wi5 te hoor5 en te zi5 m5s*5 van  
he9de en v] na> ,kon+sb]g5 kwam51 nog 9 
zijn #gj/e ja> aang$aan4  ,tijd5s de    
rege]+ van ,fr$]ik d5 ,groote _h hij zi*
 mog5 v]heug5 9 volle le]vrijheid en    
a*t+4 ,wa>s*ijnlijk heeft ,fr$]ik nooit 
iets bijzond]s van ,kant gewet51 miss*i5
 d5 naam niet e5s gek5d4 ,ma> zijn m9i/]
 voor ond]wijszak51 ,von ,z$litz1       
koe/]de groot5 e]bi$ voor ,kant en _h   
zi* van zijn le] op de hoogte lat5      

br5g54 ,aan hem is dan ook de critiek d]
 zuiv]e r$e opg$rag54 ,de opvolg] van   
,fr$]ik d5 ,groote 0 e*t] e5 bekromp51  
dweepziek man1 die ,von ,z$litz ontsloeg
 en 9 di5s plaats e5 zijn] gee/v]want5  
b5oemde1 die de vrije g$a*t5uit+ zooveel
 mogelijk teg5g+4 ,to5 nu ,kant 9 #agid 
e5 w]kje ov] d5 godsdi5/ uitgaf1 wa>9   
hij o4 a4 opkwam teg5 de or?odoxe       
opvatt+ van het *ri/5dom1 b>/te de bom4 
,er kwam e5 b]isp5d s*rijv5 uit het     
kab9et des kon+s wa>9 b$reig+ met /r5g]e
 maatregel51 indi5 hij 9 deze ri*t+     
voortg+4 ,kant ov]woog ern/ig wat hem te
 do5 /ond4 ,h]roep5 wilde hij niet4 ,hij
 v]d$igde veele] 9 e5 s*rijv5 de        
vrijheid van d5 le]a> d] hooges*ool1    
v]bond zi* e*t]1 als gehoorzame di5a>   
van ,zijne ,maje/eit1 niet me] ov]      
religie1 't zij de geop5ba>de1 't zij de
 natuurlijke1 te s*rijv54  ,ond] zijn   
onv]moeid d5k5 is ,kant vroeg oud       
geword54 ,re$s zijn w]k5 van #agha drag5
 da>van de spor54 ,zijn laat/e lev5sj>5 
zat hij 9 friss*e oog5blikk5 nog aan    

zijn s*rijftafel1 ma> produce]de niet   
veel van beteek5is4 ,zijn v]mog5 om te  
comb9e]5 0 gewoonlijk weg1 h]9n]+       
ontbrak4 ,dwangvoor/ell+51 rij5 woord51 
wijz5 uit zijn k9d]j>51 drong5 zi* aan  
hem op4 ,bange droom5 kweld5 hem 's     
na*ts1 onru/ des daags4 ,d5 #ab;d5      
,febru>i #ahjd ov]le$ hij na langzaam   
af/]v54 ,het is go$1 w>5 zijn laat/e    
woord54 ,hij is begrav5 9 d5 ,kon+sb]g] 
dom1 wa> voor e5 pass5de omgev+ is      
gezorgd4    ,p]soonlijkheid4  ,kant 0 e5
 flegmatis*e1 we9ig door emoties bewog5 
natuur1 e5 v]/&sm5s* van taaie volh>d+  
en groote w]kkra*t4 ,man van groote     
belang/ell+ en ontwikkel+1 reisde hij   
to* ze] we9ig4 ,de d5k]1 die ook e5     
beteek55d a>drijkskundige 01 _h nooit   
b]g5 gezi54 ,nu bood ,kon+sb]g51 voor   
di5 tijd e5 niet onaanzi5lijke /ad1 met 
belangrijk5 h&el1 en 9 het oo/5 des     
rijks geleg5 9 de nabuurs*ap van &]e    
volk5 7,pol5 b4v47 veel om op te m]k54  
,reisbes*rijv+5 behoord5 tot ,kants     
lief/e lectuur4 ,ook sprak hij liev] ov]

 &]e d+5 dan ov] wijsbege]te4 ,hij kon  
op dit gebi$ niet be/ hr5 en v]droeg    
moeilijk afwijk+5 van zijn me5+54 ,met  
zijn voorgang]s 0 hij ov] 't geheel     
sle*t bek5d4 ,de enorme belez5heid van  
,leibniz 0 niet de zijne4  ,kant 0 innig
 vroom en van e]bi$ v]vuld voor de      
religie4 ,van godsdi5/vorm51 die hij    
l$ig a*tte _h hij e*t] e5 besli/e afke] 
en k]ks* 0 hij all]m9/4 ,van d5 ond]daan
 gehoorzaamheid teg5 d5 vor/ eis*5d1    
betoonde hij die zelf ook4 ,ov]ig5s     
gevoelde hij we9ig voor d5 ,pruisis*5   
/aat4 ,hij vond de gruwel5 van d5 oorlog
 v]s*rikkelijk4 ,d5 ,am]ikaans*5        
vrijheidsoorlog bewond]de hij1 de groote
 beg9sel5 d] ,frans*e revolutie wi/ hij 
te s*att54 ,de groot/e filoso( van      
,duits*l& 0 e5 vrijheidliev5d           
w]eldburg]1 die 9 zijn enge omgev+ niet 
alle5 het groote rijk d] wet5s*ap       
doorzo*t1 ma> ook op de gebeurt5iss5 van
 't politieke lev5 belang/ell5d 't oog  
hield g]i*t4       #b4 ,w]k5 en         
,ontwikkel+sgang4  ,de voorcritis*e     

p]iode4  ,to5 ,kant zijn ho(dw]k s*reef 
0 hij #eg ja> oud4 ,hij _h e5           
belangwekk5d5 ontwikkel+sgang doorloop51
 voor hij tot d5 opb\w van zijn le]     
kwam4 ,de voortreffelijk/e ,kant-k5n]s  
v]s*ill5 ond]l+ ov] de invlo$51 die op  
,kant hebb5 +ew]kt1 ov] de vraag1 welke 
ri*t+5 a*t]e5volg5s de zijne zijn       
gewee/4 ,9 e5 populaire uite5zett+ kan  
op de bizond]h$5 niet +egaan word51 ma> 
het is w5s*elijk1 re$s bij d5 aanvang de
 a&a*t te ve/ig5 op het gebruik d]      
woord53 het s*ijnt1 wa>s*ijnlijk1 enz41 
die er telk5s aan moet5 h]9n]51 dat hi] 
nog niet alles va//aat1 ev5m9 als 9 de  
biografie4  ,to5 ,kant de academie      
v]liet1 0 hij 9 de metafysica e5        
aanhang] van ,wolff4 ,hij da*t1 als alle
 rationali/51 dat er e5 zek]e1 gewisse  
k5nis d] w]eld te v]krijg5 0 op r$elijk5
 grondslag4 ,e*t k9d d] aufklrung zag   
hij1 het onwet5de gepeupel v]a*t5d1 9   
v]/&sontwikkel+ de taak en de wa>de van 
d5 m5s*4 ,op natuurwet5s*appelijk gebi$ 
sloot hij zi* me] aan bij ,newton en tot

 '#fj blijft zijn a&a*t me] op          
natuurwet5s*appelijke vraag/ukk5        
geve/igd4 ,met groote liefde beh&elde   
hij ook kwe/ies van a>drijkskundig5 a>d4
 ,_h zijn roem als wijsge]ig d5k] niet  
zijn beteek5is op dit gebi$ ov]/raald1  
hij z\ als e5 baanbrek5de gee/ op       
geographis* gebi$ zijn gehuldigd4 ,als  
hoogle]a> gaf hij ga>ne colleges ov] de 
natuurkundige a>drijkskunde4 ,zijn      
s*epp5de beteek5is hi] blijkt miss*i5   
wel 't duidelijk/ uit 't volg5de feit3  
,bij kon9klijk besluit w]d bepaald1 dat 
hoogle]>5 bij hun colleges gebruik moe/5
 mak5 van h&boek54 ,met "n e*t] w]d     
,kant voor zijn college ov] physis*e    
geografie da>van vrijge/eld1 omdat er444
 ge5 h&boek 04  ,omtr5t #agfj w5dt      
,kant's blik zi* me] van de buit5w]eld  
na> de b9n5w]eld3 de m5s* beg9t hem te  
int]esse]5 en hij g+ inzi51 dat di5s    
wa>de niet alle5 lag 9 zijn v]/&elijke  
ontwikkel+4 ,hi] w]kte1 na> ,kant's eig5
 woord51 de invlo$ van ,r\sseau1 wi5s   
,emile 9 #agfb v]s*e54 ,r\sseau heeft   

mij t]e*t gebra*t4 ,voor ,r\sseau 0 het 
gelo( aan ,god niet gevolg van          
v]/&elijke ov]weg+51 ma> het ontsprong  
aan de behoeft5 van zijn gemo$4 ,de     
k5nismak+ met deze ov]tuig+1 ha> toppunt
 b]eik5d 9 het3 le s5tim5t e/ plus que  
la raison 7het gevoel is me] dan het    
v]/&7 mag ,kant er toe gebra*t hebb51 om
 d5 rug te ke]5 aan de ,wolffs*e        
natuurlijke !ologie4 ,ma> ook op het    
t]re9 d] k5ni/heorie kwam e5 w5d+4 ,ook 
hi] v]liet hij het rationalisme1 om e5  
me] empiris*e ri*t+ 9 te slaan4 ,9 de   
j>5 tuss*5 '#fj en '#gj is er soms e5   
zek]e sceptis*e toon m]kba>4 ,dikwijls  
duidt m5 deze p]iode1 volg5d op zijn    
rationali/is*e1 aan met d5 naam         
empiris*-sceptis*e4 ,( die kwalifice]+  
jui/ is8 ,niet onwa>s*ijnlijk is het1   
dat ,kant's d5k5 9 di5 tijd gesl+]d     
heeft tuss*5 empirisme en rationalisme4 
,de invlo$ van ,hume1 met wi5s w]k5 hij 
9 all5 gevalle sle*ts g$eeltelijk bek5d 
01 _h hem1 na> zijn eig5 woord51 uit d5 
dogmatis*5 sluim] wakk] ges*ud4 ,wanne]8

 ,miss*i5 tuss*5 '#fj en '#fe1 miss*i5  
tuss*5 '#fe en '#gj1 miss*i5 na '#gb1   
miss*i5 heeft hij me]mal5 ,hume's invlo$
 ond]gaan4 ,ma> 9 d5 tijd van '#fj-'gj  
valt ook de v]s*ijn+ van ,leibniz'      
,n\veaux ,essais1 7v]gel4 ,i pag4 #bif7 
welks lectuur we] na> het rationalisme  
trok4  ,we z\d5 dus dit kunn5 zegg53    
,het ,wolffs*e rationalisme heeft ,kant 
na #agfj besli/ v]lat54  ,tot het       
/&punt1 dat 9 '#gj1 bij de aanva>d+ van 
het pr(essoraat w]d +5om51 is hij besli/
 nog niet gekom54  ,hij neigt 9 dez5    
tijd /]k tot het empirisme4 ,ma> het mag
 betwijfeld word51 ( hij 9 deze j>5     
geme5d heeft1 dat al onze k5nis         
uitsluit5d uit erv>+selem5t5 opgeb\wd 04
 ,ev5m9 is met zek]heid te zegg51 dat   
hij gewanhoopt heeft aan de             
mogelijkheid1 om k5nis te krijg5 van de 
d+5 d] z9nelijke w]eld1 zooals zij zijn4
  ,sprek5 wij dus van ,kant's           
sceptis*e-empiris*e p]iode1 dan di5t dit
 woord met groote omzi*tigheid aanva>d  
te word54    ,preiss*rift4 ,wiskunde en 

wijsbege]te4  ,van de w]k5 uit dez5 tijd
 noem5 wij drie3 ,9 #agfc beantwoordde  
hij e5 prijsvraag4 ,9 het ,preiss*rift  
komt tot de conclusie1 dat wiskunde en  
wijsbege]te niet dezelfde me?ode hebb54 
,ond] wijsbege]te word5 dan zo[el de    
natuurwet5s*app5 als de metafysica      
begrep54 ,door ond]s*eid5e me?od5 van   
beh&el+ te eis*51 breekt ,kant met het  
rationalisme1 dat de wijsbege]te /e$s   
na> de wijze d] meetkunde _h beh&eld1   
zij 't niet 9 zoo /r5g wiskundig5 vorm  
als ,sp9oza4  ,wat is dan het v]s*il8   
,de wiskunde con/rue]t1 de wijsbege]te  
analyse]t4 ,li*t5 we dit toe4  ,de      
wiskundige maakt zijn begripp54 ,hij kan
 bijv4 e5 re*?oekig5 driehoek nem5 en   
die om e5 zijn] re*?oekszijd5 lat5      
w5tel54 ,er ont/aat dan e5 kegel4 ,9 het
 begrip kegel kom5 niet me] k5m]k5 voor1
 dan hij er zelf 9 gelegd heeft4 ,hij   
kan met dat begrip dus ru/ig v]d] w]k54 
,ma> neem nu bijv4 d5 natuurkundige4    
,hij heeft ijz]1 dat hij moet ond]zoek54
 ,hij kan bijv4 het volg5de begrip van  

die /( hebb53 h>d1 zwa>1 zet bij v]w>m+ 
uit1 kan roe/54 ,ma> 9 dat ijz] kunn5   
nog &]e k5m]k5 zitt54 ,het heeft e5     
bepaald soortelijk gewi*t3 #a d,m#c4    
weegt #g1ag ,,kg4 ,het heeft e5 bepaalde
 uitzett+1 bij #a;,c4 v]w>m+ wordt #a   
,m4 #a1jjjjab1 n ,m#c4 #a1jjjjcf4 ,het  
heeft e5 bepaald smeltpunt3 bij         
#abjj-adjj;,c4 smelt het4 ,het is e5    
go$e geleid] voor electriciteit4 ,deze  
k5m]k5 moet de natuurkundige opzoek54   
,hij moet ond]zoek51 wat er 9 het begrip
 ijz] aanwezig is1 moet het ontl$51     
analyse]54 ,hij kan niet1 zooals de     
wiskundige zegg51 dit v]/a ik ond] ijz]1
 ma> heeft tot taak1 het onduidelijke1  
vage begrip1 dat hij van ijz] heeft1 te 
v]held]54  ,tuss*5 de natuurwet5s*app5  
en de wijsbege]te be/aat dan ook ge5    
v]s*il 9 me?ode4 ,de w>e me?ode d]      
metafysica is 9 d5 grond dezelfde als   
die1 welke ,newton 9 de natuurkunde     
invo]de4 ,het ond]s*eid ligt 9 de /(1 9 
de te be/ude]5 d+54 ,de metafysica      
be/ude]t de gegev5s van 't feitelijk    

d5k54    ,bewijz5 voor 't ,godsbe/aan4  
,9 hetzelfde ja> geeft ,kant e5 w]kje   
uit3 ,e5ige mogelijke bewijsgrond voor  
het be/aan van ,god4 ,hi]9 critise]t hij
 de tot dusv] gangb>e bewijz5 voor het  
be/aan van ,god1 en draagt zelf e5 nieuw
 voor4 ,op zijn critiek kom5 we 9 e5 &] 
v]b& 7zie bladz4 #cf v4v471 t]ug4 ,wat 9
 dit w]kje m]kwa>dig is1 dat re$s op    
zijn volg5de opvatt+5 wij/1 is zijn     
uitspraak1 dat het wel noodig is1 dat m5
 zi* ov]tuige van het be/aan van ,god1  
ma> niet zoo noodig1 dat m5 het ook     
bewijze4  ,hoe geva>lijk ,kant het      
a*tte1 te veel speculaties 9 te /ell5   
ov] het bov5z9nelijke1 blijkt uit e5    
zijn] gee/ig/e w]k53 ,droom5 van e5     
gee/5zi5] 7#agff74  ,9 di5 tijd maakte  
e5 my/icus1 de ,zwe$ ,sw$5borg          
7#afhh-aggb7 v]baz5d5 opgang4 ,hij z\   
d+5 gezi5 hebb51 die 9 de v]te gebeurd51
 9 v]b& getr$5 zijn met gee/5 van       
afge/orv551 enz4 ,op aanspor+ van e5ige 
bek5d5 liet ,kant ,sw$5borg's w]k5 uit  
,lond5 kom5 en be/ude]de ze4 ,9 het     

bov5g5oemde w]kje legde hij de resultat5
 ne] van die lectuur4 ,hij geeft e]/ e5 
gee/5le] van wez5s1 die tot e5          
intelligibele w]eld behoor51 niet aan   
plaats en tijd gebond5 zijn4 ,miss*i5 is
 hi] e5 e]/e kiem van ,kant's lat]e     
intelligibele w]eld4  ,v]volg5s s*et/   
hij de spiriti/is*e v]s*ijn+51 die hij  
van naturali/is*-sceptis* /&punt als    
fantasien van e5 ziekelijk bre9 bes*\wt1
 dat ze 9 de buit5w]eld als w]kelijk    
ond]/elt4 ,9 het twe$e deel geeft hij   
v]slag van de !orien van ,sw$5borg1 om  
te e9dig5 met e5 ern/ig woord1 wa>9 hij 
de filos(ie aanraadt1 zi* te ho$5 voor  
d]gelijke bespiegel+51 die de gr5z5 onz]
 erv>+ v]re te buit5 gaan4 ,( het       
mogelijk is dat gee/51 zond] aan e5     
li*aam gebond5 te zijn1 kunn5 w]k5 en   
d5k52 ( er kra*t5 zijn als die1 welke   
,sw$5borg me5de te bezitt51 kan m5      
sle*ts door de erv>+1 niet door r$5e]+  
alle5 besliss54 ,ma> ov] die erv>+      
bes*ikk5 wij niet4 ,wij hebb5 ge5       
e5/emmige ond]v9d+ op dat gebi$ ma>     

sle*ts de bev9d+5 van enkel+51 die niet 
als grondslag voor e5 hypo!se kunn5     
di551 wa>ov] het v]/& kan oordeel51     
jui/1 omdat het bev9d+5 van sle*ts      
enkel5 zijn4 ,m5 behoeft ze nu jui/ niet
 voor onmogelijk te v]kl>51 ma> m5 kan  
de zaak lat5 ru/54  ,no* op de          
metafysis*e bewijz51 no* op de empiris*e
 bewijz5 van ,sw$5borg behoev5 we de    
on/]felijkheid d] ziel te b\w53 ha> /eun
 v9dt ze 9 het z$elijk gelo(4  ,kant _h 
met het rationalisme van ,wolff gebrok54
 ,hij _h d5 invlo$ van ,r\sseau's       
gevoelsfilos(ie ond]gaan1 en            
wa>s*ijnlijk van ,hume's scepticisme2   
langzam]h& w>5 zijn g$a*t5 g]ijpt tot   
zijn eig5 opvatt+3 het criticisme4 ,kant
 zelf ond]s*eidt 9 zijn lev5 twee groote
 p]iod53 de voorcritis*e en de critis*e4
 ,alle5 de ges*rift5 uit de laat/e wilde
 hij lat] erk5n51 als zijn me5+         
uitdrukk5de4       #c4 ,w]k5 en         
,ontwikkel+sgang4  ,de critis*e p]iode4 
,m5 kan twijfel5 aan de jui/heid1 de    
zek]heid d] tot dusv] v]kreg5 k5nis4    

,dat de$ ,desc>tes4 ,ma> e5maal e5      
grondslag gevond5 hebb5de1 die          
onmisk5ba> zek] voor hem 01 ik heb      
bewu/zijn1 dus b5 ik1 b\wde hij da>op   
voort en me5de zoo e5 zek]e k5nis d]    
geheele w]kelijkheid te kunn5 v]krijg54 
,desc>tes w]d de vad] van het           
rationalisme 9 de nieuw]e wijsbege]te4  
,wa>9 ,malebran*e1 ,sp9oza1 ,leibniz en 
,wolff ook met hem mog5 v]s*ild hebb51  
niet 9 de ov]tuig+1 dat er e5 geheel van
 k5nis op r$elijk5 grondslag 0 te       
v]krijg54 ,zond] nad] ond]zoek aanva>d5 
deze d5k]s dus onze r$e1 als e5 w]ktuig 
7dat miss*i5 v]ke]d kon aangew5d1 f\tief
 gehante]d word57 om tot zek]e k5nis te 
kom5 van de d+51 zooals ze zijn4 ,dit   
/&punt om onze r$e zond] ond]zoek te    
aanva>d51 noemt ,kant het dogmatis*e4   
,&]s g+ ,locke te w]k4 ,to5 hij va/liep1
 vroeg hij ( het mogelijk 0 k5nis te    
v]krijg51 ( ons v]/& da>toe ges*ikt 04  
,zijn !orie w]d door ,hume voortgezet en
 deze ond]groef !oretis* eig5lijk de    
mogelijkheid van wet5s*ap1 door het     

causaliteitsbeg9sel te v]kl>5 als e5    
subjectieve v]wa*t+ zond] me]1 gevolg   
van associatie van voor/ell+54 7zie ,i  
pag4 #cba74  ,zij g+5 uit van de feit5  
d] erv>+1 volgd5 e5 inductieve me?ode4  
,dit /&punt nu noemt ,kant het          
sceptis*e4  ,zett5 we nog ev5 s*]p de   
k5m]k5 van beide teg5ov] elka>4         
,dogmatisme4                            
,empirisme ( ,scepticisme4  ,van te vor5
 v]tr\w5 op onze      ,van te vor5      
wantr\w5 jeg5s r$e4                     
onze r$e4 ,k5nis door d$uctie4          
,k5nis door inductie4 ,het d5k5 geeft de
 w>e zuiv]e     ,de z9n5 gev5 ons onze  
k5nis1 k5nis1 de z9n5 onkl>e1 dikw]f    
d5k5 is e5 v]&]d wa>nem54 b$riegelijke4 
,9 dez5 /rijd nu neemt ,kant e5 eig5    
/&punt 9 door zijn criticisme1 e5 le]1  
die beide ri*t+5 wil ov]spann54 ,het    
criticisme wil niet ond]zoek5 ( we k5nis
 kunn5 v]krijg51 7hi]van met de wet5s*ap
 noodw5dig] wijze uitgaan7 ma> hoe en   
wa>door ze mogelijk is4  ,het criticisme
 is de eig5lijke le] van ,kant4 ,het    

v]toont zi*1 zij 't niet 9 volle        
rijpheid 9 de r$e1 wa>mee hij 9 #aggj   
zijn hoogle]a>sambt aanva>dde4  ,9 deze 
r$e1 gewoonlijk de ,diss]tatie g5oemd   
7,latijns*e titel3 ,diss]tatio de mundi 
s5sibilis atque intelligibilis =ma et   
pr9cipiis--v]h&el+ ov] d5 vorm en de    
beg9sel5 d] z9nelijke en intelligibele  
w]eld7 kom5 nog niet alle1 ma> enkele   
ze] belangrijke beg9sel5 voor d] lat]e  
k5ni/heorie4 ,het wij/ aan1 dat de      
wa>nem] en het wa>g5om5e sam5w]k51 voor 
het ont/aan onz] k5nis1 dat subject en  
object sam5 de k5nis vorm54 ,de vorm    
wa>9 de k5nis opg5om5 wordt1 hangt af   
van het subject4 ,dit bepaalt het =meele
 k>akt] d] k5nis4 ,de bizond]e1 speciale
 inh\d d] wa>nem+1 het mat]ieel g$eelte 
onz] k5nis1 hangt af van 't object4 ,9  
onze k5nis zijn dus idieele1 niet uit de
 erv>+ kom5de elem5t54 ,dit ri*t zi*    
teg5 het empirisme4 ,ma> de vorm51 wa>9 
onze k5nis zi* voegt1 blijv5 l$ig1      
beteek55 niets1 wanne] er ge5 erv>+     
komt1 die ze vult4 ,ook erv>+ is dus    

noodig3 de ons door de z9n5 v]/rekte    
gegev5s zijn niet als s*ijn te v]w]p54  
,dit ri*t zi* teg5 het dogmatisme4  ,bij
 deze opvatt+5 nu bleef ,kant niet /aan4
 ,doord5k5de 9 deze ri*t+ /uitte hij op 
moeilijkh$54 ,wij v9d5 ze aangewez5 9 e5
 brief aan ,m>cus ,h]z van #ba ,febr4   
#aggb4  ,hij vroeg zi* af3 ,welk re*t   
heb ik1 om nu aan die1 door het subject 
meegebra*te elem5t51 die absoluut       
onafhankelijk van de d+5 zijn1          
geldigheid toe te s*rijv5 voor de w]eld 
d] d+58  ,9 het pe9z5 ov] deze en &]e   
vrag5 da>mee sam5hang5d1 is ,kant oud en
 moe geword54 ,het w]k dat 9 #agha      
v]s*e51 ,de critiek d] zuiv]e r$e is de 
arbeid van e5 groot1 ma> e5 oud man4    
,het is e5 moeilijk te lez5 w]k4 ,de    
/ijl is zwa>4 ,de z9n5 zijn lang4       
,h]hal+5 matt5 af4 ,uitweid+5 ontbrek5  
niet4 ,sommige g$eelt5 zijn v]gelek5 met
 e5 e5tonig1 troo/eloos du95l&s*ap4 ,to*
 heeft dit w]k ongeme5e beteek5is en    
blijft het 't ho(dw]k van d5 d5k]4 #a   
,9 #aghc gaf ,kant de ,prolegom5a1 die  

de ho(dg$a*t5 wat kort] en kla>d]       
beh&eld5 dan de kritiek4 ,deze v]s*e5 9 
#aghg 9 twe$5 druk1 wa>9 zij /]ke       
wijzig+5 _h ond]gaan4 ,ha> volgd5 e5    
,critiek d] praktis*e r$e 7#aghh7 en e5 
d] ,oordeelskra*t 7#agij74  ,de critiek 
d] zuiv]e r$e beh&elt de k5nisle]1 die  
d] practis*e r$e de z$ele]1 die d]      
oordeelskra*t h&elt ov] onze ae/hetis*e 
wa>de]+soordeel54         ,,ho(d/uk     
,,ii4  ,,de ,,k5nisle]4    #d4 ,ruimte  
en ,tijd4 ,inh\d en ,vorm4  ,/el e5ig   
willekeurig d+ teg5ov] u1 bijv4 e5 boek4
 ,dat heeft v]s*ill5de k5m]k53 dikte1   
l5gte1 bre$te1 kleur1 zwa>te1 enz4 ,neem
 e5 geheel &] d+3 e5 /oel4 ,ook die     
heeft zijn eig5s*app51 ev5als de tafel1 
wa>aan ge zit1 de lamp1 die u bes*ijnt4 
,ge kunt u van al die d+5 k5m]k5 v]&]d  
d5k5 ( wegd5k51 ja1 ge z\dt u kunn5     
voor/ell51 dat het boek1 de tafel1 de   
/oel1 de lamp er 9 't geheel niet w>54  
,die d+5 nem5 e5 zek]e ruimte 94 ,en1 nu
 kunt ge u wl voor/ell51 dat die d+5 er 
niet me] w>51 ma> nit1 dat die ruimte er

 niet z\ zijn4 ,alle d+5 die we 9 de    
buit5w]eld wa>nem5 zijn 9 de ruimte en  
die ruimte zelf is niet wegd5kba>4      
,niet &]s is het met d5 tijd4 ,alle     
gebeurt5iss51 zo[el de gee/elijke als de
 /(felijke1 v9d5 plaats 9 d5 tijd1 die  
ev5m9 wegd5kba> is4 ,ruimte en tijd zijn
 aans*\w+svorm54  ,het zijn ge5         
begripp54 ,wa>om niet8 ,nem5 we bijv4   
het begrip zoogdi]4 ,dit heeft ond] zi* 
&]e begripp5 en voor/ell+53 bijv4       
knaagdi]1 ro(di]1 de hond1 mijn pa>d1   
enz4 ,wolff nu _h geme5d1 dat ruimte en 
tijd ab/racte begripp5 w>51 v]kreg51    
doordat we aan alle d+5 ruimte1 aan alle
 gebeurt5iss5 tijd wa>nem52 zooals we   
bijv4 het begrip zoogdi] krijg5 door aan
 vele di]5 het zoog5 d] jong51 zev5     
halsw]vels1 w>m blo$1 enz4 wa> te nem5  
en die k5m]k5 tot n begrip te v]e5ig54  
,ma> dit is onjui/4 ,imm]s de ruimte en 
de tijd hebb5 de afzond]lijke tijd5 en  
ruimt5 niet ond] zi*1 ma> dat zijn /ukk5
 van d5 n5 tijd1 van de ne ruimte4 ,de  
afzond]lijke tijd5 en ruimt5 zijn 9 d5  

tijd en de ruimte1 er niet ond]4  ,alles
 wat wij wa>nem51 nem5 we dus noodw5dig 
9 de ruimte en 9 d5 tijd wa>4  ,dt er   
ruimte en tijd is1 ontdekk5 wij e]/ met 
en bij de erv>+1 ma> de aans*\w+svorm5  
krijg5 wij niet door de erv>+1 zij zijn 
voor de erv>+1 gegev5 door de           
organisatie van onz5 gee/4 ,voor nze    
erv>+ hebb5 ruimte en tijd dus e5       
w]kelijk be/aan4 ,( ze ook buit5 onze   
erv>+ be/aan1 en ( &]s georganise]de    
wez5s ook de d+5 en gebeurt5iss5        
tijdelijk en ruimtelijk geord5d z\d5    
aans*\w51 valt voor ons niet uit te     
mak54  ,deze opvatt+ nu d] ruimte maakt 
e5 v]kl>+ mogelijk van de eig5a>digh$5  
d] wiskundige oordeel54  ,welke zijn    
die8  ,nem5 we e5 e5v\dig oordeel3 ,de  
som d] hoek5 van e5 driehoek is #ahj4   
,we zijn ov]tuigd1 dat dit niet &]s kan4
 ,het is noodzakelijk1 dat dit zoo is4  
,als gij zegt3 dit boek is uitgegev5 9  
de ,w]eld-biblio!ek1 zegt ge k e5       
wa>heid4  ,ma> 't z\ be/ &]s kunn5 zijn4
  ,het z\ ook uitgegev5 kunn5 zijn door 

,wolt]s ( ,van ,looy ( wie ook4  ,ma> de
 hoek5 van e5 driehoek kunn5 sam5 niet  
&]s dan #ahj zijn4  ,ev5e5s zijn we     
ov]tuigd van de vol/rekte               
nauwkeurigheid4 ,sam5 zijn die hoek5    
precies #ahj4 ,met de oordeel5 uit de   
natuurwet5s*ap is dat &]s4 ,zeg ik3 bij 
v]w>m+ van #j op #a ,c4 zet zi* e5 gas  
#a_/bgh van zijn volume uit1 dan b5 ik  
niet zek]1 dat1 als ik ng nauwkeurig]   
me?od5 van met+ vond1 ik niet e5 getal  
z\ v9d5 dat1 zij 't ook nog zoo'n       
beetje1 groot] ( kle9] 0 dan #a_/bgh4   
,en e9delijk zijn de wiskundige oordeel5
 algeme5 geldig4 ,ik b5 er zek] van1 dat
 de hoek5 van e5 driehoek niet alle5    
hi]1 9 ,d5 ,haag1 ma> ook 9 ,maa/ri*t1 9
 ,au/rali1 ma> ook op de maan1 op elke  
willekeurige plek van het heelal #ahj   
zijn4  ,hoe zijn die drie k5m]k5 te     
v]kl>58 ,de erv>+ geeft ons nooit       
noodw5digheid2 alle5 't feitelijk       
gegev5e is te aans*\w54 ,hond]d5 mal5   
mog5 we opm]k51 dat met ,a ,b gepa>d    
gaat1 9 ons geval1 dat met het driehoek 

zijn gepa>d gaat 't hebb5 van hoek51 die
 sam5 twee re*t5 zijn1--nimm] kunn5 we  
het elem5t van noodzakelijkheid wa>nem51
 dat het z met zijn en niet &]s4 ,en de 
precie%eid kunn5 we ev5m9 erv>54 ,we    
ligg5 met met+5 bloot voor v]giss+5 niet
 alle51 ma> b]eik5 nimm] absolute       
nauwkeurigheid4 ,en met de algeme5e     
geldigheid is het ev5e5s4  ,we sprek5   
dus iets uit ov] de ruimte dat we niet  
uit de erv>+ hebb5 en we zijn zek]1 dat 
onze uitspraak doorgaat4 ,dat nu kan    
begrep5 word51 als wij inzi51 dat wij1  
de wa>nem5de subject51 de ruimtelijke   
ord5+ aan de gewa>word+5 gev51 dat de   
ruimte de noodzakelijke vorm is1 wa>9   
wij de d+5 aans*\w54  ,v]duidelijke e5  
e5v\dig beeld dit nog4 ,iem& zet e5     
blauw5 bril op4 ,hij kan nu van te vor5 
zegg51 dat hij1 wa> hij ook komt1 de    
d+51 onv]s*illig welke1 blauw get9t zal 
zi54 ,dit ligt niet 9 de d+51 ma> 9 de  
organisatie van het z9tuig1 dat nu met  
e5 blauw5 bril is voorzi54  ,zoo tr$5   
wij tot de d+51 zoodanig georganise]d1  

dat wij alles tijdelijk en ruimtelijk   
geord5d wa>nem54  ,aan d5 inh\d1 aan de 
/( voeg5 we dus nog e5 vorm toe4        
,subject en object w]k5 sam5 bij het    
ont/aan van k5nis3 van het e]/e de vorm1
 van het twe$e de inh\d4  ,m]k5 we nu t5
 slotte op1 dat het eig5a>dig k>akt]1   
door ,kant aan ruimte en tijd toegek5d1 
niet hetzelfde is als het k>akt] d]     
secundaire kwaliteit54 ,de roos is niet 
rood1 de suik] niet zoet4 ,dat zijn     
opvatt+swijz5 van het subject1 wa>op de 
prikkels d] buit5w]eld inw]k54 ,zij zijn
 v]s*ill5d bij de individu5 ond]l+1     
word5 bepaald door de inri*t+ d]        
z9tuig54 ,de ruimte en tijdaans*\w+ is  
iets algeme5-m5s*elijks1 is             
noodzakelijk4       #e4 ,het d+ op zi*  
zelf4 ,s*ijn en v]s*ijn+4  ,9 de ruimte 
en 9 d5 tijd aans*\w5 we nu de d+54     
,nem5 wij de d+5 wa>1 zooals ze ons     
v]s*ijn51 ( zooals ze zijn8 ,wij krijg5 
alle5 v]s*ijn+5 d] d+54 ,da> ligt e5    
boek voor u4 ,ge krijgt indrukk5 van    
wita*tig papi]1 /evige zw>te lett]s4    

,dit boek nu1 dat ge wa>neemt1 betrekt  
ge op iets buit5 u1 dat de v]s*ijn+ boek
 v]oorzaakt4 ,hoe dat d+ op zi*zelf is2 
niet voor u8 ,wij wet5 't niet4 ,we nem5
 aan1 dat het er is4 ,ma> de k5nis ervan
 ligt buit5 onze erv>+4 ,het is e5      
gr5sbegrip4 ,zoo spo$ig we zoov] zijn1  
dat we het begrip vorm5 van het d+1 niet
 zooals voor ns be/aat1 ma> zooals het  
voor zi* be/aat en op zi* zelve is1 zijn
 we aan de gr5z5 van het rijk d] erv>+1 
en will5 we me] van dit begrip zegg51   
dan gaan we buit5 ons b]eik4  ,we hebb5 
dus alle5 onze erv>+5 van v]s*ijn+54    
,ma>1 m5 h\de wel 9 't oog1 dat deze    
niet hetzelfde zijn als s*ijn4  ,hi]9   
ligt all]e]/ het v]s*il van ,kant met de
 e*te ideali/54  ,de ,eleat5 hadd5 ook  
van het zijnde en e5 w]eld d] v]s*ijn+5 
gesprok54 ,het zijnde kond5 wij aans*\w5
 no* k5n51 en wat wij wa>nam5 0 s*ijn1  
doxa4 7,i1 pag4 #ca74  ,uitdrukkelijk   
wij/ ,kant er op1 dat zijn le] niet met 
dit idealisme mag gelijk ge/eld word54  
,de v]s*ijn+5 zijn ge5 s*ijn1 ma>       

w]kelijkheid4 ,het boek dat ge ziet1 is 
e5 v]s*ijn+1 ma> e5 realiteit1 die er   
niets m9d] w]kelijk om wordt1 dat ze de 
v]s*ijn+ is van e5 niet nad] te k5n5 op 
zi* zelf /a& d+4  ,het ,kantiaans*      
begrip van v]s*ijn+ ond]s*eide m5 dus   
wel van het physis*e4 ,e5 natuurkundige 
noemt de reg5boog bijv4 e5 v]s*ijnsel1  
omdat hij als zoodanig niet be/aat3 het 
v]s*ijnsel ont/aat door de li*tbrek+ d] 
zonne/ral5 9 de wat]dropjes4            
,w]kelijkheid zijn voor d5 natuurkundige
 ae!rtrill+5 van het li*t1 de           
wat]droppeltjes4 ,ma> die droppeltjes   
zijn voor ,kant k v]s*ijn+1 v]s*ijn+ van
 e5 op zi*zelf /a& d+4  ,voor ,kant     
be/aan dus3  #a4 ,de d+5 op zi*zelf1    
grond van de door ons te k5n5 v]s*ijn+54
  #b4 ,de v]s*ijn+54  #c4 ,onze         
voor/ell+5 van die v]s*ijn+51 opgevat   
na> onz5 a>d4  ,we z\d5 dit s*ematis*   
dus kunn5 voor/ell53                    
,x    7d+ op zi* zelf7                  
,y    7v]s*ijn+7                        
,z    7onze voor/ell+74   ,van de v]h\d+

 van ,x tot ,y kunn5 we niets zegg54    
,de v]h\d+ van ,y tot ,z te ond]zoek51  
is jui/ de taak d] k5nisle]3 we hebb5   
gezi51 dat ,z ont/aat door de inw]k+ van
 ,y op e5 wa>nem5d subject1 dat die     
inw]k+ op eg5 wijze ontvangt4 ,all]e]/  
door alle wa>nem+ 9 ruimte en tijd      
geord5d op te nem54 ,ma> ook op &]e     
mani] nog4 ,hoe1 zi5 we 9 de volg5de 4  
,opm]k+4 ,kant gebruikt graag vreemde1  
moeilijke t]m54 ,om het ov]zi*t te      
v]gemakkelijk51 is 9 het voorga&e dit   
g$eelte zoo e5v\dig mogelijk we]gegev54 
,wij vatt5 het nu kortel+s sam5 9       
,kant's t]m9ologie4  ,het e]/e g$eelte  
d] ,kritiek d] ,zuiv]e ,r$e is de       
transc5d5tale ae/hetiek1 de wa>nem+sle] 
na> de logis*e wett54 ,kant gebruikt hi]
 transc5d5taal1 wel te ond]s*eid5 van   
het lat] te bezig5 transc5d5t4          
,ae/hetiek wordt hi] 9 zijn e]/e        
beteek5is g5om53 niet 9 die van         
s*oonheidsle]4 7,ai/hnomai  ik neem     
wa>74  ,de transc5d5tale ae/hetiek le]t1
 dat ruimte en tijd apriori/is*e        

aans*\w+svorm5 zijn van het wa>nem5de   
,subject4 ,wij nem5 de v]s*ijn+5 wa>3   
ons is alle5 gegev5 de ph5om5ale w]eld4 
7,gr4 pha9omai  v]s*ijn574 ,onttrokk5   
aan onze wa>nem+ blijve de d+e an si*1  
de a*t] de v]s*ijn+ ligg5de n\m5ale     
w]eld4       #f4 ,v]/& en ,z9nelijkheid4
 ,kategorien4  ,wij le]d5 9 deel ,i     
,b]keley k5n54 ,locke _h als drag] van  
e5 aantal kwaliteit51 als da>aan te     
gronde ligg5d sub/raat e5 zelf/&igheid1 
e5 groote ,x1 aang5om54 ,b]keley _h     
critiek uitgeoef5d op dat               
sub/antiebegrip en het v]kla>d voor niet
 noodig en inconsequ5t4 ,hij 01 de      
/(felijke w]eld ontk5n5d1 gekom5 tot    
z'n3 zijn is wa>g5om5 word54  ,is dat   
wa>1 dan be/aat iets voor d5 m5s*1      
zoolang hij 't wa>neemt4 ,dit boek      
be/aat dus niet voor u1 als ge uit de   
kam] gaat1 als ge uw oog5 sluit en 't   
niet 9 de h& h\dt1 enz4  ,ma> het       
normale m5s*5v]/& is to* wel ov]tuigd1  
dt het boek blijft be/aan4 ,locke _h het
 sub/antiebegrip gemaakt tot het        

sub/antieprobleem4  ,b]keley _h het voor
 de z9nelijke sub/anties do5 v]dwijn51  
door de sub/anties te ontk5n54 ,hume1   
dit voortzett5d op gee/elijk gebi$1 _h  
ons bewu/zijn als e5 /e$s wissel5d5     
/room van impressies en ideen bes*\wd1  
en de gee/elijke sub/antie ontk5d4      
,tegelijk]tijd _h de groote ,s*ots*e    
d5k] e5 nieuw probleem ontdekt3 het     
causaliteits-probleem4 ,held] _h hij    
+ezi53 dat de wa>nem+ ons nooit me]     
geeft dan feit51 nimm] het noodzakelijk 
v]b& da>tuss*54  ,kant /ond ook voor    
deze feit5 en vrag51 en aan hunne       
oploss+ wijdt hij e5 d] moeilijk/e      
g$eelt5 van zijn ond]zoek4 ,zijn oploss+
 9 't kort gezegd is deze3  ,de         
z9nelijkheid geeft ons wa>nem+54 ,voor  
de wet5s*ap krijg5 deze e]/ beteek5is   
wanne] het v]/& er erv>+5 van maakt4    
,het v]/& doet dat1 door de aans*\w+5 9 
bepaalde vorm5 op te vatt54 ,die vorm5  
vr de erv>+1 zijn apriori/is*4 ,zij     
heet5 kategorien4 ,de belangrijk/e      
da>van zijn sub/antie en causaliteit4   

,de door ons v]kreg51 tijdelijk en      
ruimtelijk geord5de gewa>word+5 kunn5   
nu1 doordat ze pass5 9 e5 kategorie1    
b4v4 die van causaliteit ( sub/antie1   
tot wet5s*appelijke k5nis word54  ,li*t5
 we dit nad] toe4  ,da> ligt e5 /e51    
wa>op de zon s*ijnt4 ,ik voel d5 /e54   
,hij is w>m4 ,ik zeg nu1 de /e5 is w>m1 
de zon bes*ijnt hem4  ,dat is e5        
wa>nem+soordeel4  ,ma> nu zeg ik3 de zon
 v]w>mt d5 /e54 ,dat is e5 erv>+4 ,ik   
deel nu niet twee feit5 mee1 zooals e]/1
 los en op zi* zelf /a&e1 ma> e5        
algeme5e1 noodzakelijke wa>heid4 ,zij   
geldt ook voor morg5 en ov]morg51 voor  
,n$]l& en ,belgi als voor ,rusl&4 ,ik b5
 ov]tuigd dat 't moet4 ,erv>+soordeel5  
nu vorm5 de eig5lijke wet5s*ap4  ,de    
z9nelijkheid geeft mij niet dat algeme51
 noodzakelijk geld5de4 ,die bi$t mij    
niets dan gewa>word+51 tijdelijk en     
ruimtelijk geord5d4 ,het is mijn v]/&1  
dat die gewa>word+5 opvat 9 bepaalde    
vorm54  ,de z9nelijkheid _h h>e         
apriori/is*e aans*\w+svorm53 tijd en    

ruimte4 ,het v]/& heeft zijne           
apriori/is*e begripp51 vorm51 wa>9 alle 
k5nis gebra*t wordt4 ,die vorm51 die    
zuiv]e v]/&sbegripp51 heet5 kategorien4 
,zond] aans*\w+5 zijn zij leeg1 gelijk  
zond] h5 deze laat/e bl9d zijn4  ,tra*t5
 we nog e5 heel e5v\dig1 aans*\welijk   
beeld te v9d51 om dit toe te li*t54  ,de
 exp$itiezaal van e5 groot po/kantoor4  
,door vele poort5 kom5 briev5 91 uit de 
bus aan 't ho(dkantoor1 uit de buss5 9  
de /ad1 uit de bijkantor54 ,die briev5  
hebb5 alle e5 adres4 ,dit maakt het     
mogelijk1 h5 te beh&el54 ,zond] adres   
weet m5 er ge5 raad mee4  ,nu zijn er   
v]s*ill5de lokett5 en vakk51 wa>9 t5    
slotte alle briev5 t]e*t kom54 ,die     
vakjes zijn er al1 ma> hun beteek5is1   
hun di5/ blijkt e]/1 als er de briev5 9 
kom54 ,&]s zijn ze leeg4 ,en de briev5  
kunn5 pas v]zond5 word5 als ze 9 de     
afdeel+5 zijn1 zijn ze da>9 niet1 dan   
zijn ze ongeord5d4 ,wanne] de tre95loop 
&]s 01 wanne] er &]e communicatiemiddel5
 w>51 z\ zoo'n zaal er heel &]s kunn5   

uitzi51 ma> n heeft ze z'n indeel+ en   
alle briev5 kom5 z +$eeld t]e*t6 ,ma> we
 z\d5 ons kunn5 voor/ell51 dat 9 e5 &]s 
+]i*te zaal heel wat &]s uit die briev5 
z\ word54  ,br5g5 we deze beeldspraak   
ov]4  ,onze z9n5 vo]5 ons gewa>word+5   
toe re$s van e5 adres voorzi54 ,ze zijn 
al tijdelijk geord5d en da> de tijd     
apriori/is* is1 is er al e5 elem5t      
priori 9 onze aans*\w+54 ,dat elem5t nu 
maakt het mogelijk1 om de aans*\w+5 ond]
 te br5g5 9 de apriori/is*e vakjes1 ze  
te rangs*ikk5 ond] de v]/&sbegripp54    
,onze gee/ heeft nu e5maal e5 bepaalde  
inri*t+4 ,we kunn5 ons wel d5k51 niet   
voor/ell51 dat e5 &]e gee/ heel &]s z\  
zijn georganise]d en dus van dezelfde   
n\m5ale w]eld e5 heel &]5 indruk z\     
kunn5 krijg51 ev5als 9 e5 &]s +]i*te    
zaal de briev5 &]s z\d5 t]e*t kom54     
,dit beeld geeft o4 a4 aanleid+ tot n   
groot geva>3 dat m5 me5t1 dat er e5     
opvolg5d proces plaats v9dt1 dat        
a*t]e5volg5s v]s*ill5de bew]k+5 plaats  
v9d5 en dat de vakjes1 de v]/&sbegripp5 

a4 h4 w4 kla> /aan en m5 zi* van hun    
be/aan held] bewu/ z\ zijn1 zooals m5   
ook de vakjes 9 onze zaal ziet /aan4    
,dit is niet zoo4 ,wij kunn5 onze erv>+5
 ontl$5 9 elem5t51 ma> zij blijv5 e5    
geheel4 ,er is niet e5 oog5blik1 dat we 
alle5 nog ma> gewa>word+5 hebb5 zond]   
ruimte en tijd1 dan nog ma> alle5       
aans*\w+51 die nog niet ond]            
v]/&sbegripp5 ond]gebra*t zijn4 ,hi] z\ 
m5 met e5 &] beeld kunn5 zegg53 als wij 
vloei/( putt5 uit e5 vat1 br5g5 wij d5  
vorm mee1 ma> zoo spo$ig we iets hebb51 
hebb5 we de /( ook 9 d5 vorm van het d+1
 wa>mee wij s*epp54 ,inh\d en vorm zijn 
gelijk]tijd gegev54 ,ook moet5 we niet  
me551 dat die v]/&sbegripp5 ons held]   
voor d5 gee/ /aan4 ,zooals iem& altijd  
kan hebb5 geademd met zijn long51 zond] 
ooit van zijn long5 gehoord te hebb51   
zoo kan iem& ook altijd zijn            
v]/&sbegripp5 aanw5d51 zond] ze zi*     
bewu/ te mak54  ,ook de kategorien moet5
 dus vooral niet v]w>d word5 met de     
+ebor5 begripp51 zij zijn ge5 bezit van 

d5 gee/1 ge5 bewu/zijns9h\d1 ma> de     
w]kwijze1 de organisatievorm van ons    
bewu/zijn4  ,en dit laat/e nu maakt het 
jui/ zoo moeilijk antwoord te gev5 op   
die vraag3 welke zijn dan die           
kategorien8 ,ov] welke zuiv]e           
v]/&sbegripp5 bes*ikk5 we8 ,het d5k5    
/aat dus hi] voor de moeilijke opgave1  
zi*zelf tot voorw]p van ond]zoek te mak5
 en te lett5 op die d+51 die hem 't mee/
 gewoon zijn1 wijl altijd we] aan       
gebruikt zond] extra inspann+4 7,met    
veel e5v\dig] d+5 gaat dat gewoonlijk al
 zoo4 ,dat iets e5 eig5a>dige gewoonte  
is 9 zek]5 lev5skr+1 m]kt m5 soms pas1  
als m5 uit di5 kr+ komt en &]e ziet4    
,zoo h]9n] ik me nog e5 jong meisje van 
#af ja>1 dat met groote v]baz+ hoorde1  
dat er ook m5s*5 w>51 die nog niet e5s f
 #bj4jjj hadd547  ,kant heeft1 om de    
kategorien te v9d51 d5 empiris*5 weg    
v]lat5 en heeft e5 kun/ig /elsel van    
kategorien opgeb\wd4 ,vrijwel algeme5   
wordt het gekun/elde hi]van erk5d4      
,gevoegelijk slaan we dit dus ov]4  ,we 

zag5 nu1 dat er kategorien zijn1 en dat 
alle wa>nem+5 volg5s de kategorien      
opg5om5 word54 ,erv>+ s er dus e]/ door 
de kategorien3 zij mak5 de erv>+1 en    
omdat zij dat do51 geld5 zij voor de    
erv>+4 ,wa>om kunn5 we van te vor5      
zegg51 dat alle briev5 hun plaats zull5 
v9d5 en z en niet &]s v]deeld word58    
,omdat die indeel+ ligt aan de vakjes1  
niet aan de briev54  ,en nu kunn5 we    
kom5 tot de groote /ell+ van ,kant3  dat
 de d+5 zi* ri*t5 na> ons1 en wij ons   
niet ri*t5 na> de d+54  ,ziehi] het     
teg5deel1 van wat tot dusv] gele]d 04   
,de d+51 op ons inw]k5d1 gev5 afdrukk5 9
 onze ziel1 onze k5nis is e5 we]spiegel+
 di] d+54 ,kant zegt3 ne51 wij mak5 de  
d+5 z1 als ze zijn1 ons bewu/zijn is    
niet bloot ontvang5d en lijdelijk3 het  
is actief1 het heeft spontaneteit4      
,kant heeft zi*zelv5 dan ook met        
,cop]nicus v]gelek54 ,deze _h1 teg5 d5  
z9nelijk5 s*ijn 91 gele]d1 dat de a>de  
zi* om de zon bewoog4 ,kant le]de1 dat  
de d+5 zi* s*ikt5 na> d5 m5s*1 niet de  

m5s* na> de d+54  ,hoe kan m5 nu de     
wa>nem+51 die tot de z9n5 behoor51      
rangs*ikk5 ond] de kategorien8 ,is er   
iets geme5s*appelijks8 ,wa>om kan ik e5 
tafelbord ond] d5 cirkel rangs*ikk53 het
 is rond4 ,hebb5 de wa>nem+5 nu ook e5  
k5m]k1 dat ev5e5s de kategorien toekomt8
 ,ja6  ,9 elke wa>nem+ is iets          
tijdelijks1 dus iets apriori/is*4 ,ze]  
v]nuftig wordt nu aangetoond1 dat elke  
kategorie ook ov]e5komt met iets        
tijdelijks4 7,de kategorie-veelheid b4v4
 is na elk&] kom5 van e5 e5heid3 #d is  
#a  #a  #a  #a2 veelheid en e5heid hoor5
 tot het s*ema van de tijdrij74 ,de tijd
 is het geme5s*appelijke3 ,uit deze     
s*ema's nu word5 we] de zuiv]e          
v]/&sregel5 afgeleid1 welke aan onze    
wet5s*appelijke natuurk5nis t5 grondslag
 ligg54 ,er zijn dus ev5go$ apriori/is*e
 oordeel5 voor de natuurwet5s*ap als    
voor de wiskunde4 ,e5 di] beg9sel5 b4v4 
is3  ,bij alle wissel+ d] v]s*ijnsel5   
blijft de sub/antie onv]&]d4  ,kant ziet
 9 de sub/anties iets blijv5ds1 dat no* 

v]m9d]d no* v]me]d]d wordt4 ,zelfs 9 het
 vuur gaat niets te loor4 ,dit beg9sel  
pa/--desnoods zond] er zi* rek5s*ap van 
te gev5--de natuurkundige altijd toe4   
,hang bijv4 aan d5 arm e5] balans e5    
magneet en da>aan ijz]vijlsel4 ,maak    
ev5wi*t4 ,v]br& het ijz]vijlsel4 ,de    
balans slaat door4 ,het blijkt dat het  
ijz]vijlsel zwa>d] is geword54  ,nu zegt
 de natuurkundige3 bij dat ijz]vijlsel  
is wat gekom53 het is zwa>d]4 ,hij weet 
?ans1 dat dit de zuur/( uit de lu*t is1 
die zi* met het ijz]vijlsel heeft       
v]bond54  ,de /( blijft en wordt niet   
v]me]d]d4  ,zet e5 s*aaltje wat] 9 e5   
kam] en weeg het precies ( meet het4    
,kom er na e5 poos bij4 ,er is m9d]     
wat]4 ,de natuurkundige is ov]tuigd1 dat
 er niet ma> zoo wat] is v]dw554 ,hij   
neemt aan1 dat dit wat] erg5s is        
geblev54 ,wa>8 ,het is uit]/ fijn       
v]deeld 9 de lu*t4 ,er is e5 g$eelte    
v]dampt4  ,wij zi5 dus1 dat ,kant hi] e5
 apriori/is* sub/antie-begrip aanneemt1 
dat voor hem de sub/antie het blijv5de  

is4 ,ev5e5s bes*\wt hij het             
causaliteitsbeg9sel als apriori/is*4    
,met ,hume erk5t hij t5 volle1 dat het  
niet gegev5 is 9 de wa>nem+ d] feit51   
ma>1 zegt ,kant1 het is e5 grond/ell+   
van het zuiv] v]/&1 dat alles ges*i$t   
na> de wet van oorzaak en w]k+4  ,dat   
wij dus1 als wij ,a en ,b oorzaak en    
gevolg a*t51 het optr$5 van ,a          
v]ond]/ell51 als wij ,b zi5 en omgeke]d1
 ,b v]wa*t51 als wij ,a zi51 s*rijft    
,kant niet toe aan e5 door gew5n+1 door 
associatie ont/ane v]wa*t+1 zooals ,hume
 doet1 ma> hij a*t dit e5 d] regel51    
wa>na> wij erv>54  ,ge komt op e5 avond 
9 uw kam] en het gas is aan4 ,nu        
twijfelt ge er niet aan1 ( iem& moet de 
gaskraan op5gezet hebb5 en de lamp      
aange/ok54  ,/el1 dat uw huisg5oot5 het 
z\d5 will5 ontk5n51 dan z\dt ge zegg53  
ma> het gas is to* p en met             
onwe]/aanba>heid moet ge aannem51 dat   
iem&1 wie dan ook1 het1 op welke wijze  
dan ook1 opge/ok5 heeft4 ,ge ziet ,b en 
ge v]ond]/elt ,a4  ,ge komt op uwe kam]1

 /eekt e5 lucif] aan1 draait de kraan   
op53 na v]wa*t ge zek]1 dat het li*t op 
gaat4 ,en doet het dit niet1 dan zoekt  
ge dadelijk na> de oorzaak3 de ho(dkraan
 0 di*t1 er 0 lu*t 9 de gaspijp1 er is  
e5 lek ( zoo iets4 ,a 0 aanwezig1 ge    
rek5t op ,b4 ,blijft ,b uit1 dan zijt ge
 ov]tuigd1 dat er &]e om/&igh$51 die er 
&]s nit zijn1 aanwezig zijn4   ,opm4    
,het hi] beh&elde is de ,,transc5d5tale 
,,analytiek1 die de zuiv]e v]/&sbegripp5
 opspoort1 zooals de transc5d5tale      
ae/hetiek de apriori/is*e aans*\w+svorm5
 zo*t4 ,deze moet aantoon51 dat er      
zuiv]e wiskunde is1 g5e1 dat er zuiv]e  
v]/&sbeg9sel5 zijn voor de              
natuurwet5s*ap4 ,kant beh&elt e]/ de    
begripp53 de kategorien1 wa>van hij er  
twaalf 7#d  #c7 aanneemt4  ,da>na wij/  
hij 9 de ,,d$uctie aan1 wa>om die       
kategorien pass5 voor de w]kelijkheid   
ook buit5 ons4 ,zij mak5 de erv>+1 door 
ha> algeme5-geldig en noodw5dig k>akt]  
te ond]s*eid5 van de wa>nem+4 ,de       
wa>nem+5 pass5 9 de ,,s*ema',s en door  

h5 kunn5 de kategorien op deze word5    
aangew5d4 ,na het transc5d5tale         
s*ematisme van het v]/&1 beh&elt ,kant  
de grond/ell+5 van het zuiv]e v]/&1     
wa>van wij twee noemd51 die behoor5 tot 
de groep van analogien d] erv>+4        
#g4 ,ziel1 ,w]eld en ,god4       ,nem5  
wij e5 sluitr$e4     ,alle metal5 zijn  
smeltba>4     ,g\d is e5 metaal4        
,g\d is smeltba>4   ,het laat/e oordeel 
grondt zi* op de beide e]/e4 ,ma> nu kan
 ik ook we] vrag53 hoe kom ik aan het   
e]/e en twe$e oordeel8 ,en als ik dat   
aangewez5 heb1 kan ik we] v]d] vrag54   
,kan ik zoo e9deloos doorgaan8 ,ne56 ,ik
 wil t5 slotte kom5 tot iets dat        
va//aat1 iets1 dat de e]/e s*akel is 9  
mijn ket5 van conclusies4 ,als zoodanige
 v9d ik nu3 ziel1 w]eld1 ,god4  ,deze   
begripp5 zijn onafhankelijk1 niet       
betrekkelijk1 ma> vol/rekt2 niet        
onvoll$ig1 ma> voll$ig4 ,zij v]e5ig5    
alle erv>+5 9 e5 e5heid4 ,z9nelijkheid  
de$ ons wa>nem51 het v]/& gaf ons onze  
erv>+51 het is de r$e1 die ons tot deze 

hoog/e e5h$5 vo]t1 door ,kant ideen     
g5oemd4  ,alles1 wat wij wa>nem5 en     
erv>51 betrekk5 wij op e5 ik1 als het   
wa>nem5d en erv>5d subject4 ,dit ik is  
het r$ebegrip d] ziel4  ,alles1 wat ik  
wa>neem 91 erva> van de natuur1 bes*\w  
ik als e5 deel van e5 al-omvatt5d       
geheel4 ,dit geheel is de w]eld4  ,dat  
l1 de w]eld1 wordt aangezi5 voor het w]k
 van e5 all]hoog/e ,r$e4 ,zoo kom ik tot
 de d]de ,idee3 ,god4  ,deze ideen e*t] 
zijn niet 9 de erv>+ gegev53 ze ligg5   
buit5 de gr5z5 van het k5b>e4 ,ze lokk5 
ons wel1 leid5 ons op d5 weg na>        
ond]zoek en hebb5 als zoodanig wa>de1   
ma> ze /ell5 onze erv>+ niet sam51      
zooals de v]/&sbegripp54 ,het is v]ke]d 
om te me551 dat wij k5nis kunn5 hebb5   
van de object51 die met h5 ov]e5kom54   
,het is e5 waan1 7wa>aan vel5 zi*       
ov]gev571 dat dit kan1 en uit di5 waan  
zijn drie zuiv]e wet5s*app5 ontsprong54 
,op de idee d] ziel heeft m5 de         
,,rationali/is*e ,,zielkunde will5      
opb\w54 ,kant e*t] k5t alle5 zielkunde1 

op erv>+ geb\wd1 op ond]zoek van de     
gegev5s van het bewu/zijn b]u/5d4 ,de   
on/(felijkheid1 de e5heid en da>mee de  
on/]felijkheid d] ziel kan niet bewez51 
do* ook niet w$]legd word54 ,dit is e5  
groot voordeel1 want de zek]heid voor de
 on/]felijkheid d] ziel wordt ons wel   
&]wege gegev54 7zie pag4 #de v4v474  ,de
 ,,le] ,,d] ,,w]eld b]u/ op de idee     
w]eld4 ,wanne] m5 ov] die w]eld1 ov] d5 
kosmos gaat h&el51 v]/rikt het v]/& 9   
teg5/ell+54 ,m5 kan dan ev5go$ bewijz51 
dat de w]eld e5 beg91 als dat zij ge5   
beg9 moet hebb5 gehad2 dat zij          
ruimtelijk zo[el onbegr5sd als begr5sd  
kan zijn1 dat alle sam5ge/elde          
zelf/&igh$5 uit enkele deeltjes be/aan1 
alsook dat er niets enkels is 9 de      
w]eld4  ,er is vrijheid1 d4 w4 z4 er    
zijn v]s*ijn+51 die niet volg5s de wet  
d] causaliteit kunn5 v]kla>d word52 da> 
/aat teg5ov]3 er is ge5e vrijheid1 ma>  
alles ges*i$t met noodw5digheid na>     
natuurwett54  ,kant beh&elt die         
teg5/ell+5 ook en tra*t ze op te loss54 

,m]kwa>dig is1 wat hij zegt van de      
laat/e4 ,de m5s* is burg] van twee      
w]eld53 als v]s*ijn+ is hij ond]worp5   
aan de natuurwett51 als d+ an si* is hij
 vrij4 ,9 de pha5om5ale w]eld he]s*t    
alle5 causaliteit na> natuurwett54 ,9 de
 intelligibele w]eld is de m5s* vrij4 ,9
 zijn causaal bepaald k>akt]1 zooals dat
 9 de pha5om5ale w]eld uitkomt1         
we]spiegelt zi* e*t] zijn intelligibel  
k>akt] en da>om ook is hij              
v]antwoordelijk4  ,op de idee ,god b]u/ 
de ,,speculatieve ,,!ologie1 die ev5e5s 
door ,kant wordt v]worp54 ,ge5 d] drie  
bewijz5 voor het be/aan van ,god a*t hij
 h\dba>4 ,all]e]/ v]w]pt hij het door   
hem met ond]s*eid+ beh&elde bewijs1 dat 
,gods be/aan uit de doelmatigheid d]    
w]eld afleidt4 ,het physis*-!leologis*  
bewijs is o4 a4 da>om niet h\dba>1 wijl 
het alle5 ma> v]kl>5 kan dat de b\wmee/]
 van het heelal ze] ma*tig en wijs1 niet
 alma*tig en alwijs kan gewee/ zijn4    
,het kosmologis* bewijs /elt ,god als de
 e]/e oorzaak4 ,ma> omdat wij e5 e]/e   

oorzaak will5 aannem51 ja1 bijna moet51 
om tot e5heid van k5nis te g]ak51 da>om 
mog5 wij aan die hypo!tis* ge/elde      
oorzaak1 die buit5 de gr5z5 d] erv>+    
ligt1 ge5 w]kelijk be/aan toek5n54  ,het
 ontologis*e bewijs 7,deel ,i1 pag4     
#ahi71 dat uit het begrip ,god zijn     
be/aan afleidt1 wordt v]worp51 wijl het 
be/aan niet tot de k5m]k5 van e5 begrip 
behoort4 ,hond]d w]kelijke daald]s      
bevatt5 niets me] dan hond]d g$a*te4    
,het be/aan zegt hoe e5 d+ zi* tot onze 
k5nis v]h\dt1 het moet bij e5 begrip    
gevoegd word5 en dan krijgt m5 e5       
oordeel1 wa>9 e5 be/aan wordt           
uitgesprok54 ,uit ,god als begrip kan ik
 niet zijn be/aan hal54 ,ik moet dan    
zegg53 ,god is4 ,9 het begrip ,god zijn 
dan e*t] ge5 me] k5m]k5 gekom51 het is  
als be/a&e gezet gepone]d4  ,zoo is dus 
de speculatieve !ologie ook afgebrok54  
,het voordeel is ook we] hi]1 dat da>mee
 mete5 aan de godloo*5+ het wap5 uit de 
h& is geslag54 ,m5 kan ook niet bewijz51
 dat ,god er niet is4 ,er is dus plaats 

voor gelo(4 ,en gelft m5 e5maal aan     
,god1 dn kan de speculatieve idee het   
,godsbegrip l\t]5 en zuiv]51 en da>uit  
alle elem5t5 v]wijd]51 die er niet 9    
hoor54   ,opm4 ,dit g$eelte beh&elt     
,kant 9 de transc5d5tale ,,dialectiek1  
die dus d5 s*ijn moet beh&el51 niet de  
waan1 die individueel is en f door      
slordig wa>nem5 f slordig nad5k5        
ont/aat1 ma> de waan 9 d5 m5s*1 die     
natuurlijk] wijze ont/aat4 ,de r$e      
ontw]pt hi] begripp51 die wij ideen     
kunn5 noem54 ,zij zijn niet kon/itutief1
 ma> regulatief4 ,drie dez] ideen zijn  
er3 ziel1 w]eld1 ,god4  ,deze ideen     
ligg5 buit5 het gebi$ d] erv>+3 ze zijn 
transc5d5t 7wel te ond]s*eid5 van       
transc5d5taal1 wat ,kant zelf helaas    
niet altijd heeft g$aan74 ,door deze    
transc5d5te ideen als object5 voor k5nis
 te beh&el51 heeft m5 de rationeele     
psy*ologie1 kosmologie en !ologie       
gekreg54 ,de e]/e br5gt tot alogis*e    
r$5e]+51 tot p>alogism51 de twe$e tot de
 vi] b]oemde ant9omin1 wa>9 ^! en       

anti!se beide g]e*tigd s*ijn51 de d]de  
tot de drie1 niet h\db>e bewijz5 voor 't
 ,godsbe/aan4   ,ov]blikk5 wij nu de    
kritiek d] zuiv]e r$e4  ,onze           
z9nelijkheid geeft ons wa>nem+51 door de
 aans*\w+svorm5 van ruimte en tijd1 die 
apriori/is* zijn1 geord5d4 ,ons v]/&    
voegt de wa>nem+5 ond] de kategorien    
door middel d] s*ema's4  ,zuiv]e        
wiskunde is mogelijk en ontle5t ha>     
algeme5 geldig en vol/rekt k>akt] aan de
 aprioriteit van tijd en ruimte4 ,uit de
 aprioriteit d] kategorien volg5 enkele 
apriori/is*e grondregels1 wa>na> wij    
onze erv>+ opb\w54 ,de d+5 s*ikk5 zi*   
na> ons4 ,het sub/antie- en             
causaliteitsbegrip zijn hi] het         
voornaam/e4 ,gaan wij de erv>+          
ov]s*rijd51 dan br5gt de r$e ons tot de 
ideen van ziel1 w]eld en ,god1 die ons  
v]borg5 blijv5 en ge5 eig5lijk voorw]p  
van k5nis zijn4 ,het zijn gr5sbegripp54 
,onze k5nis1 die dit e]/ wordt1 als we  
erv>+5 7ge5 wa>nem+57 hebb51 blijft     
bep]kt tot de w]eld d] v]s*ijnsel54 ,de 

a*t] de pha5om5ale w]eld geleg5 n\m5ale 
w]eld blijft ons v]borg54 ,we wet5 alle5
 dat ze be/aat4 ,we moet5 ons ho$5 voor 
de dwal+1 v]s*ijn+ als s*ijn op te      
vatt54 ,ook de v]s*ijn+sw]eld is        
w]kelijk4   ,opm4 ,we gev5 hi] nog e5   
kort s*ema4                             
,,kritiek ,,d] ,,zuiv]e ,,r$e4          
,transc5d5tale        ,transc5d5tale    
,transc5d5tale ae/hetiek4               
analytik4                dialectiek4  --
                     --                 
-- ,ruimte en tijd4        ,kategorien4 
,de r$ebegripp5 (                       
,ideen4 ,apriori/is*e         ,zuiv]e   
-- aans*\w+svorm54   v]/&sbegripp54     
,pha5om5a4            --                
,ziel4 ,n\m5a4               ,d$uctie4  
,p>alogism5 d]                          
psy*ologie4 ,d+ an si*4          --     
,w]eld4                                 
,transc5d5taal          ,ant9omin4 7!ses
 en                        s*ematisme   
van 't       anti!ses7 d]               
v]/&4                rationeele         

kosmologie4                             
,grond/ell+5 van 't   ,god4             
v]/&4 7o4 a4                            
analogien d]                            
erv>+47                        ,de      
sub/antie blijft4    ,de drie bewijz5 d]
                                        
speculatieve                            
!ologie4                                
,causaliteit4         ,,ho(d/uk ,,iii4  
,,practis*e ,,filos(ie4    #h4 ,z$ele]4 
,ev5als 9 de k5nisle] heeft ,kant 9 de  
z$ele] ook e5 ontwikkel+sgang van j>5   
doorgemaakt1 voor hij tot de va//a&e    
opvatt+5 van de kritiek d] practis*e r$e
 7#aghh7 kwam4 ,aanvankelijk oef5de     
,wolff groot5 invlo$4 ,lat] maakt5 de   
,engels*e moraalfilos(51 7,%aftesburry1 
,i1 pag4 #cji7 en ,r\sseau groot5       
indruk4 ,t5 slotte b\wde ook hi] de d5k]
 e5 eig5 trots*5 b\w1 die de tijdg5oot5 
nog me] impone]de1 dan zijn !orie d]    
k5nis4 ,hij v]toont da>mee groote       
ov]e5kom/4  ,de kritiek d] zuiv]e r$e   
zoekt apriori/is*e beg9sel5 te v9d51 ook

 wel transc5d5tale ( =meele g5oemd1 die 
t5 grondslag lag5 aan de k5nis van      
wiskunde1 natuurwet5s*ap en metafysica4 
,die beg9sel5 w>5 als vorm s*]p         
ond]s*eid5 van d5 inh\d d] wa>nem+5 en  
erv>+54  ,op het gebi$ d] e?iek nu zo*t 
,kant ook na> e5 zuiv] beg9sel1 na> e5  
vorm1 wa>ond] zi* alle z$elijk          
voors*rift laat br5g54 ,niet e5 nieuw   
beg9sel1 ma> e5 nieuwe =mule d]         
z$elijkheid wordt 9 de ,kritiek d]      
,practis*e ,r$e opge/eld4    ,autonomie4
  ,de vorm van ons will5 wordt ons niet 
opg$rong51 ma> voorges*rev54 ,de wet    
voor d5 wil is ge5 natuurwet1 die zegt  
dat dit en dat zoo s en niet &]s kn1 ma>
 dat dit en dat zoo behrt4 ,de wet e*t] 
/amt uit onze practis*e r$e ev5go$ a    
priori als de natuurwet uit de zuiv]e4  
,zooals da> het v]/& de natuur de wett5 
voors*rijft1 zoo hi] ook4 ,da>om is     
,kant's z$ele] ,,autonoom3 niem& &]s1   
niets &]s s*rijft ons de z$ewet voor4   
,wijl autonoom1 kan de z$ele] niet b]u/5
 op ,gods wil1 niet op d5 lu/1 niet op  

het algeme5e welzijn4 ,v]worp5 word5 dus
 de moraalsy/em51 die uitgaan van       
,goddelijk gebod1 van d5 lu/ 7h$onisme71
 van het meegevoel1 van de sympa?ie1    
7zie ,i1 pag4 #hd en pag4 #cbc74 ,niet  
op d5 wil van e5 &]1 niet op d5 lu/     
7wa>voor i$] al g5oeg uit zi*zelf zorgt1
 en dat dus niet voorges*rev5 behoeft te
 word57 niet op de sympa?ie1 d4 i4 op d5
 onva/5 bodem van het gevoel1 kan de    
z$ele] b]u/51 die 9 ha> opp]/e beg9sel  
van absolute geldigheid voor i$] en voor
 all5 tijd is4    ,de go$e wil4  ,er is 
ook ma> n d+ te wa>de]53 d5 go$5 wil4   
,alle z4g4 go$e d+5 kunn5 v]ke]d        
aangew5d word54 ,dapp]heid1 e5 deugd1   
kan door booz5 wil v]ke]d word5         
aangew5d2 ev5ze] v]/&1 bekwaamheid1 enz4
 ,wa> het dus bij de z$elijke beoordeel+
 op aankomt1 is niet de v]ri*te daad1   
ma> de wil die voorzat4 ,niets 9 ( zelfs
 buit5 de w]eld is te d5k51 wat onbep]kt
 als go$ gea*t kan word51 dan de go$e   
wil4    ,legaal en moraal4  ,er zijn    
dad51 die op zi*zelf niet zijn af te    

keur51 ma> die eig5lijk to* ge5 voorw]p 
van z$elijke wa>de]+ zijn4  ,de koopman1
 die zijn klant5 e]lijk beh&elt1 om de  
kl&isie niet te v]liez51 de w]kman1 die 
zijn pli*t /ipt v]vult1 om niet ontslag5
 te word51 zij h&el5 beid5 wettig1      
legaal4 ,wij wa>de]5 deze h&elwijze1 ma>
 v9d5 ze niet z$elijk-go$4 7,natuurlijk 
ook niet kwaad67 ,m5 kan ook uit neig+1 
uit gevoel1 uit sympa?ie1 uit           
welwill5dheid1 d5 arme weldo51 d5 vri5d 
bij/aan1 uit e]zu*t zi* beijv]54 ,ma>   
ook dit is nog legaal4 ,sle*ts wanne] m5
 iets doet1 dat m5 zijn pli*t a*t1 zelfs
 tg5 zijn neig+ 91 dan wordt de h&el+   
moreel4 ,de z$ewet te gehoorzam5 uit    
pli*tbesef1 dat is de w>e z$elijkheid4  
,rigorisme4  ,op deze laat/e ond]s*eid+ 
7v4g4 ook ,i1 pag4 #adb7 is veelvuldig  
aanm]k+ gemaakt4 ,m5 heeft ov] 't geheel
 geme5d1 dat ,kant aan de go$e h&el+ uit
 neig+ en sympa?ie te we9ig wa>de       
toes*reef4 ,het is ze] go$ mogelijk1 dat
 m5 iem& bij/aat1 zo[el uit pli*tbesef  
als uit sympa?ie4 ,s*ill]1 die ov]ig5s  

niet teg5ov] ,kant /ond1 drukte dit uit 
9 zijn bek5d v]sje3       ,ga>ne di5 ik 
d5 vri5d1 do* ik doe het helaas nog met 
neig+4     ,en da>om kwelt het mij vaak1
 dat ik de deugd niet bezit4     ,da> is
 ge5 &]e raad3 probe] het1 hem te       
v]a*t51     ,en doe met afs*uw dan1 wat 
de pli*t u gebi$t4   ,ma> vrag5 wij nu3 
wat s*rijft de pli*t1 9 wi5s opvolg+    
alle5 w>e z$elijkheid ligt en wi5s =mule
 uit ons zelf /amt1 dan voor8  ,het     
antwoord da>op geeft de kategoris*e     
imp]atief4 ,h&el zoo1 dat het ri*tsno]  
van w wl tegelijk als voors*rift voor e5
 algeme5e wetgev+ kan geld54 #b ,telk5s1
 wanne] er dus e5 bepaalde daad v]ri*t  
di5t te word5 en wij twijfel51 ( ze go$ 
is1 kunn5 wij vrag53 ,wanne] i$] na>    
mijn beg9sel h&elde1 wat z\ er dan van  
de m5s*heid word58 ,nem5 we ma> n       
practis* voorbeeld4 ,wij kunn5 ons ge5  
sam5lev+ voor/ell5 zond] v]tr\w52 be/ond
 dit niet1 alle bes*av+1 alle           
maats*appelijk sam5lev5 hield op4       
,v]tr\w5 s*5d5 is dus v]ke]d1 omdat     

onmogelijk gew5s*t kan word51 dat i$]e5 
dit doet4  ,deze /elregel is de         
,,kategoris*e ,,imp]atief van ,kant4 ,e5
 imp]atief is het1 omdat de regel       
gebi$5d optre$t1 objectief geldig is    
7imp]>e  gebi$574 ,e5 imp]atief moet    
ond]s*eid5 word5 van e5 maxime1 e5      
subjectieve me5+ van e5 bepaald         
individu4 ,kategoris* is de imp]atief1  
omdat ze niet aan voorwa>d5 gebond5 is1 
ma> algeme5 geldig4 ,ze /aat teg5ov] de 
hypo!tis*e imp]atief 7als ge dokt] wilt 
word51 moet ge 9 de m$icijn5 /ude]57 die
 e5 gebod behel/1 dat sle*ts ond]       
bepaalde voorwa>d5 geldt4  ,de toepass+ 
van d5 kategoris*5 imp]atief op de      
v]s*ill5de lev5som/&igh$5 hangt van vele
 om/&igh$5 af4 ,hij is dus e5 algeme51  
a4 h4 w4 l$ig beg9sel1 ma> kan 9 e5 &]e 
=mule]+ wat concret] kleur bekom54 ,die 
=mule]+ hangt sam5 met de ond]s*eid+ van
 doel en middel4 ,m5 kan nl4 ond]s*eid51
 d+51 die middel zijn1 7bijv4 vo$sel1   
kle$+1 won+1 kun/g5ot71 en die door &]e 
te v]vang5 zijn en e]/ van beteek5is    

word51 als ze tot iem&s behoeve word5   
aangew5d1 en d+5 en p]son51 die doel    
zijn1 die ge5 prijs hebb51 ma> wa>de4   
,dit zijn bijv4 de z$elijke gez9dheid en
 de m5s*4 ,z$elijkheid en de m5s*heid1  
voorzoov]re zij ges*ikt is1 z$elijkheid 
te hebb51 zijn het e5ige wat wa>de      
heeft4 ,en hi]uit vloeit e5 &]e =mule]+ 
van d5 kategoris*5 imp]atief4  ,h&el    
zoo1 dat gij de m5s*heid1 zo[el 9 uw    
eig5 p]soon als 9 d5 p]soon van i$] &]  
imm] tegelijk als doel1 nooit bloot als 
middel bes*\wt4  ,e5 w]kgev] mag dus    
zijn w]knem]s niet bloot als middel51 om
 zijn zaak te drijv51 bes*\w51 e5       
veldhe] zijn soldat5 niet als           
kanonn5vlees* en me] niet1 aanzi54  ,9  
hoev]re hebb5 we nu1 ons zelv5 en de    
m5s*heid als doel bes*\w5d1 te lett5 op 
eig5 z$elijke volmak+1 op het geluk van 
&]56 ,bij sommige sy/em5 /aat het e5e1  
bij &]e het laat/e me] op d5 voorgrond4 
,ook hi] tre$t ,kant1 als 9 de k5nisle]1
 ov]brugg5d op4 ,maak eig5 volkom5heid  
en &]] geluk tot doel van uw h&el+54 ,e5

 &] kan ik niet volkom5 mak53 de        
volkom5heid be/aat 9 de gez9dheid en die
 kan ik e5 &] niet s*5k54 ,eig5 geluk te
 v]zorg5 is ge5 z$elijke pli*t1 dat     
/reef ik van zelf al na4  ,wij hebb5 dus
 pli*t5 teg5 ons zelv5 7volmak+ van     
li*amelijke en gee/elijke kra*t7 en     
teg5ov] &]5 7hulpbetoon74 ,m$elijd5 als 
gevoel v]w]pt ,kant3 het is e5 v]me]d]+ 
van lijd52 wat hij eis*t1 is m$elijd5   
als daad1 de kla>/a&e hulpva>digheid4   
,de vri5ds*ap wordt ze] hoog gea*t1 9   
ha> is ev5wi*t van a*t+ en g5eg5heid4   
7,voor de groote1 ook z$elijke beteek5is
 van het huwelijk _h ,kant we9ig oog74  
,vatt5 wij het gezegde kort sam51 dan   
krijg5 wij3  ,er is e5 apriori/is* =meel
 e?is* beg9sel1 niet /eun5d op iem& (   
iets &]s4  ,het v]/& geeft zi*zelf de   
wet3 onze z$ele] is autonoom4 ,dat      
zuiv]e z$elijk beg9sel is de kategoris*e
 imp]atief4 ,wa>a*tig z$elijk1 moreel1  
h&elt alle51 wie zijn pli*t doet teg5   
zijn neig+ 94 ,legaal h&elt hij1 die uit
 neig+ ( uit nuttigheidsoogpunt h&elt4  

,voorw]p van z$elijke wa>de]+ is alle5  
de go$e wil4  ,de kategoris*e imp]atief 
eis*t1 dat wij onze p]soonlijke z$elijke
 inzi*t51 onze maxim5 z /ell51 dat zij  
algeme5e objectieve z$elijke beg9sel5   
kunn5 zijn2 dat wij nooit e5ig m5s*     
alle5 als middel beh&el54  ,de bijzond]e
 pli*t5 zijn pli*t5 teg5 ons zelv5 7eig5
 volmak+7 en &]5 7hun geluk74       #i4 
,!ologie4  ,kant _h de speculatieve     
!ologie v]lat54 ,de idee ,god 0 e5 waan 
geblek51 e5 wel natuurlijk]wijze ont/aan
 idee1 ma> desniettem9 e5 gr5sbegrip1   
onze erv>+ te bov5 ga&4 ,de bewijz5 voor
 het be/aan ,gods w>5 gewog5 en te li*t 
gevond54 ,v]dwe5 da>mee ook het gelo(   
aan ,god8 ,en 01 met de afbraak d]      
rationeele psy*ologie ook het gelo( aan 
's m5s*5 on/]felijkheid v]nietigd8 ,ne54
 ,no* het gelo( aan ,god1 no* dat aan   
vrijheid en on/]felijkheid 0 te loor    
gegaan4 ,als gelo( w>5 zij beh\d54      
,wa>op b\wde zi* dat8 ,_h het grond8    
,ja1 die 0 te v9d5 9 het z$elijk        
bewu/zijn6  ,wij gev5 ons zelv5 de wet1 

dus vrij zijn wij4 ,onom/ootelijk va/   
/aat de z$ewet4 ,en van dat feit        
uitga&e1 weet de m5s* zi* burg] van e5  
intelligibele w]eld1 wa> vrijheid       
he]s*t4 ,met de zuiv]e r$e bewijs ik die
 vrijheid niet1 ma> als po/ulaat vloeit 
ze onmiddellijk voort uit de praktis*e  
r$e1 die ons de z$ewet oplegt4 ,9 de    
k5nisle] is aangetoond1 dat het aannem5 
d] vrijheid niet tg5 de r$e /rijdt4 ,da>
 is de ruimte gemaakt voor de po/ulat51 
die de practis*e r$e /elt4 ,en kunn5 wij
 ons ge5 aans*\welijke voor/ell+ mak5   
van de &]e w]eld1 wij mog5 to* e5 &]e   
causaliteit v]ond]/ell5 voor de w]eld d]
 d+5 an si*4  ,het gelo( ,,aan ,,de     
,,on/]felijkheid ,,d] ,,ziel is ev5e5s  
e5 po/ulaat d] practis*e r$e4  ,wat     
eis*t de z$ewet8 ,dat wij er volkom5 na>
 zull5 h&el54 ,ma> 9 dit korte lev5 v9dt
 die volkom5 ov]e5/emm+ tuss*5 wet en   
lev5 niet plaats4 ,zoo hop5 wij op e5   
voortdur5d be/aan1 opdat wij hoe lang]  
hoe me] het z$elijk ideaal zull5 kunn5  
nad]54  ,ev5e5s zijn we g]e*tigd1 en dit

 is het d]de po/ulaat1 aan ,god te      
geloov54  ,deugd en gelukzaligheid moet5
 sam5gaan1 ma> 9 dit lev5 zi5 wij dit   
dikwijls &]s4 ,zoo moet5 wij aannem51   
dat alle5 e5 l-wijs1 l-go$1 l-ma*tig    
wez51 dat de z$elijke w]eld rege]t1 dat 
de natuur ges*ap5 heeft1 re*t zal do5 en
 de jui/e v]h\d+ zal h]/ell54  ,op het  
z$elijk zelfbewu/zijn b\wt ,kant dus de 
drie groote religieuze beg9sel51 die hij
 /e$s aanh+3 vrijheid1 on/]felijkheid1  
,god4 ,niet op d5 godsdi5/ b]u/ de      
moraal1 zooals zoo dikwijls gele]d 04   
,ook hi] ke]t ,kant om4 ,aan de zek]heid
 van de z$ewet en aan h>e maje/eit      
ontspr+t ons gelo(4  ,hoe is nu de      
v]h\d+ tot de geop5ba>de religies8 ,de  
inh\d d] eig5lijke religie valt sam5 met
 die d] moraal4 ,de r$e heeft nu na te  
gaan1 welke van de bijzond]e            
toevoegsel51 die de be/a&e hi/oris*e    
godsdi5/5 voeg5 bij het zuiv]e r$egelo(1
 te re*tva>dig5 zijn4 ,da>bij mag m5    
niets van te vor5 aannem51 no* v]w]p54  
,kant zelf wa>de]t d5 bijbel ze] hoog en

 tra*t vele *ri/elijke le]/ukk5 e5      
wijsge]ige beteek5is te gev51 bijv4 d5  
zond5val1 de w$]geboorte1 de            
,*ri/usidee1 de k]k4 ,veel me]1 dan de  
d5k]s d] aufklrung1 weet ,kant de       
hi/oris*e roep+ d] k]k te wa>de]54 ,zij 
0 het w]ktuig om de zuiv]e religie 9 h>e
 vorm5 te v]breid54 ,het wond]5gelo( a*t
 hij teg5 de wett5 d] erv>+ en niet     
noodig voor onze z$elijke v]heff+4 ,voor
 d5 !oloog als gele]de eis*t ,kant      
vrijheid--op d5 kansel heeft hij de     
gebruikelijke symbol51 wa>9 de wa>heid  
zi* hult1 te e]bi$ig54       #aj4       
,/aats-re*tsle]4 ,opvo$+sle]4  ,de      
z$ewet eis*t de gez9dheid1 het re*t1 de 
wet van d5 ,/aat vraagt niet me] dan de 
h&el+4 ,deg5e1 die de wet ov]tre$t1     
ontvangt /raf4 ,deze wordt niet gegev51 
opdat niet gezondigd wordt1 no* tot     
v]bet]+ d] misdadig]s1 ma> als v]geld+3 
i$] moet dt krijg51 wat hij v]di5t4  ,d5
 be/5 rege]+svorm a*t ,kant1 die zo[el  
d5 ,am]ikaans*5 vrijheidsoorlog als de  
,frans*e revolutie met groote           

belang/ell+ volgde1 en democratis* gez9d
 01 e5 con/itutioneele mon>*ie4 ,de     
wetgev5de ma*t hoort bij het volk1 de   
uitvo]5de bij d5 kon+1 de re*tspraak bij
 door het volk gekoz5 re*t]s4 ,erfelijke
 adel behoort er niet te zijn4 ,vrijheid
 van g$a*t5uit+ bevord]t het algeme5    
welzijn4  ,m5 mag met grond hop51 dat de
 m5s*heid vooruitgaat1 zo[el 9 z$elijk  
als 9 v]/&elijk en te*nis* opzi*t4      
,gelo(de m5 niet aan di5 vooruitgang1   
dan z\ m5 zijn pli*t1 aan dez5 m$e te   
w]k51 niet kunn5 v]vull54  ,ook de erv>+
 spreekt er voor4 ,wel s*ijn5 de /e$s   
me] gehoorde kla*t5 ov] d5 a*t]uitgang  
van het m5s*elijk gesla*t da> teg5 9 te 
gaan1 ma> deze bewijz5 sle*ts1 dat de   
m5s*heid ha> ideaal hoog] heeft le]5    
/ell54  ,er is dus hoop1 dat de m5s*heid
 me] en me] d5 toe/& van eeuwig5 vr$e   
nad]t4 ,dit is het doel d] ges*i$5is3   
uit d5 nood/aat tot d5 r$e/aat          
7,v]nunft/aat7 te kom54  ,eig5baat1 die 
zek]heid w5s*t voor h&el en v]ke]1 w]kt 
sam5 met de ontwikkel+ van het z$elijk  

bewu/zijn4 ,s*eidsg]e*t zal miss*i5     
e5maal d5 oorlog v]vang54 ,dit optimisme
 voor de toekom/ maakte ,kant niet bl9d 
voor de vele gebrek5 van d5 m5s* zooals 
die nu is en zoo /]k tr$5 die soms 9 't 
li*t1 dat m5 wel 9 ,kant e5 voorloop]   
van 't pessimisme heeft will5 zi54  ,ov]
 opvo$+ heeft ,kant hi] en da> me5+5    
geuit1 t]wijl er ook e5 v]zamel+ van    
aanteek5+5 be/aat ov] dit ond]w]p4 ,het 
is belangrijk er op te wijz51 dat hij de
 teg5voet] is van ,locke--,r\sseau en   
,bas$[ t5 opzi*te d] z$elijke opvo$+4   
,absoluut is hij er teg51 om de         
voors*rift5 d] z$ele] door beloon+      
aanlokkelijk te mak51 om door 't opwekk5
 van 't e]gevoel e5 naijv] tot z$elijke 
inspann+ te vo]51 om door de gevolg5 af 
te s*rikk5 van de ondeugd4 ,het k9d moet
 langzam]h& bewu/ word5 van het z$elijk 
grondbeg9sel1 dat hij 9 v]s*ill5de      
om/&igh$5 ziet toegepa/4 ,m5 moet het   
k9d ov] bijzond]e gevall5 do5 nad5k54   
,de natuurlijke /raf van ,r\sseau laat  
het k9d opkom5 voor de gevolg5 van zijn 

daad4 ,kant wil1 dat het de s*&e1 niet  
de s*ade van zijn ondeugd inzie4 ,ev5m9 
is hij er voor1 /]k op het gevoel van   
het k9d te w]k54 ,door gew5n+ en intoom+
 moet het k9d g$iscipl9e]d word51 als   
voorb]eid+ voor de eig5lijke wilsopvo$+4
  ,ondanks dit diepe !oretis*e v]s*il1  
_h ,kant groote sympa?ie voor ,bas$['s  
inri*t+ te ,dessau1 die hij als e5      
proefs*ool bes*\wde4 ,die sympa?ie h+   
ook hi]mee sam51 dat ,kant we9ig        
voordeel ziet 9 het opri*t5 van s*ol5   
door d5 /aat en de vor/52 deze zull5 met
 hun ond]ri*t ge5 algeme5-m5s*elijke    
vorm+ na/rev51 ge5 w]eldburg]s kweek51  
ma> sle*ts eig5 bizond]e doele9d5       
najag54 ,de /i*t+ van s*ol5 is bet]     
toev]tr\wd aan weld5k5de1 v]li*te m5s*54
  ,dat ,kant1 die door e5 v]/&ige       
lev5swijze zi* zelf bij zwak            
li*aamsge/el vrij gezond _h wet5 te     
h\d51 de li*amelijke opvo$+ niet ong5eg5
 is1 behoeft nauwelijks v]meld+2 ev5m9  
dat de d5k]1 die op de ontwikkel+ d] r$e
 zoo groot5 nadruk lei1 zi* erg]de aan  

e5 vorm5di5/ kweek5d godsdi5/ond]wijs1  
dat veel onbegrep5s liet van buit5 le]54
         ,,ho(d/uk ,,iv4  ,,slot4       
#aa4 ,s*oonheidsle]4  ,de le] van het   
s*oone 7da> ,kant ae/hetica gebruikt 9  
d5 z9 van wa>nem+sle]1 is het bet] hi]  
het woord ae/hetica te v]mijd57 wordt 9 
de d]de critiek beh&eld1 die 9 indeel+  
zooveel ov]e5kom/ met de e]/e v]toont1  
dat de /( gep]/ wordt 9 ondoelmatige    
vorm54 ,de critiek d] zuiv]e r$e        
beh&elde ho(dzakelijk de w]k+ van 't    
v]/&4 ,die d] practis*e r$e ziet1 met   
ha> z$ele]1 op d5 wil4 ,de critiek d]   
oordeelskra*t betrekt1 met h>e beh&el+  
van het s*oone1 ook het gevoel 9 d5 kr+ 
d] ,kant's*e ond]zoek+54  ,ook t5       
opzi*te van het s*oone neemt ,kant e5   
/&punt 9 tuss*5 empirisme en            
rationalisme4 ,voor de ,engels*5        
7,burke1 ,i1 pag4 #cbd7 0 het mooie e5  
z9nelijk welgevall5 gewee/4 ,baumg>t5   
7,i1 pag4 #ceg71 uit de s*ool van       
,wolff1 _h het s*oone geleg5 gea*t 9 het
 d+1 het s*oonheidsgevoel als e5 lag]e1 

m9d] held]e k5nis bes*\wd4  ,ook hi] we]
 toont ,kant de w]kzaamheid van het     
wa>nem5de subject aan4 ,het s*oone is   
niet gelijk met het w>e1 dat e5 voorw]p 
van k5nis is4 ,het s*oone wordt ook niet
 bege]d1 vanwege zijn nuttigheid ( zijn 
z$elijke wa>de1 zooals nuttige en go$e  
d+51 ma> het wordt bes*\wd4 ,het s*oone 
wordt niet1 als aang5ame spijze ( drank 
z9nelijk g5ot51 het wordt niet practis* 
gebruikt4  ,het s*oone behaagt ons dus1 
bevalt ons1 zond] dat wij er belang bij 
hebb51 het wekt e5 belangeloos          
welgevall54 ,dat welgevall5 ont/aat1 als
 wij1 bij de wa>nem+ van e5ig voorw]p1  
fantasie en v]/& 9 ev5wi*t kunn5 lat5   
w]k54 ,wa> wij iets gemakkelijk opvatt51
 is het voor ons doelmatig4 ,zi5 wij    
bijv4 e5 mooie figuur1 wi] lijn5 wij    
zond] moeite volg51 dan pa/ dat aan bij 
onze opm]kzaamheid2 zond] dat die figuur
 e5 doel heeft1 en wij het doel er van  
vrag51 is er to* iets doelmatigs 91 voor
 ns4 ,de aans*\w5de m5s* maakt de       
s*oonheid en het is jui/] te zegg51 dat 

iets s*oon gevond5 wordt1 dan dat iets  
s*oon is4  ,om iets s*oons voort te     
br5g51 moet m5 ov] me] gav5 bes*ikk5 dan
 om het te g5iet54 ,hi]voor is alle5    
smaak noodig1 voor het e]/e g5ie4 ,ze]  
mooie opm]k+5 geeft ,kant ov] het g5ie  
7voorzoov] hij1 9 afwijk+ van het       
huidige spraakgebruik1 da>ond] niet het 
wet5s*appelijk1 ma> alle5 het arti/iek  
g5ie v]/aat74 ,g5ialiteit is e5         
gelukkige aanleg1 wa>door de natuur de  
kun/ regels geeft4 ,het g5ie is         
oorspronkelijk1 s*epp5d3 zijn w]k5 kunn5
 tot navolg+ opwekk51 zij kunn5 niet    
nageboot/ word54 ,de wa>a*tige kun/5a>  
is gans* ond]s*eid5 van d5 w]kman3 die  
kan bepaalde voors*rift5 gev5 en na>    
va/ge/elde regels h&el54 ,&]s het g5ie4 
,hoe het g5ie zijn product voortbr5gt1  
kan hij zelf niet bes*rijv5 (           
wet5s*appelijk aantoon51 da>om heeft hij
 het ook niet 9 zijn ma*t1 zijn s*epp+5 
na> welgevall5 en planmatig uit te d5k5 
en &]5 dit 9 zoodanige voors*rift5 m$e  
te deel51 dat zij da>door 9 /aat zijn1  

d]gelijke product5 voort te br5g54  ,met
 deze opvatt+ van het g5ie /aat ,kant   
midd5 9 zijn tijd1 die de beteek5is d]  
s*epp5de fantasie1 d] individueele      
begav+ voor de kun/ 9 held] li*t _h     
ge/eld2 e5 tijd ook1 wa>voor g5ie soms  
g+ beteek55 e5 m5s*1 met e5 zi* ook 9 de
 lev5spractijk uitlev5de1 ongebond5     
fantasie1 met e5 zu*t om de s*oonheid   
ook 9 het lev5 te zoek5 en te           
v]w]kelijk51 op van het burg]lijke      
fatso5 v] afligg5de pad54  ,te          
ond]s*eid5 van het s*oone is het        
,,v]hev5e4 ,dit kan f door zijn groo!id1
 ( door zijn geweld1 zijn kra*t tot ons 
sprek5 7ma!matis*e en dynamis*e         
v]hev5heid74 ,de laat/e br5gt ons 9 de  
/emm+1 wa>van de di*t] zegt3            
,betoovr5d blijkt natuur1 ook als zij   
daagt t5 /rijde4     ,de blik bewond]t1 
s*oon hij beeft4   ,a>dbev+51           
ov]/room+51 /orm51 kunn5 di5 invlo$     
hebb54  ,9 het gevoel voor het v]hev5e  
ligt iets ne]drukk5ds3 de m5s* gevoelt  
zijn eig5 kle9heid4 ,ma> tegelijk]tijd  

ziet hij er iets 9 van de one9digheid1  
die n]g5s wa> te nem5 is4 ,niet met het 
v]/&1 ma> met de r$e komt de fantasie nu
 9 sam5w]k+2 de one9digheid imm]s is e5 
r$e-idee4 ,t]wijl wij ons dus e]/ als   
z9nelijke m5s* kle9 gevoel51 word5 wij  
we] opgehev5 als r$e-wez5s4  ,het gevoel
 voor het komis*e1 ev5e5s v]want met1   
ma> ond]s*eid5 van dat voor het s*oone1 
ont/aat wanne] e5 gespann5 v]wa*t+      
plotsel+ 9 niet ov]gaat #c4 ,zoo word5  
we als 't w>e voortdur5d opgewond5 en   
loop5 plotsel+ af4 ,veel gewi*t he*t    
,kant aan de hi]mee gepa>d ga&e         
li*amelijke gewa>word+51 die ons        
kra*tig] lev5sgevoel gev54       #ab4   
,kant's invlo$4  ,kant's invlo$ is      
ov]weldig5d gewee/4  ,aanvankelijk      
begrep5 zijn tijdg5oot5 hem niet4 ,niet 
tot e5 bepaalde p>tij behoor5de1 me5de  
i$] 9 hem e5 vij&1 zond] me] te zi54    
,re9hold zegt da>omtr5t 9 zijn briev5   
ov] de ,kantiaans*e ,wijsbege]te1 dat   
i$] hem voor e5 vij& aanzag3 de         
dogmatici voor e5 scepticus1 die alle   

zek]heid van 't wet5 ond]groef1 de      
sceptici voor iem&1 die e5 nieuw        
dogmatis* sy/eem w\ opb\w51 de          
spirituali/5 voor e5 mat]iali/1 de      
mat]iali/5 voor e5 spirituali/1 enz4    
,lang duurde die misk5n+ niet4  ,op     
v]s*ill5de wijz5 w]kte ,kant4  ,zijn    
s*oonheidsle] trok d5 groot5 d5k]       
,s*ill]1 en door dez5 raakte ook ,goe!  
met ,kant bek5d4 ,s*ill] heeft ,kant's  
le] van het s*oone v]d] ontwikkeld4     
,re9hold 7#ageh-ahbc7 heeft door zijn   
briev5 veel g$aan tot popul>ise]+ d]    
,kantiaans*e wijsbege]te4 ,g$eeltelijk  
afwijk5de le] v]kondigde ,maimon1 die   
zi* met ongelo(lijke moeite 7hij 0 e5   
,pools*e ,jood7 tot zoo'n hoogte _h     
opgew]kt1 dat ,kant zei1 dat niem& als  
hij zoo go$ de ho(dzaak _h v]/aan4      
,weldra w]d aan alle univ]siteit5 bijna 
het criticisme gele]d en le]>51 die zi* 
teg5 ,kant v]zett51 w]d5 van geliefde en
 gea*te mee/]s v]get5 groo!d54  ,van    
he9de en v] kwam m5 na> ,kon+sb]g5 om   
,kant te zi5 en te hoor54  ,enkele      

uitdrukk+5 kunn5 aantoon51 welk e5      
invlo$ m5 hem toes*reef4  ,m5delssohn   
sprak van d5 alles v]nietig5d5 ,kant en 
,jean ,paul riep 9 gee/drift uit1 dat   
,kant met zijn z$ele] gn li*t _h do5    
opgaan1 ma> zlf e5 glanz5d zonnesy/eem  
04  ,ook 9 ons l& vond de ,kantiaans*e  
wijsbege]te belang/ell+4 ,als aanhang]  
da>van de$ zi* k5n5 ,k9k] 7#agfd-ahde71 
e5 gee/ig s*rijv]1 die van #ahag-ahcj   
hoogle]a> 9 de ,holl&s*e taal aan de    
univ]siteit te ,leuv5 04 ,ov] hem als   
wijsge] heeft ,pr(4 v4 d4 ,wijck        
uitvo]ig geh&eld4  ,de ,kantiaans*e     
wijsbege]te w]d be/r$5 en het oude      
,*ri/elijk gelo( geh&haafd door d5 di*t]
 ,rhijnvis ,fei? 7#agec-ahbd71 die 9    
#ahjf3 ,briev5 aan ,sophie ov] d5 gee/  
van de ,kantiaans*e wijsbege]te s*reef1 
welke door ,k9k] 9 e5 v9nig ges*rift3   
,briev5 van ,sophie aan ,fei?1          
beantwoord w]d54  ,het v]d]e v]loop d]  
wa>de]+ blijkt uit het v]volg4          
,,twe$e ,,afdeel+4  ,,de ,,tijd ,,van   
,,de ,,speculatieve ,,wijsbege]te4      

#ac4 ,voorloopige opm]k+54  ,na ,kant is
 er veel lev5 9 de ,duits*e wijsbege]te4
 ,er word5 groote sy/em5 geb\wd4 ,zooals
 9 de /aatkunde 9 het beg9 d] #ai;de    
eeuw i$] ja> haa/ e5 nieuwe politieke   
indeel+ ont/ond1 zoo kwam 9 de          
wijsbege]te met elk ja> bijna e5 nieuw  
/elsel4  ,duits*l& is het leid5de l& 9  
het e]/e g$eelte d] #ai;de eeuw4 ,da>   
valt de lett]kundige bloei g$eeltelijk  
nog sam5 met de wijsge]ige1 de w$]oplev+
 van het ,duits*e nationaal gevoel wordt
 mee bevord]d door de d5k]s4  ,j5a is e5
 belangrijke /ad geword54 ,da> ontmoet5 
elka> d5k]s en di*t]s4 ,da> won5 all]lei
 bek5de figur5 uit de ,duits*e          
lit]atuur4 ,da> vo]t m5 zw>e gesprekk51 
is m5 bezig omv] te hal5 en we] op te   
b\w54 ,da> is het br&punt van het       
romantisme4  ,wat wil de romantiek8 ,het
 is moeilijk1 om e5 zoo veelsoortig zi* 
uitlev5de beweg+ kort te teek551 beweg+1
 die niet alle51 niet all]e]/ van       
wijsge]ig5 a>d is4 #d  ,zij is e5 zi*   
uit d5 tijd van gewoel en drukte1       

t]ugtrekk5 op het eig5 zelf1 niet e*t]1 
om dit 9 a&a*tige bes*\w+ te            
v]gee/elijk5 en te v]diep51 zooals de   
my/ici d] middeleeuw51 ma> om dit te    
op5b>5 9 de kun/1 om dit uit te lev5 9  
de arti/ieke s*epp+51 vooral d]         
lett]kunde4 ,v] bov5 het lev5 van all5  
dag1 bov5 de kle9e burg]m5s*jes d5kt zi*
 de g5iale kun/5a> v]hev51 niet gebond5 
door de eis*5 van de he]s*5de moraal1   
no* veel m9d] door die van het fatso54  
,de nu*t]e tijd d] aufklrung wijkt nu t5
 volle4 ,het bezadigde v]/&1 dat ge5    
diept5 k5t1 wijkt voor e5 kra*tig       
/room5d gevoel1 dat /e$s me] opborrelt4 
,het v]plaat/ d5 m5s* als 9 e5 &]e      
w]eld4 ,de w]kelijkheid wordt gezi5 ond]
 s*em] van geheimz9nigheid4             
,sprookjespozie ont/aat en de romans    
zijn vol van geheimz9nige v]hal51       
avontuurlijke gebeurt5iss54 ,de oog5    
gaan op5 voor de s*oonheid van e5       
man5a*t2 voor de /emm+1 die het ,duits*e
 w\d kan gev51 wordt het h>t gevoelig4  
,het vad]l& met al zijn h]9n]+5 spreekt 

tot de v]beeld+3 de hi/oris*e roman     
ont/aat4 #e ,de ,s*legels1 ,tieck1      
,novalis1 zijn de mann5 d] romantiek1   
,s*ell+ is hun wijsge]4  ,v]toont de    
filos(ie veel ov]e5kom/ met die ri*t+1  
het is to* m9d] jui/ om de filos(ie uit 
de e]/e #dj j>5 van de #ai;de eeuw die  
d] romantiek te noem54 ,hegel1 de       
groot/e d5k] uit di5 tijd1 is ge5 dwep5d
 romanticus als ,s*ell+4  ,bet] spreekt 
m5 van de speculatieve filos(ie4 ,wat   
zijn h>e k5m]k58 ,zij knoopt aan bij    
,kant's le]3 de li*amelijke w]eld is e5 
v]s*ijnsel1 die he5wij/ op e5 absolute  
w]kelijkheid1 de intelligibele w]eld4   
,die intelligibele w]eld heeft zij te   
b]eik5 met het d5k53 het zuiv]e d5k5    
moet ons de wa>heid br5g54  ,de me?ode  
is dus apriori/is*2 e5 opb\w van        
/elsels1 die niet op erv>+sgrondslag    
/eun51 ma> van uit het d5k5 gecon/rue]d 
word51 wordt beproefd4  ,zijn die e5maal
 gevond51 dan heeft m5 d5 z9 d] d+5     
v]/aan1 de w]kelijkheid wordt gek5d4    
,drie groote speculatieve filos(5 zijn  

er4  ,fi*te1 de e?icus1 die 't mee/     
uitgaat na> de z$5le]4  ,s*ell+1 de     
kun/5a>1 die kun/ als hoog/e wijsbege]te
 ziet4  ,hegel1 de d5k]4  ,fi*te vormt  
ge5 s*ool1 ,s*ell+ v9dt gee/v]want51    
,hegel vormt e5 s*ool1 die op v]s*ill5de
 t]re95 w]kzaam is4 ,zijn invlo$1 hoewel
 dikwijls niet erk5d1 /eekt 9 onz5      
arbeid1 onze begripp51 onze problem54   
,hij heeft zi* +egrav5 9 het gee/eslev5 
d] eeuw 7,euck574 ,de s*ool van ,hegel  
vormt met ha> l9k]zijde d5 ov]gang tot  
het positivisme 9 ,duits*l&4  ,9        
,s*op5hau] v9dt de romantiek e5         
pessimi/is*5 filoso(4    ,dit g$eelte is
 g5oemd de tijd d] speculatieve         
filos(ie4 ,want er w>5 ook &]e1 ge5sz9s 
onaanzi5lijke d5k]s1 nev5s de g5oemde4  
,ond] h5 valt te noem5 ,h]b>t1 die op   
ziel- en opvo$kundig gebi$ tot nu nog   
invlo$ uitoef5t4         ,,ho(d/uk ,v4  
,,fi*te4    #ad4 ,lev5 en ,w]k54  ,lev54
  ,de e]/e d] groote d5k]s uit dit      
tijdvak is ,johan ,gottlieb ,fi*te1 als 
zoon van arme oud]s d5 #ai ,mei #agfb te

 ,ramm5au 9 ,silezi gebor52 t5gevolge   
van zijn tal5t om preek5 te on?\d51 door
 e5 rijk grondbezitt] ontdekt2 door dez5
 9 /aat ge/eld te /ude]51 en zoo /ud5t 9
 ,j5a en ,leipzig geword54 ,uit         
moeilijke geldelijke om/&igh$5 g]aakt   
hij1 door huisond]wijz] te ,zuri* te    
word54 ,hi] maakt hij k5nis met         
,pe/alozzi1 d5 g5ial5 vad] d]           
#ai;de-eeuws*e opvo$+ en v9dt er 9 de   
ni*t van d5 di*t] ,klop/ock zijn aan/a&e
 vr\w1 wi] v]mog5 het hem lat] mogelijk 
maakte e5 eig5 ha>d te /i*t54 ,van      
,zuri*1 wa> zijn positie moeilijkh$5    
meebra*t--hij hield de oud5 elke week de
 door h5 begane opvo$kundige f\t5 ond]  
de oog56--v]trok hij na> ,j5a1 wa> hij  
k5nis maakte met ,kant's wijsbege]te4   
,wat 9 vroeg]5 tijd de lez+ van         
,desc>tes w]k5 voor vel5 01 dat 0 die   
van ,kant's boek5 voor ettelijk5 9 deze 
j>53 e5 op5b>+4 ,9 gee/drift ont/ok5    
voor de groots*e g$a*t5 van d5          
,kon+sb]g]1 tra*t ,fi*te hem--hij 0 op  
reis na> ,w>s*au1 wa> hij huisond]wijz] 

hoopte te word5--te sprek5 en geeft als 
aanbevel+ e5 9 vijf wek5 ontworp5       
ges*rift3 ,proeve e5] critiek van alle  
op5b>+4 ,het ges*rift en zijn s*rijv]   
beviel5 ,kant4 ,deze zorgde voor e5     
uitgev]4 ,door e5 v]giss+ 7( uit li/87  
liet de laat/e d5 naam des auteurs weg1 
en het publiek dat jui/ 9 di5 tijd      
,kant's godsdi5/wijsbege]te vol spann+  
v]wa*tte1 zag het boekje voor ,kant's   
w]k aan4 ,to5 de mak] bek5d 01 0 ,fi*te 
9 n slag e5 b]oemd man4 ,weldra is hij  
als opvolg] van d5 na> ,kiel v]trokk5   
,re9hold pr(essor te ,j5a4 ,hi] krijgt  
hij moeite met de gee/elijkheid weg5s   
,zondagsvoordra*t5 met de /ud5t51 wi]   
ruwe corpsmani]5 hij tra*tte te v]za*t54
 ,9 #agii wordt hij weg5s e5            
tijds*rift>tikel door de ,saksis*e      
rege]+ bij die van ,weim> van a!sme     
bes*uldigd4 ,heftig antwoordt ,fi*te4   
,hij dreigt1 indi5 hij 9 't ongelijk    
ge/eld wordt1 met ontslag4 ,dat wordt   
hem nu1 zelfs met ,goe!'s toe/emm+1     
gegev54 ,na> ,b]lijn v]trokk51 v9dt hij 

da> wlkom on?aal 9 d5 kr+ van bek5de    
figur5 uit de romantiek3 de gebro$]s    
,s*legel1 ,tieck1 ,s*lei]ma*]4 ,hi] h\dt
 hij 9 #ahjh zijn gloei5de toesprak5 tot
 de ,duits*e natie1 wa>9 hij w$]oplev+  
van het ,duits*e l& door opvo$+ pr$ikte4
 ,9 #ahaj wordt hij hoogle]a> aan de te 
,b]lijn opg]i*te ,univ]siteit4 ,zijn    
plan1 om als veldpr$ik] mee te gaan 9 d5
 veldto*t van #ahac geeft hij op4 ,to*  
wordt hij sla*t(f] van d5 oorlog3 zijn  
vr\w v]pleegt gewond51 hij wordt met    
koorts besmet en /]ft 9 #ahad4  ,fi*te 0
 e5 s*oone1 indrukwekk5de1 ru/eloos     
w]k5de p]soonlijkheid1 van groote       
welsprek5dheid en 9 sommige zijn] w]k5  
van s*itt]5d5 /ijl4 ,aan d5 indruk zijn]
 ma*tige p]soonlijkheid onttrok s*i]    
niem& zi*4 ,zijn ge/]nte ov]/raalde door
 zijn li*t het s*ijnsel van mann5 als   
,maimon1 ,beck1 ,re9hold en &]52 het    
s*itt]de naa/ dat van ,kant met         
onv]flauwd5 glo$4    ,w]k54  ,fi*te's   
w]k5 zijn niet alle van d5zelfd5 a>d4   
,sommige zijn me] 9 drog51 s*ola/iek5   

vorm1 &]e 9 vurige taal4 ,na zijn       
v]huiz+ na> ,b]lijn ond]g+ hij &]e      
invlo$51 hij zag mr van de w]eld1 /elde 
groot] belang 9 het politieke lev5 van  
die dag51 9 d5 gang d] w]eldges*i$5is4  
,m5 heeft dan ook wel will5 bew]51 dat  
er eig5lijk twee filos(ien van ,fi*te   
zijn1 die uit zijn e]/e en die uit zijn 
twe$e p]iode4 ,ongetwijfeld tre$t 9 zijn
 lat]e lev5sj>5 de belang/ell+ voor     
godsdi5/ige en praktis*-wijsge]ige      
vraag/ukk5 me] op d5 voorgrond4 ,vors*]s
 van d5 e]/5 rang 7,kuno ,fis*]1        
,falck5b]g7 me55 e*t] 9 zijn le] wel e5 
ontwikkel+sgang te ontdekk51 ma> ge5    
total5 omke]4  ,9 #agid v]s*e5 de       
,grondslag d] geheele wet5s*apsle]4 ,9  
#agig gaf hij da> nog ,inleid+5 op en 9 
#ahjj v]s*e53 ,de ,be/emm+ des m5s*54   
,v]d] zijn te noem53 ,de ,grondslag van 
het ,natuurre*t na> de beg9sel5 d]      
,w4-,l4 7#agif7 en de ,z$ele] na>       
dezelfde beg9sel5 7#agih74  ,als e]/e   
lectuur wordt aanbevol53 7de mee/e w]k5 
9 ,reclams go$koope uitgav57 ,de        

toesprak5 tot de ,duits*e natie1 ,de    
be/emm+ van d5 m5s*1 ,sy/eem d] ,z$5le] 
en ,feit5 van het ,bewu/zijn 7#ahaa74   
#ae4 ,!oretis*e filos(ie4  ,fi*te is e5 
zelf/&ige le]l+ van ,kant4 ,hij heeft   
niet di5s le] nagepraat1 gepopul>ise]d (
 9 ond]deel5 gewijzigd4 ,hij is van uit 
het h>t di] le] zlf v]d] gegaan4 ,wat   
ond]s*eidde hem van ,kant8 ,deze1 die   
voor het oud]e dogmatis*e /&punt van    
,wolff zijn criticisme 9 de plaats _h   
ge/eld1 _h1 door gebrek aan s*]pheid en 
duidelijkheid ge5 misv]/& buit5geslot5  
en 0 zoo--zij het onwill5s--vad] geword5
 e5] nieuwe dogmatis*e s*ool1 die zwo]  
bij de lett] van ,kant4 ,kant _h1 door  
s*]pe ond]s*eid+5 en indeel+51 wel      
b\w/(f5 gelev]d voor e5 sy/eem1 ma> er  
zelf ge5 geb\wd2 hij _h niet aangewez51 
hoe alles uit n beg9sel ontsprong4 ,hij 
_h1 9 onze k5nis vorm en inh\d          
ond]s*eid5d1 niet aangewez51 van wa> die
 inh\d dan kwam4  ,hij _h1 zuiv]e en    
practis*e r$e elk ha> eig5 gebi$        
aanwijz5d1 nagelat51 om aan te toon51   

hoe die beide tot n punt w>5 t]ug te    
vo]54 ,fi*te ziet zi* dus zijn taak alz 
ge/eld3  ,e5 /elsel te ontw]p51 dat     
alles uit n beg9sel afleid5d1 de zuiv]e 
en de practis*e r$e1 de v]s*ill5de      
ond]s*eid+5 van ,kant1 erk5t1 ma> d5    
laat/5 oorsprong zoekt van de door ,kant
 gegev5 vorm5 en =mules en dus nog diep]
 9 ons zijn afdaalt4  ,welk beg9sel     
neemt ,fi*te da>voor aan8  ,tweerlei is 
mogelijk4  ,m5 kan zegg53 onze          
bewu/zijns9h\d is afspiegel+ e5] buit5  
bewu/e w]kelijkheid en de d+5 v]oorzak5 
die afbeeld+4 ,dit is het dogmatis*e (  
reali/is*e /&punt4  ,en m5 kan zegg53   
,wij mak5 de d+5 9 zoov]re wij e]/ kunn5
 zegg51 dat e5 d+ er sle*ts da>door is1 
dat het 9 het bewu/zijn wordt           
voortgebra*t4 ,dit is het absoluut      
idealisme4  ,welke van de twee          
bes*\w+swijz5 m5 zal aanhang51 hangt er 
van af1 wat voor e5 m5s* m5 is4 ,dit is 
niet iets1 dat op v]/&elijke r$5e]+ b]u/
 en dat m5 aan e5 &] kan bewijz54 ,het  
is e5 daad1 e5 wilsuit+4 ,fi*te1 de man 

met d5 kra*tig5 wil1 koos de laat/e4    
,tr\w5s1 me5t hij1 pleit5 er ook me]    
grond5 voor het absoluut idealisme4 ,het
 realisme to* moet 9 gebreke blijv51 aan
 te toon51 hoe uit het zijn1 voor/ell+5 
ont/aan3 het kan dit niet4 ,het         
bewu/zijn da>5teg5 is zijn en wel-bew/  
zijn3 het omvat dus n voor/ell5 n zijn  
en d]halve kan het zijn wel uit 't      
bewu/zijn word5 v]kla>d4  ,het e]/e     
beg9sel nu vanwa> ,fi*te uitgaat is3 het
 ik zet zi* zelf4 ,nooit kunn5 we ons   
iets d5k51 ( wij moet5 er ons zelv5 bij 
d5k54 ,d5k d5 muur en d5k nu1 die d5    
muur d5kt4  ,dat zi*zelf /ell5 van het  
ik is e5 daad1 e5 h&el+4 ,ma>--het ik   
wordt zi* e]/ bewu/1 dat het ik is1 als 
het zi* e5 niet-ik teg5ov] het ik d5kt4 
,de twe$e grond/ell+ is dus deze3 ,9 het
 ik zet het ik e5 niet-ik teg5ov] zi*4  
,deze beide /ell+51 ^! en anti!se1 word5
 nu 9 e5 d]de /ell+ 7syn!se7 v]e5igd3 ,9
 het ik zet het ik e5 deelba> niet-ik   
teg5ov] e5 deelba> ik4  ,het ik en      
niet-ik p]k5 elka> 94  ,wa>om deelba>8  

,het ik wordt bepaald1 bepaald door het 
niet-ik1 ond]gaat1 lijdt da>van d5      
invlo$ en v]h\dt zi* 9 zoov]re passief4 
,dit is de grondslag d] !oretis*e       
filos(ie4  ,ma> het ik zet zi* ook      
bepal5d1 bep]k5d teg5ov] het niet-ik4   
,dit is de grondslag d] practis*e       
filos(ie en wij zull5 zi51 hoe ,fi*te1  
die de activiteit d5 voorrang toek5de 9 
zijn le] ook aan de practis*e filos(ie  
het primaat moe/ gev54  ,9 deze drie    
/ell+5 nu zijn de grondslag5 gegev5 voor
 alle v]d]e wijsbege]te4 ,ge5 enkele    
filos(ie komt bov5 deze k5nis uit1 ma>  
elke grondige filos(ie behoort tot ha>  
t]ug te ke]54  ,wordt het ik zi*zelf nu 
dadelijk bewu/1 dat het zi* zelv5 /elt8 
,ne54 ,da>voor moet zijn w]kzaamheid    
v]s*ill5de grad5 doorloop54 ,het beg9t  
met  #a4 e5 gewa>word+ te hebb5 7bijv4  
van rood1 geur72  #b4 komt tot de       
aans*\w+1 dat die gewa>word+ buit5 het  
bewu/zijn be/aat1  #c4 vormt 9 tijd en  
ruimte e5 beeld 7bijv4 roos7 van het    
aans*\wde1  #d4 br5gt dat beeld ond] e5 

begrip1 e5 kategorie1 en da>door tot    
/aan4 ,er is nu e5 voorw]p ont/aan1 dat 
aangezi5 wordt voor de oorzaak d]       
aans*\w+4 7,nu weet ik het dus1 dat er  
e5 roos is1 e5 object1 dat als oorzaak  
d] aans*\w+ is aan te m]k574  #e4 ,de   
oordeelskra*t is het v]mog51 om nu e5   
bepaald5 inh\d alle5 te bes*\w5 7bijv4  
de kleur7 ( iets weg te d5k5 7bijv4 d5  
geur1 ( de grootte74  #f4 ,het hoog/e   
/adium1 de r$e1 /elt ons 9 /aat1 om van 
alle voorw]p5 af te zi51 behalve van ons
 eig5 ik4 ,op dit hoogtepunt v9dt het ik
 zi*zelf4  ,ma> nu kan ook gevraagd     
word53 hoe komt het ik er bij1 om zi*   
door e5 niet-ik te bep]k54 ,dat het dit 
doet1 weet het4 ,dt het ik dus de grond 
van all5 bewu/zijns9h\d is1 weet het1   
ma> wa>om dat niet-ik ge/eld8  ,die     
vraag kan 9 de !oretis*e filos(ie niet  
beantwoord word54 ,zek]1 0 er ge5       
niet-ik1 dan z\d5 wij ook niet tot      
bewu/heid kom5 van ons ik4 ,het ik wordt
 door het niet-ik 9 zi*zelf t]ugg$rev54 
,ma> dat er dan ge5 bewu/zijn1 ge5 w]eld

 z\ zijn1 is ge5 v]kl>+1 wa>om het ik   
zi*zelf bep]kt1 inp]kt door het niet-ik4
  ,wij moet5 h&el51 dat is ons wez54 ,en
 wij kunn5 niet h&el5 als er niets is1  
wa>op onze kra*t zi* kan ri*t54 ,er moet
 e5 voorw]p zijn1 dat die h&el+         
ond]gaat1 e5 teg5/&1 die ov]wonn5 wordt1
 e5 h9d]paal1 die m5 uit d5 weg ruimt4  
,da>m is het niet-ik3 om de mogelijkheid
 tot h&el5 te s*5k54 ,het ik heeft      
!oretis* teg5ov] zi*zelf het niet-ik    
geplaat/1 om practis* te kunn5 zijn4 ,en
 ziehi] nu onze opgave6 ,de teg5ov] ons 
/a&e w]eld moet zoodanig onz5 invlo$    
ond]v9d51 dat 9 ha> de w]kzaamheid van  
het ik zi*tba> worde4  ,er zijn vele    
iks1 allemaal uitvloeisel5 van het e5e1 
absolute ,ik3 7de ,godheid1 zegt ,fi*te 
9 zijn lat]e ges*rift547 ,wa>om heeft   
deze zi* gesplet5 9 de afzond]lijke     
individun8 ,alle5 ook hi]om1 dat e5     
individu sle*ts h&el5 kan1 bewu/zijn en 
z$elijkheid hebb54 ,het bizond]e ik moet
 er na> /rev51 absoluut te word51 en dus
 de natuur te ov]w9n54       #ae;a4     

,practis*e filos(ie4  ,z$ele]4  ,elke   
m5s* h&elt1 /reeft1 bege]t4 ,ri*t zi*   
dat h&el5 op voorw]p51 zoekt het g5ot1  
dan maakt het zi* afhankelijk4 ,de m5s* 
volgt zijn natuurdrift4 ,op deze di5t   
e*t] e5 hoog] /adium te volg54 ,de m5s* 
moet kom5 tot h&el5 om d] wille van het 
h&el51 hij moet vrij zijn4 ,/reeft hij  
hi] niet na>1 blijft hij bij het        
z9nelijk g5iet51 dan doet hij v]ke]d4   
,de luiheid is het radicaal kwade4 ,9   
zijn /rev5 na> de vrijheid /aat de m5s* 
nooit /il4 ,elk b]eikt punt is we]      
uitgangspunt voor e5 v]d]e to*t4 ,de    
z$ewet is nu deze1 dat elke v]ri*te daad
 op d5 weg ligt1 die na> de vrijheid    
loopt4 ,i$] afzond]lijke daad moet 9 e5e
 rij ligg51 die mij na> de geheele      
gee/elijke vrijheid vo]t4 ,nu kan e5    
+evolge de natuurdrift ont/ane h&el+ be/
 9 die rij ligg54 ,het komt op e5 jui/  
ev5wi*t aan tuss*5 natuur- en           
vrijheidsdrift4 ,ont/aat dat ev5wi*t1   
dan heb ik e5 aang5aam gevoel1 s5tim5t  
van zelfa*t+1 en het v]mog51 dit te     

gevoel51 is gewet54 ,het is dus onze    
taak1 onz5 pli*t te do51 na> ons gewet5 
te h&el52 i$] 9 zijn ambt en /aat4      
,groote beteek5is voor d5 vooruitgang   
van het z$elijk lev5 k5t ,fi*te toe aan 
deugdg5ien1 9 wie de drift na> vrijheid 
ze] /]k 01 en die zi* v] bov5 het lag]e1
 z9nelijke v]heff54 ,deze g5ien w]k5 als
 voorbeeld51 de met h5 omga&5 bes*\w5 de
 kra*t1 die van h5 uitgaat1 als e5      
wond]4 ,zij word5 dan ook dikwijls de   
godsdi5//i*t]s4  ,ev5e5s komt groote    
wa>de toe aan d5 omgang van m5s*5 met   
m5s*54 ,alle individu5 te zam5 hebb5    
sle*ts n taak3 de v]w]kelijk+ van het   
ik4 ,da>toe kan elke m5s* sle*ts door d5
 arbeid van zijn eig5 p]soonlijkheid    
bijdrag5 en da>om--niet als doel ma> als
 middel--bekomt de p]soonlijkheid wa>de4
 ,tegelijk]tijd e*t] wa>de] ik de e?is*e
 w]kzaamheid van &]5--zij zijn met mij  
voor hetzelfde w]kzaam4 ,zoo /a ik niet 
alle5 9 di5/ van de v]w]kelijk+ d]      
,idee1 van het ik3 er is1 om e5         
k]kelijke t]m te gebruik51 e5 geme5s*ap 

d] heilig54    ,re*tsle]4  ,de          
z$elijkheid wordt door ,fi*te ond]s*eid5
 van het re*t4 ,dit heeft betrekk+ op de
 uit]lijke v]h\d+5 d] m5s*5 en wordt ook
 we] uit n beg9sel afgeleid4 ,de m5s*   
/elt zi*zelf als vrij4 ,ma> tev5s moet  
hij wa>nem51 dat er ook m5s*5 zijn1 die 
dit ev5e5s do54 ,9 hunne vrijheid v9dt  
zijn vrijheid ha> gr5s4  ,zoo is de     
algeme5e re*tsregel3  ,bep]k uw vrijheid
 zoodanig1 dat naa/ u &]5 ook vrij kunn5
 zijn4  ,9 het begrip d] p]soonlijkheid 
ligg5 de o]re*t5 #f van p]soonlijke     
7lijfs-7vrijheid1 zek]heid van lev5 en  
eig5dom4  ,wanne] nu e5 &] mijne re*t5  
niet e]bi$igt1 moet ik hem dw+54 ,er is 
dus dwangre*t4 ,ma> om dit 9 't w]k te  
kunn5 /ell51 moet er e5 /aatsre*t zijn4 
,dit eis*t1 dat de burg]s elka> w$]ke]ig
 hunne vrijheid wa>borg51 hunne re*t5   
w$]ke]ig erk5n51 dat er e5 wetgev5de    
ma*t is die d5 wil d] geme5s*ap tot wet 
maakt en e5 uitvo]5de1 die voor de      
toepass+ zorgt4    ,huwelijk4  ,9 e5    
aanhangsel van het ,natuurre*t beh&elt  

,fi*te het huwelijk1 dat door hem ze]   
hoog wordt ge/eld4 ,de man moet zi* de  
groote liefde d] vr\w1 die zond] re/ 9  
zijn lev5 moet opgaan1 wa>dig mak5 en   
betoon54 ,voor de ongehuwde vr\w moet5  
alle b]oep5 op5/aan1 v]antwoordelijke   
/aatsambt5 uitgeslot54    ,/aat4  ,fi*te
 v]langt van d5 /aat1 dat hij het re*t  
zal v]w]kelijk54 ,hij eis*t e5          
rege]+svorm1 wa>9 de volkss\v]e9iteit   
gehuldigd wordt1 neemt ook ge5 re*t op  
revolutie aan1 ma> wil opzi*t]s 7ephor57
 die zelf niet wetgev5d ( be/ur5d1 het  
re*t zull5 hebb51 d5 vor/ te ontzett54  
,oorspronkelijk ziet ,fi*te 9 d5 /aat   
sle*ts e5 organisatie1 die het re*t     
v]zek]t1 en dus het dwangre*t 9 beweg+  
zet4 ,ma> hij erk5t ook1 dat het de taak
 van d5 /aat is1 om te zorg51 dat i$]   
eig5dom heeft en w]k5 kan4 ,e5 soort    
sociali/is*5 /aat d5kt ,fi*te zi* dus1  
ma> to* heeft hij op de ontwikkel+ van  
het mod]ne socialisme gn invlo$ gehad3  
er zijn 9 z'n socialisme vele           
reaktionaire elem5t54    ,godsdi5/4  ,9 

zijn lat]e p]iode w]d ,fi*te me] door   
het religieuze vraag/uk geboeid4 ,de man
 d] nimm] ru/5de w]kzaamheid s*rijft 9  
#ahjf e5 vroom bespiegel5d boekje3      
,aanwijz+ tot zalig lev54 ,0 vroeg] voor
 hem het godsbegrip n met de z$elijke   
w]eld-ord5+1 ?ans is deze de op5b>+ van 
e5 da> a*t] ligg5d absolute1 en van dat 
,absolute is het ,ik e5 beeld4 ,de ,gee/
 7 ,het ,ik7 e5 beeld ,gods1 de w]eld e5
 beeld des gee/es4 ,het w>e wez5 d]     
religie is e5 allesdoordr+5de gee/ van  
lev51 liefde1 zaligheid4    ,ges*i$5is4 
,9 de ,ges*i$5is ziet ,fi*te1 ev5als 9  
de ontwikkel+ van het d5k5 en van het   
z$elijk lev51 e5 opklimm+4 ,zij geeft   
ons e]/ e5 /adium te zi5 van ons*uld1   
wa>9 het z$elijke onbewu/ uit in/9ct    
wordt g$aan4 ,nu komt het tijdp]k d]    
beg9n5de zonde1 wa>9 de wet als e5      
vreemde1 dw+5de ma*t v]s*ijnt1 die al ( 
niet gehoorzaamd kan word54 ,hi]op volgt
 de tijd wa>9 wij lev53 die d]          
vole9digde zondigheid1 wa>9 willekeur en
 zelfzu*t zond] e5ige bep]k+ he]s*51    

wa>9 m5 teg5 alle gezag en wa>heid      
onv]s*illig is4 ,ma> deze tijd heeft to*
 het go$e1 dat de m5s*heid le]t de boei5
 van autoriteit af te s*udd54 ,re$s     
wijz5 enkele teek55 op de nieuwe p]iode 
d] r$ewet5s*ap1 d] beg9n5de             
re*tva>digmak+1 wa>9 het enkel ik zi*   
aan de r$e die 9 het gesla*t woont1     
ond]w]pt4 ,h>e voltooing v9dt de        
ges*i$5is 9 het /adium d] vole9digde    
re*tva>digmak+ en heilig+1 de tijd d]   
r$ekun/4 ,de wil van d5 enkel+ is       
opgehev5 9 het lev5 voor het gesla*t1   
alle v]h\d+5 word5 met vrijheid         
ov]e5kom/ig de r$e bepaald4  ,fi*te is  
e5 vurig patriot gewee/4 ,9 zijn        
toesprak5 s*ild]t hij met w>mte de      
groote beteek5is d] ,duits*]s4 ,dez5    
hebb5 ,lu!r's h]vorm+1 ,kant's          
wijsbege]te1 ,pe/alozzi's opvo$kunde    
voortgebra*t4 ,het ,duits*e volk met    
zijn z9 voor vrijheid en zelf/&igheid   
van gelo(1 zal vatba> zijn voor e5      
opvo$+1 die1 aanwezige kiem5 ontwikkel5d
 7ge5 opvo$+ kan 9 d5 m5s* br5g51 wat er

 niet 9 is7 e5 gesla*t vormt1 dat zi*   
groote doele9d5 weet voor te /ell5 en   
zi* da>voor op te (f]54  ,ti5 j>5 na    
zijn dood1 to5 de reactie hoogtij vi]de 
9 ,duits*l&1 w]d e5 h]druk d] toesprak5 
v]bod56  ,fi*te heeft ge5 eig5lijke     
s*ool ge/i*t1 ma> to* e5 enorm5 invlo$  
uitgeoef5d n op de v]d]e ontwikkel+ d]  
speculatieve wijsbege]te n op het       
geheele g$a*t5lev5 van ,duits*l&4 ,hij 0
 e5 man van we9ige1 ma> groote g$a*t51  
en ook bij dez5 0 hij 9 't ontw]p5      
groot] dan 9 't uitvo]54  ,e*t]1 ge/eld 
op e5 ke]punt van het algeme5e lev5     
zo[el als 9 e5 kritiek5 tijd van zijn   
eig5 volk1 vond hij de taak1 de gee/5   
wakk] te s*udd54 ,met toegewijde tr\w   
heeft hij die taak v]vuld4 ,zijn w]k1   
tegelijk losmak5d en beve/ig5d1 zijn    
arbeid1 onbuigzaam1 sam5h\d5d1 /al5d1   
/e$s de diept5 des lev5s toegew5d1 hebb5
 onv]getelijke en onv]vreemdb>e d+5 tot 
/& gebra*t4 7,euck574         ,,ho(d/uk 
,,vi4  ,,s*ell+ ,,en ,,zijn             
,,gee/v]want54    #af4 ,s*ell+4  ,s*ell+

 is de kun/5a> ond] de speculatieve     
wijsge]5 en de filoso( d] romantiek4    
,da>van getuigt zijn le]1 aan h]haalde  
wijzig+5--zij 't niet zond] ond]l+      
v]b&--ond]hevig en de invlo$5 v]toon5d  
van tal van vroeg]e v]s*ill5de groote   
d5k]s1 7,kant1 ,sp9oza1 ,bruno1 ,bhme1  
de ,gno/ici72--zijn d5kme?ode1 me] op   
fantasie dan kritis* ond]zoek b]u/5d1   
me] op de ov]e5kom/5 dan op de v]s*ill5 
lett5d2--zijn /ijl1 soms /ijg5d tot die 
d] lyris*e v]rukk+4  ,fri$ri* ,wilhelm  
,joseph ,s*ell+ w]d #bg ,janu>i #agge te
 ,leonb]g 9 ,wurtemb]g gebor51 s*reef   
re$s op #ag-;j>ig5 leeftijd e5          
diss]tatie ov] d5 zond5val1 0 9 de      
geleg5heid 9 #agif en #agig te ,leipzig 
natuur/udie te b$rijv51 en gaf 9 #agig  
zijn ,ideen ov] natuurfilos(ie uit4 ,9  
#agih komt3 ,van de w]eldziel4          
,hetzelfde ja> ziet hem pr(essor te     
,j5a1 wa> hij e5 gezi5 lid is van d5 kr+
 d] romantici4 ,t]wijl hij e]/ op       
,fi*te's /&punt ge/aan _h1 v]wijd]t hij 
zi* da>van me] en me]4 ,na #ahjj1 wa>9  

het ,sy/eem van het transc5d5tale       
,idealisme uitkomt1 beg9t e5 nieuwe     
ontwikkel+sgang1 die d]                 
,id5titeitsfilos(ie1 wa>9 de invlo$ van 
,bruno /]k is4 ,9 dez5 tijd valt zijn   
v]trek na> ,mn*51 als algeme5 secret>is 
d] ,academie voor beeld5de kun/54 ,9    
#ahji beg9t e5 d]de p]iode1 wa>9 ,bhme  
op ,s*ell+ inw]kt en deze zi* religieuze
 vraag/ukk5 toew5dt 7,wijsge]ige        
ond]zoek+5 ov] het wez5 d] m5s*elijke   
vrijheid74  ,van nu aan publice]t       
,s*ell+ veel m9d] en /elt de v]wa*t+51  
die m5 koe/]de1 teleur4 ,na pr(essorat5 
te ,erlang5 en ,mn*51 komt hij #ahda te 
,b]lijn1 da>he5 door ,kon+ ,willem ,,iv 
b]oep5 als teg5wi*t teg5 het godsdi5/ig 
radicalisme d] ,hegels*e l9k]zijde4 ,als
 teg5 zijn z9 zijn colleges g$rukt      
word51 /aakt hij die4 ,9 #ahed /]ft hij 
9 ,bad ,ragaz 9 ,zwits]l&1 nog geheel   
onv]wa*t4    ,natuurfilos(ie4  ,s*ell+  
begon met e5 aanhang] van ,fi*te te     
zijn1 ma> weldra 0 di5s ik1 dat e5      
niet-ik zet1 hem te dor en te leeg1 en  

volde$ het hem niet me]1 de natuur als  
e5 dood voorw]p te beh&el51 dat sle*ts  
door het niet-ik is ge/eld1 opdat er e5 
te be>beid5 /( zal zijn4 ,hem geldt de  
natuur als e5 sam5hang5d geheel en de   
natuur1 bij ,fi*te de ass*epoet/]1 wordt
 bij hem vor/94 ,zij kan alle5 gek5d    
word51 als zij met d5 gee/ gelijksoortig
 is3 ook de natuur is gee/4 ,is dat     
aang5om51 dan kan uit het zijn e5       
voor/ell+1 uit het object e5 subject    
ont/aan1 dan kan v]kla>d word51 hoe uit 
de natuur e5 ik komt3 beide zijn gee/4  
,hoog/e ontwikkel+svorm van de natuur is
 de m5s* en om nu de natuur te le]5     
k5n51 daalt ,s*ell+ van d5 m5s* af tot  
de natuur4 ,om het wiskundig uit te     
drukk53 van natuur tot m5s* z\ e5       
opklimm5de reeks zijn1 van m5s* tot     
natuur e5 afdal5de4 ,de natuur /aat dus 
niet teg5ov] d5 gee/1 ma> is e5 lag]    
vorm1 de mat]ie is sluim]5de gee/4  ,op 
dit beg9sel wordt nu e5 speculatieve    
natuurle] opgeb\wd1 die /aat teg5ov] die
 van ,boyle en ,newton1 die de klad 9 de

 natuurk5nis gebra*t hebb54 ,het is ook 
niet noodig1 om de uitkom/5 d]          
speculatieve natuurle] aan de erv>+ te  
toets53 het geldt het inn]lijke d]      
natuur te v]/aan4  ,met ko5e fantasie   
wij/ de d5k] aan1 hoe de gee/ uit de    
natuur ont/aat ( jui/]1 hoe de natuur   
op/ijgt tot d5 gee/4 ,hij weet e5 s*ema 
te ontw]p51 wa>9 anorganis*e /(1 plant  
en di] plaats v9d5 en ook de m5s*4 ,9   
deze b]eikt de gee/ zijn hoogtepunt door
 van k5n5 en h&el5 tot de kun/ voort te 
s*rijd54 ,zij is het e5ig w>e en eeuwige
 orgaan d] wijsbege]te4 ,zij op5t d5    
wijsge] het ,heilige d] ,heilig54 ,da>  
br&t1 v]e5d 9 n vlam1 wat 9 natuur en   
ges*i$5is ges*eid5 is4  ,zoo is ,s*ell+ 
gekom5 tot de opvatt+1 dat alles        
eig5lijk pozie is3 het natuurgebeur5 e5 
onbewu/e pozie4    ,id5titeit4  ,natuur 
en gee/ w>5 hetzelfde3 aan beide lag e5 
absoluut iets t5 grondslag4 ,dat        
absolute wordt 9 ,s*ell+'s twe$e p]iode 
bepaald als de volkom5 gelijkheid1      
e5swez5dheid van het reele en ideale4   

,gee/ en li*aam zijn de beide           
v]s*ijn+svorm5 van dat e5e ,absolute4   
,dit h]9n]t /]k aan ,sp9oza1 wi5s       
wiskundig5 vorm ook e]/ nagevolgd wordt4
 ,dit absolute is nu 't voorw]p d]      
filos(ie4 ,de natuurfilos(ie1 de bes*\w+
 van d5 gee/ word5 nu nd] de le] van het
 absolute gebra*t4 ,s*ematis* z\ het zoo
 te zegg5 zijn4                         
,absolute4                              
--------------                          
,gee/  ,li*aam4   ,m5 mag het absolute  
dus no* gee/1 no* li*aam noem53 het is  
allebei4  ,ook de afzond]lijke d+5 zijn 
allebei1 do* da>bij is e5 ov]wi*t na> n 
zijde4  ,het ,absolute is te =mule]5 als
 ,a  ,b2 da> zijn allebei volkom5       
gelijk4  ,de natuur kan voorge/eld word5
 door ,a   ,b4  ,het objectieve         
ov]he]s*t4  ,de gee/ is ,a   ,b4 ,hi] is
 ,b1 het subjectieve1 het voornaam/e4   
,lat] heeft ,s*ell+ deze le]1 ond]      
aanknoop+ aan ,giordano ,bruno1 v]d]    
ontwikkeld1 en toegepa/ zo[el op de     
natuur als op religie en wet5s*ap4      

,!ologie4  ,er is dus e5 ,absoluut iets1
 gee/ no* li*aam1 subject no* object4   
,ma> nu doet zi* e5 vraag voor1 wa>voor 
,s*ell+ zi* vooral door e5 zijn] le]l+5 
zag geplaat/3 ,wt is de grond1 dat het  
,absolute zi* s*eidt8 ,wa>om zi5 wij e5 
w]eld van ap>te d+51 die onvolkom5 zijn8
 ,eig5lijk /aat ,s*ell+ hi] we] voor de 
oude vraag na> de oorzaak van het booze4
 ,hij neemt e5 oploss+ aan1 die h]9n]t  
aan die van ,bhme 7,i #bbf74 ,de grond  
voor s*eid+1 voor 't v]ke]de moet 9 het 
,absolute ligg54  ,er be/aat e5         
irrationeel elem5t 9 de w]eld4 ,god kan 
e]/ dan ,god zijn1 als hij zi* zelf     
v]wez5lijk5 kan4 ,het ont/aan d]        
bijzond]e d+5 is als 't w>e e5 afval1 is
 de zond5val4 ,de geheele ges*i$5is is  
e5 t]ug/rev5 na> de e5heid1 en de opname
 d] enkeld+5 9 het ,absolute is de      
v]loss+4  ,langzam]h& dus v]dwijnt de   
ma*t van het kwade1 het wordt alle5 e5  
mogelijkheid1 zooals zij aanvankelijk 9 
,god 04 ,de w]kelijkheid van het kwaad1 
die 9 d5 vrij5 wil des m5s*5 0 geleg51  

h\dt op4    ,vatt5 wij de voornaam/e    
punt5 uit ,s*ell+'s le] op1 dan krijg5  
wij 9 drie /adin dit3  ,er is e5 ik1 en 
e5 niet-ik4 ,dat niet-ik is ge5 doode   
natuur1 ma> ook gee/4 ,da>om is1 van uit
 de natuurfilos(ie op te /ijg5 tot d5   
m5s*1 wi5 9 de kun/ het heiligdom geop5d
 wordt 7#a74 ,ma> aan d5 m5s* en natuur1
 ideel en reel1 subject en object1 ligt 
iets absoluuts te gronde1 wa>9 die      
ond]s*eid+5 niet be/aan1 en wa>uit gee/ 
en natuur voortkom54 ,dat ,absolute is  
de id5titeit van gee/ en natuur 7#b74   
,nu kan e*t] de vraag oprijz51 hoe uit  
het ,absolute de enkeld+5 kunn5         
voortkom5 en het booze ont/aan3 de grond
 ligt 9 e5 irrationeel elem5t 9 de      
godheid1 ,god zelf moet zi* ontwikkel54 
,ma> de m5s* met zijn vrijheid maakt het
 mogelijke booze tot w]kelijkheid1 die  
e]/ we] v]dwijnt1 als1 na vole9d+ d]    
ges*i$5is1 alles we] 9 het ,absolute    
wordt opg5om5 7#c74      #ag4 ,s*ell+'s 
gee/v]want54  ,zond] e5 eig5lijke s*ool 
te vorm5 heeft ,s*ell+ op e5 groot      

aantal mann5 invlo$ uitgeoef5d die i$] 9
 e5 bepaalde ri*t+ w]kzaam w>54 ,zoo is 
te noem5 de natuurfiloso( ,lor5z ,ok5   
7#aggi-ahea7 die1 uit e5 o]slijm alles  
lat5d opkom51 het al zi* 9 d5 m5s* zelv5
 laat k5n54 ,de di]51 ond] het zoogdi]  
v]teg5woordig5 i$] e5 z93 de vis* de    
reuk1 de worm het gevoel1 de vogel het  
gehoor enz4 ,hij komt tot wond]lijke    
invall53 ,de ae!r is #a 9 #c1 de &]e    
elem5t5 zijn sle*ts het drie van d5     
ae!r1 tezam5 #d4 ,de gezi*tsz5uw is e5  
georganise]de li*t/raal4  ,ok5s         
natuurfilos(ie vooral bra*t deze        
wet5s*ap 9 m9a*t+ bij de natuurvors*]s4 
,de lektuur van zijn w]k5 heeft groot5  
invlo$ uitgeoef5d op ,fe*n]4  ,de       
id5titeitfiloso( ,wagn] 7#agge-ahda7    
oef5de invlo$ uit op d5 ,n$]l&] ,l&4 ,de
 godsdi5/filoso( ,krause oef5de e5      
tijdlang invlo$ uit 9 ,belgi1 ,frankrijk
 en ook 9 ,spanje4 ,zijn taal is        
moeilijk4 ,hij vo]t nieuwe /amm5 91     
maakt ell5lange woord54 ,dit maakt de   
lectuur zwa>4 ,9 ,ahr5s vond hij e5     

v]tal]1 die zijn w]k5 9 vloei5d ,frans* 
ov]bra*t4 ,v&a> de groote invlo$ 9      
ev5g5oemde l&54 ,ook 9 onze lit]atuur   
ontmoet m5 zijn naam e5 enkele maal4    
,vrijz9nig ka?oliek v]kondigde hij e5   
eig5 le]1 wa>aan diepte van gevoel wordt
 toeges*rev54  ,de mee/ zelf/&ige en    
beteek55d/e d] gee/v]want5 van ,s*ell+  
is ,s*lei]ma*]4    ,s*lei]ma*]4  ,hij   
w]d #agfh uit e5 pr$ikant5familie te    
,breslau gebor51 /ude]de !ologie1 gaf 9 
#agii zijn ,toesprak5 ov] de religie    
uit1 w]d 9 #ahji pr$ik] en 7na de       
opri*t+ d] univ]siteit7 pr(essor te     
,b]lijn en /i]f #ahci4 ,s*lei]ma*] 0 e5 
man1 die talrijke invlo$5 op zi* liet   
inw]k51 ma> ze tot e5 lev5d geheel met  
e5 p]soonlijk k5m]k wi/ sam5 te voeg54  
,hij tra*tte zooveel mogelijk uit]/5 en 
e5zijdigheid te v]mijd51 ma> w]d da>door
 wel e5s wat mat4 ,zijn groot5 naam     
dankt hij voornl4 aan zijn !ologis*e    
w]kzaamheid3 de groot/e !oloog1 di5 het 
,prote/antisme s$]t d5 ,h]vorm+/ijd _h  
gehad4 7,vorlnd]74 ,wij bepal5 ons dus  

hi] tot zijn godsdi5/wijsbege]te4       
,s*lei]ma*]1 al wilde hij dit niet met  
zoovele woord5 erk5n51 nad]de ze] di*t  
tot het ,sp9ozi/is*e pan!sme 7,i4 bl4   
#bfb74 ,9 ,god vall5 will5 en kunn51    
v]/& en wil sam54 ,m5 moet 9 ,god niet  
het p]soonlijkheidselem5t legg53 dat is 
het one9dige e9dig mak51 dat is e5      
ov]blijfsel uit my?ologis*e tijd54 ,god 
heeft nooit zond] de w]eld be/aan en 9  
ons en 9 de d+5 k5n5 wij hem sle*ts4 ,9 
d5 wettelijk5 gang d] w]eld grijpt ,god 
niet door wond]5 94 ,alles ges*i$t met  
noodzakelijkheid4 ,als alle enkeld+5    
zijn wij sle*ts toe/&5 9 het lev5 van   
het ,al4  ,het gewone                   
on/]felijkheidsgelo( is we9ig vroom1 dat
 hoopt op e5 s*adeloos/ell+ 9 het       
hi]namaals4  ,vroomheid1 zi$a> de k]n   
van ,s*l4 godsdi5/wijsbege]te4 ,zij     
zetelt no* 9 het v]/&1 no* 9 d5 wil1 ma>
 9 het gevoel4 ,wij voel5 de            
teg5woordigheid van het one9dige1 en    
alle godsdi5/ige h&el+5 en voor/ell+5   
bekom5 alle5 wa>de door het religieus   

gevoel4 ,dat gevoel zelf is e5 gevoel   
van afhankelijkheid1 ontsprot5 uit ons  
vurig v]lang5 na> het one9dige1 uit de  
zu*t na> e5word+ met ,god4  ,ook voor de
 z$ele] en de pa$agogiek heeft          
,s*lei]ma*] beteek5is1 en e9delijk voor 
de ges*i$5is d] wijsbege]te door        
voortreffelijke ,platov]tal+54          
,,ho(d/uk ,,vii4  ,,hegel ,,en ,,zijn   
,,s*ool4    #ah4 ,lev5 en               
p]soonlijkheid4  ,de mee/omvatt5de en de
 mee/ logis*e ond] de groote            
speculatieve d5k]s w]d #bg ,augu/us     
#aggj uit e5 ambt5a>sfamilie te ,/uttg>t
 gebor52 /ude]de1 tegelijk met ,s*ell+1 
!ologie 9 ,tb+54 ,klassieke /udies      
trekk5 hem aan en met zijn vri5d1 d5    
di*t] ,hld]l91 deelde hij de bewond]+   
voor de ,grieks*e en de ,rome9s*e       
oudheid4 ,ook wijsbege]te trok zijn     
belang/ell+3 ,kant en ,r\sseau w]d5     
gelez54 ,van #agic-'if 0 hij            
huisond]wijz] te ,b]n1 da>na tot #ahjj  
te ,frank=t4 ,aanvankelijk 0 hij e5     
m$e/&] van ,s*ell+1 en to5 ook hij na>  

het br&punt d] wijsge]ige beweg+1 ,j5a1 
0 gekom51 gaf hij 9 geme5s*ap met dez5  
e5 tijds*rift uit4  ,ma> te groot het   
v]s*il tuss*5 beid51 dan dat sam5gaan op
 d5 duur mogelijk 04 ,s*ell+1 de man van
 het s*itt]5de1 spel5de v]nuft1 de      
snl-wissel5de en onge/adig-v]&]5de1 de  
v]beeld+rijke kun/5a>snatuur4  ,hegel1  
de man die niet spo$ig 9 beweg+ kwam1   
ev5 onbeholp5 9 het dagelijks* lev51 als
 op d5 ka!d]1 ge5 kun/5a>snatuur ma> e5 
intellectuali/1 met logis*e ge/r5gheid  
e5 e5maal aang5om5 beg9sel ontwikkel5de1
 volh>d5d b\w5de1 drd5k5d en doordnk5d4 
,9 zijn g$a*t5w]eld v]diept1 kon hem de 
slag bij ,j5a1 die het ,pruisis*e rijk  
de$ wijk5 voor ,napoleon's veldhe]sg5ie1
 nauwelijks belang inboezem53 9 d5 na*t 
ervoor _h hij zijn ,pha5om5ologie van d5
 gee/ voltooid1 inleid+ op zijn lat]e   
ges*rift5 en op5b>+ van eig5 /&punt4    
,het sle*t bezoldigde buit5gewone       
hoogle]a>ss*ap is niet h\dba>3 hij gaat 
als j\rnali/ na> ,bamb]g1 v&a> 9 #ahjf  
na> ,neur5b]g1 als rector van e5        

gymnasium4 ,hi] geeft hij voorb]eid5d   
wijsge]ig ond]wijs1 wat gun/ig op zijn  
/ijl w]kt4 ,9 dez5 tijd v]s*ijnt zijn   
logica 7#ahab1 #ahaf74 ,9 #ahaf komt hij
 dan 9 ,heidelb]g als hoogle]a> en geeft
 9 dez5 tijd zijn ,encyclop$ie uit4     
,zijn laat/e j>5 br5gt ,hegel als       
pr(essor te ,b]lijn door1 wa> hij #ad   
,nov4 #ahca aan de *ol]a /]ft4  ,9      
,b]lijn /ond ,hegel op het toppunt van  
zijn roem4 ,man van bewond]5swa>dige    
vlijt en veelomvatt5d wet5 gaf hij hi]  
colleges ov] tal van ond]w]p5 die hij   
wijsge]ig beh&elde1 aan e5 gee/driftige 
bezielde le]l+5s*a>1 saamgekom5 van     
he9de en v]1 die geboeid w]d1 niet door 
uit]lijke welsprek5dheid1 ma> door de   
geweldige groots*heid van het geb\w1 dat
 hij voor h5 de$ oprijz54 ,dat blijkt nu
 nog uit zijn ges*rift54 ,nog nooit     
heeft iem&1 die d5 moeitevoll5 arbeid   
ond]nam1 aan het ond]zoek van ,hegel's  
ges*rift5 v]bond51 zi* aan e5 gevoel van
 bewond]+ kunn5 onttrekk5 voor de       
ar*itectonis*e kra*t van dez5 d5k]4     

7,dr4 ,ritt]74  ,ook bij de autoriteit5 
/ond ,hegel 9 hoog aanzi54 ,to5 m5 zi*  
van ,napoleon bevrijd5 moe/1 hadd5 de   
vor/5 hunn5 volk5 groote bel(t5 g$aan4  
,ma> nu de geweld5a> v]jaagd 0 en de    
vor/5 we] veilig bezit hadd5 g5om5 van  
hun troon1 w>5 die bel(t5 van           
volksvrijh$5 v]get54 ,reactie op        
k]kelijk en /aatkundig gebi$ vi]de      
hoogtij4  ,hegel 0--gevolg zijn]        
wijsbege]te--cons]vatief gez9d en zoo   
/ond hij ook bij de leid5de /aatsma*t5 9
 hoog aanzi54 ,m5 m]ke wel op1 dat      
,hegel cons]vatief 0 uit ho(de zijn]    
wijsbege]te en niet1 om d5 vor/ te      
believ54  ,na zijn dood gaf e5e v]e5ig+ 
van vri5d5 van d5 v]eeuwigde zijne w]k5 
uit1 wa>van e5 aantal bew]kt na> de     
colleges4 ,die w]k5 zijn 9 e5 moeilijk51
 niet dadelijk te begrijp5 /ijl ges*rev5
 en s*rikk51 door het gebruik van e5    
groot aantal kun/t]m5 nog me] af4  ,to* 
hebb5 ze e5 groot5 invlo$ uitgeoef5d op 
het gee/eslev5 d] #ai;de eeuw en ze gaan
 voort1 dat te do5 op de #bj/e4         

#ai4 ,me?ode4  ,hegel's sy/eem is e5    
absoluut idealisme4 ,ook voor hem is al 
het be/a&e gee/elijk4 ,het ,absolute is 
gee/1 en tweeheid van zijn en d5k5 moet 
v]worp5 word54 ,zij zijn wez5sgelijk1 er
 is id5titeit4 ,ma> besli/ v]w]pt ,hegel
 de ,s*ell+s*e id5titeit1 door hem d5   
na*t g5oemd1 wa>9 alle katt5 grauw zijn4
 ,de natuur /aat niet naa/ het d5k51 ma>
 er ond]4 ,ke]t ,hegel dan tot ,fi*te   
t]ug1 voor wi5 de natuur sle*ts be/ond1 
opdat het ik e5 object teg5ov] zi* z\   
hebb51 wa>op het zijn kra*t5 kon ri*t58 
,ge5sz9s4 ,de natuur /aat wel ond] d5   
gee/1 ma> zij is niet e5 dood d+4 ,zij  
is e5 deel van het proces d] ontwikkel+ 
wa>9 het ,absolute 7,idee1 ,r$e7        
voorts*rijdt4  ,aanvankelijk is alles 9 
het ,absolute4 ,dit moet e5 weg1 e5     
lang51 met veel tr$5 op/ijg5d5 weg      
doorloop5 om zi* zelf te le]5 k5n51 zi* 
zelf te v9d54 ,heeft het dat g$aan1 dan 
is het doel d] ontwikkel+ b]eikt4 ,9 di5
 weg ligt de natuur4 ,het ,absolute is  
e]/ an-si*1 aan zi*4 ,nu komt het buit5 

zi*1 het komt tot &]s-zijn4 ,dit is de  
natuur4 ,da>op /ijgt het tot lev5d5     
gee/1 wi5s hoog/e trap is het k5n5 van  
zi* zelf4 ,dan be/aat het ,absolute we] 
an-si*1 ma> ook fr si*1 voor zi* zelv54 
,9 alles wat er is1 op5ba>t zi* het     
absolute1 de r$e4 ,al het w]kelijke is  
r$elijk1 al het r$elijke w]kelijk4 ,de  
w]kelijkheid is niet van de r$e v]lat5  
en de r$e niet van de w]kelijkheid4     
,hegel /aat met ,fi*te en ,s*ell+       
teg5ov] ,kant1 9 zoov]re hij e5 /elsel1 
e5 sy/eem geeft1 9 zoov]re hij zi* niet 
wil bepal5 tot k5nis d] v]s*ijn+54 ,de  
d+5 an si*3 het ,absolute moet gek5d    
word54 ,uit de gelijkheid van zijn en   
d5k5 volgt1 dat de wett5 van het d5k5   
ook voor het zijn geld54 ,ontw]pt ,hegel
 dus e5 logica1 dan is die niet alle5 e5
 wet5s*ap van ons d5k54 ,h>e =mules en  
indeel+5 geld5 ook voor de geheele      
w]kelijkheid1 voor het zijn4 ,logica is 
bij ,hegel mete5 metafysica4  ,bij zijn 
ond]zoek+5 nu volgt ,hegel de z4g4      
dialectis*e me?ode4 ,elk begrip v9dt    

zijn begr5z+ 9 zijn ontk5n+4 ,ma>444 zoo
 we deze ontk5n+ we] ontk5n51 kom5 we   
tot e5 nieuw begrip4 ,dit d]de begrip   
omvat de beide voorga&e4 ,deze zijn er 9
 opgehev5 en 9 p-gehev54 ,de teg5spraak 
is v]dw551 zij be/aat niet me]1 zij is  
weg1 opgehev54 ,dat komt1 omdat beide   
begripp5 ond] e5 nieuw gebra*t zijn1 dat
 rijk] is4 ,zij zijn da>9 p-gehev54 ,ma>
 dit nieuwe begrip zelf wordt we]       
uitgangspunt voor e5 d]gelijke r$5e]+4  
,het dor d5k5de1 komt m5 tot zijn       
negatie4 ,beide zijn dan we] op te heff5
 9 de ontk5n+ dez] ontk5n+4 7,zie het   
voorbeeld hi]ond]74  ,s*ematis* dus3    
a -- niet a                ------------ 
,a -- niet ,a                           
------------                            
,b -- niet ,b                           
------------                            
,c -- niet ,c                           
------------                            
,d enz4   ,zoo b\wt ,hegel e5 geheel    
sy/eem van begripp51 die dus voor d5k5  
en w]kelijkheid geld54 ,er is 9 zijn    

dialectis*e me?ode e5heid van teg5deel54
  ,hegel's sy/eem is dus e51 9 /r5g     
wet5s*appelijk5 vorm gegot51 logis*     
/elsel4 ,het is e5 absoluut1 ideali/is*1
 id5titeits-sy/eem1 dat e5 doorga&e     
ontwikkel+ van het ,absolute le]t1 dat1 
e]/ op zi* zelf be/a&1 9 de natuur &]s  
wordt1 en voorts*rijdt tot d5 gee/1 die 
zi* t5 slotte zlf h]k5t1 zoodat het     
absolute nu ook voor zi* be/aat4 ,de    
wijsbege]te nu heeft t5 taak deze       
ontwikkel+ te s*ets54 ,groots*] taak is 
ha> nooit opg$rag54  ,hegel's groote    
k5nis en b\w5d v]mog5 /elt hem 9 /aat e5
 voll$ig sy/eem te ontw]p5 van die      
ontwikkel+4 ,de ho(dlijn5 van d5        
plattegrond van dit geb\w gev5 wij 9 e5 
s*ema1 blz4 #hh--hi en we voeg5 bij     
enkele belangrijke d+5 e5ige nad]e      
m$$eel+54       #bj4 ,het sy/eem4       
,logica4  ,hegel beg9t dus met de       
logica1 wa>9 hij de begripp5 ontw]pt1   
die het zijn omvatt54 ,hi] volgt hij    
zijn dialectis*e me?ode1 wa>9 alles 9   
zijn teg5deel omslaat4 ,wat is het      

algeme5/e begrip8 ,zijn4 ,ma> dit zuiv]e
 begrip zijn heeft ge5 inh\d (          
ho$anigheid4 ,d5k5 wij het door1 dan    
kom5 wij dus tot niet-zijn1 ma>1 als het
 g$a*t wordt be/aat het als g$a*te en   
niet-zijn wordt dus zijn4 ,wat is nu het
 begrip1 dat beid5 omspant8 ,het word54 
,ov]gang van zijn tot niet zijn1 van    
niet-zijn tot zijn is word54 ,de knaap1 
die jongel+ wordt1 is jongel+ en nog    
niet4 ,9 het word5 zijn zijn en         
niet-zijn opgehev54  ,na de logica volgt
 de natuurfilos(ie1 vrij algeme5 als het
 m9/ belangrijke en m9/ oorspronkelijke 
en geslaagde deel erk5d4 ,de algeme5e   
bes*\w+ is hi]1 dat de r$e zi* z9nelijk 
voor/elt1 om door de natuur tot d5 gee/ 
te kom54 ,alle5 hij1 die 9 't buit5l&   
gewee/ is1 k5t het vad]l&4 ,de natuur is
 het l& d] vreemdel+s*ap voor de idee1  
wa>9 zij v]wijl5 moet1 om rijk] 9 't    
vad]l& t]ug te ke]54 ,van de natuur kom5
 wij tot d5 gee/1 die zi* op5ba>t als3  
subjectieve1 objectieve en absolute     
gee/4   ,het wez51 de be/emm+ van d5    

gee/ is de vrijheid4 ,deze be/emm+ moet 
b]eikt word51 de voorh&5 aanleg         
ontwikkeld en v]w]kelijkt4 ,dit gebeurt 
langzam]h& en de gee/ wordt hoe lang]   
zoo me] onafhankelijk van de natuur4 ,de
 le] van d5 subjectiev5 gee/ als ziel   
van e5 li*aam is de an?ropologie1 die   
h&elt ov] de d+51 die de gee/ 9 zoov]re 
hij met het li*aam is v]bond51 v]toont4 
7,ond]s*eid van ras1 volk1 gesla*t1     
tal5t1 gee/esziekt51 slap5 en wak574    
,hi] geeft dus ,hegel1 wat ?ans voor e5 
g$eelte ond] de gewone zielkunde1 voor  
e5 &] deel ond] de psy*iatrie1 voor e5  
d]de g$eelte ond] de speciale psy*ologie
 valt4 ,wa>nem51 h]9n]51 d5k51 enz4     
wordt 9 de psy*ologie beh&eld4 ,de      
subjectieve gee/ is t5 slotte tot       
vrijheidsbewu/zijn gekom5 en tra*t nu   
die vrijheid te v]wez5lijk5 als         
objectieve gee/ 9 de w]eld van re*t en  
z$elijkheid4 ,de le] van d5 ,,objectiev5
 gee/ is de s*itt]5d/e s*epp+ van       
,hegel1 9 't bijzond] dan zijn /aatsre*t
 en zijn wijsbege]te d] ges*i$5is4 ,de  

vrijheid moet w]kelijkheid word54 ,het  
re*t br5gt de uitw5dige vrijheid1 de    
moraliteit de inn]lijke1 de z$elijkheid 
beide v]e5ig5d1 de volkom5 vrijheid4    
,het re*t is oorspronkelijk e5 v]zamel+ 
van v]bod5 inp]k+ van d5 wil4  ,het re*t
 is ale]/ eig5domsre*t1 het is het re*t 
d] p]soonlijkheid1 eig5dom te bezitt54  
,zond] eig5dom ge5 p]soonlijkheid4 ,9 e5
 v]drag tre$t die p]soonlijkheid tot &]5
 9 v]h\d+ en het /rafre*t is de ontk5n+ 
van de ontk5n+ van het re*t4 ,onre*t1   
negatie van re*t is er1 als de bijzond]e
 wil zi* v]zet teg5 d5 algeme554  ,wa>  
de bijzond]e wil zi*1 door go$e         
gez9dheid1 na> d5 algeme55 voegt1 is    
moraliteit4 ,deze ligt 9 het t]re9 d]   
subjectieve gez9dheid4 ,ma> de go$e     
gez9dheid is niet het hoog/e1 er blijft 
e5 teg5spraak tuss*5 b$oel+ en uitvo]+2 
het gewet51 re*t] op deze trap ov] go$  
en kwaad1 kan fal54  ,ook de teg5deel5  
legaliteit en moraliteit moet5 v]zo5d   
word5 en dat ges*i$t 9 de z$elijkheid4  
,de z$e is e5 9 de geme5s*ap he]s*5de   

gewoonte1 die door d5 enkel+ niet       
gevoeld wordt als e5 van buit5 kom5d    
gebod1 ma> als iets uit eig5 wez5       
voortspruit5d4 ,aan de z$e dankt dit    
t]re9 zijn naam z$elijkheid4  ,all]e]/  
nu wordt het famili]e*t beh&eld         
7,huwelijk1 enz47 ,de e*t is niet1 als  
bij ,kant1 e5 zuiv]e re*tsv]h\d+1 no* e5
 bloote aangeleg5heid van 't gevoel1 hij
 is e5 z$elijke v]b9t5is4 ,de le] d]    
burg]lijke gezels*app5 doet o4 a4 re*t  
w$]v>5 aan de corporaties van burg]s4   
,ook de le] d] /&5 7die sam5hang5 met   
hun b]oep3 voortbr5g5de- nijv]heids- en 
d5k5de /&7 v9dt zijn beh&el+4 ,familie  
en burg]lijke sam5lev+ v9d5 hunne       
v]e5ig+ 9 d5 /aat1 wi5s be/e rege]+svorm
 de grondwettelijke1 erfelijke mon>*ie  
is4 ,na ,hobbes heeft miss*i5 ge5 d5k]  
zoo groot5 e]bi$ voor d5 /aat gekoe/]d  
als ,hegel4 ,zooals e5 /aat is1 moet hij
 op dat oog5blik zijn4 ,ev5go$ als m5   
van de natuur toegeeft1 dat m5 ha> nem5 
moet zooals zij is1 moet m5 dat ook met 
d5 /aat do54 ,de ,idee he]s*t ook 9 dit 

gebi$1 ook hi] is de w]kelijkheid niet  
van de r$e v]lat51 ook hi] is het       
w]kelijke r$elijk4  ,m5 moet d5 /aat als
 hi/oris* geword5 bes*\w51 niet wijz]   
will5 zijn dan de r$e1 die zi* 9 d5 /aat
 heeft ontwikkeld4 ,ge5 wijsbege]te kon 
ons le]51 hoe de w]eld zijn moet3 zij   
komt da>voor /e$s te laat4 ,e]/ als de  
s*em]+ beg9t1 vangt ,m9]va's uil aan te 
vlieg54  ,de ges*i$5is is niet &]s dan  
het proces1 dat de w]kelijkheid         
doorloopt1 om tot d5 /aatsvorm te kom53 
,ind]daad is hi] e5 gr&ioose opvatt+4   
,elk volk is sle*ts e5 punt van de lijn1
 e5 ontwikkel+smom5t4 ,groote mann5 di55
 sle*ts1 om de ontwikkel+ mee te        
v]wez5lijk52 het is de li/ van de ,r$e  
dat zij h5 da>voor gebruikt1 t]wijl zij 
hun eig5 belang5 me55 te di554 ,ma>     
alles gaat na> het ne3 de vrijheid4 ,bij
 de ruwe ,oo/]s*e volk5 a*t zi* sle*ts n
 vrij3 de despoot1 die ov] all5 rege]t4 
,9 de ,grieks*e en ,rome9s*e republiek5 
zijn me]d]5 vrij1 het ,*ri/5dom maakt   
all5 vrij4 ,9 i$] dez] drie groote      

p]iod5 zijn we] ond]afdeel+5 te         
ond]s*eid54 ,9 de ges*i$5is d] ,oo/]s*e 
volk5 komt e]/ met de ,p]z5 e5 wa>a*tige
 /aat met e5 despoot4 ,het is de        
knap5leeftijd d] m5s*heid4 ,griek5l& is 
het l&1 wa> de m5s*heid ha>             
jongel+sleeftijd doorloopt 9 vreugde aan
 lev5 en aan s*oonheid4 ,ma> no* hi]1   
no* 9 ,rome is de vrijheid 9 all]       
bewu/zijn3 er zijn nog slav54 ,jezus    
br5gt e5 p]soonlijke vrijheid1 de       
,g]man5 e5 politieke4 ,nu is de m5s*heid
 9 ha> k5n5de grij%eid1 de tijd d]      
volkom5 rijpheid1 wa>9 de m5s* na vol5d+
 van zijn lev5sloop 9 zi*zelf t]ugke]t4 
,van de kom/ van ,*ri/us tot #ahbj moet 
de m5s*heid nog door v]s*ill5de /adin3  
,k>el de ,groote1 't le5/elsel1 de      
re=matie1 enz4       #ba4 ,het sy/eem4  
7,v]volg74  ,de absolute gee/4          
,subjectieve en objectieve gee/ v9d5 we]
 hunne hoog] e5heid 9 d5 absolut5 gee/4 
,9 dez5 zijn de teg5/ell+5 van subject  
en object1 d5k5 en zijn opgehev54 ,het  
absolute aans*\wt zi* zelf 9 de kun/1   

/elt zi* zelf voor 9 de religie en d5kt 
zi*1 begrijpt zi* 9 begripp51 9 de      
wijsbege]te4                            
,,hegel',s ,,sy/eem4           ,,logica4
                   ,,natuurfilos(ie4    
,,filos(ie ,,van ,,d5 ,,gee/4           
---------------------                   
------------------------------          
----------------------------------------
------------ zijn  wez5  begrip4        
me*anica  physica  organica4            
subjectieve gee/  objectieve gee/       
absolute gee/4                          
7zie hi]ond]47                          
------------------------                
----------------------------------------
-----  -------------------------------- 
subj4 begrip  obj4 begrip4  an?ropologie
  pha5om5ologie  psy*ologie4  ,re*t     
,moraliteit  ,z$elijkheid4              
--------                                
,idee4                                  
----------------------------------------
--                                      
eig5domsre*t  v]dragsre*t  /rafre*t4    

----------------------------------------
                                        
familie  burg]lijke sam5lev+  /aat4     
o4a4          o4a4                      
7huwelijk1    /&51         ,,ges*i$5is4 
erfre*t1   v]e5ig+54  a4 despotis*e /aat
                                        
opvo$+47                    7n vrij     
oo/]s*                                  
volk74                                  
b4 republiek 7e5ig5                     
vrij1 ,griek5                           
en ,rome9574                            
c4 con/4 erf4 mon41                     
7all5 vrij1 ,g]man574                   
absolute gee/4                          
----------------------------------------
--------------------------              
kun/                        religie     
filos(ie4                               
----------------------------------------
-----                                   
symbolis*1    klassiek1                 
romantis*1                   van ,eleat5
 enz4 tot ,hegel6 ar*itectuur1          

beeldh\wkun/1  s*ild]kun/1              
muziek4                                 
----------------------                  
pozie4                                  
----------------------------------------
----------------------------------------
---                   natuurreligie     
subjectieve vrijheid            absolute
 religie4                               
------------------------                
------------------------------          
7,*9ez51 ,braman51 enz4    ,jod51       
,griek51   ,rome954      7,*ri/5dom74   
v]hev5heid1 s*oonheid1 nuttigheid4      
,kun/4  ,de kun/ kan zi* ho(dzakelijk 9 
drierlei vorm op5b>54 ,e]/ symbolis*4   
,dan heeft de vorm de ov]h& op d5 inh\d1
 op de idee1 die uitg$rukt moet word54  
,deze wordt sle*ts v]mo$4 ,is er volkom5
 h>monie van beide1 dan ont/aat v]volg5s
 de klassieke kun/1 die de s*oon/e is1  
ma> to* nog ond] moet do5 voor de d]de  
trap1 de romantis*e kun/1 wa>9 de       
z9nelijke v]s*ijn+ op d5 a*t]grond tre$t
 en de gee/elijke1 inn]lijke zijde me]  

optre$t4  ,elke kun/ kan de drie vorm5  
v]toon51 ma> de ar*itectuur is to* 9    
ho(dzaak symbolis*1 de beeldh\wkun/     
klassiek1 de muziek en s*ild]kun/       
romantis*4 ,de pozie is de alles 9 zi*  
sluit5de kun/4    ,godsdi5/4  ,op       
godsdi5/ig t]re9 nam ,hegel ook zijn    
eig5 /&punt 94 ,hij v]wi]p het dogmatis*
 or?odox gelo(1 dat aan de lett]        
va/hield4 ,ma> ook het rationalisme     
bevr$igde hem niet en de op             
gevoelsgrond5 b]u/5de !ologie van       
,s*lei]ma*] 0 hem onaannemelijk4 ,de    
religie is e5 zi* 9 beeld5 voor/ell5 van
 het ,absolute4 ,dat beg9t met de       
oo/]s*e natuurgodsdi5/51 wa>voor nog we]
 e5 lag] trap ligt van afgod5di5/1      
toov5>ij4 ,hoog] dan de oo/]s*e         
7,*9ees*e1 ,bramaans*e1 enz41 die i$]   
hun eig5 k5m]k hebb57 /aan de religies  
d] gee/elijke p]soonlijkheid1 d] vrije  
subjectiviteit1 die van de ,jod5        
7v]hev5heid71 ,griek5 7s*oonheid71      
,rome95 7nuttigheid74 ,de absolute      
religie van 't ,*ri/5dom volgt hi]op4   

,de dogma's van het ,*ri/5dom lat5 hunne
 wijsge]ige v]kl>+ toe4 ,zij zijn       
allegoris* te int]prete]54  ,hegel      
roemt1 dat hij go$ ,lu!raan en ,*ri/5   
is4 ,de m5s*word+ van ,jezus1 zijn      
zo5dood beteek5t1 9 wijsge]ige spraak   
ov]gezet3 ,god gaat 9 de zondige w]eld1 
hij nege]t zi*zelf4 ,de m5s*word+ van   
,*ri/us is de zelfnegatie van het       
,absolute4 ,de negatie dez] negatie is  
,*ri/us' ,lijd51 ,dood en ,op/&+4 ,god 0
 ,god-m5s* gewee/ en wordt we] ,god3    
v]e5igt da>9 zijn god- en m5s* zijn4    
,wijsbege]te4  ,t5 slotte blijft er ov]1
 deze ontwikkel+ 9 begripp5 te d5k53    
,het ,absolute begrijpt zi*zelf4 ,dit is
 filos(ie4 ,het begrijp5 d] geheele     
ontwikkel+ ha> taak4 ,ook de filos(ie   
doorloopt /adin4 ,van de ,eleat5 af1 die
 het zijn op/eld51 ov] ,h]aclitus       
7word571 ,atomi/5 7an si* zijn71 ,plato1
 ,ari/oteles 7begrip71 ,c>tesius        
7bewu/zijn71 ,kant-,fi*te               
7zelfbewu/zijn7 loopt de lijn tot       
,hegel1 wa> het ,absolute zi* zelf k5t4 

,zijn le] is de sluit/e5 d] filos(ie4   
,elke filos(ie is de begripmatige       
uitdrukk+ van ha> tijd1 tre$t als bez9n+
 ov] d5 tijd op1 als de tijd rijp is en 
kla>1 om ov]wonn5 te word54 ,de uil     
vliegt als de morg5 daagt3 de zelfbez9n+
 beg9t als e5 &]e tijd aanbreekt4       
#bb4 ,hegel's s*ool4  ,to5 ,hegel /i]f  
w>5 er tal van le]l+51 die d5 v]e]d5    
mee/] aanh+54 ,ma> weldra z\ blijk51 dat
 niet all5 e5/emmig da*t54 ,er kwam e5  
splits+1 voornamelijk door de v]h\d+ tot
 d5 godsdi5/ teweeggebra*t4 ,hegel _h   
gezegd1 dat de religie opgehev5 is 9 de 
wijsbege]te1 die wel d5zelfd5 inh\d     
heeft1 ma> zi* deze niet voor/elt1 do*  
hem 9 begripp5 uitdrukt4  ,sommig5 nu1  
de beh\d5de ri*t+1 lat] de re*t]zijde   
g5oemd1 legd5 nadruk op het gelijke van 
d5 inh\d3 zij wild5 d5 godsdi5/ h&hav54 
,&]5 da>5teg5 s*onk5 de mee/e a&a*t aan 
d5 &]5 vorm3 zij w5s*t5 de religie op te
 heff54 ,zij vormd5 de radicale vleugel1
 lat] de l9k]zijde g5oemd4  ,9 het      
bizond] nu gold dit v]s*il drie kwe/ies3

 ,god1 ,*ri/us1 ,on/]felijkheid4  ,_h   
,hegel bijv4 aan e5 p]soonlijke         
on/]felijkheid gelo(d8 ,_h hij e5 !/is* 
godsbegrip v]kondigd1 e5 p]soonlijk5    
,god gele]d8 ,( 0 de r$e1 all5 m5s*5    
geme51 sle*ts het on/]felijke8 ,0 zijn  
godsbegrip pan!/is*8  ,ma> ook t5       
opzi*te d] wijsbege]te kon m5 twee kant5
 uit4 ,m5 kon me551 dat bij ,hegel ha>  
ontwikkel+ 0 afgeslot51 dat 9 zijn      
/elsel het ,absolute zi* zelf _h h]k5d4 
,ma> m5 kon ook1 ,hegel's dialectis*e   
me?ode aanva>d5d1 de ontwikkel+ na hem  
voortzett51 teg5 hem h&el51 zooals hij  
zi* v]h\d5 _h teg5ov] de hem voorafga&e 
d5k]s1 hm opheff51 zooals hij hn        
opgehev5 _h4  ,tuss*5 die re*t]- en     
l9k]zijde nu /ond e5 c5trum 94 ,de mann5
 da>van hebb5 zi* groote v]di5/5        
v]worv54 ,de ges*i$5is w]d druk door h5 
beoef5d3 van ,hegel hadd5 zij gele]d1   
dat hi/orie iets &]s is dan             
feit5opsomm+4 ,zell] v]wi]f zi* groote  
v]di5/e voor de ges*i$5is d] ,grieks*e  
filos(ie4 ,de onlangs ov]l$5 ,kuno      

,fis*]1 7geb4 #bc ,juli #ahbd7 s*reef de
 uitvo]ige ges*i$5is d] nieuw]e         
wijsbege]te en 0 lang5 tijd de roem d]  
,heidelb]gs*e univ]siteit4 ,hij zag 9   
filos(ie de ges*i$5is d] filos(ie en wi/
 die zo[el 9 zijn w]k5 als voordra*t5   
met groots*e lijn5 en groote k5nis te   
teek554 ,aldus z+t ,liebmann hem toe3   
,dit alles #g le]t gij2 lui/r5de        
jongr5s*a>         ,volgt de            
welsprek5dheid1 uw5 lipp5 ontvloeid1    
,zij le]t1 v]wond]t zi*1 ziet zi*       
opnieuw         ,d] m5s*heid hoog/e     
g$a*t5 v]jong54   ,de zoog5aamde        
,hegels*e l9k]zijde v]di5t di5 naam     
niet2 zij is van ,hegel wel uitgegaan1  
ma> heeft zijn le] v]lat54 ,op ,m>x en  
,lassalle die er ook toe g]ek5d word51  
kom5 we t]ug 9 het ho(d/uk ov]          
,socialisme en ,individualisme4 ,hi]    
sprek5 wij ov] twee d5k]s1 die zi*      
vooral op godsdi5/ig gebi$ hebb5 bek5d  
gemaakt4 ,/rauss en ,feu]ba*4           
,/rauss4  ,/rauss 7#ahjh-ahgd7 /ude]de  
e]/ !ologie te ,tb+51 gaf 9 #ahce e5    

lev5 van ,jezus uit1 dat groot opzi5    
ba>de en de splits+ 9 de s*ool bra*t4   
,hij ontk5t da>91 dat wij d5 hi/oris*5  
,jezus z\d5 k5n51 wij k5n5 d5 ,*ri/us   
van 't gelo(4 ,hij v]w]pt e*t] het      
dilemma1 wa>voor de or?odoxie hem z\    
will5 plaats53 het bijbelv]haal te      
geloov5 ( voor bewu/ v]z9sel te h\d54   
,hij ziet er my!n 91 wa>9 9 hi/oris*    
kle$ bov5z9nelijke feit5 zijn uitg$rukt4
 ,niet ,jezus1 ma> de zi* ontwikkel5de  
m5s*heid is de god-m5s*3 op ha> pa/ e]/ 
de idee van deze4  ,dezelfde kritiek1   
die hij op de le] van ,jezus toepa/e1   
oef5de hij lat] uit op de dogma's van   
het *ri/elijk gelo(4 ,v]zo5+ tuss*5     
geloov5 en wet5 wordt v]worp54 ,lang5   
tijd heeft ,/rauss zi* me] met lit]air5 
arbeid bezig geh\d54 ,zoo s*reef hij o4 
a4 e5 bek5d w]k ov] ,voltaire4 ,op zijn 
oud5 dag1 9 #ahgb de$ hij de w]eld nog  
e5s opzi5 door zijn w]k3 ,het oude en   
het nieuwe gelo(4 ,hij /elt de vraag1 ( 
de bes*aafd5 van di5 tijd zi* nog       
,*ri/55 mog5 noem51 welke vraag ontk5n5d

 wordt beantwoord4 ,de bes*aafde weet1  
dat niet on?\d+1 vli$+ d] w]eld en      
armo$e die door het ,*ri/5dom word5     
gele]d1 de hefboom5 d] bes*av+ zijn2 ma>
 humaniteit en vooruitgang kom5 van     
kun/1 wet5s*ap1 rijkdom1 productie4 ,wij
 will5 niet als het *ri/5dom tweeheid   
van w]eld en ,god1 s*epp+ en s*epp]1    
want1 da> het lev5sproces beg9 no* e9de 
heeft1 hebb5 wij ge5 ,s*epp] noodig4    
,ma> wordt nu de vraag ge/eld ( wij nog 
godsdi5/ hebb51 dan luidt het antwoord  
beve/ig5d4 ,imm]s1 wij bezitt5 e5 gevoel
 van afhankelijkheid teg5 het ,al4 ,dat 
bewu/zijn oef5t groot5 invlo$ uit op    
onze z$elijkheid4 ,het vormt onze       
religie1 die niet ond] de vorm5 d] k]k  
wordt gebra*t4 ,de k\de godsdi5/vorm5   
bi$5 niets voor het gevoel en de        
fantasie4 ,ma> door deelnem+ aan de     
belang5 van /aat en m5s*heid1 door de   
kun/1 9 't bizond] door de muziek1      
v]kwikk5 we onze ziel1 v]heff5 we ons4  
,zoo ke]t de oude ,/rauss tot de opvatt+
 t]ug van zijn jeugd3 e5 e]$i5/ van 't  

g5ie1 door onz5 da ,co/a geteek5d3      
,zie hi] uw god53 ,kun/1 ,kra*t en      
,indu/rie6     ,en voorts ge5 e]di5/ me]
 dan de e]di5/ van 't ,g5ie6            
,feu]ba*4  ,ludwig ,feu]ba*1 zoon van e5
 ze] b]oemd re*tsgele]de1 bro] van e5   
s*ild] van naam w]d #ahjd gebor54       
,aanvankelijk voor !ologie /ude]5de1    
br5g5 ,hegel's colleges hem tot de /udie
 d] wijsbege]te4 ,hegel noemt hij zijn5 
twe$5 vad]4 ,9 #ahcj geeft hij zijn     
g$a*t5 ov] dood en on/]felijkheid uit4  
,re$s uit di5 tijd date]5 de e]/e       
v]s*ijnsel51 die wijz5 op e5 s*eid+ van 
,hegel4 ,nadat hij e5 poosje 9 ,erlang5 
_h g$oce]d1 g+ hij 9 ,bruckb]g won51 wa>
 zijn vr\w a&eel 9 e5 fabriek _h4 ,hi]  
heeft hij #be ja> gewoond en veel       
ges*rev54 ,9 #ahda kwam uit3 ,het wez5  
van het ,*ri/5dom wa>9 hij wel de       
dogma's ze] s*]p critise]t1 ma> zi*     
sympa?iek v]h\dt teg5ov] de gevoel5s1   
wa>uit ze ont/aan zijn4  ,langzam]h& g+ 
de fabriek sle*t4 ,t5 slotte zag        
,feu]ba* zi* g5oodzaakt na> e5 &]e      

plaats te v]huiz51 wa> hij al d5 la/ van
 geldzorg5 ond]vond en v]/ok5 0 van     
wet5s*appelijke hulpmiddel54  ,to5 zijn 
b5>de om/&igh$5 bek5d w]d51 w]d er veel 
moeite g$aan 9 en buit5 ,duits*l&1 om   
iets voor hem te do5 en bij zijn        
begraf5is 9 #ahgb bleek1 dat de man1    
s*ijnba> lang5 tijd v]get51 v]e]d]s en  
vri5d5 _h4 ,e5 voortreffelijke lijkr$e  
van ,s*oll s*ild]de voor 't e]/ de      
beteek5is van ,feu]ba*4  ,t5 opzi*te d] 
religie le]t hij1 dat de m5s* ,god      
maakt4 ,god is het ideaal1 dat wij ons1 
buit5 ons1 v]wez5lijkt d5k54 ,9 hem     
legg5 wij onze w5s*51 onze hoop1 ons    
v]lang54 ,wat de m5s* lo(t en prij/ is  
,god1 wat hij v]w]pt is het goddelooze4 
,god is het boek1 9 hetwelk de m5s* zijn
 hoog/e gevoel5s en v]lang5s ges*rev5   
heeft4 ,de hemel van d5 m5s* is e5      
bloemlez+1 ont/aan door e5ige uit al de 
bloem5 d] w]eld te kiez54 ,zo[el van d5 
hemel van d5 bes*aafde als van d5       
natuurm5s* geldt dit4 ,uit d5 ,god en d5
 hemel van d5 m5s* kan m5 zijn bes*av+  

le]5 k5n54  ,de goddelijke eig5s*app5   
zijn die1 welke de m5s* op e5 gegev5    
ontwikkel+/rap het hoog/e s*at4 ,dat    
,god p]soonlijk g$a*t wordt beteek5t dat
 p]soonlijk lev5 het hoog/e is4 ,god is 
liefde6 ,niets is er1 dat e5 liefdevol  
gemo$ ov]treft4 ,jezus1 ,god heeft      
gel$56 ,lijd5 voor &]5 is s*oon4  ,de   
,god d] *ri/55 is e5 traan van liefde1 9
 /ille1 diepe v]borg5heid ges*reid ov]  
de ell5de d] m5s*54  ,onze ,god is ons  
ideaal1 buit5 ons als w]kelijk be/a&    
gea*t4 ,teg5ov] dat ideaal gevoel5 wij  
ons1 met onze kle9h$5 en onvolmaak!d5   
nietig1 v]get5d1 dat ,god ons eig5 go$e 
zelf1 ze] v]groot1 is4  ,ook de         
k]kelijke sacram5t5 als doop en         
avondmaal hebb5 hunne beteek5is1 zij do5
 ons zi51 van hoe groote1 z$elijke      
beteek5is ook brood en wijn en wat]     
zijn4  ,alles1 ook het g]+/e1 wordt     
geadeld4  ,hi] treft ,feu]ba* sam5 met  
het ,calv9isme1 dat ook ov]al de e]e    
,gods zoekt4 ,treff5d is zijn sluit+3   
,heilig zij ons da>om het brood1 heilig 

de wijn1 ma> ook heilig het wat]4 ,am56 
,op wijsge]ig gebi$ nad]t ,feu]ba* lat] 
ze] tot het mat]ialisme1 ma> hij is er  
ge5 aanhang] van geword54 ,hij wil n4l4 
niet van de /( uitgaan ma> van de       
gewa>word+4 ,deze is hem het e]/e1 zo[el
 op het gebi$ d] k5ni/heorie1 als op dat
 d] metafysica4 ,ze] s*]p e*t] weet hij 
zijn /&punt niet af te bak55 teg5ov] het
 mat]ialisme en voor de beteek5is van   
onz5 li*amelijk5 toe/& voor d5          
gee/elijk51 heeft hij veel oog4 ,treff5d
 komt dit uit 9 e5 besprek+ van e5 w]kje
 van ,moles*ott3 ,de le] d] vo$+smiddel5
 is van groote z$elijke en /aatkundige  
beteek5is4 ,de spijz5 word5 tot blo$1   
het blo$ tot h>t en h]s551 deze tot /(  
voor g$a*t5 en gevoel5s4 ,het vo$sel van
 d5 m5s* is de grondslag voor zijn vorm+
 en opvo$+4 ,wilt gij het volk v]bet]51 
zoo geef het 9 plaats van uitroep5 teg5 
de zonde1 bet] et54 ,de m5s* is1 wat hij
 eet4    ,/rauss en ,feu]ba* hadd5 zi*  
van ,hegel afgew5d4 ,de volg5de tijd51  
die e5 hong] hadd5 na> feit51 w>5 d]    

speculatieve filos(ie we9ig gez9d4 ,de  
reactie1 de mo$eloo%eid na het ja>      
#ahdh1 dat zoovele illusies van vrijheid
 en vooruitgang _h opgewekt1 die nu niet
 v]vuld w>51 maakte de m5s*5 me] ges*ikt
 om ,s*op5hau]'s pessimisme te wa>de]54 
,to* bleef1 zij het op m5ig punt        
onbewu/1 ,hegel's gee/ w]k54 ,9 het beg9
 d] #bj/e eeuw kwam 9 ons l& zijn le]   
tot me] aanzi5 en vond gee/driftige     
aanhang]s door het optr$5 van d5        
,leids*5 hoogle]a> ,boll&4    ,boll&4   
,g]>dus ,johannes ,petrus ,josephus     
,boll& w]d #i ,juni #aheg te ,gron+5    
gebor54 ,zijn vad] ov]le$ vroeg4 ,zijn  
mo$] vo$de hem op 9 't ka?olieke gelo(1 
dat hij lat] v]liet4 ,na v]s*ill5de     
lotswissel+5 0 hij ond]wijz] 9 ,gron+5  
en ,katwijk1 /ude]de dan te ,j5a 9 de   
,engels*e taal1 w]d le]a> 9 die taal aan
 het gymnasium ,willem ,,iii te         
,batavia4 ,hi] w]d zijn lu/ tot de /udie
 d] wijsbege]te opgewekt en aanvankelijk
 sloot hij zi* aan bij ,von ,h>tmann4 ,9
 #ahif kwam hij als opvolg] van ,l& als 

hoogle]a> 9 de wijsbege]te aan de       
,leids*e hooges*ool1 vooral door to$o5  
van zijn oud5 bes*]m] ,pr(4 ,cosijn en  
d5 m9i/] ,mr4 ,s4 van ,h\t54  ,boll&1   
man van ma*tige welsprek5dheid1 groote  
k5nis 7bijv4 op !ologis* en taalkundig  
gebi$71 vurige kra*t1 onv]s*rokk5       
wa>heidsliefde en mo$1 wi/ e5 s*>e      
jong]5 om zi* te v]zamel5 en trok ook 9 
&]e academie/$5 veel belang/ell+1 met "n
 9 ,utre*t1 ,am/]dam en ,delft4         
,all]lei /elsels van wijsbege]te ov]da*t
 hij4 ,bij ge5 vond hij vr$e4 ,hij kwam 
t5 slotte tot de be/ude]+ van ,hegel's  
w]k5 zelf1 die hij tot dusv] alle5 _h   
le]5 k5n5 uit ges*i$5iss5 d]            
wijsbege]te1 uit ov]zi*t5 van &]54 ,na  
a&a*tige /udie bleek hem1 dat hij to5 de
 gezo*te wa>heid _h4 ,s$]t tra*t hij de 
me?ode van ,hegel +ang te do5 v9d5 en   
leidt zijn le]l+5 op tot v]/aan van d5  
mee/]1 teg5ov] wi5 hij zi* ov]ig5s      
zelf/&ig v]h\dt4  ,boll& heeft sommige  
w]k5 van ,hegel opnieuw uitgegev5 en van
 kantteek5+5 voorzi54 ,van zijn eig5    

w]k5 noem5 wij zijn /&a>dw]k3 ,zuiv]e   
,r$e4 ,zijn artikel5 w]d5 mee/ opg5om5 9
 de ,nieuwe ,gids ( ,het ,tweema&elijks*
 ,tijds*rift4 ,als inleid+ tot de       
lectuur zijn] w]k5 le55 zi* het be/ de  
ge/5ografe]de v]slag5 van r$evo]+53 het 
gesprok5 woord wordt geprez5 bov5 zijn  
ges*rev51 al wordt ook hi] van getuigd3 
hij doet de wij%eid ,n$]l&s* sprek51 en 
hoe me] hij zijn hoogtepunt nad]t1 hoe  
me] hem dit gelukt4 ,boll& heeft zi*1   
behalve met wijsge]ige1 ook met         
maats*appelijke en !ologis*e vraag/ukk5 
beziggeh\d54 ,sommige artikel5 lokt5    
hevig v]zet uit 7kwe/ie ,s*aepman-,boll&
 ov] ,petrus en ,rome74 ,e5 met veel    
liefde ges*rev5 /udie ov] lev51         
p]soonlijkheid en w]k51 geeft ,dr4 ,j4  
,a4 van d5 ,b]gh van ,eis+a 9 ,mann5 van
 ,beteek5is1 ,deel ,,xxxviii1 afl4 #e4  
,opm4 ,van de gee/v]want5 van ,boll&    
zijn te noem5 de gebro$]s ,van d5 ,b]gh 
van ,eis+a4 ,de e51 zijn biograaf1 trad 
als privaat-doc5t te ,utre*t op met e5  
r$e ov] allegoris*e int]pretatie en 9   

di5s preek5bundel3 ,ru/ e5 we9ig1 geeft 
,boll& e5 voorbeeld van e5 geb$ voor de 
geme5te4 ,to5 ,pr(4 ,jelg]sma e5 op5    
brief aan zijn collega s*reef1 vatte o4 
a4 ,grondijs de p5 op om zijn mee/] te  
v]d$ig54 ,9 het laat/e ti5tal j>5 /aat  
,boll&1 me] dan hem zelf lief is1 9 het 
br&punt e5] opm]kzaamheid1 die niet     
zeld5 me] bijkom5de bijzond]h$5 dan zijn
 eig5lijke le] en w]k betreff54         
,,ho(d/uk ,,viii4  ,,s*op5hau]4    #bc4 
,lev5 en ,p]soonlijkheid4  ,inleid5de   
opm]k+54  ,het romantisme _h1 9 afke]   
van d5 tijd d] v]li*t+1 nieuwe ideal5   
gezo*t4 ,aan de aufklrung _h hi/oris*e  
z9 ontbrok51 het romantisme leefde ga>ne
 9 't v]l$54 ,zijn di*t]s zong5 van     
voorbijgegan5 tijd en voeld5 zi* ?uis 9 
ridd]bur*t ( middeleeuws*e /ad4 ,zijn   
d5k]s hadd5 de groote beteek5is d]      
hi/oris*e ontwikkel+ begrep5 en ,hegel 0
 tot e5 ma*tig /elsel gekom5 van        
ges*i$kundige ontwikkel+4 ,9 die        
ontwikkel+ le]de het ,absolute zi*zelf  
k5n54 ,de hi/orie 0 ontwikkel+2         

voortga&e1 voorts*rijd5de tot hoog]4    
,zij _h beteek5is1 zij _h e5 e5ige      
beteek5is4 ,wie gelo(de aan1 wie        
ov]tuigd 0 van di5 ontwikkel+svoortgang1
 mo*t hoopvol op 't lev5 zi54 ,wa> de   
w]kelijkheid niet zond] ,r$e 01 da> 0   
zij nooit te v]w]p54 ,zoo kon er zek]e  
tevr$5heid met het be/a&e kom53 ,hegel 0
 v]zo5d1 ,hegel 0 het e5s met d5        
,pruisis*5 rege]+svorm4  ,de            
speculatieve wijsbege]te _h 9 ,hegel ha>
 toppunt b]eikt3 de me?ode 0 aangegev51 
de door het ,absolute doorloop5         
ontwikkel+sgang gevond51 ja1 het e9dpunt
 b]eikt4 ,de religie 0 ge5 vij&ige ma*t 
voor het wet51 veele] lag] trap1 wa>op  
de absolute gee/ zi* bevond4 ,de m5s*   
vond zijn be/emm+1 zijn pli*t 9 de      
z$elijkheid1 die hem bond aan de        
geme5s*ap van &]e r$ebegaafde wez5s4    
,s*]p teg5ov] deze wijsbege]te /aat nu  
,s*op5hau]4 ,g5iaal gevoelsm5s* en to*  
zond] h>t1 grillige p]soonlijkheid1 vat 
vol teg5/rijdigh$51 ontw]pt hij e5      
/elsel van wijsbege]te1 dat1--g$rag5 als

 het is door n p]soonlijkheid1 doorleefd
 en zelf erv>5 als het is door e5 rijk5 
gee/1--e5 e5heid is1 en to* door de     
k5m]k5 di] p]soonlijkheid1 grillige     
ov]gang51 onv]zo5de teg5/rijdigh$5 bezit
 en d5 invlo$ van vele d5k]s toont      
ondanks de oorspronkelijkheid4 ,hoe     
geheel &]e p]soonlijkheid dan die van   
,hegel1 welk e5 &]e vorm van w]k4 ,het  
/aat er ook 9 le] teg5ov]4 ,het le]t het
 onr$elijke1 het irrationeele d]        
ges*i$5is en d] w]kelijkheid1 e]d]      
s*epp+ van d5 duivel1 dan               
zelfv]wez5lijk+ d] ,r$e4 ,v]d]e         
ontwikkel+ br5gt niet tot groot] geluk3 
elke s*r$e v]d] doet me] de ell5de1 d5  
jamm]1 de onr$elijkheid d] w]eld inzi54 
,s*op5hau] wordt de vad] van het        
pessimisme 9 de #ai;de eeuw4 ,hij /aat  
teg5ov] ,hegel1 teg5ov] d5 m5s*1 en1 als
 we zull5 zi51 teg5ov] d5 d5k]4 ,to*    
behoort ook hij nog tot het tijdp]k d]  
speculatieve wijsbege]te4 ,door d5 tijd1
 wa>op zijn ho(dw]k v]s*ijnt 7#ahai74   
,door e5 gelijk5 vo$+sbodem4 ,hij heeft 

,kant be/ude]d1 hij heeft ,fi*te        
gehoord1 met ,hegel g$ebatte]d4 ,door   
zijn ho(dbeg9sel1 om van uit het        
subject1 uit de bewu/zijnhebb5de        
p]soonlijkheid1 de w]eld te v]kl>54     
,to* duidt ,s*op5hau] ook ov] dez5 tijd 
he54 ,de groote d5k]s ervan zijn voor   
hem opsnijd]s1 w9dmak]s2 kritis*e gee/5 
als ,h]b>t p$ant54 ,hij he*t aan erv>+4 
,hij wordt niet gelez54 ,e]/1 als de    
glorie d] speculatieve s*ool voorbij is1
 wordt hij bek5d4 ,de ,hegel's*e s*ool  
heeft zi* gesplit/4 ,het v]tr\w5 is     
g$eeltelijk ges*okt1 de belang/ell+     
g$o(d4 ,de /em van d5 mee/]1 wi5s w]k5  
onduidelijk zijn1 kl9kt niet me]4 ,de   
politieke toe/&5 v]&]54 ,het besef wordt
 lev5dig 9 vele ,duits*e ho(d5--nog me] 
wordt het gevoel wakk] 9 vele h>t5--dat 
er n e5ig ,duits*l& hoort te zijn1 vrij 
van ,middeleeuws*e vor/51 kra*tig door  
volksvrijheid en invlo$4 ,de            
,febru>irevolutie van ,p>ijs slaat ov]  
na> ,we551 ,b]lijn4 ,hoop van bet] tijd 
v]toont zi*4 ,grondwett5 kom51 bel(t5   

word5 g$aan4 ,e5 groot ,duits*          
rijksp>lem5t daagt 9 ,frank=t4 ,de      
s*oone droom zal 9 v]vull+ gaan4        
,i,jdele v]wa*t+4 ,9 ,frankrijk komt de 
ru/4 ,hong>ije wordt b$wong51 zij het 9 
blo$1 ,we55 tot ru/ gebra*t4 ,duits*e   
vor/5 en vor/jes gevoel5 zi* we] zek]4  
,het oude gaat1 zij 't met wijzig+1 zijn
 gang4 ,ontgoo*el+ komt4 ,ne51 zu*t de  
ontmo$igde1 de w]eld is e5 jamm]dal4 ,de
 d5k]1 die dit v]kondigd heeft1 v9dt    
bijval4 ,oorzaak van all5 bijval is     
homog5iteit1 heeft hij zelf gezegd en   
ond]vond54 ,na #ahej ongeve] beg9t zijn 
roem4 ,op het midd5 d] eeuw oef5t       
,s*op5hau] zijn invlo$ uit1 niet alle5  
op de wijsge]5 van 't vak1 ma> ook op   
tal van niet-ges*oold54 ,n$]l& lee/ hem 
gretig4 ,zijn pessimisme sluipt 9 vel]  
h>t5 94 ,naklank5 v9dt m5 er 9 lit]air  
w]k d] laat/e ti5tall5 j>54 ,s*op5hau]  
heeft naa/ speciaal wijsge]ige1 algeme5e
 cultuur-beteek5is4 ,hij behoort tot de 
mee/ gelez5e s*rijv]s4 ,dit re*tva>dige 
e5 e5igsz9s uitvo]ige beh&el+1 ook van  

zijn lev5 en p]soonlijkheid1 die zoo    
groot5 invlo$ uitoef5d5 op zijn le]4    
,fi*te's woord1 dat het er van afhangt1 
welke m5s* m5 is1 wat voor filos(ie m5  
heeft1 s*ijnt voor ,s*op5hau] ges*rev54 
,lev54  ,9 ,danzig w]d ,s*op5hau] d5    
#bb/5 ,febru>i #aghh gebor5 als zoon van
 e5 rijk51 aanzi5lijk5 koopman van      
,holl&s*e afkom/4 ,zijn vad] 0 e5 man   
van somb]5 a>d1 ond]hevig aan toorn en  
ang/bui51 van prikkelba> ge/el1 al wi/  
hij zi* te b$w+54 ,e5 w]eldburg]1 die   
zijn zoon 9 het groote boek d] w]eld    
wilde lat5 lez51 hem vel] l&5 sprak5    
lat5 le]5 en hem ,ar?ur noemde1 omdat   
die naam 9 vele tal5 gelijk bleef4 ,zijn
 vr\w _h d5 veel oud]5 man me] om zijn  
geld en de aang5ame positie1 die hij ha>
 kon v]s*aff51 getr\wd1 dan uit liefde1 
en op e5 behaaglijk l&go$ leefde zij e5 
idyllis*-a*tti5de eeuws* lev5 met       
hondjes en mooie lammetjes4 ,zij 0 e5   
opgewekte1 gee/ige1 vroolijke1 ietwat   
li*?>tige vr\w1 graag de zonzijde van 't
 lev5 zoek5d4  ,to5 ,danzig1 e]/ e5     

vrije /ad1 bij ,pruis5 kwam1 trok de    
familie na> ,hamburg4 ,ar?ur's vad]     
wilde republike9 blijv54 ,de oud]s      
reisd5 met hun k9d 9 ,frankrijk en      
,engel&4 ,zoo k5de ,s*op5hau] lat]1     
7bet] dan de mee/e ,duits*]s7 zijn      
,frans* en ,engels* uit/ek5d1 en van    
rijke belez5heid getuig5 zijn w]k54  ,op
 e5 s*ool 9 ,hamburg w]d ,s*op5hau] voor
 d5 h&el opgeleid en 9 ,hamburg bleef   
hij w]kzaam1 to5 zijn mo$]1 na d5 dood  
des vad]s1 na> ,weim> trok1 wa> zij     
weldra e5 gevi]de p]soonlijkheid w]d4   
,op ha> !eavond5 kwam ,goe! en met hem  
kwam5 tal van &]54  ,op #ag-;j>ig5      
leeftijd komt er e5 ke]1 voor altijd    
besliss5d4  ,op mijn #ag;de ja>1 zond]  
alle s*oolgele]dheid1 w]d ik door de    
ell5de des lev5s zoo aangegrep5 als     
,bo$dha 9 zijn jeugd1 to5 hij ziekte1   
oud]dom1 sm>t en dood zag4  ,de wa>heid1
 welke luide en duidelijk uit de w]eld  
sprak1 ov]won weldra de ook mij +epr5te 
,joods*e #h dogma's en mijn slotsom 01  
dat deze w]eld niet het w]k van e5 algo$

 wez5 kon zijn1 ma> veele] dat van d5   
duivel1 die s*epsel5 9 het aanzijn _h   
g]oep51 om zi* 9 d5 aanblik hunn] ell5de
 te v]mei54 ,da>op wez5 de feit5 en het 
gelo(1 dat het zoo 01 kreeg de ov]h&4   
,deze gemo$s/emm+ 0 hem altijd m9 ( me] 
eig5 gewee/4 ,met zijn mo$] door        
,frankrijk reiz5de1 _h hij niet kunn5   
g5iet5 van het s*oone van het l&s*ap1   
da> hij telk5s moe/ d5k5 aan het        
ell5dige lev5 van de bewon]s d] hutt54  
,ze] w]d ,s*op5hau]'s pessimi/is*e /emm+
 v]s*]pt door d5 /rijd teg5 de ontwaakte
 h>t/o*t54 ,hij s*ijnt e5 ze] /]k       
z9nelijk ge/el gehad te hebb51 heeft    
nooit &]s 7s*rijft hij zelf7 dan        
li*amelijke liefde voor e5 vr\w gevoeld1
 en kon op zijn oud5 dag                
welsprek5d-ontro]d getuig5 van het      
geluk1 bevrijd te zijn van d5 boei d]   
z9nelijke a&rift5 #i4 ,bek5d is zijn    
v]s3                       ,o ,wellu/1 o
 ,helle1                     ,o z9n51 o 
liefde4                     ,niet te    
bevre$'g51                     ,en niet 

te v]w9n54                     ,gij hebt
 mij getrokk5                     ,uit  
hoogt5 des hemels1                      
,mij n$]geworp5                     ,9  
't /( dez] a>de4                        
,da> lig ik 9 boei54   ,zijn a&rang om  
te /ude]5 w]d /e$s /]k]4 ,e9delijk kreeg
 hij v]l(4 ,9 kort5 tijd 0 hij voorb]eid
 voor de univ]siteit1 wa> hij e]/       
m$icijn5 /ude]de4 ,weldra trok de       
wijsbege]te zijn a&a*t4 ,hij /ude]de    
,kant1 ,plato4 ,9 beid5 wa>de]de hij1   
dat ze e5 s*eid+ hadd5 gebra*t3 de e]/e 
tuss*5 de w]eld d] v]s*ijnsel51 de      
ph5om5ale w]eld1 en die d] d+5 op zi*   
zelf1 de n\m5ale2 de twe$e tuss*5 de    
eig5lijk alle5 be/a&e w]eld d] ideen1 en
 die van d5 s*ijn1 de doxa 7,i1 #ig1    
#ih74 ,die s*eid+ komt ov]e5 met het    
dualisme van eig5 p]soon3 hij ervo]     
bitt] en pijnlijk d5 af/& tuss*5 de     
w]eld d] ideen en die d] grove          
z9nelijkheid4 ,ook de le] d] ,h9does    
be/ude]de hij en 9 't ,*ri/5dom en 9 't 
,bo$dhisme /elde hij 't hoog1 dat zij   

beide me] sprak5 van e5 v]loss]1 dan van
 e5 s*epp]4 ,9 #ahac trok hij niet mee  
uit t5 /rijde4 ,hij _h beslot5 om het   
lev51 dat e5 onaang5aam d+ 01 aan /udie 
te wijd54 ,9 de /ilte van ,rudol/adt    
voltooide hij zijn diss]tatie1 e5 w]k   
van groote beteek5is voor de            
k5ni/heorie3 ,ov] d5 vi]v\dig5 wortel   
van de /ell+ van d5 voldo5d5 grond4     
,met ,kant erk5t hij1 dat onze k5nis e5 
bepaald5 vorm heeft1 die ligt 9 de      
inri*t+ van onz5 gee/ en niet afhangt   
van de d+5 buit5 ons4 ,het is e*t] niet 
noodig1 v]s*ill5de vorm5 aan te nem53   
wij kunn5 met n vorm uitkom51 die re$s  
bij ,kant e5 voorname plaats innam3 de  
oorzakelijkheid1 d5 voldo5d5 grond4     
,ge5 onz] voor/ell+5 be/aat op zi* zelf4
 ,ze zijn allemaal v]bond5 en /e$s is de
 voldo5de grond het beg9sel wa>na> die  
voor/ell+5 zijn v]bond54 ,ma> aangezi5  
deze laat/e van v]s*ill5d5 a>d kunn5    
zijn1 v]toont de voldo5de grond zi* ook 
9 v]s*ill5de vorm54  ,all]e]/ kunn5 wij 
't oog w5d5 op de gewone feit5 d] erv>+1

 op de aans*\w+53 e5 dolk/eek doodt e5  
man4 ,dan is er te sprek5 van oorzaak en
 gevolg4 ,ook de zuiv]e aans*\w+51 de   
voor/ell+5 van ruimte1 kunn5 met elka> 9
 v]b9d+ /aan4 ,9 e5 driehoek hebb5 we   
gelijke hoek51 als er gelijke zijd5     
zijn4 ,hi] is de grond voor de gelijke  
hoek5 het aanwezig zijn van gelijke     
zijd54 ,hi] is ge5 voorafgaan en volg51 
zooals bij oorzaak en gevolg3 hi] is    
gelijk] tijd be/aan4 ,de voldo5de grond 
v]toont zi* hi] als zijnsgrond4 ,aan    
onze wilsbesluit5 gaat ov]legg5 vooraf4 
,het op reis will5 gaan is bijv4 v]bond5
 met de voor/ell+ van het le]zame ( het 
g5oeglijke van zoo'n reis4 ,die         
voor/ell+ tre$t als beweegr$51 als      
motief op4 ,ook hi] is voorafgaan en    
volg51 ma> niet als bij de oorzaak1 9 de
 /(felijke1 do* 9 de gee/elijke w]eld4  
,wanne] ik r$5e]1 dan grond ik mijn     
gevolgtrekk+ op voorafga&e /ell+54 ,zeg 
ik3 #b dez] boekjes ko/5 #hj c5t1 dan is
 dat gegrond op het feit1 dat n boekje  
#dj c5t ko/4 ,dat is de k5grond van mijn

 lat]e bew]+4 ,k5grond en gevolgtrekk+  
behelz5 wa>h$51 die tegelijk]tijd       
be/aan4 ,wil ik e5 oordeel wa> noem51   
dan moet da> e5 voldo5de grond voor     
zijn1 die 9 dit geval de k5grond is4  ,9
 vi]d]lei vorm tre$t de voldo5de grond  
dus op3 als oorzaak1 zijnsgrond1 motief1
 k5grond4 ,we hebb5 gezi51 dat ,sp9oza  
bijv4 en zijn tijdg5oot5 grond en       
oorzaak niet ond]s*eidd54 7,i1 pag4     
#bfc74 ,s*op5hau] doet dit wel en het   
wordt hem tot v]di5/e g]ek5d4  ,voor het
 bizond]e gebi$ d] causaliteit/heorie   
ligt miss*i5 wel ,s*op5hau]'s groot/e   
v]di5/e 9 de v]bet]+ d] he]s*5de        
t]m9ologie4 ,m5 z\ v]ke]d h&el5 door    
deze v]di5/e g]+ te s*att54----  ,ge5   
enkele zijn] !orien miss*i5 kan door de 
lat]e wet5s*ap zond] voorbeh\d word5    
ov]g5om51 ma> veel van hetge5 ons ?ans  
kla> voor oog5 ligt z\ ook v]borg5 zijn 
geblev51 wanne] niet de flikk]+ van zijn
 g5ie de plaats5 _h do5 k5n51 wa> voor  
d5 s*]p5 blik des ond]zoek]s het        
antwoord op eeuw5\de vrag5 te v9d5 04   

7,heymans74  ,9 #ahai komt ,s*op5hau]'s 
ho(dw]k3 ,de ,w]eld als wil en          
v]s*ijnsel4 ,het trok ge5 a&a*t4 ,e5    
reis na> ,itali1 met e5 zi* we] gev5 aan
 het volle lev51 volgde4 ,e5            
privaatdoc5ts*ap aan de univ]siteit te  
,b]lijn b]eidt teleur/ell+4 ,ge5        
toehoord]s voor de colleges1 door d5 nog
 onbek5d5 doc5t gezet op hetzelfde uur1 
wa>op ,hegel zijn b]oemde less5 ov] de  
logica gaf4 ,de *ol]a drijft hem uit    
,b]lijn4 ,hij ve/igt zi* nu 9 ,frank=t4 
,leeft da> van zijn inkom51 niet zond]  
koopman/akt 7de uitdrukk+ is za*t71 uit 
het dreig5d failliet van e5 h&el%uis    
g]$4 ,e5zaam1 regelmatig1 we9ig met     
m5s*5 omga&1 voornaam als de zoon van d5
 patricir uit e5 vrije rijks/ad1        
v]bitt]d ov] zijn misk5n+1 die hij h\dt 
voor e5 sam5spann+ van jalo]s*51 leeft  
hij da>1 tot 9 zijn lev5savond nog de   
zon gaat s*ijn54 ,zijn roem komt op4    
,hij krijgt le]l+54 ,zijn w]k5 kan hij  
lat5 h]drukk54 ,bege]ig1 elk droppeltje 
van d5 lat5 roem te g5iet51 vraagt hij  

zijn le]l+5 om toez5d+ van alle         
beoordeel+5 van zijn w]k54  ,9 volle    
kra*t nog1 gee/elijk en li*amelijk      
gezond1 /]ft hij plotsel+ #ba ,septemb] 
#ahfj4  ,de man1 die van d] jeugd af1 d5
 dood _h gevreesd1 _h e5 za*t uite9de4  
,naa/ de g5oemde w]k5 van ,s*op5hau]    
/aan v]h&el+5 ov] de e?iek4 ,populair1  
gee/ig en boei5d zijn vele op/ell5 uit  
de ,p>]ga en de ,prolegom5a4 7,bundels  
,op/ell574  ,s*op5hau] is 9 zijn w]k5   
zi*zelf3 zij drag5 e5 /uk subjectief    
k>akt]4 ,de goddelijke onp>tijdigheid   
van d5 doctor ,angelicus1 van ,?omas van
 ,aqu9o1 de geslep5heid als van e5      
kri/al1 zooals bij ,sp9oza1 is hem      
vreemd4 ,tal van uitvall5 mak5 op ons d5
 indruk1 niet van e5 wijsge] te zijn4   
,e5 pa> voorbeeld54 ,ov] ,hegel3 ,da>om 
z\ ik mijn s*]pz9nige l&g5oot5 aanrad51 
dat1 wanne] zij er we] trek 9 hebb5 e5  
alle-dagskop #cj ja> lang als e5 groot5 
gee/ uit te bazu951 zij to* niet zoo'n  
bi]hui%\d]sphysionomie als ,hegel _h1   
kiez5 mog51 op wi5s gezi*t de natuur met

 ha> duidelijk/e h&s*rift het ha> zoo   
gewone alle-dags-m5s* ges*rev5 _h4 ,ov] 
de vr\w3 ,de vr\w5 d5k5 9 ha> h>t1 dat  
de be/emm+ van d5 man is1 om geld te    
v]di551 de h>e da>5teg5 het er door te  
br5g51 indi5 mogelijk1 re$s bij het lev5
 van d5 man1 ma> m9/5s na zijn dood4    
,ma> aan d5 mo$1 om zijn ov]tuig+ e]lijk
 te zegg51 ontle55 zijn w]k5 e5 groote  
aantrekkelijkheid4 ,en als ,pauls5 ov]  
de eis*5 van d5 filos(is*5 /ijl spreekt1
 zegt hij van ,s*op5hau]3 ,wanne]       
,s*op5hau] &]s ge5 v]di5/e _h1 0 het    
re$s niet g]+ te noem51 dat hij de      
mogelijkheid getoond heeft1 9 de        
,duits*e taal diepe en oorspronkelijke  
g$a*t5 kla> en begrijpelijk en da>bij   
kra*tig en indrukwekk5d uit te sprek54  
,het hangt ook sam5 met de e]lijkheid1  
het re*tuite van zijn d5k54 ,omdat het  
hem ern/ is1 wat hij te zegg5 heeft1    
bitt]e1 en dikwijls grimmige ern/1      
behoeft hij niet aan de taal te         
knutsel52 v&a> d5 nadrukkelijk5 e5v\d   
van zijn /ijl4 ,hij roemt erg5s de      

re9heid1 d5 e5v\d d] ,grieks*e          
wijsbege]te1 't zijn z'n eig5 deugd54   
#bd4 ,le]4  ,k5nisle]4  ,s*op5hau] is   
het met ,kant e5s1 dat wij van de w]eld 
sle*ts de v]s*ijn+ k5n54 ,de w]eld is   
v]s*ijnsel4 ,wij ord55 de v]s*ijnsel5   
ond] d5 voldo5d5 grond met zijn vi]l$ig5
 wortel4 ,de gewa>word+51 die ik krijg1 
betrek ik op e5 oorzaak buit5 mij1      
ruimtelijk van mij ond]s*eid51 9 d5 tijd
 gebeur5de4 ,de geheele w]eld v]toont   
zi* aan mij als e5 /(felijk gebeur54    
,voor de w]eld d] v]s*ijnsel5 geldt e5  
mat]iali/is*e v]kl>+4 ,ma> ,s*op5hau] is
 ge5 mat]iali/4 ,het /(felijke1 de heele
 /(felijke w]eld be/aat sle*ts als mijn 
voor/ell+4 ,ik mag mijn spiegelbeeld    
niet tot w]kelijkheid en mij zelv5 niet 
tot het beeld mak54 ,a*t] die           
v]s*ijnsel5 nu zit nog e5 w]eld d] d+5  
an si*4 ,kant _h de k5nis da>van voor   
transc5d5t1 de erv>+ te buit5 ga&e1     
v]kla>d4 ,ge5 zijn] opvolg]s uit de     
ideali/is*e p]iode _h dat ook g$aan4 ,m5
 _h de geheele w]kelijkheid uit d5 m5s* 

will5 opb\w54 ,ook ,s*op5hau] wil dit4  
,hij ziet e5 weg1 om tot de w]eld d] d+5
 an si* te kom54 ,wij moet5 lett5 op ons
 eig5 bewu/zijn4 ,da>9 v9d5 wij e5 k]n  
van het be/a&e1 het wez51 dat ook d5    
grondslag zal uitmak5 voor onze bes*\w+ 
van het heelal1 dat ook da>van als de   
inn]lijke ess5ce zal geld54 ,wat v9d5   
wij nu als k]n voor ons zijn8 ,d5 wil4  
,het wez5 van de w]eld is wil4 ,de w]eld
 is wil en v]s*ijn+4 ,wat v]/aat de d5k]
 ond] d5 wil8 ,het woord heeft e5 &]e   
beteek5is dan gewoonlijk4 ,het is niet  
de ov]legg+1 de afweg+ van motiev51 ma> 
de drang1 de drift die 9 ons he]s*t4    
,gevoel5s van ang/1 vrees1 hoop1 v]wa*t+
 word5 ook ond] het begrip ond]gebra*t4 
,het wordt uitgebreid tot de natuur     
buit5 d5 m5s*4 ,het wordt kra*t4 ,9 het 
vall5 van d5 /e5 t] a>de1 9 het         
aantrekk5 van het ijz] door d5 magneet1 
op5ba>t zi* de wil4  ,ons wez5 is dus   
onze wil4 ,ons li*aam is niet iets1 dat 
van di5 wil v]s*eid5 is1 ma> is de      
uitw5dige vorm wa>ond] zi* de wil       

objective]t4 ,9 het bewu/zijn gezi5 is  
er wil1 van buit5 lijkt dat voor d5     
toes*\w] het li*aam4 ,als ik dus mijn   
arm opli*t1 is mijn wil da> niet de     
oorzaak van3 dat is mijn wil1 van buit5 
gezi54 ,de bolle zijde van d5 lepel is  
niet de oorzaak van de holle4 ,het is   
dezelfde1 ma> van e5 &]e zijde bezi54 ,a
 ziet bol1 wat ,b hol ziet4 ,elke drift 
objective]t zi* we] 9 bepaalde          
li*aamsdeel54 ,de groote drift5 zijn die
 voor 't zelfbeh\d en voor 't beh\d d]  
soort4 ,de hong] is objectief t&51 mond1
 slokd>m1 maag1 enz4 ,de gesla*tsdrift  
de g5italin4  ,de geheele natuur nu is  
e5 doorw]k+ van d5 wil1 die van trap tot
 trap /ijgt1 n]g5s ru/ heeft1 ma> /e$s  
v]d] g$rev5 wordt1 ru/eloos1 e9deloos4  
,die bl9de1 irrationeele drang op5ba>t  
zi* 9 anorganis*e v]s*ijnsel5 ev5go$ als
 9 organis*e bij plant en di]4 ,die     
drang neemt de k5nis als middel 9 ha>   
di5/1 en444 ontdekt zijn eig5           
jamm]lijkheid4 ,niet het intellect is   
het e]/e1 ma> de wil en da>na het v]/&2 

de voor/ell+5 zijn sle*ts middel van d5 
wil1 om zi* bet] te h&hav5 9 d5 /rijd om
 het be/aan1 wa>9 het n g$rang en       
gewirw> is1 wa> de plant het wat] en de 
lu*t v]te]t1 de di]5 di]5 en plant5 et51
 de m5s* wat]1 lu*t1 plant1 di]4  ,ma>  
als de wil zoov] is1 dat het bewu/zijn  
is ont/aan1 ru/ hij niet4 ,hij b$riegt  
ons4 ,hij toov]t ons voor1 dat deze     
w]eld go$]5 van wa>de bezit4 ,wij jag5  
ze na1 om onszelf4 ,wij b]eik5 ze1 opdat
 hij be/a4 ,wij me55 9 de bevr$ig+ van  
d5 heftig/5 en /]k/5 lu/ ons eig5 g5ot  
te zoek51 wij do5 d5 wil voortlev5 9 het
 gesla*t4 ,wij hebb5 lief en me551 dat  
het p]soonlijke neig+ is4 ,de wil vo]t  
ons die vr\w tegemoet1 bij wie door ons 
het be/e nagesla*t v]wekt wordt4 ,de    
opp]vlakkige optimi/1 blijft 9 de       
illusie lev51 ma> de pessimi/is*e d5k]  
doorziet het b$rieglijk spel en moet    
weig]5 er aan m$e te do54 ,hij moet niet
 ja1 hij moet nn teg5 het lev5 zegg54   
,het lev5 is e5 troo/elooze zaak4 ,de   
erv>+ le]t1 dat het v]driet1 het lijd5  

de ov]h& heeft op de vreugde4 ,vreugde  
is alle5 iets negatiefs1 afwezigheid van
 kwaad4 ,gezondheid1 jeugd1 vrijheid1   
veiligheid1 word5 e]/ gewa>de]d1 als ze 
ontbrek54 ,gewoonte /ompt wel voor het  
g5iet5 af1 ma> als we de go$]5 niet me] 
hebb51 is er nieuw lijd54 ,het          
uitnem5d/e van het lev5 is lijd51       
moeite1 v]driet1 ang/4 ,hoe ons da>uit  
te r$d58 ,hoe te ontkom58 ,hoe is er    
v]loss+ mogelijk8    ,v]loss+4 ,kun/4   
,de kun/ v]lo/ ons6 ,als wij ons v]diep5
 9 e5 kun/w]k1 /aat het rad van d5 tijd 
/il4 ,het will5 h\dt op4 ,de bege]te    
zwijgt4 ,we zijn v]lo/ van d5 bl9d5     
drang4 ,ze] hoog /elt ,s*op5hau] onze   
,holl&s*e s*ild]kun/1 wa>9 alles zoo /il
 is en vr$ig en ru/ig4 ,ook de muziek   
a*t hij bizond] hoog4 ,9 de melodie     
trilt als 't w>e het beweg5 van d5 wil1 
zijn heff+5 en dal+54 ,de trill5de sna> 
is de m5s* zelf4 ,het ko/ e*t] inspann+1
 om zoo teg5ov] de kun/ te /aan1 niet   
i$] gelukt dat4 ,ook is de v]loss+1 die 
de kun/ geeft1 ma> tijdelijk4 ,er is e5 

blijv5de1 te v9d5 op d5 weg d]          
heiligmak+1 d] on?\d+ van het z9nelijke2
 d] askese4  ,s*op5hau] komt hi] tot    
groote bewond]+ voor de heilig5 zooals  
het ,bo$dhisme en het oud/e ,*ri/5dom   
die gek5d hebb54 ,zij hebb5 af/& wet5 te
 do5 van w]elds*e g5iet+54 ,zij hebb5   
zi* wet5 los te mak5 van de bekor+5 d]  
z9n51 van de v]leid+ des vlees*es4      
,zek]1 zij vall5 wel e5s t]ug4          
,zelfka/ijd+ wordt dan geoef5d4         
,langzam]h& /ijgt de m5s* tot e5 toe/&  
wa>9 de drang tot zwijg5 is gebra*t4    
,hij glijdt ov] 9 het ,nirwana1 e5 toe/&
 die d5 nog 9 het will5 bevang5e e5     
niets-zijn toes*ijnt4 ,graag gebruikt   
,s*op5hau] t]m51 aan het ,bo$dhisme     
ontle5d4  ,hij a*t het niet noodig1 dat 
de filoso( e5 heilige zij4 ,zijn taak   
is1 9 held]e1 /r5ge begripp5 de w]eld te
 d5k51 uit te drukk54 ,hij v9dt d5      
heilige als hoog/e ideaal4 ,hij buigt   
zi* da>voor 9 deemo$4 ,ma> voor zijn    
eig5 p]soon slaat hij miss*i5 &]e weg5  
94  ,het is opm]kelijk dat ,s*op5hau]   

alle5 oog heeft voor de v]loss+ van het 
individu4 ,niet voor die van het        
m5s*elijke gesla*t4 ,de ges*i$5is1 e5   
bl9d alogis* spel1 br5gt die niet4      
,e?iek4  ,9 de e?iek v]kondigt hij het  
m$elijd5 als e5 o]pha5ome54 ,de m5s* die
 lijdt1 wordt zi* bewu/1 dat hij        
e5swez5d is met &]e m5s*54 ,dat 9 hem   
zi* dezelfde wil op5ba>t4 ,wanne] wij e5
 &] onre*t will5 do51 g$rev5 door d5    
wil1 word5 wij ons bewu/1 dat de        
gepijnigde n is met ons4 ,wij will5 hem 
nu vreugde b]eid54 ,hoe kan dat8 ,alle5 
door v]driet weg te nem51 lijd5 te      
v]za*t54 ,m$elijd5 is dus de grondslag  
van de z$ele]4    ,invlo$4  ,e5         
eig5lijke s*ool heeft ,s*op5hau] niet   
ge/i*t4 ,to* 0 zijn invlo$ groot4 ,bij  
,h>tmann en ,nietzs*e zull5 we di5      
ontmoet54 ,het pessimisme wordt tot zijn
 radicaal/e uit+ gebra*t door ,philips  
,ma9lnd]1 7,pseudoniem voor ,philips    
,batz1 die leefde van #ahda-ahgf71 die 9
 zijn boek ,filos(ie d] v]loss+ de w]eld
 als de uit+ van e5 /]v5d5 ,god         

bes*\wde1 die na> niet-zijn /reeft4 ,hij
 beval d5 dood van 't ras door          
gesla*telijke on?\d+ ( van 't individu  
door zelfmoord aan4 ,hij zelf koos      
consequ5t het laat/e4  ,de /udie d]     
,oo/]s*e wijsbege]te wordt vooral       
beoef5d door d5 ,kiels*5 hoogle]a>      
,deuss51 die veel met ,s*op5hau]        
ov]e5komt4  ,en van de met hem v]wante  
kun/5a>s noem5 we d5 groot5 op]adi*t]   
,ri*>d ,wagn]4 ,deze wilde ,s*op5hau]'s 
le] laat/e grondslag van alle v]d]e     
gee/elijke en z$elijke cultuur gemaakt  
zi54         ,,ho(d/uk ,,ix4  ,,h]b>t4  
#be4 ,lev51 ,metafysica4  ,inleid5de    
opm]k+54  ,de groote mann5 van d5 tijd  
d] speculatieve filos(ie w>5 ,fi*te1    
,s*ell+1 ,hegel4 ,met h5 9 sommige      
opzi*t5 v]want1 ma> e5 &]e wa>de aan 't 
lev5 he*t5d1 0 ,s*op5hau]1 wi5s ho(dw]k 
wel 9 dez5 tijd v]s*ijnt1 ma> wi5s      
invlo$ 9 het midd5 d] #ai;de eeuw beg9t4
 ,fi*te1 en na hem ,s*ell+ en ,hegel1   
knoopt5 aanvankelijk bij ,kant aan1 ma> 
w>5 eig5 weg5 gegaan3 zij hadd5 gea*t1  

dat het mogelijk 0 het wez5 d] d+51 niet
 alle5 hunne v]s*ijn+5 te k5n54 ,en     
da>toe g]aakt m5 niet langs d5 weg d]   
erv>+1 ma> langs di5 d] bespiegel+1 die 
ha> uitgangspunt vond 9 d5 m5s* zelf4   
,de b\w]s dez] sy/em5 w>5 kon+5 gewee/ 9
 het rijk d] g$a*te4 ,hun roem _h       
,s*op5hau] ov]s*itt]d4 ,hun faam _h d]  
m5igte zoo 9 de oor5 geklonk51 dat ook  
de nam5 van enkele &]5 nauwelijks       
gehoord word54 ,die d5k]s hi] b$oeld1   
w>5 mann51 die zi* met de ri*t+ van hun 
tijd niet kond5 v]e5ig51 die bezwa>     
hadd5 teg5 de modefilos(ie als e5 hunn] 
zeide1 die zi* me] aanslot5 bij het     
criticisme van ,kant4  ,zij word5 wel   
g5oemd de mann5 d] oppositie teg5 het   
con/ructieve idealisme4 ,zij            
v]teg5woordig5 de critis*e ond]/room+ 9 
d5 ideali/is*5 tijd4  ,drie nam5 word5  
vooral g5oemd3 ,b5eke1 ,fries1 ,h]b>t4  
,liev]1 dan van alle drie iets te gev51 
blijv5 wij wat uitvo]ig] /aan bij       
,h]b>t4 ,hij is ongetwijfeld v]reweg de 
belangrijk/e van het drietal2 hij is    

tev5s 9 ons l& en 9 onz5 tijd e5 ze]    
bek5d d5k]1 vooral 9 de opvo$kundige    
w]eld4    ,lev54  ,johan ,fri$ri* ,h]b>t
 w]d als zoon van e5 re*t]lijk ambt5a>  
d5 #d ,mei #aggf te ,old5burg gebor54   
,zijn jeugd 0 niet aang5aam3 eig5       
li*aamszwakte1 ge5 begrijp5 van elka> d]
 beide oud]s4 ,9 #agii komt hij 9 ,j5a4 
,na veel moeite v]kreeg hij van d5 vad]1
 die liev] e5 broodgev5d b]oep gekoz5   
zag1 v]l(1 om al?ans voor e5 ja>        
wijsge]ige colleges te volg54 ,ond] d5  
indruk van ,fi*te1 ma> niet met bl9de   
ov]gave4 ,critis* /aat hij teg5ov] di5s 
opm]k+5 bij e5 door hem +ezond5 /uk1 dat
 vrag5 en zw>igh$5 behelsde4 ,s*ell+'s  
le] wordt gecritise]d4 ,na de           
univ]siteit huisond]wijz] 9 ,zwits]l&1  
wa> hij ,pe/alozzi le]de k5n54 ,_h no*  
het opvo$kundig ideaal d]               
nieuw-humani/51 no* dat d] aufklrung hem
 kunn5 bekor51 0 hij er teg5 gewee/1 om 
d5 k9d]5 de zaak zoo gemakkelijk te     
mak51 gelijk de ,philantropijn5 d$51 9  
,pe/alozzi's opvo$kunde zag hij me]4 ,de

 k5nismak+ 9 ,zwits]l& is van blijv5d5  
invlo$ gewee/ op ,h]b>t's opvo$+sle]4   
,9 #ahjb ve/igt ,h]b>t zi* als          
privaat-doc5t 9 ,gtt+54 ,zijn le] is nu 
9 ho(dtrekk5 kla>4 ,hij doce]t niet     
alle5 wijsbege]te ma> ook pa$agogiek4 ,9
 #ahje wordt hij--gele]dheid en         
bekwaamheid van doce]5 /ond5 9 go$5     
roep--buit5gewoon hoogle]a> met #cjj    
?al] sal>is4 ,dan 9 #ahji na>           
,kon+sb]g54 ,hi] hoogle]a> op ,kant's   
ka!d]4 ,bemoei5is niet alle5 met de     
!oretis*e opvo$kunde1 ma> ook met       
practis*e opleid+ van aan/a&e le]>54 ,9 
#ahcc ke]t ,h]b>t na> ,gtt+5 t]ug als   
gewoon hoogle]a>4 ,zi* bezig h\d5d met  
zijn colleges en /udies1 9 't bizond]   
v]vuld van zijn opvo$kundig /rev51      
bemoeide de 9 de politiek cons]vatief   
gez9de d5k]1 zi* we9ig met &]e d+54  ,9 
#ahda /i]f hij4 ,h]b>t 0 e5 s*]pz9nig   
d5k]1 e5 groot gele]de1 e5 hoog/a&e1    
nu*t]e1 bezonn5 p]soonlijkheid4 ,koel en
 hoog op 't e]/e gezi*t4 ,afke]ig van   
v]kondig5 van subjectieve me5+54        

,begaafd met groote liefde voor de      
wa>heid1 e5 lev5 leid5d van /r5ge       
pli*tsbetra*t+4    ,uitgangspunt4       
,h]b>t sluit aan bij ,kant4 ,hij erk5t  
ook1 dat wij alle5 de v]s*ijn+5 d] d+5  
hebb54 ,het dogmatisme is door ,kant    
voor eeuwig v]nietigd4 ,ma> a*t] de     
v]s*ijnsel5 ligt e5 d+ an si*4 ,voor    
,kant is dat e5 gr5sbegrip1 voor ,h]b>t 
is het iets me]4 ,uit onze gewa>word+5  
besluit5 we tot het zijn4 ,zooveel      
v]s*ijn+1 zooveel v]wijz+ na> e5 zijn4  
,dat zijn1 dat w]kelijke be/aat1 er is  
iets w]kelijks1 iets reaals4 ,h]b>t /aat
 dus niet geheel op 't zelfde /&punt van
 ,kant1 hij noemt zi* zelf erg5s e5     
,kantiaan van het ja> #ahbh3 er 0       
vooruitgang s$]t ,kant4                 
,teg5/rijdigh$54  ,de taak1 die ,h]b>t  
voor de filos(ie a*t weggelegd is       
be>beid+ onz] begripp54 ,deze zijn vol  
teg5/rijdigh$54 ,die moet5 v]wijd]d     
word54 ,en dit kan alle5 door de le] van
 de real54 ,toon5 we dit aan voor e5 pa>
 begripp51 wa>9 ,h]b>t teg5/rijdigh$5   

me5t te ontdekk53 v]&]+1 ik1 inh]5tie4  
,da> is wat]4 ,dat bevrie/ en morg5 is  
datzelfde wat] ijs4 ,hi] ligt e5        
teg5spraak4 ,wij zegg53 er is hetzelfde 
wat]1 ,a  ,a4 ,wij nem5 hi] het         
id5titeitsbeg9sel aan4 ,ma>             
tegelijk]tijd zegg5 wij3 ,a is v&aag    
wat]1 morg5 is ,a ijs1 m4 a4 w4 ,a is   
v&aag ,a1 morg5 niet ,a4 ,dit /rijdt    
teg5 het grondbeg9sel d] contradictie3  
,iets kan niet tezelfd] tijd wl iets en 
niet iets zijn4  ,er ligt dus 9 alle    
v]&]+ e5 teg5/rijdigheid4  ,neem e5     
horloge4 ,ge zit het4 ,leg het voor uw  
oor4 ,ge hrt het4 ,beta/ het4 ,ge krijgt
 gewa>word+5 van k\de en gladheid4 ,ge  
hebt dus v]s*ill5de gewa>word+54 ,ge    
betrekt die op n d+1 het horloge4 ,dit  
is tegelijk tikk5d1 glad1 wit en k\d4 ,a
 is ,b1 en ,c1 en ,d4 ,het d+ bezit e5  
veelheid van eig5s*app54 ,hi] ligt e5   
teg5/rijdigheid3 het inh]5tieprobleem4  
,wij prat5 van onze ziel als van e5     
e5heid4 ,het ,ik d5kt1 doet1 bege]t1    
voelt1 enz4  ,ook hi] e5heid en         

veelheid4 ,en wat is dit ik eig5lijk8   
,het ik /elt zi*zelf voor4 ,bepaal nu   
e5s dat zi*zelf1 enz4 ,dat is we] dat1  
wat zi*zelf voor/elt4 ,om dus het ik te 
bepal51 moet5 we tot 9 het e9delooze    
t]uggaan44  ,ook hi] dus we]            
teg5/rijdigh$54  ,v]&]+-1 inh]5tie- en  
ik-probleem eis*5 oploss+4    ,oploss+4 
,h]b>t neemt aan e5 reale4 ,als taak d] 
filos(5 /elt hij1 de teg5/rijdigh$5 uit 
de begripp5 te v]wijd]54  ,laat ons zi51
 hoe hij deze weet te do5 v]dwijn5 door 
zijn le] d] real54  ,ziehi] de groots*e 
hypo!se1 die h]9n]t aan de ,eleat51     
,democritus en ,leibniz4  ,de w]eld     
be/aat uit ondeelb>e1 eeuwig gelijk     
blijv5de1 niet v]d] deelb>e1 zi*zelf    
h&hav5de real51 die i$] we] hun         
eig5a>dige eig5s*app5 hebb54  ,niet     
one9dig1 ma> ze] groot1 is het aantal   
real54    ,voor ,democritus hadd5 er ook
 atom5 be/aan4 ,ma> hun v]s*il 0 er e5  
gewee/ van vorm en grootte4 ,het ond]l+ 
v]s*il tuss*5 de real5 van ,h]b>t is e5 
qualiteitsv]s*il1 e5                    

ho$anigheidsond]s*eid4 ,v&a> dat hij    
zijn le] betitelt als qualitatief       
atomisme4 ,gevoeglijk z\ zij ook te     
v]gelijk5 zijn met de le] d] ,eleat54   
,dez5 hadd5 het e5ige1 onv]&]lijke      
zijnde teg5ov] de w]eld d] v]s*ijnsel5  
ge/eld1 de w]eld wa>van we gn wa>a*tige 
k5nis1 sle*ts doxa1 me5+ hadd54 ,ook    
,h]b>t /elt e5ige1 onv]&]lijke real51   
ge5 zijnde1 ma> zijnd54 ,zijn le] z\    
me]v\dig ,eleatisme kunn5 heet54  ,die  
real5 h&hav5 zi* zelf4 ,zij will5 blijv5
 be/aan teg5ov] /or+5 van &]e           
v]s*ijnsel54 ,alle gebeur5 is e5 reeks  
zelfh&hav+5 van real5 die met elka> 9   
betrekk+ kom54 ,wat is nu v]&]+8 ,ik zie
 v&aag ,a1 morg5 ,a#a1 van ,a door e5   
v]s*il ond]s*eid54 ,e5 reaal v]&]t niet4
 ,ma> tegelijk met ,a neem ik nu het    
reaal ,b wa>1 en da>door ont/aat het    
v]s*il4 ,v]&]+ be/aat dus eig5lijk niet4
 ,alle5 kan e5 m5s* zi* met n reaal     
v]s*ill5de &]e sam5d5k54 ,v]toont zi* e5
 d+ dus a*t]e5volg5s als ,a1 ,a#a1 ,a#b1
 ,a#c1 dan moet er telk5s e5 &]e        

sam5voeg+ van real5 zijn die ik wa>neem4
  ,e5 d]gelijke oploss+ nu wordt gegev5 
van het inh]5tie probleem4 ,e5 d+1 wa>9 
ik v]s*ill5de eig5s*app5 wa>neem1 is e5 
v]zamel+ van real51 elk met zijn eig5   
ho$anigheid4  ,wat is ons ik8 ,niet &]s 
dan e5 v]zamel+1 e5 complex1 ev5als e5  
d+4 ,het ik-probleem valt ond] het      
inh]5tieprobleem4 ,9 het ik is vel]lei  
bije53 deels e5 sam5ge/elde voor/ell+1  
die e*t] niet nauwkeurig bepaald is1 van
 datg5e wat tot het ik behoort1 deels e5
 nog veel groot] en me] en me]          
aangroei5de kr+ van voor/ell+5 van &]e  
zak52 en deze ond]s*eid+ geeft aanleid+ 
om te sprek5 van e5 ik en van e5 niet   
ik4  ,en wat blijkt hi]uit voor ons     
ond]zoek8 ,dat m5 het ik kan bes*\w5 als
 e5e v]b9d+ van vele en vel]lei k5m]k52 
dat het dus hoort 9 de rij d] vroeg]    
bes*\wde d+5 met vele1 v]&]lijke k5m]k5 
en di5t5gevolge valt ond] het logis*    
hoog]e begrip van het ons bek5de        
probleem d] inh]5tie4  ,de geheele      
w]kelijkheid be/aat dus uit real5 die   

bij /or+5 van buit5 zi* zelf h&hav54    
,alle gebeur5 b]u/ da>op4 ,alle ges*i$51
 alle v]&]+ hangt dus af van de         
betrekk+1 wa>9 het e5e reaal /aat tot   
het &]e4  ,en door die v]s*ill5de       
betrekk+5 aan te nem51 zijn             
teg5/rijdigh$5 op te loss51 zijn de     
begripp5 te be>beid54 ,het doel d]      
wijsbege]te is be>beid+ d] begripp54    
,ha> me?ode die d] betrekk+54    ,wij   
zag5 dus1 dat1 wanne] e5 d+ ons morg5   
&]s s*ijnt dan gi/]51 wanne] het v]s*il 
v]toont1 dat dit komt1 omdat het 9      
betrekk+ is gekom5 tot &]e real54 ,ma>  
gi/]5 en v&aag is er dan to* e5 reaal   
gewee/1 uitgangspunt als 't w>e d]      
reeks5 die ik zie1 die gelijk is        
geblev54 ,die reale is de sub/antie4    
,zoo is er1 op gee/elijk gebi$ ook e5   
reaal1 e5 sub/antie3 de ziel4 ,die ziel 
komt met &]e 9 betrekk+51 er ont/aan e5 
reeks zelfh&hav+53 dat zijn de          
voor/ell+54 ,ma> die moet5 niet opgevat 
word51 9 gewon5 z91 zoo als wij sprek5  
van de voor/ell+ van e5 huis1 e5 p>k1   

enz4 ,want deze voor/ell+5 zijn niet    
enkel4 ,h]b>ts voor/ell+5 zijn de       
enkelv\dige gewa>word+51 bijv4 n toon   
#aj4  ,en hi]m$e gaan wij ov] tot       
,h]b>ts psy*ologie4    ,psy*ologie4     
,aan deze wet5s*ap k5t ,h]b>t e5 ze]    
voorname plaats toe en hij is e5 h>]    
uitnem5d/e v]teg5woordig]s4 ,hij weet   
van zijn zielkunde e5 sam5hang5d1       
/elselmatig geheel te mak51 dat de      
zielkundige v]s*ijnsel5 niet als e5 me] 
( m9d] los naa/ elka> /a&e groep van    
v]s*ijnsel5 opvat1 ma> er v]b9d+ 9 weet 
te br5g5 door ze te ord55 ond] algeme5e 
beg9sel54 ,ma> ook is ,h]b>ts zielkunde 
niet aan erv>+1 m5s*5kunde1 s*]p5 blik  
gespe5d4 ,m5ige pag9a zijn] w]k5 getuigt
 van voortreffelijk wa>nem54  ,wat is   
het groote beg9sel1 vanwa> uit ,h]b>t de
 psy*ologie bes*\wt8 ,het hangt sam5 met
 zijn metafysica4  ,het bewu/zijnslev5  
is resultaat van het w]k5 d] voor/ell+54
 ,deze w]k5 op elka> 9 na> bepaalde     
wett54 ,zooals er voor de buit5w]eld e5 
me*anica is1 die de wett5 d] beweg+     

opspoort1 zoo moet er e5 me*anica van   
voor/ell+5 kom54 ,dit heeft do5 sprek5  
van ,h]b>ts voor/ell+sme*anisme4 ,de    
disp>ate voor/ell+5 kunn5 v]b9d+5       
aangaan1 bijv4 de woordklank roos1 het  
gezi*tsbeeld roos1 de geur1 enz4 ,zijn  
voor/ell+5 gelijksoortig1 dan v9dt er   
v]smelt+ plaats1 bijv4 het wa>nem+sbeeld
 van e5 roos met het h]9n]+sbeeld4 ,zijn
 voor/ell+51 die elka> teg5 ge/eld zijn1
 tegelijk 9 't bewu/zijn1 dan belemm]5  
ze elka>1 bijv4 twee kleur54  ,er is dus
 v]b9d+1 v]smelt+1 belemm]+4 ,bij n     
elka> kom5 ont/aan rij5 7bijv4 van e5   
gebeurt5is7 bij gelijk zijn groep5      
7beeld van e5 ple9 ( kam] bijv47  ,elke 
voor/ell+ nu h&haaft zi* zelf1 ze       
v]dwijn5 dus niet4 ,is zij niet 9 het   
bewu/zijn1 dan komt dat1 omdat ze       
belemm]d wordt4 ,9 ha> zelf v9dt ze e5  
kra*t1 om na> bov5 te kom51 om te /ijg54
 ,reproductie1 opnieuw bewu/ word5 van  
voor/ell+5 kan door associatie ont/aan1 
ma> dus ook spontaan3 als de belemm]+5  
wegvall54  ,uit de v]h\d+5 d] voor/ell+5

 ont/aat het gevoel1 het /rev51 de wil4 
,deze zijn nu ge5 afzond]lijke v]mog5s  
d] ziel4 ,heftig be/rijdt ,h]b>t de     
vroeg] he]s*5de v]mog5/heorien1 die aan 
de ziel ap>te v]mog5s1 b4v4             
voor/ell+sv]mog51 gevoelv]mog51         
bege]v]mog5 toek5de4  ,zooals ,h]b>ts   
metafysica 9 innig v]b& /aat met zijn   
zielkunde1 leidt deze we] tot de        
opvo$kunde4 ,het k>akt] van d5 m5s*     
hangt af van bepaalde ov]he]s*5de       
voor/ell+smassa's4  ,hoe lang] die      
be/aan1 hoe me] invlo$ ze uitoef55 en   
hoe /]k] gewoont5 ont/aan1 die &]e 9    
toom h\d54 ,onze wil wordt bepaald door 
onze voor/ell+51 van deze hangt ons     
h&el5 af4 ,h]b>t is e5 voor/&] van het  
det]m9isme4 ,zond] dit w>e opvo$+       
onmogelijk4 ,hoe z\1 als er ge5 inw]k+  
mogelijk 01 als de voor/ell+5 niet      
bepal5d w]kt51 ooit iets g$aan kunn5    
word5 met hoop op resultaat8  ,ook aan  
de afwijk5de v]s*ijn+5 op het gebi$ van 
't bewu/zijnslev5 alsm$e aan het psy*is*
 lev5 van groep5 wijdt ,h]b>t e5ige     

a&a*t1 zij het lang niet 9 die mate als 
?ans het geval is bij de zielkundig54   
,e?ica4  ,do* de zielkunde is niet de   
e5ige hulpwet5s*ap voor de opvo$kunde4  
,zij geeft de middel5 aan4 ,het doel    
wordt aangewez5 door de z$ekunde4 ,op   
welk e?is* /&punt /aat ,h]b>t8  ,de     
e?ica is e5 ond]deel van de ae/hetica4  
,wanne] wij bijv4 e5 go$ kl9k5d accoord1
 e5 sam5treff5 van e5ige bij elka>      
pass5de ton5 hoor51 v9d5 wij dat        
onwillekeurig mooi1 teg5ov] e5          
wan-klank4 ,onze belang51 onze wil      
blijv5 buit5 die beoordeel+4            
,onwillekeurig s*5k5 wij onze go$- (    
afkeur+4 ,dit belangelooze is het k5m]k 
van ae/hetis*e oordeel54 ,nu kan het    
oordeel ook gegev5 word5 ov] e5         
m5s*elijke h&el+4 ,ook deze kunn5 we    
k>akt]ise]5 als mooi ( leelijk1 en      
t5gevolge da>van kan het voornem5       
ont/aan om zi* ev5e5s te g$rag54 ,bege]5
 wij iets1 zi5 wij dad5 van &]51 dan    
kunn5 wij beoordeel51 ( die opkom5de    
bege]te1 die v]ri*te daad 9 ov]e5/emm+  

is met dat voornem54 ,dan ont/aat e5    
z$elijk oordeel4 ,t] laat/] in/antie    
b]u/ dit op e5 s*oonheidsoordeel4       
,zooals ,kant en ,fi*te nu e5 algeme5   
z$elijk beg9sel gezo*t hebb51 tra*t     
,h]b>t ook beg9sel5 te v9d51 wa>na> de  
z$elijk-e?is*e wa>de]+ plaats v9dt1 en  
die ons als ri*tsno] kunn5 di55 9       
bizond]e gevall54 ,van deze beg9sel5 k5t
 ,h]b>t er vijf3 de vijf practis*e      
ideen1 die1 ook 9 ov]e5/emm+ met zijn   
me?ode1 b]u/5 op betrekk+54 ,zij zijn de
 idee d] inn]lijke vrijheid1 d]         
volkom5heid1 d] welwill5dheid1 van het  
re*t1 d] billijkheid4 ,en uit ha> vloei5
 vijf ideen voort voor de maats*appij1  
voor de sam5lev+ d] individu54 ,wat is  
de inh\d dez] ti5 ideen8    ,de idee d] 
inn]lijke vrijheid le]t ons1 dat dit    
h&el5 go$ is1 hetwelk ges*i$t           
ov]e5kom/ig ons z$elijk inzi*t3 zij     
heeft dus betrekk+ op de v]h\d+ tuss*5  
inzi*t en wil4 ,we z\d5 hi] kunn5 sprek5
 van e5 wetgev5d5 wil en e5 uitvo]5d54  
,de ov]e5/emm+ tuss*5 beide is de       

z$elijke vrijheid4  ,het komt er e*t]   
niet alle5 op aan1 dat we will5 zooals  
ons inzi*t voors*rijft1 ma> ook1 dat we 
kra*tig1 en]giek will51 dat ons will5   
veelzijdig 7zond] v]snipp]+7 zij1 dat er
 h>monie be/aat tuss*5 de v]s*ill5de    
ri*t+5 van d5 wil4 ,het kra*tige1 rijke1
 gezonde 7h>monieuse7 will5 behaagt en  
dit v9dt zijn uitdrukk+ 9 de idee d]    
volkom5heid4  ,ma>--de wil van d5 m5s*  
kan niet alle5 9 betrekk+ /aan tot eig5 
inzi*t1 tot eig5 wil 79 &]5 tijd1 9 &]e 
om/&igh$57 ma> ook tot d5 wil van &]54  
,en hi]uit ontspr+5 de ov]ige drie      
ideen4  ,wanne] ,a d5 wil van ,b k5t (  
zi* di5 voor/elt en dat will5           
go$keur5de1 onb]ispelijk v9d5de1        
bevr$ig+ van ,b's will5 bege]t1 dan is  
er welwill5dheid aanwezig4 ,deze doet   
zond] me] aang5aam aan4 ,het kan zijn1  
dat de welwill5de door gebrekkige k5nis1
 door onwet5dheid v]ke]d h&elt3 het     
will5 van ,b kan sle*t zijn1 de middel51
 gekoz5 om hem te help51 ondoelmatig (  
v]ke]d1 ma> da>ond] lijdt niet de       

wa>de]+ d] gez9dheid4 ,no* behaagt de   
daad1 die uit welwill5dheid z\ kunn5    
voortgekom5 zijn1 ma> ha> motiev5 9 iets
 &]s v9dt1 7bijv4 ijdelheid1 b]ek5+74   
,lett5 wij go$ op3 de gez9dheid alle5 is
 re$s voorw]p van wa>de]+3 zij behoeft  
nog niet tot h&el5 te kom54  ,de v]h\d+ 
be/aat hi] ook niet tuss*5 twee         
w]kelijke1 9 de buit5w]eld optr$5de     
will51 ma> tuss*5 e5 voor/ell5de1 en e5 
voorge/elde wil4  ,wa> tw will5 9 de    
buit5w]eld optr$51 wa> ,a zi* bijv4 ri*t
 op ,q en ,b ook1 wa> tuss*5 ,a en ,b   
/rijd ont/aat ov] ,q1 da> tre$t e5 &]e  
v]h\d+ op4 ,wij v9d5 di5 /rijd leelijk1 
wij keur5 hem af4 ,hij moet dus v]m$5   
word54 ,m5 kan hem ontgaan door de      
welwill5dheid1 7e5 ( beide doet af/&7   
ma> gewoonlijk word5 er afsprak5        
gemaakt1 wa>aan zi* te h\d51 re*t is4   
,het e]bi$ig5 van de afsprak51 het      
blijv5 b9n5 de ge/elde gr5s1 wekt       
wa>de]+4 ,hi] hebb5 we de idee van het  
re*t4  ,e9delijk billijk5 wij het1      
wanne] hij1 die wel doet1 wl ontvangt1  

en omgeke]d4 ,er is v]/oord ev5wi*t1 als
 e5 daad onv]gold5 is4  ,op deze wa>de]+
 b\wt ,h]b>t de idee van de v]geld+1    
wa>ond] ook de begripp5 s*uld1 opzet1   
vall54  ,welke regel5 geld5 nu voor het 
lev5 van geme5s*app58 ,hi] gaan wij de  
omgeke]de volgorde4 ,met de v]geld+sidee
 komt ov]e5 die van het loonsy/eem1 het 
onre*t wordt 9 de sam5lev+ ge/raft4 ,da>
 is het noodig1 regel5 te treff51 die1  
da> de /rijd ontbr&5 kan1 di5 kunn5     
voorkom51 door re*tsregel5 te treff54   
,met de idee van het re*t corresponde]t 
de re*ts/aat4 ,ma> het is ev5e5s noodig1
 dat er 9 die sam5lev+ zooveel mogelijk 
geluk voor all5 zij4 ,met de idee d]    
welwill5dheid komt het behe]sy/eem      
ov]e54 ,zooals voor het individueele    
lev5 de idee d] welwill5dheid het       
voornaam/e is en buit5 ha> om re*t en   
v]geld+ niet mog5 uitgeoef5d word5 (    
toegepa/1 zoo moet 9 de maats*appij     
nooit bij v]geld+1 bij /raf dus en bij  
re*tsregel5 het geluk van all5 v]get5   
word52 mag het behe]sy/eem niet uit het 

oog v]lor5 word54 ,ma> de geme5s*ap als 
geheel1 moet ook tra*t51 tot zoo        
kra*tige en zoo groot mogelijke ontv\w+ 
van alle kra*t5 te kom54 ,zooals het    
individu geleid wordt door de idee d]   
volkom5heid1 he]s*e 9 de geme5s*ap het  
bes*av+ssy/eem4 ,t5 slotte moet ook 9 de
 maats*appij ov]e5/emm+ zijn tuss*5     
inzi*t en wil3 er moet getra*t word5 de 
vi] zooev5 g5oemde ideen +ang te do5    
v9d54  ,9 de bezielde maats*appij is dus
 de afgeleide idee gegev51 die ov]e5/emt
 met de z$elijke1 de inn]lijke vrijheid 
van d5 enkel+4  ,de politiek heeft nu   
tot taak de regel5 te gev5 voor de      
wijze1 wa>op de /aat en de maats*appij  
moet5 gebra*t word5 tot opvolg+ d]      
ideen4 ,de pa$agogiek doet hetzelfde    
voor het individu4       #bf4 ,opvo$+4  
,de ,h]b>ts*e ,s*ool4  ,het is de       
v]di5/e1 de ze] groote v]di5/e van      
,h]b>t gewee/1 dat hij e5 sy/eem gegev5 
heeft van opvo$kunde4 ,naa/ de !oretis*e
 wijsbege]te1 die vraagt na> het zijn1  
en die knn5 wil1 /aat de practis*e1 die 

voors*rift5 voor h&el5 zoekt4 ,beurtel+s
 zag5 we e5 van beide ov]wog54 ,tijd51  
dat de filos(ie alle5 lev5sle] 01 w>5   
ge5 eig5lijke bloeitijdp]k5 voor het    
d5k54 ,kant _h1 met zijn s*eid+ van     
!oretis*e 7zuiv]e7 en practis*e r$e     
beide deel5 van de wijsbege]te re*t     
g$aan4 ,ook hi]9 is ,h]b>t e5 ,kantiaan4
 ,ook hij heeft !oretis*e en practis*e  
wijsbege]te ges*eid54 ,en 9 deze laat/e 
sluit hij bij ,kant aan 9 zijn bepal5   
van het s*oone als e5 belangeloos       
beoordeel51 9 het niet aan de erv>+     
ontle5d zijn d] e?is*e grondbegripp54   
,ma> ,h]b>t gaat v]d]4 ,hij beantwoordt 
niet alle5 de vraag3 he zijn de regels  
voor ons h&el54 ,hij begrijpt1 dat zi*  
oog5blikkelijk da>op de vraag moet      
voordo53 ,hoe vo$5 we dan onze k9d]5 op1
 hoe ri*t5 we e5 /aat 98 ,die laat/e    
vraag _h van oud%] veel me] de          
belang/ell+ d] wijsge]5 getrokk5 dan de 
e]/e4 ,eig5lijk is ,h]b>t de e]/e1 die  
e5 wet5s*appelijk /elsel van opvo$kunde 
ontw]pt4 ,locke _h wa>devolle aanteek5+5

 gegev51 ,r\sseau gee/drift v]wekt4     
,kant's me5+5 zijn niet te m9a*t5444    
omdat444 ze van ,kant zijn4 ,ma> ,h]b>t 
b\wt4 ,deze v]di5/e is hem no* door     
voor- no* door teg5/&]s ontzegd4        
,natuurlijk blijft hi] dan nog ruimte   
voor tweerlei wa>de]+4  ,wat is--los van
 alles--de wa>de d] opvo$kunde8 ,heeft  
zij niet g]+e beteek5is1 wa> 9 de opvo$+
 opvo$] en opvo$el+ beide individu5     
zijn1 i$] met eig5 a>d8 ,is het da>     
mogelijk1 algemne ( zelfs veelvuldig    
geld5de voors*rift5 te gev58 ,en        
aang5om5 de wa>de van de voors*rift5 op 
zi* zelve1 heeft het gev5 da>van invlo$ 
op d5 opvo$]3 zal het voors*rift op zijn
 dad5 invlo$ uitoef558  ,en dan de twe$e
 vraag3 is de pa$agogiek van ,h]b>t de  
jui/e1 v]di5t zij wijzig+ 9 de          
grondslag51 ( alle5 9 ond]deel5 en eis*t
 zij v]d] voortb\w5 op e5maal gelegd    
fundam5t8  ,ma> ,h]b>t's v]di5/e mag    
da>om groot] ( kle9] word52 dat hij--de 
e]/e en tot dusv] eig5lijk de e5ige--e5 
pa$agogis* /elsel geb\wd heeft1 dat1 9  

nauw5 sam5hang met zijn le]1 to* ruimte 
bood voor v]d]e practis*e ontwikkel+1   
heeft hem invlo$ tot nu1 bezorgd4  ,aan 
de e?iek ontle5t de pa$agogiek ha> doel4
 ,dit moet zijn e5 z$elijk /]k k>akt] te
 vorm54 ,deugd is het e9ddoel4 ,middel  
geeft de psy*ologie1 die le]t1 dat de   
wil door voor/ell+5 behe]s*t wordt4 ,het
 ond]wijs zelf is dus middel tot opvo$+ 
mee1 alle ond]wijs zij opvo$5d tev5s4   
,door aanknoop+ aan 't bek5de wekke het 
ond]wijs belang/ell+1 door geleidelijke1
 /r5g me?odis*e beh&el+ d] le]/( moet5  
held]e begripp5 ont/aan4 ,niet door     
kun/middel51 geleg5 buit5 het ond]wijs1 
ma> door de go$e beh&el+ er van1 door   
het inzi*t1 moet de belang/ell+ kom54   
,en1 opdat er bepaalde sam5hang5de      
voor/ell+smassa's ons will5 zull5       
bepal51 moet de le]/( zooveel mogelijk  
met elka> 9 v]b& gebra*t word53 lief/ om
 n middelpunt g]angs*ikt4 ,rijk zij het 
will5 en da>om zij de keuze d] le]/(    
veelzijdig1 veelzijdige belang/ell+     
opwekk5d4  ,bij de z$elijke opvo$+      

ond]s*eide m5 wel tuss*5 rege]+ en tu*t4
 ,de e]/e is sle*ts betoom+ van drift en
 natuurlijke ongebond5heid1 moet br5g5  
tot legaal h&el54 ,zij w]kt met         
v]s*ill5de maatregel5 7gebod1 v]bod1    
/raf7 en t5 slotte wordt door de gew5n+ 
het k9d gewoon betamelijk te h&el54 ,ma>
 e]/ als m5 tra*t z$elijk inzi*t aan te 
br5g51 als gez9dheid gekweekt wordt1 is 
er e*t z$elijke opvo$+4 ,dit is het     
gebi$ van de tu*t4 ,de autoriteit van d5
 opvo$] tre$t ga&eweg op d5 a*t]grond4  
,sam5vatt+4  ,ov]blikk5 wij nog kort    
,h]b>t's le]3  ,filos(ie is be>beid+ d] 
begripp5 en zij doet dit door de me?ode 
d] betrekk+5 en valt uite5 9 e5 aantal  
bijzond]e wet5s*app54 ,de w]kelijkheid  
be/aat uit e5 niet one9dig aantal1      
qualitatief v]s*ill5de real51 die zi*   
nooit v]&]54 ,zij h&hav5 zi* zelf4 ,alle
 gebeur5 is niets &]s dan zelfh&hav+ d] 
real54 ,de m5s* k5t r/ dat gebeur51 ma> 
zooveel s*ijn1 zooveel v]wijz+ na> e5   
zijn3 uit de erv>+ klimt hij op tot de  
real54 ,deze le] van het qualitatieve   

atomisme /elt 9 /aat teg5/rijdigh$5 op  
te loss5 die 9 de begripp5 ligg54 ,met  
ha> wordt het probleem d] v]&]+ v]kla>d1
 door ha> het inh]5tie-probleem1 wa>ond]
 het ik-probleem valt4 ,de ziel is e5 d]
 real51 ha> zelfh&hav+5 zijn voor/ell+54
 ,deze zijn het primaire van alle       
bewu/zijnsv]s*ijnsel54 ,v]mog5s d] ziel 
be/aan niet4 ,uit het spel d]           
voor/ell+51 uit h>e betrekk+5 ont/aan   
gevoel1 bege]te1 wil4 ,de voor/ell+5    
det]m9e]5 d5 wil4  ,de z$ele] is e5     
ond]deel d] ae/hetica4 ,wij vond5       
sommige dad5 belangeloos1 s*oon4 ,er    
zijn vijf beg9sel51 wa>na> onze         
z$elijk-ae/hetis*e oordeel5 tot /& kom54
 ,da>uit volg5s vijf beg9sel5 voor de   
/aatsle]4  ,op e?iek1 die het doel      
aangeeft en psy*ologie die de middel5   
aanwij/1 is de opvo$kunde geb\wd1 welke 
door ond]ri*t1 dat alzijdige belang/ell+
 wekt1 langs d5 weg van gew5n+ en rege]+
 d5 le]l+ tot de tu*t en da>door tot w>e
 z$elijkheid br5gt4    ,h]b>t heeft vele
 navolg]s gevond54 ,all]e]/ zijn er vele

 zielkundig5 gewee/1 die zi* bij hem    
aanslot5 en door degelijke le]boek5 en  
/udies bijdroeg5 tot de beoef5+ en      
vooruitgang di] wet5s*ap4 ,het z\ hi] te
 v] vo]51 die nam5 te noem5 en wij      
bepal5 ons tot enkele4 ,drobis* en      
,waitz zijn als zielkundig5 me] bek5d4  
,vooral e5 w]k van d5 laat/e1 wa>9 hij  
h&elt ov] de /ati/iek d] moraal 9 v]b&  
met wilsvrijheid is int]essant en nu nog
 opm]kelijk4  ,laz>us en ,/e9?al hield5 
zi* bezig met taal/udies en hebb5 op 't 
gebi$ d] taalkunde besli/e v]di5/e4 ,zij
 /i*tt5 e5 belangrijk tijds*rift voor   
taalwet5s*ap en volkszielkunde4 ,9 het  
,tijds*rift voor filos(ie en pa$agogiek 
v9dt de ,h]b>ts*e s*ool 9 ,duits*l& ha> 
orgaan4  ,ook de opvo$kundige ideen w]d5
 v]d] ontwikkeld4 ,met "n is hi] te     
noem5 ,tuiscon ,zill] 7#ahag-'hb71 die  
voor de practijk de beg9sel5 van d5     
mee/] uitw]kte4 ,re91 hoogle]a> te ,j5a1
 ond] wi5s leid+ e5 groote encyclopa$ie 
d] opvo$kunde v]s*ijnt1 7?ans 9 #b;d5   
druk7 en die 9 ,j5a e5 middelpunt van   

veel pa$agogis* /rev5 is1 kan ?ans geld5
 als het ho(d d] ,h]b>tiaans*e pa$agog54
 ,met e]e is hi] ook te noem5 ,/rmpell1 
die door e5 degelijk w]k ov] de         
niet-normale k9d]5 7,pa$agogis*e        
,pa?ologie7 d5 grondslag lei1 en de /oot
 gaf voor belangwekk5de /udie's op dit  
gebi$4  ,9 ons l& wordt de ,h]b>ts*e    
s*ool voornamelijk v]teg5woordigd door  
,j4 ,geluk en ,h4 de ,raaf4  ,geluk1    
vroeg] ho(d d] s*ool te ,d9teloord1 0 e5
 man van groote k5nis1 veelzijdig wet51 
die zi* door eig5 /udie e5 groote k5nis 
van tal5 en wijsge]ige vraag/ukk5 _h    
eig5 gemaakt en wi5s ,h]b>tiaans* /&punt
 hem niet v]h9d]de1 ook met de          
psy*ologie d] ,engels*5 en ,frans*5 op  
de hoogte te zijn4 ,hij s*reef e5       
uitnem5d w]k ov] ,h]b>t's ,opvo$+sle]1  
e5 ze] degelijk ,woord5boek voor opvo$+ 
en ond]wijs 7,gron+5 #ahhb7 en v]d] tal 
van artikel54  ,h4 de ,raaf1 tot voor   
kort5 tijd directeur d] kweeks*ool voor 
ond]wijz]s te ,middelburg1 gaf e]/ e5   
e5v\dige zielkunde voor ond]wijz]s na>  

,h]b>t's beg9sel51 /i*tte met ,geluk e5 
,nieuw ,tijds*rift voor pa$agogiek1 s$]t
 h]doopt 9 ,opvo$kundig tijds*rift1 en  
heeft lat] de le] van ,h]b>t hi] +ang   
will5 do5 v9d5 door bew]k+5 van zijn    
le]4 ,e]/ gaf hij ,h]b>t's ,pa$agogiek  
7,gron+5 #aijc7 e5 v]tal+ van e5 d] me] 
populaire w]k5 ov] opvo$kunde van       
,h]b>t1 toegeli*t met aanhal+5 uit &]e  
w]k5 van d5 s*rijv]1 en voorafgegaan    
door e5 go$ ges*rev5 lev5ss*ets1 die van
 piteit teg5ov] en k5nis van d5 mee/]   
getuigt4 ,da>op volgde ,h]b>t's         
,metafysica1 ,psy*ologie en ,e?iek1     
7,gron+5 #aije7 voorzi5 van e5          
orinte]5de inleid+4 ,aan de psy*ologie  
en ae?ica gaan ev5e5s inleid+5 vooraf4  
,beide boek5 zijn1 door hun held]5 vorm1
 uitnem5de inleid+5 op ,h]b>t en zull5  
hem1 die dez5 d5k] nad] wil le]5 k5n51  
go$ te /ade kom54  ,buit5 de kr+5 van de
 b]oepsopvo$]s s*ijnt 9 ons l& ,h]b>t's 
le] we9ig a&a*t getrokk5 te hebb54      
,de pa$agogiek als wet5s*ap 9 ,n$]l&4   
,opm4 ,het is hi] de plaats1 om e5 enkel

 woord te wijd5 aan de opvo$kunde 9     
,n$]l&4 ,zij deelt niet 9 de            
belang/ell+1 welke zij 9 ,duits*l&      
g5iet4 ,academis*e doc5t5 9 de          
pa$agogiek zijn da> vel51 en de         
pa$agogiek pleegt da> opg5om5 te word5 9
 d5 kr+ d] wijsge]ige wet5s*app54       
,sommige d5k]s1 bijv4 ,pauls51 ,zieh51  
toon5 lev5dige belang/ell+ 9 pa$agogis*e
 vraag/ukk54 ,9 ,engel& en ,am]ika      
v]heugt zi* de k9d]zielkunde en 9 v]b&  
da>mee ook wel de opvo$kundige /udie 9  
bloei4 7,james3 zielkunde en opvo$kunde1
 ook 9 het ,holl&s* v]taald2 ,/anley    
,hall1 ,monroe47 ,t5 onz5t wordt van d5 
aan/a&5 opvo$]1 voor zoov] academis*    
opgeleid1 ge5]lei vorm+ voor zijn b]oep 
geis*t1 !oretis* no* practis*4 ,9 ons l&
 is er sle*ts n privaat-doc5t 9 de      
opvo$kunde 7,dr4 ,gunn+ #aa71 die zi*   
ov] het geheele t]re9 d] pa$agogiek     
beweegt1 ma> de mee/e liefde voor de    
ges*i$5is d] opvo$kunde s*ijnt te       
gevoel54  ,van de vi] hoogle]>5 9 de    
wijsbege]te 7die tr\w5s1 v]gelek5 bij   

&]e l&51 re$s e5 te groote hoeveelheid  
vakk5 hebb5 te doce]57 geeft ge51       
voorzoov]re mij bek5d1 college's 9      
pa$agogiek4 ,alle5 bezitt5 we van de h& 
van pr(4 ,ritt] te ,utre*t ,pa$agogis*e 
fragm5t54  ,me] belang/ell+ hebb5 de    
psy*iat]s getoond voor de opvo$kundige  
vraag/ukk54 ,van de h& van e5ige m$ici  
bezitt5 wij artikel5 ( bro*ures (       
diss]taties ov] proev5 met s*oolk9d]54  
,van vele dez] ond]zoek+5 lag de prikkel
 9 het feit1 dat er vrij algeme5 ov]    
ov]lad+ wordt geklaagd4  ,bij h51 die   
het lag] ond]wijs di551 is veel groot]  
lu/ tot /udie d] pa$agogiek4 ,het ,n$4  
,ond]w4 ,g5oots*ap heeft e5             
voortreffelijke pa$agogis*e biblio!ek   
ond]gebra*t 9 de ,a'dams*e              
univ]siteitsbiblio!ek4 ,v]d] v]s*ijn5 e5
 m5igte boek51 tijds*rift>tikels1       
voordra*t5 ov] all]lei ond]w]p54 ,to*   
laat ook hi] de beoef5+ d] pa$agogiek   
dikwijls nog te w5s*5 ov]4              
,gelukkig--dat met dez5 sle*t5 /& d]    
!oretis*e pa$agogiek e5 bloei5d         

s*oolwez5 gepa>d gaat1 dat1 groote      
gebrek5 v]toon5d1 to* ov] 't geheel niet
 behoeft ond] te do5 voor dat van de    
mee/e cultuurl&5 van ,europa4           
,algeme5e sam5vatt+4  ,zoo kunn5 wij dus
 dit twe$e g$eelte e9dig54 ,de tijd d]  
speculatieve filos(ie is het e]/e d]de  
deel d] #ai;de eeuw4 ,aanvang5d bij     
,fi*te1 loopt de groote ideali/is*e     
/room+ ov] ,s*ell+ na> ,hegel1 die e5   
s*ool nalaat1 welke1 zi* splits5d1      
ov]gaat 9 het positivisme4  ,e5 tijdlang
 da>na w]d5 de ideali/is*e sy/em5 m9 (  
me] v]get54 ,9 #ahij nog s*rijft        
,heymans1 dat het gesla*t d]g55 die nog 
9 hun wa>heidsgehalte geloov51 uit/]ft (
 uitge/orv5 is4 ,voor het d5k5 van dez5 
tijd hebb5 deze sy/em5 alle beteek5is   
v]lor54 ,zij zijn dood2 en het di5t tot 
niets ze telk5s we] uit hunne grav5 te  
voors*ijn te hal51 om te bewijz51 dat   
zij dood zijn4  ,?ans e*t] op5ba>t zi* 9
 ons l& e5 /]ke belang/ell+ 9 ,hegels   
le]1 toe te s*rijv5 aan het optr$5 van  
,boll&4  ,om/reeks het midd5 d] #ai;de  

eeuw beg9t het pessimisme van ,s*op5hau]
 a&a*t te trekk51 na e]/ e5 tijdlang    
onopgem]kt v]kondigd te zijn4           
,aansluit5d bij ,kant komt ,h]b>t1 die  
de vad] wordt van e5 belangrijke ziel-  
en opvo$kundige s*ool1 die tot op dez5  
tijd vooral op de !orie d] opvo$+ ha>   
invlo$ doet geld51 en 9 ons l& 9 ,de    
,raaf en ,geluk ha> v]teg5woordig]s     
v9dt4 ,h]b>t is de s*]pz9nig/e ond] de  
d5k]s die tijd5s het idealisme e5       
critis*e ond]/room+ vormd54 ,s*ematis*  
gev5 we nog ev5 e5 ov]zi*t4 ,de         
toeli*t5de ja>tall51 die wij voor het   
gemak naa/ het s*ema lat5 drukk51 moet5 
d5 tijd1 wa>9 de d5k]s leefd5 en hunne  
w]k5 v]s*551 aangev54 ,zij zijn 9 drie  
groep5 v]deeld3       ,i4   ,de d5k]s4  
,,ii4  ,de bij hun lev5 v]s*55 en 9 hun 
tijd v]s*55 w]k54     ,,iii4 ,de w]k5 na
 dez5 tijd v]s*551 die aangev51 hoe door
          d5 loop d] #ai;de eeuw invlo$ 
bleef uitgaan van de wijsge]5           
uit dez5 tijd4         ,,de ,,tijd ,,d] 
,,speculatieve ,,filos(ie ,,0   ,9 d5   

/aat3 ,tijd van reactie4 ,ond]drukk+ van
 het lib]ale beg9sel3 ,heilige          
,alliantie d] vor/54  ,9 de lit]atuur3  
,tijd van romantiek4 7,tieck1 ,novalis1 
,hld]l91 ,s*legel47 ,j5a is het br&punt4
  ,9 de filos(ie3 ,tijd van idealisme en
 pessimisme met e5 critis*5 ond]/room4  
,,idealisme4                            
,,pessimisme4      ,,ond]/room4         
---------------------                   
,fi*te    ,s*ell+    ,hegel4            
,s*op5hau]4       ,h]b>t4               
,s*lei]ma*]4                 ,ma9lnd]4  
,s*ool4       ,krause4                  
,h>tmann4         ,wagn]4               
,nietzs*e4    ,psy*olog53               
,wagn]4       ,drobis*4                 
,laz>us4                                
----------------------------            
,/e9?al4                                
,waitz1 etc4      ,re*t]zijde4          
,c5trum4      ,l9k]zijde4               
hi/orici en     ,godsdi5/wijsbeg43      
,pa$agog53                   ae/hetici3 
,/rauss4              ,zill]4           

,erdman4          ,feu]ba*4             
,/rmpell4                 ,zell]4       
,re94                 ,vis*]4           
,econom53             ,geluk4           
,kuno ,fis*]4    ,lasalle4              
,de ,raaf4                              
,m>x4                 ,boll&4           
,,e5ige ,,toeli*t5de ,,ja>tall54        
#agfj-ahad4   ,fi*te4    #agge-ahed4    
,s*ell+4    #aggb-ahca4   ,hegel4       
#aggh-ahfj4   ,s*op5hau]4    #aggf-ahda4
   ,h]b>t4     #agid4        ,fi*te's   
,wiss5s*aftslehre4    #agih4            
,s*ell+1 ,van de w]eldziel4    #agii4   
,s*lei]ma*]1 ,toesprak5 ov] d5 godsdi5/4
    #ahjg4        ,hegel1 ,pha5om5ologie
 van d5 ,gee/4    #ahab-ahaf4   ,hegel1 
,logica4    #ahac4        ,h]b>t's      
,inleid+ 9 de ,philosophie4    #ahaf4   
,h]b>t's ,le]boek d] ,psy*ologie4       
#ahai4        ,s*op5hau]1 ,de w]eld als 
wil en voor/ell+4    #ahba4             
,hegel's ,re*tsfilos(ie4    #ahbi4      
,h]b>t's ,algeme5e ,metafysica4         
#ahcd-ahec4   ,joh4 ,e4 ,erdmann's      

,ges*i$5is d] wijsbege]te4    #ahce4    
,/rauss1 ,het lev5 van ,jezus4    #ahci4
        ,zell]'s /udies ov] ,plato4     
#ahda4        ,feu]ba*1 ,het wez5 van   
het ,*ri/5dom4    #ahda4                
,s*op5hau]'s e?iek4    #ahdb4           
,drobis*1 ,zielkunde4    #ahdg-aheb4    
,zell]'s ,ges*i$5is d] ,grieks*e        
wijsbege]te4    #ahdi4        ,waitz1   
,zielkunde als natuurwet5s*ap4          
#ahdf-aheh4   ,vis*]1 ,ae/hetica4       
#aheg4        ,kuno ,fis*] beg9t zijn   
ges*i$5is d] nieuw]e                    
wijsbege]te4    #ahfg4        ,m>x1 ,het
 ,kapitaal4    #ahfi4        ,h>tmann1  
,filos(ie van het onbewu/e4    #ahgb4   
,/rauss1 ,het oude en het nieuwe gelo(4 
#ahgf4        ,ma9lnd]'s filos(ie d]    
,v]loss+4    #ahha4        ,dood van    
,tuiscon ,zill]4    #ahhb4              
,geluk's ,woord5boek4    #ahif4         
,boll&1 hoogle]a> te ,leid54 ,het       
w]eldraadsel4    #aijd4        ,boll&1  
,zuiv]e ,r$e4    #aije4        ,de      
,raaf1 ,h]b>t's ,metafysica4    #aijh4  

,dood van ,ed4 ,zell]4         ,,d]de   
,,afdeel+4  ,,de ,,tijd ,,van ,,het     
,,positivisme4    #bg4 ,inleid5de       
,opm]k+54  ,het beg9 d] #ai;de eeuw is  
op lit]air gebi$ de tijd d] romantiek4  
,op wijsge]ig gebi$ die van 't          
idealisme4 ,na d5 bloei dez] ri*t+ komt 
e5 tijd van inz9k+4 ,m5 is              
g$esillusione]d4 ,m5 w5dt zi* af van de 
groote sy/em54 ,m5 ke]t zi* na> de      
detailwet5s*app54 ,i,jverig ond]zoek op 
elk gebi$ wordt de leus1 ond]zoek na>   
feit5 en sam5hang van feit51 op welk    
gebi$ dan ook4 ,ma> wat m5 ook mag      
zoek51 gn metafysica4 ,miss*i51 dat m5  
nog erk5n5 wil1 dat er iets a*t] de ons 
gegev5 v]s*ijnsel5 ligt1 dat er mr ligt 
9 de gegev5 d+51 dan wij me552 ma> dan  
is het to* onk5ba> en do5 wij dwaas1    
da>aan tijd en kra*t te gev54 ,als      
leeuw5 opgeslot5 9 e5 kooi1 moet5 we    
niet tra*t51 de ijz]5 tralies te buig5 (
 te v]morzel52 dat zal ons to* niet     
gelukk54 ,laat ons liev] probe]51 de    
kooi te le]5 k5n51 het 9 die kooi zoo   

gezellig mogelijk te hebb54  ,ind]daad  
do5 9 dez5 tijd de speciale wet5s*app5  
groote s*r$54 ,de physica ontwikkelde   
zi* me] en me]1 de s*eikunde deelde 9   
di5 vooruitgang4 ,d>w9 /elde zijn       
groots*e ontwikkel+%ypo!se op1 ,rob]t   
,may] vond de /ell+1 dat alle en]gie    
beh\d5 blijft1 dat er omzett+ van vorm  
d] en]gie moge plaats v9d5 ma> gn       
v]me]d]+ ( v]m9d]+4 ,hi/oris*e /udies   
w]d5 ijv]ig b$rev54 ,kle9e tijdp]k5 w]d5
 met ijv] be/ude]d1 groot]e met m9d]    
voorliefde4 ,de filologie spit/e ha>    
be/e kra*t5 op de critis*e beh&el+ van  
tek/54 ,de !ologie beoef5de ijv]ig de   
bijbelcritiek1 plukte en rafelde en     
twijfelde aan elk feit zoolang1 tot de  
critiek soms 9 hyp]critiek s*e5 te      
onta>d54 ,groote s*att5 van k5nis w]d5  
opgehoopt en v]zameld4  ,9 het ond]wijs 
0 de gee/ van ,pe/alozzi doorg$rong54   
,k5nis v]spreidde zi* 9 alle lag5 d]    
bevolk+ door go$ +]i*t volksond]wijs4   
,welk e5 bet]e organisatie bra*t niet 9 
ons l& de ond]wijswet van #aheg v]gelek5

 met die van #ahjf4 ,voor de            
midd5klasse1 die ge5 academis*e vorm+   
bege]de1 kwam5 ,hoog]e ,burg]s*ol51 wa> 
niet het v]l$51 ma> het h$5 de le]/( z\ 
lev]53 mod]ne tal51 wis- en natuurkunde 
w]d5 er de ho(dvakk54 ,niet ,latijn en  
,grieks* zooals op 't gymnasium4  ,op   
politiek gebi$ v]dwe5 na #ahdh de tijd  
d] reactie g$eeltelijk4 ,9 ,frankrijk en
 ,engel&1 9 ,duits*l& 9 sommige /at51 9 
ons l& 0 de volks9vlo$ 7e5 invlo$ van d5
 nijv]5 ( h&eldrijv5d5 ( grondbezitt5d5 
middel/&7 op de rege]+ m]kba>4  ,op     
maats*appelijk gebi$ bra*t5 de vele     
uitv9d+5 d] #ai;de eeuw geweldige       
v]&]+54 ,de oude1 vad]lijke v]h\d+      
tuss*5 w]kgev] en w]knem] v]dwe5 bij    
groot] word5 van het getal arbeid]s1    
gevolg van groot] inri*t+54 ,ma*9es en  
in/allaties eis*t5 me] geld dan het     
e5v\dige b$rijf van vroeg]1 er kwam     
ope5hoop+ van kapitaal 9 enkele h&54    
,da>teg5ov] begon e5 /& van w]k5d5 te   
kom51 wi5 g]+ loon w]d uitbetaald4      
,vrije concurr5tie spoorde aan tot zoo  

zu9ig mogelijk inkoop5 van arbeidskra*t4
  ,de k]k begon t]re9 te v]liez54 ,het  
rationalisme d] #ah;de eeuw 0 niet      
v]dw551 _h spor5 nagelat54 ,de ru/ige   
ru/ na ,napoleons val _h ook 9 de k]k   
invlo$ do5 geld54 ,9 ons l& 0 het       
aanvankelijk pays en vree tot ook hi]   
het mod]nisme doordrong1 dat1 9         
onb>mh>tige critiek op het oude en      
ov]gelev]de1 voor vel5 de k]k sloot4    
,vo]5de gee/5 w5dd5 zi* af van ha>1     
zo*t5 niet zeld5 &]5 w]kkr+4 ,wel       
ontbrak ook hi] niet de reactie en met  
"n 9 het godsdi5/ige ,n$]l& hield e5    
niet g]+ deel d] natie va/ aan oude     
,calv9i/is*e le]/ell+54  ,dit alles     
duurt tot '#fj1 '#gj4 ,dan komt e5      
reactie die 9 ons l&1 dat de            
gee/es/emm+5 d] groote cultuurl&5       
miss*i5 iets lat] we]spiegelt1 om/reeks 
'#hj duidelijk wordt4 ,om/reeks '#fj    
wordt 9 de wijsbege]te de leus v]nom53  
t]ug na> ,kant6 ,lange geeft zijn       
,ges*i$5is van het mat]ialisme1 die ond]
 doorloop5de wa>de]+ van wat g$aan is   

door de mat]iali/is*e d5k]s1 /e$s de    
klip aantoont wa>op alle mat]iali/is*e  
lev5sv]kl>+ moet va/loop54 ,de nood d]  
arbeid5de klasse grijpt aan1 ma> niet op
 ideali/is*-utopi/is*5 grondslag tra*t  
m5 tot v]&]+ te kom54 ,k>l ,m>x wil het 
socialisme wet5s*appelijk grondve/54 ,de
 rege]+5 beg9n5 met sociale wetgev+4 ,de
 lit]atuur v]&]t zi*1 br5gt het         
h>t/o*telijk zoek5 na> het nieuwe1 de   
behoefte aan diep] lev5sgevoel tot uit+1
 zoekt nieuwe vorm51 nieuwe taal4  ,de  
politieke con/ellatie v]&]t4 ,frankrijk 
wordt e5 republiek1 het h]/elde ,duits*e
 rijk gaat 9 economis*5 bloei snel      
vooruit1 ,itali wordt e5 e5heids/aat4   
,de v]a*t+ d] wijsbege]te beg9t langzaam
 op te h\d54  ,de tijd van het          
positivisme ligt d]halve zoo ongeve] 9  
het twe$e d]de d] eeuw4  ,ma> vr we de  
afzond]lijke d5k]s besprek51 pa/        
drierlei opm]k+4  ,het positivisme kon  
gaan bloei51 to5 het idealisme          
uitbloeide4 ,ma> onjui/ is het1 om het  
bloot als reactie da>teg5 te bes*\w54   

,re$s e5v\dige hi/oris*e feit5 bewijz5  
dit3 ,comte1 de groote ,frans*e         
positivi/ leeft t5 tijde van ,s*ell+ en 
,hegel4 ,le]zaam is het volg5de         
tabelletje3        #agih   ,cabanis4    
,fi*te4             ,v]b& tuss*5 li*aam 
en   ,wet5s*apsle]4             gee/ van
 d5 m5s*4      #ahji   ,lam>ck4         
,s*ell+4             ,zologis*e         
wijsbege]te4     ,ov] de vrijheid4      
#ahcj   ,comte4                         
,hegel's w]k5 uitgegev5                 
,positieve filos(ie4          7#ahcb74  
#ahcd   ,b5?am's le] d] moraal          
,fi*te's nagelat5             v]s*ijnt4 
ges*rift5 kom5 uit4   ,wat is n4l4 het  
positivisme8 ,het wil uitgaan van de    
w]kelijkheid1 van de gegev5s1 zooals die
 zi* objectief aan ons voordo54 ,en dan 
van ond]5 op wil het /ijg5 tot e5       
omvatt5de k5nis d] geheele realiteit1   
ev5go$ als het idealisme dat w\ van bov5
 af4 ,en ev5ze] als dit1 zoekt het 9 de 
ges*i$5is en wil 9 deze1 na> ,kant's    
programma1 de leid5de beg9sel51 de      

/uw5de kra*t5 ontdekk51 om zoo d5 loop  
d] ges*i$5is te le]5 v]/aan4 ,comte1    
ev5go$ als ,hegel1 /elt e5              
ontwikkel+sgang op d] m5s*heid1 ziet    
lijn en v]loop 9 de hi/orie4  ,ook het  
positivisme zet zi* s*rap teg5ov] het   
gebrek aan hi/oris*5 z9 d] aufklrung4   
,veele] dan e5 do*t] van 't idealisme1  
die ha> mo$] 't lev5 ro(t1 is het       
positivisme e5 9 ,frankrijk gebor5 zu/]1
 die weldra het ,kanaal ov]/eekt1 en1   
uit vrees van te v]vall5 9 het idealisme
 d] ,duits*e1 uit vrees voor v]lies van 
't erv>+s-/&punt1 duidelijke feit5 van  
't bewu/zijnslev5 ov] 't ho(d ziet4  ,er
 pa/ e5 twe$e opm]k+4 ,zooals er t5     
tijde van 't idealisme critis*e d5k]s   
leefd51 die lat] hunne wa>de]+ vond5 en 
aanhang v]wi]v51 zoo w]k5 er 9 deze j>5 
van het midd5 d] eeuw wijsge]51 die n hn
 jong]5 v9d54 ,ond] h5 is vooral te     
noem5 ,gu/aaf ,!odoor ,fe*n]4  ,tot re*t
 v]/& kome e5 d]de opm]k+4 ,de tijdgr5z5
 /aan niet precies va/ voor deze p]iode 
en het woord positivisme wordt als e5   

titel gebruikt1 die niet alles omvat wat
 9 dit g$eelte gegev5 wordt4  ,wij gaan 
a*t]e5volg5s de ,frans*5 na2 zi51 hoe   
da> 9 ,comte het positivisme tot zijn   
hoogtepunt komt1 na e]/ voorb]eid te    
zijn4 ,9 ,engel& le]5 we d5 /rijd ov] de
 z$ele] k5n51 de ri*t+ van het ,utilisme
 v]teg5woordigd door de beide ,mill's1  
van wie de zoon tev5s 0 e5 uitnem5d     
beoef5a> d] logica4 ,we zi5 ,d>w9 zijn  
groots*e hypo!se op/ell5 en mak5 k5nis  
met de ontwikkel+sle] van ,sp5c]4  ,9   
,n$]l& we]spiegel5 zi* deze beweg+54    
,opzoom] wordt hi] de v]kondig] van de  
wijsbege]te d] erv>+1 bij hem sluit zi* 
aan zijn le]l+ ,all>d ,pi]son1 en       
aanvankelijk ook ,van d] ,wijck4  ,9 de 
lit]atuur word5 dan vele begripp5 door  
,multatuli gepopul>ise]d1 die1 door     
puntige1 s*]pe wijze van zegg5 9 ons l& 
lang5 tijd e5 invlo$ kreeg1 die         
oorspronkelijk] en veel diep] d5k]s soms
 ontzegd bleef4  ,en1 ev5 als 9 't beg9 
d] nieuwe ges*i$5is gaat ook nu van     
,itali prikkel5de kra*t uit3 e5 deel d] 

positivi/is*e s*ool w]pt zi* op de le]  
van d5 misdadig5 m5s*4  ,9 ,duits*l&    
wordt het mat]ialisme v]kondigd door    
,b*n]1 ,vogt1 ,moles*ott4 ,de le] van   
kra*t en /( doet opgeld4                
,,ho(d/uk ,x4  ,,het ,,frans*e          
,,positivisme4    #bh4 ,inleid+4  ,de   
psy*ologis*e s*ool4  ,9 de revolutie _h 
de aufklrung gezegevi]d4 ,condillacs    
wijsbege]te w]d de wijsbege]te van      
,frankrijk4 ,bij hem slot5 zi* e5 aantal
 d5k]s aan4 ,9 't bijzond] te noem5 is  
hi] de arts ,cabanis1 die met veel ijv] 
het v]b& tuss*5 onze /(felijke en       
gee/elijke v]s*ijnsel5 be/ude]de4       
,bizond] gewi*tig is1 dat hij 9 de      
zielkunde het begrip van het lev5sgevoel
 invo]de4 ,condillac _h gele]d1 dat     
alles 9 onze bewu/zijnsv]s*ijnsel5 tot  
wa>nem+1 tot z9nelijke gewa>word+ 0 t]ug
 te vo]54 7,i #ccd74 ,cabanis nu wij/ er
 op1 dat ons ook uit ons organisme1 uit 
onze h]s551 gewa>word+5 toevloei51 ja1  
re$s voor onze geboorte4 ,deze vage     
gevoel5s vorm5 het lev5sgevoel4 ,ondanks

 enkele zijn] uit+5 rek5t m5 ,cabanis   
niet tot de mat]iali/54  ,napoleon 0 de 
le] van ,condillac niet gun/ig gez9d4   
,met p]svrijheid 0 het g$aan4 ,de       
aanhang]s van ,condillacs le]1 die      
vooral psy*olog5 w>51 trokk5 zi* 9 eng]5
 kr+ t]ug1 s*a>d5 zi* 9 ,auteuil om     
,cabanis4 ,tot di5 kr+ hoorde ook ,ma9e 
de ,biran 7#agff-ahbd74 ,deze m]kwa>dige
 man1 iem& van diep gevoel1 be/ude]de   
zijn eig5 zielelev5 met de objectieve   
belang/ell+ van e5 !oreticus4 ,hem      
boeide vooral het probleem van de v]h\d+
 tuss*5 activiteit en passiviteit 9 onze
 ziel3 9 hoev]re wordt deze door de     
indrukk5 van buit5 behe]s*t1 9 hoev]re  
behe]s*5 wij deze4  'n ,ze] belangrijk5 
kijk op d5 d5k]1 die ge5 groote         
activiteit bezat en er niet toe gekom5  
is1 om zijn !orien geheel uit te w]k51  
geeft zijn3 ,intiem dagboek 9 #aheg     
uitgegev54 7,zijn w]k5 w]d5 e]/ lang na 
zijn dood bek5d47 ,to* w]d hij door zijn
 h>t/o*t voor psy*ologis* wa>nem5 de    
vad] d] nieuwe ,frans*e zielkundige     

s*ool4 ,tot zijn vri5d5 en gee/v]want5  
behoorde de b]oemde natuurkundige       
,ampre1 die 9 wijsge]ig opzi*t di*t bij 
hem /ond4    ,het autoriteitsbeg9sel4   
,teg5ov] deze s*ool nu /ond e5 ri*t+1   
die zoo van #ahae-ahcj1 to5 ond] de     
,b\rbons de reactie 9 ,frankrijk hoogtij
 vi]de1 9 e]e 04 ,zij wees t]ug na> het 
gelo( als e5ig heil1 na> de autoriteit  
van /aat en k]k als onontbe]lijk4       
,ondanks epigramm51 guillot9e en        
sluitr$55 /ond de k]k nog re*top4 ,het  
m5s*dom _h afdo5de bewez51 dat de r$e   
ge5 leidsvr\w kon zijn4 ,het gelo( bood 
e5 va/ /eunpunt4 ,re$s 9 #ahjb _h de    
lett]kundige ,*ateaubri& zijn b]oemd w]k
 ov] het *ri/5dom 7le g5ie du           
*ri/ianisme7 ges*rev5 en ,joseph de     
,mai/re w]d de v]kondig] van het        
autoriteitsbeg9sel4 ,buig u voor kon+51 
edelli$51 voor paus en k]kelijke        
autoriteit54 ,lat5 zij besliss5 wat wa>1
 go$ en nuttig is4 ,zelfs de            
natuurwet5s*ap moet het ontgeld54 ,als  
zij v]kla>t dat vlo$ en eb ont/aan door 

de aantrekk+skra*t d] maan1 als ze      
bewe]t1 dat wat] uit twee deel5 wat]/(  
teg5 n deel zuur/( is sam5ge/eld1 dan   
noemt de ,mai/re dit dogma's die        
betwijfeld kunn5 word54  ,ons v]/&      
begrijpt to* niet alles4 ,tal van       
onv]kla>de d+5 do5 zi* aan ons op4 ,de  
oorlog bijv4 door het v]/& v]vloekt1    
blijkt door geheel de s*epp+ he5 e5     
middel tot bew>+ van 't lev54 ,zoek d5  
vr$e 9 de k]k4 ,laat de paus de w]eld   
rege]51 hij is onfeilba>4 ,het ongeluk  
voor de m5s*heid is begonn5 met de      
,h]vorm+1 e5 d] groot/e euveldad56 ,het 
zette zi* voort 9 de #ah;de eeuw1       
sam5spann+ teg5 gelo( en k]k1 wa>bij de 
godsla/]lijke hanswor/ ,voltaire voorg+4
  ,zooals de aufklrung alles aan de k]k 
en de pap5 weet1 alles toes*reef aan    
opzet en b$rog1 zoo doet de ,mai/re het 
aan de aufklrung4    ,c\s94  ,ond] het  
kon+s*ap van ,lodewijk ,philippe 0      
,c\s91 7#agib-ahfa7 begaafd r$5a>1      
s*itt]5d /yli/1 de alle5he]s*] op       
wijsge]ig gebi$4 ,hij doce]de aan de    

,normaals*ool1 de inri*t+1 wa> alle     
le]a>s voor hoog]e betrekk+5 word5      
opgeleid4 ,9 elke filos(ie iets wa>s    
zi5de1 w]d hij e5 eclecticus1 die       
v]s*ill5de elem5t5 tot e5 sy/eem        
v]e5igde4 ,dit wa>de]5 d] v]s*ill5de    
/elsels bra*t hem tot de be/ude]+ van de
 ges*i$5is d] wijsbege]te4 ,op dit t]re9
 hebb5 hij en zijn le]l+5 besli/e       
v]di5/54 ,aan zijn ,platov]tal+5 w]d    
re$s h]9n]d4  ,teg5ov] de ,normaals*ool 
/ond de polyte*nis*e ,hooges*ool4 ,hi]  
ont/ond het positivisme van ,comte4     
#bi4 ,augu/ ,comte4  ,lev5 en           
,p]soonlijkheid4  ,m]kwa>dig5           
vooruitgang hadd5 de natuur- en         
s*eikunde te zi5 gegev54 ,tal van       
v]s*ijnsel5 w>5 ontdekt1 voor tal van   
re$s bek5de e5 jui/] v]kl>+ gevond54    
,z\d5 die ontdekk+5 ge5 invlo$ uitoef55 
op &]e wet5s*app58 ,z\d5 zij niet       
nuttig] kunn5 zijn dan alle5 op 't enge 
gebi$ van e5ige afzond]lijke vakk58 ,het
 antwoord kon niet twijfela*tig zijn4   
,altijd _h de groei5de erv>+ d] m5s*heid

 +ew]kt op ha> godsdi5/1 kun/1          
/aatslev54 ,nooit geheel hadd5 zij zi*  
kunn5 onttrekk5 aan de ma*t d] feit54   
,z\d5 ze het n dan wel do51 nu die feit5
 zoo vele w>51 zoo luide sprak58 ,het 0 
onmogelijk4 ,wat er te do5 bleef1 dat 0 
e5 wet5s*ap van d5 gee/ op te b\w51 ev5 
positief als de s*eikunde1 de           
natuurkunde4 ,dan w>5 alle bizond]e     
wet5s*app5 positief4 ,en deze te zam5   
z\d5 e5 geheele wijsbege]te lev]51 die1 
ev5 /ellig als nu de natuurwet5s*app51  
ev5 onbetwi/ba> z\ zijn1 ev5go$ ontzag  
z\ inboezem51 en dus e5 algeme5e        
d5kwijze bevord]54 ,de /elligheid moe/  
zi* zoo met de algeme5heid en de        
algeheelheid v]e5ig54 ,dan z\de er me]  
autoriteit kom5 en gehoorzaamheid aan 't
 gezag4 ,het zat er dip 93 de behoefte  
aan autoriteit 9 de e]/e j>5 d] #ai;de  
eeuw4 ,e5s 0 er e5 tijd gewee/1 to5 de  
m5s*5 met e]bi$ bezield w>5 voor de k]k1
 e5 geme5s*appelijk ideaal hadd51 zi* n 
voeld51 zi* bog5 en da>9 en da>door sam5
 w]kt54 ,di5 tijd hadd5 de ,middeleeuw5 

te zi5 gegev5 met de k]kelijke hir>*ie4 
,ma> de h]vorm+ 0 gekom5 en _h tot desme
 en &]e halfsla*tigh$5 geleid1 die no*  
het e]bi$ig ontzag voor de k]k1 no* dat 
voor de feit5 bezat54 ,dan _h ,de       
,mai/re re*t gehad1 die onomwond5 we]   
e]bi$ voor de k]k1 h]/el d]             
,middeleeuws*e gehoorzaamheid eis*te4   
,do* die tijd 0 voorbij4 ,critiek en    
nad5k5 hadd5 onh]/elba> het gelo( aan de
 k]kelijke le]/ell+5 v]nietigd4         
,t]uggaan 0 onmogelijk4 ,vooruit lag de 
weg6 ,m5 moe/ kom5 tot het all5 ontzag  
inboezem5de positivisme1 de le]1 gegrond
 op de positieve wet5s*app54 ,die le] te
 ontw]p51 ha> door te vo]5 voor de      
practijk zo[el als ha> met groote k5nis 
van feit5 te argum5te]51 zi$a> de       
lev5/aak en het w]k van ,augu/ ,comte4  
,hij w]d d5 #ai;d5 ,janu>i #agih uit e5 
/r5g ka?olieke familie gebor51 ma> re$s 
op zijn #ad;de ja> kwam het 9 d5 jong5  
tot e5 crisis3 hij voelde1 dat het lev5 
zi* moe/ v]jong5 en v]nieuw51 dat het   
tot dusv] gevolgde gelo( niet h\dba> 04 

,hoe moe/ die jonge gee/ vo$sel v9d5 aan
 de polyte*nis*e hooges*ool1 wa>he5 hij 
w]d gezond56 ,da> he]s*te ond] de le]l+5
 e5 vrije1 republike9s*e gee/ en met de 
liefde voor de exacte wet5s*app5 v]bond 
zi* e5 lev5dige belang/ell+ 9 m5s* en   
maats*appij3 hi] ontmoett5 9 jonge m5s*5
 met w>me h>t5 en held]e ho(d5          
/elligheid en m5s*elijkheid elka>4  ,wie
 weet1 welk e5 int5s lev5 e5 poos       
gehe]s*t heeft aan de polyte*nis*e      
hooges*ool te ,delft #ab1 v9dt e5       
,holl&s*e p>allel4  ,e5 /ud5t5op/ootje  
is voor de rege]+ aanleid+ om de s*ool  
te sluit5 en de /ud5t5 h] en d] te      
v]spreid54  ,ma> ,comte h\dt het niet   
uit buit5 ,p>ijs3 hij ke]t er t]ug1 vult
 nu met /udies 9 &]e vakk5 zijn k5nis   
aan1 komt 9 aanrak+ met ,de ,sa9t ,simon
 en ond]gaat1 als zoo m5ige51 di5s      
ma*tig5 invlo$4 ,de liefde voor de      
,middeleeuw51 die zoo wel georganise]d  
w>51 deelt hij met dez51 en hij gevoelt 
belang/ell+ voor sociale vrag53 _h niet 
het positivisme ook e5 belangrijke      

sociale roep+4 ,9 #ahbb v]s*ijnt zijn   
e]/e belangrijke w]k4 ,het wekt         
bevreemd+1 belang/ell+4 ,het komt op    
teg5 vrijheid1 het eis*t autoriteit1 ma>
 gegrondve/ op inzi*t1 op buig5 voor de 
wett5 van het v]/&4  ,de politiek moet  
tot e5 positieve wet5s*ap word5 gemaakt4
 ,m5 moet ook hi] de wett5 le]5 k5n51 om
 da>uit de noodige voors*rift5 voor de  
practijk af te leid54  ,die wett5 te    
v9d51 die le] te ontw]p5 wordt nu       
lev5/aak4 ,en aan e5 kle951 ma> zr      
uitgelez5 kr+1 lee/ hij 9 #ahbf zijn    
positieve filos(ie voor4 ,hij breekt di5
 cursus af4 ,wa>s*ijnlijk t5gevolge van 
ov]spann+1 wordt hij tijdelijk          
krankz9nig4 ,met groote en]gie weet zijn
 vr\w--e5 tr\we1 toegewijde vr\w1 met   
wie ,comte 't e*t] op d5 duur niet me]  
vond--ha> re*t5 te h&hav5 teg5ov]       
,comte's oud]s1 en hem uit 't kloo/] te 
h\d54  ,9 #ahbi is de cursus voltooid3 9
 #ahcj v]s*ijnt deel ,i1 9 #ahce ,,ii1 9
 #ahch ,,iii1 #ahci ,,iv d] positieve   
filos(ie4 ,op de w&el+5 b$a*t ,comte    

zijn w]k54 ,zijn uitnem5d geheug5 /elde 
hem de /(1 zond] naslaan1 t] bes*ikk+ en
 9 betrekkelijk kort5 tijd w>5 zijn     
boek5 ne]ges*rev54 ,hun vorm is niet    
/e$s aang5aam4 ,somtijds zijn ze wat    
langdradig #ac4 ,to* zijn ze            
begrijpelijk en de /ijl1 hoewel niet    
mooi1 getuigt van ern/ en is held]4  ,na
 het ja> #ahcj1 to5 ,frankrijk lib]al]  
w]d g]ege]d1 _h ,comte op e5 pr(essoraat
 9 de positieve filos(ie gehoopt4 ,het  
kwam niet4 ,ev5m9 e5 pr(essoraat 9 de   
wiskunde4 ,hij v]di5de zijn brood met   
s*rijv51 les gev54 ,bov5di5 0 hij       
exam9ator voor de polyte*nis*e s*ool4   
,tot dit ambt--bijna s*reef m5 hi]1     
v]gelek5 met d5 man die 't bekle$de3    
baantje--w]d m5 elk ja> b5oemd door d5  
raad van le]>54 ,to5 nu ,comte 9 de     
voorr$e van e5 zijn] w]k5 e5 tamelijk   
heftig5 aanval _h g$aan op de wiskunde  
en gezegd1 dat zij n ond] de            
natuurwet5s*app5 /ond1 to5 hij de       
hoogle]>5 d] polyte*nis*e s*ool hunne   
wiskundige e5zijdigheid _h v]wet51 ontg+

 hem zelfs dit4 ,zorg51 armo$e /ond5    
voor de deur3 de groote man moe/ we]    
privaatless5 gaan gev54 ,ma> vele       
belang/ell5d5 9 ,frankrijk en da>buit51 
79 ,engel& o4 a4 ,/u>t ,mill en ,grote  
#ad71 zorgd5 voor ond]/eun+4 ,9 d5zelfd5
 tijd s*eidde ,comte ook van zijn vr\w4 
,zij bleef zi* ha> lev5 lang int]esse]5 
voor zijn w]k en zijn ideen4 ,e5 nieuwe 
z5uwcrisis brak aan4  ,e5 m]kwa>dige    
v]&]+ tre$t er nu 9 ,comte op4 ,hij 0   
van jongsaf my/iek aangelegd4 ,hij _h e5
 /]ke behoefte 9 zi* gehad1 zi* geheel  
aan iem& te kunn5 ov]gev51 met al de    
kra*t van zijn gevoel4 ,9 e5 jonge vr\w1
 ,clotilde de ,vaux1 vond hij e9delijk  
ha>1 die hij zo*t4 ,zij w]d voor hem1   
wat ,beatrice voor ,dante gewee/ 04 ,to5
 zij na e5 ja> /i]f1 bleef hij ha>      
v]e]53 zij 0 voor hem de v]p]soonlijk+  
d] m5s*heid4 ,en hi]m$e g+ ,comte ov]   
tot zijn godsdi5/ige p]iode4  ,hij zag  
zi* nu g]oep51 om ook e5 religie te     
/i*t51 die het gevoel re*t de$ en to*   
ook op positiev5 grondslag ru/te4 ,bij  

dit /rev5 v]vreemdd5 vele vri5d5 van    
hem4 ,9 zijn godsdi5/1 met nieuwe       
ple*tigh$5 en vorm51 w5s*t5 ze hem niet 
te volg54 ,comte zelf op zijn beurt 0   
het laat/ van zijn lev5 geslot5 voor al 
wat de buit5w]eld hem aanbood4 ,hij     
tra*tte zi* te isole]51 v]diepte zi* 9  
muziek1 ,italiaans*e en ,spaans*e pozie1
 las 9 ,?omas  ,kempis' ,navolg+ van    
,*ri/us 7,i1 #aih71 ov]al 9 plaats van  
,god de m5s*heid lez5d4 ,hij las niet   
&]s4 ,zijn tijd van le]5 0 voorbij4 ,hij
 _h nu de k5nis wel opg$aan1 noodig om  
zijn sy/eem te b\w54 ,het laat/ van zijn
 lev5 voelde hij zi* gelukkig4 ,zijn    
uit]lijk getuigde het4 ,voor ,comte 0   
zijn religie e5 ru/plaats wa> zijn d5k5 
de h]9n]+ aan het groot/e en be/e dat   
hij 9 de m5s*heid gevond5 _h1 v]zamelde1
 en van wa> hij hoopvol de toekom/      
teg5blikte1 welke het onoph\delijk      
voorts*rijd5de m5s*elijk gesla*t te     
v]wa*t5 _h4 ,de liefde als beg9sel1 de  
orde als grondslag1 de vooruitgang als  
doel--dat 0 het motto van de religie d] 

m5s*elijkheid4 7,hffd+74  ,d5 #e;d5     
,augu/us #aheg /i]f ,comte4    ,de drie 
/adin4  ,9 de ontwikkel+ d] m5s*heid    
ond]s*eidt ,comte drie trapp53 de       
!ologis*e1 de metafysis*e1 de positieve4
  ,aanvankelijk heeft de m5s*heid we9ig 
wa>nem+54 ,zij k5t niet ze] vele feit54 
,ma> de m5s* heeft to* behoefte1 om de  
feit51 die hij wa>neemt1 te v]b9d5 tot  
e5 e5heid4 ,hi] nu komt de fantasie te  
hulp4 ,zij b\wt d5 m5s* de voor/ell+5   
van god5 ( van e5 god1 die alles s*epp51
 ( s*ept4 ,dit /adium heeft zijn groote 
beteek5is4 ,het v]/& wordt al?ans 9 w]k+
 gezet3 er word5 v]kl>+5 gezo*t4 ,het   
gevond5e wordt als vol/rekte            
w]kelijkheid aanva>d4 ,twijfel be/aat   
niet4 ,er is dus e5 all5 m5s*5 geme5e   
grondslag van godsdi5/ en z$elijkheid4  
,e5 go$ georganise]d sam5lev5 is        
mogelijk4 ,er is autoriteit4 ,9 d5 /aat 
he]s*t de kon+ en hij oef5t 9 het       
w]eldlijke het gezag1 dat de godsdi5/ 9 
het gee/elijke oef5t4  ,ook deze trap   
van de m5s*heid wordt nog niet 9 e5s    

be/eg54 ,e]/ komt het fetis*isme4 ,dat  
ziet alle voorw]p5 bezield aan4 ,het    
d5kt zi* de voorw]p5 9 ov]e5/emm+ met 's
 m5s*5 gee/4 ,nu volgt het veelgod5dom1 
dat vele kra*t5 aanneemt4 ,oorzaak van  
beweg+5 zijn v]s*ill5de1 e5 hoog]e w]eld
 toebehoor5de god54 ,da>op volgt het    
e5god5dom3 het v]heft zi* tot n ,god4   
,het d5k5 is hoe lang] hoe ab/ract]     
geword54 ,het mono!sme is de ov]gang na>
 het twe$e /adium3 het metafysis*e4     
,hi]9 wordt de w]kelijkheid niet lang]  
v]kla>d uit n p]soonlijk wez51 ma> uit  
beg9sel51 ideen4 ,deze word5 niet als de
 god5 bij het !ologis* /adium1 door de  
fantasie opge/eld1 ma> door de r$e1 en  
zij word5 bewez54 ,alle beg9sel51 die de
 metafysica op/elt1 mond5 uit 9 n groot 
beg9sel3 de natuur4 ,9 dez5 tijd        
ontbreekt alle autoriteit4 ,er is ge5   
all5 geme5zame grond van re*t en        
z$elijkheid4 ,egosme he]s*t4 ,9 di5 /aat
 he]s*t nu niet de kon+ ma> de juri/5   
zijn de leid5de mann54 ,ook aan het     
/aatswez5 legt m5 n beg9sel t5 gronde3  

de volkss\v]e9iteit4 ,voor ,comte is het
 metafysis* /adium niet dan e5          
ov]gang/ijdp]k1 e5 tuss*5/adium dat moet
 vo]5 tot het laat/e1 het positieve4    
,hi] rege]t de wa>nem+ en m5 /elt wett5 
op voor algeme5e ( bijzond]e feit54 ,de 
m5s* is ov]tuigd van de va/heid en      
algeme5e geldigheid d] natuurwett54     
,deze word5 niet tot n wet t]uggebra*t1 
zooals 9 de voorga&e /adia alles tot n  
,god en tot n beg9sel4 ,dat kan niet4   
,er zijn v]s*ill5de groep5 van          
v]s*ijnsel51 i$] met eig5 a>d4 ,to* komt
 er e5 zk]e e5heid3 e5 subjectieve1 die 
hi]9 be/aat1 dat voor alle feit5groep5 n
 zelfde /udieme?ode wordt aangew5d3 de  
positieve4 ,en door deze e5heid van     
me?ode kan er nu ook e5 algeme5 geld5de 
moraal kom53 er is me] autoriteit4 ,er  
komt nu ook sam5w]k+ tuss*5 de m5s*5 9  
de voortbr5g+ d] a>ds*e go$]54 ,da>om   
tre$t1 9 het positieve /adium1 de       
indu/rie/aat op4 ,de natuur wordt       
bew]kt4 ,doordat m5 ha> wett5 k5t1 w]kt 
m5 met vru*t4 ,m5 ziet1 en kan vooruit  

zi54    ,de indeel+ d] wet5s*app54      
,comte zag als zijn taak1 de positieve  
wijsbege]te te ontw]p54 ,hij wilde      
da>bij niet1 zag5 we1 als de !olog5 ( de
 metafysica alles tot n beg9sel         
t]ugbr5g54 ,er w>5 v]s*ill5de groep5 van
 v]s*ijnsel51 die niet tot elka> kunn5  
word5 h]leid en di5t5gevolge w>5 er ook 
v]s*ill5de wet5s*app51 die elk zelf/&ig 
w>5 door de beh&elde /(1 ma> alle5 de   
positieve me?ode geme5 hadd54 ,deze     
wet5s*app5 moet5 9 e5 go$e rij word5    
geklassifice]d1 ha> volgorde moet       
va/ge/eld word54 ,als leid5d beg9sel    
wordt hi]bij aang5om5 het intr$5 9 het  
positieve /adium4 ,zoo word5 dan gegev53
 wiskunde1 /]r5kunde1 natuurkunde1      
s*eikunde1 biologie1 sociologie4  ,met  
deze indeel+ gaat ook gepa>d de me]d]e (
 m9d]e e5v\d4 ,wiskunde is e5 e5v\dige1 
sociologie de mee/ sam5ge/elde wet5s*ap4
 ,en de e5v\dige wet5s*app5 omvatt5 het 
mee/3 zij kom5 t]ug 9 &]e4 ,e5 v]s*il   
van me?ode gaat hi]mee gepa>d4 ,de      
meetkunde is d$uctief4 ,zij bewij/ het  

bijzond]e uit het algeme5e4 ,die me?ode 
is ha> zoo eig51 dat zij ov] 't ho(d    
ziet1 dat ha> r/e beg9sel51 de          
grond/ell+51 de axioma's vanwa> zij     
uitgaat1 aan de erv>+ ontnom5 zijn4     
,comte /aat hi] dus--en hem v]wante     
d5k]s volg5 hem hi]9 na--teg5ov] die    
d5k]s1 welke r$elijke niet van de erv>+ 
/amm5de elem5t5 9 onze k5nis aannem54   
,volg5s h5 beg+5 ,comte en de zijn5 de  
f\t1 dat zij uit empiri/is* vooroordeel1
 en uit liefde voor de feit51 e5v\dige1 
ma> sprek5de gegev5s uit het            
bewu/zijnslev5 ov] 't ho(d zag5 en dat  
zij1 v]ke]delijk de wiskundige axioma's 
uit de erv>+ liet5 /amm54 ,hun algeme5  
geld5d1 noodw5dig volkom5 nauwkeurig    
k>akt] kunn5 zij niet v]kl>54 ,we zull5 
zi51 hoe deze1 aan ,kant aanknoop5de    
bes*\w+swijze na het positivisme we]    
opkwam4  ,de sociologie moet inductief  
te w]k gaan1 de wett5 zoek5 die het lev5
 d] geme5s*ap behe]s*54 ,en heeft zij   
die wett5 e5maal1 dan is er toepass+ op 
bijzond]e gevall5 mogelijk1 kan zij     

d$uctief te w]k gaan4  ,de wet5s*app5   
v]s*ill5 dus na> e5v\d1 omvang1 me?ode4 
,comte h\dt het voor absoluut           
onmogelijk1 dat er e5 ov]gang kan kom5  
tuss*5 de v]s*ill5de groep54 ,hij h\dt  
/]k va/ aan de afs*eid+4  ,plant5- en   
di]5rijk zijn absoluut ges*eid54 ,zij   
gaan niet geleidelijk 9 elka> ov]4 ,9   
elk rijk /aan de soort5 we] va/4 ,ge5   
soort ont/aat uit de &]e4 ,9 het gebi$  
d] natuurkunde /aat de e5e groep        
v]s*ijnsel5 naa/ de &]e1 tre$t er niet  
mee 9 v]b9d+4 ,hi] heeft ,comte's       
gee/esri*t+ 9 ha> zu*t tot het hebb5 van
 e5 /evig h\va/ hem belet1 de 9 zijn    
tijd re$s opgekom5 ontwikkel+/heorien te
 wa>de]54 ,zij hadd5 hem kunn5 do5 zi51 
dat er to* veel op de ov]gang5 wij/4 ,de
 gr5s tuss*5 plant5 en di]5 is1 als wij 
9 de ond]/e soort5 kom51 bijna niet me] 
te trekk54 ,rob]t ,may] ontdekte1 dat   
beweg+ zi* 9 w>mte omzette1 dat w>mte   
beweg+ 04 ,hij v]bond tw gebi$51 die    
,comte /r5g ges*eid5 a*tte en de ri*t+  
van h]leid+ de$ nog v]d] e5 groote      

s*r$e1 to5 de e5heid van li*t en        
electris*e v]s*ijnsel5 w]d aangetoond4  
,de ontwikkel+%ypo!se heeft zi*         
vru*tba>d] bewez5 dan ,comte da*t en de 
ges*eid5heid d] v]s*ijnsel5groep5 bleek 
niet zoo /r5g als hij me5de4  ,voor     
zielkunde als afzond]lijke wet5s*ap is  
ge5 plaats 9 ,comtes sy/eem4 ,hij v]w]pt
 de subjectieve me?ode van zelfwa>nem+4 
,hoe8 ,de gee/ neemt zi* zelf wa>4      
,split/ hij zi* dan miss*i5 9 twee      
g$eelt53 e5 wa>nem5d en e5 wa>g5om58    
,ne51 e5 objectieve me?ode is noodig4   
,het v]/& moet aan zijn resultat5 7bijv4
 kun/1 ges*i$5is1 wet5s*ap7 be/ude]d    
word54 ,hi] v]gat ,comte we] het        
belangrijke1 e5v\dige1 onom/ootelijke   
beg9sel1 dat ons all]r/ zijn gegev5 onze
 eig5 bewu/zijnsv]s*ijnsel5 en dat de   
wa>nem+ er van 9 objectiev5 z91 als hij 
wilde1 e5 middellijk wa>nem5 is4 ,to*   
heeft het zijn nut gehad1 dat ,comte    
teg5ov] de zelfwa>nem+ ook wees op de   
wa>nem+ van psy*is*e elem5t51 zooals zi*
 dat op5ba>de 9 v]s*ill5de product53    

all]wege wordt ?ans 9 de zielkunde de   
middellijke wa>nem+ naa/ de zelfwa>nem+ 
gezet4 ,en ev5e5s heeft het zijn groote 
beteek5is1 dat hij d5 m5s* niet als e5l+
 wil bes*\wd hebb51 ma> op de omgev+1 op
 het milieu gelet hebb54 ,e5 groot deel 
d] zielkunde wordt ond]gebra*t ond] de  
sociologie4    ,sociologie4  ,dit woord 
vond ,comte uit1 en ondanks taalkundige 
bezw>5 heeft het zi* geh&haafd om de le]
 d] maats*appij aan te duid54 ,de       
sociologie omvat de /aa?ui%\dkunde1 de  
z$ele]1 e5 groot deel d] zielkunde en   
aan ha> is e5 groot deel van ,comtes w]k
 gewijd4  ,de m5s* moet niet als enkel+ 
bes*\wd word53 de individu is veele] e5 
ab/ractie4 ,m5 moet ev5m9 de v]s*ill5de 
elem5t5 d] sam5lev+1 re*t1 z$51         
/aats9/ell+51 ap>t bes*\w53 het e5e     
hangt met het &]e sam54 ,het is ze]     
dwaas1 om n punt1 bijv4 /aats9/ell+5    
geheel te will5 v]&]51 zond] dat de     
leid5de ideen1 de z$5 gewijzigd zijn4   
,doorloop5d invlo$ oef55 de deel5 op    
elka> uit4 ,wijzig5 de d5kbeeld5 zi*1   

dan kom5 er ook v]&]de /aats9/ell+54    
,deze op hun beurt kunn5 na lang5 tijd  
ook wel iets bijdrag5 tot omvorm+ d]    
ideen4  ,wat is de grondslag van het    
sam5lev58 ,niet het slim ov]leg van     
enkele booze individu5 die het nut er   
van zag51 zooals de aufklrung/ijd w\    
le]53 om het nut te ond]v9d51 moet m5   
e]/ e5 poos sam5gewoond hebb54 ,ne51 de 
grond is geleg5 9 e5 drang na>          
gezelligheid4 ,ook hi] is het gevoel de 
k5nis voorafgegaan4 ,9 de sam5lev+      
ontwikkelt zi* ook het altrusme1 de     
teg5/ell+ van egosme4 ,natuurlijk mag de
 zorg voor eig5 zelf nooit v]dwijn51 ma>
 het moet ond]ges*ikt word54 ,v]/&1 dat 
ons aantoont wat go$ is1 sympa?ie1 die  
ons niet uitsluit5d 9 eig5 di5/ doet    
arbeid51 bevord]5 het altrusme4  ,9 d5  
kr+ van de sam5lev+--de familie--he]s*t 
vooral de sympa?ie1 9 d5 /aat het v]/&4 
,de positieve wet5s*ap begun/igt de     
ontwikkel+ van het altrusme veel me] dan
 de ka?olieke k]k4 ,deze to* kan niet de
 behoeft5 van het v]/& bevr$ig51 le]t d5

 enkel+ zorg5 voor eig5 zieleheil4 ,g5e 
da>5teg5 s*]pt de m5s*5 91 dat er alle5 
ontwikkel+ is 9 de sam5lev+4  ,toekom/ig
 geluk hangt af van v]breid+ van        
positivi/is* inzi*t4 ,opvo$+ w]kt da>aan
 mee4 ,kom5 de ideen ma> e]/1 dan volg5 
de noodige /aats9/ell+5 van zelf4 ,er is
 nu e]/ ma> e5s behoefte aan e5 tijd1   
die de idee laat doorw]k51 die niet te  
veel v]&]+ br5gt4  ,comte zelf heeft    
aanvankelijk niet v]wa*t1 dat die tijd  
zoo spo$ig z\ kom54 ,ma> lat] me5de hij1
 dat hij er al de beg9teek55 van zag4   
,het 0 9 di5 tijd zijn] godsdi5/ige     
/emm+54 ,zi5 wij nog ev51 wat hij hi]   
uitvond ( liev] b$a*t4    ,godsdi5/4    
,comte gaat nu nog e5s e5 le] op/ell53  
hij wil e5 positiev5 godsdi5/ /i*t51 die
 het gevoel re*t doet w$]v>54 ,om van   
uit het individu tot de w]eld te kom51  
neemt hij de e?iek als zev5de en laat/e1
 mee/ +ewikkelde wet5s*ap aan1 wa>9 al  
de &]5 t]uggevond5 word54 ,door ha>     
wordt de m5s*heid het midd5punt1 wa>om  
zi* alles beweegt4 ,ja1 de m5s*heid     

wordt het groote wez5 le gr& tre1 dat   
wij v]e]54 ,de m5s*heid omvat alle      
lev5d51 dood51 die voor ha> heil gew]kt 
hebb51 all51 die nog zull5 kom54 ,er    
komt e5 e]$i5/4  ,aan het ho(d /aan     
algeme5 ontwikkelde wijsge]51 als       
prie/]s1 die tev5s di*t]s1 opvo$]s en   
g5ee%e]5 zijn4  ,er zijn bepaalde       
c]emonin2 er zijn sacram5t54  ,er is e5 
kal5d]1 wa>9 i$]e ma&1 i$]e dag b5oemd  
is na> e5 groot man1 die ge>beid heeft  
voor het welzijn d] m5s*heid4 ,er v9d5  
h]d5k+sfee/5 t] e]e van die weldo5]s    
plaats4 ,9 de p>ticuli]e k]k5 word5     
p]son5 v]e]d1 die d5 m5s* p]soonlijk    
nad] hebb5 ge/aan en het ideaal d]      
m5s*heid voor hem repres5te]54 ,er zijn 
e5 aantal fee/dag54 ,er zijn drie maal  
daags uit/ort+5 van het h>t 7geb$57 er  
zijn #i sacram5t51 wa>ond] ook de dood  
behoort1 de ov]gang van het objectief   
be/aan 9 het voortlev5 9 de g$a*t5 d]   
m5s*heid4  ,zijn religie d]             
m5s*elijkheid is het ka?olicisme zond]  
*ri/5dom4 ,9 ,frankrijk1 ,brazili1      

,*ili1 ont/ond5 enkele geme5t5 9 d5 z9  
van ,comte4 ,opvolg] als hoogeprie/] 0  
,lafitte4  ,ma> deze b$a*te godsdi5/    
s*oot ge5 wortel4 ,zij int]esse]t ons   
v]d] niet uit wijsge]ig oogpunt1 en niet
 op dit gebi$ ligt de groote beteek5is  
van d5 ,frans*5 d5k]4    ,/aat4  ,9 d5  
ideaal/aat d] positivi/5 zal de ma*t    
b]u/5 9 h&5 d] patricirs d] ho(dmann5   
van de nijv]heid1 7banki]s1 fabrikant51 
grondbezitt]s74  ,zij zull5 hun ma*t    
niet aanw5d5 tot eig5 v]rijk+1 ma> tot  
nut van het algeme54 ,zoo ze v]ke]d     
h&el51 zull5 wijsge]51 vr\w5 en         
arbeid]s1 die het v]/&1 het gevoel en de
 kra*t v]teg5woordig51 h5 sam5 teg5w]k54
 ,de op5b>e me5+ zal ev5e5s e5 ma*t 9 d5
 /aat zijn4 ,w]k/ak+ zal ev5tueel       
geoorlo(d zijn4  ,de arbeid] zal niet 9 
komm]volle om/&igh$5 moet5 lev54 ,hij   
zal e5 won+ met m9/5s #g kam]s1 e5      
ja>lijks* loon van e5 a*tti5 hond]d     
guld5 hebb54  ,9 dit laat/e zi5 wij1 dat
 ,comte /]k d5 invlo$ ond]gaan _h van   
het ,socialisme di] dag54 ,9 teg5/ell+  

van het lat]e1 door ,m>x opge/elde      
,socialisme1 0 het utopi/is*3 het b\wde 
e5 ideaal/aat1 en bes*reef tot 9        
kle9igh$51 hoe alles door de voortbr5g+ 
en de v]deel+ d] go$]5 z\ zijn g]egeld4 
7,zie ho(d/uk3 ,individualisme en       
,socialisme74         ,,ho(d/uk ,,xi4   
,,het ,,engels*e ,,positivisme4   #cj4  
,inleid5de opm]k+54  ,9 elk d] drie     
groote cultuurl&51 ,duits*l&1           
,frankrijk1 ,engel&1 hebb5 we e5        
eig5a>dige gee/esri*t+ ontmoet4 ,9      
,engel&1 het l& met d5 nu*t]5 z91 dat d5
 blik op het practis*e ri*tte1 0 het    
empirisme 9 e5 ( &]5 vorm /e$s he]s*5d4 
,da> v]bond zi* ook de wijsbege]te li*t 
met politiek en /aa?ui%\dkunde3 9 het l&
 met al\de volksvrijh$5 0 de belang/ell+
 lev5dig voor kwe/ies van /aatsbe/uur1  
en snelle ontwikkel+ op het gebi$ van   
h&el en indu/rie bra*t onwillekeurig de 
a&a*t op /aa?ui%\dkundige vrag54  ,wat  
beeld v]toont ,engel& ons 9 de j>5 van  
,kant1 ,hegel1 ,comte8  ,de /orm5 d]    
revolutie w>5 er ov]he5 gegaan4 ,het _h 

,napoleon met l zijn ma*t be/r$5 en tal 
van oorlog5 hadd5 veel van de natie     
gevraagd2 hadd5 de a&a*t me] op het     
buit5- dan op het b9n5l& g]i*t4 ,weldra 
e*t] kwam--na ,napoleon's val--beweg+1  
e5 s*ijnba> politieke1 ma> ind]daad e5  
economis*e444 ,napoleon _h met zijn     
cont95taal /elsel e5 belangrijk5 slag   
toegebra*t aan ,engel&s h&el en         
nijv]heid3 de invo] van w>5 uit ,engel& 
( door ,engels*e s*ep5 na> het va/el& 0 
v]bod54 ,to5 nu ,napoleon na> ,/4 ,hel5a
 0 v]bann51 het cont95taal /elsel 0     
opgehev51 ov]/roomde ,engel& de &]e     
,europees*e l&5 met zijn voortbr5gsel54 
,en deze1 die da>door eig5 b$rijf e5    
felle1 bijna dood5de m$$++ zag5         
aang$aan1 b\wd5 e5 bes*]m5d5 muur om hun
 l&3 zij hiev5 hoog]e invo]re*t56       
,v]slapp5de invlo$ op ,engel&s          
nijv]heid3 w]keloo%eid2 door afdank+ van
 arbeid]s armo$e tot hong]lijd5s toe4   
,het graan duur4 ,bes*]m5de re*t5 w]5 d5
 vrij5 invo] van buit5l&s* graan4       
,engel&1 tot nu k e5 l&b\w5d5 /aat1     

doormaakt de crisis tot mod]n5          
nijv]heids/aat4 ,de ma*9es ontroov5 e5  
deel d] arbeid]s ook nog van hun w]k4   
,hong]opto*t51 indrukwekk5de meet+s1 ma>
 ook dreig5de /or+ van orde4 ,rege]+ en 
p>lem5t zi5 alle5 het laat/e1 a*t5 alle5
 orde-h&hav+ pli*t van de ov]heid1 en de
 orde wordt geh&haafd1 wa> noodig1 zelfs
 wa> niet noodig1 met geweld en 9 blo$1 
en ov] lijk5 he54 ,b$w++ aldus van      
onlu/5 en bij t]ugke]5de welva>t h]/el  
van uitw5dige ru/2 ma> ge5 inw5dige     
vr$e4 ,de ka?oliek5 nog /e$s niet geheel
 vrij en van /aatsambt5 uitgeslot54 ,het
 kies/elsel voor het ,lag]huis e5       
bespott+ van wat het behoort te zijn4   
,sommige oude /adjes1 oude bur*t51      
va>dig5 e5 afgeva>digde af1 gekoz5 door 
miss*i5 e5 ti5tal kiez]s ( nog m9d]4    
,nijv]e1 volkrijke /$51 lat] opgekom51  
niet 9 de geleg5heid om h>e v]lang5s 9  
't p>lem5t k5ba> te mak54  ,h]vorm+ van 
't kiesre*t1 afs*aff+ d] kor5wett51     
bevrijd+ d] ka?oliek51 ziehi] de drie   
groote d+51 die m5 vraagt1 wa>voor m5   

pleit4 ,e5 groep radicale d5k]s ont/aat1
 die op godsdi5/ig1 politiek1           
maats*appelijk1 wijsge]ig t]re9         
sam5w]k51 9 de ,we/m9/] review weldra   
hun orgaan v9d54  ,met deze groep d5k]s 
h\d5 we ons e]/ bezig4 ,b5?am is hi] te 
noem51 die de le] welke ,adam ,smi? 7,i1
 pag4 #cbe7 opge/eld heeft voor de      
economie1 uitbreidt ov] het heele lev54 
,james ,mill1 die de psy*ologie van de  
#ah;de eeuw voortzet1 v]diept4 ,zijn    
zoon1 ,john ,/u>t ,mill is de c5trale   
d5k] van dez5 tijd3 wijsge]1 ma> ook    
practis* /aatsman1 ma> ook publici/1 die
 met zijn p5 en s*]p en held] d5k5      
v]li*t+ en vrijheid di5t4 ,c5traal1 wijl
 ook 9 hem alle drad5 van 't ,engels*e  
lev5 uit di5 tijd sam5loop54 ,hij wordt 
gebor5 en opgevo$ 9 d5 kr+1 die de      
#ah;de-eeuws*e aufklrung voortzet4 ,hij 
v9dt 9 zijn eig5 p]soon de breuk1 het   
failliet van het /elsel4 ,de invlo$ van 
d5 h>t/o*telijk51 somb]5 d5k] ,c>lyle1  
die 9 ,engel& de reactie op de          
aufklrung1 het di*t]lijk idealisme van  

,duits*l& v]teg5woordigt1 op5ba>t hem de
 wa>de d] lev5de p]soonlijkheid4 ,aan   
,comte's le] trekt hij zi* nu na> bov54 
,en ook de v]e]+ van de vr\w ontbreekt  
niet4       #ca4 ,b5?am1 ,james ,mill4  
,b5?am behoort eig5lijk me] ?uis 9 e5   
ges*i$5is d] re*t51 ma> ook als e?icus  
heeft hij beteek5is4  ,j]emias ,b5?am   
7#agdh-ahcb7 /elde zi* de vraag1 van    
welk beg9sel onze z$elijke inzi*t5 moe/5
 uitgaan en vond dat hi]91 dat elk m5s* 
lu/ bov5 le$ v]koos4 ,het kwam er dus   
ma> op aan1 om voor het groot/ aantal   
m5s*5 het groot/ mogelijke geluk te     
v9d54 ,de groote vraag is nu hoe de e5l+
 er toe gebra*t wordt1 om ook het geluk 
van &]5 te will54 ,smi? _h op           
/aa?ui%\dkundig gebi$ gele]d1 dat het 9 
't algeme5 voor 't geheel 't be/        
uitkwam1 wanne] i$] zijn eig5 belang op 
zijn eig5 wijze zo*t4 ,er z\ dan e5     
sam5spel en ev5wi*t van belang5 ont/aan1
 wa>bij niet e51 ma> all5 welvo]54      
,welnu1 ditzelfde ziet ,b5?am op e?is*  
gebi$ gebeur54 ,de v]/&ige m5s* ziet 91 

dat hij &]5 niet kan miss51 dat zij hem 
moet5 bij/aan1 om zijn geluk te vorm54  
,de op5b>e me5+ keurt v]d] die d+5 go$1 
welke 9 het algeme5 belang zijn en      
na>mate de ontwikkel+ voorts*rijdt1 zal 
inzi*t 9 't algeme5 belang groot] word54
 ,dan zull5 dus ook jui/] oordeel5      
geveld word5 door de publieke op9ie4 ,en
 deze is e5 ma*t1 wordt dat me] en me]1 
drijft dus ook d5 m5s* tot h&el5 9 't   
algeme5 welzijn4  ,wij zi5 hi] dus de   
s*]p/ mogelijke teg5/ell+ tuss*5 ,kant  
en ,b5?am4 ,beide ho(dri*t+5 zijn 9 de  
e?iek d] #ai;de eeuw blijv5 be/aan4 ,ma>
 niet zond] to5ad]+51 v]zo5+spog+54     
,kants rigorisme1 dat eig5lijk alle5 het
 pli*tmatige h&el5 teg5 de neig+ 91     
z$elijke wa>de toek5t1 wordt v]lat5 door
 vel5 die &]e zijn] grondg$a*t5         
aanhang54 ,en omgeke]d zal niet i$]1 die
 ov]ig5s nauwe v]wants*ap v]toont met de
 utili/5 en de associatiepsy*olog51 het 
ont/aan d] belang/ell+1 die d5 enkel+   
tot het algeme5 welzijn vo]t1 op        
dezelfde wijze v]kl>5 als ,b5?am4  ,gev5

 we uit het h$5 twee voorbeeld5         
,pauls5--,hffd+4  ,pauls51 de s*rijv]   
van e5 bek5d /elsel van z$ele] 7,sy/em  
d] ,e?ik7 die zi* 9 zijn k5ni/heorie eng
 bij ,kant aansluit en ov]ig5s zek]     
di*t] bij ,kant dan bij de ,engels*e    
,utili/5 /aat1 gaat niet mee met ,kant's
 algeme5e geldigheid van het z$elijk    
beg9sel4 ,ook hij base]t zi* op het     
welva>tsbeg9sel4 ,de z$elijke wett5 zijn
 erv>+swett54 ,het heillooze van d5     
leug5 bijv4 b]u/ op het groote nadeel   
voor het geme5s*apslev54 ,ma> z\ de     
leug5 ook nog v]w]pelijk zijn als hij   
/e$s b$rieg] en b$rog5e tot heil /rekte8
 ,de zaak is d5 m5s* w]kelijk niet zoo  
gemakkelijk gemaakt1 dat e5 hem inwon5d 
v]mog51 practis*e r$e ( gewet5 g5aamd1  
met e5 e5v\dige inri*t+ 7het br5g5 van  
e5 bijzond] geval ond] e5 algeme55      
regel7 zijn lev5 onfeilba> z\ leid54    
,wel be/rijdt hij het h$onisme dat      
volg5s hem 9 ,b5?am en ,mill te         
voors*ijn tre$t4 ,da>teg5ov] /elt hij   
het en]gisme4 ,het h$onisme zegt3 het   

hoog/e go$ is lu/4 ,het en]gisme zegt3  
lev5 is h&el5 en het hoog/e go$ is      
geleg5 9 e5 bepaalde wijze van h&el5 en 
lev54 ,ik gelo(1 dat het re*t op de     
zijde van het en]gisme is4 ,de          
analytis*e zielkunde dwaalt1 wanne] zij 
me5t1 dat ov]al de voor/ell+ van lu/ de 
beweegr$5 voor m5s*elijk h&el5 is4 ,tot 
zoov] ,pauls54  ,de auteur van e5 &]1   
veelgelez5 h&boek d] e?iek1 de ,kop5hag]
 ,hoogle]a> ,hffd+1 sluit zi* zr eng aan
 bij ,b5?am1 ma> wijzigt di5s le]1 door 
d5 ov]gang tot beh>tig+ van 's naa/5    
belang5 &]s te v]kl>54  ,hij me5t dat er
 tuss*5 ,b5?am en ,kant e5 v]zo5+ is te 
v9d51 welke hij beproeft te gev54       
,b5?am1 7die zelf e5 ze] belangelooze   
p]soonlijkheid 01 spo$ig tot m$elijd5   
met &]5 bewog5 en dus ook 9 dat opzi*t  
met ,helvetius ov]e5/emde1 wi5s w]k5 hij
 hoogs*atte en met wi5s le] de zijne    
ov]e5kom/ v]toont71 trad ook met veel   
kra*t op teg5 het ,engels*e re*t1 dat1  
met zijn vele sluipweg5 e5 wa> doolh( 01
 onvatba> voor e5 leek1 leidde tot dure 

en lange process51 en dan nog niet      
altijd voldo5de re*tszek]heid gaf #ae4  
,hij eis*te codificatie 7't woord is van
 hem afkom/ig7 d] wett5 zoodanig1 dat   
i$] ze kon v]/aan4 ,van /emre*tv]bet]+ 0
 hij e5 w>m voor/&]4  ,b5?am1 die 9 e5  
cons]vatieve omgev+ opgevo$ 01 ,k>el ,i 
als e5 m>tela>1 alle revolutie als      
duivelsw]k _h le]5 bes*\w51 kwam door   
zijn lat]e le] 9 lijnre*t5 /rijd met de 
or?odox5 op k]kelijk1 met de            
cons]vatieve ,tories op /aatkundig      
gebi$4 ,ma> re$s v]wijd]t hij zi* van d5
 aufklrung/ijd en het revolutiedeaal2   
niet de re*t5 van d5 m5s*1 ma> die d]   
geme5s*ap erk5t hij en sle*ts dr heeft  
het individu re*t1 wa> dat re*t /rekt   
tot heil d] geme5s*ap1 wa> het meew]kt1 
om het groot/ mogelijk geluk voor het   
groot/e aantal te bew]k/ellig54         
,james ,mill4  ,uit geheel &]e kr+5 0 de
 lat]e vri5d en m$e/&] van ,b5?am ,james
 ,mill afkom/ig4 ,deze1 d5 #f ,april    
#aggc 9 ,zuid-,s*otl& gebor51 0 de zoon 
van e5 dorpss*o5mak] en e5 me]          

ontwikkelde mo$]4 ,door ha> invlo$      
vooral w]d ,james voor /udie be/emd1    
da>9 lat] voortgeholp5 door e5 v]mog5d  
edelman1 ,sir ,john ,/u>t4 ,!ologie/udie
 beviel hem niet4 ,op d]tigj>ig5        
leeftijd gaat hij na> ,lond54 ,moeilijke
 tijd5 wa*t54 ,met h>d5 arbeid moet hij 
voor zi* en zijn /e$s talrijk] word5d   
gez9 het brood v]di554 ,zijn            
h]vorm+sgez9d /rev5 lijdt da>bij e*t]   
ge5 s*ade4  ,zijn ges*i$5is van         
,brits*-,indi toont welk e5 uitnem5d    
k5n] van ,indis*e toe/&5 hij is4 ,hij   
komt 9 di5/ d] ,oo/9dis*e compagnie1 die
 gebruik maakt van zijn k5nis en zijn   
critiek niet vree/4 ,tot hoog] po/5     
opgeklomm51 krijgt hij e5 me] onbezorgd 
be/aan en kan zi* aan zijn /udies blijv5
 wijd5 en w]kzaam zijn voor de          
kiesre*!rvorm+4 ,hij 0 dit niet alle5   
door zijn ges*rift51 ma> ook door zijn  
woord1 door zijn invlo$ op e5 hem       
omr+5de groep van jongelui4 ,van uit    
zijn /ude]kam] nam hij leid5d deel aan  
d5 slag1 die e9digde met de ov]w9n+2 9  

#ahcb moe/5 de lords hun v]zet opgev5 en
 de re=m-bill aannem51 die bet] kiesre*t
 s*onk4 ,mill1 practis*] dan ,b5?am1 _h 
nog niet op algeme5 kiesre*t aang$rong51
 ma> sle*ts h]vorm+ en uitbreid+ tot d5 
midd5/& gew5s*t2 met de to5em+ van      
ontwikkel+ z\ er dan ook v]d]e uitbreid+
 van kiesre*t kunn5 kom54  ,voor de     
wijsbege]te ligt ,mills beteek5is op    
zielkundig gebi$ door zijn w]k3 ,ontl$+ 
van d5 gee/4 7,analysis ( ! ,m9d7 wa>9  
hij de associatie!orie v]d] ontwikkelde4
 ,gaan we nog ev5 na1 wat deze inh\dt4  
,het kan zijn1 dat e5 wa>g5om5 voorw]p u
 aan e5 &] doet d5k51 e5 portret van d5 
p]soon aan hem die het voor/elt1 e5     
s*\wburg aan d5 ,am/]dams*5 enz4 ,wij   
zegg5 dan1 dat die beide voor/ell+5     
geassocie]d zijn en wij hebb5 hi] e5    
associatie door gelijkheid4  ,hoort ge  
de beg9woord5 van e5 bek5d v]s1 dan kom5
 u de volg5de 9 't bewu/zijn4 ,ge hebt  
die woord5 h]haaldelijk na elk&]        
opg5om51 er is e5 associatie ont/aan4   
,twee d+5 kunn5 ook tegelijk be/aan en  

wa>g5om5 word53 de meubels van e5 kam]  
bijv4 ,/elt ge u dan het bureau voor dan
 kunt ge kom5 tot de boek5ka/1 de       
gordijn51 enz4 ,dit is e5 associatie    
door aanrak+1 aanrak+ 9 ruimte ( tijd4  
,voor ,mill be/aat nu eig5lijk alle5 de 
aanrak+sassociatie4 ,tot ha> br5gt hij  
alle v]s*ijnsel5 op zielkundig gebi$    
t]ug4 ,de associatie is het psy*ologis* 
v]s*ijnsel1 het v]s*ijnsel bij          
uitnem5dheid4  ,b5?am _h zijn geheele   
e?iek ontwikkeld van uit n beg9sel1 lu/ 
gaat bov5 onlu/4 ,mill b\wt ev5e5s op n 
beg9sel zijn geheele zielkunde3 wat e5s 
wa>g5om51 erv>5 is1 kan g]eproduce]d    
word51 als e5 wa>nem+1 die er mee       
geassocie]d is1 we] wordt g$aan4 ,het   
bewu/zijn wordt dus behe]s*t door de    
erv>+1 door dat1 wat zi* aan de wa>nem+ 
aanbi$t4 ,deze geeft de enkelv\dige     
voor/ell+5 en door de v]b9d+ van deze   
ont/aan alle v]d]e                      
bewu/zijnsv]s*ijnsel53 fantasie1        
oordeel51 gevoel1 will54 ,9 laat/e      
in/antie wordt het voel5 dus door de    

wa>nem+ behe]s*t4 ,dus is er ook        
mogelijkheid1 e5 bepaalde ri*t+ te gev5 
aan het m5s*elijk gee/eslev51 als de    
opvo$+1 de maats*appij1 de wetgev] ma>  
zorg5 voor bepaalde voor/ell+5 en       
voor/ell+scomplex54  ,de                
associatiepsy*ologie kon all]e]/ kritis*
 w]k54 ,tal van oordeel51 op godsdi5/ig1
 maats*appelijk en politiek gebi$1 die  
d5 radical5 als vooroordeel5 gold51     
kond5 ontle$ word51 er kon aangetoond   
word51 dat zij op v]b9d+ van bepaalde   
voor/ell+5 b]u/te en m5 kon d5 oorsprong
 da>van gaan zoek54  ,ma> zij kon ook   
opb\w5d w]k51 wa> zij de mogelijkheid   
aangaf1 op de toekom/ 9 te w]k54 ,zoo   
kon e5 d] aanhang]s er bijv4 toe kom5   
opvo$+ te def9ie]5 als het aanbr5g5 van 
gew5s*te associaties4       #cb4 ,?omas 
,c>lyle4  ,ge5 wijsge] 9 eng]5 z94 ,ge5 
di*t] ook4 ,ge5 politicus4 ,e5          
lett]kundige1 ma> e5 die 9 kun/         
lev5sdoel no* hoog/e lev5suit+ zag4 ,e5 
hi/ories*rijv]1 ma> die niet de         
me?odis*e1 critis*e beh&el+ van         

hi/orie/ukk5 en bronn5 toepa/e zooals nu
 de hi/oricus4 ,ma> e5 lev5de v]b9d+ van
 vel]lei elem5t51 die op heel het       
,engels*e d5k5 ma*tig gew]kt heeft en   
hi] behoort1 omdat hij de lev5de reactie
 beli*aamt teg5 het realisme1 wijl hij  
,duits*l&1 ,duits*l&'s nige di*t] ,goe! 
vooral--ma> ook zijn d5k]s--doet sprek5 
tot ,engel&4 ,die man 0 ge5 ,engels*man 
ma> behoorde tot het zwijg5de1 somb]e1  
ern/ig-w]k5de1 matige1 me] aan de       
,g]man5 v]wante volk d] ,s*ott54 ,hij   
w]d #agie 9 ,zuid-,s*otl& gebor51       
/ude]de te ,ed9burg1 0 bezig met        
ond]wijs gev51 v]di5de da>na zijn       
ond]h\d met lit]air5 brood>beid en      
woonde s$]t #ahcd bij ,lond5 9 ,*elsea  
tot 't e9de van zijn lev54  ,e5 tr\we   
/eun1 wi] zelfop(f]+ hij niet doorzag en
 die hij tot zijn ontzett+ e]/ na ha>   
dood uit ha> dagboek le]de k5n51 vond   
hij 9 zijn vr\w ,jane ,wel%4  ,tot de   
m]kwa>dig/e w]k5 van ,c>lyle uit        
wijsge]ig oogpunt behoor5 ,s>tor        
res>tus1 ,v]l$5 en ,h$5 7pa/ & pres5t7  

en zijn /udies ov] de ,duits*]s1 en v]d]
 ,held5 en ,held5v]e]+4 #af  ,c>lyle1   
godsdi5/ig opgevo$1 ond]g+ d5 invlo$ d] 
utili/is*e lev5sbes*\w+1 die hem t5     
slotte de w]eld als dood en l$ig liet   
zi54 ,m]kwa>dig is zijn breuk hi]mee1   
door hem zelf bes*rev54 ,op e5 w&el+ 9  
#ahba komt hij tot v]zet teg5 die       
opvatt+4 ,hij durft er ne5 teg5 zegg54  
,het eeuwig-ik is e5 g$urig prote/ teg5 
de me*anis*e !orien4 ,c>lyle 0          
oorspronkelijk geloovig gewee/4 ,hij _h 
zijn hoop en gelo( lat5 v>54 ,hij 0 ond]
 d5 invlo$ van het utilisme gekom54 ,ma>
 voll5 vr$e _h hij da>bij niet kunn5    
v9d54 ,hij _h dit /e$s bes*\wd als e5   
ov]blijfsel van zijn vroeg] gelo(1 als  
e5 naw]k+1 die hij be/rijd5 moe/4  ,bij 
al zijn /rijd e*t] 0 zijn eig5 ik1 zijn 
p]soonlijkheid blijv5 be/aan4 ,deze 0   
iets &]s dan e5 bundel sam5w]k5de       
voor/ell+51 ha> /rev5 niet alle5 e5     
bege]te na> lu/4 ,het be/aan d] lev5de  
p]soonlijkheid lg5/rafte de !orien d]   
associatie zielkunde en d] utili/54 ,er 

0 e5 p]soonlijkheidsk]n4 ,en da>door kon
 hij nn zegg5 teg5 de le]1 wa>van hij   
zi* los wor/elt4 ,het zal wel lang dur51
 voor op het eeuwig nn het eeuwig j     
volgt1 voor de re*te weg gevond5 is4    
,ma>--hij is t]ug van d5 v]ke]d5 weg4   
,het eeuwige nn is beg9 van ,nieuw lev54
  ,hi] zi5 wij ,c>lyle n met ,fi*te4    
,hem s*ijnt de natuur sle*ts e5 reeks   
v]s*ijnsel51 het is het kle$ d] godheid4
 ,hij erk5t1 ev5als de ,duits*e         
ideali/51 a*t] de v]s*ijnsel5 e5        
w]kelijkheid4 ,de v]h\d+ tot die        
w]kelijkheid is religie4  ,het is 9 alle
 opzi*t5 wa>1 dat het voornaam/e 9 d5   
m5s* zijn godsdi5/ig gelo( is4 ,ik v]/a 
hi] niet ond] gelo( de k]kle]1 die hij  
belijdt1 de gelo(s>tikel51 die hij wil  
ond]s*rijv5 en 9 k]kle] ( &]sz9s op5lijk
 beve/igt1 dit niet geheel en 9 m5ig    
opzi*t dit geheel niet4 ,wij zi5 m5s*5  
van alle gelo(sbelijd5iss5 tot bijna    
i$]5 graad van wa>digheid ( onwa>digheid
 g]ak54 ,dit noem ik ge5 gelo(1 dit     
belijd5 en bew]51 dat dikwijls sle*ts e5

 belijd5 en bew]5 is uit de buit5w]k5   
van d5 m5s*1 uit de /reek van l\t]      
v]/&elijke r$5e]+1 ( uit nog            
opp]vlakkig] deel54 ,ma> hetge5 e5 m5s* 
w]kelijk gelo(t2 en dat ges*i$t dikwijls
 g5oeg zond] dat hij het bewe]t zelfs   
teg5ov] zi*zelf1 veel m9d] teg5ov] &]52 
wat iem& mett]daad t] h>te neemt1 en wat
 hij voor zek] h\dt aanga&e zijn        
lev5sbetrekk+ tot dit geheimz9nig heelal
 en zijn pli*t en be/emm+ da>91 dat is 9
 alle om/&igh$5 voor hem het voornaam/e 
en da>uit komt al het ov]ige voort4 ,dat
 is zijn religie4  ,het komt dus op de  
p]soonlijke v]h\d+ aan tot het a*t] de  
v]s*ijnsel5 ligg5de4  ,op e?is* gebi$   
heeft ,c>lyle ev5m9 vr$e met het        
utilisme4 ,e5 pa> pag9a's uit ,held5 en 
,held5v]e]+ zull5 dit duidelijk mak53   
,to5 ik onlangs1 zond] het mij te hebb5 
voorg5om51 sprak ov] ,b5?am's !orie ov] 
d5 m5s* en 's m5s*5 lev51 noemde ik ha> 
t]loops e5 armzalig] /elsel dan dat van 
,mahom$4 ,ik voel mij v]pli*t te zegg51 
nu dat e5maal is uitgesprok51 dat zulks 

mijn besli/e me5+ is4 ,niet dat iem& e5 
bele$ig+ z\ b$oel5 teg5 d5 p]soon van   
,j]emias ,b5?am1 ( teg5 deg551 die hem  
a*t5 en geloov52 ,b5?am zelf en zelfs   
zijn gelo(sri*t+ s*ijn5 mij v]gelijk5d] 
wijs l(wa>dig toe4 ,het is e5 welbewu/  
zijn1 wat de geheele w]eld op e5        
lafh>tige1 halfsla*tige mani] bezig 0 te
 word54 ,laat het tot e5 crisis kom51   
wij zull5 ( d5 dood ( de g5ez+ v]krijg54
 ,ik noem deze grove1 ma*9ale           
,nuttigheidsle] e5 to5ad]+ tot nieuw    
gelo(4 ,het 0 e5 aflegg5 van hui*el>ij1 
e5 tot zi*zelf zegg53 welnu1 deze w]eld 
is e5 doode1 ijz]5 ma*9e2 ha> god is    
zwa>tekra*t en zelfzu*tige ,hong]2 laat 
ons beproev51 wat er met remm51 met 9   
ev5wi*t h\d51 met e5 go$ sam5/el van t&5
 en rondsels van gemaakt kan word54 ,er 
is iets voll$igs1 iets mannelijks 9 de  
wijze wa>op het ,b5?amisme uitkomt voor 
wat het wa>heid a*t2 gij kunt het       
,heldhaftig noem51 (s*oon het e5        
,held5mo$ is met uitge/ok5 oog56 ,het is
 het hoogtepunt en het onv]s*rokk5      

,ultimatum van wat 9 e5 m9d] voll$ig5   
vorm het gans*e be/aan van d5 m5s* 9 die
 a*tti5de eeuw behe]s*te4 ,mij s*ijnt   
het toe1 dat alle ontk5n]s van het      
goddelijke1 en alle geloovig5 met d5    
mond1 v]pli*t zijn1 indi5 zij mo$ en    
e]lijkheid bezitt51 aanhang]s van ,b5?am
 te zijn4 ,de le] van ,b5?am is         
,held5mo$ met uitge/ok5 oog52 het       
m5s*elijk gesla*t1 ev5als e5 ongelukkige
 ,simson1 met uitge/ok5 oog5 mal5de 9 d5
 ,phili/ijns*5 mol51 grijpt /uiptrekk5d 
de pijl]s van zijn mol52 /ort alles 9   
pu91 ma> br5gt to* e9delijke bevrijd+4  
,van ,b5?am b$oelde ik niets kwaads te  
zegg54  ,ma> dit zeg ik en z\ ik will51 
dat i$]e51 wi/ en t] h>te nam1 dat hij1 
die niets dan w]ktuigelijkheid 9 het    
,heelal wa>neemt1 op de noodlottig/e    
wijze het geheim van het ,heelal heeft  
gemi/4 ,dat alle goddelijkheid z\       
v]dwijn5 uit 's m5s*5 begrip omtr5t dit 
,heelal1 s*ijnt mij lett]lijk de gr(/e  
dwal+1--ik wil het ,heid5dom niet onte]5
 door het e5 ,heid5s*e dwal+ te         

noem5--wa>toe m5s*5 kunn5 v]vall54 ,het 
is niet wa>1 het is onwa> tot 9 de      
diep/e k]n4 ,e5 m5s*1 die zoo d5kt1 zal 
v]ke]d d5k5 ov] alle d+5 9 de w]eld2    
deze mo$]zonde trekt alle ov]ige        
gevolgtrekk+5 aan1 die hij kan mak54 ,m5
 z\ het de erb>melijk/e van alle        
z9sbegoo*el+5 kunn5 noem51--heks]ij     
zelfs niet uitgeslot54 ,heks]ij v]e]t t5
 m9/e e5 ba>lijk5 ,duivel2 ma> deze le] 
di5t e5 dood5 ,duivel van ijz]1 no*     
,god1 no* zelfs e5 ,duivel4 ,al wat     
edel1 goddelijk1 bezield is1 valt hi]bij
 uit het lev5 weg4 ,da> blijft alom 9   
het lev5 e5 v]a*telijk dood%o(d /aan1   
het w]ktuigelijke hulsel gespe5d van    
alle ziel4 ,hoe kan e5 m5s* heldhaftig  
h&el58 ,de ,le] d] ,drijfve]5 zal hem   
le]5 dat het1--ond] me]d]e ( m9d]e      
b$ekk+1--niets is dan e5 ell5dig v]lang5
 na> g5ot en vrees voor pijn2 dat ,hong]
 na> toejui*+1 na> geld ( welk vo$sel   
ook1 het e9ddoel is van 's m5s*5 be/aan4
 ,godloo*5+ kortom--iets1 dat zi* zelf  
ind]daad vreeselijk /raft4 ,ik b$oel1   

dat de m5s* gee/elijk e5 v]lamde is     
geword52 dit goddelijk ,heelal e5 doode1
 w]ktuigelijke /oomma*9e1 g$rev5 door   
drijfve]51 remm51 ev5wi*t5 en ik weet   
niet wat al me]4  ,ook op sociaal gebi$ 
is ,c>lyle de man d] p]soonlijkheid4    
,hij ziet niet het e5ig heil 9          
kiesre*!rvorm+ en afs*aff+ van          
graanre*t54  ,wat hij eis*t1 is het     
p]soonlijk elem5t tuss*5 w]kgev] en     
w]knem]4 ,aangrijp5d s*ild]t hij de     
sociale ell5de 9 zijn ,pa/ & ,pres5t1   
dat met ,s*ill]'s ,ern/ is het lev5 tot 
motto1 9 #ahdc v]s*e54 ,het gevoel van  
saamhoorigheid1 van bro$]s*ap is ond] de
 m5s*5 v]dw553 ,e5 arme vr\w kan alle5  
ha> zu/]s*ap bewijz5 door aan typhus te 
/]v54 ,e]/ als zij door ha> ziekte e5   
geva> wordt1 beg9t m5 na> ha> om te zi54
 ,als zij e5 bron van besmett+ is1 dn   
begrijpt m51 dat zij e5 mns* is van     
gelijke beweg+3 e]d] niet4  ,9 ,c>lyle's
 ges*i$5isopvatt+ komt dit zelfde       
p]soonlijke elem5t tot zijn re*t2 hi]   
ook ve/igt hij de a&a*t op de held54 ,de

 held51 het zijn de vo]d]s van het      
m5s*elijk gesla*t1 de voorbeeld54 ,het  
zijn niet sle*ts de krijg%eld51 ma> ook 
de held51 die d5k]1 di*t]1 pr(eet w>54  
,voor wat de m5igte zo*t te b]eik51 zijn
 zij de e]/e vorm]s4 ,9 het gemo$ d]    
groote mann5 zijn de w]k51 die wij      
rondom ons 9 de w]eld zi51 ontsprong54  
,9 h5 w]k5 /ille kra*t51 die t5 slotte  
de rijpe vru*t 9 de w]eld do5 v]s*ijn54 
,de held v9dt de v]borg5 g$a*t5 d]      
tijd51 die hij1 door woord ( voorbeeld  
d5 m5s*5 v]kondigt en da>door br5gt hij 
ze vooruit4 ,en vooral 9 nz5 tijd hebb5 
we ze noodig1 om ons te r$d5 uit d5     
social5 nood4  ,zoo groot 0 zijn v]e]+  
van held51 dat hij op zijn oud5 dag het 
w$]op/aan van het ,duits*e rijk         
begroet5d met blijds*ap1 het annexe]5   
van ,elzas-,lo?>+5 v]d$ig5d1 9 ,bism>ck 
e5 held zag4 ,hoogelijk wa>de]de hij    
di5s eig5h&ig5 gelukw5s* op zijn #hj/5  
v]ja>dag en t]wijl hij de ,ba?-orde     
afwees1 accepte]de hij de orde van      
,pruis53 ,p\r le mrite4 #ag ,miss*i5    

klemde hij zi* da>om zoo gretig va/ aan 
dit v]s*ijnsel omdat het hoop gaf en    
/eun aan zijn ges*i$5isbes*\w+1 die hij 
&]s 9 het h$5 niet kon v9d54 ,hij ziet  
sle*ts we9ige held51 onze tijd5 zijn    
zwak1 onze m5s*5 we9ig g5eigd tot       
ern/ig5 arbeid4 ,half doorda*te woord5  
s*rijft m5 en spreekt m51 onrijpe g$a*t5
 word5 v]kondigd1 het zwijg51 het /ille 
zijn is v]le]d--bewond]+1 e]bi$ is      
v]dw554 ,( niet het li*aamslijd51 wa>aan
 ,c>lyle voortdur5d le$1 invlo$ heeft   
uitgeoef5d op zijn /emm+58  ,op elk     
gebi$1 wijsge]ig1 e?is*1 sociaal1       
hi/oris*1 legt ,c>lyle dus d5 nadruk op 
het p]soonlijke4  ,hij is de reactie d] 
p]soonlijkheid teg5 het utilisme en     
positivisme1 teg5 de filos(ie van       
oorzak5 en w]k+54  ,met zijn e]bi$ voor 
de p]soonlijkheid nad]t ,c>lyle intuss*5
 niet ,nietzs*e's ideaal3 dat de groot51
 de held5 het doel d] ges*i$5is zijn1   
aan welks v]wez5lijk+ all5 ond]ges*ikt  
zijn4 ,zij zijn de /uw5de kra*t5 9 de   
hi/orie4 ,held5v]e]+1 indi5 gij wilt1   

ma> dan1 vri5d51 hi]9 vooral be/a&e1 dat
 wij zelv5 e5 held5gee/ bezitt54 ,e5    
heele w]eld van ,held51 ge5 w]eld van   
lakei51 wa> ge5 held5kon+ kan rege]51 dt
 b$oel5 wij4  ,ja1 vri5d54444           
held5kon+51 e5 heele w]eld niet         
onheldhaftig1 dat is de veilige en      
gelukkige hav51 wa>he5 de ,opp]/e ma*t5 
ons drijv5 door deze /ormbewog5 zeen4   
,na> die hav5 will5 wij1 o vri5d51 lat5 
alle tr\we m5s*51 welk v]mog5 ook 9 h5  
zij444 da>he5 drijv54 ,da>--( &]s 9 d5  
afgrond van d5 oceaan--zull5 wij kom56  
#cc4 ,john ,/u>t ,mill4  ,lev5 en       
,p]soonlijkheid4  ,de b]oemd] zoon van  
e5 b]oemd5 vad] w]d #bj ,mei #ahjf      
gebor51 en ontv+ z'n opvo$+ van deze4   
,e5 m]kwa>dige opvo$+1 wa>ond] zwakk]   
k9d bezwek5 z\ zijn1 en die ook voor    
,mill ha> s*aduwzijd5 _h4 ,op drie-j>ig5
 leeftijd beg9t hij met ,grieks*1 op    
ti5-j>ig5 met ,latijn2 wiskunde1        
algeme5e ges*i$5is1 natuurkunde1 z$ele]1
 economie1 logica1 al die d+5 is de     
jonge ,john ,/u>t mee/] op e5 tijd1 dat 

e5 &] jongel+ nauwelijks het be/aan van 
sommige di] wet5s*app5 v]mo$t4 ,e5      
v]blijf 9 #ahbj 9 ,zuid-,frankrijk doet 
hem go$1 v]ruimt zijn blik4 ,zijn opvo$+
 is ,john ,/u>t blijv5 prijz5 en hij    
me5de1 dat lk k9d die z\ kunn5 doormak54
 ,do* h]haalde zwaktetoe/&5 en tijd5 van
 z5uwov]spann+1 gebrek aan geheug5 voor 
positieve feit51 s*ijn5 wel 9 v]b& te   
/aan met die vroegrijpe ontwikkel+4     
,spel ontbrak4 ,0 er tijd1 zoo w>5 de   
kam]aadjes er niet4 ,9 #ahbb komt ,mill 
ond] invlo$ van ,b5?am's le]1 die hem   
bekoorde door h>e logis*e sam5vatt5de   
held]heid4 ,met &]e bekwame lui grondve/
 hij e5 g5oots*ap voor utilisme1 en e5  
debat+club1 wa> tal van vraag/ukk5 word5
 beh&eld4 ,9 #ahbc komt hij 9           
,india-h\se 9 di5/ van het be/ur5d      
li*aam d] ,o4 ,i4 ,compagnie4           
,geldzorg51 als zijn vad] gek5d _h1     
blijv5 hem bespa>d4 ,hij klimt op tot   
hoog]e sal>iss5 7t5 slotte f #bd4jjj7   
bij e5 w]ktijd 7nom9aal #f ur51 w]kelijk
 #c ur571 die hem tijd laat voor /udie4 

,als 9 #aheh het be/uur d] kolonin aan  
d5 /aat ov]gaat1 weig]t ,mill 9         
/aatsdi5/ te tr$54 ,e5 ja>lijks* p5sio5 
van f #ah4jjj /elt hem 9 /aat1          
onbekomm]d te lev54  ,bij ,mill v]toont 
zi* 9 #ahbf e5 m]kwa>dige crisis3 hij   
gevoelt zi* als lamgeslag54 ,hij1 gew5d 
om alles analytis* te bes*\w51 v]lie/   
alle belang/ell+4 ,de w]eld s*ijnt hem  
dood1 hij voelt zi* zelf e5 automaat4   
,wat baat hem al zijn k5nis1 zijn s*]p  
ontl$5d v]mog51 als ge5 /uw5de bege]t5  
aanwezig zijn4 ,hij is als e5 s*ip1 dat1
 go$ uitg]u/ en met e5 ro]1 do* zond]   
zeil1 niet voortkomt4 ,li*amelijk lijd5 
voegt zi* er bij4 ,de slaap wijkt4 ,ma> 
er komt h]/el4 ,bij zijn lectuur /oot   
hij op e5 passage1 die hem tot s*rei5s  
toe beweegt4 ,hij is dus niet zoo dood1 
zoo ongevoelig als hij me5de3 hij kon   
nog de]nis gevoel5 met m5s*5lot en      
m5s*5le$4  ,9 dez5 tijd maakt hij k5nis 
met me] cons]vatief gez9de gee/51 wi5s  
cons]vatisme me] voornaamheid van /emm+ 
en gez9dheid 01 dan ijv]1 om het nieuwe 

te w]5 uit ego/is* hang5 aan 't oude4   
,de wa>de van pozie en kun/ wordt       
hem--die ov]ig5s /e$s e5 /]k en lev5dig 
gevoel voor natuurs*oon _h              
bezet5--bewu/4 ,hij heeft gezi51 dat ze 
iets &]s w>51 dan ,b5?am's nu*t]e       
bes*\w+ _h gele]d4 ,mill heeft de       
subjectieve zijde van het lev5 gevond54 
,en mete5 is hij 9 nad]e aanrak+ met het
 socialisme gekom54 ,hij sluit zi* niet 
bij de !orien aan1 door e5 ,sa9t ,simon1
 e5 ,f\rni] v]kondigd1 ma> ond]gaat ha> 
invlo$1 ma> weet ze te wa>de]51 als     
heilzaam teg5gif4  ,9 de j>5 om/reeks   
#ahdj valt dan e5 nad]e k5nismak+ met   
,comte4 ,bijna zond] critiek1 geeft     
,mill zi* aan di5s /elsel ov]1          
genspire]d door d5 /\t5 opzet d] drie   
/adin1 de kloeke wet5s*aps9deel+1 de    
/ellige besli/heid van ,comte's         
uitsprak54 ,ma>1 als deze laat/e        
religie/i*t] wordt1 s*eid5 zi* de weg5  
d] d5k]s1 s*eid+1 uit]lijk te voors*ijn 
g]oep5 door ,comte's eis*1 om de        
ond]/eun+1 hem door ,mill voor e5maal   

bezorgd1 blijv5d te g5iet51 zoolang hij 
zond] betrekk+ 04  ,9 #ahdc v]s*ijnt het
 ho(dw]k van ,mill1 zijn b]oemde logica4
 ,da>naa/ /aan nog e5 groot aantal w]k5 
en op/ell51 wa>van vele zi* me] op      
sociaal-economis* gebi$ beweg54 ,zijn   
belang/ell+ voor deze /udies s*rijft    
,mill voor e5 groot g$eelte toe aan zijn
 lat]e vr\w4  ,deze 0 e]/ gehuwd met e5 
zek]5 he] ,taylor4 ,mill bezo*t ha>     
g]egeld4 ,hij bewond]de ha> gee/1 ha>   
belang/ell+1 ha> a&a*t voor p]soonlijke 
d+51 vroeg ook om ha> oordeel bij zuiv] 
!oretis*e discussies4 ,9 ha> vond hij de
 aanvull+ van wat hem ontbrak en da>door
 miss*i5 heeft hij 9 ha> zooveel me]    
gezi5 dan zijn k5niss54 ,zijn familie   
v]zette zi* h>dnekkig teg5 ,mills       
g5eg5heid1 ma> to5 ,taylor ge/orv5 01   
huwde hij ha> en leidde e5 hoog/        
gelukkig lev5 tot d5 dood van zijn vr\w 
9 '#eh4 ,van to5 af 0 voor hem de       
groot/e bekor+ van het lev5 weg4 ,hij   
bleef intuss*5 ijv]ig w]k54 ,van #ahfe  
tot #ahfg 0 hij lid van het lag]huis1   

wa> hij zi* aansloot bij d5 l9k]vleugel 
d] lib]ale p>tij ond] ,glad/one4 ,ge5   
groot r$5a>1 oef5de hij to* e5 weldadig5
 invlo$ uit4 ,glad/one getuigde van hem3
 ,de bijzond]e gav5 van ,mill w>5 ons al
 vr hij 9 het p>lem5t kwam wl bek5d4    
,ma> wat ons da>1 mij t5m9/e geop5ba>d  
w]d1 0 de ongewone adel van zijn k>akt]4
 ,ik pleegde hem zoo s*]ts5d]wijze d5   
heilige van het rationalisme te noem54  
,ik behoef niet te zegg51 dat ik zijn   
v]s*ijn5 met vreugde begroette en zijn  
v]dwijn5 diep beklaagde1 en wel 9 het   
belang van het geheele ,lag]huis4 ,9    
elke p>tij1 9 elke politieke ri*t+1 zijn
 zulke mann5--ik moet het met sm>t      
bek5n5--zeldzaam4  ,het laat/e deel van 
zijn lev5 bra*t ,mill1 die 9 zijn       
/iefdo*t] e5 vri5delijke v]zorg/] van   
zijn huis _h gevond51 ga>ne 9 ,avignon1 
9 't ,zuid5 van ,frankrijk1 door4 ,hi]  
ov]le$ hij d5 #e;d5 ,mei #ahgc1 e5 d]   
groot/e en edel/e gee/5 d] #ai;de eeuw1 
wi5s lev5sbes*rijv+ elke5 e5 le]+ z\    
kunn5 zijn en wi5s w]k5 wez5lijk tot    

vooruitgang van het m5s*elijk d5k5 hebb5
 bijg$rag54 ,w5d5 we ons all]e]/ tot    
zijn ho(dw]k3 de logica4    ,logica4    
,het empiris* /&punt4  ,zoo we 9 dit    
kort be/ek e5 compleet ov]zi*t gav5 van 
,mill's ,logica1 die niet ze] beknopt   
is1 #ah z\ dat niet veel me] word5 dan  
e5 opsomm+ van titels d] ho(d/ukk54     
,bepal5 we ons er toe1 enkele punt5 aan 
te wijz54  ,mill /aat 9 zijn logica op  
empiris* /&punt4 ,hij wil alles uit de  
erv>+ afleid54 ,nem5 we bijv4 de        
wiskundige wa>h$51 wa>aan wij volkom5   
nauwkeurigheid1 noodw5digheid1 algeme5e 
geldigheid toek5n54 ,we zegg5 bijv4 dat 
twee lijn51 die ev5wijdig zijn1 elka>   
nooit zull5 snijd51 hoe v] we ze ook    
v]l5g54 ,de erv>+ heeft ons vaak        
ev5wijdige lijn5 gegev54 ,we hebb5 die  
nooit zi5 sam5kom54 ,we g5]alise]5 dus1 
mak5 de wa>g5om5 gevall5 tot e5 algeme5 
v]s*ijnsel4 ,er blijft ov] te vrag51 wat
 de grond is van ons gelo( 9 axioma's1  
welke de inductie1 wa>op zij b]u/58 ,ik 
antwoord dat zij proefond]v9delijke     

wa>h$5 zijn2 g5]alisatie's van wa>nem+54
  ,hun noodw5digheid is het gevolg van  
h]haald wa>nem51 van va/e associaties4  
,er is ge5 me] algeme5 bek5d feit 9 de  
m5s*elijke natuur1 dan de uit]/e        
moeilijkheid om op 't e]/e gezi*t iets  
als mogelijk te begrijp5 dat 9          
teg5spraak is met e5 erv>+1 die ons     
gewoon is en lang be/aan heeft4  ,deze  
moeilijkheid is e5 noodw5dig gevolg van 
de fundam5teele wett5 van d5 m5s*elijk5 
gee/4 ,wanne] wij dikwijls twee d+5 sam5
 gezi5 ( g$a*t hebb5 en wij ze 9 ge5    
geval ges*eid5 hebb5 gezi51 dan is het  
volg5s de grondwet d] associatie e5     
ontzett5de moeilijkheid1 welke t5 slotte
 onov]komelijk wordt1 om ze ges*eid5 te 
d5k54  ,dit komt het mee/ uit bij       
onontwikkelde p]son51 die 9 het algeme5 
absoluut niet 9 /aat zijn om twee d+51  
welke 9 hunn5 gee/ /evig v]bond5 zijn1  
te s*eid51 #ai en zoo m5s*5 met e5      
ontwikkeld v]/& 9 dit opzi*t e5ig5      
voorsprong hebb51 dan komt dit1 omdat   
zij me] gezi51 gehoord en gelez5 hebb51 

en da> zij er me] aan gewoon zijn1 hunne
 v]beeld+ te oef551 hebb5 zij hunne     
wa>nem+5 en g$a*t5 op v]s*ill5de wijz5  
sam5ge/eld1 en zijn zij er voor beho$1  
om vele dez] onv]brekelijke v]b9d+5 te  
vorm54 ,ma> deze voorsprong heeft       
noodw5dig] wijze zijn gr5z54  ,de man   
van het mee/ geoef5de v]/& is ond]worp5 
aan de algeme5e wett5 van ons opvatt5d  
v]mog54 ,zoo dagelijks*e gewoonte hem   
g$ur5de lang5 tijd twee feit5 geeft te  
aans*\w51 die sam5gaan1 en hij g$ur5de  
di5 tijd door ge5]lei voorval ( b$oel+  
er toe gebra*t is1 om ze afzond]lijk te 
d5k51 zal hij er1 g$ur5de v]loop van    
tijd onbekwaam toe word51 zelfs bij de  
/]k/e inspann+2 en de v]ond]/ell+1 dat  
de twee feit5 9 de natuur z\d5 kunn5    
ges*eid5 word51 zal t5 slotte 9 zijn    
gee/ optr$5 met al de k5m]k5 van e5     
onbegrijpelijk v]s*ijnsel4 ,da>van zijn 
9 de ges*i$5is d] wet5s*ap m]kwa>dige   
gevall53 voorbeeld51 dat de v]/&ig/e    
m5s*5 d+5 als onmogelijk1 wijl          
onbegrijpelijk v]wi]p51 die het         

nagesla*t444 gemakkelijk vond te        
begrijp5 en die nu door i$]e5 voor wa>  
erk5d word54  ,zelfs de twee grondwett5 
van ons d5k5 word5 door ,mill uit de    
erv>+ afgeleid4 ,dat wij ons /e$s moet5 
d5k51 dat ,a en niet-,a elka>           
buit5sluit51 en dat er tuss*5 ,a en     
niet-,a ge5 d]de mogelijk is1 wordt e5  
g5]alisatie g5oemd4 ,indi5 wij onze     
opm]kzaamheid na> buit5 ri*t51 v9d5 wij1
 dat li*t en dui/]nis1 geluid en /ilte1 
beweg+ en ru/1 gelijkheid en            
ongelijkheid1 voorafgaan en volg51      
ope5volg+ en gelijktijdigheid1 e5ig     
positief v]s*ijnsel1 wat dan ook1 en    
zijn negatief ond]s*eid5e v]s*ijnsel5   
zijn1 die jui/ teg5ov] elka> /aan1 en   
dat het e5e altijd afwezig is1 wanne]   
het &]e aanwezig is4 ,ik bes*\w dan ook 
het grondbeg9sel1 wa> 't hi] om gaat1   
7het beg9sel van de teg5spraak3 ,a en   
niet-,a kunn5 niet tegelijk]tijd be/aan7
 als e5 g5]alisatie uit al deze feit54  
,al onze oordeel5 b]u/5 t5 slotte op    
erv>+4 ,h]haaldelijk zegt ,mill1 dat de 

afleid+ sle*ts gaat van het bijzond]e   
tot het bijzond]e4 ,zoo we dus 9        
e5ig]lei r$5e]+ d$uctief te w]k gaan1   
zoo e5ige wet5s*ap d$uctief is1 dan ligt
 er to* aan de algeme5e grondbeg9sel51  
die het uitgangspunt vorm51 bewu/ (     
onbewu/1 inductie t5 grondslag4  ,uit   
deze bes*\w+5 volgt1 dat d$uctieve      
wet5s*app5444 alle1 zond] uitzond]+1    
inductieve wet5s*app5 zijn2 dat h>e     
inductie op erv>+ b]u/4 ,h>e            
gevolgtrekk+5 zijn alle5 wa> als b]u/5d 
op zek]e v]ond]/ell+51 die de wa>heid   
b5ad]5 ( dat al?ans behoor5 te do51 ma> 
die zeld51 indi5 ooit1 volkom5 wa> zijn4
  ,voor ,mill v]liez5 dus ook de        
wiskundige wet5s*app5 hun absoluut zek] 
k>akt]1 ook zij b]u/5 op v]ond]/ell+51  
die de wa>heid zoo nauwkeurig mogelijk  
b5ad]d54    ,causaliteit4  ,ze] groote  
v]di5/5 heeft ,mill zi* v]worv5 door na 
te gaan1 9 welke gevall5 wij e5 bepaald 
v]s*ijnsel de oorzaak van e5 &] noem54  
,hij heeft da>voor de wet5s*app5        
g]aadpleegd1 en gevraagd3 wanne] noemt  

m5 da> iets oorzaak8 ,mill v9dt nu vijf 
regels4 ,gev5 wij e]/ de voorbeeld51    
da>na de =mule]+4  #a4 ,we v9d5 9 de    
natuur v]s*ill5de kri/all54 #bj ,we     
zull5 nagaan1 ond] welke om/&igh$5      
kri/all5 ont/aan4 ,e5 reeks van gevall5 
zi5 wij4 ,9 all]lei vloei/(f51 9 all]lei
 /(f51 ond] v]s*ill5de temp]atur51 9    
ond]s*eid5e omgev+ zi5 wij kri/all5     
ont/aan4 ,ma> 9 al die gevall5 is iets  
geme5s*appelijks4 ,dit nl41 dat kri/all5
 alle5 ont/aan1 wanne] e5 ( &]e /( 9 e5 
vloei/( is4 ,we nem5 dus aan1 dat het   
zijn 9 e5 vloei/( e5 voorwa>de voor het 
ont/aan van kri/all51 e5 oorzaak (      
al?ans e5 m$eoorzaak is4  ,we kunn5 de  
v]s*ill5de om/&igh$5 door lett]s        
voor/ell51 ,a1 ,b1 ,c1 ,d1 enz41 het    
v]s*ijnsel door ,v1 dat dus het gevolg  
moet zijn van e5 ( me] di] om/&igh$54   
,we kunn5 't nu aldus ov]zi*telijk      
voor/ell54                       ,a1 ,b1
 ,c1 ,d1 4444444444 ,v                  
,a1 ,e1 ,f1 ,g1 4444444444 ,v           
,a1 ,h1 ,i1 ,k1 4444444444 ,v           

------------------------                
,a1 oorzaak 44444444444 ,v   ,9 al die  
om/&igh$5 tre$t het v]s*ijnsel op3 ,v4  
,wat ze geme5 hebb5 is ,a4 ,dit is dus  
de oorzaak ( m$eoorzaak van ,v3         
,ge=mule]d luidt de regel3  ,indi5 twee 
( me] gevall5 van het te ond]zoek5      
v]s*ijnsel sle*ts n om/&igheid geme5    
hebb51 dan is die om/&igheid1 wa>9 alle5
 de gevall5 ov]e5/emm51 de oorzaak 7(   
het gevolg7 van het gegev5 v]s*ijnsel4  
,er is e*t] n groote moeilijkheid om    
dez5 regel toe te pass54 ,m5 weet       
namelijk nooit1 ( er ook onbek5de       
om/&igh$5 zijn1 die de oorzaak kunn5    
zijn4 ,nem5 we e5 e5v\dig voorbeeld4 ,e5
 goo*ela> heeft e5 doosje1 wa>9 e5      
popje1 dat soms het deksel op5doet1 en  
er uit spr+t4 ,het doet dit alle51      
wanne] er met het zw>te /okje van d5    
toov5a> drie maal 9 't rond gezwaaid is1
 'tzij de man 'tzelf1 'tzij e5 d] k9d]5 
't doet4  ,de om/&igh$51 wa>ond] dit    
v]s*ijnsel1 't op5spr+5 van het ki/je1  
optre$t1 /emm5 alle5 s*ijnba> ov]e5 9 't

 zwaai5 van het /okje en de k9d]51 die  
dit zi51 h\d5 met hunne gegev5s dat     
zwaai5 t]e*t voor de oorzaak van het    
op5spr+54 ,de k9d]5 hebb5 de om/&igheid1
 die de w]kelijke oorzaak is 7bijv4 het 
drukk5 op e5 knopje7 niet gezi54  ,9 het
 dagelijks* lev5 zal m5 dus deze me?ode 
ze] veelvuldig onjui/ zi5 toegepa/1 wa> 
m5 de aanwezigheid van e5 bepaalde      
om/&igheid 9 vel]lei gevall5 opm]kt1    
deze als de oorzaak aanneemt1 zond] er  
om te d5k51 ( m5 alle &]e om/&igh$5     
voll$ig k5t4 ,ma> ook 9 de ges*i$5is d] 
wet5s*ap komt het voor1 dat m5 bepaalde 
om/&igh$5 ov] 't ho(d zi5de1 e5 v]ke]de 
om/&igheid als oorzaak aannam4  #b4     
,iem& wordt ges*ot51 hij /]ft4 ,wij me55
 dat de door het s*ot v]oorzaakte wonde 
de doodsoorzaak is4 ,er 0 e]/ e5 groep  
om/&igh$51 wa>ond] de man leefde4 ,da>  
is e5 twe$e groep1 wa>ond] de man /]ft4 
,die twe$e groep v]s*ilt van de e]/e    
alle5 door de wonde4 ,deze is de        
oorzaak4 ,dit is de me?ode van v]s*il en
 wij kunn5 dez5 regel op/ell53  ,indi5  

e5 geval1 wa>9 het te ond]zoek5         
v]s*ijnsel zi* voordoet1 met e5 geval1  
wa>9 het zi* niet voordoet1 alle        
om/&igh$51 behalve n1 geme5 heeft1 die  
alle5 optre$t 9 het e]/e geval1 dan is  
de om/&igheid1 wa>9 de twee gevall5     
v]s*ill51 de uitw]k+1 de oorzaak ( e5   
g$eelte van de oorzaak van het          
v]s*ijnsel4  ,br5g5 wij dit v]s*ijnsel  
ond] e5 s*ema1 dan krijg5 wij           
,a1 ,b1 ,c1 ,d1 ,e1 44444444444444 ,v   
,b1 ,c1 ,d1 ,e1 444444444 niet ,v       
-------------------------------         
,a  oorzaak ( m$eoorzaak van ,v4   #c4  
#ba ,/el dat we e5ige akk]s hebb54 ,drie
 er van zijn beme/ met *ili-salpet]1 vi]
 er van zijn onbeme/ geblev54 ,de drie  
e]/e lev]5 e5 veel bet] oog/ dan de vi] 
laat/e4 ,wa>9 /emm5 de drie akk]s o4 a4 
ov]e58 ,dat ze *ilisalpet] hebb54 7,ze  
/emm5 miss*i5 ook ov]e5 9 grondsoort1   
ligg+1 besproei+74 ,en wa>9 v]s*ill5 die
 vi] &]e akk]s van de &]e drie3 dat ze  
ge5 van all5 beme/ zijn4 ,de om/&igheid1
 die dus optre$t 9 alle gevall5 wa>9 zi*

 het v]s*ijnsel voordoet1 blijft afwezig
 9 alle gevall51 wa>9 het v]s*ijnsel zi*
 niet voordoet4 ,de om/&igheid wordt nu 
voor de wa>s*ijnlijke oorzaak (         
m$eoorzaak van het v]s*ijnsel geh\d54   
,deze v]e5igde me?ode van v]s*il en     
ov]e5/emm+ kunn5 we aldus voor/ell5     
,a1 ,b1 ,c1 ,d1 444444444444444444 ,v   
,a1 ,b1 ,c1 ,e1 444444444444444444 ,v   
,b1 ,f1 ,g1 4444444444444 niet ,v       
,b1 ,c1 ,h1 4444444444444 niet ,v       
--------------------------------        
,a  wa>s*ijnlijke oorzaak 444 ,v   ,na> 
,heymans' gewijzigde =mule]+ luidt ze3  
,wanne] twee ( me] gevall51 9 welke e5  
nieuwe toe/& intre$t1 e5 ( me] om/&igh$5
 geme5 hebb5 da>ond] sle*ts e51 welke 9 
twee ( me] gevall51 wa>9 de nieuwe toe/&
 niet intre$t1 ontbreekt1 zoo v]kla>t m5
 die om/&igheid voor de wa>s*ijnlijke   
oorzaak ( m$eoorzaak van d5 nieuw       
intr$5d5 toe/&4   ,opm4 ,mill wil dat de
 gevall51 wa>9 de toe/& optre$t1 sle*ts 
alle5 9 de ne om/&igheid zull5          
ov]e5/emm5 en dat de gevall51 wa>ond]   

het v]s*ijnsel niet optre$t1 ev5e5s     
sle*ts n d+ geme5 hebb51 nl4 de         
afwezigheid van de om/&igheid aanwezig 9
 de e]/e gevall54 ,voor ,mill wordt dus 
het s*ema                   ,a1 ,b1 ,c1 
,d1 44444444444444444 ,v                
,a1 ,e1 ,f1 ,g1 44444444444444444 ,v    
,q1 ,r1 ,s1 444444444444 niet ,v        
,t1 ,u1 ,v1 444444444444 niet ,v        
-------------------------------         
,a  oorzaak ( m$eoorzaak van ,v   #d4   
,we hebb5 e5 groep om/&igh$5 en e5 groep
 v]s*ijnsel54 ,we wet51 van vroeg]1 dat 
sommige om/&igh$5 de oorzaak zijn van   
sommige v]s*ijnsel54 ,trekk5 we af1 dan 
kunn5 we zegg51 dat de ov]blijv5de      
om/&igh$5 de oorzak5 zijn d] ov]blijv5de
 v]s*ijnsel54  ,deze me?ode1 die van het
 ov]blijv5de1 is e5 wijzig+ d] twe$e1   
ha> s*ema                   ,a1 ,b1 ,c1 
,d1 444444444444 ,v                 ,a1 
,b1 ,c1 ,d1 ,e1 444444444 ,v  ,v#a      
-------------------------------         
,e  oorzaak _/ m$e-oorz4      ,v#a      
,ha> regel luidt3  ,trek van e5ig       

v]s*ijnsel dat g$eelte af1 dat door     
voorga&e inductie bek5d is als het      
gevolg van zek]e om/&igh$51 en het      
ov]blijfsel van het v]s*ijnsel is gevolg
 van de ov]blijv5de om/&igh$54  #e4 ,het
 gebeurt wel e5s1 dat we e5 v]mo$e      
oorzaak niet kunn5 v]wijd]5 no* 9 alle  
gevall51 wa>9 het v]s*ijnsel optre$t1   
deze alle5 als geme5s*appelijke         
om/&igheid hebb54 ,will5 we d5 invlo$   
van de a>de op de sl+]beweg+ nagaan1 dan
 kunn5 wij de a>de niet wegnem54 ,ev5m9 
is de a>de alle5 de geme5s*appelijke    
om/&igheid 9 alle gevall51 wa>9 er e5   
sl+]beweg+ plaats v9dt4 ,de zon bijv4 is
 ook altijd aanwezig4  ,dit zelfde geval
 doet zi* voor1 wa> wij d5 invlo$ van de
 maan op de a>de will5 be/ude]53 zij is 
niet weg te d5k51 no* alle5 als         
geme5s*appelijke om/&igheid 9 alle      
v]s*ijnsel5 7bijv4 die van eb en vlo$7  
aanwezig4 ,welke is hi] de weg om tot   
k5nis te g]ak58 ,de v]me5de oorzaak kan 
9 v]s*ill5de grad5 optr$54 ,de          
sl+]beweg+ kan aan de l9ie en aan de    

pol5 plaats v9d51 di*t] ( v]d] van het  
middelpunt d] a>de af4 ,de maan /aat    
niet altijd ev5 di*t bij de a>de en ha> 
invlo$ is niet /e$s ev5 /]k4 ,wanne] nu1
 met v]&]+5 9 d5 graad van het          
v]s*ijnsel ook gelijkri*tige v]&]+5 9 d5
 graad van de om/&igh$51 wa>9 het zi*   
voordoet1 gepa>d gaan1 kunn5 wij die    
om/&igh$5 h\d5 voor oorzaak (           
m$eoorzaak4 ,voor dit punt krijg5 wij   
dit s*ema3                   ,a#a1 ,b1  
,c1 ,d1 444444444444444444 ,v#a         
,a#b1 ,b1 ,c1 ,e1 444444444444444444    
,v#b                 ,a#c1 ,b1 ,c1 ,f1  
444444444444444444 ,v#c                 
----------------------------------      
,a   oorzaak ( m$e-oorzaak van ,v       
,ond] woord5 gebra*t3  ,e5 v]s*ijnsel1  
dat op e5ig]lei wijze v]&]t1 wanne] e5  
&] v]s*ijnsel op e5ige mani] v]&]t1 is (
 de oorzaak ( het gevolg van dat        
v]s*ijnsel1 ( is er door e5ig feit van  
oorzakelijk v]b& mee v]bond54    ,john  
,mill heeft op deze wijze aangewez5 hoe 
de wet5s*app5 te w]k gaan1 wanne] zij de

 oorzak5 van gegev5 v]s*ijnsel5         
ond]zoek54 ,hij heeft deze wett5 niet   
opge/eld1 zond] zijn voorgang]s gehad te
 hebb54 ,bacon met zijn tabell5 _h al   
e5ig v]mo$5 d] me?ode van v]s*ill51 en  
de groote /]rekundige ,h]s*el gaf re$s  
ze] belangrijke aanwijzig+5 9 deze      
ri*t+4    ,d5kf\t54  ,e5 uitvo]ig en    
int]essant ond]zoek wijdt ,mill aan de  
d5kf\t51 ook da>mee e5 navolg] en       
voortzett] van ,bacon's w]k4 ,bacon _h  
re$s gewez5 op de idl51 op de           
dwaalbegripp51 wa>van wij ons moet5     
zuiv]51 om tot jui/e k5nis te kom54     
,mill tra*t nu e5 indeel+ te ontw]p5 van
 de gebruikelijk/e f\t54 ,hij zond]t    
natuurlijk zulke uit1 die ont/aan uit   
gebrek aan belang/ell+1 onatt5!id enz4  
en die we dagelijks veelvuldig zi5      
voorkom54 ,de e]/e groep vorm5 die      
oordeel5 welke wij z ma>1 zond]         
behoorlijk5 grond aannem54 ,da>toe      
behoor5 bijv4 vol/rekt onbewez5         
bijgeloovigh$51 als dat ,vrijdag e5     
ongeluksdag is2 algeme5e uitsprak5 zond]

 grond 7dat is altijd zoo gewee/1 en zal
 altijd zoo blijv571 enz4  ,v]volg5s kan
 de f\t zitt5 9 de r$5e]+ en de afleid+1
 all]e]/ door gebrekkig wa>nem54 ,m5 let
 soms alle5 op de gevall5 wa>9 e5 d+    
uitkomt1 niet op die1 wa>9 't niet      
doorgaat4  ,m5 ziet om/&igh$5 ov] 't    
ho(d1 die jui/ gewi*tig zijn4 ,iem& moet
 bijv4 e5 ru/kuur doormak5 en neemt 9   
di5 tijd ook g5eesmiddel5 94 ,hij zal   
aan de laat/e zijn h]/el toes*rijv51    
zond] aan de ru/1 die hem zooveel go$   
de$ te d5k54  ,de d]de groep toont ons  
de g5]alisatie4  ,van n feit1 ( e5ige   
feit51 s*rijdt m5 voort tot e5 regel3 e5
 f\t1 door reizig]s bijv4 dikwijls      
begaan1 die uit e5 pa> gevall5 besluit5 
tot iets algeme5s4 ,zij zi5 9 e5 /reek  
bijv4 e5ige m5s*5 met rood ha>3 9 die   
/reek zijn de m5s*5 roodh>ig4  ,k9d]5   
zijn er erg gauw bij1 om ons van altijd 
te sprek51 als iets n ( e5 pa> maal is  
voorgekom54  ,beide1 onvoldo5de wa>nem+ 
en g5]alisatie1 zijn inductie-f\t54     
,wanne] we 9 e5 d$uctieve r$5e]+ e5 f\t 

mak51 krijg5 we r$5e]-f\t54 ,e5 heel    
e5v\dig voorbeeld is dit3 ,alle viss*5  
zijn zwemm5de di]54 ,alle zwemm5de di]5 
zijn viss*54 ,9 dez5 krass5 vorm kom5 ze
 wel niet vaak voor1 ma> 9 +ewikkelde   
r$5e]+5 wordt to* dikwijls dezelfde f\t 
begaan4 #bb  ,t5 slotte b]u/5 vele f\t5 
op v]w>r+1 wa>aan vooral de taal s*uld  
kan zijn4 ,/]ke drank geeft /]kte6  ,zoo
 e5 r$5e]+ als deze3  ,plann5mak]s moet 
m5 niet te ze] v]tr\w54  ,hij heeft e5  
plan gemaakt4  ,m5 moet hem niet        
v]tr\w54  ,de f\t zit hi]91 dat ond]    
plann5mak5 ?ans iets &]s v]/aan wordt   
dan iem& die e5 plan maakt4 ,ze]        
dikwijls dekk5 de feitelijke beteek5is  
van het woord en zijn afkom/ elka> niet 
me]4 ,sommig5 wet5 re$s door e5 afkeur5d
 woord te gebruik51 aan hun r$5e]+5 e5  
s*ijn van wa>heid te gev54 #bc ,9 het   
laat/e geval heeft m5 dus1 9 teg5/ell+  
van de drie voorga&e gevall51 zi* de    
grond5 van wa> m5 uitg+1 niet held]     
voorge/eld4   ,s*ematis* sam5ge/eld     
krijg5 wij dus e5 ov]zi*t van de        

d5kf\t51 dat er aldus uitziet3          
,,d5kf\t54                              
------------------------------------    
,,zond] ,,r$5e]+4                       
,,met ,,r$5e]+4                         
--------------------                    
,de grond duidelijk        ,de grond    
niet #a4 ,d5kf\t5  priori               
voorge/eld4           duidelijk    7er  
wordt iets als                          
voorge/eld4    wa> ge/eld74             
-------------------                     
,inductief4           ,d$uctief4        
----------------           #e4 ,v]w>r+4 
#b4 ,wa>nem+4  #c4 ,g5]alisatie4        
#d4 ,r$5e]+4      ,e?ologie4  ,mill wil 
ook de me?od5 nagaan van &]e wet5s*app51
 die hij op positieve basis wil ve/ig54 
,er moet kom5 e5 wet5s*ap van d5        
m5s*elijk5 gee/4 ,het is mogelijk om e5 
k>akt]le] van d5 m5s* te ontw]p5 door   
toepass+ en comb9atie d] algeme5e       
beg9sel54  ,voor ongelijkheid door      
aanleg1 _h ,mill we9ig oog4 ,dat blijkt 
al uit zijn opm]k+1 dat i$] gewoon k9d  

bij zijn opvo$+ 't ev5 v] _h kunn5      
br5g54 ,en ook op e5 &] punt h\dt hij   
die gelijkheid vol3 hij ziet 9 het      
v]s*il tuss*5 man en vr\w ge5 eig5lijk  
wez5sv]s*il4 ,man en vr\w zijn van      
nature gelijk3 sle*ts de eeuw5lange &]s 
zijnde opvo$+ heeft de vr\w v]n$]d1 ze  
intellectueel de m9d]e van d5 man       
gemaakt4  ,mill heeft ov] e?ica1        
politiek en economie nog ze]            
beh>tig5swa>dige w]k5 en artikel5       
ges*rev51 die blijk gev5 van zijn groote
 k5nis en s*]p v]/&4 ,het z\ ons te v]  
vo]51 hi]op 9 te gaan4 ,g5oeg1 dat hij 9
 de e?iek 9 ho(dpunt5 de le] van zijn   
vad] en van ,b5?am tr\w bleef4 ,9 de    
politiek bleef hij e5 radicaal die      
volksvrijh$5 bepleitte1 en die hoe lang]
 zoo me] begon 9 te zi51 dat            
maats*appelijke vrag5 nog ern/ig] w>5   
dan politieke1 en die zi* teg5 het      
opkom5d ,socialisme vrij] v]hield dan   
m5ig zijn] tijdg5oot5 en gee/v]want54   
,t]wijl hij me5de e5 e*t volgel+ te zijn
 van ,adam ,smi? 0 hij dit ind]daad niet

 me]4 ,het blijke uit het volg5de3      
,wanne] m5 kiez5 moe/ tuss*5 het        
,communisme met al zijn kans5 en d5     
teg5woordig5 toe/& d] maats*appij met al
 ha> lijd5 en ong]e*tigh$51444 wanne] de
 in/ell+ van het p]soonlijk bezit met   
zi* bra*t als e5 noodzakelijk gevolg1   
dat de opbr5g/ van d5 arbeid zoo v]deeld
 w]d1 als dat ?ns ges*i$t--bijna 9      
omgeke]de ev5r$igheid met d5 arbeid--dan
 z\d5 alle bezw>5 van het ,communisme   
niets me] weg5 dan kaf 9 de weegs*aal444
  ,t5 opzi*te d] religie bleef ,mill's  
/&punt onzek]1 ma> 9 't laat/ van zijn  
lev5 komt hij to* me] tot wa>de]+ van d5
 godsdi5/4  ,9 ,engel& /i*tte ,mill wel 
ge5 eig5lijke s*ool1 ma> hij _h m$e/&]s 
die 9 zijn gee/ w]kt54 ,alex&] ,ba91 e5 
bek5d zielkundige en s*rijv] van go$e   
w]k5 ov] de leid]s van het ,utilisme1   
v]di5t hi] g5oemd te word5 naa/ d5 oud]5
 ,:ewell1 d5 s*rijv] van e5 v]di5/elijke
 ges*i$5is d] wet5s*app54               
,,ho(d/uk ,,xii4  ,,de                  
,,ontwikkel+sfilos(ie4    #cd4          

,hi/oris*e opm]k+54  ,voor het naeve    
d5k5 zijn tal van d+5 z1 als ze zijn1 en
 het v]ond]/elt1 dat ze er altijd zoo   
gewee/ zijn4 ,9 het ho(d van e5         
onges*oold5 ,dr5ts*5 h]d] kwam het      
vroeg] miss*i5 niet op1 te vrag51 wa>   
die groote kei5 to* v&aan kwam54 ,ze wr5
 er4 ,e5 ov]ig5s lang niet dom meisje1  
van teg5 de #bj1 dat m5 e5s op e5v\dige 
mani] het ont/aan van d5 reg5 w\ v]kl>51
 keek met v]wijt5d5 blik1 als( m5       
heiligs*5nis beg+4 ,9 ha> d5k5 w]d      
alles1 wat 9 de natuur ges*i$de1 tot e5 
directe w]k+ d] ,godheid gemaakt1 die   
niet v]d] nagespoord kn ( behorde te    
word54 ,niet v]s*ill5d 9 wez5 is het    
d5k5 van tal van m5s*51 die het be/a&e  
niet v]d] afleid51 ma> alles t]ugbr5g5  
tot e5 s*epp+ ( e5 e5maal be/a&5 toe/&4 
,al spo$ig e*t] moet 9 het v]/&1 dat tot
 nad5k5 ov] gegev5 erv>+5 komt1 het     
d5kbeeld e5] ontwikkel+ optr$54 ,aan ons
 /r& zi5 wij du954 ,bij heftig5 w9d zi5 
we ze v]/uiv54 ,op het /r& hoopt zi* z& 
op teg5 e5 /e5tje1 e5 s*elpje1 e5 ( &]  

voorw]p4 ,er ont/aat als 't w>e e5 kle9 
du9tje4 ,zoo komt m5 alli*t tot de      
g$a*te1 dat de du95 ont/aan zijn1       
geword51 zi* ontwikkeld hebb54  ,m5 ziet
 9 d5 m5s* ontwikkel+4 ,e5 k9d groeit   
op4 ,het le]t loop51 sprek54 ,zijn d5k51
 zijn voel5 neemt toe4 ,ma> ook weet m5 
uit ov]lev]+ ( uit ges*rift5 iets van   
vroeg]e gesla*t54 ,zij hebb5 ook 9 hunne
 w]k51 hunne geb\w51 bijv4 spor5 van hun
 be/aan nagelat54 ,het nagesla*t blijkt 
v]d] dan het voorgesla*t4 ,zoo kan de   
vraag zi* voordo51 ( miss*i5 niet alle5 
de m5s*1 ma> ook de m5s*heid zi*        
ontwikkelt4  ,ko5e gee/5 bep]k5 zi* niet
 tot voor de h& ligg5de erv>+54 ,zij    
durv5 /\te v]b9d+5 van voor/ell+5 aan4  
,zoo ze 9 e5 b]g/reek di]re/5 v9d51 die 
aan ze$i]5 hebb5 behoord1 dan lat5 ze   
zi* niet afs*rikk5 door het groote      
v]s*il tuss*5 b]g en zee3 zij wag5 de   
v]ond]/ell+1 dat dze a>de-hoogt5 aan de 
zee ha> ont/aan hebb5 te dank54  ,de    
veelvuldigheid d] gegev5s van de erv>+  
tra*t5 zij ond] algeme5e =mule]+ ( wett5

 te br5g54 ,zij durv5 da>bij tot het    
e9de doord5k54 ,en zoo komt ons 9 de    
,grieks*e wijsbege]te eig5lijk van ha>  
e]/e ont/aan af al de ontwikkel+sg$a*te 
teg51 de g$a*te dat het n be/a&e geword5
 is uit het vreg] be/a&e1--en ge5 van   
eeuwigheid va//a&e vorm is1 dat het     
hoog]e op het lag]e b]u/ en zi* da>uit  
ontwikkelt4  ,h]9n]5 wij nog vlu*tig aan
 enkele punt51 die wij vroeg] re$s      
beh&eld54  ,emp$ocles re$s laat de di]5 
ont/aan1 uit lev5svatb>e comb9aties 7,i1
 #ci74  ,bij ,sp9oza 7,i1 #bfe7 zag5    
wij1 hoe deze uit e5 e5v\dig z$elijk    
beg9sel zi* het geheele z$elev5 ont/aan 
d5kt1 t]wijl ook het /aatslev5 zi*      
ontwikkelt4 ,montesquieu 7,i1 #ccc7 _h  
oog gehad voor de ontwikkel+ van het    
z$elijk gevoel2 al iets me] oog gehad   
dan de &]e mann5 d] aufklrung1 en ,less+
 _h op godsdi5/ig t]re9 will5 aantoon51 
hoe er e5 zek]e vooruitgang 9 de        
godsdi5/vorm5 0 7,i1 #cee74  ,kant en   
,laplace hadd5 de ontwikkel+ 9 ons      
zonne/elsel aangetoond3 ,als oorsprong 0

 e5 o]nevel ge/eld1 die1 9 draai+       
gekom51 zi* gesplit/ _h3 uit ha> hadd5  
de planet5 zi* losgemaakt1 van deze we] 
de man54 ,t]wijl ,kepl] de wett5 _h     
opge/eld1 volg5s welke de planet5 zi* nu
 feitelijk beweg51 hadd5 zij de vraag   
will5 beantwoord53 vanwa> die planet5   
met h>e beweg+8  ,de ideali/is*e        
filos(ie 0 de ontwikkel+sg$a*te--zij het
 9 &]5 vorm--gun/ig gewee/3 de geheele  
w]kelijkheid 0 zelfontwikkel+ van het   
,absolute2 voor ,fi*te zo[el als voor   
,hegel 0 de ges*i$5is e5                
ontwikkel+sproces4  ,9 het beg9 d]      
#ai;de eeuw w]d op natuurwet5s*appelijk 
gebi$ de ontwikkel+ ov]al aangewez54    
,lyell toonde aan1 dat de v]s*ill5de    
a>dlag5 sprak5 van e5 vorm+ door        
dezelfde kra*t51 die nu nog op onze a>de
 inw]k54  ,op gee/elijk gebi$ zijn hi]  
de associatie-psy*olog5 te noem51 die   
uit v]b9d+ van voor/ell+5 d5 geheel5    
rijkdom van het psy*is* lev5 lat5       
opkom54  ,ook de ontwikkel+sg$a*te is   
dus ev5m9 als e5 &]e uit de lu*t kom5   

vall53 ook zij _h h>e voorloop]s en de  
/& d] wet5s*ap 0 zoodanig1 dat e5 g5iale
 gee/ ha> 9 s*]pte en kla>heid kon      
op/ell53 ,sp5c] de$ dit voor de         
wijsbege]te1 ,d>w9 voor de natuurlijke  
hi/orie4 ,ma> de hypo!se van d5 laat/e  
w]kte zoo vru*tba>1 dat zij op s*i] elk 
gebi$ ha> invlo$ doet geld5 en de$      
geld54 ,zooals bij het uite9de d]       
middeleeuw5 ,kepl] en ,galile /aan en   
met hun w]k blijv5d5 invlo$ uitoef55 op 
het wijsge]ig d5k51 zoo /aat ,d>w9 9 de 
#ai;de eeuw als e5 ke]punt4       #ce4  
,*>les ,d>w94  ,lev54  ,*>les ,d>w9 w]d 
d5 #ab;d5 ,febru>i #ahji 9 ,%rewsbury   
gebor54 ,/udies 9 m$icijn5 en !ologie   
boezemd5 hem ge5 belang 94 ,ga>ne g+ hij
 dus de reis om de w]eld met de ,beagle 
mak5 7#ahca-ahcf71 die hem geleg5heid   
gaf tot veelvuldige wa>nem+5 #bd4 ,zoo  
tr( het hem bizond]1 wat hij op de      
,galapagos eil&51 #aajj ,k4,m4 van      
,zuid-,am]ika v]wijd]d1 zag4 ,da> tr(   
hij nl4 e5 aantal di]soort5 aan1 die    
alle5 op die eil&51 en n]g5s &]s te v9d5

 w>51 ma> tot gesla*t5 behoord51 welke  
alle5 9 ,zuid-,am]ika inheems* w>54     
,het s*e5 wel1 dat er n grondvorm 0     
gewee/ en dat die zi* zoo omgevormd _h1 
dat sommige op het va/el&1 &]e op de    
eil&5 kond5 lev54 ,elk eil& _h dan we]  
zijn eig5 soort54  ,het 0 hoog/         
v]rass5d1 omr+d te zijn door nieuwe     
vogels1 nieuwe reptilin1 nieuwe         
s*elpdi]51 nieuwe insect5 en nieuwe     
plant5--en to* door tallooze kle9e      
bizond]h$5 9 li*aamsb\w1 zelfs door het 
/emgeluid en gev$]te d] vogels e5 held] 
beeld voor oog5 te zi5 van de gematigde 
/rek5 van ,patagoni ( van de heete droge
 woe/ijn5 9 ,noord-,*ili4 ,wa>om--zoo   
vroeg ik mij af--w]d5 op deze kle9e     
plekjes l&444 de oorspronkelijke bewon]s
 hi] na> ,am]ikaans*e typ5 ges*ap5 en   
bew]ktuigd1 t]wijl zij444 zo[el 9 soort 
als 9 aantal zi* &]s v]h\d5 dan die op  
het va/el&1 en dus ook 9 de wisselw]k+  
v]s*ill54 ,en dat i$] eil& zijn eig5    
soort _h1 die ov]e5 kwam met e5 &]e     
soort op e5 &] eil&1 viel ,d>w9 bizond] 

op4  ,na de reis zette ,d>w91 die 9     
#ahci met zijn ni*t getr\wd 01 zi* ne]1 
om de v]slag5 van zijn reis te s*rijv54 
,s$]t v]liep zijn lev5 als e5 e*t       
gele]d5lev54 ,9 #ahci komt zijn w]k ov] 
d5 oorsprong d] soort51 9 #ahga dat ov] 
de af/amm+ van d5 m5s*4 ,d5 #ai;d5      
,april #ahhb /i]f hij4 ,t]e*t mo*t hij 9
 zijn lev5sbes*rijv+ zegg53 ,ik gelo(   
go$ geh&eld te hebb5 met mijn lev5 aan  
de wet5s*ap te wijd54  ,hoe kwam ,d>w9  
er toe1 uit zijn wa>nem+5 zijn hypo!se  
op te b\w58    ,9 #ahch 0 er van de h&  
van d5 /aa?ui%\dkundige ,mal?us e5      
belangrijk w]k v]s*55 ov] het           
bevolk+svraag/uk1 dat op ,mill en zijn  
m$e/&]s e5 diep5 indruk maakte1 en ook  
aan ,d>w9's g$a*t5 e5 /oot gaf 9        
bepaalde ri*t+4 ,mal?us 0 /]k getr(f5   
door de to5em+ d] bevolk+4 ,uit elk pa> 
oud]s kond5 natuurlijk veel me] dan #b  
af/ammel+5 kom54 ,de groote vraag 0 ( de
 to5em+ d] vo$+smiddel5 met di5         
bevolk+saanwas gelijk5 tr$ z\ h\d54     
,hi]op antwoordde de ,engels*e econoom  

ontk5n5d4 ,de bevolk+ wies h>d] aan3 nl4
 9 e5 meetkundige reeks1 teg5 de middel5
 van ond]h\d 9 e5 rek5kundige #be4  ,we 
kunn5 dit dus zoo uitdrukk53            
#a   #b   #d   #h   #af   #cb   444     
,bevolk+saanwas1            #a   #b   #c
   #d    #e    #f   444                 
,productieaanwas4   ,d5 tijd1 tuss*5    
twee t]m5 te v]loop51 s*atte ,mal?us op 
#be ja>4 ,volg5s die b]ek5+ z\ na #bjj  
ja> de bevolk+ /aan tot de              
be/aansmiddel5 als #bef3i4 ,na #cjj ja> 
als #djif3ac4 ,na e5 #cjjj ja> z\ 't    
v]s*il onnoemelijk zijn4 #bf  ,het jui/e
 ev5wi*t kon h]/eld word51 doordat      
oorlog1 epidemien1 hong]snood1 ell5de1  
pro/itutie en &]e v]s*rikkelijke plag5  
e5 opruim+ ond] 't m5s*elijk gesla*t    
hield54 ,9 zek]5 z9 lag er dus 9 die    
plag5 e5 wijze bes*ikk+ d]              
,voorzi5igheid4 ,op ,mill en de zijn5   
oef5de nu ,mal?us invlo$ uit door zijn  
le] d] zelfbehe]s*+ 7moral re/ra9t74 ,de
 m5s* z\ langzam]h& tot het inzi*t kom51
 ge5 huwelijk te mog5 sluit5 voor hij de

 noodige be/aansmiddel5 bezat1 en 9 het 
huwelijk door on?\d+ tot gez9sbep]k+    
kom54 ,mill nu hoopte jui/ dat dus bij  
to5em+ van inzi*t en z$elijke           
zelfbehe]s*+ de toe/& d] arbeid5de      
klasse ook bet] z\ word54 ,mal?us' le]  
w]kte dus mee1 om hem op vooruitgang te 
do5 hop54  ,voor ,d>w9 lag het          
uitgangspunt erg5s &]s4  ,er w]d5 te    
veel m5s*5 gebor54 ,er g+5 vel5 te niet4
 ,de ov]blijv5d5 w>5 de /]k]54 ,ziehi]  
e5 punt1 vanwa> uit ,d>w9 v]d] g+4  ,er 
kom5 9 de geheele natuur veel m9d] kiem5
 tot ontwikkel+ dan er zijn4 ,e5 vis*   
legt kuit3 e5 enorm aantal eitjes1      
wa>van sle*ts e5 g]+ g$eelte tot        
ontwikkel+ komt4 ,van de zad5 van e5    
plant geldt hetzelfde4 ,all]lei         
om/&igh$5 v]h9d]5 all5 tot voll5 wasdom 
te kom54  ,welke kiem5 nu g]ak5 tot     
volle ontwikkel+8 ,welke individu5      
blijv5 lev5 9 d5 /rijd om 't be/aan1 9  
d5 /ruggle = life4 ,de /]k/51 de mee/   
ges*ikt54 7,survival ( ! fitte/74 ,9 e5 
z&/reek zal e5 grijsa*tige haas1 wi5s   

kleur wat met d5 grond ov]e5komt1 e5    
voorsprong hebb53 hij wordt niet zoo    
gauw ontdekt4 ,9 de pool/rek5 met hun   
vele ijs en sneeuw leeft e5 wit di] 9   
betrekkelijk gun/ige om/&igh$54  ,dat   
wez51 dat zi* dus het mee/ bij bepaalde 
om/&igh$5 aanpa/1 blijft lev51 heeft de 
mee/e kans op voortbe/aan4  ,nu komt er 
e5 twe$e factor bij4 ,de di]5 drag5     
hunne kwaliteit5 ov] op hun nagesla*t4  
,t5 slotte is er dus e5 gesla*t di]5 (  
plant51 dat die eig5s*app5 bezit1 welke 
het mogelijk mak5 9 dat milieu te lev54 
,9 de woe/ijn zull5 we plant5 v9d51 die 
we9ig vo*t noodig hebb54 ,h>e blad]5    
zijn le]a*tig1 do5 we9ig vloei/(        
v]damp54 ,9 e5 mo]assige /reek treft m5 
gewass5 aan1 welke veel vo*t noodig     
hebb54 ,9 de diept5 d] zeen lev5 viss*51
 be/& teg5 d5 geweldig5 druk1 die het   
wat] op h5 uitoef5t4  ,er is dus niet e5
 teleologis*e1 ma> e5 me*anis*e v]kl>+  
mogelijk van de ges*ik!id van sommige   
organis*e wez5s voor bepaalde /rek54    
,deze v]kl>+smogelijkheid w]d e5 leid5de

 hypo!se voor de natuurond]zoek]s2 m5 g+
 niet uit van het beg9sel3 dit di] leeft
 ond] die om/&igh$51 en heeft da>toe die
 inri*t+ gekreg51 ma> m5 zei3 het di]   
kwm ond] om/&igh$51 het v]kreeg nuttige 
eig5s*app51 de nuttige eig5s*app5 g+5   
ov] op de nakomel+54  ,d>w9 ta/ nu we]  
v]d] het soortbegrip aan4 ,de           
afzond]lijke soort5 van plant5 en di]51 
zooals wij die k5n51 /aan niet va/4 ,zij
 zijn geword51 door de v]&]+ die e5     
organisme ond]gaat 9 v]s*ill5de         
om/&igh$54  ,d>w9 kwam op e5            
*t-wet5s*appelijke me?ode tot zijn      
hypo!se4 ,e]/ _h hij e5 omvangrijk      
feit5mat]iaal v]zameld en zorgvuldig    
ond]zo*t4 ,da>op _h hij zijn hypo!se    
geb\wd1 die deze feit5 9 sam5hang z\    
kunn5 br5g5 en z\ kunn5 v]kl>54 ,nu     
bleef hem nog ov] zijn hypo!se te       
v]ifier51 ze te toets5 aan de gegev5s4  
,die toets+ liep gun/ig af voor zijn    
v]ond]/ell+4 ,9 ,engel& hadd5 de        
di]5fokk]s1 door a*t te gev5 op all]lei 
gew5s*te k5m]k51 door doelmatige kruis+ 

en uitkiez+ van ges*ikt fokvee1 all]lei 
v>iteit5 wet5 voort te br5g53 dat sprak 
voor het ov]]v5 van eig5s*app54         
,uitge/orv5 di]soort51 wa>van m5        
dikwijls v]/e5+5 vond1 gelek5 op ?ans   
lev5de1 ma> w>5 dikwijls e5v\dig] vorm5 
d] nu be/a&e soort54  ,opm]kelijk is    
ook1 dat sommige plant5 en di]51 wi]    
ei]5 en zad5 li*t door w9d en /room5d   
wat] kond5 word5 v]spreid1 e5 groote    
v]breid+ bezitt51 en dat v]d] i$]e /reek
 ha> k5m]k5de plant5 en di]5 bezit4 ,9  
l&/rek51 die zi* vroeg van &]e          
afges*eid5 hebb5 7bijv4 ,au/rali71 v9dt 
m5 dan ook e5 me] eig5a>dige en         
afwijk5de ontwikkel+4  ,v]gelijkt m5    
v]d] v]s*ill5de soort5 die nog al van   
elka> af/aan1 met elka> op lag]         
ontwikkel+/rap1 bijv4 9 d5 foetu/oe/&1  
#bg dan blijkt1 dat ze veel ov]e5kom/   
v]toon5 en dus met elka> v]want zijn4   
,tal van wez5s bezitt5 ook nog          
ov]blijfsel5 van organ5 7rudim5taire    
organ571 die getuig5 van e5 vroeg]e     
p]iode1 to5 zij nog hun nut hadd51 ma>  

die nu v]lor5 gegaan zijn4 ,op tal van  
wijz5 vond zijn hypo!se dus beve/ig+4   
,hij g+ nu ov] tot uitbreid+ en doorvo]+
 zijn] le]4 ,als de di]- en plant5soort5
 ont/aan w>5 uit lag]e vorm51 geldt dit 
dan ook van d5 m5s*8 ,hi] antwoordt hij 
zond] voorbeh\d ja3 ook de m5s* heeft   
zi* tot de hoogte1 wa>op hij nu /aat1   
ontwikkeld uit lag] vorm56 ,tuss*5 m5s* 
en di] be/aan groote v]s*ill54 ,zek]4   
,ma> zijn die groot]1 dan die tuss*5 e5 
hoog/a& di] als e5 aap en e5 worm8 ,ook 
e5 di] v]toont psy*is* lev54 ,di]5 kunn5
 door erv>+ le]51 gev5 blijk van        
geheug51 h]9n]+1 associatie1 ov]leg4    
,ook gevoel ontbreekt niet1 zelfs niet  
dat voor s*oonheid4 ,m$egevoel is       
aanwezig4  ,door zijn uitgebreide k5nis 
9 /aat ge/eld1 kon ,d>w9 da> tal van    
bewijz5 voor bijbr5g54  ,zelfs tal van  
mann51 die zi* ov]ig5s met zijn le]     
kond5 v]e5ig51 ke]d5 zi* van ,d>w9 af1  
to5 hij deze zijn hypo!se tot d5 m5s*   
uit/rekte4 ,bij sommig5 g+ de afke] ov] 
tot teg5z9 en afs*uw4 ,hoe8 ,de met r$e 

en z$elijk gevoel begaafde m5s* e5      
ontwikkeld di]1 eig5lijk e5 bee/6 ,onze 
edel/e a&o5+51 onze v]hev5/e g$a*t51    
onze kun/1 onze wet5s*ap en onze        
godsdi5/ ontsprong5 aan eig5s*app51 die 
het di] re$s bezat8 ,de m5s*1 ges*ap5   
na> ,gods beeld en gelijk5is z\ e5 di]  
zijn8 ,het 0 onmogelijk zeid5 niet alle5
 de !olog51 ma> ook tal van &]54  ,d>w9 
zelf me5de1 dat zijn !orie ge5]lei      
b$5kelijks meebra*t voor moraal (       
m5s*5wa>de4 ,wat wij nu bezat51 behield 
wa>de1 en bleef s*oon1 ook al kwam 't   
uit lag] vorm5 voort4 #bh ,0 het mooi]1 
zi* d5 m5s* te d5k5 als gevall5 engel8  
,ongetwijfeld is de m5s* door zijn      
z$elijk gevoel v] v]hev5 bov5 het di]1  
ma> dat z$elijk gevoel heeft zi*        
ontwikkeld uit het ook bij het di] re$s 
aanwezige m$egevoel en uit d5           
gezelligheidsz94 ,en ook hi] mag de     
kra*t die ov]al eld]s w]kt1 gew]kt      
hebb53 e5 m5s*5geme5s*ap1 wa> 9 de      
moreele gevoel5s 7die welke op het      
welzijn d] geme5s*ap g]i*t w>57 /]k w>51

 _h e5 voorsprong4  ,d>w9 zag zi* ook   
voor de vraag geplaat/1 ( hij nu de     
w]eld voor het w]k van e5 doelbewu/e    
intellig5tie z\ aanzi5 ( van e5 toeval4 
,teg5 het e]/e v]zette zi* veel4 ,z\ de 
kat ges*ap5 zijn1 met het doel om met de
 muis te spel58 ,ma> ook het laat/e kon 
,d>w9 niet aannem54 ,het s*e5 hem toe1  
dat het e5 vraag 01 die bov5 de         
m5s*elijke k5nis lag3 m5 moet zi*       
on?\d54 ,zijn pli*t kon de m5s* e*t]    
do54  ,d>w9 /aat op het /&punt van het  
agno/icisme3 het ontk5t niet en bek5t   
niet1 het weet niet4  ,d>w9's invlo$ is 
reusa*tig gewee/4 ,hij heeft de lijn5   
getrokk5 voor het d5k5 van d5 mod]n5    
di]- en plantkundige4 ,voor dez5 blijv5 
dan e5 groot aantal speciale vrag5 ov]  
om op te loss54 ,e5 di] heeft e5 kle9e  
afwijk+4 ,hoe ont/aat die8 ,ont/aan de  
v>iteit5 miss*i5 sprongsgewijze8 ,erv5  
alle v]worv5 eig5s*app5 ov]8 ,v9dt die  
ov]]v+ /e$s van oud] op k9d plaats1 (   
ook bij voorkeur van groot\d] op        
kle9k9d8 ,welk a&eel heeft de vad]1 de  

mo$]8 ,gelijkt de zoon me] op d5 e51 de 
do*t] me] op de &]e8  ,de zielkundige   
be/ude]t de erfelijkheid van gee/elijke 
eig5s*app54 #bi ,s$]t ,d>w9 gaat m5 de  
evolutie1 de geleidelijke ontwikkel+ na 
van tal van m5s*elijke in/ell+51        
gebruik5 enz41 bijv4 het huwelijk1 #cj  
d5 eig5dom1 de /raf4  ,aanvankelijk e5  
hypo!se voor het gebi$ d] natuurlijke   
hi/orie1 w]d ,d>w9's le] e5 w]khypo!se  
ook voor tal van &]e wet5s*app52 ook de 
gee/elijke ond]g+5 d5 invlo$ van        
,d>w9isme3 taal1 z$ele]1 re*tsle]1      
/rafre*t1 /aatsle]4  ,wij /aan nu nog te
 di*t bij de ontdekk+ van ,d>w9 om ha>  
beteek5is geheel te ov]zi51 ma>         
wa>s*ijnlijk zull5 die 9 de toekom/ van 
ov]weg5d belang blijk5 te zijn4         
#cf4 ,h]b]t ,sp5c]4  ,lev5 en           
,p]soonlijkheid4  ,e5 zeldzaam voorbeeld
 van groote en]gie1 w]kzaamheid en      
volh>d+4 ,e5 man1 die trots betrekkelijk
 g]+e wet5s*appelijke voorb]eid+1 het   
geheel d] wet5s*app5 ov]zi5 en behe]s*t 
heeft1 als niet vel54 ,die ondanks e5   

wankel5de gezondheid en moeilijke       
geldelijke om/&igh$5 zijn lev5/aak1 die 
hij zi* gekoz5 _h1 9 e5 tr\w51          
toegewijd5 arbeid van #cf j>5 v]vulde4  
,sp5c] w]d 9 #ahbj te ,d]by gebor5 als  
zoon van e5 bekwaam en go$ ontwikkeld   
ond]wijz]4 ,hij bezo*t de s*ool van vad]
 en oom1 toonde voor de wiskundige vakk5
 aanleg1 ma> 0 door e5 zek]e vroege     
zelf/&igheid e5 la/ige le]l+1 die niet  
voor alles belang/ell+ _h en niet bij   
alles ijv] toonde4 ,zijn opvo$+ w]d     
voltooid bij e5 &]5 oom1 e5 gee/elijke  
van bre$e ontwikkel+ en vooruit/rev5de  
gez9dheid4 ,deze kon d5 jong5 neef e*t] 
niet beweg5 de univ]siteit te bezoek53  
h>dnekkig v]zette hij er zi* teg54 ,zoo 
0 ,sp5c]'s opzettelijk ond]wijs op      
#ag-;j>ig5 leeftijd afgeloop5 en bleef  
hij van de voordeel5 e5] univ]sitaire   
vorm+ v]/ok54 ,dit heeft e*t] op zijn   
w]k ook e5 gun/ig5 invlo$ gehad4 ,hij   
w]d er miss*i5 te zelf/&ig] d5k] door1  
die1 zi* we9ig bekomm]5d om het oordeel 
van &]5 en niet vrag5d na> wat          

voorgang]s gele]d hadd51 zijn g5oeg5 me]
 vond 9 eig5 opb\w5 dan 9 het tot zi*   
nem5 van door &]5 gevond5 k5nis4        
,aanvankelijk z\ ,sp5c] het b]oep van   
zijn vad] kiez54 ,weldra w]d hij +5ieur 
bij d5 aanleg van spoorweg54 ,dan we] _h
 hij go$ bezoldigde bezigh$51 dan we] 0 
hij zond] w]k3 gevolg van de wilde      
spoorweg-speculaties 9 di5 tijd1 wa>door
 tijdp]k5 van koortsige haa/ en spann+ 9
 d5 b\w afwisseld5 met p]iod5 van       
slapte4  ,t5 slotte g+ ,sp5c] 9 ,lond5  
won5 en tra*tte hi] zijn brood als      
s*rijv] te v]di554 ,er v]s*55 v]s*ill5de
 w]k5 van zijn h& en hij kwam 9 aanrak+ 
met v]s*ill5de mann5 van beteek5is uit  
die dag51 o4 a4 met ,mill4  ,langzam]h& 
0 het d5kbeeld 9 hem g]ijpt1 dat het    
mogelijk z\ zijn1 op alle gebi$ de      
ontwikkel+sg$a*te door te vo]5 en hij   
ontwi]p het plan van e5 /elsel van      
ontwikkel+swijsbege]te4 ,hij da*t zijn  
sy/eem 9 e5 tw9tigtal j>5 te kunn5      
voltooi54 ,ma> wa>van 9 di5 tijd te     
lev58 ,hij tra*tte e5 ges*ikt ambt te   

krijg51 dat hem g5oeg vrij5 tijd liet4  
,ondanks hulp en aanbevel+ van mann5 als
 ,mill1 ,huxley en &]51 gelukte het hem 
niet4 ,hij besloot to51 het t* te wag51 
en gaf 9 #ahfj e5 prospectus uit1 wa>9  
hij inteek5a>s vroeg op zijn w]k54 ,9   
ho(dzak5 is ,sp5c] bij de uitvo]+ van   
zijn plan tr\w geblev5 aan de re$s 9 het
 prospectus getrokk5 lijn54             
,aanvankelijk _h de s*rijv] ge5         
voorspo$4 ,er w]d5 ze] we9ig van zijn   
w]k5 v]ko*t1 hij le$ er groote v]liez5  
op4 ,9 #ahfg moe/ hij zijn inteek5>5    
m$$eel51 het w]k niet te kunn5          
voortzett54 ,hulp w]d aangebod51 7,mill 
w\ de geheele geldelijke risico voor    
zijn rek5+ nem571 ma> ,sp5c] me5de die  
niet te moet5 aanva>d54 ,als re$s vroeg]
 kwam hem e5 erf5is te hulp4 ,e5        
,am]ikaans* bewond]a>1 pr(4 ,j\mann1 die
 voor de v]breid+ van ,sp5c]'s ideen 9  
,am]ika veel g$aan heeft1 bra*t e5 #gjjj
 doll> op uit]/ kies*e wijze bije54     
,weldra w>5 de sle*te j>5 nu voorbij4   
,sp5c] kon hulp nem51 9 #ahge w>5 al    

zijn v]liez5 g$ekt en t5 slotte trok hij
 nu voor zijn bes*eid5 behoeft5 e5 ruim 
inkom5 uit zijn w]k54 7,van zijn ,opvo$+
 bijv41 wa>van e]/ sle*ts #bjj exempl>5 
met moeite v]ko*t w]d51 zijn nu me] dan 
#ej4jjj geplaat/74 ,ongelukkig liet zijn
 gezondheid te w5s*5 ov]4 ,re$s 9 #ahee 
_h hij zi* met het s*rijv5 van zijn     
zielkunde z ov]w]kt1 dat hij e5 &]half  
ja> ru/ moe/ nem5 en s$]t di5 tijd aan  
slapeloo%eid en sle*te spijsv]t]+ le$4  
,h]haaldelijk viel hij we] 91 en me] dan
 e5maal wanhoopte hij aan de voltooing  
van zijn arbeid4 ,dit 0 ook de r$51 dat 
hij zijn e?iek1 die hij als het         
belangrijk/e bes*\wde1 liet voorafgaan  
aan zijn sociologie4  ,vooral de j>5 van
 #ahhf tot #ahhi w>5 droevig4 ,9 dez5   
tijd heeft hij zijn lev5sbes*rijv+ 79   
#aijd 9 twee deel5 na zijn dood v]s*557 
g$icte]d1 die naa/ ze] vele belangrijke 
d+51 ook m9d] beteek55de bevat4 ,zij    
draagt /]k het m]k1 ges*rev5 te zijn    
door e5 z5uwzwak man1 die voor zijn     
li*amelijke kwal5 e5 ov]groote          

belang/ell+ koe/]t4  ,to* ri*tte de     
grijsa>d zi* we] op en 9 #ahif v]s*e5   
het laat/e deel van het groote w]k3 e5  
nationale gebeurt5is voor ,engel&4  ,9  
#ahih g+ ,sp5c] van ,lond5--wa> hij     
/e$s1 7beh\d5s e5 pa> groot]e reiz51 o4 
a4 na> ,am]ika en door zijn gezondheid  
geis*te uit/apjes na> het va/el&7       
gewoond _h1 na> ,brighton1 dat met zijn 
mild] klimaat bet] voor hem 04 ,hi]     
ov]le$ hij #h ,decemb] #aijc4    ,sp5c] 
0 e5 d5k]4 ,hij is ge5 m5s*1 ma> e5     
intellect4 ,hij tra*tte 9 alles het     
algeme5e1 het groote te zi51 de         
beg9sel51 die er aan t5 grondslag lag54 
,zijn gewone conv]satie 0 zelfs         
boeka*tig4 ,hij 0 ongehuwd3 de filos(ie 
0 e5 ijv]zu*tige mee/]es1 die niet e5   
&]e naa/ zi* duldde4 ,van k9d]5 hield   
hij veel3 hun gezels*ap 0 voor hem e5   
aang5ame tijdv]pooz+4 ,alle e]volle     
ond]s*eid+5 7ridd]ord51 e]$octorat51    
lidmaats*app5 van gele]de g5oots*app57  
wees ,sp5c] af4 ,hij zag er ge5 bevord]+
 9 van wet5s*ap1 ma> 't omgeke]de4 ,bij 

e5 w$r5 geeft m5 e5 m9d] pa>d e5        
voorsprong4 ,hi] doet m5 het omgeke]de4 
,e5 gele]de1 die al naam heeft1 /eunt   
m54 't ,wordt zoo voor d5 jong]5 gele]de
 nog moeilijk]4 ,al het h>t/o*telijke1  
het na> het my/ieke ga&e1 het vage1 0   
hem onbegrijpelijk4 ,hij kon 't niet    
meevoel54 ,niet bevreemd5d is het dus1  
dat ,c>lyle en hij zi* niet tot elka>   
gevoeld5 aangetrokk53 ,c>lyle _h nooit  
e5 p$ant] jongm5s* gezi5 en ,sp5c] ge5  
m5s*1 bij wi5 het d5k51 dat van h>t/o*t 
vrij moe/ zijn1 er zooze] door benvlo$  
w]d4    ,het onk5b>e4  ,godsdi5/ en     
,wet5s*ap4 ,agno/icisme4  ,sp5c]'s      
sy/eem z\ biologie1 psy*ologie1         
sociologie en e?iek bevatt54 ,hij z\ e]/
 met vlijt alle gegev5s v]zamel51 nagaan
 9 hoev]re voor bepaalde gebi$5 re$s    
wett5 w>5 opge/eld en gevond51 om da>na 
die deel5 tot e5 e5heid te v]e5ig54     
,ma>1 aan de beh&el+ d] ond]deel5 laat  
hij e5 w]k ,de grond/ell+5 7,e]/e       
,beg9sel51 ,fir/ ,pr9ciples7 voorafgaan4
 ,all]e]/ spreekt hij ov] het onk5b>e1  

het ,absolute en de v]h\d+ van godsdi5/ 
en wet5s*ap4  ,aan alle v]s*ijnsel51    
zooals zi* die aan ons op5b>51 't zij 9 
onze ikheid1 't zij 9 de buit5w]eld1    
ligt e5 w]kelijk iets t5 gronde1 wa>van 
de v]s*ijnsel5 sle*ts op5b>+5 zijn4     
,voor ons nu /aat op5 de k5nis d]       
v]s*ijnsel51 ma> de wet5s*ap van het    
,absolute is ons ontzegd4 ,dat het      
be/aat1 is zek]4 ,ma> er me] van te wet5
 is onmogelijk4  ,de godsdi5/51 op welk5
 trap van ontwikkel+ en hoe v]s*ill5d   
ook1 hebb5 to* iets geme5s*appelijks4   
,ze hebb5 altijd na> het aan de ov]zijde
 d] erv>+5 ligg5de gewez51 ze hebb5 het 
besef wakk] geh\d51 dat er e5 geheim 01 
e5 niet te k5n5 my/]ie4 ,aan de laag/e  
godsdi5/5 s*e5 dat geheim gemakkelijk op
 te loss54 ,ma> na>mate de godsdi5/5    
voorts*r$51 zag5 zij hoe lang] hoe me]  
91 dat het my/]ie niet te doorgrond5 03 
,het ,absolute 0 niet voor te /ell54    
,ond] ge5]lei m5s*elijke g$aante ( vorm4
 ,ma> da>mee _h m5 opgegev5 het te k5n51
 want wij bes*ikk5 alle5 ov] na>        

m5s*elijke analogie g$a*te ( met gegev5s
 d] m5s*elijke erv>+ opgeb\wde          
voor/ell+54 ,de f\t d] religie is       
gewee/1 dat zij op het t]re9 d]         
v]s*ijnsel5 w\ kom51 dat zij w\ sprek51 
wa> het woord 0 aan de wet5s*ap4 ,voor  
d5 vr$e tuss*5 deze beide1 elka> vij&ige
 ma*t5 is het noodig1 dat de religie    
oph\de ongodsdi5/ig te zijn en zi* niet 
begeve op het t]re9 d] wet5s*ap4  ,en   
deze laat/e moet oph\d5 onwet5s*appelijk
 te zijn3 ,zij mag niet kom5 op het     
gebi$ van d5 godsdi5/4 ,zij heeft te    
beseff51 dat er e5 onk5ba> iets is1 het 
,absolute1 wa>van de v]s*ijn+5 op5b>+5  
zijn4 ,en het pog5 om dit te will51 en  
de bew]+1 om dit te kunn5 doorgrond51   
moet zij opgev54 ,9 d5 e]bi$ voor het   
,onk5b>e kom5 wet5s*ap en godsdi5/ sam54
  ,hi] hebb5 wij e5 grondwa>heid van de 
groot/ mogelijke zek]heid1 wa>9 alle    
godsdi5/5 het met elka> en met de       
wijsbege]te1 die ha> bizond]e le]/ell+5 
bekampt1 het e5s zijn4 ,zull5 godsdi5/  
en wet5s*ap v]zo5d word51 dan moet de   

grondslag d] v]zo5+ deze diep/e1        
uitgebreid/e en groot/e wa>heid zijn1   
dat de ,ma*t1 die zi* 9 het ,heelal     
op5ba>t1 absoluut onnaspeurba> is4      
,wa>om moet de wet5s*ap zi* ook buig5   
voor het ,absolute8 ,het d5k5 gaat /e$s 
voort met v]kl>+5 te v9d54 ,wat is dat1 
v]kl>58 ,t]ugbr5g5 van e5 v]s*ijnsel tot
 e5 re$s bek5d1 algeme5]4 ,zoo word5 de 
w>mtev]s*ijnsel5 uit beweg+ d] kle9/e   
deeltjes1 d] molecul5 v]kla>d4 ,beweg+  
is e5 algeme5] wa>heid4 ,ma> kunn5 wij  
nu met dat t]ugbr5g5 e9deloos doorgaan8 
,k5nelijk niet4 ,t5 slotte kom5 wij tot 
e5 wa>heid1 die niet nad] v]kla>d kan   
word51 niet ond] e5 &]e1 algeme5e       
gebra*t4 ,dit wordt wel e5s door d5     
wet5s*appelijk5 ond]zoek] v]get54       
,gewoon1 dat e5 nog niet bek5d gebi$ nog
 nad] bek5d word5 kan1 dat v]kl>+51 die 
nog niet te gev5 zijn 9 e5 bepaald5     
tijd1 to* gevond5 word51 ziet hij ov] 't
 ho(d1 dat het /ellige wet5 de geheele  
sfe] van het d5k5 niet kan vull54 ,aan  
de uit]/e gr5z5 d] ontdekk+5 rij/ de    

vraag op1 zal de vraag /e$s oprijz53    
,wat ligt aan de ov]zijde8 ,ge5 v]kl>+1 
hoe diep ook1 kunn5 wij ons d5k51 die de
 vraag3 ,wat is de v]kl>+ dez] v]kl>+8  
z\ buit5sluit54 ,/ell5 wij ons de       
wet5s*ap als e5 altijd groot] word5de   
bol voor1 dan kunn5 wij zegg51 dat elke 
v]groot+ van zijn opp]vlakte hem 9      
omvangrijk] aanrak+ br5gt met het hem   
omgev5de niet-wet54  ,9 de buit5- zo[el 
als 9 de b9n5w]eld bev9dt de man d]     
wet5s*ap zi* te midd5 van eeuwige       
v]&]+51 wa>van hij beg9 no* e9de kan    
ontdekk54 ,wanne] hij de ontwikkel+ d]  
d+5 nogmaals naga&1 de hypo!se op/elt1  
dat het ,heelal e5s 9 e5 ongeord5d5     
toe/& be/ond1 dan v9dt hij het to*      
absoluut onmogelijk1 zi* voor te /ell51 
hoe het kwam1 dat het zoo be/ond4 ,en   
het is ev5zoo1 als hij nad5kt ov] de    
toekom/3 hij kan ge5 gr5s bepal5 voor de
 one9dige reeks van v]s*ijnsel51 die zi*
 voor hem ontv\w54  ,w5dt hij d5 blik   
na> b9n51 dan v9dt hij ev5e5s dat de    
beide drad5 van het bewu/zijn buit5 zijn

 greep ligg53 ja1 buit5 zijn v]mog51 om 
zi* voor te /ell51 dat ze be/aan hebb5 (
 zull5 be/aan4 ,zo[el objectieve als    
subjectieve d+5 v9dt hij beide gelijk   
onnaspeurba>1 wat hunne sub/antie ( hun 
oorsprong betreft4 ,na> alle ri*t+5     
plaats5 zijn ond]zoek+5 hem voor e5     
onoplosba> raadsel en hoe lang] hoe me] 
begrijpt hij1 dat het ind]daad niet op  
te loss5 is4 ,hij k5t de groo!id en de  
kle9heid van d5 m5s*elijk5 gee/1        
tegelijk]tijd zijn ma*t1 alles te       
omvatt5 wat b9n5 de erv>+ ligt1 en zijn 
onma*t teg5ov] alles1 wat buit5 en bov5 
de erv>+ is4 ,hij gevoelt 9 ha> geheele 
/]kte de totale onbegrijpelijkheid van  
het e5v\dig/e proces1 wanne] dit op zi* 
zelf wordt bes*\wd4 ,bet]1 dan iem& &]s 
weet hij1 dat niets1 9 zijn diep/e wez51
 kan gek5d word54  ,sp5c] is dus        
agno/icus4 7,het woord is van ,huxley1  
die 9 e5 gezels*ap1 gevraagd zijnde na> 
zijn bes*\w+ da>van1 om e5 naam te hebb5
 voor het zi* on?\d5 van e5 oordeel ov] 
het absolute1 zei1 dat hij e5 agno/icus 

074 ,hij is de groot/e agno/icus d]     
#ai;de eeuw4  ,wel heeft zi* ook bij    
,sp5c] e5 gemo$sbehoefte geld5d gemaakt1
 ma> hij is nooit v]d] gegaan1 dan zijn 
wet5s*appelijk gewet5 hem v]oorlo(de4   
,hij heeft de vraag ov]wog51 ( het      
miss*i5 e5 e?is* po/ulaat z\ zijn1 om   
het ,onk5b>e als p]soonlijk te d5k53 ma>
 hij v]w]pt dit4 ,de keuze ligt niet    
tuss*5 p]soonlijkheid en iets lag]s3 er 
is e5 be/aansvorm1 die miss*i5 hoog bov5
 het p]soonlijke /aat #ca4 ,na>mate     
,sp5c] oud] w]d1 nad]de ook hij me] tot 
d5 godsdi5/3 ,op zijn #gc/e ja> /elt hij
 ov]d5k+5 op1 wa>uit blijkt1 dat hij zi*
 ern/ig met godsdi5/ige vrag5 bezig     
hield4 ,hij zag voor zi* de one9dige    
w]eld met zijn zonne/elsel1 zijn kom5 en
 gaan1 zijn voll5 rijkdom van ontbloei5d
 lev51 en hij moe/ de vraag /ell53      
,wa>toe dat alles8 ,en zijn laat/e      
woord5 luid5 dan ook3 ,ik b5 er toe     
gekom5 het godsdi5/ig gelo(1--dat op de 
e5 ( &]e wijze de plaats inneemt1 die   
v]/&elijke uitlegg+ zoekt 9 te nem51 ma>

 wa>9 ze faalt en des te me] faalt1     
na>mate zij het probe]t--met e5 sympa?ie
 te bes*\w51 die op geme5zaamheid van   
behoefte b]u/4 ,ik gevoel1 dat mijn &]s 
d5k5 van de onges*ik!id komt1 de gegev5 
oploss+5 aan te nem51 v]bond5 met d5    
w5s*1 dat er oploss+5 mog5 word5        
gevond54    ,taak d] filos(ie4  ,d]     
wet5s*ap is dus e5 bepaald gebi$        
aangewez54 ,wat is nu de taak d]        
filos(ie8 ,om onze k5nis tot e5heid te  
br5g54 ,het e9ddoel1 dat de filos(ie zi*
 /elt1 is volkom5 n gemaakte1           
genifice]de k5nis 7completely unifi$ k74
 ,de bizond]e wet5s*app5 s*rijd5 voort  
van /ap tot /ap4 ,zij /ell5 voor e5     
bep]kt gebi$ wett5 op4 ,v]s*ill5de      
gebi$5 word5 ond] e5 algeme5] wet       
v]e5igd4 ,zoo'n algeme5] wet is 9 graad1
 niet 9 a>d v]s*eid5 van e5 ond] ha>    
/a&e1 me] bizond]e4 ,de wijsbege]te nu  
v]h\dt zi* tot de wet5s*app5 als deze   
zi* tot ha> deel54 ,zij zoekt dus de    
mee/ omvatt5de algeme5e beg9sel51 die   
voor alle erv>+5 geld54 ,wij beg9n5 met 

de algeme5e beg9sel5 aan te nem51 en    
wanne] de uit die beg9sel5 afgeleide    
gevolgtrekk+5 ( zij zelve door de       
gegev5s d] erv>+ beve/igd word51 dan    
blijk5 ze jui/ te zijn4 ,om dat te kunn5
 do51 moet5 we dus kunn5 v]gelijk53     
gelijkheid en v]s*eid5heid opm]k51 is de
 grondslag van ons d5k54  ,voor nu ov]  
te gaan tot de beh&el+ d] bizond]e      
vrag51 h&elt ,sp5c] nog ov] e5ige       
begripp51 die de natuurkundige gebruikt1
 als /(1 ruimte1 tijd1 kra*t1 en ov]    
enkele grondwa>h$5 d] physica4 ,het is  
voor ons van belang1 op te m]k51 dat    
,sp5c] da>ond] rek5t de /ell+1 dat de   
beweg+ /e$s voortduurt1 dat de /( niet  
v]nietigd kan word54 ,sp5c] nad]t hi]   
di*t] tot ,kant1 zooals ook op &]e      
punt51 dan vele &]e ,engels*e d5k]s4    
,hij wij/ er op1 dat er eig5lijk ge5    
bewijs is voor deze /ell+4 ,ond]zoekt m5
 bijv4 ( iets voor en na e5 proef gelijk
 van gewi*t is geblev51 dan zet m5 to*  
al vooruit1 dat de kra*t1 wa>m$e de     
gewi*t51 met welke m5 weegt1 aangetrokk5

 word51 gelijk blijft4    ,de           
ontwikkel+sg$a*te4  ,de s*itt]5d/e      
s*epp+ van ,sp5c] is zek] zijn doorvo]+ 
d] ontwikkel+sg$a*te op all]lei gebi$4  
,beg9n5 we met e5 e5v\dig voorbeeld1 de 
ontwikkel+ d] maats*appij4  ,da> lev5   
erg5s e5 m5igte m5s*54 ,hi] e5 familie1 
da> e5 familie1 g9ds nog e51 enz4 ,die  
families gaan sam5won51 zij v]e5ig5 zi* 
tot e5 /am4 ,en lat] zi5 wij /amm5 zi*  
tot e5 volk v]e5ig54 ,en ook die volk]5 
v]e5ig5 zi* we] tot bond51 die zek]e    
algeme5e regels e]bi$ig54 ,er v9dt      
plaats e5 sam5trekk+1 e5 v]e5ig5 van    
ap>te deel5 tot me]omvatt5de geheel54   
,ma> er gebeurt tev5s iets &]s4 ,9 die  
e]/e /am 0 i$] zo[at gelijk4 ,i$] oude  
,bataaf bijv4 jaagde1 vis*te1 vo]de     
oorlog1 dobbelde1 dronk1 sliep4 ,de e5 0
 vrijwel gelijk aan d5 &]4 ,ma>--er komt
 splits+4 ,er ont/ond5                  
edel5--vrij5--lijfeig554 ,da>mee komt   
v]s*il van b]oep4 ,dit neemt toe4 ,de   
,middeleeuw5 zi5 de ridd]s als          
oorlogs/&1 de gee/elijk5 als de /& d]   

wet5s*ap1 poort]s en lijfeig55 als      
l&b\w]s1 h&w]ksli$54 ,die arbeidsv]deel+
 gaat op elk gebi$ door4 ,op elk t]re9  
des lev5s s*i] w]kt de splijtzwam4 ,de  
wet5s*ap split/ zi*1 telk5s kom5 nieuwe 
takk54  ,het gaat zoo 9 d5 oorlog4 ,e5  
admiraal is ge5 g5]aal me]4 ,de e5e     
g5]aal vo]t we] artill]ie1 e5 &]e       
caval]ie1 e5 d]de infant]ie aan4  ,de   
b>bi] is ge5 g5ee%e] me] en de huisdokt]
 ziet tal van specialiteit5 naa/ zi*    
opkom5 voor oog1 oor1 neus1 keel1       
+ew&sziekt51 enz4  ,op het gebi$ van d5 
li*amelijk5 arbeid v]toont zi* deze     
splits+ ze] /]k4 ,de ,g]maans*e vr\w    
beb\wde het l&1 b]eidde ha> brood en    
m$e1 weefde ha> l9n54 ,broodbakk5 en    
kle]5mak5 gaat niet me] sam54 ,ja1 de   
broodbakk] split/e zi* 9 brood- en      
banketbakk]4 ,e5 kle]mak]1 die e5 geheel
 pak maakt1 is uitzond]+4 ,er is e5     
c\peur die de /( snijdt1 er zijn voor   
onze groote confectie-magazijn5 jass5-1 
ve/5- en broek5mak]s4 ,9 ,am]ika is die 
arbeidsv]deel+ 9 sommige fabriek5 zoov] 

doorgevo]d1 dat e5 man bijv4 d5 geheel5 
dag niets te do5 heeft1 dan e5 v>k5 op  
e5 bepaalde plaats 9 de keel te /oot54  
,uit de gelijksoortigheid die           
aanvankelijk he]s*t1 is de              
ongelijksoortigheid geword54 ,er is     
splits+ gekom54  ,ma>--er is nog e5 d]de
 punt op te m]k54 ,9 die zoo veelvuldig 
gesplit/e maats*appij is e5 veel innig] 
sam5w]k+ d] deel5 dan 9 de              
oorspronkelijk gelijka>dige4 ,d5k5 we   
ev5 aan de innige v]b9d+1 wa>9 wij /aan4
 ,neem dit boek voor u4 ,wat e5 m5s*5   
w]k51 i$] na> zijn bekwaamheid1 da>toe  
sam54 ,de auteur s*reef het1 ma> hij _h 
da>toe e5 reeks &]e boek51 papi]1 p5n51 
inkt noodig4 ,de zett] zet het4 ,vri5d5 
van d5 auteur corrige]5 het4 ,de drukk] 
drukt4 ,inb9d5 door d5 b9d]4 ,v]z5d+ van
 copie en drukproev5 en boek5 door de   
po/ en door het be/elhuis van d5        
boekh&el4  ,hoeveel me] m5s*5 hebb5 b4v4
 niet sam5gew]kt1 om d5 huidig5 m5s* e5 
borrel te s*5k51 dan bij de oude        
,batavi]51 om hem e5 slok zoete m$e te  

kunn5 gev54 ,en die sam5w]k+ gaat zoo   
g]egeld1 zoo ongem]kt1 dat m5 ze zi*    
gewoonlijk niet e5s bewu/ wordt4 ,voor  
uwe kle$+ en uw vo$sel hebb5 m5s*5 uit  
alle w]elddeel5 gew]kt4  ,er heeft dus  
sam5w]k+ plaats1 die hoe lang] hoe me]  
h>monie br5gt4  ,wat wij hi] nu met e5  
e5v\dig voorbeeld uit de ontwikkel+ d]  
m5s*heid toeli*t51 vo]t ,sp5c] op alle  
gebi$ door4 ,het geldt bijv4 voor ons   
bewu/zijnslev51 wa> zi* uit e5          
gelijksoortige massa de ond]s*eid+5     
ontwikkel54 ,de tal5 ontwikkel5 zi* uit 
bepaalde grondtal51 splits5 zi*1 v]rijk5
 zi*4 ,de kun/5 do5 ev5e5s4 ,s*ild]5 en 
s*rijv5 en beeldh\w5 is e]/ e53 de oud/e
 teek5+5 van sommige volk5 zijn mete5   
hun ges*rift51 hun s*rijv54 ,de         
,egypt5a> teek5t en zijn teek5+5 zijn   
z'n taal4 ,muziek en dans en pozie zijn 
e]/ sam51 ma> krijg5 i$] hun eig5       
k>akt]4  ,9 de natuur is het niet &]s4  
,de oud]e vorm5 van plant5 en di]5 die  
m5 v9dt1 v]toon5 veel e5v\dig] b\w4 ,de 
kiem5 ( de foetuss5 van vele organism5  

v]toon5 me] gelijkh$5 die de ontwikkelde
 individu5 net hebb53 9 de e]/e ma&5 kan
 m5 bijv4 aan e5 m5s*elijke foetus niet 
zi51 ( het e5 jong5 ( e5 meisje is4     
,wij zi5 dus e5 voorts*rijd+ van het    
gelijksoortige tot het ongelijksoortige4
 ,wanne] we dit nu 9 algeme5e =mule]+   
zegg51 krijg5 wij3  ,de ontwikkel+ heeft
 drie k5m]k54  #a4 ,conc5tratie (       
integratie3 v]e5ig+ van elem5t54        
,e5v\dig/e voorbeeld3 ope5hoop+ van     
z&deeltjes4  #b4 ,diff]5tier+4 ,er kom5 
v]s*ill54 ,het homog5e wordt het]oge51  
het gelijksoortige ongelijksoortig4  #c4
 ,det]m9atie4 ,die diff]5tier+ br5gt met
 zi* m$e e5 ov]gaan uit e5 vage1        
*aotis*e toe/&1 tot e5 bepaalde1 wa>9   
orde is4  ,sam5vatt5d zegg5 wij dus3    
,ontwikkel+ is e5 v]&]+ van e5 vage     
onsam5hang5de homog5iteit tot e5        
bepaalde1 sam5hang5de het]og5iteit door 
aanh\d5de integre]+5 en diff]5tier+5 en 
det]m9aties4  ,deze ontwikkel+s=mule is 
ze] omvatt5d4 ,zij wij/ e5 diep-ga&e    
ov]e5kom/ aan tuss*5 de                 

ontwikkel+sges*i$5is van d5 m5s*1 7zijn 
gee/elijk als li*amelijk lev571 de      
m5s*heid1 de a>de1 het zonne/elsel4     
,ind]daad e5 ma*tige1 groots*e hypo!se1 
welke op te /ell5 en met rijk           
feit5mat]iaal te ond]/eun5 ,sp5c]'s     
inspann+ wa>d 04  ,teg5ov] de ontwikkel+
 /aat het te niet gaan4 ,als er e5maal  
e5 volkom5 h>monie zal zijn1 zull5      
/or5de kra*t5 optr$54 ,er is dus e5     
afwissel+ van ont/aan en v]gaan1 het    
w]eldword5 ges*i$t rhytmis*4 ,ma>1 als  
het e5e sy/eem t5iet gegaan is1 zull5   
we] &]e kunn5 ont/aan4    ,biologie4    
,bizond]e wa>de he*t ,sp5c] aan de      
biologie4 ,ook voor de practijk zal zij 
groote beteek5is hebb54 ,hij ontwikkelt 
hi] de g$a*te1 dat er e5 voortdur5de    
aanpass+ plaats v9dt4 ,op e5 organisme  
w]k5 kra*t5 94 ,het ond]gaat nu v]&]+51 
die het ges*ikt] mak5 om te lev5 9 de   
om/&igh$51 wa>9 het geplaat/ is4        
,v]worv5 eig5s*app5 kunn5 ov]]v54 ,aan  
dez5 regel h\dt ,sp5c] va/ en 9 zijn    
laat/e lev5sj>5 heeft hij di5 nog met   

w>mte v]d$igd4 ,wanne] m5 aannam1 dat   
v]worv5 eig5s*app5 ov]]fd51 z\ er hoop  
zijn op spo$ig] vooruitgang van het     
m5s*elijk gesla*t4  ,op het gebi$ d]    
k5ni/heorie en d] e?iek geeft de        
ontwikkel+sg$a*te ,sp5c] geleg5heid op  
te tr$5 tuss*5 ,locke1 ,mill e5]-1 ,kant
 &]zijds4 ,hij erk5t met ,kant en teg5  
,mill1 dat onze e]/e d5kwett5  priori   
zijn en niet uit de erv>+ van het       
individu /amm54 ,ma> 9 laat/e in/antie  
zijn ze to* op erv>+ gegrond3 het is de 
erv>+ van millio55 g5]aties1 die nu voor
 ons e5 absoluut noodw5dig k>akt] heeft4
 ,met de intutieve e?iek is 't ev5e5s4  
,ook da>9 zit de erv>+ van lang5 tijd4  
,er is ge5 sympa?ie1 omdat 't nut die   
vroeg1 ne53 er 0 sympa?ie1 die bleek    
nuttig voor de welva>t van 't geheel en 
zoo heeft ze zi* 9 de m5s*5 /a&e geh\d54
 ,ook het e?is* lev5 v]toont de         
integratie1 diff]5tier+ en det]m9e]+4   
,er is veel me] sam5hang bij e?is*      
h&el51 me] conc5tratie1 wat bijv4 9 de  
zelfbehe]s*+ uitkomt4  ,bij egosme is de

 gezi*tskr+ eng4 ,wie e?is*e doele9d5   
zoekt1 ontwikkelt me]2 alles wat 9 hem  
is1 is niet bep]kt door eig5belang3     
diff]5tier+4 ,het e?is* lev5 is bepaald 
door va/e beg9sel5 en lijn51 is niet1   
als bij d5 ego/ speelbal van all]lei    
invlo$3 det]m9atie4  ,de hoog/e trap is 
de organis*e moraliteit3 het go$e wordt 
niet uit pli*t1 uit nood g$aan4 ,zooals 
e5 mo$] zi* ha> k9d1 de kun/5a> zi* zijn
 w]k geeft1 volbr5gt deg5e1 die         
organis*e moraliteit bezit1 zijn pli*t4 
,ook 9 het /aatslev5 heeft de evolutie1 
de geleidelijke ontwikkel+ e5 groote    
rol4 ,m5 moet niet te spo$ig van opvo$+ 
en wett5 v]&]+ v]wa*t53 er is e5 lange  
ontwikkel+sweg noodig4 ,de opvo$+ moet  
dus het individu en e5 volk zoo spo$ig  
mogelijk 9 aanrak+ br5g5 met de         
w]kelijkheid1 opdat er aanpass+ plaats  
v9de #cb4 ,m5 mag wel hop51 dat er      
vooruitgang zal kom51 en e5 /aat zi*    
v]d] zal ontwikkel54  ,sp5c]'s invlo$ is
 ze] groot gewee/4 ,zijn w]k5 zijn      
v]taald 9 bijna alle ,europees*e tal51 9

 't ,*9ees* en ,japans*4 ,9 de wet5s*ap 
w]d de ontwikkel+sg$a*te op all]lei     
gebi$ toegepa/4 ,wij kunn5 ?ans wel     
zegg51 dat op s*i] ge5 wet5s*appelijk   
t]re9 de evolutioni/is*e g$a*te zond]   
invlo$ is geblev54  ,het spreekt1 dat   
,sp5c] 9 e5 w]k1 dat #cf ja> voor zijn  
ont/aan noodig _h en ov] zoo e5 massa   
feit5 liep1 detailf\t5 maakte1 dat hij  
zijn inzi*t5 wijzigde4 ,zijn groots*e   
=mule intuss*5 wordt bij onze           
teg5woordige k5nis door vel5 uit]mate   
ges*ikt gea*t1 om li*t te w]p5 op vele  
feit5 en als e5 ri*tsno] te di55 bij    
ond]zoek4         ,,ho(d/uk ,,xiii4     
,,het ,,positivisme ,,9 ,,n$]l&4    #cg4
 ,inleid5de ,opm]k+54  ,w]p5 we e5      
vlu*tig5 blik op de ontwikkel+ van het  
wijsge]ig d5k5 9 ons l& #cc4 ,9 de      
,middeleeuw5 0 er 9 de ,n$]l&5 e5       
lev5dige belang/ell+ voor de wet5s*app54
 ,voor de v]spreid+ de$ de door ,ge]t   
,grote ge/i*te ,bro$]s*ap des ,geme55   
,lev5s ze] veel4 ,9 de kloo/]s bloeide  
hi] en da> e5 innige my/iek4 ,de        

,navolg+ van ,*ri/us is de s*oon/e      
vru*t4 ,aan de ,r5aissance _h ons l& ha>
 deel4 ,agricola en ,gans=t w>5 k5n]s d]
 klassiek51 ,erasmus e5 bezadigde1 fijne
 gee/ van bek5de gele]dheid #cd4 ,dirk  
,volck]tszoon ,coornh]t gevoelde zi* tot
 het ,/ocisme d] ,rome95 aangetrokk5 en 
v]taalde ,cic]o's ,pli*t5 en ,botius'   
,v]troo/+ d] ,wijsbege]te 9 go$ ,holl&s*
 proza4  ,na onz5 op/& teg5 ,spanje kom5
 de ,hooges*ol53 ,leid5 7#aege71 ,gron+5
 7#afad71 ,utre*t 7#afcf71 het a!nem te 
,am/]dam4 ,ook 9 ,franek] en ,h>d]wijk  
w>51 9 de #ai;de eeuw opgehev51 inri*t+5
 voor ,hoog] ,ond]wijs4  ,da> w]d       
ond]ri*t gegev5 9 wijsbege]te1 mee/al 9 
de le] van ,ari/oteles1 9 de            
middeleeuws*e s*ola/iek1 paskla> gemaakt
 voor het ,prote/antisme4 ,9 de hevige  
twi/5 d] godgele]d5 ond]l+ w]d de       
wijsbege]te betrokk5 en h>e             
v]teg5woordig]s zelf /r$5 dikwijls teg5 
elka> op heftige wijze4 ,het v]blijf van
 ,desc>tes hi] te l&e 0 gun/ig voor de  
v]spreid+ zijn] d5kbeeld54 ,naa/        

,geul9cx1 d5 mee/ beteek55de1 op wi5s   
w]k de a&a*t we] geve/igd te hebb51 e5  
d] v]di5/5 van ,l& is1 w>5 er e5 aantal 
&]e ,c>tesian54 ,heftig5 /rijd hadd5    
deze soms te vo]5 met de ,calv9i/is*e   
pr$ikant5 en pr(essor5 9 de !ologie1    
ond] wie ,voetius te noem5 is4  ,na     
,desc>tes de$ ,sp9oza zijn invlo$ geld51
 do* niet 9 die mate en erk5de          
v]teg5woordig]s van zijn sy/eem v9dt m5 
niet opgegev5 #ce4  ,de aufklrung/ijd   
de$ zijn invlo$ ze] 9 ,n$]l& gevoel54   
,i,jverig w]d hi] 9 de #ah;de eeuw      
all]lei natuur/udie beoef5d 7,i1 #ccf7  
en m5ig w]k1 dat 9 het buit5l& niet     
v]s*ijn5 kon1 v]s*e5 hi]4 ,newton's le] 
w]d hi] +evo]d door 's ,graves&e1 9     
#agag hoogle]a> geword54 ,moeielijke    
vraag/ukk5 g+ m5 lief/ uit d5 weg4 ,de  
toon w]d v]draagzam]4 ,de s*]pe puntjes 
slep5 af4 ,9 't kort1 het geheele beeld 
dat ons de a*tti5de eeuw v]toont1 9     
politiek1 lett]5 en kun/1 op5ba>t zi*   
ook op wijsge]ig gebi$3 v]vlakk+ en     
v]breid+1 ge5 v]diep+2 ru/ en vr$e en   

veilig bezit1 ge5 /rijd1 om te v]w]v5   
no* om te v]d$ig54  ,ov] het geheel     
k5m]k5 zi* de laat/e dag5 van de        
republiek d] v]e5igde ,n$]l&5 door e5   
neig+ om de teg5/ell+5 van het          
maats*appelijk lev5 glad te slijp51 en  
de ho$anigh$5 te v]toon5 van gematigde1 
v]draagzame1 zelfbehe]s*5de li$51 die   
me] bezorgd zijn voor het beh\d hunn]   
reputatie van fatso5 en a*tb>5 w&el1 dan
 bege]ig na> d5 l( van h51 met wi5 ze   
to* wel nooit 9 p]soonlijke aanrak+     
zull5 kom54  ,door al de gevoeligheid   
van d5 vrij5 burg] op het /uk van eig5  
wa>digheid loop5 de pret5ties van e5    
ijdel man go$e kans op wre$e bespott+1  
zoodat al?ans e5 v]toon van bes*eid5heid
 v]pli*t wordt g]ek5d1 en de bitt]e     
polemiek51 wa>9 zi* 9 d5 oud5 tijd sekt5
 en s*ol5 botvi]d5 e5 veel za*t]1 &]5   
z\d5 zegg5 makk]1 vorm hebb5 aang5om54  
,s$]t het opkom5 d] nieuw]e philosophie1
 zal m5 aan de ,n$]l&s*e hooges*ol5     
bijna ge5 wijsge]ig ond]ri*t ontdekk51  
dat niet het m]kteek5 draagt hetzij van 

,frans*e1 ( ,engels*e1 ( ,duits*e       
s*rijv]s1 al na> de invlo$5 die bij de  
ontwikkel+ d] ond]s*eid5 p]son5 ov]weg5d
 w>54  ,als er 9 de wijsbege]te sprake  
kan zijn van e5 vad]l&s*5 smaak1 dan kan
 die bewoord+ di55 om afke] aan te duid5
 van p>adox5 en van ov]haa/e            
gevolgtrekk+51 gepa>d aan v]lang5 na>   
jui/e inli*t+1 en tev5s1 s9ds de        
,sokratis*e s*ol5 bet] be/ude]d zijn1 e5
 groot5 e]bi$ voor de ho(dmann5 dez]    
s*ol5 als toonbeeld5 van held] v]/& en  
van oog voor al wat go$ en s*oon is4    
7,l&74  ,to5 ,kant b]oemd begon te      
word51 de$ zi* ook 9 ,n$]l& zijn invlo$ 
geld51 en mog5 we1 wat wel bijna zek]   
is1 9 d5 roman ,s>a ,burg]h>t #cf e5    
getr\we afspiegel+ zi5 van het lev5 onz]
 gego$e gez9n5 van di5 tijd1 dan maakte 
zijn wijsbege]te zelfs e5 voorw]p van   
dagelijks*e conv]satie uit4 ,we wez5 er 
re$s op1 hoe ,k9k] zijn aanhang] 04 ,de 
,am/]damm] ,van ,hem]t is naa/ hem te   
noem54  ,i,jverige belang/ell+ betoonde 
,n$]l& 9 't beg9 d] #ai;de eeuw ook 9 de

 ,grieks*e wijsbege]te4 ,tib]ius        
,hem/]huis 7#afhe--agff7 _h hi] de      
liefde voor de /udie van 't ,grieks* we]
 opgewekt2 zijn zoon ,franois           
7#agbb--agij71 e5 groot ,haags* he]1 0  
e5 bewond]a> van ,plato en vi]de        
ja>lijks d5 geboort$ag van ,socrates4   
,9 't beg9 d] eeuw 0 ,van ,heusde de /] 
van ,utre*t1 me] e5 fijn en smaakvol    
lett]kundige1 dan e5 wijsge]4 #cg  ,het 
idealisme vond hi] ev5e5s aanhang4 ,9 de
 j>5 om/reeks '#cj w]d belang/ell+ voor 
,hegel getoond 9 d5 ,haag4  ,de         
hoogle]a> ,m>t9us van d] ,hoev51 zoon   
van d5 bek5d5 godgele]de en kanselr$5a> 
,abraham des ,amorie van d] ,hoev5 hield
 9 #ahfj voordra*t5 ov] wijsbege]te te  
,am/]dam voor e5 groot publiek1 dat1    
geboeid door e5 zeldzaam ma*tige        
welsprek5dheid1 met de groot/e          
belang/ell+ na> de uite5zett+ d]        
v]s*ill5de /elsels lui/]de4 ,quack1 die 
het lev5 van d5 ongelukkig5 gele]de 7hij
 v]viel e]/ 9 waanz9 en sleepte lat] nog
 na g5ez+ e5 ell5dig1 somb] be/aan      

voort7 bes*rev5 heeft1 deelt enkele     
fragm5t5 uit zijn r$evo]+5 mee1 die re*t
 s*ijn5 te gev51 hem tot e5 aanhang] d] 
ideali/is*e wijsbege]te te rek554  ,ma> 
ook het positivisme de$ zijn invlo$     
geld54 ,er w>5 er hi]1 die ,comte       
/(felijk /eund54 ,en 9 ,opzoom] vond dan
 de s*ool van ,mill en ,comte e5        
glanz5d5 v]teg5woordig]1 die op het     
gee/elijk lev5 van de #ai;de eeuw 9 ons 
vad]l& e5 diep5 invlo$ oef5de4          
#ch4 ,opzoom]4  ,cornelis ,willem       
,opzoom] w]d 9 #ahba te ,rott]dam       
gebor51 /ude]de te ,leid5 9 de re*t51   
w]d 9 #ahde voor de beantwoord+ e5]     
prijsvraag bekroond1 promove]de 9       
hetzelfde ja> tot mee/] 9 de re*t51 en  
w]d het volg5de ja> tot hoogle]a> 9 de  
wijsbege]te aan de ,univ]siteit te      
,utre*t b5oemd4 ,hij aanva>dde zijn ambt
 met e5e r$e3 ,de wijsbege]te d5 m5s*   
v]zo55de met zi* zelv54 ,hij toonde e]/ 
aan1 hoe er e5 /adium van ons*uld is1   
wa>9 de m5s* zijn z9n5 v]tr\wt en ge5   
twijfel k5t4 ,zoo w&elt hij voort 9     

kalm5 vr$e met zi* zelv51 9 d5 o*t5d des
 lev5s1 door het za*te morg5rood bes*554
  ,ma> nu komt1 na de ons*uld van het   
gelo(1 de /rijd van het ond]zoek4 ,de   
vraag ont/aat3 van wa> onze k5nis8  ,van
 ,locke tot ,fi*te loopt de weg4  ,hoe  
kom5 de voorw]p5 tot onze k5nis8 0 de   
groote lev5svraag geword54 ,de v]e5ig+  
van de twee l$5 di] teg5/ell+ 0 de taak1
 die het d5k5 zi* voor/elde4 ,m5 begon  
met alle wa>heid 9 de voorw]p5 te       
plaats51 en het d5k5de subject als e5   
bloot5 wasklomp te bes*\w51 die de      
indrukk5 sle*ts 9 zi* opnam en bewa>de4 
,het scepticisme 0 de p]iode van        
ov]gang1 en toonde aan1 dat die voorw]p5
 door d5 /rijd1 die ze k5m]kte1 ons tot 
ge5e w>e k5nis kond5 leid54 ,da>om      
beproefde de gee/ zijne taak van d5 &]5 
kant te v]vull54 ,de wa>heid w]d 9 d5   
d5k5d5 gee/ ov]gebra*t en de voorw]p5   
w>5 alle5 voortbr5gsel5 zijn] h&el+51   
alle5 zijne voor/ell+54 ,i$] d] l$5 van 
de groote teg5/ell+ 0 op zijne beurt op 
d5 voorgrond geplaat/1 en _h het &]e lid

 uit zi* voortgebra*t4 ,van de voorw]p5 
uitga&e _h de wijsbege]te tot           
mat]ialisme gevo]d2 van d5 gee/ zi*     
v]heff5de _h zij het idealisme tot ha>  
resultaat4 ,9 ge5 van beide ri*t+5 _h   
zi* de m5s* bevr$igd gevond54  ,er moe/ 
dus e5 d]de /&punt word5 gezo*t3 ,de    
v]zo5+ van het wet51 en 9 deze p]iode   
moet5 h>t en v]/& niet met elka> 9 /rijd
 zijn4 ,de v]zo5+ heeft ,opzoom] dan    
gevond5 9 e5 godsdi5/ig-wijsge]ig       
/elsel1 dat zi* nauw bij ,krause        
aansluit1 dat 9 n punt van ,hegel       
v]s*ilt4 ,deze plaat/ ons op d5 re*t5   
weg1 ma> wij moet5 n /ap v]d] gaan3 ,god
 moet niet alle5 opgevat word5 als het  
beg9sel1 dat 9 de w]eld1 9 het uit]lijke
 w]kt1 ma> als de gee/1 die behalve deze
 w]kzaamheid1 nog e5 inn]lijk be/aan    
heeft1 dat hem bov5 de w]eld v]heft1    
ev5als het d5k51 gevoel5 en will5 d5    
gee/ v]heft bov5 de w]kzaamheid1 die hij
 9 het li*aam v]toont4  ,op dit /&punt  
nu is er v]zo5+4  ,wijsbege]te en       
godsdi5/1 vroeg] telk5s v]deeld en elk&]

 de zege betwi/5de1 zijn ?ans t5 innig/e
 v]bro$]d4 ,wat de hoog/e wa>heid d]    
laat/e is1 dat is tev5s de hoog/e1 de   
alomvatt5de wa>heid d] e]/e4 ,sle*ts    
hi]9 be/aat het v]s*il1 dat de godsdi5/ 
nog onmiddellijk en zond] bewu/heid     
datg5e is1 wa>toe de wijsbege]te met    
volkom5 bewu/zijn zi* v]hev5 heeft4     
,deze r$e de$ e5 /orm van v]ontwa>dig+  
opgaan4 ,miss*i5 w>e het zelfs gelukt1  
,opzoom] van zijn ka!d] te dr+51 indi5  
hij niet 9 die bange dag5 door e5 s*ild 
van a*tb>e mann5 w>e g$ekt geword51 die 
g]egeld naa/ de /ud5t5 op de            
collegebank5 plaats nam5 om zijne less5 
aan te hoor54 7v4 d4 ,wijck74  ,9 #ahdh1
 nadat ,opzoom] twee j>5 pr(essor is    
gewee/1 ontplooit hij e5 nieuw va&el3   
dat d] erv>+swijsbege]te4  ,als         
erv>+swijsge] heeft hij zijn ma*tig5    
invlo$ do5 geld54 ,hij /eunde           
ho(dzakelijk op buit5l&s*e voorgang]s4  
,bes*am5d /aan de natuurwet5s*app5 da>  
voor ons2 en als zij ons1 die met d5    
gee/1 met d5 /aat1 met de maats*appij   

ons bezig hield51 ern/ig afvrag53 wat   
hebb5 uwe navors*+5 9 zoovele eeuw5 tot 
/& gebra*t8 ,welke wa>heid hebt gij     
va/ge/eld8 ,welke v]bet]+ van het lot   
uw] m$em5s*5 is van u uitgegaan8 v]n$]5d
 zal onze bek5t5is zijn4 ,de wijsbege]te
 heeft de groote le5spreuk van ,bacon3  
nut en vooruitgang6 9 d5 w9d geslag51 en
 het v]get51 dat ond]zoek tot k5nis1    
k5nis tot voorspell51 voorspell5 tot    
h&el5 ons leid5 moet4  ,ma> de h>de les 
d] ond]v9d+1 die het geb\w h>] /elsels  
heeft omv]geworp51 is niet vru*teloos   
gewee/4  ,wa> ijdele bespiegel+ het mee/
 woek]de1 da> zelfs hoor5 wij ov]al het 
woord3 lat5 wij t]ugke]5 tot de erv>+1  
tot d5 weg1 ons door ,bacon gewez54     
,als onmiddellijke voorgang]s noemt hij 
zelf ,h]s*el1 ,:ewell1 ,mill en ,comte4 
,na de besprek+ van ,mill's logica      
behoev5 wij niet uitvo]ig op die van    
,opzoom] 9 te gaan #ch4 ,hij bepaalt zi*
 tot het beh&el5 d] middel5 om k5nis te 
v]krijg5 en toont zi* afke]ig van alle  
diep]e bespiegel+1 ma> zijn held]e      

uite5zett+51 zijn aanwijz5 van f\t51 die
 m5 li*t begaat bij wet5s*appelijk      
ond]zoek1 zijn ook nu nog zr le]zaam4   
,vor de teg5woordige hoog]-ond]wijswet  
7#ahgg7 0 het volg5 van colleges voor de
 wijsbege]te v]pli*t5d voor e5 veel     
groot] aantal /ud5t5 dan ?ans en da>door
 _h ,opzoom]1 die ze] welsprek5d 0 en   
zijn le]l+5 wi/ te beziel51 enorm5      
invlo$4 ,m5 ond]s*atte di5 voor de      
geheele beoef5+ d] wet5s*app5 9 ons     
vad]l& niet4  ,opzoom]'s aanbevel+ van  
erv>+ 0 9 #ahdh 9 zek] opzi*t nieuw en 9
 i$] opzi*t nuttig4 ,wij lev5 zoo snel  
en v]get5 zoo gauw1 dat wij telk5s geva>
 loop5 ondankba> te word5 teg5ov] h51   
die d5 go$5 weg gewez5 hebb51 to5 deze  
nog niet zoo algeme5 gevolgd w]d4 ,9    
#ahga v]telde ,helmholtz1 dat hij 9     
#ahcb tot groote tevr$5heid zijn]       
sup]ieur5 e5 voordra*t _h geh\d5 ov] de 
op]atie van blo$ad]-gezwell51 ma> hij _h
 nog nooit e5 blo$ad]-gezwel zi5 op]e]54
  ,9 #ahdh 0 het e5 v]di5/e van         
,opzoom]1 erv>+ tot de blijde boods*ap  

van d5 dag te mak54 ,?ans wet5 all51    
dat1 zoo m5 de feit5 wil le]5 k5n51     
welke tot e5 kr+ van ond]zoek behoor51  
m5 die feit5 zelve moet lat5 sprek5 en  
niet ma> vrag53 ,wat zegg5 &]5 er ov]8  
,hoe oordeelt de doorlu*tige ,a en wat  
zegt de s*]pz9nige ,b8  ,?ans wet5 all5 
dat e5 wet5s*appelijk man de            
w]kelijkheid niet v]wr+t na> zijn       
inzi*t51 ma> zijn inzi*t5 ri*t na> de   
w]kelijkheid4 ,m5 weet dit zoo go$ en   
zoo algeme5 ook om deze r$51 dat        
,opzoom] 9 zijn less5 ov] logica 444 het
 aan duiz5d5 heeft +epr5t4 ,door zijn   
woord heeft hij de kra*t van m5ig       
vooroordeel gebrok5 en d5 groei d]      
wet5s*ap bevord]d4 ,wat hij wil is1 dat 
m5 ook op gee/elijk gebi$               
onvoorwa>delijk buige voor het gezag d] 
feit51 ijv]ig zij 9 het v]zamel5 van    
gegev5s1 s*ijn en w]kelijkheid          
zorgvuldig ond]s*eide1 all]wege vors*e  
na> het v]b& van oorzaak en gevolg1 zi* 
niet aan woord5spel bezondige en niet de
 uitkom/ van ond]zoek va//elle vr nog   

het ond]zoek begonn5 is4 7v4 d4 ,wijck74
  ,opzoom] ond]s*eidt vijf k5bronn5 d]  
wa>heid4 ,z9nelijke wa>nem+ lev]t ons de
 ruwe b\w/(1 wa>uit de natuurk5nis wordt
 opgetrokk5 7#a74 ,ma> de m5s* is ook e5
 wa>de]5d wez54 ,hij /aat niet alle5    
v]/&elijk1 ma> ook gevoel5d teg5ov] de  
d+54 ,hij regi/re]t niet alle51 ma>     
taxe]t ook4 ,sommige v]wekk5 e5 aang5aam
 ( e5 onaang5aam gevoel1 &]e word5      
s*oon1 d]de go$ g5oemd4 ,en zoo zijn er 
dus nog drie k5bronn5 van wa>heid3      
gevoel van lu/ en onlu/1                
s*oonheidsgevoel1 z$elijk gevoel4       
7#b--d74  ,beh&elt ,opzoom] 9 zijn3 ,de 
weg d] wet5s*ap vooral de e]/e k5bron1 9
 zijn3 ,de wa>heid en ha> k5bronn5 #ci  
wordt gesprok5 ov] het z9nelijk-1 het   
s*oonheids- en het z$elijk gevoel4 ,de  
vijfde k5bron1 het godsdi5/ig gevoel1   
heeft ,opzoom] niet zoo spo$ig beh&eld4 
,hij de$ het 93 ,de ,godsdi5/ 7#ahfd7 en
 ,onze ,godsdi5/ 7#ahge74 ,door zijne   
bes*\w+5 w]d ,opzoom] het ho(d e5]      
geheele !olog5s*ool en oef5de hij ook   

groot5 invlo$ uit op 't k]kelijk lev54  
,hij v]w]pt besli/ alle bewijz5 voor 't 
be/aan van ,god1 ma> me5t1 dat het wl   
be/aan ,gods ons blijkt uit ons gevoel  
van afhankelijkheid aan e5 hoog]e ma*t4 
,e9delijk gevoelt zi* de m5s* zelfs 9   
zijn be/aan afhankelijk van e5 hoog]e   
ma*t1 wi] wett5 hij tev5s 9 de uitsprak5
 van zijn z$elijk gevoel opm]kt4 ,dit   
gevoel is de b\w/( d] godsdi5/le]4      
,nadrukkelijk v]kla>t 7,opzoom]71 dat   
niem& de kra*t v9d5 z\ om1 desnoods ond]
 v]zet van de geheele w]eld1 te ijv]5   
voor wat hem go$ en noodig s*ijnt1 indi5
 hij niet gelo(de1 gelo(de aan de       
s\v]e9iteit van het z$elijke4 ,dit is   
teleologie1 v]tr\w51 dat het lev5 van d5
 m5s*1 dat de w]eld1 wa>9 dat lev5      
geworteld is1 z9 heeft1 ook al zijn wij 
niet 9 /aat1 di5 z9 te noem52 het is    
gelo( zond] bewijs1 ma> hetwelk be/aan  
zal1 zoolang de h&5 niet v]slapp5 en de 
m5s* niet 9 lu/elooze traagheid n$]z9kt4
  ,9 de e]/e p]iode van zijn d5k5 a*tte 
,opzoom] zi* 9 /aat d5 diep/5 grond d]  

d+5 te peil54 ,lat] zeide hij met ,goe!3
 het s*oon/e geluk van d5 d5k5d5 m5s*   
be/aat 9 het uitvors*5 van wat          
begrijpelijk is1 9 ru/ige v]e]+ van het 
onnaspeurlijke4  ,opzoom] is er vrijwel 
9 geslaagd te toon51 dat v]e]+ van d5   
diep/5 grond van wat is en ges*i$t tot  
de onuitroeib>e trekk5 d] m5s*elijke    
natuur behoort4 7v4 d4 ,wijck47         
,behalve op wijsge]ig gebi$ maakte      
,opzoom] zi* ook groot5 naam als        
re*tsgele]de4 ,lev5dige belang/ell+     
toonde hij ook voor de s*oone kun/54    
,het groote succes zijn] do*t]1 de zoo  
begaafde romans*rijf/] ,wallis1 0 voor  
hem e5 groot g5oeg54 ,ha> man1 de       
,honga>s*e hoogle]a> ,von ,antal1 s*reef
 9 't ,duits* e5 ze] go$ ov]zi*t van de 
ges*i$5is d] wijsbege]te 9 de ,n$]l&54  
,opm4 ,tot ,opzoom]'s le]l+5 behoor5    
,all>d ,pi]son en ,jhr4 v4 d4 ,wijck4   
,pi]son heeft ov] tal van belangrijke   
ond]w]p5 9 't ,holl&s* ges*rev54 ,e5    
,lev5sbes*\w+ en ,wijsge]ig ond]zoek    
zijn uit wijsge]ig oogpunt 't           

voornaam/e4 ,zijn biografie geeft ,pr(4 
,a4 ,s4 ,nab]2 e5 fijne /udie ov] hem1  
voornamelijk als wijsge]1 ,jhr4 v4 d4   
,wijck 9 ,mann5 van ,beteek5is4  ,deze  
laat/e vond op zijne beurt zijn         
lev5sbes*rijv] 9 zijn opvolg] op d5     
,utre*ts*5 ,le]/oel3 ,dr4 ,p4 ,h4       
,ritt]4 7,mann5 van ,beteek5is1 ,,xxxv1 
#b--c74 ,v4 d4 ,wijck g+ lat] 9 de      
k5nisle] &]e inzi*t5 dan ,opzoom]       
huldig54 ,de grijze gele]de is nu ook   
nog na zijn #gj/e ja> w]kzaam en geeft  
zijn fijn-ges*rev5 en g$a*te artikel5   
mee/ 9 ,onze ,eeuw4       #ci4          
,multatuli4  ,multatuli is ge5 wijsge]  
gewee/1 ma> e5 lett]kundige4 ,hij heeft 
e*t] e5 tijdlang e5 groot5 invlo$ gehad 
op ons gee/elijk lev54 ,hij heeft       
afbrek5d gew]kt4 ,ma> ook opb\w5d4 ,voor
 vel5 is hij de v]kondig] van e5 nieuw  
ideaal gewee/4 ,en van m5ige mod]ne     
g$a*te is hij de voorloop]4 ,multatuli  
is de h]aut gewee/ van aufklrungsideal54
 ,hij heeft die 9 omloop gebra*t door   
zijn s*itt]5d5 /ijl4 ,9 de wet5s*ap 0   

ge5 zijn] ideen s*i] nieuw1 ma> nieuw   
w>5 ze wel voor m5ige51 die ze bij hem  
las4 ,de man d] wet5s*ap zei miss*i5    
dezelfde d+51 ma> voorzi*tig1 beho$zaam1
 ,multatuli sprak zijn gevoel5s uit met 
de groot/ mogelijke s*]pte4  ,d5        
godsdi5/ig5 twijfel heeft hij geuit 9   
zijn bek5d ,geb$ van d5 ,onwet5de4 ,het 
is de al\de kla*t van het twijfel5d     
godsdi5/ig gemo$1 van het gesl+]d h>t1  
ma> nieuw voor ,n$]l&s*e oor5 9 dez5    
vorm4  ,de bijbelcritiek 0 niet onbek5d 
9 ,n$]l&4 ,multatuli plaat/e 9 e5s de   
bijbelv]hal5 naa/ de my!n d] ,griek51   
,jahwe d] ,israliet5 naa/ ,zeus4  ,dat  
ond] s*ijn en mom van godsdi5/ all]lei  
ong]e*tigheid kon s*uil gaan1 _h ,n$]l& 
al me] dan twee eeuw5 uit ,vondel's     
,roskam kunn5 le]51 als het 't niet _h  
will5 hoor5 en lez5 uit d5 bijbel1 het  
klassieke boek van d5 godsdi5/1 zelf4   
,ma> ,multatuli teek5de met s*]pe lijn5 
de figur5 van ,droog/oppel en dom9ee    
,wawela>1 van de oef55de juffr\w ,laps4 
,dat er 9 alle bizond]e religies 't     

algeme5 m5s*elijke te wa>de]5 01 hadd5  
de #ah;de-eeuws*e de/51 ook hi] ge5     
onbek5d51 re$s v]kondigd4 ,multatuli    
laat ons reiz5 met e5 go$ geloovig      
ka?oliek1 br5gt ons bij ,mahom$an51 doet
 het gelo( meevoel5 van e5              
or?odox-prote/ant /raatpr$ik]4  ,dat    
niet alles om d5 m5s* is1 0 s$]t        
,cop]nicus' dag5 geme5go$ van het       
,europees* wet5s*appelijk d5k54 ,ma> met
 n beeld weet ,multatuli dat toe te     
li*t51 zooals hij met n s*]p gezegde de 
ondoelmatigh$5 9 de natuur1 het lev5 van
 het e5e s*epsel t5 ko/e van het &]e1   
weet aan te gev54  ,hij heeft het1 door 
h]haald betoog ( le]5d voorbeeld zijn   
volk will5 inpr5t51 dat het             
natuurgebeur5 na> va/e wett5 ges*i$t4   
,het 0 bek5d en het wond]5gelo( 0 door  
vel5 ev5e5s v]lat53 ,multatuli zette 't 
9 het held]/e li*t4  ,de lu/ tot /udie  
d] natuur1 de afke] van wijsbege]te zat 
er diep 9 om/reeks '#ej en '#fj4        
,multatuli vroeg telk5s om natuurkunde1 
om physica1 ma> om 's hemelswil ge5     

bov5natuurkunde1 ge5 metafysica4 #dj    
,zuiv]5 wilde hij de m5s*5 van dwal+1   
ma> ge5 nieuwe lev5sbes*\w+1 ge5 nieuwe 
dwal+ er voor 9 de plaats gev54 ,hij    
bege]de te v>5 zond] lek4  ,dat er hoog]
 z$elijkheid 0 dan engh>tig tijdsfatso51
 _h m5 9 ,n$]l& ook van ,jezus kunn5    
le]51 die d] gevall5 vr\w v]gev5de      
woord5 toevoegde en het ,kon9krijk ,gods
 /elde bov5 wet en g]e*tigheid4  ,ma> e5
 groot deel van ons volk s*e5 het       
duidelijk] te word5 to5 ,multatuli het  
uitsprak1 dat z$elijkheid niet z$e is4  
,en het jonge ,n$]l& vooral dweepte met 
d5 man1 die le]a>de1 dat de z$elijkheid 
bov5 d5 navel woont4  ,zoo heeft        
,multatuli dus ge5 nieuwe ideen         
uitgesprok5 9 wet5s*appelijk5 z94 ,ma>  
to* wel 9 deze beteek5is1 dat hij zei1  
wat nieuw 0 voor vel5 zijn] lez]s4 ,dat 
kwam1 doordat hij zi* ri*tte tot veel   
bre$] kr+51 doordat hij e5 aan 't       
p>adoxale gr5z5d5 vorm koos4 ,als ik e5 
beeld z\ mog5 gebruik51 z\ 't dit zijn3 
,multatuli v]h\dt zi* ongeve] tot de    

wet5s*ap zooals de ,frans*e ,aufklrung  
tot de ,engels*e4 ,en zooals de ,frans*e
 v]li*t+ op heel het cultuurlev5 d]     
#ah;de eeuw ha> m]k zette1 zoo oef5de   
,multatuli 9 ,n$]l& e5 geweldig5 invlo$ 
uit3 het gee/eslev5 d] #ai;de eeuw1     
vooral van tal van kr+5 buit5 die d]    
wet5s*ap1 is zond] ,d\wes ,dekk] niet te
 v]/aan4 ,nu de bl9de v]e]+ van zijn    
p]soon en w]k5 vrij wel gewek5 is1 nu de
 m5s*5 mr en diep] k5nis will5 dan      
,multatuli kon gev51 is miss*i5 ook de  
tijd gekom51 om af te zi5 van uitsluit5d
 wroet5 9 zijn privaat lev51 op te h\d5 
met kle+ee/ige discussies ov] 't al (   
niet w>e van sommige feit5 uit de       
,havela>zaak1 en 9 hem d5 di*t]lijk5    
d5k] te zi51 die beweg5d w]kte op het   
gee/eslev5 9 ons l&1 en wi5s w]k5 9     
woord5 uitdrukt5 wat er onbewu/ leefde 9
 vele ho(d5 en h>t54         ,,ho(d/uk  
,,xiv4  ,,het ,,positivisme ,,9 ,,&]e   
,,l&54    #dj4 ,de crim9eele            
an?ropologie4  ,inleid5de opm]k+54      
,itali 0 niet zond] invlo$ gewee/ op de 

ontwikkel+ van het d5k54 ,9 de          
,middeleeuw5 _h het aan de s*ola/iek ha>
 groot/5 d5k] gegev53 ,?omas van ,aqu9o4
 ,de r5aissance 0 er begonn5 en _h er   
gebloeid 9 lett]kunde1 s*ild]kun/ en    
beeldh\wkun/4 ,zij _h zi* da>           
voortgezet4 ,de natuurfilos(5 die1 zond]
 zelf het zaad te zaai51 wa>van wij nu  
d5 oog/ g5iet51 to* onkruid gewi$ hadd5 
en d5 grond losgewoeld1 ,campanella1    
,telesio1 ,bruno w>5 ,italian54  ,wat   
,huxley 0 voor ,d>w91 onv]moeid v]breid]
 van ideen1 0 ,bruno voor ,cop]nicus4   
,en e9delijk 0 e5 d] grondlegg]s d]     
mod]ne natuurwet5s*ap e5 ,italiaan3     
,galilei4 ,het /aatsre*t en de /aatsle] 
_h er zijn beoef5a>s gevond53 naa/ en   
bov5 ,campanella /aat ,mac*iavelli4     
,itali wekt op4 ,itali spoort aan1      
prikkelt tot ond]zoek1 gaat voor op     
nieuwe ban54 ,ma> aan ,engel&1          
,frankrijk en ,duits*l& is 't bes*or51  
het da> begonn5e voort te zett54        
,g$ur5de twee en e5 halve eeuw leidt    
,itali niet4 ,er is filos(ie1 ma> zij   

oef5t ge5 m]kwa>dig5 ( beteek55d5 invlo$
 uit4 ,9 de laat/e helft d] #ai;de eeuw 
wordt dat &]s4 ,het positivisme doet er 
zijn into*t4 ,rob]t ,ardigo1 die zi* van
 't ka?olicisme afw5dt1 is miss*i5 9    
dez5 tijd voor ,itali de groot/e d5k]4  
,ma> voor 't ,europees* gee/eslev5      
krijgt ,itali beteek5is door zijn       
positief psy*ologis*e s*ool1 die ook nu 
we] me] prikkel5d en vonk5sla& is1 dan  
voltooi5d en b\w5d4 ,9 't bizond] ri*tte
 zi* de a&a*t op d5 misdadig] #da en    
hi]aan gaf ,caes>e ,lombroso1 hoogle]a> 
9 de g]e*telijke g5eeskunde te ,turijn1 
e5 groot5 /oot4 ,voor e5 niet-deskundige
 is het gew5s*t zi* tot het con/ate]5   
van dit feit te bepal54 #db ,hij kreeg  
da> v]s*ill5de le]l+5 en m$e/&]s1 o4 a4 
de 9 ons l& ook bek5de ,enrico ,f]ri4 ,9
 #ahhe kon ,lombroso het e]/e congres   
voor /udie van d5 misdadig5 m5s* te     
,rome organise]51 dat s$]t door         
congress5 te ,g5ve1 ,brussel1 ,p>ijs en 
,am/]dam gevolgd w]d4 ,ook 9 ons l&     
ontmoette de /udie van d5 misdadig] veel

 belang/ell+4 ,van de g5eeskundig5 zijn 
te noem5 de psy*iat]s ,jelg]sma en      
,w9kl] en ,dr4 ,aletr9o1 die zi* als    
privaat-doc5t te ,am/]dam ve/igde en e5 
,le]boek d] ,crim9eele ,an?ropologie    
uitgaf4 ,van de hoogle]>5 9 het re*t    
zijn te v]meld5 de ,utre*ts*e hoogle]a> 
,simons1 die zijn a&a*t vooral ook aan  
de kwe/ie d] gevang5is/raf wijdde en de 
,am/]dams*e pr(essor ,van ,hamel1 die   
groote belang/ell+ betoonde voor de     
b]e*t+ en beh&el+ d] misdadige jeugd4   
,hij begreep1 dat deze niet ma> zoo     
gewoon ge/raft kon word5 en vooral door 
zijn initiatief kwam5 ov]al v]e5ig+5 tot
 /&1 die zi* aan de v]wa>loosde #dc     
jeugd wijdd54 7,pro ,juv5tute74 ,de     
wetgev] bleef niet a*t]1 door de z4g4   
k9d]wett5 te ontw]p54 ,bov5di5 tra*t    
,van ,hamel zijn le]l+5 zooveel mogelijk
 v]tr\wd te mak5 met nieuwe             
/rafre*t]lijke bes*\w+54 ,9 d5 laat/5   
tijd hebb5 9 ons l& juri/5 en psy*iat]s 
elka> ook /e$s me] gezo*t4  ,ond] de    
wijsge]51 die zi* met deze kwe/ies      

bezighield51 is te noem5 ,pr(4 ,heymans1
 die teg5 sommige uitsprak5 van ,aletr9o
 opkwam4 ,zijn le]l+ ,mr4 van ,dijk     
lev]de ze] belangrijke ,bijdrag5 tot de 
psy*ologie van d5 misdadig]1 geb\wd op  
e5 /r5g zielkundig ond]zoek4 ,v]d] is te
 noem5 ,mr4 ,roos1 de bew]k] van onze   
crim9eele /ati/iek1 die pas e5 le] d]   
oorzak5 van de misdaad 7,crim9eele      
,aetiologie7 9 't li*t zond4 #dd  ,wij  
kunn5 dus zegg51 dat zi* de /udie van d5
 misdadig] 9 ons l& 9 e5 lev5dige       
belang/ell+ v]heugt1 en dat ziel- en    
g5eeskundige en re*tsgele]de elka> op   
dit t]re9 ontmoet54  ,dat de misdadig]  
ge/raft di5de te word51 /ond /e$s va/4  
,de groote vraag 01 ( 't ges*i$5 moe/   
omdat gezondigd 01 ( als voorbeho$middel
 voor de toekom/3 opdat niet gezondigd  
z\ word54 ,nu rees e*t] de vraag3 h&elt 
die misdadig] geheel uit vrij5 wil8     
,zijn er om/&igh$51 welke dan ook1 die  
hem op e5 ( &]e mani] tot de misdaad    
br5g54 ,heeft de misdadige k5m]k51 die  
hem type]58 ,en zoo ja1 vloei5 uit de   

dan v]kreg5 inzi*t5 ook gevolg5 voort   
voor de practijk van re*tspleg+ en      
be/raff+8 ,met de laat/e vraag behoev5  
wij ons niet bezig te h\d54 ,zij is van 
zuiv] re*tskundig5 a>d4 ,alle5 is het   
miss*i5 go$1 op te m]k51 hoe dwaas de   
populaire me5+ is1 dat de beoef5a>s van 
de wet5s*ap van d5 misdadig5 m5s* dez5  
z\d5 will5 v]troetel54 ,er zijn ond] h5 
zek] e5 aantal1 die op me] doelmatige   
be/raff+ a&r+5 en v]bet]+ van mis/&5    
eis*51 ma> er is niem& die het re*t d]  
geme5s*ap om te /raff51 ontk5t4 ,er zijn
 zelfs ze] ov]tuigde aanhang]s van de   
dood/raf ond]4  ,gaan we ov] tot de e]/e
 vraag3 wat zijn de k5m]k5 van d5       
misdadig]1 de oorzak5 van de misdaad8   
,lombroso dan vat d5 misdadig] op als e5
 atavi/is* v]s*ijnsel4 ,ond] atavisme   
v]/aan wij e5 t]ugke] tot nu ov]wonn5 en
 v]lat5 ontwikkel+svorm54 ,de m5s* bijv4
 kan zijn oor51 hoewel hij nog oorspi]5 
heeft1 niet me] beweg54 ,hij heeft het  
niet me] noodig4 ,er zijn e*t] nog m5s*5
 die dit kunn5 do5 en wij noem5 dit dan 

e5 atavi/is* v]s*ijnsel4  ,volg5s       
,lombroso nu is1 wat wij nu misdaad     
noem51 regel gewee/ bij de natuurvolk54 
,de misdadig] is dus a*t] bij de        
ontwikkel+ d] geme5s*ap1 hij is niet    
meegekom54 ,hij v]teg5woordigt e5 veel  
lag] bes*av+s/&punt en komt da>door 9   
bots+ met ons huidig /&punt en de nu    
be/a&e maats*appij4  ,aanvankelijk me5de
 ,lombroso die misdadig]sk5m]k5 9 d5    
s*$el te v9d52 lat]1 to5 dit niet opg+1 
vond hij ze &]s 7bijv4 veel ho(dha>1    
we9ig ba>dha>1 afwijk5de oor51 tatoeer+1
 diev5taal1 zu*t om troep5 te vorm51    
enz47 ,9 die k5m]k5 zag hij dan we] e5  
beve/ig+ zijn] opvatt+ van d5 misdadig] 
als e5 atavi/is* v]s*ijnsel4 ,ook de    
natuurvolk5 bijv4 tatoeerd5 zi*4  ,er is
 nu voor ,lombroso e5 bepaald           
misdadig]/ype1 de gebor5 misdadig]4     
,teg5 ,lombroso's le] zijn vrij wat     
b$5k+5 +ebra*t4 ,m5 wees er bijv4 op1   
dat zijn grond/ell+1 dat1 wat bij ons   
misdaad is1 gewoonte z\ gewee/ zijn bij 
de natuurvolk51 niet wa> kn zijn3 zoo'n 

maats*appij _h nooit tot ontwikkel+     
kunn5 kom54 ,lombroso's misdadig]sk5m]k5
 vond m5 ook bij tal van &]e1 e]b>e     
m5s*5 en omgeke]d w>5 ze bij lang niet  
alle misdadig]s aanwezig4 ,de door      
,lombroso opgem]kte d+5 w>5 niet de     
k5m]k5 van misdadig]s1 ma> van m5s*5 met
 bepaalde zielsafwijk+54  ,heftig bot/e 
de ,italiaans*e s*ool op 't congres te  
,rome met ,lacassagne1 die de voorgang] 
w]d d] ,frans*e s*ool4 ,deze w\ niet 9  
d5 p]soon van d5 misdadig] de oorzak5 d]
 misdaad zoek51 ma> 9 de omgev+1 wa>9   
hij gebor5 0 en opgroeide1 9 de         
maats*appij1 9 het sociaal milieu4 ,de  
maats*appij heeft de misdadig]s die zij 
v]di5t4 ,v]bet] de maats*appij4 ,b]u/   
niet lijdelijk 9 de aangebor5 eig5s*app5
 van d5 misdadig]1 ma> /el het sociale  
initiatief er teg5ov]4  ,het is         
duidelijk1 dat deze ri*t+5 niet         
uitsluit5d teg5ov] elka> /aan1 ma> dat  
er gele]d5 gekom5 zijn1 die n aan het   
milieu n aan de p]soonlijke eig5s*app5  
van d5 misdadig] invlo$ hebb5 toegek5d4 

,t5 onz5t heeft ,aletr9o1 die ook als   
lett]kundige naam _h1 met w>m gevoel    
aang$rong5 op bet]e beh&el+ van d5      
misdadig]4 ,hij a*t dez5 niet to]ek5ba>4
 ,dat sluit ge5 /raf uit3  't ,z\ v]ke]d
 zijn te me551 dat m51 wanne] de        
onto]ek5ba>heid van het individu algeme5
 erk5d wordt1 niet me] e5 wet zal mog5  
mak5 en toepass51 wa>door de maats*appij
 beveiligd wordt teg5 h&el+51 die tot   
s*ade zijn voor ha> in/&h\d+2 dat m5 de 
v]antwoordelijkheid van het individu    
voor zijne dad5 zal mog5 opheff54       
,ev5go$ to* als i$] individu zi* v]zet  
teg5 e5 direct5 ( indirect5 aanval1 zal 
de maats*appij1 de v]zamel+ d] individu5
 dit do54  ,to* hoopt ,aletr9o op veel  
bet] tijd54  ,het kwaad worde niet lang]
 met kwaad v]gold54 ,e5s zal de tijd    
kom56 ,hoog door de eeuw5 draagt de galm
 vooruitgang2 uit v]-wijk5d dui/] kleurt
 't li*t2 wijd] en wijd] ruimt het      
za*t-jui*5 guld5 van held]5 zonneglans6 
,en diep] uit ons b9n5/e zangt e5 liev5d
 voel5 omhoog voor h5 die lijd51 hoog]  

en hoog]1 dw+5d onze h&5 zi* te /rekk5  
na> h51 die naa/ ons /aan1 onze voet5   
dw+5d te gaan d5 lijd5sgang van hun     
lev54 ,en e]/1 wanne] wij zv] zull5 zijn
 dat wij kunn5 voel5 voor &]51 zooals   
wij voel5 ons eig5 be/aan1 dan e]/ nad]5
 wij de v]w]kelijk+ van het doel1 het   
e9ddoel van all5 arbeid1 van alle wet53 
voor &]5 het lev5 dragelijk te mak54    
,het 0 de r$e1 wa>uit dit fragm5t g5om5 
is1 die ,heymans zijn artikel3 ,sommige 
uitwass5 d] crim9eele an?ropologie de$  
s*rijv54       #da4 ,het ,mat]ialisme4  
,de tijd van het idealisme 0 9 ,duits*l&
 voorbij4 ,die van het natuurond]zoek   
brak aan4 ,het vo]de niet1 zooals 9     
,frankrijk en ,engel&1 tot positivisme4 
,het midd5 d] #ai;de eeuw is voor       
,duits*l& de tijd van het mat]ialisme4  
,bij de oude ,griek5 le]d5 we deze le]  
k5n5 9 duali/is*5 vorm bij ,democritus4 
,alles 0 voor hem /(1 do* de ziel be/ond
 uit fijne1 gladde atom53 e5 ap>te /(4  
,9 de nieuwe ges*i$5is v]nieuwd5        
,gass5di en ,hobbes het mat]ialisme4    

,voor d5 ,engels*5 d5k] 0 alles1 wat    
be/ond1 /( en beweg+ van /(4 ,dan kwam  
de a*tti5de eeuw 9 ,frankrijk4 ,hi]     
bloeide het mat]ialisme1 w]d 9 e5 /elsel
 ond]gebra*t1 w]d door e5 rijke v]zamel+
 van feit5 ge/ut4 ,vooral ,la ,mettrie  
en ,holba* di55 hi] g5oemd te word54    
,w>5 tot dusv] ,engel& en ,frankrijk de 
l&5 gewee/1 wa> het mat]ialisme         
aanhang]s _h gevond51 ?ans 0 het 9 de   
e]/e plaats ,duits*l&4 ,het v]vulde hi] 
e5 eig5a>dige taak1 er s*ijnba> niet van
 te v]wa*t53 het bevr$igde de behoefte  
d] ,duits*e gemo$]5 aan ideal5 g$ur5de  
e5 tijd1 wa>9 die niet be/ kond5 g$ij52 
het 0 e5 wijsbege]te voor e5            
onwijsge]ig5 tijd1 die e*t] niet zond]  
deze blijv5 kon4 ,deg551 die 9 ,duits*l&
 als v]kondig]s dez] lev5s- en          
w]eldbes*\w+ optrad51 zijn voor e5 deel 
s*]pz9nige natuurond]zoek]s ( bekwame   
g5eeskundig5 gewee/1 ma> all5 w>5 dwep]s
 voor m5s*5re*t51 /(felijk5 en z$elijk5 
vooruitgang1 v]bet]+ van het lot d] m9d]
 b$eeld51 v]breid+ van k5nis 9 ruim]    

kr+4  ,e5 groot onre*t doet m5 d5 mann5 
van het mat]ialisme1 als ,b*n]1 ,vogt en
 ,moles*ott aan1 wanne] m5 h5 h\dt voor 
wat m5 9 het dagelijks* lev5 mat]iali/5 
pleegt te noem54  ,dat 9 ,duits*l& deze 
ri*t+ kwam1 behoefde niet te v]wond]54  
,er w]d ov]al e5 nieuw lev5 wa>g5om54   
,de pozie1 het proza g+5 &]e weg53 de   
groote bloei d] ,duits*e romantiek 0    
voorbij4 ,9 de politiek _h m5 groote    
v]wa*t+5 gehad1 m5 hoopte op me]        
burg]re*t5 en volksvrijh$51 op e5 e5ig  
,duits*l&4 ,op het gebi$ van nijv]heid  
en mijnb\w 0 vooruitgang4 ,de e]/e      
spoorweg5 kwam51 talrijke b]gw]k5 w]d5  
ontgonn54 ,duits*l& bleef--dit zij wel  
te v]/aan--a*t] bij ,frankrijk en       
,engel&4 ,e]/ ?ans1 ond] het keiz]rijk1 
groeit het tot e5 groot-nijv]heids/aat1 
bots5 belang5 van jonk]dom en           
groot-grondbezit met die van arbeid]s   
zo[el als met die van h&el en nijv]heid2
 e]/ ?ans gaat m5 9 ,pruis5 /ormloop5 op
 e5 v]\d]d kies/elsel voor d5 l&dag1 dat
 sommige soortgelijke gebrek5 heeft als 

het vroeg]e ,engels*e4 ,m5 d5ke zi* dus 
bij dit nieuwe lev5 nog niet e5 te /]ke 
groeicrisis1 ma> er 0 to* e5 op het     
practis*e1 op v]krijg5 en bezitt51 op   
mak5 en voortbr5g5 g]i*te neig+1 9 n    
woord3 de blik w5dde zi* na> de         
/(felijke w]eld4 ,de ,engels*e gele]de  
weet zi* 9 te p]k54 ,hij zal liev]      
blijv5 /aan bij e5 afzond]lijk gebi$ en 
dan de gr5z5 trekk54 ,de ,duits*e gaat  
v]d]4 ,hij ziet /e$s n /uk van de       
w]kelijkheid4 ,hij gaat nu de geheele   
w]kelijkheid bes*\w5 als gelijksoortig  
aan dt /uk1 wa>mee hij bezig is4 ,zoo   
/aat voor hem de geheele w]eld als      
/(felijk v]s*ijnsel4 ,en het groote     
publiek1 dat zi* vooral 9 di5 tijd      
bezighield met het /(felijke1 kon 9 die 
opvatt+ vr$e v9d54  ,bij het mat]ialisme
 kon zi* ook gemakkelijk het v]zet      
aansluit5 teg5 de k]k en de he]s*5de    
ma*t54 ,het loo*5de het be/aan van ,god1
 het wilde van de k]k niets wet54 ,en   
met die oppositie teg5 de k]k1 nog n d] 
/eunpil>5 van d5 /aat1 kon gepa>d gaan  

e5 m9 ( me] lev5dige beweg+ teg5 d5     
/aat4  ,het mat]ialisme greep snel om   
zi* he54 ,het bleef niet bep]kt tot d5  
eng5 kr+ van gele]d51 ja1 vond bij de   
vakwijsge]5 niet all]e]/ gun/ige opname4
 ,de geheele groote kr+ van bes*aafd5 en
 niet-ge/ude]d51 die niet zond]         
wet5s*appelijke belang/ell+ 01 ko*t     
gretig ,b*n]'s ,kra*t en ,/(1 wa>van e5 
groot aantal drukk5 v]s*554 ,de /ellige 
en zek]e toon1 die 9 e5 populair w]k    
dikwijls bet] bevalt1 dan de            
voorzi*tige1 ond]/ell5de1 welke zuiv]   
wet5s*appelijke w]k5 eig5 is2 de groote 
m5igte van feit51 die m$eg$eeld w]d51 de
 li*t te begrijp5 taal1 w]kt5 da>toe    
mee4  ,uitdrukkelijk zegt ,b*n]1 dat    
niet duidelijk ges*rev51 onbegrijpb>e   
d+5 de moeite van het drukk5 niet wa>d  
z\d5 zijn4  ,het mat]ialisme vond ook 9 
ons l&--we] wat lat] dan het midd5 d]   
eeuw--zijn aanhang]s4 ,re$s de ,gne/et  
kant er zi* spott5d teg5 9 zijn         
,leek$i*tjes4 ,het is de v]e5ig+ de     
,dag]aad1 die de vrije g$a*te bevord]5  

wil1 welke veel 9 deze ri*t+ g$aan      
heeft4 ,zij bezorgde 9 #ahid t]         
geleg5heid van de #gj/e v]j>+ van ,b*n] 
e5 ,volksuitgave van ,kra*t en ,/(1     
wijdde e5 bijzond] numm] van ha> orgaan 
aan ,moles*ott4  ,9                     
wet5s*appelijk-wijsge]ige kr+5 v9dt het 
mat]ialisme ?ans ze] we9ig aanhang]s4   
,s*ets5 wij nog ev5 9 ho(dzaak de trekk5
 van het #ai;de-eeuws* mat]ialisme4  ,er
 be/aan atom51 die e5 bepaald5 vorm     
hebb5 en beweg+4 ,&]s is er niet4 ,al   
wat be/aat1 is v]b9d+ van atom51 alle   
gebeur5 e5 beweg+ van atom54 ,dit       
geldt--en ziehi] het k]npunt--ook voor  
het gee/elijke4 ,dit is niet iets ap>ts4
 ,de m5s* ev5m94  ,het organis* lev5 is 
te v]kl>5 uit natuur- en s*eikundige    
w]k+54 ,ons li*aam heeft pomp5 en       
hevels4 ,er v9d5 all]lei s*eikundige    
w]k+5 en natuurkundige process5 9       
plaats1 die we ook 9 de buit5w]eld zi54 
,het eig5a>dige is1 dat hi] alles veel  
sam5ge/eld] is1 veel fijn]4 ,ma> we     
behoev5 niet e5 bijzond]e lev5skra*t aan

 te nem54 ,e5 veldslag is ook e5 v]baz5d
 +ewikkeld d+1 ma> we nem5 ge5 ap>te    
slagkra*t aan4  ,op dit oog5blik k5n5 we
 nog niet alle v]ri*t+5 en kunn5 we     
alles nog niet v]kl>54 ,ma> we kom5 to* 
hoe lang] zoo v]d]4  ,telk5s ontdekt de 
wet5s*ap nieuwe d+54 ,t5 slotte zull5 we
 precies inzi51 hoe1 door sam5w]k+ van  
vel]lei d+51 jui/ ons organisme w]kt1   
zooals het w]kt4  ,het gee/elijk lev5 nu
 is e5 product van het h]s5lev54 ,er is 
e5 innige v]b9d+ tuss*5 h]s55 en        
bewu/zijnslev54 ,m5 kan e5 hond /uk voor
 /uk de ziel wegsnijd51 door zijn h]s5s 
weg te snijd54 ,m5 ziet het gee/elijk   
lev5 gebond5 aan het h]s5lev54 ,het is  
er1 om het wat heel gr( uit te drukk51  
e5 afs*eid+ van1 als de ur9e van de     
ni]51 de gal van d5 lev]4  ,de m5s* met 
zijn k>akt] wordt bepaald door oud]s1   
vo$sel1 lu*t1 kle$+1 won+4  ,zielkunde  
kon eig5lijk niet me] voor de mat]iali/5
 be/aan3 er is h]s5w]k+ en z5uw- en     
z9tuigw]k+4 ,die te be/ude]5 is taak d] 
physiologie4  ,de e5ige1 laat/e         

w]kelijkheid zijn de atom51 is de /(4   
,&]s niet4 ,e5 metafysica be/aat niet4  
,de voltooide natuurwet5s*ap zal de     
voltooide wijsbege]te zijn4 ,zij zal ons
 alle raadsel5 ontslui]54  ,!ologie     
be/aat ev5m94  ,god k5n5 wij niet4 ,onze
 lieve ,he] is e5 inbeeld+sproduct uit  
oude1 bijgeloovige tijd54 ,helaas dat   
sommige wijsge]5 hem de voordeur        
uitzett5 om hem de a*t]deur ond] &]e    
nam53 het ,onk5b>e1 de ,idee1 het       
,absolute1 we] b9n5 te hal54 ,allemaal  
naw]k+ van de vrees van d5 o]m5s*4 ,e]/ 
dan v]dwijnt die vrees1 als de zon d]   
wet5s*ap opgaat4  ,on/]felijkheid 9     
gewon5 z9 be/aat niet4    ,we zag5 het  
ont/aan van het mat]ialisme en de       
ho(dpunt5 d] le]4 ,wie v]kondigd5 het8  
,het knoopt zi* ho(dzakelijk aan drie   
nam53 ,vogt1 ,b*n]1 ,moles*ott4  ,ov]   
elk dus e5 kort woord4  ,moles*ott w]d 9
 's ,h]tog5bos* gebor54 ,hij g5oot e5   
e5v\dige1 degelijke opvo$+2 /ude]de 9 de
 m$icijn51 ve/igde zi* 9 ,utre*t1 vond  
dan sam5w]k+ met ,dond]s1 zag ge5 kans  

zi* 9 ,n$]l& aan zuiv]e /udie te kunn5  
wijd5 en v]trok na> ,heidelb]g4 ,hi]    
ve/igde hij zi* als privaatdoc5t1 ma>   
ontv+ e5 wa>s*uw+ weg5s mat]iali/is*e   
le] 7#bf ,juli #ahed74 ,oog5blikkelijk  
s*reef ,m4 d5 m9i/]1 dat hij afzag van  
ond]wijs gev5 aan e5 ,univ]siteit1 wa>  
ge5e le]vrijheid he]s*te4 ,hij v]trok   
na> ,zuri*1 v&a> na> ,turijn1 dan na>   
,rome4 ,hi] /i]f hij 9 #ahic1 als ze]   
b]oemd gele]de en bem9d arts4 ,zijn lev5
 7tot zijn v]trek na> ,turijn7 heeft ,m4
 bes*rev5 9 e5 e5v\dig w]kje3 ,voor mijn
 vri5d54 ,lev5%]9n]+54 ,het ,duits*e    
w]kje geeft e5 a>dig5 kijk op het       
wet5s*appelijk lev5 ook 9 ons l&4       
,moles*otts bek5d/e w]k is ,de ,kr+loop 
van het lev51 dat 9 #aheb v]s*e5 en     
v]s*eid5e h]drukk5 beleefde4 ,/( en lev5
 gaan sam54 ,de b]gw]k] haalt           
phosphorzure kalk uit de a>de1 de bo]   
beme/ er zijn l& mee1 da> groeit t>we1  
die miss*i5 d5 groot/5 d5k] vo$t4  ,er  
v9d5 all]lei omzett+5 van /(1 ge5       
v]nietig+5 plaats4 ,ond] all]lei vorm5  

blijft de /( be/aan4  ,moles*ott 0 zi*  
ze] wel bewu/1 dat ov]al kra*t en /(    
sam5 g+52 en dat m5 de zaak ook omke]5  
kon1 en ev5go$ lett5 op de w]k+ d]      
kra*t1 die ook gee/elijk zijn kan4 ,er  
is dus e5 zek]e twee-e5heid van kra*t en
 /(4 ,e]/ teg5ov] het spiritualisme wil 
hij mat]iali/ heet54  ,9 #aheb v]s*e5   
,moles*ott's w]k4 ,de e*te              
mat]ialisme-/rijd begon na het congres  
van di]kundig5 te ,gtt+5 van #ahed1 wa> 
,vogt bot/e met ,wagn]4 ,deze _h gezegd1
 dat de teg5woordige /& d] wet5s*ap het 
toeliet1 zi* de m5s*5 uit n oud]pa>     
ont/aan te d5k51 zooals 9 d5 ,bijbel1   
wi5s s*epp+sv]haal niet om de wet5s*ap  
te v]w]p5 01 /ond te lez54 ,9 zak5 van  
religie 0 hem het e5v\dige              
kol5br&]sgelo( het lief/e4 ,er 0 e5     
afzond]lijke ziele-zelf/&igheid1 die zi*
 van de oud]s op de k9d]5 voortplantte4 
,de ziel bespeelde het li*aam1 als e5 h&
 de piano4  ,teg5 dez5 fabrikant d] e*te
 onv]vals*te ,gtt+s*e ziel5sub/antie    
trad ,vogt met e5 heftig /rijds*rift    

7#ahee7 op3 ,bijgelo( en                
,kol5br&]sgelo(1 t]wijl hij lat] e5 me] 
wet5s*appelijk w]k s*reef4  ,vogt1      
gebor5 #ahag1 #ahdg pr(essor te ,giess51
 0 9 het revolutieja> #ahdh             
rijksbe/uurd] gewee/1 ond]vond          
moeilijkh$5 en 0 van #aheb-ahie         
hoogle]a> te ,g5ve4  ,zijn v]breid+ vond
 het mat]ialisme door ,b*n]s veel gelez5
 ,kra*t en ,/(4 7,e]/e uitgave #ahed71  
dat ook 9 ons l& druk w]d en nog wel    
wordt gelez54  ,teg5woordig /aat de     
bek5de hoogle]a> ,ern/ ,hckel het naa/  
aan het mat]ialisme4 ,van filos(is*e    
zijde word5 hem inconsequ5ties 9 zijn   
sy/eem v]wet51 zoodat hij niet--als hij 
al tot de filos(ie behoort--mag geld5   
voor e5 zuiv] v]teg5woordig]4           
,,sam5vatt+4   ,de tijd van het         
positivisme plaat/ ,engel& en ,frankrijk
 we] me] op d5 voorgrond1 ,duits*l& komt
 iets op d5 a*t]grond4 ,9 d5 /aat m]k5  
we e5 doorw]k5 d] lib]ale g$a*te op4    
,engel& breidt het kiesre*t uit1        
,frankrijk v]jaagt de ,b\rbons1 het     

revolutieja> #ahdh doet ook 9 ,duits*l& 
zijn invlo$ geld54 ,de bezitt5de1 geld  
v]w]v5de burg]klasse komt me] en me] op 
als toonaangeef/] 9 maats*appij en /aat4
  ,het lot d] arbeid5de klass5 v]ontru/ 
sommige edele gemo$]5 en zij ontw]p5    
toekom/beeld5 e5] sociali/is*e          
maats*appij4 ,ma> de rege]+5 do5 we9ig1 
e5 kra*tige arbeid]sp>tij ( e5          
vakorganisatie be/aat nog niet4  ,de    
groei d] bizond]e wet5s*app51 die zi*   
alle me] ri*t5 op dtail/udie1 is        
bewond]5swa>dig4 ,met "n mak5 de        
,natuurwet5s*app5 snelle vord]+54  ,9   
,frankrijk ont/aat de positivi/is*e     
s*ool4 ,comte deelt met zijn teg5/&]s de
 behoefte aan autoriteit en va/e        
beg9sel54 ,hij is afke]ig van           
metafysica3 deze geeft e5               
ov]gangs/adium4 ,gemo$sbehoeft5 tra*t   
hij te bevr$ig5 door e5 b$a*t5 godsdi5/1
 die we9ig5 met hem aanhang54  ,ma9e de 
,biran is te bes*\w5 als de vad] d]     
psy*ologis*e s*ool1 die e5 fijn5 blik _h
 voor all]lei bewu/zijnsv]s*ijnsel54  ,9

 ,engel& wordt de wijsbege]te d]        
a*tti5de eeuw voortgezet4 ,james ,mill  
voltooit de associatie-zielkunde1 ,b5?am
 breidt het beg9sel1 dat ,smi? 9 de     
,/aa?ui%\dkunde invo]de1 uit ov] het    
geheele z$elijke lev54 ,t]zelfd] tijd   
v9dt het ,duits*e idealisme zijn        
v]teg5woordig] 9 ,c>lyle d5 ,s*ot1 die  
de reactie d] p]soonlijkheid op het     
utilisme is4  ,john ,/u>t ,mill1 die zi*
 ze] tot ,comte gevoelt aangetrokk51    
s*ept hi] zijn logica4  ,9 ,engel&      
ont/aat de ontwikkel+sfilos(ie4 ,sp5c]  
br5gt1 ondanks talrijke bezw>51 zijn    
groot w]k tot /& en vo]t de             
ontwikkel+sg$a*te door ov] het heele    
lev5sgebi$4 ,d>w9 s*ept zijn hypo!se ov]
 de natuurwet5s*app51 ma> zijn beg9sel5 
dr+5 ov]al door4  ,duits*l& w5dt zi* af 
van de wijsbege]te4 ,het belangrijk/e   
v]s*ijnsel is de mat]ialisme-/rijd1     
om/reeks #ej-fj4  ,9 ons l& we]spiegel5 
zi* die beweg+54 ,we le]d5 ,opzoom]     
k5n51 die na de aanva>d+ van zijn ambt  
het va&el d] erv>+swijsbege]te hoog gaat

 h\d5 en op het godsdi5/ig lev5 groot5  
invlo$ uitoef5t4 ,multatuli wordt de    
h]aut van vele ,aufklrungsideal5 en     
popul>ise]t wet5s*appelijke me5+54  ,9  
,itali doet het positivisme zijn into*t4
  ,lombroso /i*t er de                  
crim9eel-an?ropologis*e s*ool1 die de   
le] van d5 gebor5 misdadig] v]kondigt en
 weldra be/rijd+ v9dt 9 de ,frans*e     
,s*ool1 die me] d5 nadruk legt op het   
sociaal milieu4 ,ons l& neemt deel aan  
die beweg+ en hi] wordt ,aletr9o de     
gevoelvolle pleitbezorg] voor mild] en  
doelmatig] beh&el+ van d5 misdadig]4    
,met nieuwe inzi*t5 hield onze rege]+   
rek5+ 9 v]s*ill5de wett54  ,hoe de      
v]s*ill5de d5k]s en w]k5 van de #ai;de  
eeuw v]spreid zijn1 blijkt uit de       
volg5de ja>tall54  ,e]/ de d5k]s d] drie
 groote cultuurl&51 da>na hunne w]k54   
,v]volg5s de ontwikkel+s- en de         
positieve filos(ie 9 ,n$]l&4 ,e9delijk  
de crim9eele an?ropologie4         ,,de 
,,tijd ,,van ,,het                      
,,positivisme4--,,v]loop ,,van ,,het    

,,positivisme4   ,,toeli*t5de           
,,ja>tall54   #agff-ahbd4   ,ma9e de    
,biran4 #agib-ahfd4   ,victor ,c\s94    
#agih-aheg4   ,augu/e ,comte4           
#agdh-ahcb4   ,j]emias ,b5?am4          
#agge-ahcf4   ,james ,mill4 #agie-ahha4 
,c>lyle4 #agid-ahff4   ,:ewell4         
#ahjf-ahgc4   ,john ,/u>t ,mill4        
#ahji-ahhb4   ,*>les ,d>w94 #ahbj-aijd4 
,h]b]t ,sp5c]4 #ahbe-ahie4   ,huxley4   
#ahbb-ahic4   ,moles*ott4 #ahag-ahie4   
,vogt4 #ahbd-ahii4   ,ludwig ,b*n]4     
#ahcj-ahdb4   ,comte's cursus van       
positieve filos(ie4 #aheb4              
,positivi/is*e cate*ismus4  #ahbi4      
,mill's ,ontl$+ van de v]s*ijnsel5 van  
d5              m5s*elijk5 gee/4 #ahcd4 
,b5?am's ,deontology4 #ahcc4            
,c>lyle's ,s>tor ,res>tus4 #ahdc4       
,c>lyle's ,v]l$5 en ,h$54  #ahdc4       
,mill's ,logica4 #ahei4        ,d>w9's  
,ont/aan d] soort5 door natuurlijke     
teeltkeus4 #ahfc4        ,huxley3       
,getuig5iss5 voor de plaats van d5 m5s* 
9 de              sam5lev+4 #ahfh4      

,haeckel's ,natuurlijke                 
s*epp+sges*i$5is4 #aheb4                
,moles*ott's ,kr+loop van het lev54     
#ahee4        ,vogt3 ,kol5br&]sgelo( en 
,wet5s*ap4 #ahed4        ,b*n]'s ,kra*t 
en ,/(4  #ahba-ahib4   ,c4 ,w4 ,opzoom]4
 #ahca-aijf4   ,all>d ,pi]son4 #ahcf-   
,jhr4 ,b4 ,h4 ,c4 ,k4 v4 d4 ,wijck4     
#ahdf4        ,de wijsbege]te d5 m5s*   
v]zo55de4 #ahea4        ,de weg d]      
wet5s*ap4 #ahei4        ,de ,wa>heid en 
h>e k5bronn54              ,pi]son3 ,e5 
lev5sbes*\w+4 #aijf4        ,v4 d4      
,wijck3 ,afs*eidscollege4 #ahid4        
,/e9metz3 ,ov] de e]/e ontwikkel+ van de
 /raf4 #ahie4                           
,wijna5dts-,franck52 ,de evolutie van   
het huwelijk4  #ahbj-ahhg4   ,multatuli 
7,edu>d ,d\wes ,dekk]74 #ahfa4          
,max ,havela>4 ,ideen4  #ahga4          
,lombroso3 ,de misdadige m5s*4 #ahhe4   
,e]/e congres voor crim9eele            
an?ropologie te ,rome4 #ahii4           
,aletr9o tre$t op als privaat-doc5t te  
,am/]dam 9 de              crim9eele    

an?ropologie4 #aijc-aijd4   ,aletr9o's  
,le]boek d] crim9eele an?ropologie4     
#aijh4        ,roos3 ,crim9eele         
aetiologie4         ,,vi]de ,,afdeel+4  
,,de ,,h]lev+ ,,d] ,,wijsbege]te4       
#db4 ,inleid5de ,opm]k+54  ,het midd5 d]
 #ai;de eeuw _h e5 afke] van diepe      
bespiegel+4 ,dit bleef niet4 ,teg5 het  
laat/ d] eeuw kwam er e5 e9d aan4 ,niet 
lang] 0 wijsbege]te en metafysica e5    
s*rikbeeld1 wa>voor de e*te ond]zoek]   
uit d5 weg g+4 ,lotze1 de bekwame       
g5ee%e]1 0 bespot1 omdat hij aan        
filos(ie de$4 ,m5 v]haalt de anecdote1  
dat e5 pa> collega's1 die hem op /raat  
zag5 aankom51 teg5 elka> zeid53 ,laat   
ons afslaan1 want &]s moet5 wij met     
,lotze loop5 en die doet teg5woordig aan
 filos(ie4 ,en onz] hoogle]>5 9 de      
wijsbege]te v]telde e5s 9 't op5ba>1 dat
 9 zijn /ud5t5tijd hij alle51 soms nog  
met e5 &]1 op de collegebank5 zat 9 het 
college voor wijsbege]te4 ,op dez5 tijd 
van ijv]ige detail/udie en specialise]+ 
pa/e zoo jui/ de treff5de s*ild]+ van   

,da ,co/a1 die wel d5 vooruitgang       
roemde1 ma> klaagde ov] de e5zijdigheid 
door misk5n+ van d5 zu/]b&4    ,?ans is 
dat geheel &]s4 ,tal van wijsge]ige w]k5
 van d5 teg5woordig5 tijd beg9n51 vooral
 als ze voor e5 ruim] kr+ van lez]s     
b$oeld zijn1 met e5 ( &]e inleid+1 wa>9 
op dit feit gewez5 wordt4 ,nem5 we n    
voorbeeld #de4  ,wie zi* 9 't midd5 d]  
eeuw t5 taak ge/eld z\ hebb51 9 het     
publiek ov] wijsbege]te te sprek51 z\   
ongetwijfeld niet 9 zijn voornem5       
geslaagd zijn4 ,ook ond] de mee/        
ontwikkeld5 zijn] tijdg5oot5 z\ hij de  
toehoord]s voor zijn r$e niet gevond5   
hebb54 ,bov5di5 z\ hij aanleid+ gegev5  
hebb5 tot het v]mo$51 dat hij 9 de eeuw 
d] natuurwet5s*app5 zoo iets als de kun/
 om g\d te mak5 z\ will5 aanprijz54     
,ma>444 niem& heeft zi* to5 die taak    
opgelegd--niem& _h het ook kunn5 do54   
,na> de algeme5 he]s*5de ov]tuig+ d]    
wet5s*ap van di5 tijd1 _h de wijsbege]te
 zi* zelf ov]leefd4 ,zij s*e5 e5 ge/orv5
 lev5suit+1 die tot e5 voorbijgegaan    

tijdvak van gee/esontwikkel+ behoorde en
 nu sle*ts kon bes*\wd word5 als e5 zaak
 van zuiv]e gele]dheid1 als voorw]p van 
hi/oris* ond]zoek4 ,9 di5 tijd ook kon  
het woord gesprok5 word51 dat de        
ges*i$5is d] filos(ie hetzelfde 0 als de
 wet5s*ap d] wijsbege]te--e5 woord dat  
wel pa/e bij d5 to5malig5 /& d]         
wijsge]ige wet5s*ap1 ma> dat ha> 9 d5   
grond alle toekom/ en lev5 ontzei4  ,zi*
 bezigh\d5 met vrag5 na> d5 a>d onz]    
k5nis1 met e5 w]eldbes*\w+1 gold niet   
voor vol uit wet5s*appelijk oogpunt4    
,i$] speciali/ 9 e5 tak ( takje van de  
exacte wet5s*ap1 van de taalkunde ( van 
de ges*i$5is me5de met g]+s*att+ ne] te 
kunn5 zi5 op de wet5s*ap van ,plato en  
,kant4  ,te v]geefs 0 het1 dat uit de   
rij5 d] natuurond]zoek]s zelf enkele    
/emm5 w]d5 v]nom51 die er voor          
wa>s*uwd51 dat m5 de wijsbege]te niet   
moe/ v]w>r5 met de jong/e bespiegel5de  
/elsels1 en die vord]d51 dat m51 wa> de 
ongeldige aansprak5 d] filos(ie w]d5    
t]uggewez51 ook niet h>e geldige z\     

nege]54444  't ,is wa>1 m5 _h e5e       
wijsbege]te1 ma> sprak niet van ha> als 
zoodanig1 want m5 hield ha> heelemaal   
niet voor filos(ie4 ,en to* 0 die le]   
van ,kra*t en ,/( ev5go$ wijsbege]te2   
alle51 zij 0 sle*t] dan e5ig /elsel1    
door de wijsge]ige bespiegel+ opgeb\wd4 
,s$]t is de toe/& geheel v]&]d4  ,9     
ruim5 kr+ is de deelnem+ 9 het begrijp5 
van wijsge]ige vrag5 en ond]zoek+5      
ontwaakt en niet het m9/ bij de         
natuurkundig54  ,het is duidelijk1 dat  
wij nog te di*t bij deze p]iode /aan1 om
 er e5 go$ ov]zi*t ov] te hebb54 ,welke 
oorzak5 w>5 er voor die v]&]+8 ,met     
welke &]e v]s*ijnsel5 h+ zij sam58  ,wie
 zijn1 ond] de ?ans lev5de en w]k5de    
d5k]s1 de belangrijk/e8 ,zull5 zij1 die 
nu druk van zi* do5 sprek51 miss*i5     
weldra v]get5 zijn8 ,en zal ons         
nagesla*t het w]k wa>de]5 van d5k]s1 op 
wie ons oog nauwelijks valt8  ,zoo bi$t 
dit g$eelte s*i] onov]komelijke         
moeilijkh$5 aan d5 ges*i$s*rijv]4 ,nog  
moeilijk] wordt het voor d5 populair5   

ges*i$5iss*rijv]1 die mee/ uit de twe$e 
h& w]kt4 ,de groote ges*i$5iss5 d]      
wijsbege]te zijn uit]/ kort ov] dez5    
tijd4 ,zoo blijft dus hi] de keuze 9    
hooge mate subjectief en aanve*tba>4    
,gev5 we al?ans enkele ho(dpunt5 aan van
 d5 geheel5 ommeke] op wet5s*appelijk   
gebi$4  ,er kwam 9 't algeme5           
belang/ell+ voor d5 m5s* en voor het    
gee/elijke en voor 't algeme5e4 ,dit    
bleek op all]lei t]re94 ,de taalwet5s*ap
 v]&]de2 zij koos zi* e5 nieuwe taak4   
,niet lang] wilde de philologie         
uitsluit5d poets5 en wrijv5 aan e5 tek/1
 om e5 mogelijk onjui/e lez+ te h]/ell51
 en niet lang] 0 het opspor5 van        
v>iant51 afwijk5de lez+51 de voorname   
taak van hem1 die e5 di*t] uitgaf4 ,a*t]
 d5 tek/ wilde m5 e5 lev5de             
p]soonlijkheid1 door de woord5 he5 wilde
 m5 de ziel van d5 s*rijv]4 ,en met die 
ziel wilde m5 meelev54 ,de ges*rift5 d] 
oud5 sprak5 ons van hun lev51 hun       
be/aan1 en dat lev51 dat be/aan w]d het 
voorw]p van /udie4 ,de cultuur te le]5  

k5n51 zi$a> de taak d] philologie4      
,uitbreid+1 uitzett+ van gr5z51 tot     
v]flauw+ d] gr5z5 toe4 ,v]w]p5 van      
s*eidslijn5 en gr5smur53 het algeme5e en
 het p]soonlijke w]d gezo*t4  ,enkele   
feit5 uit de lett]kundige ges*i$5is van 
ons l& wijz5 die k5t]+ aan1 sprek5 van  
t]ugke] na> het p]soonlijk elem5t4  ,er 
ont/aat 9 ons l& e5 di*t]s*ool1 die     
beg9t met ,p]k1 d5 fi]5 individuali/1   
die zegt3       ,de duiz5d die zi* zelf 
niet wez5 kond51       ,bezitt5 saam e5 
wa>heid1 die h5 b9dt4     ,hun is 't    
gelo(1 dat spreekt uit duiz5d mond54    
,ma> wie1 wat m5s*lijk wa> is1 zelf     
ontg9t1     ,voelt zi* aan zi* door zi* 
alle5 gebond5       ,en weet1 dat hij   
voor zi* sle*ts wa>heid v9dt4 #df       
,zi$a> de fi]e leuze3 de wa>heid voor   
zi*zelf4  ,9 de ,nieuwe ,gids v9dt die  
s*ool ha> orgaan1 en ze spreekt--zij 't 
nog a>zel5d--9 ha> e]/5 ja>gang uit1    
dat1 wat de jong]5 will51 metafysica is4
  ,ha> v]wante di*t]s3 ,van ,e$5 en     
,gort] toon5 9 hunne v]z5 wijsge]ige    

belang/ell+4 ,9 de uit d5 kr+ d] ,nieuwe
 ,gids lat] voortgekom5 tijds*rift53 ,de
 ,tw9tig/e ,eeuw en de ,beweg+1 v9d5    
wijsge]ige artikel5 e5 gul on?aal4  ,9  
de wa>de]+ van di*t]s en s*rijv]s w]d   
me] gezo*t na> het directe1 trad het    
s*oonheidselem5t op d5 voorgrond4       
,le]zaam zijn bijv4 9 dat opzi*t ,alb]t 
,v]wey's bloemlez+5 uit oud]e di*t]s4 ,9
 de jong/e ges*i$5is d] ,n$]l&s*e lett]5
 van ,kalff wordt dat p]soonlijk elem5t 
9 de beh&el+ d] ges*i$5is aangetr(f54   
,9 de romans d] jong/e tijd5 treft      
nauwkeurige k>akt]ontl$+1 s*]pe         
zielkundige blik4 ,dikwijls w5dt de     
a&a*t zi* tot het ziekelijke1 het       
afwijk5de4  ,ook de ges*i$kundige       
wet5s*ap k5t]de4 ,de tijd5 zijn voorbij1
 dat iem& het als zijn lev5/aak kon     
bes*\w51 de ,duits*e ges*i$5is van      
#aebe-aecj te be/ude]54 ,onze           
ges*i$kundig5 gaan we] geheel5 gev51    
tra*t5 te kom5 tot e5 geheele           
ontwikkel+sges*i$5is1 van ons volk      
bijv41 e5 taak1 wa>aan ,blok #bj ja>    

w]kte4 ,en ook ov] me?ode en a>d van    
ges*i$5is s*rijv5 wordt nag$a*t4    ,de 
g5eeskunde toonde veel belang/ell+ 9 het
 gee/eslev5 van d5 m5s*4 ,de psy*iatrie1
 voor enige j>5 nog het /iefk9d aan onze
 ,n$]l&s*e ,univ]siteit51 heeft ha>     
hoogle]a> aan elke ,academie en zelfs de
 ,vrije ,univ]siteit1 die nog ge5 m$is*e
 faculteit heeft1 bezit al?ans e5       
pr(essor 9 zielsziekt54  ,van de h& van 
,w9kl]1 ,jelg]sma en ,wi]sma bezitt5 wij
 e5 aantal belangrijke ond]zoek+54 ,we  
wez5 re$s op de sam5w]k+ die 9 d5 laat/5
 tijd gekom5 is tuss*5 g5ee%e] en       
re*tsgele]de4  ,tr\w5s1 ook 9 d5 /aat   
zag m5 e5 me] op d5 voorgrond tr$5 van  
het p]soonlijkheidselem5t4 ,het         
,man*e/]sy/eem1 het /elsel van ,adam    
,smi?1 _h heftige aanvall5 te v]dur54   
,het g+ niet aan1 om d5 m5s* bloot als  
lev]anci] van e5 bepaalde hoeveelheid   
arbeid te bes*\w54 ,er w]d da>teg5      
opgem]kt1 dat de /aa?ui%\dkunde van de  
v]ond]/ell+ uitgaat1 dat de m5s* zijn   
eig5 belang zoekt en k5t1 en dat dit de 

groote drijfve] is1 wa>mee m5 rek5+ h\d5
 moet 9 't productieproces4 ,ma> ge5sz9s
 ontk5t de economie1 dat &]e factor5    
meew]k51 dat zi* &]e invlo$5 do5 geld54 
,de natuurkundige1 die zijn sl+]wett5   
b]ek5t1 weet1 dat hij e5 d5kbeeldig5    
sl+] bes*\wt3 hij ziet bijv4 af van d5  
teg5/&1 di5 de sl+] van de lu*t         
ond]v9dt4 ,zoo doet de /aa?ui%\dkundige 
als( alle5 bepaalde factor5 meew]kt5    
voor de voortbr5g+ en v]deel+ d] go$]53 
ma> hij wt dat er me] zijn4 ,het 0      
,heymans die dat 9 zijn proefs*rift     
v]d$igde1 en wel de oude oeconomie      
v]d$igde1 ma> erk5de dat zij niet het   
geheele maats*appelijke proces omvatte1 
en dat zij zi* dus uitbreid5 z\ tot     
sociologie4  ,de tijd van het utopis*e  
socialisme 0 voorbij4 ,m>x _h e5 me]    
sy/ematis* v]kondigd4 ,de arbeid]s      
begonn5 zi* op soli$5 grondslag te      
organise]54  ,de rege]+5 betrad5 d5 weg 
d] sociale wetgev+4 ,9 ,duits*l& g+     
,bism>ck voor4 ,9 ons l& w]d5 de e]/e   
s*u*t]e s*r$5 gezet ook om/reeks het ja>

 '#hj4 ,het begon met e5 drankwet1 die  
beoogde bep]k+ van het aantal           
dr9kgeleg5h$51 en met e5 wet teg5       
ov]matig5 arbeid van k9d]54 ,het zette  
zi* na e5 ti5tal j>5 voort 9 e5         
le]pli*twet1 e5 won+wet1 e5 wet op de   
v]zek]+5 teg5 de geldelijke gevolg5 van 
ongevall54 ,de sociali/5 zelf aanva>dd5 
sommige dez] wett51 als kle9e afbetal+5 
op groote s*uld1 als middel51 om de     
arbeid]sklasse iets we]ba>d] te mak5 9  
d5 /rijd om ma*t en re*t1 die kom5 z\4  
,het socialisme w]d me] en me] e5       
lev5sbes*\w+1 voor vel5 e5 gelo(1 wa>9  
zij ru/ en bevr$ig+ vond54              
,aanvankelijk /elde het zi* teg5ov] de  
he]s*5de ma*t5 9 /aat en k]k3 het 0 ov] 
't geheel anti-godsdi5/ig2 zijn         
wijsbege]te 0 het mat]ialisme4  ,ma> het
 ,erfurt] congres1 9 #ahie geh\d51      
v]kla>de d5 godsdi5/ uitdrukkelijk voor 
i$]s eig5 zaak 7privatsa*e74 ,het       
socialisme als zoodanig 0 er no* voor1  
no* teg54 ,9 ons l& ook bleef het       
socialisme niet k]k- ( godsdi5/vij&ig   

gez9d4 ,er kwam e5 groep van pr$ikant51 
behoor5de tot de v]s*ill5de s*ake]+5 van
 de mod]ne prote/ant51 die 9 hun orgaan 
de ,blijde ,w]eld e5 v]zo5+ van *ri/5dom
 en socialisme bepleitt54 ,het          
socialisme 0 ze] go$ v]e5igba> met de   
grond/ell+5 van het *ri/5dom4 ,e5 voor  
't groote publiek onbek5de1 s*rijv5de   
ond] het pseudoniem van ,h4 van         
,treslong1 gaf e5 ze] m]kwa>dig boek3   
,civitas1 inleid+ tot de metafysica d]  
geme5s*ap1 wa>9 9 wond]mooi ,holl&s* op 
de wijsbege]te van het psy*is* monisme  
e5 collectivi/is* geme5s*apslev5 geb\wd 
w]d4 ,en re$s organise]d5 zi* enkele    
prote/ants*-or?odoxe *ri/55 tot e5      
,sociali/is*e p>tij4 ,miss*i5 zijn dit  
de teek551 dat m5 /e$s m9d] 9 het       
socialisme e5 de geheele w]kelijkheid   
omvatt5de lev5sbes*\w+ zal gaan zi54    
,ook het k]kelijk lev5 v]&]de 9 ons l&4 
,9 het midd5 d] eeuw 0 de bijbelcritiek 
doorg$rong5 tot bre$e kr+54 ,het mod]ne 
prote/antisme _h critis*1 rationali/is* 
gew]kt4 ,de huidige mod]n5 ke]5         

g$eeltelijk t]ug4 ,van sommig5 hunn] mag
 m5 vrag53 ,zijt gij nog wel mod]n58    
,het voldo5 aan gemo$sbehoeft5 tre$t    
/]k] op d5 voorgrond4 ,het              
vroomheidselem5t wordt me] zi*tba>4     
,het or?odox prote/antisme v]s*]pt      
tegelijk]tijd zijn beg9sel51 v]diept    
zijn lev5sbeg9sel5 en de ,vrije         
,univ]siteit tra*t ,g]e=me]de religie te
 v]zo55 met huidige wet5s*ap1 en di5t e5
 ri*t+1 die tra*t ook 9 de politiek de  
religie tot leid5d beg9sel te mak54     
,het ka?olicisme bleef niet a*t] 9 deze 
algeme5e beweg+4 ,9 de politiek e]/     
bondg5oot5 d] lib]al51 s*eidd5 de       
ka?oliek5 zi* lat] van dez5 af1 s$]t    
,paus ,leo 7#ahfd7 gewa>s*uwd heeft teg5
 mod]ne dwal+54 ,de wijsbege]te van     
,?omas van ,aqu9o komt we] 9 e]e4 ,h>e  
/udie wordt door d5 paus aanbevol54     
7,encycliek ,aet]ni ,patris #ahgi74 ,9  
,duits*l& kom5 wijsge]ige tijds*rift5 9 
deze ri*t+4 ,belgi krijgt te ,leuv5 h>e 
ka?olieke univ]siteit en zijn ,in/itut  
de philosophie1 dat ,?omi/is* is1 ma>   

zi* niet alle5 h&hav51 ma> ook v]rijk51 
ma> ook v]wijd]5 van het gebrekkige t5  
doel /elt4  ,/4 ,?omas moet bes*\wd     
word5 als e5 li*ttor5 en niet als e5    
gr5s/e54  ,9 ons l& kwam ,de ,groot de  
,?omi/is*e ,wijsbege]te te ,am/]dam     
doce]5 en de ka?oliek5 ontv+5 van de h& 
van ,beys5s en ,a5g55t e5 voll$ig /el   
le]boek5 d] wijsbege]te4 #dg  ,het laat/
 d] #ai;de eeuw ziet e5 diep] religieus 
lev5 dan het midd54 ,( jui/]1 t]wijl de 
propag&a van het midd5 d] eeuw doorw]kt1
 kom5 al we] &]e pog+5 op4  ,ook de     
,,opvo$kundige ideen word5 gewijzigd4   
,het opvo$+sideaal uit d5 tijd van het  
positivisme1 ze] veel feit5k5nis1 wordt 
v]lat54 ,gevolg5 van dat ond]wijsideaal 
w>5 voor het lag] ond]wijs de wet van   
#aheg en die van #ahgh2 voor het        
middelba> ond]wijs de wet van #ahfc met 
h>e ,hoog]e ,burg]s*ol51 met e5e        
onmogelijke hoeveelheid le]/( 9 vijf j>5
 door te w]k52 voor het hoog] ond]wijs  
de wet van #ahgh1 die e5 m5igte         
afzond]lijke doctorat5 in/elde en bijna 

voor ge5 /udie e5ige filos(is*e         
propadeusis eis*te4 ,e5 treurig besluit4
 ,de wijsbege]te als geheel g5om5 kan de
 hooges*ol5 miss51 ma> hooges*ol51 die  
probe]5 het zond] de wijsbege]te te do51
 zull5 op d5 lang5 duur blijk5 aan d5   
ho(doorsprong te torn5 van hun eig5     
inzett+4 7,l&47  ,van all]wege nu komt  
v]zet4 ,luide wordt geprote/e]d teg5    
onze e5zijdige intellectueele ontwikkel+
 en wordt me] h&igheid1 practis*heid1   
ges*ik!id voor 't w]kelijke lev5 geis*t4
 ,aan de &]e zijde wordt aang$rong5 op  
e?is*e en ae/hetis*e opvo$+4 ,op 't     
laat/e t]re9 g+ ,duits*l& voor4 ,s$]t   
het g]u*tmak5de boek3 ,rembr&t als      
opvo$] v]s*e51 dat het fiasco d]        
intellectueele opvo$+ v]kondigde en nu  
d5 kun/5a> tot wegwijz] wilde1 w]d5     
all]lei en]gieke pog+5 g$aan1 het       
ae/hetis* elem5t me] tot zijn re*t te   
lat5 kom54 ,engel& zag zijn ,league voor
 z$elijk ond]ri*t4 ,ons l&1 getr\w aan  
zijn rol1 volgde1 het nieuwe voorzi*tig 
ov]nem5d4 ,het vroeg van ,zw$5 en       

,d5em>k5 zijn h&5>beid1 van ,duits*l&   
zijn ae/hetica1 en sommig5 pog5 e5 /ekje
 van ,engel&'s ,league op ,n$]l&'s bodem
 ov] te plant51 dat intuss*5 niet zoo   
spo$ig s*ijnt te g$ij5 als de van       
,engel& h]wa>ts gekom5 sport4  ,t]wijl  
de midd5/& zijn behoefte aan ond]wijs   
gevoelt en het aantal burg]s*ol5        
to5eemt1 word5 to* ern/ige pog+5 g$aan  
om uit de v]w>r5de en ov]lad5de         
hoeveelheid feit5k5nis weg te kom54     
,voor het ,hoog] ond]wijs gevoelt m5 we]
 me] voor het algemne3 wordt gesprok5   
van e5 algeme5 doctoraat 9 de lett]5    
bijvoorbeeld4 ,de wijsbege]te aan onze  
hooges*ol5 v]heugt zi* 9 belang/ell+1   
g$eeltelijk zek] het gevolg d] algeme5e 
tijds/room+1 g$eeltelijk ook van d5     
groot5 invlo$1 uitga& van twee h>]      
bek5d/e v]teg5woordig]s aan onze        
univ]siteit51 ,boll& en ,heymans4       
,invo]+ van e5ig voorb]eid5d wijsge]ig  
ond]ri*t op de gymnasia wordt bepleit4  
,er is dan ook 9 ons l& ev5als 9 geheel 
bes*aafd ,europa1 e5 /]ke belang/ell+ 9 

wijsge]ige vrag54 ,deze ri*t zi*        
g$eeltelijk op e5 lev5sbes*\w+4 ,m5     
zoekt te kom5 tot e5 !orie d] wa>d54 ,is
 het lev5 op zi*zelf wa>d1 geleefd te   
word58 ,en welke zijn de wa>d5 die m5 9 
het lev5 zoek5 moet8 ,langs welke weg5  
moet m5 ze zoek58 ,deze vrag5 word5     
ge/eld door v]s*ill5de d5k]s4  ,ik wijs 
hi] b4v4 op de nieuw/e pog+ 9 die ri*t+ 
van d5 bek5d5 zielkundige ,mun/]b]g en  
op d5 ,am]ikaans*5 psy*oloog ,james1 met
 zijn le] van het pragmatisme1 dat le]t1
 dat wij er zijn om elka> te beh\d51 dat
 het w>e het nuttige is1 e5 le]1 die 9  
,n$]l& bij de !olog5 veel belang/ell+   
ontmoette 7de ,bussy74  ,wez5 we er re$s
 op1 dat er e5 nieuwe belang/ell+ 9     
,hegel 0 wa> te nem51 ov] 't geheel ke]5
 vel5 9 ,duits*l& tot 't idealisme t]ug4
  ,e5 kle9 bewijs4 ,van ,falck5b]g's    
ges*i$5is d] nieuw]e wijsbege]te kwam de
 e]/e druk 9 '#he1 de twe$e 9 #ahib1 de 
d]de 9 '#ih1 de vi]de 9 #aija4 ,het     
snell] op elka> volg5 d] lat]e drukk5   
wordt toeges*rev5 aan v]me]d]de         

belang/ell+ en me] sympa?ie voor de     
ri*t+4 ,falck5b]g wil1 ond] aansluit+   
aan de erv>+ en met me] belang/ell+ voor
 de resultat5 d] natuurwet5s*app51 e5   
h]nieuw+ van het idealisme1 vooral ook  
van het e?is* idealisme4  ,wij moet5 het
 e?is* idealisme 9 het lev5 zo[el als 9 
de wet5s*ap imm] w$] v]w]v5 om het te   
bezitt54  ,9 't bizond] is 9 deze ri*t+ 
w]kzaam de ,j5a] hoogle]a> ,euck51 die  
ond] de mod]ne d5k]s ,fi*te het naa/    
/aat1 en 9 zijn3 ,lev5sbes*\w+5 d]      
groote d5k]s e5 rijk en diep w]k gegev5 
heeft4  ,er is e5 neig+ tot de practis*e
 filos(ie4 ,de vraag dr+t zi* op3 he te 
lev54 ,er is e5 kamp om lev5s9h\d4 ,9   
ons l& op5ba>t zi* dat lev5 /]k4 ,de op 
v]s*ill5de plaats5 opg]i*te v]e5ig+5    
voor wijsbege]te tra*t5 9 de behoefte   
aan voorli*t+ te voorzi51 tell5 l$5 van 
all]lei leeftijd en ontwikkel+ en zi5   
hun v]gad]+5 ev5ze] door vr\w5 als mann5
 bezo*t4 ,het ,tijds*rift voor          
,wijsbege]te geeft geleg5heid ook 9     
,n$]l& wijsge]ige artikel5 9 e5 vakblad 

te plaats51 al betoond5 zi*1 zooals re$s
 gezegd is1 de groote tijds*rift5       
vri5delijk voor de wijsbege]te4 #dh  ,9 
sommige kr+5 valt belang/ell+ wa> te    
nem5 voor oo/]s*e godsdi5/54 ,de        
/aatsman ,van ,h\t5 introduce]de hi]    
vroeg] re$s e5 kort ov]zi*t van het     
,bo$dhisme als le]/(1 en ?ans is er veel
 belang/ell+4  ,we] &]5 s*ijn5 het      
my/icisme van ,sw$5borg te gaan         
h]nieuw53 ook 't spiritisme v9dt zijn   
aanhang]s en beoef5a>s4  ,ma> ook op    
,,!oretis* gebi$ is er v]&]+ en k5t]+4  
,hi] valt vooral te con/ate]5 de v]&]+  
van de h\d+ d] natuurwet5s*ap en het    
h]lev5 d] ,kant/udie4  ,de natuurkundig5
 /ell5 hypo!s5 op4 ,dat zijn            
voortbr5gsel5 van het d5k54 ,en zoo     
word5 ze tot de vraag gebra*t3 ,welke   
geldigheid bezitt5 die ond]/ell+58      
,welke wa>de komt er aan toe8 ,ze word5 
er toe geleid1 om ook te lett5 op het   
a&eel1 dat de m5s* zelf heeft 9 d5 opb\w
 d] natuurwet5s*app54  ,ze be/ude]5 de  
z9tuig5 en de h]s55 van d5 m5s*4 ,ma>444

 dit leidt alwe] tot de be/ude]+ d]     
zielkunde4  ,er komt de vraag op3 ,omvat
 de k5nis d] natuur de geheele          
w]kelijkheid8 ,voor het mat]ialisme 0 't
 antwoord ja gewee/4 ,voor m5ig mod]n   
natuurkundige is dat niet me] zoo4 ,we  
kunn5 hi] enkele nam5 noem51 we kunn5   
hi] op mann5 wijz51 die 9 hun lev5 zelfs
 d5 ov]gang van natuurwet5s*ap tot      
wijsbege]te aantoon54 ,ern/ ,ma* 7gebor5
 #ahch7 0 e]/ 9 ,praag hoogle]a> 9 de   
natuurkunde1 bekle$de lat] e5 le]/oel   
voor wijsbege]te te ,we554  ,wilhelm    
,wundt 7geb4 #ahcb7 begon met m$icijn5  
te /ude]51 w]d lat] e5 op d5 voorgrond  
tr$5d zielkundige en /i*tte het         
belangrijke laboratorium voor           
proefond]v9delijke zielkunde4  ,ma> niet
 alle5 9 de ,duits*e l&5 m]k5 we deze   
/emm+4  ,engel& is hi] ev5e5s te noem51 
wa> de b]oemde natuurkundige ,maxwell   
zi* bezighield met ond]zoek+5 op het    
gebi$ d] k5nisle]4 ,hij wilde de e]/e   
beg9sel5 zijn] wet5s*ap kla> en         
duidelijk le]5 k5n54  ,dat de           

natuurkundige beseft dat zijn wet5s*ap  
sle*ts e5 deel d] w]kelijkheid omvat1   
komt zoo duidelijk uit 9 het slot van e5
 lez+1 geh\d5 door onz5 b]oemd5 l&g5oot 
,lor5tz4  ,ook wanne] wij het wag51 onze
 g$a*t5 te lat5 gaan ov] d5 sam5hang    
tuss*5 de /(felijke en de gee/elijke    
v]s*ijnsel51 h\d5 wij de fijne          
organisatie d] mat]ie 9 het oog4 ,het is
 v]re van mij1 gee/elijke w]k+5 tot     
process5 9 de mat]ie te will5 t]ugbr5g52
 het ongelijksoortige kan m5 niet uit   
elka> afleid54 #di ,ma> wel kan m5 de   
opvatt+ voor/aan dat aan elk5 toe/& en  
elke w]kzaamheid van onz5 gee/ e5       
bepaalde ge/eldheid en e5 bepaalde v]&]+
 d] h]s55 beantwoordt4 ,zal zulk e5     
korrespond5tie tot 9 de kle9/e          
bijzond]h$5 toe be/aan1 dan moet1 dit is
 duidelijk1 het aantal elem5t51 wa>uit  
de h]s5sub/antie is opgeb\wd1 ontzett5d 
groot zijn4 ,hoe groot het moet zijn1   
kunn5 wij niet zegg51 ma> wanne] wij    
wet51 dat e5 milligram mat]ie e5 aantal 
atom5 bevat1 veel groot] dan het        

gezam5lijke aantal lett]s 9 alle boek5  
d] ,leids*e ,univ]siteitsbiblio!ek1 en  
aan d5 rijkdom van g$a*t5 d5k51 die 9 de
 rangs*ikk+ d] lett]s ligt opgeslot51   
dan gevoel5 wij e5igsz9s dat w]kelijk de
 mat]ieele v]&]+5 9 de h]s55 g5oeg      
v]s*eid5heid kunn5 bi$5 om de afspiegel+
 te zijn van e5 hooge en +ewikkelde     
gee/esw]kzaamheid4  ,ma> ik z\ geva>    
loop51 de gr5z5 d] physica te           
ov]s*rijd51 wat niet 9 mijne b$oel+ ligt
 en door u niet kan word5 gew5s*t4 ,de  
natuurkundige1 en dit geldt voor ons    
all51 moet er zi* toe bep]k51 op zijne  
wijze 9 het boek d] w]eld te lez54      
,zond] zi* te lat5 t]ne]drukk5 door het 
besef1 dat de diepe z9 hem v]borg5      
blijft1 gevoelt hij zi* 9 zijne pog+5   
ge/]kt door de ov]tuig+1 dat zi* b9n5 de
 gr5z5 van het b]eikb>e1 na>mate hij    
v]d] gaat1 uitge/rekte en onv]wa*te     
v]gezi*t5 voor hem zull5 op554  ,/ell5  
wij teg5ov] deze r$e van e5 d]          
grootmee/]s d] huidige ,natuurwet5s*ap  
e5 z9 van ,b*n]3  ,het bewu/zijn is1 ev5

 als het d5k51 sle*ts e5e v]ri*t+1 e5e  
w]k+1 e5e arbeidsv]loop van bepaalde    
h]s5deel51 dan is het wel duidelijk     
hoeze] de natuurkunde van ?ans v]wijd]d 
is van het mat]ialisme4    ,e9delijk    
wijz5 wij op de h]lev+ d] ,kant/udie4 ,9
 #ahfe v]s*e5 e5 boek van ,otto         
,liebmann3 ,kant und die ,epigon54 ,het 
refre9 van elk ho(d/uk 03 ,d]halve moet 
m5 tot ,kant t]uggaan4  ,9 't bijzond]  
moet ook g5oemd word5 ,fri$ri* ,alb]t   
,lange1 de s*rijv] van e5 d] uitnem5d/e 
wijsge]ige w]k53 ,ges*i$5is van het     
,mat]ialisme4  ,lange w]d #ahbh bij     
,sol+5 gebor51 /ude]de 9 ,bonn1 w]d     
le]a> aan e5 gymnasium1 legde zijn      
betrekk+ n$]1 om zi* als r$acteur en    
drukk]-uitgev] aan de v]breid+ van      
democratis*e ideen te wijd51 g+ na>     
,w9t]?ur1 w]d 9 #ahgj pr(essor 9 ,zri*1 
9 #ahgb 9 ,m>burg1 wa> hij 9 #ahge      
ov]le$4 ,te midd5 van zijn drukke       
bezigh$5 bezat hij tijd en kra*t om     
wet5s*appelijk5 arbeid te lev]53 ,zijn  
ho(dw]k is de bov5g5oemde ges*i$5is 9   

#ahff v]s*554 #ej ,van de ,griek5 af tot
 op d5 mod]n5 tijd1 gaat hij1 9 v]b& met
 het geheele cultuurlev5 d] besprok5    
tijd51 de ontwikkel+ van 't mat]ialisme 
na4 ,zijn uitgebreide k5nis /elt hem 9  
/aat1 m5ig nieuw gezi*tspunt te op551   
m5ig d5k] ond] jui/] li*t te plaats54   
,al ges*i$s*rijv5de nu1 wij/ ,lange er  
/e$s op1 hoe het mat]ialisme als leid5d1
 en regel5d beg9sel te aanva>d5 is voor 
de natuur/udie4 ,voor de wijsbege]te is 
het de e]/e1 de laag/e1 ma>             
v]gelijk5d]wijs ook de /evig/e trap4    
,zoo belangrijk is het1 dat het bet] is 
9 de natuurwet5s*ap krasse mat]iali/51  
dan v]w>de ideali/is*e kopp5 te hebb54  
,het mat]ialisme is e*t] niet voll$ig4  
,het vraagt niet na> a>d en gr5z5 onz]  
k5nis4 ,het kan nooit het k5m]k5d       
eig5a>dige d] bewu/zijnsv]s*ijnsel5     
v]kl>54 ,aan ,kant wordt da>om e5       
belangrijke plaats 9 de wijsbege]te     
toegek5d4 ,zijn groote v]di5/e is voor  
,lange de ontdekk+1 dat wij ons niet na>
 de d+5 ri*t51 ma> deze zi* na> ons4    

,m9d] wa>de he*tte hij aan ,kants       
practis*e filos(ie3 ,de geheele         
practis*e filos(ie is het v]&]lijke en  
v]gankelijke deel d] ,kantiaans*e       
wijsbege]te4  ,alle5 ha> plaats is      
onv]gankelijk4  ,met w>m gevoel pleit   
,lange voor e5 e?is* idealisme4 ,hij is 
niet vij&ig aan k]k en godsdi5/4 ,zooals
 het *ri/5dom de psalm5 en zijn k]kdi5/ 
heeft ov]g5om51 z\ hij 9 d5 toekom/ig5  
godsdi5/ bijv4 het li$ will5 beh\d53 ,o 
ho(d vol blo$ en wond54  ,9 e5 s*itt]5d 
slo?o(d/uk spreekt ,lange ov] het /&punt
 van het idealisme4 ,hi] vall5 godsdi5/ 
en z$ele] en s*oonheid sam54 ,de religie
 geeft wa>de aan de w]eld van het       
zijnde4  ,ook het sociale vraag/uk is e5
 van z$elijke orde4 ,het komt er op aan1
 dat er e5 /rev5 ont/aat na> m5s*elijke 
volkom5heid 9 de m5s*elijke sam5lev+ 9  
plaats van het zoek5 na> eig5 p]soonlijk
 voordeel4  ,s$]t ,langes dag5 is de    
/udie van ,kant lev5dig4 ,de opgave d]  
boek5 en artikel5 ov] ,kant ges*rev5 is 
re$s enorm4 ,e5 afzond]lijk tijds*rift  

is v]s*55 ond] r$actie van ,vaih+]4     
,zorgvuldige uitgav5 van zijn           
gezam5lijke w]k5 kom5 uit4  ,ook ons l& 
deelde 9 de h]nieuwde ,kant/udie4       
,bella> ,spruyt1 9 lev5 hoogle]a> te    
,a'dam h+ zijn k5ni/heorie aan4 ,zijn   
college ov] de ges*i$5is d] wijsbege]te 
w]d1 voornamelijk door de zorg5 van     
,pr(4 ,kohn/amm uitgegev5 en kan        
eig5lijk bes*\wd word5 als e5 hi/oris*e 
inleid+ tot ,kant/udie4  ,het besluit3  
dat de moeielijke weg van ,kant de e5ige
 is1 die ov]blijft om n de wet5s*ap te  
vrijw>5 voor de aanmatig+ d] metafysica1
 en het go$ re*t van e5 w]eldbes*\w+1   
die de v]b9d5de kra*t van ideal5 erk5t1 
voor de critiek van het empirisme4  ,ook
 van d] ,wyck1 ,opzoom]s le]l+1 v]liet  
het empirisme voor ,kants criticisme4   
,de jong ge/orv5 ,m>*ie van ,voor?uys5  
wijdde ern/ige /udies aan ,kant4  ,de   
belang/ell+ 0 wakk]1 de nieuw-,kantian51
 op me] ( m9d] punt5 van elka> en hun   
mee/] v]s*ill5d1 vorm5 e5 belangrijke   
groep4 ,liebmann's roep is gehoord4 ,m5 

is op ,kant t]uggegaan4  ,uit het       
teg5woordige kiez5 wij all]e]/ de groote
 teg5/ell+3 individualisme en           
socialisme1 die op ons lev5 zoo /]k5    
/empel drukt4  ,en dan knoop5 wij de    
besprek+ van het psy*is* monisme en     
e5ige belangrijke bijzond]e wijsge]ige  
wet5s*app5 va/ aan ,fe*n] en e5ige met  
hem v]wante mod]ne d5k]s4   ,opm]k+4    
,gebrek aan plaatsruimte noodzaakt1 om  
hi] de beh&el+ van twee mod]ne /elsels  
uit te s*akel54  ,all]e]/ moet gezweg5  
word5 van het belangrijke /elsel van    
,edu>d von ,h>tmann1 die de grondve/]   
w]d van de filos(ie van het onbewu/e4   
,e5 korte besprek+ van het w]k van v4   
,h>tmann als pessimi/ geeft ,dr4 ,s*eff]
 9 zijn w]k3 ,het wijsge]ig pessimisme  
van d5 jong/5 tijd4 ,9 ,mann5 van       
,beteek5is wordt hij door ,dr4 d5       
,h>togh beh&eld4  ,v]d] ontbreekt de    
beh&el+ d] ,imman5te ,wijsbege]te1 die  
vooral ond] de natuurkundig5 ha>        
v]teg5woordig]s heeft4 7,ma*1 ,o/wald   
,av5>ius74 ,zij wil e5 wet5s*ap die zi* 

alle5 aan de feit5 h\dt en ge5 hypo!s5  
op/elt4 ,ook de bek5de hoogle]a> ,zieh5 
behoort tot deze ri*t+4  ,als met ha>   
v]want te bes*\w5 is ,dr4 d] ,m\w1 de   
s*rijv] van het w]k ov]3 ,absoluut      
,idealisme4         ,,ho(d/uk ,,xv4     
,,individualisme ,,en ,,socialisme4     
#dc4 ,inleid5de ,opm]k+54  ,9 de #ai;de 
eeuw tre$t de /rijd tuss*5              
individualisme en socialisme op d5      
voorgrond4 ,die /rijd v]toont zi* 9     
all]lei vorm4 ,hij heeft betrekk+ op    
v]s*ill5d gebi$4 ,hij hangt sam5 met    
ond]s*eid5e vraag/ukk54  ,het           
individualisme heeft oog voor d5 m5s*   
als p]soonlijkheid4 ,het welzijn1 de    
ontwikkel+ van d5 enkel+ is hoog/e      
lev5sdoel2 da>op zij m5s*elijk /rev5    
g]i*t4 ,niet de ontwikkel+ d] z$elijke  
p]soonlijkheid1 wi] kra*t5 t5 go$e kom5 
aan de geme5s*ap1 is doel4 ,ma> de      
bevord]+ van alles1 wat het geluk1 de   
ma*t1 de /]kte van d5 enkel+ voor hem   
zelf v]me]d]t1 /aat op d5 voorgrond4    
,dit is het ond]s*eid tuss*5 het        

individualisme1 zooals we het nu zull5  
le]5 k5n51 en de p]soonlijkheidsfilos(ie
 die e5 ,c>lyle op voetspoor d] ,duits*e
 ideali/5 9 ,engel& _h v]kondigd4  ,dat 
individualisme is tweerlei4  ,aan elk   
individu wordt de les gepr$ikt zi* zelf 
te zoek51 eig5 ma*t te will54 ,die le]  
van het onbep]kte egosme v]kondigt      
,/irn]4 ,ma> ook kan die le] sle*ts zijn
 voor enkel5 die het wa>d zijn1 sle*ts  
e5 le] voor sommige hoog/a&54 ,dit is   
het individualisme van ,nietzs*e4       
,/irn] is e5 plebej]4 ,nietzs*e e5      
ari/ocraat4  ,hoe geheel &]s het        
,,socialisme1 zooals dat 9 zijn /r5g/5  
en wet5s*appelijk/5 vorm door ,m>x w]d  
v]kondigd4 ,het is ontro]d ov] de groote
 ell5de d] arbeid5de klass54 ,er is e5  
buit5gewoon groote vooruitgang van      
voortbr5g+ gekom54 ,het door /oom g$rev5
 w]ktuig bra*t /e$s me] voort4 ,de      
arbeid] w]d e5 deel d] ma*9e4 ,niet voor
 hem w>5 de voordeel54 ,zij kwam5 e5    
kle9e groep ond]nem]s t5 go$e1 wi] w9/  
en kapitaal groeid54 ,het lijd5 d] arm51

 hun lange w]ktijd1 hun kle9 loon1 hun  
w]keloo%eid1 de afbeul+ van vr\w5 en    
k9d]51 't 0 vreeselijk om aan te zi54 ,0
 het niet mogelijk om voortbr5g+ en     
v]deel+ d] a>ds*e go$]5 zoo te regel51  
dat er brood en geluk 0 voor all58      
,edele h>t51 bewog5 met de ell5de1      
sprak5 hun vloek ov] het teg5woordige   
uit1 zong5 zang5 van bet]e toekom/4 ,er 
is sociali/is* gevoel 9 de v]z5 van vele
 di*t]s uit de j>5 van '#dj en '#ej4    
,er w]d5 plann5 v]zonn51 all]lei plann51
 die v]bet]+ z\d5 br5g53 opri*t+ van    
dit1 inri*t+ van dat4 ,&]5 g+5 zoov]1 e5
 geheel toekom/beeld te ontw]p5 d]      
word5de maats*appij4 ,ook ,comte zag5 we
 ond] di5 invlo$ 7,,ii1 pag4 #afa74     
,m>x de$ no* 't e5 no* 't &]4 ,hij      
tra*tte de ontwikkel+swet d] maats*appij
 na te gaan4 ,hij vond1 dat de          
teg5woordige toe/& e5 tijdvak 01 dat    
noodw5dig moe/ kom51 hij voorspelde ev5 
zek] e5 nieuw tijdvak1 dat1 kra*t5s de  
wet d] maats*appelijke ontwikkel+ zelf1 
z\ ont/aan4 ,voor ,nietzs*e is er       

eig5lijk alle5 ges*i$5is van groote     
p]soonlijkh$54 ,voor ,m>x is er         
ges*i$5is van productiewijze en toe/&53 
de p]son5 mak5 de ges*i$5is niet3 de    
ges*i$5is maakt hn4  ,zal er doelmatige 
productie kom51 dan moet er leid+1      
/raffe leid+ zijn4 ,dan moet er gezag   
zijn1 dat regelt4 ,er moet ond]w]p+ zijn
 9 va/ v]b&4 ,dat autoritaire1 dat      
gezaghebb5de /uit sommig5 teg5 de bor/4 
,ook zij w5s*5 heil voor i$]1 en i$]    
gez9d1 niet zi*1 ma> de geme5s*ap te    
di554 ,ma> dat niet t5 ko/e van wat hun 
't onontbe]lijk/e en s*oon/e go$ s*ijnt3
 de p]soonlijke vrijheid4 ,zoo ont/aat  
het an>*isme4       #dd4 ,/irn]4        
,jong-,hegelian54  ,re$s ,h]aclitus 7,i1
 #ai7 wez5 wij er op1 hoe van ,hegel1   
zlf cons]vatief1 ze] radicale /room+5   
uitg+54 ,/rauss en ,feu]ba* 7,,ii1 #ic  
v4v47 hadd5 niet zijn le]1 wel zijn     
me?ode aanva>d4 ,en door die dialectis*e
 me?ode w>5 ze gekom5 tot geheel &]e    
opvatt+5 van d5 godsdi5/1 dan de mee/]  
zelf4 ,feu]ba*1 het ,godsbegrip         

ond]zoek5de1 _h gele]d1 dat eig5lijk    
niet ,god d5 m5s* na> ,zijn beeld       
ges*ap5 _h1 ma> de m5s* ,god na> zijn   
beeld4 ,het z$elijk ideaal des m5s*5 0  
als buit5 d5 m5s* zelf/&ig be/a&e g$a*t 
en da>voor knielde de m5s*4 ,op         
/aatkundig gebi$ nu w]d e5 zelfde le]   
ontworp5 door de ,jong-,hegelian54      
,hegel's me?ode w]d gretig opgevang5    
door jonge1 aan de wet5s*ap zi* wijd5de 
mann51 die1 da>door geleid w]d5 om /raks
 9 het kamp van het socialisme te gaan  
di551 do* die1 wat zij ook d$5 en       
s*rev51 9 al hun uit+5 en r$evo]+5      
altijd liet5 zi51 dat zij e5s ge/ude]d  
hadd51 na*t en dag1 9 de boek5 van d5   
e5ig5 ,hegel4  ,het eig5dom nu1 zoo     
r$5e]de m51 h+ ook innig sam5 met d5    
m5s*4 ,ma> m5 _h het van d5 m5s*        
afg5om51 buit5 hem geplaat/1 ev5als zijn
 ,godsbegrip1 en ev5als voor ,god       
knielde hij nu voor eig5dom en geld1 dat
 hij de rol van mee/] _h lat5 spel54    
,hi]9 moe/ v]&]+ kom54 ,alle bep]k+ moe/
 v]vall54 ,vrijheid 0 noodig6           

,/irn]'s ,lev54  ,het gi/te op all]lei  
mani]54 ,e5 ze] eig5a>dige kr+ _h m5 9  
#ahdj en #ahda1 die g]egeld sam5kwam 9  
e5 bi]huis bij ,hippel4 ,die heett5 de  
vrij5 van ,hippel4 ,/ud5t51 kun/5a>s1   
j\rnali/51 sommige vrije vr\w51 v]e5igd5
 zi* da>4 ,ontelb>e glaz5 bi] dr9k5d1 en
 groote rookwolk5 uitblaz5d1 zat m5 da> 
de diep/e1 mee/ +ewikkelde en moeilijk/e
 problem5 te besprek54 ,9 dez5 kr+ w]d  
ook e5 jong le]a>1 ,casp> ,s*midt1      
+eleid4 ,hij 0 9 #ahjf te ,bayreu?      
gebor51 v]loor vroeg zijn vad]1 trok met
 zijn mo$] mee na> &]e plaats51 kwam op 
twaalfj>ig5 leeftijd we] bij e5 oom 9   
,bayreu? t]e*t1 liep 't gymnasium af1   
/ude]de lett]5 en behaalde d5 graad van 
c&idaat4 ,da>mee kreeg hij e5           
g$eeltelijke bevoegdheid tot lesgev54   
,tot 'n doctoraat kwam hij--wa>s*ijnlijk
 door geldgebrek--niet4 ,hij tr\wde met 
e5 meisje uit 't huis wa> hij inwoonde4 
,zij ov]le$ bij de geboorte van hun k9d1
 dat ev5e5s /i]f4 ,hij /ond we] alle5 en
 zat1 zwijg5d toelui/]5d bij ,hippel4   

,hij _h e5 betrekk+ als le]a> aan e5    
meisjess*ool gekreg54 ,hij w]d me] en   
me] gewa>de]d 9 d5 kr+ d] vrij54 ,9     
#ahde v]ra/e hij al zijn bek5d5 met het 
m]kwa>dige boek3 ,de ,e5ige en zijn     
eig5dom4 ,het kwam uit ond] zijn        
/ud5t5naam4 ,zijn voorho(d 7,/irn7 0 ze]
 hoog4 ,da>na> heette m5 hem ,/irn]4 'n 
,oog5blik la*te 't geluk hem toe4 ,hij  
vond de liefde van e5 bemiddeld meisje1 
,m>ie ,dnh>t1 aan wie ook zijn boek is  
opg$rag54 ,hij huwde ha>4 ,als le]a>    
neemt hij ontslag4 ,met 't geld van zijn
 vr\w beg9t hij e5 melkzaak4 ,ze gaat   
niet3 h&el/al5t5 ontbrak5 onz5 s*rijv]4 
,ook het huwelijk is ongelukkig4        
,e*ts*eid+ volgt4 ,e5zaam en arm als    
vroeg] gaat ,/irn] we] door 't lev54    
,met v]taalw]k voorziet hij 9 zijn      
ond]h\d4 ,9 #ahef /]ft hij aan d5 beet  
van e5 giftige vlieg4 ,hij wordt v]get54
 ,ma> als ,nietzs*e optre$t1 wordt de   
a&a*t we] geve/igd op ,/irn]1 9 wi5s w]k
 m5 re$s ,nietzs*e's le] 9 knop me5t te 
v9d54 ,op zijn graf wordt e5 g$5k/e5    

geplaat/4 ,van zijn w]k kom5 h]drukk5 en
 v]tal+51 'n lev5sbes*rijv+ v]s*ijnt    
#ea4    ,/irn]'s boek4  ,het is e5      
m]kwa>dig boek3 dat de ,e5ige en zijn   
eig5dom4 ,m5 hoort er de gesprekk5 9 van
 de vrij5 bij ,hippel4 ,het is hi] en   
da> zond]l+ van b\w en /ijl4 ,da> hangt 
e5 atmosfe] van bi] en tabakswalm uit   
lange ,duits*e pijp5 ov] dit boek4 ,ma> 
de grondtoon is diep en ern/ig3 ,het    
pr$ikt ond] alle vorm5 het egosme4 ,mij 
gaat niets bov5 mij zelve4 ,wa>om z\ ik 
voor e5 &]1 voor ,god1 voor het vad]l&  
lev51 voor de m5s*heid8 ,zij lev5 to*   
ook voor zi*zelf8 ,zoo wil ik ook voor  
mij zelf lev54 ,ik wil mijn zaak op     
niets /ell54 ,niem& kan mij gebi$54 ,ook
 niet de /aat4 ,hi] komt het woord re*t 
niet te pas4 ,alle5 't woord ma*t4      
,zoov] mijn ma*t gaat1 gaat mijn        
eig5dom4 ,wa> ik voor te wak5 heb1 is1  
dat ik van mijzelf wa>de maak4 ,niet e5 
p>tij1 e5 familie1 e5 vad]l& b9dt mij4  
,wij moet5 ego/5 zijn en bem9n5 met de  
liefde van 't egosme4  ,wat ik zoek is  

mijn g5ot4 ,niet het g5ot van d5 m5s*   
als soort1 ma> van mijzelf als enkel+4  
,wat da>aan bevord]lijk is1 wa>de] ik en
 jui* ik toe1 ond] wat naam het ook     
optre$t4  ,max ,/irn] heeft ge5 oog voor
 de ell5de d] arbeid]s4 ,armo$e is      
m9d]wa>digheid4 ,wie we9ig ma*t heeft1  
wie dus we9ig bezit1 heeft zi* zelve    
niet me] wa>d wet5 te mak54 ,d5 lib]al5 
/aat v]w]pt hij4 ,di5s vrijheid komt ne]
 op zijn ond]w]p+ aan en door de wet4   
,v]w]pelijk is het communisme dat de    
maats*appij he] ov] ons maakt4 ,zoek ma>
 na> uw ma*t4 ,dan wordt al 't &]e1 ook 
de vrijheid1 de gelijkheid u wel        
toegeworp54  ,/irn]'s le] is de ontk5n+ 
d] z$ele]4 ,alle b& is v]brok54 ,de     
m5s*1 die alles gebruik51 niets         
e]bi$ig51 en niets gehoorzam5 moet1 die 
niets bov5 zi* erk5t1 die voor zi*zelf  
de e5ige is3 zi$a> het ideaal van       
,/irn]4 ,de m5s* doe als de bloem1 die  
al ha> kra*t5 inspant en aanw5dt1 om van
 de w]eld zoo go$ en zoo veel als zij   
kan te g5iet5 en te v]t]54  ,w5d5 wij   

ons van dit individualisme tot de !orie 
van d5 b]m5s*1 die ,nietzs*e heeft      
v]kondigd4       #de4 ,nietzs*e4  ,lev54
  ,hij w]d #ae ,octob] #ahdd te ,rock5  
bij ,ltz5 gebor5 uit e5 dom9eesfamilie  
van vad]s- en mo$]szijde1 die miss*i5   
wel af/amde van e5 oud adellijk ,pools* 
gesla*t4 ,op deze niet zek]e af/amm+    
mo*t de jonge ,nietzs*e zi* ga>ne       
v]hoova>dig54 ,to5 ,fri$ri* #e ja> 01   
/i]f z'n vad] aan h]s5v]week+1          
toeges*rev5 aan e5 val4 ,zoo w]d de     
jong5 opgevo$ door vr\w54 ,hij le]de    
/r5ge tu*t k5n5 op de s*ool te          
,s*ulp=ta1 die hij1 voorb]eid voor de   
univ]siteit1 v]liet1 nog va//a&e 9 het  
*ri/elijk gelo( wa>9 hij opgevo$ 04     
,omdat hij to* iets moe/ kiez5 en niets 
met voorliefde bege]de1 koos hij        
klassieke philologie4 ,hij /ude]de e]/  
te ,bonn en da>na te ,leipzig ond] d5   
groot5 taalkundige ,rits*l4 ,op di5s    
aanbevel+ w]d hij op #bd;j>ig5 leeftijd 
hoogle]a> te ,bazel1 nog vr zijn        
promotie4 ,de ,leipzig] faculteit s*onk 

hem e]%alve d5 doctor/itel4 ,er w]d e5  
zw>e taak op de jonge s*\d]s gelad54    
,miss*i5 t zwr4 ,college gev5 en        
philologie /ude]5 to* 0 voor ,nietzs*e  
e5 tk1 al v]vulde hij die ze]           
zorgvuldig4 ,zijn less5 w]d5 g]oemd4    
,aan d5 groot5 ,duits*5 oorlog mo*t     
hij--,zwits]s* burg] geword5--niet      
deelnem5 als soldaat3 hij trok mee als  
ziek5v]pleg]1 de$ e5 ziekte op1 die hem 
niet me] v]liet4 ,zijn gezi*t w]d m9d]4 
,maag-1 ho(d- en oorpijn5 kweld5 hem4 ,9
 #ahgf lei hij zijn taak ne] aan het    
pa$agogium1 wa> hij ,grieks* doce]de1 9 
#ahgh gaf hij het pr(essoraat op4 's    
,zom]s leefde hij 9 't ,engad91 's w9t]s
 aan de ,rivi]a4 ,zijn ziekte nam toe4  
,s*i] onduldb>e pijn5 moe/ hij lijd54 ,9
 n ja> _h hij #aai dag5 van zw>e pijn4  
,zijn zwak gezi*t hield hem buit5 boek5 
en wet5s*ap1 zijn gezondheid maakte hem 
e5zaam4 ,bijwijl5 s*e5 hij de v]twijfel+
 nabij4  ,langzam]h& bet]de zijn toe/&  
iets4 ,hij g+ door met s*rijv54 ,to5 9  
#ahhi brak plotsel+ de waanz9 uit4 ,hij 

0 9 ,turijn4 #d ,janu>i s*rijft hij e5  
briefje aan ,br&es met groote lett]s op 
potloodlijntjes als voor e5 k9d1        
ond]teek5d3 de gekruisigde4 ,de waanz9 0
 +etr$54  ,hij vond tr\we v]pleg+4 ,e]/ 
bij zijn mo$] 9 ,naumburg4 ,na ha> dood 
bij zijn zu/] 9 ,weim>4 ,hi] bezweek het
 li*aam3 #aa ja>1 nadat het bewu/ lev5  
opgeh\d5 _h3 #bf ,augu/us #aijj4        
,p]soonlijkheid4  ,nietzs*e's filos(ie  
wordt g$rag5 door1 is en met zijn       
p]soonlijkheid4 ,hij is het teg5deel van
 ,sp5c]4 ,hij is subjectief 9 de hoog/e 
mate4 ,hij is e5 d5k]1 hij is groot]    
kun/5a>4 ,kra*tig1 lev5dig1 /]k1 diep is
 zijn gevoel4 ,het is niet het weeke1   
ov]vloei5de za*te gevoel van ,r\sseau1  
het is geweldig1 =s*4 ,nietzs*e is      
h>t/o*telijk--ma> z9nelijkheid is hem   
vreemd4 ,te$]e vri5ds*ap heeft hij voor 
vr\w5 gevoeld3 nooit e5 he]lijke1       
ov]weldig5de liefde #eb4 ,bijzond] ook  
he*tte hij o4 m4 aan kra*tige vri5ds*ap4
 ,hij _h e*t] zijn vri5d5 niet lief1 ma>
 het ideaal1 dat hij zi* na> h5 vormde2 

en bleek dan lat]1 dat hij _h mis-gezi51
 dan v]liet hij zijn vri5d53 zijn       
e]lijkheid v]bood hem te blijv54 't     
,pijnlijk/ is dit geblek5 uit zijn breuk
 met ,ri*>d ,wagn]4 ,nietzs*e 0 dus niet
 de e5zame1 van m5s*5 afke]ige natuur1  
wa>voor m5 hem heeft geh\d54 ,hij w]d   
door zijn gruwelijk lijd5 v]e5zaamd4    
,hij 0 9 d5 omgang uit]/ h(felijk1 en al
 wat voornaam 01 _h zijn sympa?ie4 ,het 
burg]lijke1 het platte1 /ootte hem af4  
,gee/elijke ( /(felijke slordigheid1    
vuilheid1 geme5heid w>5 hem onduldba>4  
,v]baz5d /]k 0 zijn lu/ tot arbeid en   
onbuigba> zijn wil4 ,vele zijn] w]k5    
w]d5 ges*rev5 met e5 m9imum van kra*t4  
,zijn hevig lijd5 g5as hem van e5       
pessimi/is*e w]eldopvatt+3 hij wilde ja 
zegg5 teg5 het lev5 en hij v]droeg4     
,eig5lijk be/uurde ma> n passie zijn    
lev53 hij wlde de wa>heid1 ( liev] hij  
wilde zoek51 wat hm wa>heid 04 ,hij     
heeft dat doel nagejaagd met s*i]       
onbegr5sde en]gie4 ,hij heeft alles     
doorzo*t1 elke g$a*te tot het e9de durv5

 doord5k51 ond] miss*i5 zoo hevig       
gee/elijk le$1 als niet door e5 &] kan  
word5 bevro$4 ,h>t/o*telijk heeft hij   
gezo*t tot wel zijn v]/&1 niet zijn wil 
gebrok5 04 ,m5 e]t ,nietzs*e niet door  
hem te prijz5 ( hem te beklag52 l( heeft
 hij afgewez51 en m$elijd51 teg5ov] e5  
hoog/a&e geuit1 heeft hij zelf /e$s e5  
onkies*heid gevond54  ,m5 heeft         
gevraagd3 zijn ,nietzs*e's w]k5 niet de 
w]k5 van e5 waanz9nige8 ,er is zelfs    
bewe]d3 zij zijn ges*rev5 tuss*5 de     
v]blijv5 9 krankz9nig5ge/i*t5 94 ,het   
laat/e is besli/ teg5gesprok54 ,het e]/e
 moet wa>s*ijnlijk ontk5d word54        
,ongetwijfeld is er e5 ziekelijke trek 9
 ,nietzs*e4 ,hij s*iep zijn w]k5 als 9  
gee/v]vo]+4 ,g$a*t5 /roomd5 hem toe4    
,all]lei beeld5 drong5 zi* op4 ,alles g+
 li*t en als met +ev+1 als 9 e5         
s*epp+sroes4 ,het komt bij me] kun/5a>s 
voor4 ,miss*i5 mag zoo'n korte tijd van 
kra*tig-s*epp5d lev5 me] van zijn ge/el 
gevraagd hebb51 dan hij kon v]drag54 ,er
 is hi] aan e5 ongelukkige wisselw]k+ te

 d5k54 ,zijn snel1 gee/v]vo]5d produce]5
 bevord]de zijn p]iodes van zwakte2 hoe 
vak] deze kwam51 hoe m9d] zelfb$wang en 
matig+ hij dan we] _h bij 't w]k5 en hoe
 groot] de op d5 arbeid gevolgde        
uitputt+4  ,ma> zelfs 9 #ahhh gevoelt   
hij zi* gezond4 ,hij s*reef1 dat zijn   
ho(d held] 01 zijn pols kalm 7#fj       
slag571 zelfs de duizeligheid van de    
koorts k5de hij niet4 ,de waanz9 brak   
ook nog betrekkelijk plotsel+ en        
onv]wa*t uit4 ,_h e5 b]o]te e5 e9d aan  
zijn lev5 gemaakt1 vr hij zielsziek w]d 
7de b]o]te1 wa>op hij soms hoopte7 dan  
z\ m5 er d5kelijk nooit aan g$a*t hebb5 
9 zijn w]k5 de voortbr5gsel5 van e5     
krankz9nige te zi54    ,w]k5 en         
,ontwikkel+sgang4  ,nietzs*e heeft zi*  
/e$s beziggeh\d5 met de vraag3 ,wat is  
de wa>heid 9 de kultuur8 ,wat is de     
groote wa>de 9 de bes*av+8 ,hij is      
begonn5 met de kun/ als zoodanig te     
bes*\w54 ,hij v]liet ha> en me5de nu aan
 de wet5s*ap en de k5nis de groot/e     
beteek5is te moet5 toes*rijv54 ,ma> dit 

is sle*ts e5 ov]gangs/adium4 ,hij ke]t  
tot zijn oude liefde t]ug4 ,hij wordt   
we] kun/5a> en s*ept het s*itt]5de      
symbool van ,z>a?u/ra1 die d5 b]m5s*    
pr$ikt1 die e5 &]e rangorde geeft aan de
 lev5swa>d51 die het m$elijd5 en 't     
*ri/5dom wil bann54 ,elk di] p]iod5     
heeft ha> eig5 w]k54 ,gaan we1 alvor5s  
de eig5lijke k]n d] le] van ,nietzs*e te
 beh&el51 enkele di] w]k5 na4  ,hij     
maakte zi* bek5d door zijn w]k3 ,de     
geboorte d] trag$ie2 hij vo] voort door 
zijn ,niet-actueele bes*\w+5            
7,unzeitgemsze ,betra*tung574 ,hij beg9t
 met zi* teg5 ,david ,/rauss 7zie #ic7  
te kant54 ,/rauss is het beeld d] v]wa&e
 middelmatigheid1 die alles1 wat niet 9 
ha> kraam pa/1 ongezond noemt4 ,/rauss  
is het type van d5 burg]lijk5 phili/]1  
die he5glijdt ov] de diep/e vrag5 van   
w]eld en lijd5 en 'n lu*?>tig optimisme 
kweekt4 ,het is e5 d] s*]p/e            
/rijds*rift5 van ,duits*l&4 ,hoe geheel 
&]s is de toon1 die kl9kt uit de vi]de  
bes*\w+3 ,wagn] 9 ,bayreu?4 ,nietzs*e _h

 vri5ds*ap met ,wagn] geslot5 9 #ahfi en
 _h d5 musicus1 die to5 9 ,tribs*5      
woonde1 h]haaldelijk bezo*t4 ,er 0 e5   
groote innigheid en v]tr\wdheid ont/aan4
 ,to5 het !at] te ,bayreu? z\ word5     
opg]i*t1 da*t ,nietzs*e er e5 oog5blik  
aan1 zijn pr(essoraat ne] te legg5 en   
door lez+5 het w]k van ,bayreu? te      
/eun54 ,hij woonde de s*itt]5de fee/5 9 
,bayreu? bij t] geleg5heid van de e]/e  
/e5legg+1 hij 0 9 #ahgf bij de uitvo]+  
d] trilogie4 ,en to5 begon zijn gelo( 9 
,wagn] e5 knak te krijg54 ,en t]wijl hij
 re$s gevoelde1 dat niet blijv5 kon wat 
gewee/ 01 s*reef hij zijn gee/driftig   
v]e]5d ,wagn] 9 ,bayreu?4 ,wagn] _h door
 e5 daad getoond1 muziek en pozie te    
kunn5 v]e5ig51 de wij%eid uitte zi* bij 
hem 9 d5 concret5 vorm d] kun/1 hij _h  
het ,grieks*e treurspel 9 zijn          
muziekdrama do5 h]lev51 de opvo]+ van   
#ahgf 0 e5 gebeurt5is1 die op all]lei   
gebi$ gevolg5 na zi* z\ sleep54  ,zoo   
l(zong ,nietzs*e4 ,ma>444 hij v]liet    
,wagn] en ,bayreu? ontmo$igd4 ,e]/      

on?ield hij zi* van uit+5 9 't publiek2 
pas lat] kwam hij er toe1 om uitvo]ig en
 s*]p te s*rijv54 ,wagn] is ge5 v]nieuw]
 me] voor hem1 sle*ts e5 h&ig navolg]1  
die uit all]lei elem5t5 d] #ai;de eeuw  
iets s*ijnba> nieuws heeft getoov]d1 dat
 e*t] ge5 groote inn]lijke wa>de heeft4 
,tuss*5 deze beide niet-actueele        
bes*\w+5 /aan er &]e3 ov] de ges*i$5is1 
ha> voor- en nadeel voor 't lev51 en ov]
 ,s*op5hau] als opvo$]4 ,ges*i$5is kan  
ha> nut hebb54 ,wa> zij d5 m5s* met     
e]bi$ v]vult voor 't groote1 dat het    
v]l$5 oplev]de1 /]kt zij1 en wekt op tot
 hoog] opvo]+ van het m5s*elijk ideaal4 
,zoo zij van e5 s*oon5 voorbijgegan5    
tijd spreekt tot h51 wi] eig5 tijd      
droevig en leelijk is1 kan zij dat h$5  
v]fraai5 met illusies van 't v]l$52 wa> 
zij komt tot h51 die gebog5 ligg5 ond]  
e5 la/ van dat v]l$51 kan zij1 door te  
le]5 dat alles voorbijgaan moet1 di5    
druk afnem54 ,ma> zij beteek5t niets    
voor het w]kelijke lev51 wanne] ze komt 
met de aansprak5 e5] objectieve         

wet5s*ap1 die de wa>heid 9 zi*zelf      
heeft4 ,ges*i$5is moet /e$s p]soonlijk  
zijn4 ,alle5 door h51 die de toekom/ zi5
 en meemak51 kan ges*i$5is ges*rev5     
word51 wijl het groote van het v]l$5    
door h5 begrep5 wordt4 ,de ges*i$5is1   
niet opgevat als zooev5 ges*et/1 vult   
het ho(d met e5 groot aantal nuttelooze 
feit54 ,zij wekt bov5di5 het            
kra*tv]lamm5d gevoel1 dat m5 sle*ts tot 
de epigon51 navolg]s behoort2 ze        
ontneemt ons iets van onze              
oorspronkelijke s*epp+skra*t4  ,de      
ges*i$5is kan bov5di5 e5 lu*?>tig       
optimisme bevord]53 zij kan het succes  
van de ruwe daad pr$ik54 ,en eig5lijk is
 to* alle5 die m5s* grt1 die zi*zelf    
gewee/ is4 ,re$s hi] doemt de !orie van 
d5 b]m5s* op4 ,er zal volg5s ,nietzs*e  
e5 tijd kom51 dat m5 niet lang] e5e     
ges*i$5is d] m5s*heid zal s*ets51 ma>   
alle5 rek5+ zal h\d5 met de alle5/a&e   
individu54 ,zij volg5 elk&] niet op     
volg5s e5e wet van hi/oris*5 voortgang1 
ma> zij lev5 buit5 d5 tijd en zijn      

tijdg5oot51 dank zij de ges*i$5is1 die  
dat sam5be/aan mogelijk maakt2 zij lev5 
zooals die republiek van g5ien1 e5maal  
door ,s*op5hau] bes*rev52 de e5e reus   
roept d5 &]5 aan door de v]lat5         
tuss*5ruimt5 d] eeuw5 he5 en bov5 de    
ho(d5 d] woelige en luidru*tige dw]g51  
die ov]al om h5 he5 dw>rel51 v]volg5 die
 hoogv]hev5 gee/5 hun edel ond]h\d4 ,het
 doel d] ges*i$5is is tot v]b9d+/eek5   
tuss*5 h5 te di55 en zoodo5de /e$s      
opnieuw de geboorte van het g5ie voor te
 b]eid5 en te bew]k54 ,ne56 het doel d] 
m5s*heid ligt niet 9 het e9dpunt van h>5
 loop--het ligt 9 de mee/ volmaakte     
exempl>51 die zij heeft voortgebra*t4   
,bov5 de ges*i$5is /elt ,nietzs*e kun/  
en godsdi5/4 ,zij zijn niet on- ma>     
ov]hi/oris*4 ,deze opvatt+ h]9n]t aan   
,s*op5hau]4 ,di5s w]k5 w>5 ,nietzs*e bij
 toeval 9 h&5 gekom51 en to5 hij e5maal 
iets van d5 grimmig5 wijze gelez5 _h1   
besloot hij ge5 bladzijde ongelez5 te   
lat54 ,9 ,wagn] _h hij d5 kun/5a> gezi51
 9 ,s*op5hau] zag hij d5 wijsge]1 die d]

 mod]ne bes*av+ d5 weg kon wijz54 ,zoo  
s*ild]t hij ,s*op5hau] als opvo$]4 ,hij 
prij/ hem als e5 vrij5 man1 die mo$     
h\dt1 /\t1 e]lijk1 als bijna niem&4 ,de 
m5s* na> ,s*op5hau] draagt heldhaftig   
het lijd5 d] w]eld4 ,niet door illusie  
laat hij zi* v]bl9d51 hij ziet het      
kloekmo$ig 9 de oog54  ,nietzs*e's      
ges*rift ov] ,wagn] 0 eig5lijk de laat/e
 toon van zijn liefde1 de /]v5szang3 met
 de bes*\w+ ov] ,s*op5hau] g+ het       
ev5e5s4 ,nooit geheel 0 ,nietzs*e le]l+ 
van ,s*op5hau]4 ,en weldra v]zette hij  
zi* teg5 het pessimisme4 ,hij wilde niet
 ne51 hij wilde ja1 volmondig ja zegg5  
teg5 het lev54 ,e]/ _h hij ja teg5 het  
lev5 will5 zegg51 omdat het s*oon 03 de 
kun/ 0 wa>d1 g$i5d te word54 ,nu komt de
 twe$e p]iode3 de di5/ d] wet5s*ap4     
,gewijd aan de nag$a*t5is van ,voltaire 
v]s*e5 e5 v]zamel+ aphorism5 9 #ahgh1 e5
 w]k voor vrije gee/5 ond] d5 titel3    
,m5s*li*es allzum5s*li*es4 ,hi] komt hij
 di*t] bij de ,aufklrung4 ,vroeg]1 9 de 
geboorte d] trag$ie1 0 ,socrates hem het

 type gewee/ van di5 nu*t]5 phili/]1 die
 d5 he]lijk5 s*oonheidsz9 d] ,griek5    
vij&ig 04 ,?ans komt er wa>de]+ voor    
,socrates4 ,het ,engels*e utilisme gaat 
niet geheel en al zond] wa>de]+ uit4    
,k5nis1 ,v]li*t+6 ,de wa>heid is het    
e5ige go$1 wa>voor ge5 (f]1 zelfs dat d]
 m5s*heid1 te groot is4 ,ma> e5 /r5g    
wet5s*appelijke me?ode pa/ to* niet bij 
,nietzs*e4 ,hij wil liev] intutief rad5 
dan v]/&elijk logis* afleid54 ,hij zo*t 
de avontur5 d] k5nis4 ,hij wordt kun/5a>
 9 de wet5s*ap4  ,door de ontgoo*el+ ov]
 ,wagn] en de kun/ w]d ,nietzs*e de     
wet5s*ap toegevo]d4 ,hij vlu*tte tot    
ha>1 om voor zi* zelf te vlu*t54 ,da>bij
 m]kt m5 d5 dwang1 di5 hij zi*zelf moe/ 
oplegg54 ,de moeilijk getemp]de glo$    
zijn] h>t/o*telijke ziel is nog 9 de    
koel/e z9n51 die hij zi* zelv5 weet te  
ontwr+51 te gevoel51 en door de vij&ig/e
 w5d+5 teg5 de kun/ en de kun/5a>s komt 
zijn sle*ts met geweld b$wong5 heimwee  
na> de oude di]b>e illusies glur54 ,te  
midd5 d] scepsis teg5ov] de kun/ is hij 

kun/5a> geblev52 sle*ts het voorw]p1 dat
 hij arti/iek beh&elt1 is e5 &] geword54
 ,zooals vroeg] teg5ov] het w]k van     
,wagn]1 zoo is hij nu teg5ov] de        
wet5s*ap di*t]4 ,hem trokk5 de          
ae/hetis*e zijd5 d] k5nis aan3 hij      
g]aakte ov] de vol/rekte zek]heid1 de   
/r5gheid d] wiskunde1 d] w]ktuigkunde 9 
v]rukk+4 7,riehl74  ,wa> zoo de         
wet5s*appelijke me?ode ++ teg5 zijn     
ov]tuig+51 da> is 't niet te v]wond]51  
dat hij ha> v]liet4 ,e5maal spotte hij3 
dat zijn ge5 vrije gee/53 zij geloov5   
nog aan de wa>heid4 ,wie het gelo( aan  
de wa>heid opgeeft1 geeft het v]tr\w5 9 
de wet5s*ap op4  ,zoo breekt de d]de    
p]iode aan1 die de eig5lijke le]1 als er
 bij dez5 d5k] van e5 le] gesprok5 mag  
word51 z\ br5g54  ,9 ,aldus sprak       
,z>a?u/ra wordt dat gegev5 9            
hoog-arti/iek5 vorm1 9 symbolis*e       
inkle$+4 ,het is zijn ho(dw]k en hij1   
die het 9 heel kort5 tijd1 9 gee/v]vo]+ 
s*reef1 heeft het gevoeld en geuit1 dat 
het e5 m*tig w]k 04 ,9 wat hi]na komt is

 miss*i5 m9d] zelfb$wang1 me] oratorie4 
,bov5mate bitt] en hon5d wordt de       
uitdrukk+ soms4 ,nietzs*e heeft er zelf 
e5s op gewez51 dat hij er van hield de  
/]k/e d+5 /]k te zegg51 en m5 dus wel   
de$1 zijn gezegd5 iets zwakk] op te     
vatt54 ,vooral de w]k5 van #ahhh3 ,de   
,anti*ri/ en ,de wil tot ma*t v]toon5   
die teek55 /]k4 ,m9d] is dat het geval  
met zijn ,g5ealogie d] ,moral4 7,af/amm+
 d] z$ele]74    ,nietzs*e's le]4  ,de   
k]npunt5 van ,nietzs*e's le] zijn3 het  
aantoon5 van het v]val d] teg5woordige  
bes*av+ door kuddemoraal en             
lev5sontk5n+1 het kom5 d] nieuwe cultuur
 door d5 b]m5s*1 de noodzakelijkheid van
 e5 v]&]+ 9 de rangorde d] wa>d51 het   
gelo( aan d5 eeuwig5 w$]ke] d] w]eld54  
,beh&el5 wij elk kortel+s4  ,onze       
teg5woordige cultuur is e5 cultuur van  
onta>d+4 ,de m5s*heid v]slapt4 ,zij is 9
 het diep/ van ha> wez5 pessimi/is*4    
,zij heeft ge5 lev5swil en lev5smo$4    
,zij zegt ne5 tot het lev54 ,ha>        
godsdi5/1 ha> wijsbege]te is de le] van 

het m$elijd54 ,m5 moet met &]5          
m$e-lijd54 ,de z$ele]1 ook van          
,s*op5hau] b]eikt ha> toppunt 93        
,bele$ig niem&1 /eun1 zooveel gij kunt4 
,niem& zoekt me] zi*zelf te zijn1 de e5 
wil op d5 &] /eun51 om het gemakkelijk  
te krijg54 ,er moet het geluk kom5 d]   
kudde 9 gro5e weid51 wa>9 i$] gelijk is4
 ,er he]s*t slav5moraal4  ,/ell5 wij e5 
lij/ op van d+51 die ons wa>devol       
toes*ijn51 dan komt da>op het m$elijd5  
bov5aan1 de re*tva>digheid4 ,wie ma*tig 
is1 en &]5 aan zi* ond]w]pt1 is de      
booze4 ,het oude ,rome9s*e rijk _h e5   
bet]e le]1 het erk5de de ma*t4 ,ma> het 
,*ri/5dom1 uit het ,jod5dom voortgekom51
 heeft zijn bange kruip5de1 bev5de      
slav5moraal aan de w]eld opg$rong51     
heeft die door ,lu!r's ,h]vorm+ nog     
e5maal do5 zegevi]51 to5 de r5aissance  
het fi]e zelfgevoel we] t5 troon hief4  
,wat noodig is1 is de rangorde d] wa>d5 
v]&]54 ,het m$elijd5 moet ond]aan1 de   
ma*tsuitoef5+ bov5aan4 ,v]w]p to* het   
m$elijd53 het v]me]d]t de som van lijd5 

9 de w]eld2 het is d5 groote1 die e5    
mask] zoekt1 wa>ond] hij zijn lijd5 mag 
v]b]g51 e5 bele$ig+1 het is hem e5      
onkies*heid4 ,aanva>d de sm>t4 ,nietzs*e
 zelf heeft zijn gruwelijk lijd5 9 de   
oog5 gezi54 ,hij heeft het pessimisme l 
de feit5 toegegev51 wa>op het zi*       
b]oept1 ma> hij heeft er e5 &]e         
gevolgtrekk+ uit gemaakt4 ,hij heeft er 
door gele]d1 zi* niet te buig51 zi* niet
 te v]n$]51 het lev5 te drag51 te       
aanva>d54 ,hij wilde wat 01 en door dat 
te will51 w]d hij he]4  ,kom5 moet de   
b]m5s*4 ,de m5s* van nu is sle*ts e5    
brug tuss*5 di] en e5 hoog]5 lev5svorm  
voor d5 m5s*4 ,wa>om z\ de ontwikkel+   
niet e5 ng hoog] type kunn5 voortbr5g51 
dan de teg5woordige m5s* is8 ,o1 de     
b]m5s*1 zooals die ons 9 ,z>a?u/ra      
geteek5d wordt1 zal /]k zijn en kra*tig6
 ,e5zaam is hij3 sle*ts we9ig5 v]/aan   
hem4 ,hij we]/aat alle v]zoek+54 ,zijn  
m$elijd5 zelfs voor die hem 't mee/     
ontro]t1 ov]w9t hij4 ,wat is de /elregel
 van zijn deugd8 ,het go$e wordt met het

 /]ke1 het sle*te met het zwakke gelijk 
ge/eld4 ,wat is go$8 ,alles1 wat het    
gevoel van ma*t1 d5 wil tot ma*t1 de    
ma*t zelf 9 d5 m5s* v]hoogt4 ,wat is    
sle*t8 ,alles1 wat uit zwakheid         
voortkomt4 ,wat is geluk8 ,het gevoel   
da>van1 dat de kra*t groeit1 dat e5     
teg5/& ov]wonn5 wordt4  ,de b]m5s* heeft
 e5 zwa> lev54 ,hij heeft het v]drag51  
niet lang] aan ,god te geloov51 hij     
heeft e5 diep5 blik 9 alle le$4 ,m5 moet
 er zi* wel voor ho$51 te me551 dat de  
moraal van d5 b]m5s* voor all5 geldt4   
,zij is sle*ts e5 le] voor we9ig51 niet 
voor de veel te vel54 ,klag5d wordt     
gevraagd1 wa>om zij1 die het niet kunn51
 het ook zoo zwa> zull5 hebb58 ,de      
omzett+ all] wa>d5 beteek5t vooral ge5  
loslat5 van alle h>t/o*t54 ,zek]1 er is1
 naa/ de slav5moraal e5 he]5moraal      
7volg5s ,nietzs*e de z$ele] van twee    
rass574 ,de m5s* d] wild]nis het blonde 
bee/ oef5de zijn ma*t uit1 _h kra*t4    
,ma> ev5m9 als ,r\sseau1 de apo/el d]   
natuur e5 e5v\dig5 t]uggang tot d5      

natuur/aat v]kondigde 7,i1 #cdg7 wil    
,nietzs*e tot dat blonde di] t]ugke]54  
,de he]5moraal van nu is niet de        
vrijbrief voor all5 h>t/o*t4 ,nietzs*e  
is op dit punt ze] misv]/aan4 ,vel51 die
 ongetwijfeld door hem tot de veel te   
vel5 z\d5 g]ek5d zijn1 me5d5 als b]m5s* 
smadelijk te moet5 ne]zi5 op de kudd$i]5
 en 9 ,nietzs*e's le] e5 vrijbrief voor 
ongebond5heid te v9d54 ,misv]/&6        
,uitdrukkelijk zegt hij1 dat hij1 ma> op
 gans* &]e grond5 dan tot dusv]1 sommige
 d+5 voor go$ en &]e voor kwaad h\dt1   
die m5 ook zoo a*t1 en ze] /ellig       
wa>s*uwt hij teg5 het loslat5 van d5    
teugel d] passies4  ,nog zijt gij niet  
vrij1 gij tra*t nog na> vrijheid4 ,gij  
wilt 9 de vrije hoogte1 na> de /]r5 dor/
 uwe ziel4 ,ma> ook uw sle*te drift5    
dor/5 na> vrijheid4 ,uwe wilde hond5    
will5 9 de vrijheid1 zij blaff5 van     
bege]te 9 hunn5 keld]1 wanne] uw gee/   
alle gevang5iss5 tra*t te op554 ,de     
bevrijde van gee/ moet zi* nog re9ig52  
re9 moet nog zijn oog word54  ,het is   

duidelijk1 dat ,nietzs*e met de         
teg5woordige ri*t+ van d5 /aat ge5 vr$e 
kon hebb54 ,van democratie heeft hij e5 
afke]4 ,het *ri/5dom met zijn gelijkheid
 voor ,god heeft de democratie bevord]d4
 ,ja1 zelfs 9 de natuurwet5s*ap1 met ha>
 zu*t om va/e wett5 op te /ell51 wa>aan 
alles gehoorzaamt1 zit die zu*t na>     
gelijkheid4 ,het socialisme1 dat e5     
maats*appelijke inri*t+ wil1 wa>9 m9d]  
/rijd en zorg zal zijn1 is miss*i5 de   
dood voor het ont/aan van groote mann54 
,slaat m5 niet het oog op het welzijn   
van e5 enkele1 ma> op het doel d]       
m5s*heid1 dan is het ze] de vraag1 ( 9  
di5 georganise]d5 toe/& welke het       
socialisme eis*t1 ev5 groote gevolg5 d] 
m5s*heid kunn5 ont/aan1 zooals de       
ongeorganise]de toe/&5 voor het v]l$5 ze
 opgelev]d hebb54 ,wa>s*ijnlijk groeit  
de groote m5s* en het groote w]k 9 de   
vrijheid d] wild]nis4 ,&]e doele9d5 dan 
groote m5s*5 en groote w]k5 heeft de    
ges*i$5is niet4  ,h]haaldelijk ontmoett5
 wij ,nietzs*e's afke] van 't *ri/5dom4 

,to* begon hij met *ri/5 te zijn4 ,wat  
hem 9 't *ri/5dom teg5/aat1 is zek] ook 
gewee/ de groote klove tuss*5 le] en    
lev5spractijk1 ma> vooral het pr$ik5 d] 
naa/5liefde1 het intoom5 d] kra*t4      
,nietzs*e's g]+e hi/oris*e z9 mag er toe
 bijg$rag5 hebb51 om hem de beteek5is   
van 't *ri/5dom te do5 ond]s*att54      
,vooral 9 ,de anti*ri/ heeft hij ge5    
woord5 g5oeg1 om het te geesel51 te     
br&m]k54 ,to* is hij e5 religieuze      
natuur4 ,er zit godsdi5/ige /emm+ 9 zijn
 gemo$1 9 zijn w]k54 ,zijn godsdi5/     
zelve heeft hem tot a!/ gemaakt4 ,de    
b]m5s* v]vangt nu het ideaal4 ,blijft op
 a>de1 mijn bro$]s1 raadt ,z>a?u/ra aan4
 ,en hij beseft nu hoe onmetelijk drie/ 
het loo*55 van ,gods be/aan is4 ,het    
,heilig/e en ,ma*tig/e1 dat de w]eld    
bezat1 is ond] onze mess5 doodgeblo$4   
,is de groo!id dez] daad niet te groot  
voor ons8 ,moet5 wij niet zelv5 tot     
,god5 word51 om h>] sle*ts wa>dig te    
s*ijn54 ,/]k moet hij zijn1 die 't      
,godsgelo( heeft opgegev54 ,zoo hij er  

gn gew9 uit weet te mak51 e5 voortdur5de
 ov]w9n+1 dan is 't e5 groot v]lies4    
,nietzs*e's a!sme is niet van platt5 a>d
 no* go$koop4 ,het is de vru*t van e5   
felle zielewor/el+4  ,na> hij me5t1 door
 hem zelf gevond51 ma> e5 aansluit+ bij 
de oude ,griek51 is ,nietzs*e's gelo(   
aan d5 eeuwig5 w$]ke]4 ,de som d] kra*t5
 is bepaald1 heeft e5 zek]e grootte4    
,ev5e5s dus het aantal comb9aties1 dat  
ont/aan kan uit de w]k+ d] kra*t54 ,hoe 
groot het aantal di] sam5/ell+5 ook mag 
zijn1 het is bepaald4 ,de tijd is       
one9dig4 ,na v]loop van tijd kan dus    
e5zelfde comb9atie t]ugke]54 ,en met    
noodzakelijkheid vloeit da> dan uit     
voort1 dat alle &]e comb9aties we]      
ev5e5s ont/aan4 ,alles1 wat is1 ke]t dus
 we]1 net zoo1 als 't gewee/ is1 tot 9  
eeuwigheid toe4 ,het geheele lev5 is    
niets dan e5 z&loop]1 die om en om wordt
 gezet4 ,deze le] flit/e als e5         
bliksems*i*t 9 ,nietzs*e's g$a*t5 op1   
to5 hij v]toefde 9 ,m>ia ,sils 7,augu/us
 #ahha74 ,hij is 9 ha> blijv5 geloov54  

,zij s*e5 hem ov]weldig5d4 ,als ons lev5
 /e$s we] z t]ugkwam1 als het is1 dan   
rij/ de vraag1 f wij dat will54 ,( wij1 
eeuwig opnieuw1 elk mom5t we] zull5     
doormak58 ,ook hi] heeft ,nietzs*e ja   
gezegd4 ,hij heeft zi* zoo /]k gemaakt  
dat hij ja zegt3 ik wil e5 beteek5is    
gev5 aan mijn /ukje lev54 ,ik wil belang
 /ell5 9 dat wond]ba> comb9atiespel1    
wa>uit re$s zooveel s*oone en go$e d+5  
zijn voortgekom51 wa>aan de geboorte van
 d5 m5s* te dank5 is en dat e5maal      
welli*t d5 b]m5s* zal voortbr5g5        
7,li*t5b]g74 ,te midd]na*t1 als de oude 
tor5klok slaat1 heeft ,z>a?u/ra zijn    
metgezell5 ov]tuigd1 hij heeft h5 do5   
begrijp51 dat sm>t het losgeld is om 's 
lev5s s*oonheid te begrijp51 en 9       
raadsela*tige v]z5 op5ba>t hij nu de    
eeuwige w$]ke]3                       't
 ,wee roept3 v]ga4                 ,ma> 
alle lu/ wil eeuwigheid4                
,wil diepe1 diepe eeuwigheid4   ,e5     
s*ool heeft ,nietzs*e niet ge/i*t4 ,hij 
kon die niet /i*t54 ,hij vond lez]s1 hij

 vond v]e]d]s4 ,hij w]kte diep 9 op de  
#ai;de eeuw1 hij doet het nog op de     
#bj/e4 ,niet alle5 dat hij d5 ,duits*5  
/ijl zoo s*oon maakte is zijn v]di5/e1  
ma> hij bra*t ook tot d5k51 hij v]s*]pte
 problem54 ,zijn pr$ik+ van h>de        
mannelijkheid1 fl9kheid en /evige       
wilskra*t mag groot nut g$aan hebb5 9 e5
 tijd1 wa>9 zooveel gebrek 0 aan en]gie 
en mo$4 ,zijn eig51 mannelijk1 kloek het
 lijd5-drag5d lev51 geeft wa>de aan zijn
 pr$ik+1 om het lev5 niet te ontk5n51   
ma> te beve/ig54   ,opm4 ,van de        
,holl&s*e w]k5 ov] ,nietzs*e ve/ig ik de
 a&a*t op het /uk van pr(4 ,van d]      
,wijck 9 ,mann5 en ,vr\w5 van           
,beteek5is1 op de inaugureele oratie van
 pr(4 ,de ,bo]3 ,nietzs*e en de         
,wet5s*ap en op het held]e w]k van      
,li*t5b]g]3 ,nietzs*e's filos(ie1       
v]taald door ,mevr\w ,franois-,m]t5s 7v4
 ,looy's int]nationale biblio!ek74 ,ond]
 de ,duits*e w]k5 di5t all]e]/ g5oemd   
,riehl3 ,nietzs*e4 7,frommans ,klassik]4
 ,no4 ,,vi74       #df4 ,k>l ,m>x4      

,welk e5 man6 ,wijsge]ig d5k]1          
/aa?ui%\dkundige1 onv]moeid arbeid]1    
organisator en tacticus1 zelfop(f]5d en 
voor e5 beg9sel e5 moeilijk lev5 vol    
toewijd+ lev5d1 to* s*]pe en bitt]      
hat5de p]soonlijkheid4 ,zeldzame v]e5ig+
 van vel]lei tal5t51 die de inc>natie is
 geword5 van het socialisme d] #ai;de   
eeuw4  ,tot hem conv]ge]t dan ook geheel
 de beweg+ van het collectivi/is*e      
socialisme van onze eeuw4 ,hij nam al   
die aankla*t51 al die griev51 al die    
uit+5 van erg]nis1 al die pog+5 om tot  
re*tva>dig] inri*t+ d] maats*appij te   
kom51 al die aanloop51 al die plann51 al
 die voor/ell5 van sociale h]vorm+1 die 
9 de ri*t+ e5] organisatie d] geme5s*ap 
g$ur5de de e]/e helft d] neg5ti5de eeuw 
aan het woord kwam51 9 zi* op4 ,hij     
v]w]kte ze tot e5 va/ aannsluit5d       
sy/eem4 ,het w]d e5 ontzett5d en vlamm5d
 programma1 dat hij aldus ontrolde1     
moeilijk en zwa> te begrijp5 voor de    
v]/&ig5 en v]li*t5 onz] eeuw1 ma> uit]/ 
v]/aanba> voor de ond]drukt5 en         

ell5dig51 de zwoeg5de arm5 van gee/4    
,da> is ma> n woord wa>m$e m5 hem       
volkom5 k>akt]ise]t3 het is het woord   
geweldig4 ,&]e figur5 uit de w]eld d]   
sociali/5 hadd5 ook ov] veel wet5s*ap en
 veel beweg+skra*t te bes*ikk51 ma> deze
 man weet zijn reusa*tige gele]dheid en 
zijn ongeme5e /rategis*e tal5t5 d]mate  
te comb9e]51 dat hij huiv]5de beklemm+  
v]wekt4 ,hij is te du*t5 voor de al te  
gelukkige spel]s d] midd5klasse1 en voor
 h51 die met gelad5 gewe] en met holle  
woord5 z\d5 will5 rege]54  ,hem drijft  
voort de v]ontwa>dig+1 die bijna e5     
passie van haat wordt teg5 de ?ans nog  
he]s*5de maats*appij4 ,voor 't e]/      
bespeurt m5 9 de ges*rift5 van dez5     
sociali/ ge5 enkel woord van liefde4444 
,hoonla*5d bes*impt hij de gebrek5 onz] 
teg5woordige sam5lev+4 ,bitt]e humori/1 
spot hij met de lijm]ige laml5digheid   
onz] groo!d54 ,zijn v]ontwa>dig+ kie/   
telk5s fell] uitdrukk+51 want de passie 
van d5 haat die hem drijft is niet 9 de 
e]/e plaats e5 haat teg5 p]son51 ma> e5 

haat die opvlamt bij het v]gelijk5 d]   
be/a&e w]kelijkheid met d5 nieuw5       
maats*appelijk5 vorm die zal kom54 ,zijn
 socialisme resume]t zi* dan t5 slotte 9
 e5 doordr+5d5 kreet na> sociaal re*t4  
7,quack74  ,deze m]kwa>dige man w]d d5  
#e;d5 ,mei #ahah te ,tri] gebor54 ,hij  
behoorde tot e5 heel oude1 gele]de      
rabbijn5familie2 zijn vad] e*t] 0       
advocaat4 ,k>l voltooide zijn           
univ]sitaire /udies met e5 diss]tatie   
ov] ,epicurus4 ,da>na g+ hij 9 de       
j\rnali/iek1 de/ijds e5 moeilijk vak    
voor e5 vrijz9nig5 gee/4 ,hij s*reef e]/
 uitsluit5d ov] politieke kwe/ies1 ma>  
w]d door deze tot de maats*appelijke    
vraag/ukk5 gebra*t4  ,d5 #d;d5 ,juni    
#ahdc tr\wde hij met ,j5ny1 do*t] van d5
 b>on van ,we/phal54 ,9 ha> vond hij e5 
liefdevolle1 zelfop(f]5de vr\w1 die     
alles1 smaad1 v]volg+ en armo$e met ha> 
man heeft g$eeld4 ,ha> ari/ocratis*e    
afkom/ m]kte m5 het mee/ aan de groote  
h(felijkheid1 wa>mee zij de arbeid]s1   
die aan ,m>x' tafel kwam51 wi/ te       

beh&el54  ,na de opheff+ van zijn blad  
door de rege]+--de r$actie _h hij tr\w5s
 re$s e]d] ne]gelegd--g+ hij na> ,p>ijs1
 wa> to5 re$s vele ,duits*e uitgewek55  
leefd54 ,hij maakte hi] k5nis met       
,engels1 die hem 9 vele d+5 zoo tr\w t] 
zijde z\ /aan4 ,uit ,p>ijs gewez5--wa>  
hij zijn /&punt teg5ov] de              
,jong-,hegelian5 _h bepaald1 wi]        
speculaties hij v]wi]p 7voor ,hegel zelf
 bleef hij /e$s d5 groot/5 e]bi$        
koe/]57--g+ hij na> ,brussel1 wa> hij   
zi* aan ern/ige /udies wijdde4 ,het     
revolutieja> #ahdh bra*t hem t]ug4 ,hij 
r$ige]de e5 tijdlang e5 blad te ,keul54 
,to5 de op/& b$wong5 01 w]d hem e5      
proces aang$aan weg5s hoogv]raad4       
,vrijspraak volgde4 ,de rege]+ gebruikte
 to5 e5 voorw5dsel en zette hem het l&  
uit4 ,m>x ve/igt zi* te ,lond54 ,hi]    
leidt hij de geweldige organisatie d]   
,int]nationale ond] de leus1 wa>mee het 
door hem opge/eld ,communi/is* manife/  
van #ahej besloot3 ,prolet>irs all] l&5 
v]e5igt u4 ,hi] 9 ,lond5 w]kte hij h>d4 

,all]e]/ voor de p]s en voor 't         
lev5sond]h\d4 ,v]d] v]ri*tte hij zuiv]  
wet5s*appelijk5 arbeid4 ,vru*t da>van 0 
het 9 #ahfd v]s*55 w]k3 ,het kapitaal1  
#a;e deel4 ,de lat]e deel5 w]d5 niet    
door hem1 ma> na> zijne aanteek5+5      
uitgegev54 ,de ,commune van #ahga sloeg 
de ,int]nationale uite54 ,m>x bleef /il 
doorw]k5 te ,lond53 corresponde]5de en  
aan zijn boek w]k5de4 ,voor de ,duits*e 
sociali/5 bleef hij e5 tr\w raadgev]4   
,wa> besluit5 teg5 zijn z9 w]d5 g5om51  
wi/ hij te zwijg51 als dat noodig 04  ,9
 #ahha ov]le$ zijn vr\w4 ,m>x' laat/e   
lev5sj>5 w>5 somb]3 bij het groote le$  
voegde zi* li*amelijk lijd54 ,beide     
v]droeg hij heldhaftig4 ,hij /i]f #ad   
,ma>t #ahhc1 zitt5de voor zijn          
s*rijftafel4 ,twaalf ja> lat] ov]le$    
zijn tr\we en tr\:>tige m$ew]k] ,engels4
    ,m>x is voor de ges*i$5is d]        
wijsbege]te van groote beteek5is door   
zijn opvatt+ d] ges*i$5is4 ,zij is      
dezelfde als bij ,hegel en to* we] nt   
&]som4 ,voor ,hegel 0 de ges*i$5is de   

zelfontwikkel+ d] ,idee4 ,alles wat 0 9 
natuur1 /aat en maats*appij vormde e5   
bepaalde trap van ha> ontwikkel+4 ,m>x  
me5t1 dat ,hegel deze ontwikkel+ op d5  
kop heeft gezet4 ,niet de ontwikkel+ d] 
idee is primair4 ,wat er het e]/ is1 is 
de productiewijze4 ,de wijze van        
voortbr5g+ d] a>ds*e go$]5 bepaalt de   
ideen van godsdi5/1 re*t1 z$elijkheid en
 kun/4 ,de productiewijze is de ond]b\w1
 het &]e de bov5b\w4 ,w5telt de e]/e1   
dan gaat het &]e mee4 ,met zijn groote  
hi/oris*e k5nis en zijn s*]p critis*    
ontl$5d v]/& spoort nu ,m>x van all]lei 
v]&]+5 de economis*e basis op4  ,elke   
p]iode1 elk tijdvak van m5s*elijk       
sam5lev5 heeft ha> eig5 maats*appelijke 
v]h\d+51 en 9 sam5hang da>mee ha> eig5  
re*t1 godsdi5/1 kun/1 z$elijkheid4 ,ma> 
zoo'n p]iode v]&]t4 ,9 de w]eldges*i$5is
 zelf w]kt e5 ontwikkel+sdrang1 die met 
ijz]5 noodlottige zek]heid na> e5 nieuw 
tijdvak br5gt4 ,zoo heeft de oudheid    
moet5 wijk5 voor de middeleeuw51 deze   
zijn v]&]d 9 d5 nieuw5 tijd1 wa>9 de    

kapitali/is*e productiewijze he]s*t4 ,de
 w]kgev] ontvangt arbeid van d5 arbeid]4
 ,deze v]koopt di5 voor m9d] dan zijn   
wa>de is4 ,de kapitali/ nu g5iet de     
me]wa>de van d5 arbeid zijn] w]kli$54   
,het kapitaal hoopt zi* op4 ,het        
prolet>iaat v]me]d]t4 ,de midd5/&       
v]dwijnt4 ,zoo kom5 er twee groote      
klass5 teg5ov] elka> te /aan3 de        
kapitali/5 en de prolet>irs1 de         
onteig5a>s en de onteig5d54  ,v]zo5+    
tuss*5 deze beide is niet mogelijk3 er  
is e5 /rijd van belang54 ,de klass5/rijd
 be/aat4 ,m>x pr$ikt di5 niet4 ,hij     
con/ate]t hem4 ,hij br5gt de m5s*5 tot  
bewu/zijn van zijn be/aan4 ,9 di5 /rijd 
zal het prolet>iaat ov]w9n54 ,de        
onteig5a>s van nu1 die de produc5t5 van 
hun productiemiddel5 ges*eid5 hebb51    
zull5 onteig5d word54 ,ma> niet door    
blo$ige revoluties1 /raatlawaai en      
op/ootjes moet die /rijd word5 ge/r$54  
,volg5s de ontwikkel+swet d] maats*appij
 komt die tijd to*4 ,het e5ige wat g$aan
 kan word51 is het proces e5 beetje     

v]haa/54 ,bij de geboorte d] nieuwe     
maats*appelijke v]h\d+5 kan m5 de di5/5 
van d5 v]loskundige bewijz54 ,de        
moeielijkh$5 van d5 ov]gang1 de         
revoluties1 zijn de b>5sween d] nieuwe  
faze4 ,m5 moet zi* niet v]lu/ig5 9      
utopi/is*e s*ild]+5 van d5 toekom//aat3 
die komt volg5s de va/e wet d]          
ontwikkel+4 ,en met de w5tel+ van d5    
ond]b\w komt ook de v]&]+ 9 d5 bov5b\w3 
e5 nieuwe z$elijkheid1 e5 nieuw re*t1 e5
 nieuwe kun/ komt4  ,zoo komt e5 s*oone 
tijd1 wa>9 organisatie van arbeid is1   
geme5s*appelijke voortbr5g+1            
geme5s*appelijk eig5dom van al wat voor 
die voortbr5g+ noodig is4  ,de le] van  
,m>x1 het hi/oris*-mat]ialisme1 vond    
vurige aanhang]s4 ,zij gaf e5 =mule voor
 het v]kl>5 van tal van v]s*ijnsel54    
,zoo w]kte ze wet5s*appelijk4 ,zij wees 
d5 weg voor de practijk4 ,zoo w]kte ze  
practis*4  ,natuurlijk wekt ze ook      
v]zet4 ,van d5 kant d] burg]lijke       
ideolog54 ,zoo s*reef t5 onz5t ,treub e5
 critiek op het economis*-wijsge]ig     

/elsel van ,k>l ,m>x4 ,ma> ook 9 't eig5
 kamp4 ,er kwam5 er1 die me] wild5 do5  
voor de dadelijke v]bet]+ van 't lot van
 d5 arbeid]1 die miss*i5 m9d] v]tr\wd5  
op de noodzakelijke kom/ d] nieuwe      
maats*appij4 ,dat revisionisme vond ook 
9 ons l& aanhang4 ,volg5s sommig5 dreigt
 het als splijtzwam 9 de                
sociaal-democratie1 die t5 onz5t1 9 v4  
d4 ,goes1 ,gort]1 ,h5riette ,rol&       
,hol/-v4 d4 ,s*alk e4 a4 nog /e$s ha>   
ov]tuigde ,m>xi/5 v9dt4  ,ook s*eidde   
zi* de wijsge]ige lev5sbes*\w+ van ,m>x 
van het socialisme4 ,wij wez5 op        
,civitas1 op de ,blijde ,w]eldgroep1 op 
de ,*ri/5-sociali/54  ,zij all5 s*ijn5  
aan te toon51 dat m51 op d5 bodem e5]   
&]e lev5sbes*\w+ dan die van het        
hi/oris*-mat]ialisme /a&e1 to* 9        
/aatkundig en maats*appelijk opzi*t     
voor/&] zijn kan van e5 sociali/is*e    
geme5s*ap4       ,,ho(d/uk ,,xvi4  ,,het
 ,,psy*is* ,,monisme4    #dg4 ,fe*n]4   
,inleid5de opm]k+54  ,wij wez5 er op1   
hoe er t5 tijde van de speculatieve     

wijsbege]te e5 critis*e ond]/room 0     
gewee/1 die 9 ,h]b>t zijn bek5d/5       
v]teg5woordig] vond4 ,ev5e5s w>5 er 9 d5
 tijd van het positivisme en het        
mat]ialisme d5k]s1 die hunne a&a*t      
wijdd5 aan vraag/ukk51 welke 't me]5deel
 hunn] tijdg5oot5 ge5 belang/ell+ kond5 
inboezem54 ,da>ond] is 9 de e]/e plaats 
,gu/aaf ,!odoor ,fe*n] te noem51 wi5s   
le] ?ans me] en me] aanhang v9dt4 ,hi]om
 plaats5 wij de beh&el+ 9 dit g$eelte4  
,wij z\d5 zijn le] de lijnre*te         
teg5/ell+ van het mat]ialisme kunn5     
noem54 ,t]wijl dit le]t1 dat al het     
be/a&e /( is en onze                    
bewu/zijnsv]s*ijnsel5 sle*ts e5 product 
van bepaalde /(felijke v]ri*t+51 le]t   
,fe*n]1 dat het /(felijke niets &]s is  
dan de wijze1 wa>op het gee/elijke1 dat 
zi*zelf als van psy*is*5 a>d v]s*ijnt1  
zi* aan e5 &] v]toont4 ,e5 zelfde proces
 is van b9n5 gezi5 gee/elijk1 van buit5 
/(felijk4 ,dit geldt niet voor d5 m5s*  
alle54 ,fe*n] breidt het uit ov] heel de
 w]eld4 ,zijn le] is dus moni/is*3 er is

 ma> n soort w]kelijkheid3 het psy*is*e4
 ,v&a> d5 naam psy*is* monisme1 7ook    
ideel1 spirituali/is* monisme74 ,alles  
wat be/aat1 is psy*is*4 ,zoo ontmoet m5 
voor dit /&punt ook d5 naam panpsy*isme4
    ,fe*n]'s lev5 en ontwikkel+sgang4   
,d5 #ai;d5 ,april #ahja w]d ,fe*n] uit  
e5 ern/ige1 kun/m9n5de1 v]li*te         
pr$ikant5familie te ,groszsr*5 gebor54  
,hij v]loor zijn vad] vroeg4 ,re$s op   
ze/i5j>ig5 leeftijd _h hij zijn         
gymnasiale /udin a*t] d5 rug4 ,hij g+ 9 
de g5eeskunde /ude]51 die de/ijds1 niet 
geleid door erv>+ en ond]zoek1 9 e5     
treurig5 toe/& v]ke]de4 ,het g+ ,fe*n]  
dan ook als ,helmholz 7vg4 ,,ii1 blz4   
#bcj74 ,hij 0 doctor&us 9 de g5eeskunde1
 ma> kon ge5 e5v\dig v]b& legg54 ,hij g+
 de practijk dan ook niet beoef551 ma>  
legde zi* toe op de /udie d]            
natuurkunde1 die to5 begon te bloei54   
,9 't bizond] maakte hij zi* v]di5/elijk
 met ond]zoek+5 op 't gebi$ d]          
electriciteit4 ,met ze] g]+e hulpmiddel5
 wi/ hij veel tot /& te br5g54 ,met het 

v]tal5 van le]boek5 en 't s*rijv5 van   
artikel5 voorzag hij 9 zijn ond]h\d4 ,9 
#ahcd w]d hij hoogle]a> 9 de            
natuurkunde4 ,hij g+ door met zijn      
ond]zoek+51 0 door bel(t5 v]pli*t te    
blijv5 s*rijv54 ,zijn li*aam le$        
hi]ond]4 ,door vele proev5 ov] de       
kleurgewa>word+5 w>5 zijn oog5 v]zwakt4 
,9 #ahdj w]d hij ziek4 ,deze ziekte     
duurde drie j>54 ,zij w]d besliss5d voor
 ,fe*n]'s lev54 ,soms 0 hij op d5 r& van
 't graf en s*e5 hij bl9d1 v]lamd en    
krankz9nig te zull5 word54 ,zelfs       
gesprekk5 v]moeid54 ,e5zaam1 9          
doodelijke v]vel+ g+5 de dag5 voorbij4  
,ma> mo$ig we]/ond hij alle g$a*t5 aan  
zelfmoord1 en va/ 0 hij beslot51 alle   
pijn zoolang te drag51 als hij 't ui?\d5
 kon4 ,gelukkig kwam bet]s*ap4 ,e9de    
#ahdc 0 hij h]/eld4 ,zijn pr(essoraat 0 
aan e5 &] gegev54 7,fe*n] zelf ontv+ e5 
wa*tgeld1 dat tot #abej ?al] w]d        
gebra*t74 ,fe*n] bege]de 't ook niet    
t]ug4 ,zijn belang/ell+ _h e5 &]e ri*t+ 
aang5om54 ,de wijsbege]te _h voortaan   

zijn h>t4 ,9 #ahdf s*rijft hij ov] 't   
hoog/e go$4 ,hi]9 geeft ,fe*n] zijn     
eudaimoni/is*e z$ele]4 ,doel van ons    
h&el5 moet zijn1 e5 zoo groot mogelijke 
hoeveelheid lu/ te v]krijg54 ,die lu/   
moet e*t] die van het geheel1 niet die  
van d5 enkel+ zijn4 ,godsdi5/ig wordt   
deze z$ele]1 door de bes*\w+1 dat ,god  
zelf ook vreugde heeft aan de v]me]d]+  
van lu/1 dat zijn wil g]i*t is op de    
groot/e mate van lu/1 die 9 de w]eld    
mogelijk is4 ,voor ons is het groot/e   
geluk geleg5 9 de ov]tuig+1 dat wij ons 
will5 met d5 wil ,gods 9 ov]e5/emm+     
gebra*t hebb54  ,belangrijk] voor d5    
opb\w van ,fe*n]'s le] is het 9 #ahdh   
v]s*55 w]k3 ,nanna1 ov] het zielelev5 d]
 plant54 ,met ze] rijke k5nis1 met fijne
 ond]s*eid+5 en met groote fantasie     
tra*t ,fe*n] hi] aan te toon51 dat ook  
aan de plant5 bewu/zijnslev5 toekomt4   
,dit is de voorb]eid+ voor zijn le]1 dat
 er al-beziel+ is4 ,9 de ,z5d ,ave/a van
 #ahea spreekt hij deze geheel uit4 ,al 
de lat]e bes*\w+5 en opvatt+5 van d5    

d5k]1 zijn re$s als 9 kiem 9 dit w]k    
voorh&54 ,hij vo]t hi] het beg9sel d]   
beziel+ door van de plant5 tot onze     
a>de1 van deze tot ons zonne/elsel met  
zijn planet51 tot de geheele w]eld4 ,dit
 bezielde ,al is de ,godheid1 wa>9 de   
m5s*5 lev51 beweg5 en zijn1 en ,fe*n]   
die1 zelf vroom opgevo$1 ook d5 invlo$  
_h ond]gaan van de godsdi5/ige sfe]1    
wa>uit zijn vr\w kwam1 tra*t aan te     
toon51 dat zijn le] ov]e5komt met de    
ho(dpunt5 van d5 *ri/elijk5 godsdi5/4   
,uitvo]ig h&elt hij ook ov] de          
on/]felijkheid1 wa>ov] hij re$s e]d] _h 
ges*rev5 9 zijn w]kje3 ,boekje van het  
lev5 na d5 dood 7#ahcf7 ond] d5 naam van
 ,dr4 ,mises1 7het pseudoniem wa>ond]   
hij zijn ae/hetis*e en humori/is*e      
ges*rift5 uitgaf71 en lat] 9 twe$5 druk 
ond] eig5 naam v]s*554 ,fe*n] heeft     
behalve 9 e5 kle9] w]kje3 7,die         
,seel5frage7 nog e5maal zijn            
w]eldbes*\w+ ontv\wd 93 ,de dagbes*\w+  
teg5ov] de na*tbes*\w+4 7,die           
,tagesansi*t geg5b] d] ,na*tansi*t74 ,de

 dagbes*\w+ is de bes*\w+ van het       
lev5de1 bezielde al2 het gelo( aan e5   
doode1 me*anis*e w]kelijkheid is de     
na*tbes*\w+4    ,exp]im5teele zielkunde4
  ,behalve grondve/] d] moni/is*e       
metafysica is ,fe*n] ook de vad] d]     
proefond]v9delijke zielkunde4 ,hij heeft
 het exp]im5t 9 de zielkunde +evo]d4    
,hij begon ond]zoek+5 omtr5t d5         
ond]s*eidsdrempel4 ,nem5 we e5 lijn van 
#e1j ,m4 en e5 van #e1b4 ,we zi51 dat de
 laat/e lang] is dan de e]/e4 ,zi5 wij  
dat ook van e5 lijn van #e ,m4 en #e1ja 
,m48 ,ne54 ,het v]s*il is te kle94 ,het 
moet m9/5s 7gemiddeld7 #aj c4,m4 zijn4  
,dit ev5 wa>neemb>e v]s*il wordt door   
,fe*n] ond]s*eidsdrempel g5oemd4 ,dit   
v]s*ijnsel van d5 ond]s*eidsdrempel doet
 zi* ook voor bij wa>nem+5 uit &]e      
z9tuiggebi$54 ,web] nu _h ontdekt1 dat  
de v]h\d+ tuss*5 twee prikkels1 die door
 d5 ond]s*eidsdrempel ges*eid5 zijn1    
/&va/ig is4 ,kan m5 e5 lijn van #ea     
d4,m4 en #ej d4,m4 nog ev5 als v]s*ill5d
 groot ond]s*eid51 dan is dit ev5e5s het

 geval bij lijn5 van #ajb d4,m4 en #ajj 
d4,m41 #fc en #fj enz4 ,de v]h\d+ is #ea
 3 #ej4 ,voor geluid5 is die bijv4 #d 3 
#c1 voor li*t #aja 3 #ajj4 ,fe*n] /elde1
 na> v]s*ill5de me?od51 uitvo]ige       
ond]zoek+5 9 omtr5t dit v]s*ijnsel4 ,hij
 noemde de gevond5 wet de wet van ,web]4
 ,ov] 't geheel gaat1 al?ans voor       
prikkels van middelmatige /]kte1 die wet
 ook volg5s de nieuw]e ond]zoek+5 door4 
,fe*n] 0 e*t] met dit resultaat niet    
tevr$54 ,hij wilde nu ook e5 wet v9d51  
die de v]h\d+ aangaf tuss*5 de /]kte van
 d5 prikkel en die d] gewa>word+4       
,ind]daad vond hij die ook #ec do*      
volg5s de mee/e zielkundig5 is zij niet 
be/& teg5 het h$5daags* ond]zoek4       
,fe*n] zelf is zijn wet /e$s blijv5     
v]d$ig54 ,hij noemde de door hem ge/i*te
 wet5s*ap3 psy*ophysica4 ,zij g+ uit van
 de grondg$a*te1 dat m5 psy*is*e        
v]s*ijnsel5 kon met5 door physis*e1 da> 
dit /e$s de uitw5dige zijde van iets    
gee/elijks 04 ,9 #ahfj v]s*55 de        
,elem5t5 d] psy*ophysica1 en nadat dit  

w]k uitv]ko*t 01 kwam 9 #ahhb ,h]zi5+   
van de ho(dpunt5 d] psy*ophysica4       
,da>naa/ /aan kle9e ges*rift5 ov] dit   
ond]w]p4  ,door exacte ond]zoek+sme?od5 
toe te pass5 op gee/elijke v]s*ijnsel51 
legde ,fe*n] d5 grondslag voor de       
exp]im5teele zielkunde4 ,zij /elt proev5
 9 bij e5 aantal proefp]son51 ond] zoo  
nauwkeurig mogelijk bepaalde om/&igh$54 
,nem5 we e5 e5v\dig voorbeeld4 ,on?\dt 9
 't algeme5 e5 k9d van #aj ja> bet] (   
m9d] dan e5 man van #cj8 ,kies nu bijv4 
#ab lett]s3 m$ekl9k]s1 en laat die k9d]5
 van buit5 le]5 op e5 bepaalde wijze1   
bijv4 door ze telk5s die twaalf lett]s  
luid op te lat5 h]hal51 a*t] elka>4     
,note] voor elk k9d1 hoeveel mal5 het   
die lett]s moet h]hal5 en hoeveel tijd  
het noodig heeft4 ,bepaal het           
gemiddelde4 ,neem nu1 ond] zooveel      
mogelijk dezelfde om/&igh$5 e5 aantal   
mann54 ,h]haal dezelfde proef en        
dezelfde b]ek5+54 ,kom ook hi] we] tot  
e5 gemiddelde4 ,de beide gevond5 wa>d5  
lat5 zi* v]gelijk5 en gev5 het antwoord 

op de vraag4 ,wundt heeft het e]/e      
groote laboratorium voor deze ond]zoek+5
 ge/i*t1 e5igsz9s tot v]baz+ van ,fe*n] 
zelf1 die zulk e5 groots*e vlu*t niet _h
 v]wa*t4 ,?ans zijn er bijna ov] geheel 
de bes*aafde w]eld laboratoria4 ,9 ons  
l& wordt de proefond]v9delijke zielkunde
 beoef5d door d5 ,gron+s*5 hoogle]a>    
,heymans #ed1 die weldra ov] e5 nieuw1  
wel kle91 ma> na> de eis*5 +]i*t        
laboratorium zal te bes*ikk5 hebb54     
,ae/hetica4  ,bizond]e v]di5/5 heeft    
,fe*n] zi* ook nog v]worv5 door zijn    
ae/hetis*e /udin4 ,hij _h veel          
belang/ell+ voor kun/ en kun/critiek4   
,hij tra*tte nu lat] de wett5 te v9d51  
wa>door ons mooi-v9d5 wordt behe]s*t4   
,hij wilde da>bij van erv>+ uitgaan4    
,hij vroeg bijv4 e5 groot aantal m5s*51 
welke figur5 uit e5 aantal re*?oek5 ze  
mooi vond51 ( liet ze de figur5         
sam5/ell51 die ze 't mooi/ a*tt54       
,ev5e5s pa/e hij nauwkeurige met+5 toe  
op v]s*ill5de kun/w]k54 ,zoo wilde hij  
e5 ae/hetica grondve/51 die1 van        

e5v\dige feit51 van erv>+ uitga&1 e5    
s*oonheidsle]1 van ond]51 z\ word5 9    
teg5/ell+ met e5e1 welke uit het begrip 
van s*oonheid h>e eis*5 w\ afleid51 e5  
ae/hetica van bov5 af4 ,naa/ =meele     
elem5t5 7e5heid 9 v]s*eid5heid7 wij/    
,fe*n] ook nog e5 &] elem5t aan1 dat bij
 't mooi v9d5 van iets onze oordeel5    
bepaalt3 het associatieve4 ,de indruk1  
di5 wij van e5 kun/w]k ontvang51 is     
v]bond5 met tal van &]e voor/ell+51 die1
 me] ( m9d] duidelijk1 9 't bewu/zijn   
word5 g]oep54 ,deze me] ( m9 bewu/e     
voor/ell+5 nu zijn dikwijls besliss5d   
voor de ae/hetis*e wa>de]+4 ,rood op de 
wang5 b4v4 doet d5k5 aan jeugdige       
gezondheid en groeikra*t1 rood op e5    
neus aan ziekte4 ,da>om behaagt het e5e1
 mi%aagt het &]e4 ,het s*oonv9d5 van e5 
m5s*1 e5 l&s*ap1 b]u/ dikwijls op       
associaties4 ,fe*n] heeft zijn          
ond]zoek+5 v]zameld 9 zijn ,voors*ool d]
 ,ae/hetica1 die ge5 voll$ige           
s*oonheidsle] geeft1 ma> v]s*ill5de     
punt5 op ze] belangwekk5de wijze        

beh&elt4 ,het w]k v]s*e5 9 #ahgf4       
,fe*n]s lev5 0 e5 e*t gele]d5-lev54     
,ru/ig g+ het da>he51 nu en dan         
afgewisseld door reiz54 ,zijn oud]dom 01
 door het af/]v5 van vr\w en vri5d51    
betrekkelijk e5zaam1 ma> w]d v]li*t door
 vele blijk5 van liefde en hooga*t+4    
,tot hoog5 leeftijd bleef zijn gee/     
held]4 #f ,nov4 nog w]kte hij1 #ah ,nov4
 #ahhg ov]le$ hij4  ,fe*n] 0 e5 ze]     
zeldzame1 buit5gewoon begaafde          
p]soonlijkheid4 ,aan de s*]pz9nigheid1  
de nauwgeze!id en het g$uld van d5      
natuurond]zoek] pa>de hij de rijke      
fantasie en het diepe gevoel van d5     
kun/5a>4 ,hij 0 k9d]lijk vroom1 e5v\dig1
 welwill5d 9 d5 omgang4 ,hij hield van  
discussie1 ma> v]bitt]de nooit1 en v]gaf
 /e$s4 ,wie met hem omg+5 a*tt5 en      
bem9d5 hem4 ,het voor hem opg]i*t       
/&beeld te ,leipzig draagt als ops*rift 
de godsdi5/ige =mule]+ zijn]            
lev5sbes*\w+3 ,9 ,god lev51 beweg5 en   
zijn wij4    ,aanhang]s van 't monisme4 
,zond] e5 s*ool te /i*t51 heeft ,fe*n]  

to* ond] de ?ans lev5d5 vele aanhang]s4 
,all]e]/ zij g5oemd ,fri$ri* ,pauls54   
#ee ,deze bek5de ,b]lijns*e hoogle]a>   
s*reef e5 ,inleid+ 9 de wijsbege]te1    
wa>9 hij de v]s*ill5de wijsge]ige       
problem5 beh&elt met e5 ges*i$kundig    
ov]zi*t en zi*zelf /elt op 't /&punt van
 't psy*is*-monisme4 ,veel a&a*t wijdt  
,pauls5 ook aan de religie en ha> v]h\d+
 tot de wet5s*ap4 ,zo[el bij deze kwe/ie
 als 9 zijn k5ni/heorie toont hij zi*   
me] aan ,kant v]want 7hij s*reef voor   
,frommans-,klassik] het numm] ov] ,kant7
 dan ,fe*n]1 die e]/ leefde 9 e5 tijd   
to5 ,kant v]get5 0 en zijn le] re$s kla>
 _h1 to5 de ,kant/udie h]leefde4 ,door  
zijn e5v\d zo[el als door zijn w>m51    
s*oon5 /ijl heeft ,pauls5 veel lez]s    
gevond5 en wordt zijn boek als de mee/  
ges*ikte inleid+ tot 't monisme geprez54
 ,ook zijn ,sy/eem d] e?ica v]wi]f veel 
wa>de]+4 ,naa/ de !oretis*e vrag5 word5 
da>9 ook e5 aantal vrag5 van practis*5  
a>d boei5d beh&eld4 ,voor opvo$kundige  
kwe/ies toonde ,pauls5 m$e veel         

belang/ell+1 met "n voor de ges*i$5is   
van het ond]wijs4 7,zie ook ,,ii1 #acb74
  ,9 ,am]ika vond het monisme zijn      
v]d$ig] 9 ,/rong1 die 9 #aijj zijn w]k  
uitgaf3 ,wa>om de gee/ e5 li*aam heeft  
en vooral van k5ni/heoretis* en         
zielkundig /&punt uit het monisme       
opb\wt4 ,hij v]d$igt het en v]gelijkt   
het vooral met de bes*\w+5 van ,engels*e
 en ,am]ikaans*e s*rijv]s4 ,hij bep]kt  
zi* tot de v]h\d+ tuss*5 ziel en li*aam4
 ,9 dit opzi*t v]toont hij e5 groote    
ov]e5kom/ met ,heymans4 ,deze gaf 9     
#aije zijn ,e9fhrung 9 die ,metaphysik4 
,na de v]s*ill5de /elsels critis*       
bes*\wd1 en het onvoldo5de aangetoond te
 hebb51 ontwikkelt hij het psy*is*      
monisme4 ,veel me] dan bij ,fe*n] /aat  
hi] het k5nis-!oretis* /&punt op d5     
voorgrond4  ,9 de k5ni/heorie 7door d5  
s*rijv] ontwikkeld 9 zijn3 ,gesetze und 
,elem5te des ,m5s*li*5 ,d5k5s1 ,twe$e   
druk1 ,leipzig #aije7 heeft ,heymans e5 
eig5 ri*t+4 ,hij /aat op hetzelfde      
/&punt1 dat ,kant na> ,heymans' opvatt+ 

voor en 9 #aggj innam1 en dat hij 't    
analytis*e z\ will5 noem54 ,locke 7vg4  
,i1 #bie7 _h d5 oorsprong onz] k5nis    
nagegaan4 ,voor de aanhang]s d] g5etis*e
 ri*t+ wa>toe ook ,hume behoorde1 0 er 9
 de erv>+ ge5 voldo5de grond voor       
sommige gegev5s van 't bewu/zijn en nu  
tra*tt5 zij die &]s te v]kl>51 b4v4 door
 associatie 7zie bijv4 ,hume's v]kl>+   
van 't causaliteitsbeg9sel 9 ,i1 pag4   
#cai74 ,da>mee e*t] 0 zek]heid onz]     
k5nis1 zoodra zi* deze uit/rekt ov] de  
erv>+sgegev5s1 onmogelijk4 ,kant _h dit 
gevoeld en hij _h de voorwa>d5 be/ude]d1
 wa>ond] iets tot wet5s*ap w]d 7zie     
,,ii1 pg4 #cai74 ,hij en de lat]e       
critici/5 zegg5 dus3 wij noem5 iets wa>1
 als het aan de voorwa>d5 voldoet1 dat  
het e5 gepa/e1 behoorlijke v]b9d+ is4   
,die gepa/heid dr+t zi* aan ons op4 ,ma>
 ( nu die voor/ell+5 ov]e5/emm5 met de  
w]kelijkheid1 da>ov] lat5 wij ons niet  
uit4  ,heymans nu1 zi* plaats5de op het 
/&punt1 dat ,kant 9 en vr #aggj innam1  
wil all]e]/ tra*t5 d5 inh\d onz]        

d5kaxioma's te le]5 k5n54 ,heeft hij die
 gevond51 door e5 nauwkeurig ond]zoek d]
 wet5s*ap1 die ze gebruikt1 dan tra*t   
hij ze te v]kl>54 ,deze analytis*e      
me?ode he*t dus me] dan de critis*e aan 
het empiris* ond]zoek d] d5kv]s*ijnsel54
 ,da>door e*t] wil zij kom5 tot k5nis d]
 door de g5etis*e ri*t+ v]worp5         
apriori/is*e ond]/ell+5 van het d5k54   
,en zij gelo(t dat er t5 slotte wa>heid 
door het d5k5 wordt gevond51 d4 i4 dat  
er ov]e5/emm+ is met e5 buit5bewu/e     
w]kelijkheid4  ,we wez5 er re$s op1 dat 
,heymans ook de exp]im5teele zielkunde  
beoef5t4 ,vooral op het gebi$ d]        
belemm]+ hebb5 zi* zijn ond]zoek+5 #ef  
bewog54  ,9 d5 laat/5 tijd heeft hij zi*
 bezig geh\d5 met de zielkunde d]       
v]s*ill5 tuss*5 m5s* en m5s*1 sexe en   
sexe1 leeftijd en leeftijd enz4 ,deze   
tak d] zielkunde w]d door hem speciale  
psy*ologie g5oemd4 ,vooral de bew]k+ van
 lev5sbes*rijv+5 en enqutes lev]d5 hi]  
het mat]iaal4 ,het gelukte ,heymans e5  
indeel+ 9 a*t5 van k>akt]s tot /& te    

br5g54 ,voor zoov] s*rijv] dezes bek5d1 
v]s*e5 da>omtr5t nog niets 9 d5 h&el #eg
 ma> 9 het w]k van ,mr4 v4 ,dijk3       
,bijdrag5 tot de psy*ologie van d5      
misdadig] v9dt m5 e5 korte uite5zett+ d]
 indeel+4       #dh4 ,ho(dtrekk5 van 't 
psy*is* monisme4  ,er is e5 buit5w]eld4 
,het psy*is* monisme1 uitga&e van de    
zek]heid van ons bewu/zijn1 be/rijdt de 
ri*t+51 die will5 blijv5 /aan bij onze  
bewu/zijnsv]s*ijnsel54 ,de ontk5n+ van  
zulke w]kelijkh$5 7d4 i4 w]kelijkh$5    
buit5 ons bewu/zijn7 is e5 volmaakt     
logis*e !orie van wa>nem+2 da> het feit1
 dat zij maakt1 dat de voorw]p5 oph\d5  
te be/aan wanne] wij oph\d51 ze wa> te  
nem51 er ge5 voldo5de argum5t teg5 is4  
#eh ,ma> zij geeft ons e5 v]m9kte en    
onsam5hang5de opvatt+ van de w]eld1 en  
leidt logis* tot solipsisme4 7,/rong47  
,dit solipsisme nu br5gt bij consequ5te 
toepass+ tot de absolute scepsis3 ,het  
laat/e woord van 't empirisme is dus de 
opheff+ van alle wet51 de absolute      
scepsis 7,heymans74 ,er is e*t] grond1  

om het be/aan e5] buit5w]eld aan te     
nem54 ,die is geleg5 9 het voor ons     
bewu/zijn onmiddellijk evid5te          
causaliteitsbeg9sel en de door de erv>+ 
voortdur5d gegev5 beve/ig+ van de da>op 
gegronde v]wa*t+54 ,/el u e5 g$a*t5reeks
 voor4 ,zeg bijv4 op3 ,wi5 ,ne]l&s blo$4
 ,da> ziet ge bij 't e]/e woord van d5  
twe$5 regel iets1 bij de vi] voelt ge   
iets1 bij de vijfde hoort ge e5 geluid4 
,&]e voor/ell+5 kom5 tuss*5 uw          
voor/ell+srij 94 ,we kunn5 dat s*ematis*
 dus voor/ell53                   a -- b
 -- ,x -- c -- d -- ,y -- e enz4   ,x en
 ,y zijn optr$5de gewa>word+51 wa>voor  
we ge5 voldo5d5 grond vond5 9 ons       
bewu/zijn4 ,op grond van 't             
causaliteitsbeg9sel s*rijv5 wij 't toe  
aan iets buit5 ons4  ,we nem5 dus aan   
d+5 buit5 ons4 ,nu doet zi* de vraag    
voor3 van welk5 a>d zijn ze8 ,ze s*ijn5 
ons &]s toe dan ons eig5 bewu/zijn nl4  
/(felijk4 ,ma> /( is sle*ts e5          
v]s*ijn+swijze1 ge5 realiteit4 ,hoe     
v]kl>5 we dat8    ,de ideale wa>nem]4   

,we will5 e5 oog5blik e5 v]ond]/ell+    
mak54 ,we nem5 aan1 dat er e5 m5s* is1  
die het v]mog5 bezit1 om1 door uw s*$el 
he51 alles te zi51 wat er 9 uw h]s55    
gebeurt4 ,ook de g]+/e1 de kle9/e v]&]+ 
ontgaat hem niet4 ,deze man nu h\dt zijn
 a&a*t g]i*t1 volkom5 g]i*t op uw h]s554
 ,we zull5 hem d5 ideal5 wa>nem] noem54 
,ziehi] nu de ond]/ell+ van het monisme3
  ,telk5s1 wanne] er 9 u e5 ( &]        
bewu/zijnsv]s*ijnsel plaats grijpt1     
krijgt de ideale wa>nem] e5 gewa>word+  
die voor hem de gewa>word+ van iets     
/(felijks is4  ,/el1 dat er 9 w         
bewu/zijn e5 reeks process5 plaats v9dt3
                         ,a -- ,b -- ,c 
-- ,d -- ,e -- ,f4   ,dan krijgt de     
ideale wa>nem] e5 reeks wa>nem+5 van    
h]s5v]s*ijnsel53                        
a -- b -- c -- d -- e -- f4   ,uw h]s55 
zijn dus /e$s de wa>nem+ van e5 &]4 ,op 
zi*zelf be/aan zij niet4  ,nu moet5 wij 
wel ond]s*eid5 inh\d en voorw]p d]      
wa>nem+ van d5 ideal5 wa>nem]4 ,li*t5 we
 dit ev5 toe4 ,wanne] wij bijv4 e5 kleur

 zi51 is de inh\d onz] wa>nem+ dat      
roode4 ,het voorw]p onz] wa>nem+ zijn   
e*t] de trill+5 van d5 e!r4 ,de inh\d d]
 wa>nem+ van d5 wa>nem] is e5           
grijsa*tige1 niet te /evige1 met w9d+5  
voorzi5e1 beweg5de sub/antie3 de h]s554 
,het voorw]p dat hij wa>neemt1 is w     
bewu/zijnsv]s*ijnsel en niets &]s4  ,e5 
bewu/zijnsproces is dus voor u psy*is*4 
,e5 &]1 die het wa>neemt1 ziet het als  
/(felijk4 ,zoo is e5 lepel van b9n5     
gezi5 hol1 van buit5 bol4    ,welk re*t 
heeft het monisme1 om te ond]/ell51 dat 
aan elk bewu/zijnsv]s*ijnsel bij u1 e5  
gewa>word+ bij d5 ,i4 ,w4 beantwoordt8  
,het grondt deze hypo!se op de bek5de   
feit5 omtr5t d5 sam5hang tuss*5         
gee/elijk lev5 en h]s554 ,h]s5ziekt51   
bele$ig+5 br5g5 gee/elijke /or+5 mee4   
,v]gift5 en &]e /(f51 die op de h]s55   
inw]k51 oef55 invlo$ uit op 't          
bewu/zijn2 bijv4 alcohol1 broom4 ,er is 
zek]e ev5r$igheid tuss*5 h]s5ontwikkel+ 
en gee/elijke ontwikkel+4 ,vooral       
,heymans ve/igt op al deze v]s*ijnsel5  

de a&a*t4 ,met go$5 grond mag m5 dus    
aannem51 dat bij voorts*rijd+ van de    
k5nis d] h]s55 en hun w]k+ het mat]iaal1
 wa>op zi* deze hypo!se /ut1 zal        
v]groot54  ,de e]/e /ell+ van het       
psy*is* monisme is dus deze3  ,het      
proces 9 't bewu/zijn is de e5ige       
realiteit1 die1 van buit5 gezi51 als    
/(felijk1 als h]s5v]s*ijnsel v]s*ijnt4  
,dit is intuss*5 nog e5 ze] bep]kt      
gebi$4 ,we vrag5 niet alle5 na> d5 a>d  
onz] h]s5v]s*ijnsel54 ,beantwoord5 aan  
de van buit5 wa>g5om5 /(felijke         
v]s*ijnsel5 van ademhal+1 spijsv]t]+1   
blo$somloop ook psy*is*e realiteit58    
,hi]van bem]k5 we to* niets 9 ons       
bewu/zijn4 ,hi] v9d5 we e5 oploss+ door 
het feit van d5 prikkeldrempel1 de      
ond]bewu/e voor/ell+51 9 v]b& met het   
ontwikkel+sbegrip4  ,wanne] gij 9 e5    
boei5d boek lee/1 dan hoort gij bijv4   
niet1 dat iem& u wat vraagt4 ,to* krijgt
 gij wel e5 voor/ell+4 ,zij blijft b5$5 
d5 drempel van uw bewu/zijn4 ,zij is e5 
ond]bewu/e voor/ell+4 ,ze kan miss*i5   

wel bewu/ word54 ,het is be/ mogelijk   
dat ge na e5 poosje 9 e5s beseft1 dat er
 u iets gevraagd w]d1 en ge geeft 't    
antwoord4 ,ond]bewu/e voor/ell+5 kunn5  
ook invlo$ uitoef55 zond] bewu/ te      
word54 ,bij oordeel5 van erv>5 m5s*5    
zull5 zij dikw]f meew]k53 all]lei       
vroeg]e erv>+51 niet bewu/1 w]k5 mee bij
 't vorm5 van 't oordeel4 ,van het      
geheele bezit onz] voor/ell+5 is sle*ts 
e5 g]+ g$eelte bewu/4 ,het kan zijn1 dat
 e5 groot aantal voor/ell+5 sle*ts ev5  
bov5 d5 bewu/zijnsdrempel is1 bijv4 als 
m5 soe/1 na d5 et51 vlak voor d5 slaap4 
,het v]b& tuss*5 de voor/ell+5 is dan   
g]+4 ,het kan ook wez51 dat sommige     
we9ige voor/ell+5 zr v] bov5 d5 drempel 
zijn1 bijv4 bij opm]kzaamheidskramp4    
,ons bewu/zijn is als e5 zee met golv53 
soms is er e5 we9ig hooge1 me]          
uitgebreide golf bov5 het niveau1 bov5  
d5 drempel2 soms is er e5 golf met      
groote kamhoogte4 ,het be/aan van e5    
drempel1 b5$5 welke e5 groot aantal     
ond]bewu/e1 niet zond] invlo$ zijnde    

voor/ell+5 v]ke]t1 en wa>bov5 zi* de    
bewu/e voor/ell+5 v]heff51 is voor      
,fe*n]'s sy/eem van ze] veel belang4    
,bewu/e voor/ell+5 nu kunn5 ond]bewu/   
word54 ,wij kunn5 dit al aan tal van    
voorbeeld5 uit 't dagelijks* lev5       
opm]k54 ,fiets5 bijv4 wordt e]/ gele]d1 
da>na do5 we 't onbewu/ w]ktuigelijk4   
,zoo gaat 't e5 k9d met 't loop54  ,9   
aansluit+ nu aan de evolutie-!orie kan  
word5 aang5om51 dat ademhal5 bijv4 e]/  
bewu/ is gebeurd1 ma> langzam]h&        
ond]bewu/ is geword5 9 v]loop van tijd54
  ,de psy*is*e v]ri*t+1 wa>van ademhal+ 
enz4 de /(felijke v]s*ijn+swijz5 zijn1  
zijn als ond]bewu/ te bes*\w54  ,ons    
geheele li*aam wordt bes*\wd als de     
/(felijke v]s*ijn+swijze onz] gee/elijke
 p]soonlijkheid4 ,pauls5 ve/igt er de   
a&a*t op1 dat dit niet alle5 de opvatt+ 
van ,fe*n] is1 ma> dat ook ,s*op5hau]   
deze bes*\w+swijze voor/ond4 7,zie pag4 
#aaj74  ,er is e*t]1 zag5 wij1 e5       
buit5w]eld4  ,die naam is miss*i5 niet  
geheel jui/4 ,zij z\ ons do5 d5k51 dat  

de &]e realiteit51 de &]e w]kelijkh$5   
dan u zelf1 buit5 uw bewu/zijn w>54     
,ruimte is 7zie ,kant7 e5 opvatt+svorm1 
e5 aans*\w+svorm van d5 wa>nem]4  ,we   
kunn5 dus zegg53 wij nem5 &]e d+5 wa>   
als buit5 ons4 ,van welk5 a>d zijn die  
&]e d+58  ,hi] gaat de r$5e]+ door      
v]s*ill5de trapp53 ,de zek]heid1 de     
gegrondheid d] ond]/ell+ wordt g]+]4    
,gij ziet &]e m5s*54 ,zij v]s*ijn5 u als
 li*am54 ,ma>--op grond van analogie met
 wat gij bij u zelv5 opm]kt1 k5t ge hun 
met practis*e zek]heid bewu/zijn toe4   
,voor de hoog]e di]5 valt er zek] ev5m9 
aan te twijfel54 ,ma> als wij van de    
hoog]e tot de lag]e di]5 afdal51 is er  
dan e5 gr5s1 wa>bij 't bewu/ lev5 totaal
 oph\dt8 ,en de plant51 die we] 9 hun   
laag/e vorm5 met de lag]e di]vorm5      
ov]e5kom58 ,hi] word5 we aan ,fe*n]'s   
,nanna h]9n]d4    ,het bewu/zijn d]     
plant54  ,plant5 en di]5 v]s*ill5       
ongetwijfeld veel 9 hun hoog]e1 niet 9  
hun lag]e vorm54 ,wa>s*ijnlijk heeft zi*
 't bewu/zijn d] plant5 op e5 &]e wijze 

ontwikkeld en k5m]kt het zi* door e5    
groote mate van ontvankelijkheid voor   
indrukk51 we9ig spontanieteit1 veel     
receptiviteit4 ,ook de plant ademt1 vo$t
 zi*1 plant zi* voort4 ,bij d5 m5s* zijn
 dit groot5deels ond]bewu/e process51   
omdat hij zijn opm]kzaamheid door hoog]e
 d+5 9 beslag ziet g5om54 ,dit hoog]e   
bewu/zijn ontbreekt bij de plant53 da>om
 is het lag]e miss*i5 des te lev5dig]4  
,de plant5 beweg5 zi* sle*ts t5gevolge  
van prikkels d] buit5w]eld4 ,ma> dat kan
 met bewu/zijn gepa>d gaan1 ev5go$ als  
bij ons4 ,de plant5 hebb5 ge5           
z5uw/elsel2 ma> is e5 z5uw/elsel        
absoluut noodig voor bewu/zijn8 #ei     
,a>de4  ,m5s*1 di] en plant ontspr+5 aan
 de a>de4 ,uit ha> komt 't bewu/e lev51 
tot ha> gaat 't t]ug4 ,z\ zij zelve niet
 bewu/ zijn8 ,de a>de is voor ,fe*n] we]
 e5 bewu/zijn1 dat 9 de m5s*5 zijn topp5
 heeft4 ,de a>de heeft zi*1 van buit5   
gezi51 ontwikkeld1 gesplit/4 ,zoo mag   
ook ha> bewu/zijn zi* g$iff]5tie]d      
hebb51 zooals wij dat ook bij d5 m5s*   

le]d5 k5n54 ,fe*n]'s !orie v9dt hi] /eun
 9 ,sp5c]'s ontwikkel+sle]1 zooals door 
,heymans opgem]kt wordt4 ,de a>de is we]
 e5 omvatt5d bewu/zijn1 dat d5 m5s* 9   
zi* bevat1 zooals deze v]s*ill5de       
voor/ell+54 ,de a>de gelijkt op de m5s*5
 9 vele punt53 dag en na*t--wak5 en     
slap51 de kr+loop van 't wat]--kr+loop  
van 't blo$1 enz4 ,ma> er is ook v]s*il4
 ,de a>de /aat bov5 d5 m5s* en wat deze 
bezit1 behoeft zij niet opnieuw te      
hebb54 ,ha> oog5 heeft zij 9 d5 m5s*4   
,bij deze bes*\w+ moet m5 d5 m5s* niet  
als teg5ov] de a>de en los van ha>      
bes*\w51 ma> als e5 deel4    ,w]eld4    
,/e$s /\t] s*rijdt de hypo!se voort4 ,de
 planet5 zijn we] bewu/zijnse5h$51 9 ons
 zonne/elsel we] tot e5 hoog]e e5heid   
v]bond54 ,t5 slotte is alles deel van n 
groot w]eldbewu/zijn4 ,m5 heeft hi] /e$s
 te d5k5 aan het ond]bewu/e en d5       
drempel4 ,bov5 e5 algeme5 onbewu/ niveau
 v]heff5 zi* v]s*ill5de topp54 ,en      
,heymans vooral ve/igt de a&a*t er op1  
dat de !orie op dit punt /eun v9dt 9 de 

!orie van ,sp5c] en dat er niets is1 wat
 ha> we]spreekt4 ,het blijft voor hem e5
 hypo!se1 die zi* e*t]1 door me]        
feit5mat]iaal ge/ut en door v]d]e       
ontwikkel+ d] wet5s*ap1 e5maal tot d5   
rang e5] /evige !orie zal kunn5 v]heff54
    ,godsdi5/4  ,fe*n] duidt dit        
alomvatt5de w]eldbewu/zijn aan met d5   
naam ,god4 ,de a>de is middela> tuss*5  
m5s* en ,god1 de planet5 zijn als       
,engel5 te bes*\w54 ,pauls5 gaat m9d] v]
 9 het zoek5 van analogien met d5       
,*ri/elijk5 godsdi5/4 ,to* me5t hij dat 
er voor d5 godsdi5/ e5 afzond]lijke     
plaats is wa> die niet /rijdt met de    
wet5s*ap1 en dat het godsbegrip van 't  
monisme de gemo$sbehoeft5 kan v]vull54  
,ook hij noemt het w]eldbewu/zijn ,god4 
,voorzi*tig] laat zi* ,heymans uit4 ,hij
 a*t het ongew5s*t1 om het              
,w]eldbewu/zijn d5 naam ,god te gev51 al
 is 't gebruik1 dat de wijsge]5 de      
laat/e en hoog/e realiteit zoo noem54   
,het is miss*i5 v]w>r5d2 de beide       
begripp5 dekk5 elka> niet4 ,moeilijk kan

 m5 bijv4 aan het w]eldbewu/zijn d]     
psy*is*-moni/5 volkom5 heiligheid       
toes*rijv54 ,bov5di5 is het m9d] kies*1 
dit woord te gebruik5 teg5ov] h51 voor  
wie het de gangb>e beteek5is heeft4 ,ma>
 het monisme kan to* e5ige behoeft51 en 
da>ond] ze] belangrijke1 van het        
godsdi5/ig gemo$ v]vull54 ,het geeft d5 
m5s* de troo/1 dat hij niet alln /aat 9 
d5 arbeid voor 't geheel4 ,hij heeft    
hoog]e1 gelijkg]i*te ma*t5 bov5 zi*4    
,zijn doel zal dus v]wez5lijkt kunn5    
word54 ,de m5s* heeft dan ook het diepe 
gevoel van saamhoorigheid met het       
geheel2 en hij weet dat hij m$e         
v]antwoordelijk is voor de toekom/1     
omdat zijn arbeid1 zij 't nog zoo g]+1  
niet v]lor5 kan gaan4  ,9 deze le] v9dt 
het on/]felijkheidsgelo( ook e5 plaats4 
,de m5s* blijft deel van het omvatt5d]  
a>dbewu/zijn1 beh\dt e5 zek]e           
zelf/&igheid1 ma> kan miss*i5 v]b9d+5   
aangaan1 e]/ met me]1 dan met m9d]      
v]wante bewu/zijnse5h$5 #fj4  ,het is   
miss*i5 go$1 om nog ev5 het psy*is*     

monisme te v]gelijk5 met &]e /elsels4   
,mak5 wij da>voor gebruik van 't ook 9  
,i gegev5 klokk5voorbeeld4 ,wij hebb5   
dus twee1 geheel met elka> ov]e5kom5de  
klokk54 ,d5k5 we ons de e5e met         
bewu/zijn begaafd4  ,de klok d5kt3 die  
klok teg5ov] mij wordt door mij benvlo$ 
en zij oef5t invlo$ op mij4 ,het        
dualisme 7,desc>tes74  ,ik en die klok  
word5 telk5s we] gelijk gezet door iem& 
a*t] ons zitt5d4 ,het occasionalisme    
7,geul9cx1 ,malebran*e74  ,ik en die    
klok zijn door e5 bekwaam uurw]kmak] zoo
 v]va>digd1 dat wij /e$s gelijk loop54  
,vooruitbepaalde h>monie 7,leibniz74    
,ik en die klok word5 beide door n      
zelfde uurw]k1 dat wij niet kunn5       
wa>nem51 bewog54 ,le] van het onbek5de  
d]de 7,sp9oza74  ,neem nu aan1 dat die  
klok ontdekt1 dat die twe$e klok ha>    
eig5 spiegelbeeld is4 ,er is dus ma> n  
klok die zi* ook nog op e5 &]e wijze    
voordoet4 ,psy*is* monisme 7,fe*n]1 e4  
a474  ,kwam nu de klok op het s+uli]e   
d5kbeeld het spiegelbeeld voor de       

w]kelijke klok1 zi*zelf voor het        
spiegelbeeld te h\d51 dan _h m5 het     
mat]ialisme4 7,hobbes1 ,la ,mettrie1    
,vogt etc47  ,uit dit beeld moge vooral 
blijk51 dat het psy*is* monisme niet    
gelijk is met het sp9ozisme1 ma> nog    
veel m9d]--wat ook wel e5s gebeurt--met 
het lijnre*t er aan teg5ge/elde         
mat]ialisme mag v]w>d word54  ,/rong en 
,heymans legg5 er nog d5 nadruk op1 dat 
het psy*is* monisme de e5v\dig/e v]kl>+ 
is1 e5v\dig] dan de &]e hypo!s51 en e5  
ze] ges*ikte w]khypo!se4  ,ik zal de    
laat/e zijn om te bew]51 dat 7het7 held]
 tot d5 bodem en ontdaan van alle       
moeilijkh$5 is4 ,ma> het is op gezonde  
wijsge]ige beg9sel5 gebase]d2 het /elt  
ons1 als ge5 &]e hypo!se 9 /aat1 de     
feit5 te con/rue]52 en zijn moeilijkh$5 
zijn wel dui/]1 ma> niet teg5/rijdig    
7,/rong74  ,de !orie van het psy*is*    
monisme is e5v\dig]1 dan welke &]e ook  
7,heymans74         ,,inh\d ,,van ,,deel
 ,,ii4   ,,e]/e ,,afdeel+4  ,,kant4     
,,ho(d/uk ,i4                           

,bladz4  ,,lev5 ,,en ,,w]k5             
#g        #a4 ,lev5 en p]soonlijkheid   
#g       #b4 ,w]k5 en ,ontwikkel+sgang  
#ab             ,de voor-critis*e       
p]iode4 ,preiss*rift4 ,bewijz5          
voor 't ,godsbe/aan4       #c4 ,w]k5 en 
,ontwikkel+sgang                        
#ag             ,de ,critis*e p]iode4   
,,ho(d/uk ,,ii4  ,,de ,,k5nisle]        
#ba        #d4 ,ruimte en ,tijd4 ,inh\d 
en ,vorm                            #ba 
#e4 ,het d+ op zi* zelf4 ,s*ijn en      
v]s*ijn+             #be       #f4 ,v]/&
 en ,z9nelijkheid                       
#bg             ,kategorien4       #g4  
,ziel1 ,w]eld en ,god                   
#cd             ,ov]zi*t van de kritiek 
d] zuiv]e r$e4  ,,ho(d/uk ,,iii4        
,,practis*e ,,filos(ie                  
#dj        #h4 ,z$ele]                  
#dj             ,autonomie4 ,de go$e    
wil4 ,legaal en ,moreel4 ,rigorisme4    
#i4 ,!ologie                            
#de      #aj4 ,/aats-re*tsle]4          
,opvo$+sle]                         #dg 

,,ho(d/uk ,,iv4  ,,slot                 
#ej       #aa4 ,s*oonheidsle]           
#ej      #ab4 ,kant's invlo$            
#ec    ,,twe$e ,,afdeel+4  ,,de ,,tijd  
,,van ,,de ,,speculatieve ,,wijsbege]te4
       #ac4 ,voorloopige ,opm]k+5       
#eg  ,,ho(d/uk ,v4  ,,fi*te             
#fj       #ad4 ,lev5 en ,w]k5           
#fj      #ae4 ,!oretis*e ,filos(ie      
#fc     #ae;a4 ,practis*e ,filos(ie     
#ff             ,z$ele]4 ,re*tsle]4     
,huwelijk4 ,/aat4 ,godsdi5/4            
,ges*i$5is4  ,,ho(d/uk ,,vi4  ,,s*ell+  
,,en ,,zijn ,,gee/v]want5               
#gb       #af4 ,s*ell+                  
#gb             ,natuurfilos(ie4        
,id5titeit4 ,!ologie4      #ag4         
,s*ell+'s gee/v]want5                   
#gf             ,s*lei]ma*]4  ,,ho(d/uk 
,,vii4  ,,hegel ,,en ,,zijn ,,s*ool     
#gi       #ah4 ,lev5 en ,p]soonlijkheid 
#gi      #ai4 ,me?ode                   
#ha      #bj4 ,het sy/eem               
#hd             ,logica4      #ba4 ,het 
sy/eem 7v]volg7                         

#hg             ,de absolute gee/4      
,s*ema van 't sy/eem4 ,kun/4            
,godsdi5/4 ,wijsbege]te4      #bb4      
,hegel's ,s*ool                         
#ia             ,/rauss4 ,feu]ba*4      
,boll&4  ,,ho(d/uk ,,viii4  ,,s*op5hau] 
#ajj       #bc4 ,lev5 en ,p]soonlijkheid
                                 #ajj   
#bd4 ,le]                               
#aji             ,k5nisle]4 ,v]loss+4   
,kun/4 ,e?iek4 ,invlo$4  ,,ho(d/uk ,,ix4
  ,,h]b>t                               
#aae       #be4 ,lev54 ,metafysica4     
,inleid5de ,opm]k+54 ,lev54             
,uitgangspunt4                          
,teg5/rijdigh$54 ,oploss+4 ,psy*ologie4 
,e?ica4      #bf4 ,opvo$+4 ,de ,h]b>ts*e
 ,s*ool4                        #abg    
,sam5vatt+4 ,de pa$agogiek als wet5s*ap 
9             ,n$]l&4  ,,algeme5e       
,,sam5vatt+ ,,d] ,,twe$e ,,afdeel+4     
,,s*ema ,,en ,,ja>tall54    ,,d]de      
,,afdeel+4  ,,de ,,tijd ,,van ,,het     
,,positivisme4       #bg4 ,inleid5de    
,opm]k+5                                

#ada  ,,ho(d/uk ,x4  ,,het ,,frans*e    
,,positivisme                           
#adg       #bh4 ,inleid+                
#adg             ,de psy*ologis*e       
,s*ool4 ,het autoriteitsbeg9sel4        
,c\s94      #bi4 ,augu/ ,comte          
#aej             ,lev5 en               
p]soonlijkheid4 ,de drie /adin4         
,de indeel+ d] wet5s*app54 ,sociologie4 
,godsdi5/4 ,/aat4  ,,ho(d/uk ,,xi4      
,,het ,,engels*e ,,positivisme          
#afc       #cj4 ,inleid5de opm]k+5      
#afc      #ca4 ,b5?am4 ,james ,mill     
#afe      #cb4 ,?omas ,c>lyle           
#aga      #cc4 ,john ,/u>t ,mill        
#agh             ,lev5 en               
,p]soonlijkheid4 ,logica4 ,het empiris* 
/&punt4 ,causaliteit4 ,d5kf\t54         
,,ho(d/uk ,,xii4  ,,de                  
,,ontwikkel+sfilos(ie4       #cd4       
,hi/oris*e opm]k+5                      
#aie      #ce4 ,*>les ,d>w9             
#aih      #cf4 ,h]b]t ,sp5c]            
#bjf             ,lev54 ,het onk5b>e4   
,de ontwikkel+s=mule4  ,,ho(d/uk ,,xiii4

  ,,het ,,positivisme ,,9 ,,n$]l&4      
#cg4 ,inleid5de opm]k+5                 
#bbb             ,kort ov]zi*t van de   
wijsbege]te 9 de ,n$]l&54      #ch4     
,opzoom]                                
#bbf             ,de ,inaugureele       
oratie4 ,de erv>+swijsbege]te4          
,zijn le]l+54      #ci4 ,multatuli      
#bcc  ,,ho(d/uk ,,xiv4  ,,het           
,,positivisme ,,9 ,,&]e ,,l&5           
#bcf       #dj4 ,de crim9eele           
an?ropologie             ,lombroso4 ,de 
,frans*e ,s*ool4 ,n$]l&4 ,aletr9o4      
#da4 ,het mat]ialisme 9 ,duits*l&       
#bdb             ,ont/aan en a>d d] le]4
 ,de groei d]                           
natuurwet5s*app5 en d] te*niek4 ,de     
d5k]s4             ,moles*ott4 ,vogt4   
,b*n]4  ,,algeme5e ,,sam5vatt+ ,,van    
,,de ,,d]de ,,afdeel+ ,,en ,,ja>tall5   
#bdi   ,,vi]de ,,afdeel+4  ,,de ,,h]lev+
 ,,d] ,,wijsbege]te4       #db4         
,inleid5de opm]k+5                      
#beg             ,de k5t]+4 ,het ja>    
'#hj 9 ons l&4 ,godsdi5/1               

/aatkunde en lit]atuur4 ,de v]&]+ bij de
             ka?oliek54 ,h]lev+ d]      
,?omi/is*e wijsbege]te4             ,de 
univ]siteit54 ,w$]opbloei van het       
idealisme4             ,de              
natuurwet5s*app54 ,maxwell4 ,ma*4       
,wundt4             ,h]lev+ d]          
,kant/udie4 ,lange4 ,coh54 ,bella>      
,spruyt4             v4 d4 ,wijck4      
,,ho(d/uk ,,xv4  ,,individualisme ,,en  
,,socialisme4       #dc4 ,inleid5de     
opm]k+5                                 
#bgd      #dd4 ,/irn]                   
#bgf             ,de jong-,hegelian54   
,de vrij5 van ,hippel4      #de4        
,nietzs*e en de ,moraal van d5 b]m5s*   
#bhj      #df4 ,m>x en het socialisme   
#bid  ,,ho(d/uk ,,xvi4  ,,het ,,psy*is* 
,,monisme4       #dg4 ,fe*n]            
#cjj             ,inleid5de opm]k+54    
,f's lev5 en                            
ontwikkel+sgang4 ,exp]im5teele          
zielkunde4             ,ae/hetica4      
,aanhang]s van 't monisme4 ,pauls54     
,/rong4 ,heymans4      #dh4 ,ho(dtrekk5 

van het psy*is* monisme                 
#caj             ,het be/aan van e5     
buit5w]eld4 ,a>d da>van4                
,het w]eldbewu/zijn4 ,de                
godsdi5/filos(ie             van 't     
monisme4         ,,aanteek5+5   #a ,het 
is aanbevel5swa>d1 het met e5 toeli*t+  
te lez54 ,die van ,vaih+]1 voorzoov]    
voltooid1 wordt ze] geprez54  #b ,dat is
 niet hetzelfde1 als het er dikwijls mee
 gelijkge/elde3 ,wat gij niet wilt1 dat 
u ges*i$t444  #c ,bij e5 anecdote spann5
 we ons e]/ 9 om te begrijp5 en zi5 dan 
ine5s dat er niets is4 ,v&a> ook1 dat we
 om e5 niet dadelijk begrep5 anecdote na
 uitleg niet la*53 het plotsel+e is er  
af4  #d ,belang/ell5de lez]s v]wijs ik  
na> ,haym1 ,die ,romantis*e ,s*ule4  #e 
,hij ont/ond ev5e5s 9 ons l& na e5 r$e  
van ,d4 ,j4 v4 ,l5nep ov] de            
belangrijkheid van ,holl&s oudh$5 voor  
gevoel en v]beeld+4  #f ,miss*i5 kom5   
hi] de ,re*t5 van d5 ,m5s* uit d5 tijd  
d] ,frans*e revolutie om d5 hoek4  #g   
,de ges*i$5is d] wijsbege]te1 9 korte   

trekk5 we]gegev54  #h ,s*op5hau]        
bes*\wde het ,*ri/5dom als pessimi/is*1 
het ,jod5dom als optimi/is*4  #i ,ik    
weet niet1 9 hoev]re hi] aan            
,s*op5hau]'s invlo$ ( aan v]wants*ap met
 hem g$a*t moet word51 ma> het is       
opm]kelijk1 dat 9 onze teg5woordige     
lit]atuur het !ma van de s*eid+ van     
gee/elijke en li*amelijke liefde1 van   
drift en sympa?ie1 veel voorkomt4 ,en   
ook de s*ild]+ van het le$ van d5       
h>t/o*t ontbreekt niet4 ,vooral de nam5 
van ,m>cellus ,emants en d5 hem         
gee/v]want5 ,de ,mee/] zijn hi] te      
noem54  #aj ,9 de erv>+ is het enkele   
zeld5 gegev54 ,bij nad] psy*ologis*     
ond]zoek blijkt dikwijls1 dat e5        
s*ijnba> enkelv\dige gewa>word+         
sam5ge/eld is4 ,e5 toon op e5 piano     
heeft bijv4 nog zijn bepaalde bijton51  
wa>door het timbre ont/aat1 dat e5 piano
 ond]s*eidt van e5 &] muziek9/rum5t4    
#aa ,s*rijv] d] inleid+ tot het         
,mi]5boekje4  #ab ,de roman3 ,b>?old    
,m]yan van ,cornlie ,huyg5s geeft er e5 

a>dig beeld van4  #ac ,9 e5 ,duits* w]k 
lee/ m53 ,h$5 t5 dage lee/ wel niem&    
,comte's w]k5 me]4 ,m5 v]g5oegt zi* met 
e5 go$ betr\wba> ov]zi*t4  #ad ,b]oemd  
hi/oricus1 s*rijv] van e5 w>m boek ov]  
de ,grieks*e ges*i$5is1 dat ook nu nog  
wa>de heeft4  #ae ,dick5s1 die 9 zijn   
romans zoovele ,engels*e mis/&5 gehekeld
 heeft1 geeft op sommige re*t/oe/&5     
int]essante kijkjes1 bijv4 9 ,david     
,copp]field4  #af ,v]tal+ met inleid+ en
 aanteek5+ 9 de ,w]eld-,biblio!ek4  #ag 
,pruisis*e ridd]orde die1 beh\d5s ze]   
enkele uitzond]+51 alle5 aan hoog/      
v]di5/elijke mann5 gegev5 wordt en da>om
 nog wa>de heeft4 ,9 ons l& zijn o4 a4  
de pr(4 ,de ,goeie en ,lor5tz ridd] 9   
die orde4 ,er zijn e5 tw9tigtal         
buit5l&s*e ridd]s4  #ah ,om e5 d5kbeeld 
te gev5 van d5 omvang3 de logica1 z\1 9 
de ,w]eld-biblio!ek g$rukt1 ongeve] #aj 
numm]s bevatt54  #ai ,het dagelijks*    
lev5 bi$t van ,mill's opm]k+ talrijke1  
e5v\dige1 treff5de voor/ell+54 ,het 0   
vroeg] sommige m5s*5 niet mogelijk zi*  

e5 pr$ikant zond] hoog5 ho$ te d5k54    
,het is e5 ,duits*] bijv4 bijna niet    
mogelijk om zi* ons op5ba> ond]wijs     
zond] godsdi5/ond]ri*t voor te /ell54   
,tal van ontwikkelde m5s*5 kunn5 zi*    
niet losmak5 van de idee1 dat sociali/5 
alles will5 deel5 ( an>*i/5 alle5       
bomm5gooi]s zijn4  #bj ,9 de wet5s*ap   
v]/aat m5 ond] kri/all5 li*am51 begr5sd 
door e5 bepaald /elsel van vlakk51 die  
ond] bepaalde hoek5 op elka> /aan1 bijv4
 k&ijklontjes1 sneeuwvlokk51 z\tkorrels4
  #ba ,zooals ,mill dez5 regel toeli*t1 
komt hij niet voor 9 't gegev5 d5k54    
,hij wordt hi] met e5 wijzig+           
voorg$rag51 ontle5d aan ,heymans3       
,gezetse und ,elem5te des m5s*li*5      
,d5k5s4  #bb ,e5 a>dig voorbeeld uit de 
k9d]w]eld4 ,grootvad] gaat v]tell51 want
 hij /eekt e5 pijp op en altijd als     
grootvad] v]telt1 rookt hij4  #bc ,/el  
dat m5 bepleit1 dat e5 drankzu*tig      
ambt5a> niet ontslag51 ma> v]pleegd     
hoort te word51 en dat nu gevraagd      
wordt3 wat nut er 9 /eekt e5 dronk5 v5t 

te h&hav54  #bd ,dit reisv]haal is      
v]s*55 9 de ,w]eld-biblio!ek nos4       
#fc-ff4 ,de ,galapagos eil&5 word5      
bes*rev5 9 deel ,,ii1 ,ho(d/uk ,,xvii1  
pag4 #bhe v4v4  #be ,e5 meetkundige     
reeks is e5 rij van getall51 wa>bij de  
volg5de uit de voorga&e ont/aan door    
v]m5igvuldig+2 t]wijl dit bij e5        
rek5kundige ges*i$t door optell+ met e5 
zelfde getal4  #bf ,de wet van ,mal?us  
blijkt niet door te gaan4 ,de productie 
blijft niet zoo a*t] bij d5             
bevolk+saanwas1 en deze gaat niet 9 e5  
meetkundige reeks4 ,voor ,n$]l& zie m5  
bijv4 ,de ,/udies 9 ,volkskra*t1 ond]   
r$actie van ,l4 ,simons1 wa>9 ,dr4 ,g4  
,w4 ,bru9sma s*rijft3 ,de wet van       
,mal?us1 voor ,n$]l& toegeli*t 7,s]ie   
,i1 no4 #b74  #bg ,foetus--nog niet     
gebor5 wez54  #bh ,m5 wordt hi]         
onwillekeurig h]9n]d aan 't geliefkoosde
 beeld van onz5 di*t] ,van ,e$53 de uit 
donk]e slijkmassa's opgroei5de          
wat]lelie4  #bi ,e5 hoog/ belangrijk    
ond]zoek is da>omtr5t ond]nom5 door onze

 l&g5oot51 de hoogle]>5 ,heymans en     
,wi]sma4 ,op d5zelfd5 voet zal dit nu 9 
,s*otl& nagevolgd word54  #cj ,hi]ov]   
s*reef ,dr4 ,wyn&ts ,franck5 e5 ,holl&s*
 w]k4 ,ov] de ontwikkel+ van de /raf    
s*reef de ,am/]dams*e hoogle]a> ,/e9metz
 79 't ,duits*74  #ca ,ik kan niet      
nalat5 er att5t op te mak51 hoe dit     
d5kbeeld door ,pauls5 is opgevat 9 zijn3
 ,inleid+ tot de filos(ie1 het bek5de   
w]k1 dat s$]t #ahib #ad drukk5 beleefde4
  444 ,pauls5 dan zegt 7,i1 #b1 #i734444
  ,dit z\ algeme5 toege/emd word51      
wanne] er ge5 bezorgdheid 01 dat er aan 
,gods ,wa>digheid iets te kort z\ g$aan 
word51 wanne] ,hem het pra$icaat van e5 
p]soonlijk wez5 on?\d5 bleef4 ,er z\ dan
 sle*ts ov]blijv51 hem e5 onp]soonlijk  
,wez5 te noem51 en da>mee z\ hij 9 de   
rij d] ond]-m5s*elijke wez5s ge/eld     
word54  ,ma> deze bezorgdheid heeft ge5 
grond4444 ,om e*t] e5 e9de te mak5 aan  
die bezorgdheid1 z\ m5 ,god e5          
bov5-p]soonlijk wez5 7b]-p]snli*es      
,wes57 kunn5 noem51 niet om zijn wez5   

da>door te bepal51 ma> om aan te duid51 
dat ,gods wez5 9 de ri*t+ van v]me]d]+1 
niet van v]m9d]+ van m5s*elijk-gee/elijk
 lev5 te zoek5 is4  #cb ,van ,sp5c]'s   
,opvo$+ be/aat e5 ,holl&s*e v]tal+ van  
,leopold4  #cc ,afzond]lijk v]s*e53 ,j4 
,p4 ,n4 ,l&1 ,de ,wijsbege]te 9 de      
,n$]l&54 ,het w]k1 door d5 auteur zelf  
niet geheel voltooid1 is door ,mr4 ,van 
,voll5hov5 voor d5 druk g]e$ gemaakt1 en
 bevat ook e5 belangrijk lev5sb]i*t van 
de h& van ,pr(4 ,c4 ,bella> ,spruyt4    
,lez+ zij aanbevol5 aan wie zi*         
int]esse]t voor dit ond]w]p4  #cd ,zie  
zijn ,sam5sprak51 door ,dr4 ,s+els      
v]taald 9 de ,w]eldbiblio!ek1 wa>9      
b9n5kort ook e5 v]tal+ v]s*ijnt van het 
b]oemde3 ,l( d] ,zo!id4  #ce ,e5 a>dige 
teek5+ van e5 ,sp9ozi/is* pr$ikant geeft
 ,s*immel 9 zijn roman3 ,s9jeur         
,semeyns4  #cf ,zie ,w]eldbiblio!ek4    
#cg ,ov] hem ,dr4 ,laske3 ,ph4 ,w4 van  
,heusde4 #aijh4  #ch ,zij1 die ge5      
,engels* lez51 ( ,frans* ( ,duits*      
7,mill is da>9 v]taald71 zull5 met de   

lez+ van ,opzoom]'s3 ,de weg d] wet5s*ap
 hun voordeel kunn5 do54 ,het boekje is 
beknopt en held]4 ,de e]/e druk v]s*e5  
#ahea1 de twe$e vi] wek5 lat]4          
7,am/]dam1 ,gebh>d en ,comp474  #ci     
,am/]dam1 ,gebh>d en ,co4 #ahei4 ,ook   
dit is e5 held]1 beknopt w]k4  #dj      
,metafysica beteek5t na de fysica1 omdat
 ,ari/oteles ges*rift ov] de e]/e       
beg9sel5 n de fysica geplaat/ 04  #da   
,zie bijv4 het 9 de ,w]eldbiblio!ek     
opg5om5 w]k van ,sighele3 ,de m5igte als
 misdadig]4  #db ,lombroso's-!orien     
word5 vrijwel v]lat54 ,zoo hij nog      
geprez5 wordt1 ges*i$t dit om zijn      
enorme vlijt1 zijn groot feit5mat]iaal1 
dat hij v]zamelde1 ma> vooral om zijn   
/imule]5d5 invlo$4 ,tal van gele]d5     
hebb5 zi* intuss*5 ze] gerg]d aan zijn  
m9d] nauwgezette ond]zoek+sme?od51 zijn 
veel te haa/ige conclusies4  #dc        
,belang/ell5de lez]s v9d5 beknopte ma>  
vrij voll$ige en zakelijke inli*t+5 9   
,klootsema's ,misdeelde ,k9d]54  #dd    
,deze naam w]d ind]tijd voorge/eld door 

,pr(4 ,van ,hamel4  #de ,alois ,riehl1  
,philosophie d] ,geg5w>t4  #df          
,v]gelijk3 ,de drag] d] my?ologis*e     
w]eldvoor/ell+ is de gee/ d] massa1 die 
d] wijsbege]te de gee/ van d5 enkel+4   
7,pauls547  #dg ,j4 ,?4 ,beys5s s*reef  
de sy/ematis*e w]k5 7,logica1           
,crit]iologie1 ,metaphysica1            
,zielkunde72 ,a5g55t1 het ,h&boek voor  
de ,ges*i$5is d] ,wijsbege]te4          
7,am/]dam1 v4 ,lang5huys574  #dh v4 d4  
,wijck s*rijft 9 ,onze ,eeuw1 ,boll& o4 
a4 9 ,de ,tw9tig/e ,eeuw1 ,de ,bo] 9 ,de
 ,beweg+1 ,heymans 9 ,de ,gids4  #di    
,cursive]+ van mij4  #ej ,het boek geeft
 veel mr1 dan de titel belo(t4 ,het is  
e5 bijna voll$ige ges*i$5is d]          
wijsbege]te1 getuig5d van groote en ze] 
zorgvuldige /udie2 en kan als e5        
s*]pz9nige inleid+ tot /udie van        
wijsbege]te di554 ,go$koope ,duits*e    
uitgave bij ,reclam1 duurd]e en mooi]   
bij ,baesek]1 en bij ,alfr$ ,krn]4  #ea 
,de indruk1 di5 het nu nog op jonge     
,duits*e gemo$]5 maakt1 ziet m5 bijv4   

geteek5d 9 ,/ilgebau]s roman ,gtz       
,krafft4  #eb ,m5 hoort soms bew]51 t5  
onre*te1 dat ,nietzs*e heel z9nelijk    
gewee/ moet zijn4 'n ,man van zoo groot5
 h>t/o*t 9 gevoel en taal z\ ge5 passie 
gek5d hebb56--,intuss*5 blijkt1 dat     
m5s*5 van zijn type we9ig sexueel5      
h>t/o*t k5n54 7,heymans1 ,klassificatie 
v4 k>akt]s74  #ec ,zij luidt3 ,de       
gewa>word+ is ev5r$ig aan d5 log>i?mus  
van d5 prikkel4  #ed ,zie ,gids #ahif4  
,e5 laboratorium voor exp]im5teele      
psy*ologie4  #ee ,tijd5s de correctie   
lees ik1 dat ,pauls5 op #fb;j>ig5       
leeftijd te ,b]lijn ov]l$5 is4  #ef     
,soms komt e5 zwakke prikkel niet tot   
bewu/zijn ( sle*ts flauw1 wijl ze door  
e5 groot]e belemm]d wordt4 ,we zi5 bijv4
 ov]dag de /]r5 niet4 ,bij hevige pijn  
gevoelt m5 e5 kle9 pijntje niet4 ,9 e5  
roezemoezige zaal wordt 't vall5 van e5 
speld niet gehoord4  #eg ,wel 9 de      
,voordra*t5 d] ,secties voor            
,wet5s*appelijk5 arbeid4 ,no4 #h4  #eh  
,wanne] wij met ,b]keley zegg5 dat zijn 

is wa>g5om5 word54  #ei ,ond] de        
correctie lees ik1 dat de zoon van      
,*>les ,d>w9 9 e5 natuurwet5s*appelijke 
lez+ ook het bewu/zijn van plant5 heeft 
v]d$igd4  #fj ,ik v]wijs na> ,fe*n]'s   
boekje1 ook 9 ,holl&s*e v]tal+ v]s*554